- Дүниеде тозбайтұғын нәрсе бола ма, өлмейтұғын жан бола ма? Тозбайтұғын не нәрсе, өлмейтұғын не нәрсе? Осыны тауып беріңдер де, менен қалағандарыңды алыңдар,- деп.

- Тас тозбайды, темір тозбайды. Асқар тау өлмейді, аққан су өлмейді, қара жер өлмейді, Ай мен Күн өлмейді - деп, бірі оны, бірі мұны айтыпты.

- Алдияр тақсыр,бұлардың бәрінің айтып отырғаны - тозатұғын нәрселер, өлетұғын нәрселер. «Тозбасты ұста соқпайды, // Өлместі Құдай жаратпаған»- демеді ме?! Міне, мен тозбайтұғын не, өлмейтұғын не, айтып берейін! Құдай дескен құда болады, құшақтасқан дос болады. Дос болғанда, бірінен-бірі жүйрік ат алады, қыран құс алады, түзу мылтық алады. Ат өледі, құс қашады, түзу мылтық қисаяды, достық сондаймен тозады. «Төсекте басы қосылсын, // Төскейде малы қосылсын!»- деп, құда болады. Киіт саларда бір дау, мал берерде екі дау, үйге енгізерде үш дау, ұзатарда төрт дау. Осы даулардың бірде болмаса да, бірімен ол құдалық та тозады. Құдай қосқан құда емес, құшақтасқан дос емес, бірінен-бірі жан аяспайтұғын, көрмесе, сағынып жүретұғын бір-екі тату болады. Тозбағанда, сол екі татудың татулығы тозбайды.

- «Батырдан - сау[ға], мергеннен - сыралғы!» деген, бізге алған олжаңнан байла!- десіп.

- Мұны бір қимас дүние көріп, байламай бара жатқаным жоқ. «Атамыз Абылай ханның бір айтқан сөзін шешіп беріп, алған нәрсесі екен!»- деп, балаларым мұра қылып, айта жүрсін!»- деп, алып барамын»,- деп, байламастан алып шығып жүре беріпті.

- «Сен бар»- деп, ешқайсыңның атыңды атамаймын. Намысқа шыдамағандарың өздерің айт!- депті.

- Біз барамыз!- депті.

- Ендеше жүз адам жолдас алып барыңдар!- депті.

- Жарайды!- деп, бұлар дайындалып жатқанда, Қаракесек: Келдібек би үйіне келіп әйелінен:

- Қазыбек қайда?- деп сұрапты.

- Бағана тай үйретемін..,- деп, жылқыда шығар,- депті.

- Балам, атқа мініп, атақ алғың келе ме?- депті.

- Атаққа шапқанша, жақсының атын ерттеп, жатқа атымды солай шығарсам, болмай ма?- депті.

- Жарайды, балам, анау тұрған бедеуді ұстап мін де, үйге жүр,- деп, ертіп алып келіп, киіз беріп:

- Бар, балам, жолың болсын,алдыңнан, артыңнан күн тусын! Жортқанда, жолың болсын, жолдасың қыдыр болсын!- деп батасын беріп, - Жүріп бара жатқан, барып қосыл!- депті.

- Балам,қай ұлсың?- депті. Сонда Қазыбек:

- Тай бәйгесін менсінбей, ат бәйгесіне қосылайын деп жүрген Қаракесек: Келдібектің сіргелі тайы едім!- депті.

- Бар, балам, жолың болсын, бақытың арта берсін, бетіңді бұрма! Анау бара жатқан топқа барып қосыл!- депті.

- Жүз кісімен қалың қалмақтың ортасына кіріп барғанда, не бітіреміз? Онан да бір-екі кісі барып, қалмақтың бетін біліп келсін!- депті.

- Бұ да жарайды екен!- де[сіп], сөз білетін бір-екі жігітті жіберіпті.

- Қазақ болып жиналып, қол келе жатырмыз. «Қапы қалдым!» - демей, дайындалсын! -деп, сізге жіберді,- депті. Сонда хан өзінің бектерін шақырып айтыпты:

- Алыстан қонақ келеді, шатырды тігіп, малды сойып, дайындалыңдар! - депті.

- Неге келдіңдер?- деп. Сонда Тайкелтір айтыпты:

- Өгізді өлеңге байладық, өрлікті төменге байладық. Ақ десең де, қара десең де, істің [шешуін] өзіңе байладық. Ендігісін өзің айт! - депті. Сонда:

- Бүрсігүнге дейін менен хабар болса, болды, егер болмаса,бастарың аман, жандарың бейбітте елдеріңді табыңдар!- деп, орнынан түрегеліпті.

- Тақсыр, хан, дат!- депті. Хан:

- Арызың болса, айт! - дегенде, бала былай депті:

- Сен темір болсаң, мен көмірмін,

- Уа, жаным, сен қай ұлсың?- депті. Қазыбек:

- Тай бәйгесін менсінбей, ат бәйгесіне қосылайын деп жүрген Қаракесек: Келдібек бидің сіргелі тайы едім!- депті.

- Атың кім? - депті.

- Атым Қазыбек!- дегенде:

- Даусың қаздың даусы сияқты, сенің атың: «Қаз дауысты Қазыбек» болсын! Сенің келген жолыңа қазақтан алғанды түгел 3 күннің ішінде көзін тауып берем!- депті.

- Алар ма еді мына көлдің қуын атып,- депті.

- Тигізе алмай жүрмесек суын атып,- депті.

- Арылмастай пәлеге қап жүрмесек,

- Қазыбек, сен соғыспауға байладың-ау! - депті.

- Біз орыспен қалай соғысамыз? Пайғамбарымыздың ғаділшілік орыста қалады,- дегені бар емес пе? «Жер астынан жік шығып, екі құлағы тік шыға қалса», қолының ұшын беретін көршіміз орыс болса, жаман болмас! - деп ойлаймын деп, Қазыбек «Орыс[қа] соғыс ашамыз!»- дегендерді тоқтатыпты.

- Мен ағаның баласымын, билікті мен айтамын!- депті.

- Мен атаның қара шаңырағындамын. Менің жасым кіші болған[мен], жолым үлкен, мен айтамын! - депті.

- «Жылағанды сұрама, күлгенді сұра» - деп еді, Қазыбек, неге күлдің?- депті Төле мен Мама.

- Сендер атаны білесіңдер де, өсиетін білмейсіңдер, соған күлдім!- депті.

- Атаның өсиеті не деп еді?- депті.

- Білмесең, атаңның өсиеті мынау: «Ұлы жүзді қауға бер де, малға қой. Кіші жүзді найза бер де, жауға қой. Орта жүзді қамшы бер де, дауға қой!» дегені қайда? Соған қарағанда, төре беру жол[ы] менікі емес пе? - депті. - Жығылсам, алдымда ағам бар, сүрінсем, артымда інім бар: билік менікі еді ғой! Мұны біреуіңнің аузыңа алмағандарың қалай?- депті.

- Уа, Үйсін: Төле би, сен атадан үлкен болып тудың. Ініңнің бір еркелігін көтеретін жөнің бар. Оны ойламай, жылқысын неге қуып аласың? Уа, жарқыным Мама би, сен атаның қара шаңырағында қалған екенсің, ағаңның көзінің тірісінде жеңгеңді неге зорлықпен әкетесің? «Даугердің адалы құстай ұшатын да, арамы мұрттай ұшатын.» Сен, Мама би, қатыныңды қайтар, сен Төле би, жылқыны қайтар. Екі жағыңда иесіне табысы болмаған, екі аяқты түгіл, төрт аяқты қалмасын!- деп, билік айтыпты.

- Барсаң, сәлем айта бар

- Ол кісіге менен де сәлем:

- Мен майлы қара сорыңмын, тәңіріңнен де зорыңмын! Қызыңды тоқалдыққа қайтсем де аламын! - деп, қыр көрсетіп қояды екен.

- Азбасым қартайғанда, азғаның ба? Қыз сені сүймесе, сен оны қалай сүйесің? «Дос егіз, дұшпан - сегіз.» - Әйелдің аққуындай, балаңмен жасты Гөбеге сұқтанып, басыңа пәле тілегенше: «Есің барда етегіңді жап!» - дегенде, Азбас лажсыздан жуасып:

- Қойдым! - депті. - Осы бітім - бітім! - деп, жүріп кетіпті.

- Қарындас, мәнді сөзден мән шығады. Беймәнді сөзден не мән шығады? Жапалақ үйрек іліпті, өйткенмен онан не мән шығады?- дегенде, Ақбалық мүдірмей:

- Рас айтасыз, мәнді сөздің мәнісі бар. Беймәнді сөздің не мәнісі бар? Жапалақ үйрек ілгенге таңырқайсыз, оның енді бір қоңыр қаздан дәмесі бар! - депті.

- «Байлық - мұрат емес, кедейлік - ұят емес», «Атадан алтау тудым,- деп жалғызға жапа көрсетпе!» - деген, қосағымен көгерсін! - деп бата беріп, басына үй тіккізіп, алдына енші бөліп бергізіпті.

- 15-20 жігітпен бар да: «Мынау менің былтырғы жоғалған тұлпарымның үстінде кеткен менің ерім!» - деп, менің алдыма сүйретіп алып кел. Мен бір-ақ ауызбен бұйырып берейін! - депті.

- Ерімді танып алдым, енді тұлпарымды алып бер! - деп, арыз қылыпты.

- Көзі бар еріңді өзің ал, көзі жоқ тұлпарың салауат! - деп, төрелік қылыпты.

- Бұл немене көріп отырғандарың? Маған берші, мен де көрейін,- депті.

- Қапталың - қайың, қасың шұбар,

- Мынау ақымақтар ақымақ болып жүргенге: «Қайтер екен?»- деп, мен бір сөзді ойнап айта салып едім, ерді иесіне беріңдер! - депті.

- Тату болса, ағайын жақын. Ақылшы болса, ағаң жақын. Бауырмал болса, інің жақын. Инабатты болса, келінің жақын. Адал асын алдыңа тартқан қимас жақын. Қарындасың, сыбайлас болса, нағашың жақын. Адал болса, досың жақын. Еркелеткен немерең жақын, өз ұрпағың шөберең жақын. Жас кезіңнен жан серігің - бәрінен де әйелің жақын!- депті.

- Алтын ұяң - отауың қымбат, мейірімді апаң қымбат. Құт-береке - атаң қымбат, аймалаған - анаң қымбат, асқар таудай әкең қымбат. Туып-өскен елің қымбат, кіндік кескен жерің қымбат. Ұят пенен ар қымбат. Бәрінен де осының - өзің сүйген жар қымбат!

- Арадан шыққан жау қиын,

- Барма!- дейді. Қазыбек:

- Олардан қорқып, үйде тығылып отырып, жан сақтай алмайсың! Не де болса, тәуекел, барамын! - деп,киіне бастайды.

- Ананы айттық, мынаны айттық, бағанағыны қайттік?- дегенде, Ханбертіс Қазыбекті бас салып, үстіне міне түседі.Үшеуі жабылып, Қазыбекті жұлмалап жатқызады. Сыртта тұрған біреу айқай салып:

- Бір шаң шығып, біреу келе жатыр!- деп, хабарлайды.

- Атын атайын ба, өзін атайын ба?- дейді Қазыбекке.

- Қан төгіп қайтесің, атын ат!- дейді.

- «Бауырдың өті күйерлік, қатынның көті күйерлік» - күнде өлмеген соң, күл төбеде қалған кәрі саулықтың жемтігі есебінде қалдым-ау!- деген.

- Жайдақ атқа қарғып мініңдер!- депті,- Ер қаруы бес қаруды асынып, жайдақ атқа қарғып мінуге жараса, қатынға бай болуға жарайды. Қызды еркіне қоя бермей, еріксіз байлап беріңдер!- депті.

- Ер қаруы - бес қаруды асынып, жайдақ атқа қарғып міне алмаса, ондай жаман қатынға бай болуға жарай ма? Айырып қызды теңіне қосыңдар! Мал салауат, жаман, жарамсыз балаға, баланың әл-қуатын білмей, сынамай, жасында қалың берген оған әке өзі виноват,-депті.

- Түсіріп алып келіңдер!- дегенде:

- Ханым өзі шығып, көріспесе, түспеймін!- деген соң, ханым өзі шыққанда, ханымға құшақтасып, көрісіп тұрып айтқаны:

- Бір бай ініңіз бар деп еді, қараспай ма?- депті.

- Ой, ханым-ай, інідегі мал - індегі мал. Ін түбіне қолым жете ме?- депті.

- Бір бай балаңыз бар деп еді ғой, о да қараспай ма? - депті.

- Ой, ханым-ай, баладағы мал - даладағы мал. Даладағы малға шалдың шамасы қанша?-депті.

- Көңілге алғаныңыз бар ма, қалағаныңыз бар ма?- дегенде:

- Ой, ханым-ай, саған мен тамыр болғалы қолқа сала келді дейсің бе? Ханның тері сіңген,тебінгісі тигенін берсең де, болады, - депті.

- Өлі аруақты тіргіздің (тірілттің),

- Түсіріп алып келіңдер!- депті.

- Ханым өзі шықпаса, түспеймін,- деп, ат үстінде тұрыпты.

- Ер қартайды, мал қайтты,

- Ғаріплік қатты, жан тәтті,

- Бір малды, ауқатты балаңыз бар деп еді ғой, қараспай ма?- депті.

- Уай, ханым-ай, баладағы мал даладағы мал, даладағы малға шалдың әлі жете ме?-депті.

- Бір малды, ауқатты бай ініңіз бар деп еді ғой, ол қараспай ма?- депті.

- Уай, ханымжан-ай, інідегі мал - індегі мал, ін түбіне қолыма жете ме? - депті.

- Көңіліңізге алғаныңыз бар ма?- депті.

- Уай, ханымжан-ай, мен қолқа сұрай келген тамыр ма? Ханның тері сіңгенін берсең, тебінгісі тигенін берсең болад-дағы, - депті.

- Ханның тері көп сіңген бір киімі бар еді. Оның сілкіп киер жағасы жоқ еді. Тебінгісі көп тиген бір аты бар еді, басып мінер құлағы жоқ еді. Жағалы киімді сілкіп киюден, құлақты асауды құлағынан басып мінуден өзіңіз де қалған екенсіз. Бірін мініңіз де, бірін киіңіз, - деп, ханның өзінен қалған қамқа тонды кигізіп, Сырғанақбоз дейтұғын кәрі жорғасын мінгізіп қайтарды дейді. «Бәрі қартайса да, бір қойлық әлі болады»- деген осы сабазыңның шаң берген жері. Қайдан шаң берді?!

- Айтқанындай-ақ: «Байдалы биге ас береміз!»- деп, бұл жағынан Қуандық келгенде,бұл жағынан жайлауға көшкен Сүйіндіктің малына індет тиіп: «Бидің сыбағасы», - деп, арбалап тасыды дейді. Ошақтың басы қан сасып, ас молшылық болды дейді. Бұл күнгеше сол Жаманшат жайлап келген елдің малына індет тиетін болды. Байдалы бидің басына айдап барып, мал сойып түнетсе, тыйылатұғын болды. Өзі айтқан екен:

- Сүйіндіктің індет тиген малына ем болуға жарармын,- деген екен.

- Ошақты, Құлназарға құн бермексің,

- Намаздыгер болып қалыпты, намаз оқиық! - деп, көп ду түрегелгенде, Ұлы жүздің кісілерінің ішінен ұзын бойлы, нар жүнді шекпенді бір қара кісі түрегеліп тұрып, Орта жүз кісілеріне қарап сөйледі:

- Алты атасын арқалап жүрген бар ма екен, жеті атасын жетелеп жүрген бар ма екен? Алмасың болса, мойным бар, асылың болса, қойным бар. Бұ сөзімді ойлай бер!- деп, аяғын баса бергенде, Едіге:

- Ақсақал, кішкене мойныңызды бұрыңыз! «Кигіз кімдікі болса, білек сонікі. // Ауыз кімдікі болса, сөз сонікі.» Кен шыққан жеріне кайтып сыймайды.Сөз шыққан жеріне қайтып сыймайды. Жарлық өзіңізден болды, жабдық та өзіңізден! - деп, қала беріпті.

- Әлгі Ұлы жүздің кісі қараларының ішінен сөйлеген кім? - десіп.

- Ол - Үйсін: Төле деген би - сол! - депті:

- Үйсін: Төле би сол болса, мен біттім, тындым! - депті.

- Сен қалай біттің? - депті.

- Ертең таң атысымен, алты атаның ұлы Арғынға алты ат бастатқан «тоғыз» жібереді. Төрт атаның Төртуылға – төрт түйе бастатқан «тоғыз» жібереді, оны қылса, қолынан ұстап жалаңаш қыз береді. «Жар құн» деген құн осы болады! - депті.

- Бірге барған, бір жүріп,бір тұрған бізге дәнеме де жоқ. Үйде жатса да,үндемесе де Бабыр еңбегі екен-ау дегеннен: «Үндемесе де, Бабыр еңбегі»- деген сөзі мәтел болып қалды.

- Жол болсын! - деп жөн сұрайды:

- Ұлы жүз: Үйсін Тоғас бидің елінің адамдарымыз. Өзді-өзіміз даулымыз. Дау себебі: ұрыс-төбелес болып, бір қатын бала тастап, соны құрым кигізге тігіп алып, өз еліміздің биі Тоғас биге барып едік:

- Көз таңбалы Арғында Манас би деген бар еді. Соған барыңдар!- деп,бізді бұйрық қылып, Манасқа айдады. Оған келіп едік:

- Қаз дауысты Қазыбек бидің баласы - Бекболат биге барыңдар,- деп, бұлай айдады. Бұған келіп едік:

- Кеше үш жүздің басы қосылғанда, Үйсін Төле менен ердің құнына екі-ақ ауыз сөзбен біткен Едігеге барыңдар!- деп сізге айдады. Жүрген жайымыз - сол! - дейді.

- Мұнда бастайтын бас жоқ екен, көретұғын көз жоқ екен, ұстайтын қол жоқ екен, жүретұғын аяқ жоқ екен. Он екі мүше түгелденген жоқ екен. Бұл адам есебіне қосылмайды. Бұған құн бұйырылмайды. Бірақ ата-бабамыздан қалған сөз бар еді: «Даушы құр қалмайды, жаншы құр қалмайды» - деген. Бұған айып керек. Ұрыс-төбелес болғанлығы үшін, таяқ жеген қатынға жактас болғандарың ат бастатқан «тоғыз» айып тартыңдар. Қатынды ұрғанға жақтасқандарың түйе бастатқан «тоғыз» айып тартыңдар. Бір «тоғызды»Тоғас бидің босағасына байлаңдар. Бір «тоғызды» Манас бидің босағасына байлаңдар! Бекболат пен екеуімізге бітіріп қайтарған абырой да болады!- дейді.

- Едігенің қызы болса, құда түсіп келіңдер! Егер қызы жоқ болса, еркек баласына бізден қыз айттырсын! Құдалыққа шақырып келіңдер!- деп.

- Бұл у-шу, аласапыран, жаңғырыққан немене?- дейді.

- Оның мәнісі бар,- дейді:- Кәрі қатты Жәңгір хан деген ханымыз бар еді. Соның жалғыз баласы бар еді. Сол жалғыз баланың өлгеніне бүгін сегіз күн болды. Жалғыз баласы өлген соң, хан елге жарлық қылды:

- Төрт түлік малдың енесін судың бір жағына қойып, баласын бір жағына қойыңдар! Қозыны қойға жамыратпаңдар, бұзауды - сиырға, құлынды - биеге, ботаны - түйеге! Мен қандай аңырасам, жан-жануар, хайуан да мендей аңырап, зарлансын! - деп.

- Ханның өзі Құдайға құл, Мұхаммедке үмбет пе?- дейді.

- Құдайға құл, Мұхаммедке үмбет, - дейді.

- Ендеше ертең оныңның басын төсектен шошығандай қылып, көтертейін мен! - дейді.

- «Оңалар істің басына, // Жақсы келер қасына»,- дегендей, жақсы келдіңіз! Бүгін қонағасыңызды жеп, тынығып жайланыңыз. Ертең сізді алып, ханның ордасына барайық,-дейді.

- Алдияр! - деп, ашық қылып, сәлем беріп, өз білгендерінше бата қылысып отырды.

- «Кез таңбалы Арғында Едіге деген бір жас бала бар»,- деп, естуші едім. Солмысың, жоқ басқа біреумісің? Айнам, жөніңді айтшы?!- дейді.

- Болсақ болармыз, - дейді.

- Айтқан аузыңнан да айналайын, сені көтеріп тапқан қатыннан да айналайын! Балам өлгелі сегіз күн болып еді,осындай бір ауыз сөз айтып, көңіліме тигізген жан жоқ еді. Балам тірілгендей, көңілім тірілді менің! Осы қайғым қайтсем кетеді, не қылсам мұнан құтыламын? Менің қайғымды кетіріп, орнымнан біржолата тұрғызып кете гөр, шырағым!-дейді.

- Сенің бұл қайғың жиылған көптің тобында қалады, атылған мылтықтың оғында қалады. Қыран кұстың қияғында қалады, жүйрік аттың тұяғында қалады. Аққан судың бойында қалады. Сұлу қатынның қойнында қалады.Өлім деген, шіркін, өрт емес пе?Оны сөндіретін ойын-күлкі, сауық, көңіл көтеру емес пе?! «Ит құйрығын өзі алып жүрмесе, оның құйрығын кім көтеріп жүреді?!»- деген сөз бар емес пе?- дегенде, хан төсегінен ұшып түрегеліп:

- Өшкенім өніп, сөнгенім жанғандай,өлгенім тірілгендей болды ғой! - деп, малды жамыраттырып, дүниенің жүзін шаңдаттырып, қыран кұс, жүйрік ат, түзу мылтық жинаттырып, той-тамашалар қылдырып, Тоғастың киітінен ханның сыйыты асып кетті дейді. «Өнер алды - қызыл тіл» - деген осы.

- Ұрғашыдан құны төмен неме екен. Бұған еріп барып мен не абырой табамын?! - деп, күйеуінің мінезіне өкпелеп, сол жерден кайтып кетіпті.

- Нақтан туған Шаржау жалғыз, онан Добан мырза жалғыз туған екен. Қатынына қызығып, Шоң бидің тоқалының баласы Қорабай деген Ерейменнің бауырында, Қарасеңгір деген жерде Кешубай жартастың Қарасуына мойнына шылбыр салып, терең суға тастап өлтіріп, қатынын алған, өзін Ереймен ішінде көлдің басына қойған. «Үш мырзаның көлі» атанған: Төкі, Шүркен, Добан - үшеуі бір жерде.

- Ұлы жүз: Үйсін Тоғас бидің елінің кісісіміз,- десіпті.

- Өз ұлтымыздан, ағайын арасынан бір ұрыс-төбелес болып, бір қатын бала тастады. Өз ортамыздағы биіміз Тоғас би: «Ағайын бірің оң көзімсің, бірің сол көзімсің: мен қанша түзу айттым дегенмен, жығылған жағың өкпелі боларсың! Көз таңбалы Арғында Манас би деген би бар, соған барыңдар!- деп, солай айдады.Ол Манас би: «Қаз дауысты Қазыбектің баласы - Бекболатқа барыңдар!» - деп, оған айдады. Ол Бекболат: «Үш жүзге үлгі айтқан Үйсін: Төле би жалғыз ауыз сөзіне риза (ырза) болып, барған жолына он «тоғыз» байлаған Едігеге барыңдар!»- деп, сізге айдады. Келіп отырған мән-жайымыз сол!- деді.

- Ол қатыннан түскен түсік қайда?- деді.

- Құрым киізге тігіп алып, қанжығамызға байланып жүрміз, - десті.

- Кәне, алып келіңдер, көрейік!- деді.

- Мұнда бастайтын бас жоқ, көретұғын көз жоқ, ұстайтын қол, жүретұғын аяқ жоқ. Кісі есебіне, адам санына қосылған жоқ екен, бұған құн бұйырмайды. Бұрынғы ата-бабамыздан қалған сөз бар еді: «Даушы құр қалмайды, жаншы құр қалмайды»- делінген. Бұл төбелеске екі «тоғыз» айып салу керек. Қатынды ұрған жағың түйе бастатқан «тоғыз» төлеуің керек. Қатынға болысып төбелескен жағың ат бастатқан «тоғыз» айып төлеуің керек. Түйе бастатқан «тоғызды» Тоғас бидің босағасына байлаңдар, ат бастатқан «тоғызды» Манас бидің босағасына байлаңдар! Бекболат пен екеумізге бітіріп қайырған абыройдың өзі олжа болуға толық!- депті.

- Мұның мән-жайы мынау,- деді,- елімізде: «Кәрі қатты Жәңгір хан» атанған ханымыз бар еді. Сол ханымыздың жалғыз баласы жардан құлап, жайрап қалғанына бүгін сегіз күн болды. «Мен қандай зарлап қалған болсам, жан-жануар, мал да, жан да мендей зарласын!» - деп, жаңа туып жатқан жас төлдің енесін өзеннің бір жағына, баласын өзеннің бір жағына қаматып, иіртіп, сегіз күн, сегіз түн болды - мал баласы жамырамағанына! Хан өзі теріс қарап жатып алды. Баласы өлгеннен бері нәр су татқан жоқ, ешбір жанға тіл қатқан жоқ. Елдің осындай күйзеліп тұрғандығы! - деді.

- Ханның өзі Құдайдың құлы, Мұхаммедтің үмбеті ме?! - деді.

- Құдайға құл болмаған, Мұхаммедке үмбет болмаған жан бола ма? - деді.

- Ертең о немеңнің басын, түсінен қорқып оянған жандай, бір көтертейін, мені алып бар!- деді.

- Жарайды, бүгін қонағасыларыңды жеп, жайланып жатыңыз, не болса, ертең көрейік, -десті.

- «Көз таңбалы Арғында Едіге деген бір жас бала бар» деп естуші едім. Солмысың, басқа біреумісің, өзіңді танытшы! - деді.

- Болсақ, болармыз! - деді.

- Айтқан аузыңнан айналайын, сені көтеріп тапқан қатынның а... нан айналайын! Балам өлгелі бүгін сегіз күн болып еді. Осындай қылып бір жан сөйлеген емес. Сондықтан мен өліп жатыр едім, енді мені тірілттің, тірілттің! Бұрынғылар: «Өшкенің өнсін, өлгенің тірілсін!»- дейді екен. Өшкен өнбек емес, өлген тірілмек емес.«Өшкен өнді, өлген тірілді»-деп, осындай орынға тұрған, көңілге қонған сөзді айтады екен.

- Менің өшкенім өнді, өлгенім тірілді. Алып кел малды, қыр да, сой. Мен жұртыма беремін зор тамаша той!- деп, «Тоғастың киітінен ханның Едігеге берген сыйыты артық болды!»- дейді.

- Құдағиымды көріп қайтамын,- деп, Тоғастың бәйбішесі бірге жүрген екен.

- Ұрғашыдан құны кем неме екен ғой, мынаған еріп еліне барғанмен де, көп жаманның бірі болып кетермін!- деп, өкпелеп, сол жерден еліне қайтып кетіпті.

- Биеке, бата қылғанда, қолыңызды жеңіңізден шығарып бата қылыңыз, құдайдың рахметі жауады!- депті. Онда Едіге айтыпты:

- Әуелі рахмет қайдан келеді?- депті.

- Жеті қабат көктен келеді,- депті.

- Жеті қабат көктен өте ала ма?- депті.

- Өтеді,- депті.

- Там үйдің төбесінен өте ме? - депті.

- Өтеді,- депті.

- Жеті қабат көктен өтіп келген рахмет, там үйдің төбесін сылап тастаған балшық пен тақтайдан өткен рахмет екі қабат шүберектен ете алмайды дегенге кім нанады?!- депті. Молда дәнеме айта алмапты. «Сөз тапқанға қолқа жоқ» деген - осы.

- Тұршы, таһарат ал,- деп, таһарат алған соң, бәйбішесінің қойнына жатып,- сенің ішіңде бір нәрсе бар ма?- депті.

- Бар болса, қыз-дағы,- депті.

- Жоқ, қыз емес, түс көрдім, бір қара бүркіт уыстап ұстадым. Неше түрлі аңның бәріне салып едім, алмаған аңы болмады. Алған аңын айыртпады, екі қанатымен бүркеп жеп отырды. Жемсауы мейлінше зор екен, балақ жүні тұғырын жауып кетті.

- Қатын, дәреттенші! - депті. Ол сөзінің мәнісі - жұмысқа кірісерде қатынын суға шомылдырып алып, сонан соң кимылдаға[нды] бастайды екен.

- Қойшы, арман! А...ын ырбитып, қыз итті таба бергеннен не түседі?- депті.

- Ит, былшылдама! Тұр деген соң, бол деген соң, бол, жылдам, дәреттен! Жап-жаңа бір қара бүркіт ұстадым. Балақ жүні тұғырды жауып кетті, жемсауы мейлінше зор. Салмаған да аңым болмады,алмаған да аңым болмады. Екі қанатын бүркеп алып, алған аңын бір айыртпады.Өзі би болар, өзі парақор болар. Заманындағы адамның толық дөкей ірісі болар. Үбірлі-шүбірлі болып, арты өсіп, өнер!- деп, қатынына жатқан екен де, қатыны ер ұл тауып:«Бұл шоң болар!»- деп, атын «Шоң» қойған екен. «Шоң» - қырғыз тілі болса керек. Кәдуілгі (қадуылғы) атағы шыққан Шоң - Торайғырдың Шоңы.

- Бір қырғауылдың қоразын ұстап алдым. Қой бітіп, қотан иесі болғаннан басқа дәнемеге жарамас!- депті. Онысы - Қиғара.

- Дәреттен,- дегенде,- тот басқан қылыш тауып алдым. Тұқымынан ұста шығар.Атын кісі білмесе, кісі білерлік жан шыға қоймас!- деген екен. Онысы Сарман болыпты

- Бір сұңқар ұстадым. Бір көлден бір үйрек ұшырмады. Және алған үйрегін бір шоқымады. Адамның сұңқары болып туар!- депті.

- Асқар тау, сенде бір мін бар: асуыңа бермейсің!

- Қарсұн-Кернейде бір арам сирақ бар! - десіпті.

- Ендеше соны алдырып көру керек! - дескен соң, алдырыпты.

- Мұның жүнін бояп, сары қылған ғой. Тісін егеп, кәрі қылған ғой!- деп, отырған жұрт:

- Сөз-ақ қой!- деп, шулай қоя беріп, осы сөзді ілік қылып, бітім алған екен.

- Енді мен көпке бармаймын! Өмірімде бір ауыз өтірік айтқан емес едім. «Мына ақсақал осы көптің алдында құр қайтса, тауы шағылып, ажары мұқап қалады ғой!»- деп, айтып едім!- депті.

- Үйден алып шыққан азық менде бар! - депті.Оныкі не үйден алып шыққан азық болсын: «Тамақ жемесе, аштан өліп қалар!»- деп, аяған болғаны ғой. Пісіртіп алып келіп аузына салғанда,тамағынан өтпей тұрып алыпты.

- Қап, ұрдың ғой!- депті.

- Қырғыз шіркіннің байлығы ғой, көшкен сайын ошағын жұртына қалдырып көшеді ғой! - депті.

- Қырғыз, қазақ көптік салыстыр!- дейді.

- Қазақтан қырғыз көп қой. «Қырғыз көп пе, жұлдыз көп пе?»- делінген сөз бар ғой, -дегенде, Бөлтірік айтыпты:

- Рас, меңдей қара бұлт шықса, жұлдыз енесінің а...на кіріп кеткендей болады. Он қазақ басын қосып аттанса, қырғыз енесінің а...на кіріп кеткендей болады, - депті.

- Саба жиыңдар, ту бие алып жүріңдер. Ханның баласына бата қылайық, көңіл айтайық!- депті.

- Саба жиярмыз, ту бие апарармыз, не деп көңіл айтамыз? Дәнемені білмейміз!-дегенде, Бөлтірік би саба апаратын, ту бие апаратұғын байға:

- Алдымен сен сөйле: «Жазғытұрғы кез, жаманшылық уақ қой, сиіп-тышып бір сабаны әрең толтырып ап келдік!»- де. Хан сөзіңе балқып, сұлап жата кетер. Сонда екінші біреуің айт: «Түйе шіркін мен төре шіркін басы бір қисайған соң, оңа ма?»- де. Оған тете біреуің: «Төре өлмегенмен, көп бола ма? Бірі қалса да, тек бола ма?»- дегейсің,- депті.

- Иар, тақсыр, жазғытұрғы уақ, жаманшылық кез ғой, бір сабаны сиіп-тышып әрең толтырып ап келдік!- дегенде, баласы өліп, қаран суалып отырған хан жарылып кете жаздап, құлай кетті дейді. Онымен коймай, екінші біреуі былшылдады: үшінші біреуі тағы сондай. Сонда Бөлтірік би:

- «Аққу құсқа оқ тисе, қанатын суға тигізбес. // Ақсүйекке оқ тисе, қарашыға сырын білдірмес!»- деген. Көтер, хан, басыңды. Мұңайтпа еліңді, бекем бу беліңді! - дегенде, хан күліп жіберіп, басын көтеріп:

- Мына иттерді былшылдатып қойған сен екенсің ғой!- деген екен.

- Тойға баратұғын апайларша ұзынды-қысқалы киініп жүргенің қалай?- деп, қырғыздың ханы күліпті:

- Ой, тақсыр-ай, ұл өскен соң, ұл киеді; қыз өскен соң қыз киеді. Бала-шағамен: «Мен киемін!» - деп,киімге таласайын ба? Бір жаққа барарда солардың киімінің қай қолға түскенін кие саламын: ұзыны болса, қызымдікі, кысқасы болса, ұлымдікі. Ұлы жоқ, қызы жоқ қу бас болсам, бір басыма киім табылмай ма?- депті.

- «Ат жаманы соқпақшыл, адам жаманы тақпақшыл»- деген,- депті.

- «Сөздің көркі - мақал-ды,

- Көсені үйге кіргізбе,

- Айнам, кім баласысың? - деп.

- Айдабол бидің баласымын,- депті.

- Айдабол бидің қалайша баласысың? - деп, қазбалап қайта сұрапты.

- Айдабол бидің баласымын дегеніме нанбаған[ыз]: «Жақсы болса, жол келтір болар, жаман болса, ат келтір болар,» - деп, атымды Тайкелтір қойған баласы мен,- депті.

- Нандым, шырағым, нандым Айдабол бидің баласы екендігіңе. Бүгін осында қон. Жолың болар, жоғың табылар. Ертең менің алдыма бір даугерлер келмекші еді. Соның төресін беріп, жолын байланып кет!- депті.

- Кешегі «Есім ханның ескі жолын» білетұғын, «Қасым ханның қасқа жолын» білетұғын, өрнекті хан, үлгілі биден сөз бастайтұғын Айдабол бидің баласы екен - мына отырған жұдырықтай бала. «Бой түйеде де болады, сақал текеде де болады. Жастың көптігі құзғын, қарғада да болады.» Мұның өзінің түріне қарамаңдар, аузынан шыққан сөзіне қараңдар! Сиқым, Жаныстың баласы, бірің - оң көзімсің, бірің - сол көзімсің. Мен қандай түзу төре айтсам да, жығылған жағың өкпеші боларсың. Бұл дауларыңның төресін осы бала беріп, жолын байланып кетсін!- деген соң, жұрт:

- Құп болады!- деп, тақ тұра қалды.

- Бұл қалай?!- деп, жұрт қазбалап ежіктей бастаған соң, құрмашасын сындырған, көңілін тындырған замандасына тап берген екен.

- Еркектік қылып күші асып, мұның зорлығымен осындай жұмыс болды, - деп.

- Мен зорлағаным жоқ, өзіне білдірмей ұрлағаным жоқ. Өзінің ерік әліме қоймай, жұғыс қылуымен болды, - дейді екен.

- Кінә қайсысыңа ауады?- деп, Тайкелтір қыз бен жігітті шақырып, алдына қарсы отырғызды. - Маған бір қылыш алып келіңдер қынабымен,- дейді.

- Жігіт, сен осы қылышты қыздың қолындағы қынапқа салсаң да, саласың, салмасаң да, саласың. Осы отырған жұрттың алдында осы қылышты қынапқа сала алмасаң, сені өлтіруге бұйырамын!- дейді.

- Қыз, сен осы қылышты қынапқа салдырмасқа тырыс. Егер қынапқа салдырдың-ау, сені өлтіруге бұйырамын! Менің төрем осы,- дейді.

- Отырған әлеумет, көздеріңізден көрдіңіз бе? Қынаптың аузын қыз даярлап тоспаған соң, қылыш кірмеді. «Қынаптың аузын тоспаса, қылыш кірмейді», - деген - осы. Ұрғашы өзі ықтияр болмаса, еркек зорлықпен оған жұмыс қыла алмайды. «Құнажын күйлесе, бұқаның аяғын басады», - деген сөз бар. Мұндай жұмысқа еркек виноват емес, ұрғашы виноват. Бірақ «Айдабол бидің бір жас баласы келіп, еліміздің екіқабат ұрғашысын өлтіртіп кетті!» - деп, мені жаман атқа қалдырмаңдар. Осының кінәсын маған байлаңдар! -дейді.

- Бұл екі қудың өзін де саған байладық. Мына екі түйе бастатқан «тоғызды» да саған байладық. Бұларды біздің елге қоймай, өзің алып кет. Жамандық қылғыш кесапатты адамды ел ішіне тұрғызып, тірі қоюға жарамайды,- дейді.

- Алдияр, төреңе құлдық!- деп, ұшып тұра келді дейді.

- Он жеті, он сегіз жасар күнімде базаршы болып, керуенбасылық ғамалына кірісіп, Бұхара шығып жүрген кезімде Ұлы жүз - Үйсінде бір «Би қатын» деген қатын бар деп естідім, аты Сарайбике екен. Ол аты қалып, «Биқатын» атаныпты. Алатаудың теріскей бетіндегі Ұлы жүздің баласы соның аузына қарайды деген соң: «Қатын би болып қандай болады екен, сонымен бір қайымдассам екен!»- деп құмар болдым,- депті.

- Биқатын үйінде бар ма?- деп, сұрастырып едім,

- Арқаға жолаушы кетті,- деп есіттім.

- Әй, бәрекелді, кездеспедім-ау!- деп, кіжініп келе жатқан кезімде Биқатын Арқадан кайтып келе жатыр екен, Бетпақтың шөлінде қарсы ұшырадық. Олжасы жоқтау, аты арып, жүдеңкіреп келеді екен. Жолыққан жерден:

- Құдағи, ит мініп, ирек қамшылап қайдан келесіз?- дедім.

- Қарақұйын, Қашырлы деген жерге барып едім. Әлике - Байдалы деген елге барып едім. Тайын тәңірісіндей көреді екен, құнанын құдайындай көреді екен, сонан келемін,-дейді.

- Хан мұның қойнына барады ғой, сол үшін осынша ардақтап күтеді ғой!- деп.

- Мұндар не дейсің, жағыңды тас-талқан қылайын ба?!- дейді.

- Сүндетің бар ма?- дейді.

- Жоқ,- дейді.

- Ох! - дейді. – Жаназаға кіріп еркекке имам болған жерің бар ма?- дейді.

- Жоқ,- дейді.

- Ох! - дейді. - Ердің құнына, нардың пұлына төбеге шығып, төре берген жерің бар ма?-дейді.

- Жоқ,- дейді.

- Ох! - дейді. - «Тең теңін олжалайды, тезек қабын олжалайды». Олжаға қатын аттанса, жорықта жүріп, сақар, майын сатып олжалайды. Құралай бастаған киік оңбайды, қатын бастаған көш оңбайды. Байтал шауып бәйге алмайды. Қатын қайраттанса, қазан қайнатпайды. Қараң қалған елді қатын билейді!»- деген. Сен бір қараң қалған елді билеп тұрған немесің-дағы! Сен кімнің жағын тас-талқан қыласың! Мен Арқада жатқан он сан Орта жүз елмін, «Абылай аспаған сары белмін!» Сен түгіл мына отырған Тоғай хан менің атымның шаужайынан ұстауға жарар ма екен? Көзіңді ашып қара өзіңе!- дейді.

- Біз сіздердің кім екеніңізді танымадық. Білмегендігіміз болса, кешіріңіз!- деп, Жәуке бидің үстіне бір жақсы шапан алып келіп жапты,- Және қайтқандарыңызда қонақ болып қайтыңыздар!- деп, көп ғызыр /құзыр/ қылып, өтініп қала берді.

- Құдай сенен бір-екі елі сіңірді несін аяды екен? - деп, сүйді дейді.

- Құдағи,ол баланың тірлігін сұра. Тірі болса, ол жері екі елі сіңірсіз болмас,- дейді.

- Сізге сәлем дейді:

- Үйде Кетебай деген кісіміз!

- Кетебайдың жалғыз баласы Өтетілеу жанын берсін, болмаса, құн берсін! - депті.

- Шешен, сенемін!- деп, жығылып кайтыпты.

- Басымдағы күләмды (коләмды) Шобалайға бер, таяғымды Төлебайға бер, кебісімді Қарабайға бер!- депті.

- «Бас болсын!»- деп, күләңды Шобалайға бердің. «Таяғы жұрт үстінде болсын!»- деп, таяғыңды Төлебайға бердің .«Осы екеуінің аяғының астында болсын!» - деп, кебісіңді маған бердің!- деген екен.

- Маған ештеңе бермеді!- деп, басын тастап, далаға шығып кеткен екен.

- Шобалайға күләмды берсем, бұларда болған бақ зорлықшыл омырау бақ болады. Төлебайға таяғымды берсем, бұлардағы болған бақ - күншіл бақ: бірінде болған бақты бірі күнде кетіргенше асығады. Қарабайға кебіс берсем, «жынды бақ» деген бақ болады: саған терім сіңген көсемді берейін, жеті атаңа дейін бақ кетпес!- деген екен.

- Осы сіздің ел: «Қымызға тар,- дейді ғой,- шөлдеп барған жолаушыға тостағанмен ауыз тигізіп, шөлін қандырмайды!»- дейді. Осы рас па?- депті.

- Рас болса, рас шығар. Жылқыны қазақ: «Жаным,- дейді, қымызын - «қаным»- дейді емес пе?! Біздің ел жылқыны жанындай, қымызды қанындай көретін ел. Қанын есепсіз біреуге бере береді дейсіз бе?

- Бәсе, солай болса керек,- деген екен.

- Осы сөзді біздің елге барып, көзбен көріп айтып отырсыз ба? Жоқ, естіген құлаққа сеніп айтып отырсыз ба?- депті.

- Жоқ, мен сіздің елге барғаным жоқ қой, естіген соң, айтып отырмын, - депті.

- «Көз - шынның расы, құлақ - өтіріктің ұясы» - деуші еді. «Өтірік пен шынның арасы төрт-ақ елі»- деп, төрт саусағын көз бен құлақтың арасына қойып тұрып: - «Сіз осы сөзді көзбен көрген шығар, расын айтып отыр екенсіз»- деп отырсам, «өтіріктің ұясы» құлақтың естігенін айтып отыр екенсіз ғой. Мен сізді «Алшекең» дегенге іздеп келіп отырсам, әлі де ақылың пісіп толмаған алаңғасар есер екенсіз ғой, қап, әттеген-ай!- деп өкініпті.

- Мынау мені қатты тосты. Сен төсекті төрге салмай, өз төсегіңді сал, - дейді.

- Қонақ, неге тұрсыз? «Ердің семізі - есек, әйелдің семізі - төсек»- деген. Сіз семіріп кеткен көрінесіз, төсегімді дайындап қойдым,- дейді,- соған жатыңыз!

- Ой, құдағи-ай, сіз дұрыс айтпадыңыз ғой: «Ердің семізі - елдің құты, әйелдің семізі -үйдің жұты.» «Атың жемпаз болса, берді Құдай, қатының жемпаз болса, ұрды Құдай,»-деген емес пе? Мені құдай жұтатсын дегенің бе? «Досың түгіл дұшпаныңа тілеме жұтты!»- деген қайда? Маған салмаған төсегің - жұтағандарыңда жұрт қолына кетсін!-деп, төрге барып, шапанын шешіп: «Етегім - төсек, жеңім - жастық.» «Ат басына күн туса, ауыздықпен су ішер; ер басына күн туса, етігімен су кешер!»- деп,- Ал, өздерің төсектеріңнің қырын сындырмай жата беріңдер!- дейді.

- Астахыфир алла-ай, кешіріңізші! Мен едім сізді сынамаққа істеткен,- депті.

- Бәсе, «Әлі... пісіп толмаған» шала екенсің!- деген сөзім артық болды ма?»- деп өкініп едім. Құдағи шынында ақылды адам сияқты еді. Бәсе, бәрі шаладан шыққан ақылсыздың ісі екен ғой! Құдағи, онда мені кешіріңіз! «Жақсыдан - шарапат, жаманнан - кесапат»-деген. Сол жаманның кесапаты екі ортада саған тиді-ау, құдағиым! Жаман да болса, сүйген жарың - дарға асасың ба? Бәріне де кешірім, өзім өзіме ризамын!- депті.

- Қара ағаштай қалтия қалған, қаралдысы жоқ, бұл қатқаның кім?- дегенде,

- Рас, мен қара ағаштай қатушы едім. Сендей талайдың есінен қалғысыз қылып, шымбайына батушы едім. Өзімді елеп еңкілдегеннің таңдайына бал шекердей татушы едім. Қарайғанды ес көрмей, қалқиғанды хош көрмей, қақиғанды хан демей, елдің шетінде, жаудың бетінде жатушы едім!- дегенде,

- Қа...ма ұқсап қақия қалған неме екен!- депті.

- Қа... болсам, жаман болман: қасын керген қыз туғызармын да, жасын керген ұл туғызармын!- дегенде,

- Қанша мақтанғаныңмен, ми сыярлық басың, шынашақ айналарлық шекең жоқ екен!-депті.

- Барыс, барыс етті, барыс етті. Барсаң, байдан табылар. Құлан сирақ, қу шеке, іздесең, қайдан табылар?!- деп, үшеуін де тоқтатып кеткен екен.

- Сен бізге қайрылған болсаң, саған да біреу қайрылар. Сәлемдесуге келген болсаң, саламат бол! Біз міне, енді қартайып отырмыз. Өміріміздің ішінде азды-көпті нәрсені көрдік. Дүниедегі жанды-жансыз заттардың пірсізі болмайды. Бәрінің де пірі бар. Жарлының пірі - Қалтаң ата, ұрының пірі - Жалтаң ата, шебердің пірі - Тешім ата, кәрінің пірі - Кекшіл ата. Сол айтқан Кекшіл атаға біз де қол беріп, мүрит болып қалдық. Жүре бер, енді, шырағым, жолың болсын, сау жүр!

- Шырағым, даңқыңды естігеніме он алты жыл болып еді,- деді.

- Датқа-еке, бұрынғының арты едің, бүгінгінің қарты едің, әлде қалай боласыз? Артыңда қалатұғын жандарға не айтып кетесің, ілгергі өткендерге не айтып барасың?-депті.

- Сендерге не айтайын, заман сендердікі, жұрт сендердікі, өз ақылдарың өзіңе жетеді. Ілгергі өткендерге айтып баратын сөзім мынау: «Бақ деген сендер тірі күнде сұңқар еді. Елде кімнің басы биік болса, соған қонушы еді. Сол бақ қартая-қартая қара шыбын болды. Қайда сасық болса, соған қонды: соқырдың көзіне қонды, пұшықтың мұрнына қонды, таздың басына қонды!- деп барамын ғой! - депті.

- Үйде Кетебай деген кісіміз:

- Өтетілеу жанын берсін, болмаса, құн берсін!- депті. Келген кісі шешенсінемін деп, жығылып қайтыпты. Арғын: Тәйтеке болғанда, Алшын: Айтеке болған. Айтеке баласы Өміртай да тілді, шешен болған. Алшын: Қаражігіт, төрт Шөмекейден шыққан - Өтетілеу, Алшын: Әйтеке, бірінен-бірі өткен алаяқтар.

- Адам ата, хан Шыңғыс,

- Сөз баста!- дегенде, бастаған сөзі:

- Жаңабатыр бәйбішесінің тұңғышы Таңсыққожа мен және бір Шөкек деген баласын қосып, Найман төресі Досан төреге ел бітіміне жіберіпті. Сонда Досан төре:

- Би баласы, сөз баста!- дегенде, Таңсыққожа айтты дейді:

- Өсетін елге с...іс кіреді, өспейтін елге сыбыс кіреді,- депті.

- Медеттің шешесі, Ханкелдінің қатынының өлгенін жасырамыз, көмгенін қайтеміз?-депті.

- Он екі тарау қара жол

- Жарайды, балам, сөзің жарайды!- деп,тағалы торы тайын қалдырмай, малын жиғызып берген екен. «Таудай талап бергенше, бармақтай бақ берсін!»- дейді.Осы Жанайдар Абылай ханнан Бұхарай Шәріп ханына барған қырық бір кісінің бірі болып барған. Өзі 14 жасар бала күні, сонда сол қырқы тауып айта алмаған сөзді бұл тауып айтқан. Сонда бұған аруақ байланып, аты аталмаған - бақ қонбағандық.

- Байғыз деген құс болар,

- «Қатынды не ел шауып, ыңар қылып жаттан аларсың, не ағаңды өлтіріп, жеңгеңді аларсың!»- деген аталарының кешегі күнде айтқан сөзі еді. Ер жігіттің жесірін өзіндей жігіт алса, еркек болып туған ұл өз кегін өзі алуды білуші еді. Рулы ел болып, тайлы-таяғы қалмай, шұбырып жас жігітке қатын әпергенді көрген жоқ едік.

- Ағаш кестірмеймін, қала салдырмаймын, қазақ, саған қарамайды, бізге қарайды!- деп, таласқан. Сонда Уәли ханның бәйбішесінің баласы Абайділда ханның заманы, Шоң, Торайғырдың заманы, жаздың күні еді. Жайлаудан Шоң биден тіленіп:

- Мұның жауабын мен берейін,- деп Торайғыр келген.

- Қазақ, шүршітке қарайсың ба, бізге қарайсың ба? Айт шыныңды?!- дегенде, Абайділда хан үндей алмаған, не дерін біле алмай, сасып қалған.

- Әй, полковой, осы жүрген уақытыңда өзіңе біреу: «Маған қара!»- десе, не айтар едің?-деген.

- Біздің қарап тұрған патшамыз бар. Қасықтай қанымыз, шыбындай жанымыз қалғанша жолында боламыз. Онан биліксіз біз: «Ешкімге қараймыз!»- деп айта алмаймыз!- деген.

- Ендеше, біздің де сондай қарап тұрған патшамыз бар. Ата-бабамыздан бері қарай Бұхардың хандарына бағынып, қарап келе жатқан жұрт едік. Малдың қамы үшін: «Сарыарқа бос жатқан жер»,- деп, көшіп келген едік. Енді бұл жерге ие табылса,біз де өз патшамызға барайық. «Мұнда жер-су бар, көшіп кел!»- дер ме екен? Жоқ болмаса: «Малыңның қамын қыла бер!»- дер ме екен? ! Осы күнгі ханымыз - Мерхидар деген екен. Сонан соң орыс көптік қылып:

- Жүр, бұл сөзіңді Омбыдағы полковойға есіттір. Қарасаң, қарамасаң, сонан қайтасың!-деп, Торайғыр мен Абайділда ханды алып кетіпті.

- Жібермейміз, тартып алып қаламыз!- деген екен, Торайғыр:

- Тимеңдер, текке жеккөрініш болмаңдар. Бізді өлтіре алмас, сата алмас. Бізге бір залал қыламын деп, өзі де орнында тыныш тауып жата алмас. Қайта ең жоғарғы ұлығына барып, қазақ қала салмайтұғын, солдат алмайтұғын қылып келейін,- депті.

- Бұл не?- деп сұрағанда,

- Шай деген ас - осы,- дегенде,

- Мына, шіркін, ішкен кісінің мейір шапағатын шайып кететұғын неме екен,- депті. Ұрттап алғанда, кайта төгіп тастапты. Қантты көріп:

- Бұл немене?- дегенде,

- Қант деген ас - осы,- депті.

- Уа, қу дүние, мына шіркіннің өзі тәтті болса да, жеген кісіні қатты қылатұғын қу екен,- депті. - Сірә, мына екеуін ас деп ішкен бізден соңғы жұрттың бір-біріне достығы болмас. Сойған малының бас-сирақ, төстігі болмас, - деген екен.

- Қолыңа сақина салайық, басыңа қалпақ кигізейік, беліңе қылыш асындырайық!- деп.

- Қолыма сақина салсам, ауылымда ұста бар, соған соқтырып салмаймын ба?! Қалпақ киетұғын болсам, қойдың жүнінен қандай қылып бастырып кием десем,- бәрі табылады. Қылыш асынсам, қазақта не түрлі қылыш соғатұғын ұсталар бар. Бәрі өзімнен табылады, сенікін не қылайын?- депті.

- Бізге не Шоң, не өзің анда-санда келіп тұр. Сені жеріңе қайтаралық, - депті.

- Өзіңде ақылдан дәнеме жоқ екен ғой. Сенің ақ патшаң біздің ауылға неше барды? Шоң сондай қазақтың ақ патшасындай кісісі. Ол сенен не аламын деп келсін. Мен сегіз санатың қатар кісімін, сенің сегіз санатың біздің ауылға неше барды? Біз де сондай керексіз орынға қаңғып жүрмейтін кісіміз,- депті.

- Аюдан да күшті екенсің. Жетпіс күнде аюды құрдай жорғалатушы едік, сені иліктіріп көндіктіре алмадық. Бар, бар енді!- деп, қайырып қоя берген екен. Бұ жақта: «Абайділда мен Торайғырды алып кетті!»- деп, қазақ қорқып, Баянаулаға - Шоң, Көкшетауға Уәли ханның тоқалы Айғаным қала салдыра бастаған екен. Торайғыр өкпелеп:

- Бір жолдың билігін маған бермедің. Мені елден құрмалдық тоқтыдай қылып жіберсең болмай ма еді?«Менің билігім інімде, онда інім көніп келсе, салдырамын, болмаса, інімді ұстап ап кетіп, өзіммен жауласып тұрғанда, сенің тілеуіңді қалай аламын, не деп саған қараймын?- деп, қала саламын?!»- десең, сөзден аса алмас еді. Маған беттеп аяғын баса алмас еді. Сөйтіп аяқсыз қалдыратұғын едік қой!- деп өкпелеп,- Орысқа қарамаймын!-деп,ауып көшіп кеткен екен.

- Баянаула, Қызылтаудан сен қалайша адасып біткен жерсің?! Айдабол мен Күліктен сен не ғып адасып жүрсің?- деп көріскенде, Торайғыр өкіріп жылаған екен. Айдаболдан Шоң іздеп барыпты.

- Емшегімді көкке сауамын, осыдан қайтпасаң!- деп, шешесі Борсық бәйбіше барыпты.

- Торайғырмен бірге қалайық, үйді жықпа!- деген екен.

- Азбанға бола би қайнағадан айрылушы ма едім ?!- деп, үй іші, бәйбіше үйін жығып, тас-талқан боп көше жөнелген соң, Шоң Торайғырдікіне барса, Торайғыр намаз оқып болып отыр екен, ұшып тұра келіп, Шоңға көрісіп, жылап қоя берді дейді. Сонда Торайғыр:

- «Ел соңынан енді ермейін, кәуірдің жүзін көрмейін!»- деп, ант ішіп едім. Сенің қалғаның қиын болды.Сені үйірінен айырған азбанға ұқсатып қалай сақтайын? Енді сені қимай амалсыз ел соңына еремін. А, құдай, орыстың жүзін көрсетпей, мені ала гөр!- деп көкқасқа айтты дейді.

- Үй-ішіге: «Түндікті алма, көшпейік»,- деп едім. Тілімді алмай, үйін жығып, көшіп кетті. Енді қатын-балаға тілімді алғыза алмаған соң,сенен қалып тірі жүргенде, не бітіремін? Торайғырды алсаң, мені де, құдай, мұнан қалдырма!- деп,бұл кісі боз қасқасын айтты дейді.Сол уақытта екеуі де қырық тоғызда екен. Торайғыр ауылын көшіріп, Сілетінің бойында «Соқсаң соқ»- деген жерде елдің соңынан қуып жетті. Дәл сол жерде ажалы жетіп, көп ауырмай, Шоң өлді. Өлерінде өсиет қылды:

- Балалар, Торайғырмен екеуміздің құдайға берген уағдамыз бар еді. Бұл Һәм кешікпей менің артымнан келер. Мені аманат қойыңдар, екеумізді хазіретке бір алып барыңдар!-деп.

- Немене жылқыны айырдыңдар ма?- дегенде,

- Жылқыны жаудан айырдық. Кім екенін білмеймін, ат екпінімен [3] қараңғыда біреуді найзамен шаныштым, қолым сүйсінді. Өкіре құлады, барғаным жоқ, қалды сол жерде [4], дегенде,

- Уа, ұрған екенсің [5], жағың қарыссын!- депті.

- Сен үйде қал, асқа барма!- дейді. - Жүзің қара болып, не деп көрінесің? «Қанды қанмен жуамыз!» - десе, Абайділда ханға не дейміз? Аға баласы Қуандықтың жақсысына не жауап айтамыз? Сен жоқ болсаң, бір сылтау табармыз, - дейді.

- Сөзге келмей, мынаны ұстап алып, өлтіреміз десе, соған айтар сөзіміз жоқ. Мына, шіркін, өзіне-өзі қылды-ау! - деп, ел қорқа-қорқа барды [6].

- Торайғырым, ерге жаратуын деген,- дейді.

- Алдияр тақсыр, рас айтасыз, Құдай тағаланың құдіреті хазіреті Мұса пайғамбармен Тор тауында сөйлегенде: «Мұса, жердің тарында кім түр, кеңінде кім тұр?» - деген екен. Сонда Мұса пайғамбар айтқан екен: «Жердің кеңінде мен тұрмын, тарында сен тұрсың»,-деген екен. «Мен он сегіз мың ғаламды жоқтан бар қылған Құдай болсам, жердің тарын, кеңін жаратқан өзім болсам, мен қалай тарында тұрамын, сен қалай кеңінде тұрасың?» -дегенде, «Рас, он сегіз мың ғаламды жаратып, мені жоқтан бар қылған құдайым сен болсаң, сендей құдайым бар екен. Мен жердің кеңінде тұрмай, кім тұрады? Менің сендей құдайым бар болған үшін, жердің кеңінде тұрамын. Сенің ар жағыңда сүйенетұғын құдайың жоқ, жердің тарында тұрғаның сол емес пе? - дегенде, «Рас айтасың, құлым. Сөзің - хақ сөз!» - деген екен. Сол айтқандай, сендей төрем бар, не ғамым бар, тақсыр?!» -дегенде,

- Рас айтасың, Торайғырым, жетім бастатқан «тоғызың» бізден болсын! - деген екен.

- Байымды өлтірген батырды көремін!- деп, қолын ұстаған жігіт-желеңге болмай, бұлқынып кіріп келгенде, Торайғыр би:

- Алшынбайдың ажалы жетті де, менің ақ найзамның ұшының абиыры кетті де?!-дегенде,

- Байым өзінен кемнен өлмей, өзімен теңнен өлген екен. Қараңғының көзі бола ма, тиіп кетсе, сөзі бола ма! Құдайға да разымын, байыма да разымын, өлтірген жаным, саған да разымын. Мен байымның құнын кештім. Байымның өлігін сатып, мал алмаймын!- деп, жадырасып, разыласып қайтысқан екен.

- Баянауланың қарағайы желмен шулап тұрған: «Ием жоқ, ием жоқ, ием келген күнде тұтамыш ту бие боламын!»- деп жылап тұрсың-ау! - деген екен.

- Әке, қалай боларсың?- дегенде,

- Уай, балам-ай, мен қалай болатұғынымды қайдан білейін? Мұнан бұрын өліп көріппін [бе]?- деген екен.

- Сонда Әбет мырза жылаған екен:

- Біз енді кімді әке қыламыз?- деп.

- Жылама, балам, жылама. Жақсы болсаң, өзің жұртқа әке боларсың. Жаман болсаң, әкесіз боламын деймісің, кім көрінген әкең болар,- деген екен.

- Түйенің жабуынан бір қолыңмен ұста да отыр,- депті. Сол түйе зорығып өліп, түйелі жаяумен дауласып, Торайғырға келген.

- Мен жалғыз қолыммен ұстап отырғаннан басқа дәнеме қылғаным жоқ, - деген соң:

- Қанша жер ұстап отырдың?- деп, жер мөлшерін сұрап алып, сол айтқан жерге шын қолыңды жоғары көтеріп отырып бар депті. Егер де соған шын қолыңды жоғары көтерген бойыңмен бара алмасаң, түйенің төрттен бірін төле,- депті.

- Мынау балалықпен ойнады. Оны қуатұғын сен де баламысың? Баланың балалығын құдай да есепке алмайды. Үш есесін өзің төле. «Даушы қорқа алмайды, жаншы қорқа алмайды»,- деген бар еді. Бала төрттің бірін төлесін,- депті. Осындай айтқан биліктері көп.

- Қалған сөзді қайта қозғаймын,- дегенде, Торайғырдың айтқаны:

- Баялышты құба жон,

- Япыр-ай, түсімнен шошып оянып едім. Торайғыр үйде ме, барып, біліп келші!- деп, кісі жібереді. Келсе,кетіп қалған екен. - Қап, әттеген-ай, жазым болмаса игі [еді]- деп, қорқып отырғанда, Торайғыр жылқыны жаудан айырып, аман алып қалыпты.

- Торайғырға бармасын деп айтыңдар, - деп, кісі жіберген, - Мен қорқамын! - деп.

- Мен де барам, қорқарым жоқ! - деп болмапты. Екеуі де көп жолдас алып барған,алдынан сыпайы атшы шығып:

- Екеуіңізге екі үй тігілген, - деп,

- Бұған да шүкір!- деп, қорқып, - Менімен бірге түс, Торайғыр [жеке] барма! - деп айтқан бұған да болмай, жеке бөлініп [Торайғыр] жөнелгенде, Шоң қорқып:

- Көбірек барыңдар!- деп, жолдастарын жіберген.

- Ерімді өлтірген ер қайда, қандай қанын мен жұтам!- деп, келе жатыр. Көп әйел мен еркектер екі қолына ие бола алмай келе жатқанын көріп, шошып, Шоң би:

- Баршы!- деп, тағы кісі жіберіп, - Иә, Құдай, сақтай гөр! - деп, жалғыз үйде отыра алма[ды].

- Ей, халық, аш есікті, қоя беріңіздер, ашуын басар, ақылына түсер. Бұрынғының айтқан сөзі бар еді: «Қараңғыда көзім жоқ, тиіп кетсе, сөзім жоқ», - деген. Дулығалы ақ найзаның бақыты ұшып, жерге түсті. Жазатайым боп кетіп, біздің найза сіздің ерге түсті. «Мен Алшынбаймын» - десе, жолар ма едім?! Бәрінен де бір Алланың әмірі күшті! - деп айтқанда, қатын тұрып:

- Мен қойдым: «Ерім құнсыз бір жаманнан өлді ме?» - деп едім, ерден өлген екен, арманым жоқ! - деп Торайғырмен көрісіп: «Кешу!»- десіседі.

- Мені қорған көр!- [деп], жорғаны жетектетіп, ертең[інде] ат қосып, жалғыз қара жұп торы жорға [алдында] келіп, екінші Шоңның сарыбауыр аты келіп, үшінші Алшынбайдың Бозойнағы келіп, ат бәйгесінен жүз жылқы [түскен] екен. Мұны қатынға беріпті.

- Ат адамның бағы еді,- деп, торы жорғаны өзіне беріп,- маған жүз жылқы болады !-деп,- Мынау ерімнің жорықта киген шекпені еді, мынау - өз найзаңыздың тиген тесігі,-деп,үстіне жауып,- Мынау сондағы мінген Бозойнақ ат,- деп, манағы үшінші боп келген атты мінгізіп жіберген екен.

- Мына екі бота мен екі марқаға біздің көзіміз тиді. Кешегі біз таңданған тас қайтті екен?- десіп, әлгі ауылдан аттанып, әдейі барып, тасты көрсе, ортасынан қақ жарылып жатыр екен дейді.

- Сен де жан бер, сен де жан бер! - депті.

- Қайттіңдер, біттіңдер ме? - депті.

- Екеумізге де жанға салды, - депті.

- Мұның рас па?- деген екен.

- Маған салсаң, осы сөзден басқа айтарым жоқ!- депті.

- Сол әйелді маған алып беруге жәрдем көрсететін болсаң, сенің қалауыңды беремін!-деп, Шорманды ертіп, Атантайдың үйіне барады. Барып отырса, Атантайдың өлгеніне 2-3 жыл болса да, үй айналасы тозбаған. Ері жолаушы кеткен әйелше ұстап отырғанын ұнатып, Шоң би жақсы кеңестер айтып отырады. Кезек Шорман сөйлеуіне келгенде, Шорман: ері өлген әйелдердің ұяты шығып, буаз болып, болмаса, өсегі білініп, қалғандарды ерсіз отырмақ жағына бейім сөздер сөйлейді.

- Ұлы өзеннің бойына

- Атым, тоным жоқ, - деген соң, Тайкелтірдегі Манкен байдың торы жорғасын алдырып, мінгізіп, шұға шекпенін алғызып кигізіп, алып жөнелді. Сонда Өтеп сақау айтыпты:

- Алдынан буа сөйлейін бе, артынан қуа сөйлейін бе?- дегенде, Құдай рахмат қылсын, Шоң би айтқан екен:

- Артынан қуамын деп жүргенде, жеткізсе жақсы, шалдырмай, шығып кетсе,қапы соғып қаларсың. Не болса да, алдынан буа сөйле!- депті.

- Мынау өзі жағасы кір-кір немең кім өзі? - депті.

- Көйлек кірі жуса,кетер; көңіл кірі айтса, кетер; сүйек кірі қайтсе, кетер? - дегенде, Тіленші:

- Менің сүйегімде не кір бар? Әкем - Бекболат, бабам - Қазыбек,- Бошанға, Болатқожаға шейін шұбыртып сөйлегенде, сонда Өтеп сақау айтқан екен:

- Әкең айсыз қараңғы түн еді, жерошақтың басында, көгеннің қасында жататын шеше -сол Мықыра күң еді,- дегенде, Тіленші сөз таба алмай, Шоңға айтқан екен:

- Ай, Шоң-ай, мына сөзді биті быжынаған, құрты құжынаған жаманыңнан есіттірмей, өзің-ақ айтып тынсаң, не етеді?!- дегеннен басқа дәнеме айта алмапты.

- Осы жолы бағымды сынайын деп едім,осы астан тапқан,алған олжаң менікі болсын !Үйге қайтып келіп түскен соң,қыздың қалың малын алсаң да, қолың бос болсын!- деп, Қараланың алдына жанды қара түссе, аттырамын!- деп, Күлік: Жаңабатыр бидің баласы «Қаһарлы Жанақты» алып жүрді. Бұл Жанақ: «Аттым!»- десе, мал да, жан да мұрттай ұшады екен. «Шоң бидің сабасы - деп айтсын!»- деп, Ақбура: Қаралтайдың баласы Қарқымбайдың сабасын алып жүрді. Ол сабаның көрінісі - төрт сары айғырдың терісінен -жүнін сыртына қаратып, жал-құйрығын өзіне қойып, бұлқынына бір өгіздің терісін тіктіріп, өзін түйеге теңдегенде,сегіз қанат үйдің бір үзігі бір жағына тең болады екен. Алты атанға қымыз артып барып, асқа барғанда, сабаны үйге орнықтырып, алты атанға артқан қымызды ішіне сол жерде құяды екен.

- Осы Амантайдың басынан қарақшы тіктіріп,пәлен жерден айдатпасам, маған серт! Алдында келмесең, Қарала, саған серт!Алпыс төртте мен тұрмын, жиырма төртте сен тұрсың! Енді Қуандықтың асы, Шоң, саған да екіталай, енді бәйгенің алды, Қарала, саған да екіталай: екеуміздің ақыр-тақырымыз - осы!- депті.

- Алдымен мына Шонтыжанға өлең айтып, басындағы тақиясын алып ки, ырым болсын! Сонан соң бар да, ілкі бұрын Саржан төреге айт, онан сұра - тон.Өтебай жындыға айт, басынан сәукелесін сұра. Қанша дүние берсе, алма! Егер сәукелесін бере қалса, етегіңе орап, алды-артыңа қарамай, мұнда алып кел! Елі білсе, тартып алып қалар!- деп, батасын беріп, жөнелтіпті.

- Тоқта, тоқта, сөзің түгел болды, жетті. Аузыңа сөз салып тұратұғын күшті перің бар қу екенсің. Мынаған бес көк ала бас атан, бес дүрие шапан ап келіп беріңдер! - депті.

- Осы асқа барғанның бәрінен биік боламын, - деп, сәукелені басына киіп,түйеге мініп келген екен.

- Бар түрің осы ма, бар болғаның осы ма? - деп, - Ішіңе сиейін, көтімді сүртейін!- деп, аузын осыртып, айнаға қарап, ернін шығарып, өзін-өзі келемеждеп жатады екен.

- Үйден барып, қысырақ ал, - деді, - жүзді ал, мыңды ал,- деді.

- Басыңнан бермесең, тіпті алмаймын!- деп, бұ да өлеңмен ерік әліне қоймай бүріп кетті.

- Өзіме де сүйкімсіз болып, түрімді бұзып жатыр еді, енеңді с...інді арман ап кетші, көрмегенім осы болсын!- деп, басынан жұлып алып, есікке қарай лақтырды дейді.

- Сегіз ұлдан соң көрген жалғыз қызы,... жанды ұзатқанда, басына кигізсін,- деп, сәукелені Шонтыға байлады дейді.

- Қарқынбайдың жылқысы қанша?- деп сұрапты.

- Төрт жүз бар шығар,- десіпті.

- Менің бір қыста соятұғын соғымым құрлы жылқысы жоқ неменің сабасы қандай екен, көрмек керек,- дегенін естіп, Шоң би, Құдай рахмат қылсын, тамам ер тоқымды бір жерге үйдіріп, сабаны соның үстіне орнатып, туырлықты тестіріп, піспектің басын сонан шығартып, далада ат үстінде тұрып пісетұғын қылып қойыпты. Үкісін бұлғаңдатып, күмісін жарқ-жұрқ еткізіп, атпен пісіп тұрғанын Сапақ анадайдан көріп, келуге ұялып, қайтып кетіпті.

- Ат шабар! Ат шабарлап, қарақшыны алып шығып кетті дейді.

- Кеше бесінде барып түскеннен бүгін бесінде аттандыңыз. Сіз түскеннен аттанғаныңызша алдыңызда жұлдыздай ағып сөйледім де, отырдым, бір қақпадыңыз. Сіздей кісі қақпайтұғын менің сөзім сонша мүлтіксіз, оң болып кетті ме, болмаса мені ақымақтанып, әуейіленіп кете берсін дедіңіз бе?! - депті.

- Сенің ана бір сөзіңнің анадай сөкеті бар еді, о бір сөзіңнің мынадай оғашы бар еді [деп], жұрт көзінше топ ортасында пәлен-паспадан демегенім: «Қарадан хан болды деген Шоң да бұған бір ауыз бір нәрсе деуге жарамады»,- деп,елің қатықтай қатып, сүттей ұйып, қалта қарап тұрып қалсын!- дегенім ғой!»- дегенде, Алшынбай жылап жіберген екен.

- Айыркезеңді ұмытпасаң, бір қаруын қайырарсың, балам! - деп, жүре берген екен.

- Алшынбайға бар: «Би жіберді, Айыркезең есінде бар ма?»- десең, болады,- деді.

- Би қайда?- деді.

- Би атқа мінген жоқ, жатып алды, төсегін жайлап салып алды,- деді.

- Би мінбесе,біз не алғалы міндік?- деп, түсіп отырып қалған жерінен атына қайта мініп алып, - Қарқабат, Қарқабат!- деп, ұран шақырып, айғайды салып келіп, түсіп жатып алды.

- Бұл қалай, бұл қалай?- десті.

- Мұнда аруақтың соңы болған, Айдаболдың Шоңы болған Шоң деген кісі бар. «Қай жерге қарақшы тігеміз, атты қай жерден жібереміз?- деп, маған сабағат салмады!»- деп, қияңқылық қылып жатқаны,- деді.

- Біз ондайын білмедік, бара көріңдер,қарақшыны қай жерден тіксін дейді, атты қай жақтан жіберсін дейді. Өзі білсін!- деп, кісі жіберді.

- Бұл Қорысбай асы бес Мейрам басын қосып, ақылдасып берілетін ас еді. Солай болғанда, кар суынан осылай беттеп, көшіп, ошақ басына қонатұғын едік. «Көптеген қонақ атандырады, көмектеген жау қашырады» дегендей, оп-оңай тарқайтұғын еді. Ағайын-туғанды ақылға алмай, бір-екі төре не десе, сол болады дегенмен, «Төреге ерген ерін арқалайды» демеді ме? «Түлкі алмайтын жаман құс - ат еңбегі, Абылайдан басқа төре - ет еңбегі» деген сөз бар емес пе? Ел жайлауға беттегенде, сауын айтылмай, елдің жайлаудан қайтарына қарсы айтылып, қайта көшіп бара жатқан бетімізден: «Ағайын шақырған асымызға келмеді» дер деп, ұялғаннан зорға келдік, Сілетіден шығып келдік. Атымыздың мойны қатып, азаматымыздың сілесі құрып келді. Ертең тұрып, бүрсігүні ат шаппаса, жайымыз жоқ! - депті.

- Балуан, балуан!- деген айғай шықты.

- Өлсең, айрылма!- деп айтады екен.

- Құрайт, құрайт!- деп, құрықтың астына алып, аямай тарсылдатып сабатады екен.

- Ат келеді, ат келеді!- десті.

- Ат ана Қараланың алдына түсетін немені! - дегенде, мергені оң қолының сұқ қолын ұртына тығып:

- Әне, аттым!- депті.

- «Қарала жерінен шапқан жоқ, жолдан қосылды, бәйге бермейміз»-ге түсті.

- Делегей етек, жуан қоныш Қуандық ағамның баласы, қамшыңның көптігіне де сөз жоқ, ақылыңның жоқтығына да сөз жоқ. Атым жерінен шапты, талас, тартыссыз жалғыз келді, бәйгемді бер! «Қапым бар!»- десең,атты кайта жіберуге бұйырамын.Өзім күнсіп далада тұрмаймын, Алдажұман ауылына барып жатамын. Тағы бір атым құйрық тістесіп, Қараланың соңынан келеді.Екі аттың бәйгесін сол жерге алып келуге бас бұрып, бүлк етпейсіңдер!- деп, атты қайта айдатып жіберді де, өзі жөнелді.

- Шоң Сүйіндік құты еді, сен Қуандық құты едің.Екі жарылған жерде өз ортамызда отырмай, Шоңның қасында неге отырып қалдың? Сен өз ортамызда болсаң, бүйтіп маңдайымыз жып-жылтыр болып қалмайтұғын едік!- десіпті.

- Шоң деген кісінің алды - жарық, арты қараңғы екен. Шоңнан былай бұрылып кетейін десем, адасатұғын болдым. Мен оның қасына түсейін деп түсіппін бе? Амалсыз түстім: алдын - жарық, артын - қараңғы қылып, бақытын аса зор қылып жаратқан Құдайға өкпелеңдер. Шіркіндер, Құдайдан деп білмей, менен көреді ғой!- депті.

- Маған дүние малын берсең, алмаймын, Осы көптің көзінше, Шоң, маған оң батаңды берші! - деп, ұшып түрегеліпті, сөйтіп бата алыпты. «Шоң биден, шешен болдым, бата алған соң!»- деген сөзінің мәнісі осы екен.Сол астан қайтып келе жатып, Тоқада: «Үш қозы» атанған: Телқозы, Байқозы, Қарақозының Телқозысына түстену үшін түсе қалғанда, Телқозының бәйбішесі сабау ұстап, қымыз құйып отырып, Шоңның қаралдысына көзі түсіп, бойы иіген екен. Кідірмей бір ұл тауып, атын Шоң қойған екен.

- Енді, Қарала, саған бәйгенің алды түгіл, қаямның қақ басы да жоқ! - деп.

- Жері жақын болды, қайта шаптырамыз! - десіп, болмады дейді.

- Жуан қонышты, делегей етекті Қуандықтың баласы, сенің қамшыңның көп екендігіне де ешкімнің таласы жоқ, ақылыңның жоқ екендігіне де ешкімнің таласы жоқ. Атым талассыз келді, бәйгемді бер! Қайта шаптырсаң, тағы бір атым тағы келеді, екі аттың бәйгесін бересің! Мына мен күнқақты болып далада тұрмаймын. Жұман байдың аулына барып түсемін. Өздерің артымнан бәйгемді сол жерге алып келіп беріңдер!- деп, атты қайта шабуға жіберіп, өзі Жұман аулына келіп түсіп жатып алды дейді.

- Елінің «жынды»,- деген сөзіменен, жыны жоқ екен. Төмен етекті әйелдің сымбатты, сиықты, қылықтысы екен. Аулының мінезін жаратпай, менсінбегендіктен, «жынды» атанған екен. Сонда бір шай қайнатты. «Үйімнен келген шай еді», - деп, әудем жерден иісі мұрын жарып шығып тұратұғынның өзі екен.

- Осы отырған ауылым осының иісінің не екенін білмей: «Көп сақтаған соң, сасып кеткен ғой!»- дейді. Мен жынды болмай, кім жынды болсын, обалым әкеме болсын! Мені осындай жерге қор қылып бергенде, қызыққаны мал болса, үрім-бұтағы мал көрмей, шұбырып өтсін!- деп, өз әкесін қарғап, жылады дейді.

- Сүйіндіктің жерінің шетіне апарып қойыңдар! Олай-бұлай жүргені дуа қыла жүрер!-деп, өзінің өсиеті бойынша қойған екен. «Боздақ десе, Боздақ екен!»- дейді. Өмірінше сал болып, сылқылдап, әдемі киініп жүреді екен де және Торайғыр сөзден тоқтағанда, осы Боздаққа дәнеме тауып айта алмаған екен.

- «Өзім асыраған текешік өзіме жау болды»,- деген осындайды айтқан екен-ау!- депті. Жұлып алғандай, Шорман бала айтты дейді:

- Жақсылық өз қолыңда болса, бірі - ақсақ, бірі –таз - екі балаң бар ғой. Оны неге Шорман қылып алмай жүрсің?- деген екен.

- Сүйіспеген қонақтың кім екенін білмейді, езу тартып күлмейді. «Су анасы - бұлақ болар, сөз анасы - құлақ болар. Адамның жаны денесіне қонақ болар, жанның жалғыз досы дүниеде тамақ болар»- деген екен-ау! - дейді.

- Уай, жаным-ай! Қатынға қадірі қалмаған, қағып төсек салмаған, қара көзден нұр тайған, қатынға қайрат бел тайған. Қатын тілді алмаса, от басына жантайған - деген осы болатұғын,- дейді.

- Тойдым, тойдым, төркіндеген әйелді ерткен қосшы сықылды күйде тұрған кәріп (ғаріб) екенсің!- деп[ті].

- Керей, Қанжығалыға бітімге бас қосуға жүріңіз,- деп.

- Мен бармайын, сен өзің бар. Екеуміз бірдей барып, бітіп қайтсақ, жақсы. Біте алмай қайтсақ: «Үйде кіміміз бар?»- дейміз. Сен барып бітсең, бітіп қайтарсың. Бітпей қайтсаң: «Үйде Шоңым бар!»- дейсің ғой. Менің саған ұстатқан бір сөзім: үш күнге шейін бітімге шықпай, бөгелгейсің. «Момынның ақылы үш күндік»- деген сөз бар-ды. Үш күннен соң Момын баласы ақылын тауысып, «өзің білге» келетұғын,- дейді де, Шоң үйде қала берді. Шорман барды, Айдабол, Қаржастан,- әр табынан басты-басты кісілер барды. Керей, Қанжығалы болып ақылдасты: «Төртуылдан билікке кімді аламыз?»- деп. Шорманнан басқа билікке шығарлық кісісі жоқ:

- Шорманды аламыз да,- дейді. Онда Қанжығалы кісілері:

- Өзіміз Қаржаспен даулымыз. Қаржастың өз тұқымынан қалайша Шорманды аламыз? Басқа руынан алайық та,- дейді.

- Әуелі мен Шорманның өзін оңаша алып шығып, әділ ме, әділ емес пе, сынайын. «Әділ биде ата жоқ, тура биде туған жоқ, туғанына бұрған биде иман жоқ»,- деген. Шорман баладан ата жайын сұрайын. Шорман Қаржасқа бұра қате тиіп, ата тапса, әділ болмағаны. Егер Қаржасқа ата таппай дағдарса, шын әділдігі,- дейді де, Сүгірәлі - Әбсапа бір төбенің басына шығып отырды да:

- Шорман бала маған жолығып кетсін,- деп, шақыртып алып, қасына отырған соң:

- Осы, Шорман бала, сенің әкеңнің аты кім? - дей[ді.]

- Менің әкемнің аты – Байкісі - Күшіктің күшігі,- дейді.

- Оның әкесі кім?- дейді.

- Сатыбалды - Тәтидің Тәтиі,- дейді.

- Оның әкесі кім?- дейді.

- Мырзағұл,- дейді.

- Оның әкесі кім?- дейді.

- Анай,- дейді.

- Оның әкесі кім?- дейді.

- Телі,- дейді.

- Оның әкесі кім?- дейді.

- Құлыке,- дейді.

- Оның әкесі кім?- дейді.

- Қаржас,- дейді.

- Қаржас әкесі кім?- дейді.

- Уай, Әбсапа әкей, «Өзен тұрып, өзге жерге қонған - нәмірд. Өзі болған жігіттің түп атасын сұраған - нәмірд»,- демеп пе еді?! Қаржастың әкесін де ұрайын, оның әкесін сұраған кісінің тап аузын ұрайын!- дейді.

- Пәлі, Шорманым, әділ екенсің!- деп риза (ырза) болып, арқаға қақты дейді. Керей, Қанжығалының тобының ортасына барып: - Билікке Шорманның өзін алыңдар, турашыл екен, әділ екен,- деп,- мақтады дейді.

- Билікке Төртуылдан Шорман шықсын,- деп, кісі салдырғанда, Шорман бала:

- Бүгін тұра тұрсын, ертең шығайық,- дейді.

- Ертең шығайық,- дейді.

- Өзім білсем, жеті еріңнің құнын алып, Ерейменнен күллі Қанжығалы шығып кетсең де, ықтияр өзіңде. Жоқ, жеті ерің құнсыз қалып, Ерейменді түгелімен алып қалсаң да, ықтияр өзіңде! - деген соң:

- Өлген жеті кісіге бола екі болыс ел қыстап отырған Ерейменді қалай тастап шығып кетеміз?- деп, жеті ердің құнынан кешіп, Ерейменді Қанжығалы иеленуге ықтияр болды дейді. Қаржаста жеті-ақ қыстау бар екен. Онан өзгесі Қанжығалының бұрыннан өз қонысы екен. Шорман бидің сөзді ұтып сөйлеп, ретін келтіргеннен Қанжығалының жеті ері құнсыз кетті дейді.

- Керей, Қанжығалыға бітімге баралық!- деп, Шорман Шоңға келгенде,

- Мен қалайын, сен бар: «Үйде Шоңым бар!»- деуіңе жақсы ғой! Екеуміз бірдей барған соң: «Үйде кіміміз бар?»- дейміз. Төрт болыс жарым Қанжығалыда Нұрқан төреден басқа қазақ тілін білетұғынның өзі жоқ. Оның өзі де жазғытұрғы қақтың суы сықылды: бір суалып қалса, ар жағында бұлақ боларлық көзі жоқ. Сенімен екі-ақ күн текірекке жарайды. Үшінші күн болғанда, сөзі таусылып қалып: «Өзің біле бер, не қылсаң да»-дегеннен басқа дәнеме айта алмай қалса керек, тізгін өзіңе тиген соң, кісіден сөз үйренетұғын кісі сен емессің. Ойлаған жеріңе келтіресің, бар, жолың болсын, бара бер! «Үйде Шоңы бар, түзде Шорманы бардың арманы бар»- демесін деп қоя берді дейді.

- Балалар, біреуің келіп, шараны аузына тоса беріңдер!- деп.

- Ал, балалар, іштеріңе сыйғанша орталарыңа алып, іше бер,- деп, шаршап - уф!- деп, отыра кетті дейді.

- «Жылағанды сұрама, күлгенді сұра»- деп еді. Балалар, мана мен қымыз құйып жатқанда, не себепті күлдіңдер?- дейді.

- Сіздің сабаны аяғыңызбен толқығаныңызға күлдік,- дейді.

- Оның несіне күлдіңдер?- дейді.

- Біздің жақта қарияларымыз ұрсып тастаушы еді: «Ақты аяғыңмен теппе, ырымға жаман болады»,- деп. «Бұл жақта ондайды ырым қылмайды екен-ау!»- деп, бұрын өзіміздің жақта көрмеген нәрсеміз болған соң, бізге ерсі көрініп, соған күлдік,- дейді.

- Балалар, бұрынғының мақалын естіген жоқ екенсіңдер: «Барында батып іш, жоғында сатып іш. Құдай беріп қойған күнінде шалқаңнан жатып іш». Дүние, шіркін, кетер болса, өпкеніңмен келмейді. Бір беттеп келер болса, тепкеніңмен кетпейді. «Кедейлер ырым етер, ырымы қырын кетер»,- деген. Ырымшыл болсаңдар, елдерің кедей ел екен ғой!-депті.

- Біз осы күнде жұлдыздай Қуандықтың баласы Үркердей төренің аузына қарап тұрмыз. Заман Буалхайыр, Қоңырқұлжа төре заманы болып тұр. Бет айғақ бола алмаймыз, сырт айғақпыз. Сіздің қырық жылқыңызды Буалхайыр, Қоңырдың төлеңгіттері қуып келіп, қырып алды. Аузыңыз жетсе, өзіңіз сұрап алыңыз, бізді айтты демеңіз,- дейді.

- Ертең екі төренің екеуі де келеді. Керсенмен қымыз көтертіп ала келеді. Қымыз ішіп болып, қол көтеріп, қымыз батасы қылған соң:

- Бұл кісілердің атын жинаңдар, күтіп аттандырыңыздар!- деп тұрып, жүре береді. «Жол болсын-ау, не ғып жүрсіз?»- демейді. Сол қымыз ішіп отырғанда, айтатұғын сөзіңіз болса, айтып қалыңыз,- дейді.

- Менің бір қырық жылқымды сенің бір құдаң төлеңгіттерің алып келді-ау! Ежелгі ескі биіңнің баласы налып келді-ау!- дейді. Сонда Буалхайыр айтты:

- Батыр, айғағың бар ма, бай, шоғалың бар ма? Томсартып алған бетің бар ма, қызартып алған етің бар ма? Сорғалатқан қаның бар ма, сойқақтаған ізің бар ма? Терлеген атың, тепсінген ерің бар ма? Қардағының ізі болар деген, қарадағының сөзі болар деген,- дейді.

- Сөз сөзден туады, сөйлемесе, қайдан туады? Ат биеден туады, алып анадан туады, аруана нардан туады, қас бұзақы қардан туады. «Шатқаяқты айырса, көтеншегі бос қалар»- деген. Уа, сөйлеме, Буалхайыр! Сөйлей берсең, сөздің арты ұлғаяр!- дейді.

- Көт белгілі еді-ау!- дейді.

- Хан сөйлемейді, хан сөйлесе, хам сөйлемейді. Төре білгенін айтады, төре көргенін айтады, төре рас айтады. Кеше әкем Едігенің құманын төре қара көп алып жүр еді. Сондағы жуған көтің ғой, сондағы көрген көтің ғой, сол үшін айтасың ғой! - дейді.

- Шоқ тәубесі! «Осы кісіні пәлен-түген демей, малын беріп, сыйлап жөнелтейік!»- деп едім. Белдеу ұстап, безерлік қылып болмап едің, алдың сыбағанды!- деп, далаға шығып, төлеңгіттерін жинатып алдырып, қырық жылқысын: мойнына қосақ, көтіне тіркеу, аттанған кісілердің ер басына ат-тон айып салып, сөйтіп қайтарған екен.

- Сенің бір қысырағыңды жаза басып, біздің бір білмес иттер жеп қойған екен. Соны мен өзім сезген соң, осында өзіңді шақыртып алып, айғырыңа айғыр, биеңе бие - тұяғын түгел қылып, малыңды мататып қойдым. Менің қызметіме риза (ырза) болып, алып қайтасың да,- дейді.

- Менің атамның жолы қайда? Мойнына қосақ, көтіне тіркеу, ат-тон айып,- соларымды түгел қылып алып бер!- депті.

- «Атамның жолы» дегеніңді қой, оны маған байла. Атыңды терлетпей, еріңді тебіндірмей, төбеге шығармай, төреге барғызбай, «Бас жарылса, бөрік ішінде, қол сынса, жең ішінде»,- дегендей қылып отырғаным: атаңның артықтығы емес пе? Болмаса, басқа қазақтың түйесін түгімен жұтса, мен тіріде Сатылғанның баласы тобықтай нәрсе беріп көріп пе еді?- депті.

- Мен атам жолын алмай кетпеймін!- деп, Итемген отырып алыпты.

- Уа, кеше әкең сенің Шоң еді, қылған ісі оң еді. Сен сол әкеңдеймісің? Қасқайып отырып қасын кермейтұғын, күліп отырып асын бермейтұғын шешең жаман алакөз Естектің қызы еді. Сол қаныңа тартып кетіп, қараулық қылып отырғаның ғой: мені сыйлап, ал дегенімді алып жүре бермегенің!- дейді.

- Уа, сен тақпақпен отыр, мен соқпақпен отырайын!- депті.

- Қалатұғын сай үшін, өлетұғын тай үшін Үкібайдан осынша сөз естіп, сонша неге отырдың? Малы құрысын, сүйегіңнен өткендей, сөз естіп, көп мал алғаннан да, өзінің бергенін алып жүре берсең, нең кететұғын еді?- депті.

- Е, шіркін: «Антың тұрса, жау қашар»,- деген осындайды айтқан депті.

- Кітап сөзі - көл, теңіз, бұлақ.

- Кітап сөзі - қара жол,

- Адамның ішінен адам шықпай, адам кеңімейді. Бала таппаған қатынның жібі шикі болады, құрт бүйрегі болады,- дейді екен.