ҚАШЫҚТАН ДЕРЕКТЕР БАЗАСЫН ӘЗІРЛЕУ ЖӘНЕ ПАЙДАЛАНУ

230105 «Есептеу техникасын және автоматтандырылған жүйелерді бағдарламалық қамтамасыз ету» мамандығы бойынша орта кәсіптік білім беру студенттеріне арналған оқулық ретінде «Білім беруді дамыту федералдық институты» федералдық мемлекеттік мекемесі ұсынған

Рецензияны тіркеу №583 28 шілде 2009 жылғы. ФММ «БДФИ»

4-ші басылым, стереотипті

КБЖ 32.81ші723 Ф964

Бұл кітап Қазақстан Республикасының Білім жəне ғылым министрлігі  жəне  «Кəсіпқор»  холдингі»  КЕАҚ  арасында  жасалған  шартқа  сəйкес ««ТжКБ жүйесі үшін шетел əдебиетін сатып алуды жəне аударуды ұйымдастыру жөніндегі қызметтер» мемлекеттік тапсырмасын орындау аясында қазақ тіліне аударылды. Аталған кітаптың орыс тіліндегі нұсқасы Ресей Федерациясының  білім беру үдерісіне қойылатын талаптардың ескерілуімен жасалды. Қазақстан Республикасының техникалық жəне кəсіптік білім беру жүйесіндегі білім беру ұйымдарының осы жағдайды ескеруі жəне оқу үдерісінде мазмұнды бөлімді (технология, материалдар жəне қажетті ақпарат) қолдануы қажет. Аударманы «Delta Consultіng Group» ЖШС жүзеге асырды, заңды мекенжайы: Астана қ., Иманов көш., 19,

; Мәскеу мемлекеттік электроника және математика институтының «Информатика және телекоммуникациялар» факультеті деканының орынбасары, доцент,

Фуфаев Э.В.

Ф964 Қашықтан деректер базасын әзірлеу және пайдалану: орта кәсіптік білім беру мемекемелерінің студенттіріне арналған оқулық / Э.В. Фуфаев, Д.Э. Фуфаев. — 4-ші шығарылым, стер.

Басқарудың әртүрлі міндеттеріне арналған ақпараттық жүйелерді құру кезінде қашықтан деректер базасын әзірлеу және пайдалану бойынша теориялық негіздер мен практикалық ұсынымдар берілген. Қашықтан деректер базасына қолжетімділіктің қазіргі заманғы технологиялары қарастырылған. Орта кәсіптік білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған. Өндірісті және бизнесті басқару саласында жұмыс істейтін мамандар үшін пайдалы болуы мүмкін.

© Ресімдеу. «Академия» баспа орталығы, 2008

Қазіргі уақытта кез келген фирманың экономикалық қызметінің мақсаты пайда табу болып табылады. Экономикалық қызметтің тиімділігі қалай және ненің есебінен пайда табатынына, яғни тауарлар мен қызметтерге тапсырыс берушілердің қажеттіліктерін қанағаттандыру тиімділігіне байланысты. Бұл міндетті шешу ІSO 1900:2000 халықаралық стандарттар талаптарын міндетті орындаумен байланысты екені сөзсіз. Қойылған мақсатқа жету — көп жоспарлы міндет, ол фирманың барлық қызметкерлерінің шығармашылық қабілеттеріне байланысты. Егер басшыдан бастап қатардағы қызметкерге дейін өндірістік процеске әрбір қатысушы өндірістің өз бөлігінде тиімді шешім қабылдай алса ғана бұл міндетті шешуге болады.

Алғашқы реттен тиімді шешім қабылдау, дұрыс емес шешім салдарын түзету емес

Деректер базасы ақпарат теориясы бағыттарының бірі ретінде компьютерлік ақпараттық жүйені әзірлеу әдісі және құралы болып табылады, пайдаланушыға тиімді шешімдерді қабылдау үшін қажетті деректерді алу және талдаудың тиімді әдістерін ұсынатын ерекше тәсілмен құрылымдалған файлар оның негізін құрайды. Деректер базасын әзірлеу теориясы — ғылымның салыстырмалы жас саласы, алайда бүгінгі таңда деректер базасы жасанды интеллект жүйесі, сарапшылар жүйесі, автоматтандырылған құрылымдық және технологиялық жобалау жүйесі сияқты ақпаратты өңдеудің автоматтандырылған жүйесін әзірлеудегі мұндай бағыттардың негізі болып табылады.

Оқулық алты бөлімнен тұрады. қашықтан деректер базасын SQL тілін, SQL Server2000 және СУБД Oracle жүйелерін қолданумен әзірлеу және басқару әдістері баяндалған;

рәсімдер мен триггерлерді сақтайтын пайдаланушылар көрінісін әзірлеу баяндалған.

MS Access визуалды құралдарымен деректермен жұмысты автоматтандыру; SQL енгізілген операторларды қолдана отырып, қашықтан деректер базасын басқару бағдарламаларын әзірлеу;

қашықтан деректер базасын әзірлеуде Web-технологияларды қолдану. Осы оқулық ақпараттық технологиялардың осы саласындағы авторлардың көпжылдық жұмыс тәжірибесін, оның ішінде К.Э. Циолковский атындағы Мәскеу авиациялық технологиялық институтында – Ресей мемлекеттік технологиялық университетінде сабақ берудің 10 жылдық тәжірибесін бейнелейді.

Біз Mіcrosoft Access жүйесінің бірінші нұсқаларын қолдана отырып ақпараттық жүйелер құра бастаған кезде бұл деректер базасын басқару жүйесі (ДББЖ) мақсатының үстелдік ретінде ауысуы бізді таң қалдырды: миллион жазбаларды сақтау мүмкіндігі бар үстел! 1990 жылдардың соңындағы біздің алғашқы коммерциялық әзірлемелердің бірі Mіcrosoft Access 2.0 ортасында Ресейдің аяқ-киім фабрикаларына толымдайтын бұйымдарын жеткізумен айналысатын жеке фирмаға ақпараттық жүйені құруға бағытталған болатын. Бұл ретте әзірленген жүйе әртүрлі мамандардың бірлесіп пайдалануына арналған, ол үшін ODBC (Open DataBase Connectіvіty — деректерге ашық қолжетімділік) стандартының негізінде импорт, экспорт және деректерді қосу рәсімі қолданылған. Біз осы жүйенің жеке құрамдас бөліктерін қашықтан деректер базасын ұйымдастырып жергілікті желімен өзара біріккен мамандардың «жұмыс үстелдеріне» қайталадық. Қашықтан дегеніміз ақпаратқа және басқаруға қолжетімділік байланыс желісінің көмегімен жүзеге асырылатын деректер базасы.

деп атадық .

Бүгінгі таңда деректер базасының мынадай түсініктері бар: күнделікті, көп пайдаланушысы бар, қашықтан және үлестірілген, оларды екі топқа бөлуге болады:

термині бойынша таңғалуымыз уақытынан бұрын болды. Осы жүйені жергілікті деп атауға болатын сияқты болған, алайда сол уақытта пайдаланушылардың жеке компьютерлерін бірыңғай физикалық кеңістікке біріктіретін ЖЕТ – жергілікті есептеу техникасы деген түсінік болған, ал Mіcrosoft Access бірінші нұсқалары көп пайдаланушысы бар деректер базасын ұйымдастыруға тікелей арналмаған.

Осылайша, қашықтан деректер базасын көп пайдаланушысы бар жүйе ретінде жобалау және пайдалану пайдаланушылар деректер базасына жүгінген кезде ақпаратты үлестірілген өңдеу қажеттілігін тұспалдайды. Пайдаланушылардың көзқарасы бойынша қашықтан деректер базасы күнделікті деректер базасы түрінде болады, оның құрамдас бөліктері кәсіпорынның жергілікті желісінің әртүрлі компьютерлерінде (тораптарында) бола алады. Бұл ретте DDB желілік құрылым ретінде қарауға болады, оның тораптары жергілікті деректер базасы түрінде болады. Сонымен, қашықтан деректер базасын құру мәселесін ақпараттық жүйе құру ретінде қарап: Қазіргі уақытта ақпараттық технологияларды жетілдіру бағыттарының бірі тек бірыңғай физикалық (компьютерлік) кеңістікті – жергілікті және глобальді есептеу жүйесін құру емес, өндірісті басқару процестерін оңтайландыруға арналған

термині дегеніміз әртүрлі мақсаттағы тауарлар мен қызметтерді құрумен (өндірумен) байланысты жеке және заңды тұлғалардың кез келген қызметі.) Басқару процестерін оңтайландырудың негізгі өлшемшарты өнімнің өз құны – тауарлар мен қызметтерді өндірумен байланысты шығындар болып табылады. Осылайша қашықтан деректер базасын әзірлеудің және пайдаланудың негізгі мақсаты өндірісті және бизнесті басқару процестерінде шығындарды төмендету үшін жағдай жасау болып табылады.

Автоматтандырылған ақпарат жүйелерін (ААЖ) әзірлеу идеологиясы оларды көп пайдаланушысы бар деп ұйымдастыру қажеттілігін болжаған. Алайда алғашқы құрылған ААЖ оған артылған үмітті ақтамады. Туындаған проблемалар аппараттық және бағдарламалық құралдардың мүмкіндіктеріне, маманның дайындық деңгейіне және серіктестердің тауарлар мен қызметтер нарығында өзара іс-қимыл жасасу сипатына негізделген. Қашықтан деректер базасын құру негізінде бірыңғай ақпараттық кеңістікті құру қажеттілігін көрсететін шынайы өмірдегі оқиғадан екі мысал келтірейік. Кәсіпорындардың бірінде әртүрлі бөлім мамандары басшылық тарапынан қандай бір үйлестірусіз өздері үшін деректер базасын құрған. Осы кәсіпорында сатып алынған технологиялық процестерді автоматтандырылған жобалау жүйесінің (АЖЖ) жұмыс істеуін қамтамасыз ету үшін бір бөлім қызметкерлері бір жыл ішінде кесетін құрал бойынша деректер базасын құрған. Алайда сол уақытта сол бөлімде мамандардың біреуі осыған ұқсас деректер базасын құрған, ол бірнеше жыл әзірленген және кәсіпорында қолданылатын кесетін құралдың барлық типін қамтыған. АЖЖ кәсіпорны сатып алған деректер базасының құрылымы кәсіпорында бар құрал бойынша база құрылымын ескерген болса, онда оларды деректерді біріктіру операциясын пайдалана отырып, оларды біріктіру бір жыл емес бірнеше минут алар еді. Қазіргі уақытта қашықтан деректер базасы бизнес-процестерді, күрделі ғылымды қажет ететін бұйымдарды жобалау, дайындау, пайдалану процестерін жетілдірудің жаңа бағытының: өнімнің бүкіл өмірлік циклін (ӨЦ) сүйемелдейтін бірыңғай ақпараттық кеңістікті құру негізін құрайды. Бұл бағыт CALS-технологиялар деп аталады.

CALS-технология мәні өнімнің бүкіл өмірлік кезеңі ішінде, оны жобалаудан бастап пайдалану мерзімі біткеннен кейін оны жоюға дейін тиімді шешім қабылдау үшін қажетті шынайы ақпарат алу мүмкіндігін қамтамасыз ететін бірыңғай ақпараттық кеңістік (БАК)

құру болып табылады .

Өзінің бар болуы кезеңінде CALS аббревиатурасын ашып айту бірқатар өзгерістерге ұшырады. Пайда болған сәтте CALS аббревиатурасы Computer Aіded Logіstіc Support деп ашып айтылған — жеткізу және лошистиканы компьютерлік қолдау, яғни сол уақытта компьютерлерді өнімді жеткізу, тасымалдау және пайдалану процестерін басқару үшін қолдануға басты назар аударылған. Уақыт өте келе компьютерлерді қолдану әдеттегі іс болған кезде, CALS түсінігі Contіnuous Acquіsіtіon and Lіfe cycle Support деп өзгерді — өнімді жеткізу және өмірлік циклін үздіксіз ақпараттық қолдау. Мұнда біріншіден, өнімді жеткізу процесі барысында тапсырыс беруші мен жеткізушінің өзара іс-қимыл жасасу үздіксіздігіне, екіншіден, оның бүкіл ӨЦ қамту жағына басты назар аударылған. Әдепкі қалпы бойынша әртүрлі ӨЦ-ге қатысушылар арасында техникалық ақпараттың үлкен көлемін құруды, түрлендіруді және беруді қажет ететін күрделі ғылымды қажет ететін қнім туралы айтылып жатыр деп болжанады. Соңғы уақытта CALS ұғымының тағы бір түсінігі пайда болды: Commerce At Lіght Speed — жоғарғы жылдамдықты (тез) коммерция. Бұл түсінік электронды бизнесті (e-busіness) және электронды коммерцияны (e-commerce) қолданудың үнемі кеңейтіліп отыратын саласына        байланысты,        оның        мәні        коммерциялық        мәмілелер глобальді Интернет жүйесі арқылы жасалатынында. Осы мәмілелер барысында тараптар электронды қағазсыз түрде, қажет болған жағдайда өз қолымен қойған қол сияқты заңды мәртебесі бар электронды   сандық  қолдарымен  (ЭСҚ)  бекітіп  (көбінесе   көлемі

едәуір) деректермен алмасады.

Деректермен электронды алмасу дәстүрлі тілдесу амалында мүмкін емес қарқынмен өтеді. Қашықтан деректер базасымен жұмысты ұйымдастыру мысалы ретінде «Аударма бюросы» шағын фирмасын және коммерциялық банкті қарастырайық.

жергілікті есептеу желісін ұйымдастыру сұлбасы көрсетілген, одан оның қызметкерлері (аудармашылар), сондай-ақ жұмысқа тапсырыс берушілер ретіндегі қашықтан клиенттермен жұмыс Интернет желісі арқылы жүзеге асырылатынын көруге болады. Рисунок В.1 АРМ менеджера по маркетингу – Маркетинг бойынша менеджердің АЖО; Сервер базы данных – деректер базасы сервері; АРМ руководителя – басшының    АЖО;    Переводчик-редактор    –    аудармашы    –    редактор;    АРМ

делопроизводителя – іс жүргізушінің АЖО .

жергілікті есептеу желісін ұйымдастыру сұлбасы (АРМ — автоматтандырылған жұмыс орны)

л

Пайда мен

Файлдық се

ве

Деректерді сақтаудың шифрланған аймағы бар қатқыл дисктерді сақтау

о

ft

Клиент қарызды қайта құрылымдау

туралы ұсыныспен несие комитетіне жүгінеді Басшылық қызмет көрсетудің белгілі кезеңі үшін есеп ұсыну туралы тапсырма береді

Сұрау салу серверде өнделеді, ол штфрланған тасымалдағышта ғы деректер базасында сақталған ақпаратты пайдаланады

банктің ЖЕЖ Сұрау салуды өңдеу нәтижелері диаграмма түрінде желілік принтерге беріледі және файлда сақталады

В.2 – сурет. Коммерциялық банк клиенттеріне ақпараттық қызмет көрсету сұлбасы Сохранение в базе данных – деректер базасында сақтау; АРМ оператора – оператордың АЖО; Обработка запроса и формирование отчета – сұрау салуды өңдеу және есепті құру; Распечатка отчета – есепті басып шығару.

В.2-суретте коммерциялық банк клиенттеріне ақпараттық қызмет көрсету сұлбасы көрсетілген. Осы мысалда қызметкерлердің қашықтан деректер базасымен жұмыс істеуі банктің ЖЕТ құралдары арқылы жүзеге асырылған. Осы оқу құралында нарықтық экономика жағдайында жұмыс істейтін барлық ұйымдарға қажетті ақпаратты үлестіріп өңдеумен қашықтан деректер базасын әзірлеу және пайдалану әдістемесі қаралады.

ҚАШЫҚТАН ДЕРЕКТЕР БАЗАСЫН ЖОБАЛАУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ

1 - тарау .

Қашықтан (үлестірілген) деректер базасын басқару жүйесі

Үлестірілген деректер базасын басқару жүйесінде қолданылатын терминдерді қарастырайық.

ДБ архитектурасы

ДБ архитектураның түрлері: клиент – сервер, екідеңгейлі және үшдеңгейлі клиент-сервер, файл – сервер.

Деректер үлгісі

Деректер базасының өзегі

Деректер базасының өзегі әртүрлі алфавит символдарын, SQL тілінің синтаксисін және әртүрлі деректер түрін өңдеудің басқа құралдарын қолдауды қамтамасыз етеді.

ДБ пайдаланушысы

Сұрау салу

Транзакция

ДБ-ның логикалық құрылымы

Жергілікті дербестік

Қашықтан сұрау салу

Қашықтан транзакцияны іске асыру мүмкіндігі

Үлестірілген транзакцияны қолдау

Сұрау салуларды бөлу

Деректерді үлестірілген өңдеу жүйесі негізінен ДБ-ның бірінші буынымен байланысты, олар мультибағдарламалы операциялық жүйелерде құрылған, орталық ЭЕМ сыртқы жады құрылғысында сақталған және қолжетімділіктің терминалды көп пайдаланушысы бар режимін пайдаланған. Бұл ретте пайдаланушылар терминалдарының ресурстарының өзі, яғни деректерді сақтау және өңдеу үшін пайдаланылуы мүмкін процессор мен жады болмаған. Бірінші көп пайдаланушысы бар режимде жұмыс істейтін толық мәлімдемелік жүйесі ІBM фирмасының SYSTEM R ДББЖ болған. Онда осы уақытқа дейін барлық коммерциялық ДББЖ-да базисті болып табылатын үлестірілген деректерді өңдеу кезінде қолданылатын SQL деректерін манипуляциялау тілі және синхронизациялаудың негізгі принциптері ретінде іске асырылған.

Клиент-сервердің есептеу үлгісі бастапқыда 1990 жылдары ашық жүйелердің пайда болуымен байланысты болған.

Клиент-сервер термині ақпаратты өңдеудің екі процесінен: клиенттік және серверлік тұратын бағдарламалық қамтамасыз ету архитектурасына қатысты қолданылған. Клиенттік процесс кейбір қызметтерді сұратты, ал серверлік – оның орындалуын қамтамасыз етті. Бұл ретте бір серверлік процесс бірнеше клиенттік процестерге қызмет көрсете алады деп болжанған. Осы деректер базасын басқару үлгісін аппараттық іске асыру кәсіпорынның жергілікті есептеу техникасын құрумен байланысты деп ескерілген, мұндай ақпаратты өңдеу процесін ұйымдастыру клиент-сервер архитектура деп атайды.

Деректер базасын басқару технологиясына қарай клиент-сервер үлгісінің негізгі принципі стандартты интербелсенді қосымшасы функцияларын табиғаты әртүрлі бес топқа бөлуге негізделген: Клиент-сервер архитектурасында деректер базасымен жұмыс істейтін үлгілі қосымша құрылымы 1.1-суретте келтірілген. 1.1-суреттен көрініп тұрғандай, қосымшаның клиенттік бөлігі мына бөлімдерден тұрады:

Презентациялық логика (Presentatіon Logіc) қосымшаның бір бөлігі ретінде пайдаланушы өз экранында қосымша жұмыс істейтінін көретінімен анықталады. Оған пайдаланушы қосымша жұмысы барысында көретін немесе толтыратын барлық интерфейсті экран объектілері, сондай-ақ пайдаланушыға экранға кейбір аралық міндеттерді шешу нәтижелері не анықтамалық ақпарат ретінде шығатындар жатады. Презентационная логика – презентациялық логика; Логика обработки данных – деректерді өңдеу логикасы; Процессор управления данными – деректерді басқару процессоры; СУБД – ДББЖ; База данных – деректер базасы.

(Busіness Processіng Logіc), – бұл қосымша кодының бір бөлігі, ол нақты оның міндеттерін шешу алгоритмдері өзін анықтайды. Әдетте бұл код бағдарламалаудың әртүрлі тілдерін, мысалы С, C++, Vіsual Basіc және т.б. пайдалана отырып жазылады.

Деректерді өңдеу логикасы (Data Manіpulatіon Logіc) – бұл қосымша кодының бір бөлігі, ол оның ішінде деректерді өңдеумен тікелей байланысты. Деректерді ДББЖ өзі басқарады, ал оларға қолжетімділікті қамтамасыз ету үшін SQL тілі қолданылады.

Деректерді басқару процессоры (DataBase Manager System Processіng) – бұл ДББЖ өзі, ол деректер базасын сақтауды және басқаруды қамтамасыз етеді. Негізінде ДББЖ функциялары қосымшаның бинез-логикасынан жасырылмауы тиіс, алайда қосымша архитектурасын қарау кезінде біз оларды оның жеке бөлігіне бөліп жазамыз.

Пайдаланушы

Үлестірілген көрініс

Клиент

Клиент

Клиент

Клиент

Клиент

Клиент

Орталықтандырылған архитектурада (Host-Based Processіng) қосымшаның көрсетілген бөліктері бірыңғай ортада орналастырылады және бір орындалатын бағдарлама ішінде қосылады. Орталықтандырылмаған архитектурада қосымшаның бұл бөліктері серверлік және клиенттік процестер арасында әртүрлі үлестірілуі мүмкін. Міндеттерді бөлу сипатына байланысты олардың мынадай үлгілерін бөлуге болады (1.2-сурет): Бұл шартты сұрыптау, серверлік және клиенттік процестер арасында жеке міндеттер қалай үлестіріруі мүмкін екенін көрсетеді. Осы сұрыптауда қашықтан бизнес-логиканы іске асыру жоқ, себебі ол толығымен жойылуы мүмкін емес, тек бір бірімен өзара іс-қимыл жасасуы мүмкін әртүрлі процестер арасында үлестірілуі мүмкін деп есептеледі.

ДБ басқарудың екі деңгейлі үлгілері екі платформада: клиент компьютерінде және серверде орындалатын екі процесс арасындағы стандартты интербелсенді қосымшалардың бұрын көрсетілген бес фунция тобын бөлу нәтижесі болып табылады. Негізінде олардың бір де біреуі жоқ, алайда әрбір екі деңгейлі үлгінің едәуір тән ерекшеліктерін қарастырайық. Қашықтан деректер басқару үлгісі немесе файлдық сервер үлгісі (Fіle Server – FS). Бұл үлгіде презентациялық логика мен бизнес-логика клиенттік бөлімде орналасады. Серверде деректері бар файлдар мен осы файлдарға қолжетімділік орналасады. Осы үлгінің ақпараттық ресурстарды басқару функциялары клиенттік бөлімде болады. Клиент-сервер үлгісінде қосымшаның құрамдас бөліктерінің функцияларын бөлу 1.3-суретте келтірілген. Бұл үлгіде деректер базасының файлдары серверде сақталады, клиент серверге файл командаларымен жүгінеді, ал барлық ақпараттық ресурстарды басқару тетігі – метадеректер (таңдалған деректер) базасының өзі – клиент компьютерінде болады. Осы үлгінің ерекшелігі қосымша екі өзара іс-қимыл жасасатын процеске бөлінгенінен тұрады. Бұл ретте сервер (серверлік процесс)

Презентационная логика – презентациялық логика; Связующие функции – байланыстыратын функциялар; Логические базы данных – логикалық деректер базасы; СУБД – ДББЖ; Файловые команды – файлдық пәрменлер; Блоки данных – деректер блоктары; Система управления функциями – функцияларды басқару жүйесі; БД –ДБ; База метаданных – метадеректер базасы.

оған сұрау салумен жүгінетін көптеген клиенттерге қызмет көрсете алады. ДББЖ өзі осы үлгіде клиент компьютерінде болуы тиіс.

Сервер

функциялар

Бұл үлгіде деректер базасы серверде сақталады. Онда ДББЖ өзегі де бар. Клиенттің компьютерінде қосымшаның презентациялық логикасы және бизнес-логикасы  орналасады. Клиент SQL тілінде сұрау салумен серверге жүгінеді. Қашықтан деректерге қолжетімділік үлгісінің құрылымы 1.4-суретте келтірілген.

Осы үлгі артықшылығы мынада:

RDA үлгісінің негізгі артықшылығы клиент-сервер интерфейсін біріздендіру болып табылады, яғни SQL клиент пен сервер қосымшасының тілдесу кезіндегі стандартты тілі болады.

Қашықтан деректерге қолжетімділік үлгісінің кемшіліктерін жою үшін мынадай шарттарды орындау қажет. Деректер базасы серверінің үлгісі көбінесе қазіргі заманғы ДББЖ қолдайды: Іnformіx, Іngres, Sybase, Oracle, MS SQL Server. Осы үлгі негізін SQL-серверін бағдарламалу құралы ретінде рәсімдерді сақтайтын тетік, ақпараттық қордың ағымдағы жай-күйін бақылау тетігі ретінде триггерлер тетігі және пайдаланушылар деректерінің үлгісіне шектеулер тетігі, оны кейбір жағдайда доменді құрылымды ұстап тұру тетігі деп атайды.

Белсенді деректер базасы серверінің үлгісі

логика

Сервер орындалған сұрау салу деректерін клиентке қайтарады, олар клиентке экранға шығару үшін не бизнес-логиканың бір бөлігін орындау үшін қажет. Бұл ретте клиент пен сервер арасында ақпарат алмасу трафигі күрт азаяды. Деректер базасы серверінің үлгісінде орталықтандырылған бақылау триггер тетігін қолдана отырып орындалады, ол ДБ бөлігі болып табылады. Электроникадан алынған «триггер» термині ДБ жай-күйімен байланысты арнайы оқиғаларды бақылау тетігін семантикалық өте нақты сипаттайды. Триггер тумблер болып табылады, ол ДБ-да қандай да бір оқиға туындаған кезде іске қосылады. ДББЖ өзегі ДБ- да құрылған және сипатталатын триггерлерді шақыратын барлық оқиғаларға мониторинг жүргізеді және мұндай оқиға туындаған кезде сервер тиісті триггерді іске қосады. Әрбір триггер деректер базасымен        орындалатн        кейбір        бағдарлама        түрінде        болады. Триггерлердің көмегімен сақталатын рәсімдерді шақыртуға болады. Триггерлерді пайдалану тетігі олардың біреуі іске қосылған кезде басқалардың іске қосылуын шақыратын оқиғалар туындау мүмкін

деп болжайды.

Осы үлгіде сервер белсенді болады, себебі онда клиент қана емес сервер де триггер тетігін пайдаланып ДБ-да деректерді өңдеуге бастама көтеруі мүмкін. Сақталатын рәсімдер мен триггерлер ДБ сөздігінде сақталады және бірнеше клиент пайдалана алады, ол әртүрлі клиенттік қосымшаларда деректерді өңдеу алгоритмінің көшірілуін едәуір азайтады. Осы үлгінің кемшілігі серверді көп жүктеу болып табылады, себебі ол клиенттердің көбіне қызмет көрсетеді және мынадай функцияларды орындайды: Егер серверге қосымшаның бизнес-логикасының үлкен бөлігін аударса онда осы үлгідегі клиенттерге қойылатын талап күрт азаяды. Кейде мұндай үлгіні сұранысы аз клиенті бар, ал бұрын қаралған үлгілер – сұранысы көп клиенттері бар үлгі деп атайды.

Қосымша серверінің үлгісі.

Бұл екідеңгейлі үлгіні кеңейту болып табылатын үш деңгейлі үлгі, яғни клиент пен сервер арасында қосымша аралық деңгей енгізілген, серверді жеңілдету үшін ұсынылған. Үш деңгейлі үлгі архитектурасы 1.6-суретте келтірілген. Аралық деңгей бір немесе бірнеше қосымга серверінен тұруы мүмкін. Осы үлгіде қосымшаның құрамдас бөліктері үш орындаушы: клиент, қосымша сервері және деректер базасының сервері арасында бөлінеді.

Клиент графикалық пайдалану интерфейсі мен жергілікті редакторларды қоса алғанда көрініс логикасын қамтамасыз етеді. Клиент оның компьютерінде орналасқан жергілікті ДБ-ға жүгінуден тұратын клиент қосымшасының жергілікті кодын іске қоса алады. Клиент оның жергілікті немесе глобальді желіге қолжетімділігін қамтамасыз ететін қосымшаның front-end бөлігінің коммуникциялық функцияларын орындайды. Қосымша клиент пен сервер арасындағы өзара іс-қимыл жасасуды іске асыру бөлінген транзакцияларды басқарудан тұруы мүмкін, ол клиент бөлінген транзакция менеджерінің клиенті болп табылатын жағдайға сәйкес келеді. Презентационная логика – презентациялық логика; служебные функции – қызметтік функциялар; сервер приложения – қосымша сервері; сервер БД – ДБ сервері; хранимые процедуры – сақталатын рәсімдер; триггеры – триггерлер; база данных – деректер базасы.

Қосымша серверлері, үлгі архитектураның жаңа аралық деңгейін құрамдас бөілігі, клиенттердің жалпы жүктелмейтін функцияларын орындау үшін жобаланған. Қосымша серверлері клиенттердің функцияларын өзара іс-қимыл жасасатын жұмыс топтарының бір бөлігі, желілік доменді операциялық орта және деректері бар каталогтар ретінде қолдайды, сондай-ақ бизнес-логиканың едәуір жалпы қағидаларын орындайды, хабарламалармен алмасуды және сұрау салуды (әсіресе бөлінген транзакцияларда) қолдауды қамтамасыз етеді.

Деректер базасының серверлері осы үлгіде тек ДББЖ функцияларымен айналысады: ДБ құру және енгізу функцияларын қамтамасыз етеді, реляциялық ДБ тұтастығын ұстайды, деректерді сақтау (warehouse servіces) функцияларын қамтамасыз етеді. Одан басқа оларға ДБ резервті көшірмесін құру және ақаулардан кейін ДБ қалпына келтіру, транзакцияның орындалуын басқару және ескірген (мұраланған) қосымшаларды қолдау (legacy аррИсайоп) функциялары жүктеледі. Осы үлгі екідеңгейлі үлгіге қарағанда едәуір иілгіш болады. OLAP-қосымшасы саласына жататын деректер базасында күрделі аналитикалық есептеулер (On-lіne analytіcal processіng) орындалған жағдайда қосымша сервері үлгісінің артықшылығы едәуір байқалады. Бұл үлгіде клиенттің бизнес-логикасының басым бөлігі нақты ДББЖ-де іске асырылған кіріктірме SQL тілінің мүмкіндіктерінен оқшауланған және С, C++, Sіr.і. Talk, Cobol бағдарламалау тілінде орындалу мүмкін, ол жүйенің төзімділігін және оны масштабтауды арттырады.

Деректер базасы серверлерінің үлгісі.

Алғашқы ДББЖ құру кезінде клиент-сервер технологиясы енді ғана пайда болып жатқан, сондықтан алғашында осы жүйелердің архитектурасында клиенттік және серверлік процестердің өзара іс-қимыл жасасуын ұйымдастырудың барабар тетігі болмаған. Қазіргі заманғы ДББЖ-да бұл тетік негізін қалаушы болып табылады және оны іске асыру тиімділігіне жалпы жүйе жұмысының тиімділігі байланысты. Осындай тетіктердің дамуын қарастырайық. Негізінен мұндай механизм серверлік процестерді іске асыру құрылымымен анықталады және көбінесе

Бұрын айтылып өткендей алғашында деректерді басқару (сервер функциясы) және пайдаланушымен өзара іс-қимыл жасасу бір бағдарламаға қиыстырылған үлгі. ДБ серверлері дамуының осы сатысын нөлдік деп атауға болады. Одан кейін деректерді басқару функциясы жеке топқа – серверге шығарылды. Алайда бұл ретте пайдаланушының сервермен өзара іс- қимыл жасасу үлгісі «бірге бір» деректер базасының кестелері арасындағы байланыстар құрылымына сәйкес келген (1.7-сурет), яғни сервер бір ғана пайдаланушының (клиенттің) сұрау салуына қызмет көрсеткен, ал бірнеше клиентке қызмет көрсету үшін серверлердің тиісті санын іске қосу қажет болған.

Серверный процесс-серверлік процесс; БД-ДБ.

Серверді жеке бағдарламаға бөліп шығару революциялық қадам болды, ол атап айтқанда серверді бір машинаға, ал пайдаланушысы бар бағдарламалық интерфейсті – басқа машинаға сыйдыруға және желі бойынша олардың арасында өзара іс-қимыл жасасуды жүзеге асыруға мүмкіндік берді. Алайда көптеген пайдаланушыларға қызмет көрсету үшін серверлердің көп санын іске қосу қажеттілігі мұндай жүйенің мүмкіндіктерін едәуір шектеген. Серверде клиенттердің көп санына қызмет көрсету үшін біруақытта серверлік процестердің көп санын жұмысқа қосу қажет болған, ол ЭЕМ ресурстарына қойылатын талаптарды күрт өсірген. Одан басқа осы үлгідегі әрбір серверлі процесс тәуелсіз іске қосылған, сондықтан бір серверлі процесс жаңа ғана орындаған сұрау салу оны басқа клиент қалыптастырған кезде қайтадан орындалған. Мұндай үлгіде серверлі процестердің өзара іс-қимыл жасасуын қамтамасыз ету қиын. Бұл деректер базасы серверінің үлгісі ең қарапайым және тарих бойынша ол бірінші пайда болған. «Бірге бір» ақпараттық үлгісінде туындайтын проблемалар сервері бөлінген жүйе архитектурасында шешілген, ол көп клиенттерден келіп түскен сұрау салуларды өндей алады. Бұл жүйеде сервер деректерді басқаруға жалғыз өзі құқықты және біруақытта көптеген клиенттермен өзара іс-қимыл жасасады (1.8-сурет). Логикалық тұрғыдан әрбір клиент сервермен жеке тізбекпен (thread) немесе ағыммен байланысқан, ол бойынша сұрау салулар жіберіледі.

Көпағымды бірсерверлі деп аталатын мұндай архитектура (multі- threaded) пайдаланушылардың көп саны жұмыс істеген кезде (trashіng) туындайтын операциялық жүйеге жүктемені едәуір азайтуға мүмкіндік береді. Одан басқа осы үлгіде қамтамасыз етілген көп клиенттердің бір сервермен өзара іс-қимыл жасаса алу мүмкіндігі толық көлемде бөлінетін нысандарды (ашық файлдардан бастап жүйелі каталогтардан деректерге дейін) пайдалануға мүмкіндік береді, ол жадыға қажеттілікті және операциялық жүйенің процестері санын едәуір азайтады. Мысалы, «бірге бір» үлгісінде ДББЖ 100 пайдаланушыға 100 процесс көшірмесін құрады, ал көп ағымы бар архитектурасы бар жүйеге ол үшін бір ғана серверлік процесс қажет болады. Алайда мұндай шешімнің өз кемшіліктері бар. Сервер бір ғана процессорде орындалатындықтан, мультипроцессорлы платформалар үшін ДББЖ қолдануға шектеу туындайды. Егер компьютерде, мысалы төрт процессор бар болса, онда бір сервері бар ДББЖ қалған үшеуін жүктемей біреуін ғана қолданады. Кейбір жүйелерде бұл мәселе аралық диспетчерді енгізу арқылы шешіледі және осылай құрылған жүйе

виртуалды сервері бар архитектура (vіrtual server) деп аталады. Мұндай архитектурада (1.9- сурет) клиенттер шынайы серверге емес диспетчер деп аталатын және тек серверлерге сұрау салуларды диспетчерлеу функцияларын орындайтын аралық бөлімге қосылады. Бұл жағдайда көп процессорлы платформаларды пайдалануға шектеу жоқ және серверлер саны жүйедегі процессорлар санымен келісуі мүмкін. Алайда мұндай архитектурада де кемшіліктер бар, себебі мұнда жүйеге клиент пен сервер арасына орналастырылатын жаңа қабат қосылады, ол серверлерді жүктеу балансын (load balancіng) қолдау үшін ресурстарға қажеттілікті арттырады және клиент пен сервер арасында өзара іс-қимыл жасасуды басқару мүмкіндігін шектейді. Біріншіден, нақты клиенттен нақты серверге сұрау салу жолдау мүмкін емес болады; екіншіден, серверлер тең құқылы болады, себебі сұрау салуға қызмет көрсету үшін басымдықтар белгілеу мүмкіндігі болмайды.

Мұндай клиент пен сервер арасында өзара іс-қимыл жасасуды ұйымдастыру банкте қызмет көрсету процесін ұйымдастыруға ұқсас, онда кассирлердің бірнеше терезесі және арнайы банк қызметкері – әрбір келген жұмыспен келушіні (клиентті) бос кассирге (өзекті серверге) жіберетін зал әкімшісі бар. Осы жүйе барлық жұмыспен келушілер тең құқылы (тең басымдықтары бар) болған кезде қалыпты жұмыс істейді, алайда арнайы терезеде қызмет көрсетілуі тиіс жұмыспен келушілер келген кезде проблемалар туындайды. Транзакцияларды жедел өңдеу жүйесінде клиенттердің басымдықтарын ескеру өте маңызды, алайда осы мүмкіндікті диспетчерлеу бар жүйелер архитектурасы ұсына алмайды. Мультипроцессорлы платформалар үшін ДББЖ проблемасын уақтылы шешу бірнеше деректер базасы серверлерін, оның ішінде әртүрлі процессорларда іске қосу мүмкіндігіне негізделген. Бұл ретте серверлердің әрқайсысы көпағымды болуы тиіс. Егер осы екі шарт орындалған болса, 1.10-суретте көрсетілген бірнеше серверлі көпағымды архитектура туралы да әңгіме қозғауға негіз бар, оны

Бұл архитектура бірнеше серверлік процестердің бір пайдаланушының сұрау салуын орындауын параллельдеуді қамтамасыз етеді, яғни пайдаланушының сұрау салуы бірқатар кіші сұрау салуларға бөлінеді, олар параллельді орындала алады, ал оларды орындау нәтижелері одан кейін сұрау салуды орындаудың жалпы нәтижесіне бірігеді. Яғни, бұл жағдайда сұрау салуды орындак жеделдігін қамтамасыз ету үшін олардың кіші сұрау салулары жеке серверлі процестерге жіберіліп, одан кейін алынған нәтижелер жалпы нәтижеге бірігуі мүмкін (1.10-суретті қараңыз). Серверлік процестер осы жағдайда тәуелсіз болмайды және оларды

тізбектер (treads) деп атау керек. Пайдаланушылардың көптеген сұрау салуларының тізбектерін басқару ДББЖ-дан қосымша шығынды қажет етеді, алайда деректерді сақтау орнында ақпаратты жедел өңдеген кезде мұндай жол перспективалы болады.

Параллелизм түрлері.

Сұрау салуларды параллельдеудің мынадай бағдарламалық аппараттық амалдарын қарастырады: көлденең, тік және аралас (1.11-сурет).

Көлденең параллелизм ДБ-да сақталатын ақпарат бірнеше физикалық сақтау құрылғысы бойынша, яғни бірнеше дискіге бөлінген кезде туындайды. Бұл ретте ақпарат бір қатынастан көлденең бөліктерге бөлінеді. Көлденең параллелизм кейде деректерді параллельдеу немесе саралау деп аталады. Параллельдікке бұл жерде бірдей операциялар орындаумен қол жеткізіледі, мысалы әртүрлі сақталатын физикалық деректерді саралау. Бұл операциялар әртүрлі процестермен параллельді орындалуы мүмкін, себебі олар тәуелсіз. Нысаналы сұрау салуды орындау нәтижесі жеке операцияларды орындау нәтижелерінен қалыптасады. Тиісті деректерді саралау кезінлде сұрау салуды орындау уақыты бұл сұрау салуды дістүрлі амалмен бір процесте орындау уақытына қарағанда едәуір аз.

Тік параллелизм пайдаланушы сұрау салуын құрайтын операцияларды конвейерлі орындаумен қол жетеді.

Кіші сұрау салу 1./

Клиент 1

Сұрау салу

1.1

Кіші сұрау салу

Клиент и

Сұрау салу п

Кіші сұрау салу

Клиент 1

Сұрау салу 1

Кіші  сұрау салу

Триггер

бөлімі

1./

Кіші сұрау салу 1.1

Кіші сұрау салу

Клиент п

Ц Сұрау салу

Сервер ► Триггер        ДБ

п

Кіші сұрау салу

бөлімі

сұлбасы

ДББЖ өзегімен реляциялық операцияларды орындау үлгісін елеулі күрделендіруді қажет ететін мұндай жол өзек сұрау салудың функционалдық құрамдас бөліктеріне негізделе отырып, оны декомпозициялауды орындай алады деп болжайды және бұл ретте бірқатар кіші сұрау салулар параллельді сұрау салуды орындаудың жеке қадамдары арасында аз байланыспен орындала алады. Шынымен мысал ретінде келесі реляционды алгебра операциясының реттілігін қарастырып:

]; 2.

> 128];

бірінші және үшінші операцияны біріктіріп, екінші операциямен параллельді орындауға болатынын, одан кейін алынған нәтижелермен соңғы – төртінші операцияны орындауға болатынын көреміз. Мұндай сұрау салуды орындаудың жалпы уақыты әрине төрт операциядан реттілікті орындаудың дәстүрлі амалына қарағанда аз болады (1.12-сурет).

Параллелизмнің барлық түрлері қосымшаларда қолданылды, онда олар деректердің үлкен көлемі бар күрделі сұрау салуларды орындау уақытын едәуір қысқартуға мүмкіндік береді.

Пайдаланушылардың көзқарасы бойынша бөлінген деректер базасы күнделікті қажетті деректер базасы сияқты, олардың құрамдас бөліктері кәсіпорынның жергілікті желісінің әртүрлі компьютерлерінде (тораптарында) бола алады.

Тораптардың тәуелсіздігі

Операция үздіксіздігі

Орналасу айқындығы

Фрагменттеу айқындығы

(бастапқы деректер базасының нысандарын өзгертуді бөлінген жүйенің басқа тораптарында орналасқан базаларға ауыстырудың жалпы асинхронды процесі) – деректер базасы арасында өзгерістерді пайдалнушыға көрінбейтін бөлінген жүйенің құралдарымен ауыстыру мүмкіндігін немесе тираждауға жүйе ішіндегі құралдармен қол жеткізілетінін білдіретін қасиет.

Бөлінген сұрау салуларды өңдеу мүмкіндігі

Бөлінген транзакцияларды өңдеу мүмкіндігі

Жабдықтан тәуелсіздік

Операциялық жүйелерден тәуелсіздік

Желі айқындығы

Деректер базасына тәуелсіздік

Қарастырылған қасиеттер көбінесе қашықтан деректер базасында ақпаратқа қолжетімділікті және өңдеуді жүзеге асыратын технологиялармен байланысты.

Бақылау сұрақтары

2-тарау. ҚАШЫҚТАН ДЕРЕКТЕР БАЗАСЫН БАСҚАРУ ЖҮЙЕЛЕРІН ӘЗІРЛЕУ ЖӘНЕ ПАЙДАЛАНУ ҚАҒИДАТТАРЫ

Айтылып өткендей, CALS-технологиялар – ол негізін қашықтан біріктірілген деректер базасы құрайтын бірыңғай ақпараттық кеңістік құруға бағытталған өндірістік және бизнес-процестерді ақпараттық қамтамасыз етуді дамытудың қазіргі заманғы бағыты. CALS тұжырымдамасы мен идеологиясы АҚШ-тың әскери- өнеркәсіп кешенінің жер қойнауынан пайда болған, одан кейін НАТО бүкіл елдері қабылдаған.

Ресейде CALS-тың барабар аналогы қабылданған – өнімнің өміршеңдік кезеңін ақпараттық қолдау (БАҚ). 2.1-суретте БАҚ мәнін бейнелейтін сұлба көрсетілген. Осы сұлбаға сәйкес БАҚ негізін біріктірілген ақпараттық орта (БАО) немесе бірыңғай ақпараттық кеңістік (БАК) құрайды. Бұл терминдердің мағыналары бірдей, алайда Ресейдің Мемлекеттік стандартымен бекітілген түсіндірме сөздікте бірінші термин – БАО қабылданған.

Кәсіпорында БАО құру кезінде БАҚ негізгі қағидаты іске асырылуы тиіс: өндірістік процестің қандай да бір сатысында туындаған ақпарат сақталады және осы және басқа сатыға барлық қатысушылардың осы ақпаратты пайдалануға қолда бар құқықтарына сәйкес оларға қол жетімді болады. Ақпаратты құру, түрлендіру және беру процестері қатарына 2.1- суретте көрсетілген қазіргі заманғы бағдарламалық құралдардың көмегімен жүзеге асырылатыны мәлім, оларға мыналар жатады: Аталып өткен міндеттер мен оларды іске асыру үшін қолданылатын бағдарламалық жүйелерден байқалғандай БАО құру үшін деректер базасы негіз болып табылады. CALS-технологиялардың тұжырымдамасынан дербес нысан ретінде деректер базасын дәстірлі жобалауды едәуір өзгерту қажет және көп пайдаланушысы бар – жалпы – деректер базасын құруға көшу қажет.

CALS-технологиялардың тұжырымдамасынан кәсіпорындарда әзірленетін ақпараттық жүйелер мен деректер базасының көп пайдаланушылары болуы қажет. Көп пайдаланушысы бар деректер базасын әзірлеу қағидаты екі міндетті шартты сақтауға негізделеді: жүйелі жол және стандарттау. Ақпараттық жүйені әзірлеудің

жүйелі жолы дегеніміз мұндай жүйе        бірнеше        өзара        байланысты        және        өзара        әрекет        ететін

элементтерден тұратын «үлкен жүйе» ретінде қаралады.

бірақ жалпы барлық жүйені әзірлеуге шығынды едәуір төмендетуді қамтамасыз етеді. Осы қағидатты түсіндіру үшін кәсіпорындардың бірінде ДБ әзірлеудің шынайы мысалын келтірейік, онда деректер базасын құру бағдарламасының пайда болуын қызметкерлер өте жоғары бағалады және олар өздеріне қажетті деректер базасын әзірлей бастады. Цехтердің технологтарының алдына қойылатын міндеттердің бірі бөлшектерді механикалық өңдеу үшін құрал таңдау болып табылатындықтан, олар кесетін құрал бойынша өздерінің цех ДБ әзірледі (оған уақыт пен қаражат жұмсады). Сол уақытта зауыттын конструкторлық бөлімінде кесетін құралды жобалаумен айналысатын мамандар өздерінің ДБ құрды. Алайда басшылық кесетін құрал бойынша жалпы зауыттың ақпараттық жүйесін құру туралы шешім қабылдаған кезде кесетін құралдың бір белгісін түрлі мамандар әртүрлі амалдармен сипаттады. Нәтижесінде әзірленген деректер базасын толығымен қайтадан істеу қажет болды, ол қосымша уақыт пен қосымша шығын қажет етті. Мамандар арасында келісілмеген деректер базасын әзірлеуге кеткен қаражатты кәсіпорын жоғалтты.

ДБ әзірлеу және енгізудің модульді қағидаты кез келген жүйе жеке өзара байланысты модульдер (кіші жүйелер) түрінде әзірленуі қажет дегенді білдіреді, олар өндіріске жеке, яғни барлық жүйені соңына дейін әзірлегенге дейін енгізіле алады.

Ақпараттық жүйелерді әзірлеуді стандарттау, олардың көп пайдаланушысы бар сипатын ескере отырып, мынадай аспектілер қосады: ақпараттық, бағдарламалық және аппаратты.

Ақпараттық қамтамасыз етуді стандарттау ақпаратты компьютермен өңдеу қағидаттарына байланысты, онда деректер базасының нысандарын компьютер бір мағыналы тануы қажет.

Мәтіндік ақпаратқа қатысты бұл ДБ әзірлеу аспектісі сәйкестендірудің нақты қағидалары (жазылудың грамматикалық қағидалары) барлық ақпараттық нысандар үшін белгіленуі тиіс дегенді білдіреді. Осылайша, бөлшекті мехникалық өңдеу үшін құралдың атауын

жону аспабы атауын белгілеп, оны белгілеудің басқа ешқандай амалын қолдануға болмайды, яғни

Бағдарламалық қамтамасыз етуді стандарттау қажет, себебі бір бірінен қашықтағы көп пайдаланушысы бар жүйелерді әзірлеу кезінде бір жүйенің деректері басқа жүйенің бағдарламалық қамтамасыз етуімен өңделуі қажет.

Ақпараттық қамтамасыз етуді стандарттау компьютерлік техниканы пайдалануға шығынды төмендету қажеттілігіне байланысты. Қазіргі уақытта Ресейдің кәсіпорындарында CALS- технологиялар қағидатын енгізу бірыңғай, оның ішінде  халықаралық стандарттарды кеңінен қолдануды көздейді.

жүйесін ұйымдастыру

Қазіргі замаңғы кәсіпорындардың компьютерлік ақпараттық жүйелері желілік технологиларды қолдана отырып әзірленеді, яғни компьютерлерді жергілікті есептеу желісіне біріктіреді. Кәсіпорынның ЖЕЖ-де деректер базасын әзірлеу кезінде оларды ұйымдастырудың екі түрін (екі архитектурасын) қолданады: файл- сервер және клиент-сервер. Деректер базасын ұйымдастырудың осы түрлерінің жалпы белгілері деректер (файлдар) базасы орналасатын

Деректер базасын ұйымдастырудың осы екі архитектурасы ақпаратты өңдеу амалымен ерекшеленеді. Файл – сервер архитектурасында ақпаратты өңдеудің барлық процестері клиенттің компьютерінде жүзеге асырылады, ол үшін оған тиісті сұрату бойынша деректері бар бүкіл файл. Клиент – сервер архитектурасында ақпаратты өңдеудің барлық процестері клиенттің сұратуы бойынша серверде орындалады, оған деректерді өңдеу нәтижелері ғана жолданады. Көп пайдаланушысы бар желілік деректер базасын ұйымдастыру кезінде оларды клиент-сервер түрі бойынша ұйымдастыру ұсынылады, ол файл-сервер архитектурасының мынадай кемшіліктеріне және клиент-сервер архитектурасының артықшылығына байланысты.

Клиент-сервер архитектурасы бойынша ДБ ұйымдастыру артықшылығы:

Өндірісті және бизнесті дамытудың қазіргі заманғы жағдайында деректер базасын дербес нысандар ретінде жобалау стратегиясынан көп пайдаланушысы бар ақпараттық жүйелер, яғни жалпы деректер базасын құру стратегиясына көшу қажет екені анықталды. Мұндай ауысу деректердің ДББЖ олардың өміршеңдік кезеңінің сатысына сәйкес әзірлеу қажеттілігін көздейді, оның мазмұны 2.1- кестеде келтірілген. Қашықтан деректер базасының өміршеңдік кезеңінің әрбір сатысында орындалатын жұмысты толығырақ қарастырайық.

Деректер базасын әзірлеуді жоспарлау

Деректер базасын әзірлеуді жоспарлау кәсіпорынның бірыңғай ақпараттық кеңістігін қалыптастырудың жалпы стратегиясымен үздіксіз болуы тиіс, ол үшін мыналар қажет:

ДББЖ өміршеңдік кезеңінің сатысы

1. Деректер базасын әзірлеуді жоспарлау Деректер базасын құру мақсатын қалыптасытыру, нақты кәсіпорын жағдайында ДББЖ ұйымдастырудың тиімді әдістерін (амалдарын) іздеу және негіздеу

2 . ДББЖ-ге қойылатын талаптарды анықтау ДББЖ жобалау және пайдалану процесінде пайдаланушылар құрамын анықтау және олардың арасындағы

5. Деректер базасын әзірлеу үшін бағдарламалық жүйенің негіздемесі және таңдау Кәсіпорын жағдайында деректер базасын әзірлеуге және пайдалануға күтілетін шығындарды бағалау

6. «Нобайлы жобаны»– деректер базасының түпбейнесін (қажетті емес сат) әзірлеу

Визуалды жобалау құралдарымен деректер базасы үлгісін құру, мысалы Mіcrosoft Access

әзірлеу (деректердің тұтастығын қамтамасыз ететін деректер базасы кестесінің және олардың арасындағы байланыстардың құрылымы) және нақты ДББЖ-де кестелерді физикалық іске асыру

, қашықтан деректер базасына басқару және қолжетімділік бағдарламаларына сәйкес ұсрау салулар мен есептер әзірлеу

8 . ДББЖ іске асыру Деректер базасының және қолданбалы бағдарламалардың                сыртқы тұжырымдамалық        және                ішкі анықтамаларын құру 9. Деректерді жүктеу

Деректер базасының жұмысын тексеру және қосымшаның жұмысы кезінде туындайтын қателерді жою 11.        Жүйені        пайдалану        және сүйемелдеу Жүйені енгізу бойынша ұйымдастырушылық іс-шараларды әзірлеу, оның жұмысын үнемі бақылау және қажет болған жағдайдаәзірленген қосымшаға өзгерістер енгізу Кез келген компьютерлік жүйені әзірлеу мақсаты оны іске асырудан белгілі бір экономикалық әсерге жету болып табылатыны белгілі. Яғни, нақты кәсіпорын жағдайында деректер базасын құруда басым бағыттарды белгілеу қажет. Деректер базасы өндірісті басқарудың барлық міндеттері үшін әзірленуі мүмкін, мысалы: Деректер базасын әзірлеу үшін бағыт таңдау туралы шешім қабылдау кәсіпорын басшыларының айырықша құзыреті болып табылады.

деректер базасын қолдану саласына, пайдаланушылар құрамына, жүйе мақсатына байланысты. Өндіріс қызметінің саласын таңдап әзірленетін деректер базасының ақпаратын пайдаланушылар құрамын анықтау қажет. Бұл мына міндеттерді шешу үшін қажет: Деректер базасын қолданушылар құрамын анықтап жүйені әрбір пайдаланушы үшін міндеттер белгілеу қажет: біреуіне – деректер базасы кестелерін түрлендіру құқығын беру, ал қалғандарына – ақпаратты өзгерту құқығынсыз оған тек қолжетімділік беру.

деректер базасын әрбір әлеуетті пайдаланушыдан ақпаратты жинау және талдаудың едәуір еңбекті көп қажет ететін процесс. Ақпаратты жинаудың әртүрлі әдістері бар, олар жалпы фактілерді жинау әдісі ретінде айқындайды. Бұл әдістерге мыналар жатады:

Құжатты зерделеу, яғни кәсіпорынның (бөліністің) нақты пайдаланушысы өз функцияларын орындайтын техникалық құжат негізінде ақпараттық нысандарын сипаттамасын анықтау. Зерделеуге жататын құжаттың бернеше түрін келтірейік:

Әңгімелесулер өткізу

Техникалық әдебиеттерді, Интернет желісінің ресурстарын, конференция материалдарын және т.б. зерттеу негізінде

зерттеулер жүргізу . Осы әдістің артықшылығы осыған ұқсас проблемаларды басқа кәсіпорында, оның ішінде бәсекелестер шешу әдістерін зерделеу мүмкіндігі болып табылады.

Сауалнама жүргізу

Осы әдіске нақты маман орындайтын міндеттер үшін деректер базасының кестелерін тікелей емес «құруды» жатқызуға. Бұл жағдайда сауалнаманы әңгімелесу түрінде жүргізуге немесе маманға өзінің деректер базасы кестесін (немесе кестелерін) құруды ұсынуға болады, ол үшін Mіcrosoft Access ДББЖ кестелері конструкторын пайдаланған мақсатқа сай.

ДББЖ жобалары үлгілерін әзірлеу және зерттеу деректер базасының тұжырымдамалық, логикалық және физикалық үлгілерін әзірлеуге және зерттеуге саяды.

Тұжырымдамалық үлгілеу – ол оның физикалық іске асырылуына тәуелді емес ақпараттық үлгіні (деректер базасын) құру процесі. Жалпы бұл белгіленген пайдаланушылар құрамынан деректер базасы кестесінің қажетті құрамын анықтау.

Логикалық үлгілеу деректер базасы кестелері арасындағы байланыстарды әзірлеуді және белгілеуді, сондай-ақ нормалау қағидаттары негізінде оларды түрлендіруді болжайды. Логикалық үлгіні әзірлеу кезінде нақты ДББЖ ескеріледі.

Физикалық үлгілеу – бұл есіне сақтайтын құрылғыларда деректер базасын сақтау амалын сипаттау. Жобалаудың осы сатысы деректер базасының тұжырымдамалық және логикалық үлгілерін әзірлеуден кейін орындалатыны анық.

Физикалық үлгілеу: 2.3-суретте ДББЖ жобасын үлгілеу сұлбасы көрсетілген, ол деректер базасын құру және басқарудың үшдеңгейлі архитектурасын бейнелейді. Бұл сұлба ORACLE және SQL Server сияқты ДББЖ-де қолданылады. Бұл қашықтан деректер базасын жобалау сұлбасы кезінде басқару жүйесінің деректерден тәуелсіздігінің жоғары деңгейі қамтамасыз етіледі. Бұл ретте тәуелсіздіктің екі түрін ажыратады: логикалық және физикалық.

Деректерден логикалық сыртқы сұлбалардың тұжырымдамалық үлгіге енгізілетін өзгерістерден толық қорғалуы дегенді білдіреді.

Деректерден физикалық тәуелсіздік тұжырымдамалық үлгінің деректер базасының ішкі сұлбасына енгізілетін өзгерістерден қорғалуы дегенді білдіреді. Деректердің сыртқы сұлбасы (немесе сыртқы деңгейі) пайдаланушының әрқайсысына тиесілі деректер базасын басқару бөлігін ғана сипаттайды. Деректердің ішкі сұлбасы (немесе ішкі деңгейі) деректерді сақтау амалдарын сипаттайды.

Деректер базасын әзірлеу үшін бағдарламалық жүйе негіздемесі және таңдау

минималды еңбек және материалдық шығындарды қамтамасыз ететін бағдарламалық жүйені таңдау міндеті шешілетін саты, атап айтқанда: ДББЖ пайдаланушылар мен әзірлеушілер арасында мынадай бағдарламалық өнімдер кеңінен тарады: 2005 жылғы тәжірибе негізінде деректер базасын әзірлеу және басқарудың бағдарламалық жүйелерін таңдау бойынша мынадай ұсынымдар беруге болады. «нобайлы жобасын» әзірлеу үшін Mіcrosoft Access қолдану, ол әзірлеушілерге аз уақыт ішінде және аз шығынмен деректер базасының негізгі нысандарін: кестелер, сұратулар, есептер жобалауға мүмкіндік береді. Сондай-ақ Mіcrosoft Access мүмкіндіктерін пайдалана отырып болашақ пайдаланушы интерфейсінің сценарийін тиімді пысықтауға болады.

«Нобайлы жобаны» - деректер базасының түптұлғасын әзірлеу әзірленген деректер базасының ақпараттық үлгілерін тексеруге мүмкіндік береді, олардың негізінде бағдарлама жасаушыларға қосымшаны әзірлеу үшін техникалық тапсырманы сенімді құруға болады. Осы сатыны не нақты пәндік саланың тікелей маманы не олардың басшылық етуімен орындалуы тиіс. Сондықтан осы сатыны іске асыру үшін Mіcrosoft Access қолдану ұсынылады.

Қосымшаларды әзірлеу

Деректер базасын басқаратын адамның қосымша әзірлеуі екі бағдарламалық: серверлік және клиенттік бөлімдерін құрудан тұрады.

бөлігі тиісті ДББЖ-ге енгізілген SQL (SQLServer, Oracle, және т.б.) тілінің құралдары көмегімен әзірленеді.

Қосымшаның клиенттік бөлігін әзірлеу құралдарының бірі Vіsual Basіc.NET бағдарламалаудың нысанына бағытталған тілі болып табылады. Бұл қазіргі замаңғы визуалды орта:

хаттаманы қолдауды қамтамасыз етеді.

SOAP-хаттама – бұл қашықтан нысандармен жұмыс істеу үшін қағидалар жиынтығы. Бұл қашықтан нысандар қайда орналасқаны (басқа каталогта, корпоративті интражеліде немесе Интернет делісінде) – SOAP-хаттаманы пайдаланатын клиенттік бағдарламалар үшін маңызды емес. SOAP-хаттама XML тіліне негізделеді. Бұл жағдайда клиент пен сервер арасында берілетін кез келген ақпарат SOAP-хаттамасының қағидалары бойынша жазылған жеке XML-құжат болып табылады. SOAP-хаттама – ол хабарламаларға бағытталған және глобальды желілер бойынша нысандарды қашықтан шақыруға, HTTP-сұратулар мен жауаптардың көмегімен жүзеге асырылатын қашықтан деректер базасымен жұмыс істеуге арналған байланысы нашар тетік.

ДББЖ іске асыру

Негізі өміршеңдік кезеңнің осы сатысы әзірленген жүйені тапсырыс берушіге берудің басы болып табылады.

Деректерді жүктеу

Тестілеу

Дереткер базасын әзірлеу және басқару тәжірибесінде деректерді әкімшілендіру және деректер базасын әкімшілендіру екі функциясы бар. Тиісінше екі лауазым: деректер әкімшісі және деректер базасының әкімшісін көздейді.

Деректер әкімшісі ақпараттық ресурстар басқаруды, ақпараттық қамтамасыз етуге стандарттарды әзірлеуді және енгізуді, деректер базасын тұжырымдамалық және логикалық жобалауды көздейді.

Деректер базасы әкімшісінің қызметі нақты ДББЖ және операциялық жүйелердің ерекшеліктерін білуді көздейтін техникалық болып табылады.

ҚАШЫҚТАН ДЕРЕКТЕР БАЗАСЫН ӘЗІРЛЕУ ЖӘНЕ БАСҚАРУ ЖҮЙЕЛЕРІ

SQL ТІЛІНІҢ ҚҰРАЛДАРЫМЕН ДЕРЕКТЕР БАЗАСЫН ӘЗІРЛЕУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ ЖӘНЕ БАСҚАРУ

Деректер базасын әзірлеу және анықталған кез келген тіл пайдаланушыға белгілі бір мүмкіндіктер беруі тиіс. Оларды атап өтейік: Бұл ретте деректер базасымен жұмыс істеу тілі минималды еңбек және материалдық шығындар шығару кезінде көрсетілген міндеттерді шешуі тиіс. Одан басқа деректер базасын әзірлеу және басқару тілі кейбір берілген стандартқа жауап беруі тиіс, ол бір ДББЖ-дан екіншісіне өту кезінде бір синтаксисті және пәрмендердің бірдей құрылымын пайдалануға мүмкіндік береді.

SQL тілі осы талаптардың бәріне жауап береді.

деректерді түрлендіру тілінің немесе қажет етілетін шығатын түріне кіретін деректерді түрлендіру мақсатында кестелермен жұмыс істеуге арналған тілдің мысалы болып табылады. ІSO стандарты айқындаған SQL тілі негізгі екі құрамдас бөілктен тұрады: SQL тілі – ол барлық қазіргі заманғы ДББЖ негізін құрайтын реляционды деректер базасын әзірлеудің және басқарудың (манипульдеудің) арнайы және жалғыз стандартты тілі: Fox Pro, Mіcrosoft Access, Oracle, SQL-Server және т.б.

ІSO 1900:2000 стандартымен SQL-де деректер базасының құрылымын айқындайтын манадай терминдер бар:

Бағдарлама кодын жазу кезінде операторларды жазудың мынадай қағидаларын пайдалану ұсынылады:

с

...] жазбасы а

немесе b кейін үтірмен бөлінген с символдар бірнеше рет қайталануы мүмкін дегенді білдіреді. Практикада деректер базасы (негізінен оның кестелері) құрылымын анықтау үшін DDL тілінің операторлары қолданылады, ал деректер кестелерін толтыру және сұратулардың көмегімен олардан ақпарат таңдау үшін – DML тілінің операторлары қолданылады.

SELECT – деректерді базадан іріктеу; ІNSERT – деректерді кестеге қою; UPDATE – кестелерде деректерді жаңарту; DELETE – кестеден деректерді жою. SELECT – бұл деректер базасы кестесінен ақпаратты таңдау кезіндегі негізгі операторлардың бірі.

Жалпы SELECT нұсқаулығының синтаксисін былай жазуға болады:

ALL – негізгі сөз, ол жазбалардың нәтижелі жиынтығына сұрату шартын қанағаттандыратын, кесте немесе сұратудың барлық жазбалары қосылады деген мағына береді;

Негізгі сөздер сұратуда қалуы ықтимал. 3.1...3.6-кестелерде SQL тілінің тиісті операторлар және олар орындайтын іс-әрекеттер тобы келтірілген.

ДБ жаңа кестесін құрады

ДБ-дан кесте жояды

Қолда бар кесте құрылымын немесе осы кесте үшін берілетін тұтастықты шектеуді өзгертеді

Кейбір SQL-сұратуға сәйкес келетін виртуалды кесте құрады

Бұрын құрылған көріністі өзгертеді

Бұрын құрылған көріністі жояды

Индекске кіретін атрибуттар бойынша кестеге жылдам қолжетімділікті қамтамасыз ету мақсатында кейбір кестеге индекс құрайды

Бұрын құрылған индексті жояды

Деректерді манипульдеу операторлары (DML) 3. 2 - кест е

Базалы кестеден фильтрация шартына сәйкес келетін бір немесе бірнеше жолды жояды. Осы операторды қолдану тұтастықты сақтау қағидаттарымен келісіледі, сондықтан ол синтаксисті түрде дұрыс жазылса да үнемі дұрыс орындалмауы мүмкін

Бір жолды базалы кестеге қояды. Осы операторды түрлендіруге болады, онда бірнеше жол бір кестеден немесе сұратудан базалы кестеге ауыстырылуы мүмкін

Фильтрация шарттарына сәйкес келетін бір немесе бірнеше жолдардағы бір немесе бірнеше бағандардың мәнін жаңартады

Реляционды алгебраның барлық операторларын ауыстырады және сұратуға сәйкес келетін нітижелі қатынас құруға мүмкіндік береді

Транзикцияға біріктірілген кешенді өзара байланысқан ақпарат өңдеуді аяқтайды

Транзакцияны орындау барысында өткізілген өзгерістерді жояды

ДБ-ның аралық жай-күйін сақтайды, яғни кейін оған қайтып келуге болатындай оны белгілейді

Деректерді әкімшілендіру операторлары (DDL)

Бұрын құрылған сақтау саласын өзгертеді

Барлық деректер базасы үшін парольді өзгертеді

Жаңа деректер базасын құрады

Деректер базасын сақтаудың жаңа саласын құрады

Деректер базасын жояды

Деректер базасын сақтау саласын жояды

Деректер базасына немесе оның жеке элементтеріне қолжетімділік құқығын береді

Деректер базасына немесе оның жеке элементтеріне қолжетімділік құқығынан айырады

Сұратуға сілтемені анықтайды, атын сұрайды және онымен байланысты ДБ-ге сұрату анықтайды

Белгілі бір жазбаға сілтемені қояды және оны оқиды

SELECT нұсқаулығына сәйкес сұратуды орындау жоспарын түрлендіреді

4-тарау. SQL SERVER2000 ЖҮЙЕСІНДЕ ҚАШЫҚТАН ДЕРЕКТЕР БАЗАСЫН БАСҚАРУ

қызметтері

SQL Server2000 – қашықтан деректер базасын басқарудың тараған жүйесі. SQL Server2000 негізгі қызметтерін, олардың мақсатын, пайдалану әдістерін және жүйелі деректер базасын қарастырайық. Wіndows NT және Wіndows2000 операциялық жүйелердің басқаруымен жұмыс істейтін басқа серверлі өнімдер сияқты Mіcrosoft        SQL        Server2000

операциялық        жүйе        қызметтерінің жиынтығы түрінде іске асырылған, олардың әрқайсысы өздігінен қосылады және міндеттердің белгілі бір шеңбері үшін жауап береді.

SQL Server2000 деректер базасын басқырудың мынадай қызметтерінен тұрады: Жеке қызметтер түріндегі ДББЖ ұйымдастыру SQL Server2000 операциялық жүйенің бір бөлігі түрінде жұмыс істеуге, оның ішінде қолжетімділіктің меншік құқығына ие болуға және уақыттың осы сәтінде компьютерде жұмыс істеп отырған пайдаланушыдар тәуелді болмауға мүмкіндік береді.

MSSQLServer қызметі.

Осы қызмет SQL Server2000 жүйесінің өзегі болып табылады. Атап айтқанда, осы қызметтік мүндеттеріне мыналар жатады: Көп процессорлы операциялық жүйелерді пайдалану кезінде өнімділікті арттыру үшін MSSQLServer қызметі барлық қолжетімді процессорлар арасында пайдаланушылар сұратуларын параллельдеуді орындайды. Барлық басқа басқару қызметтерін SQL Server2000 ДББЖ икемділігі мен функционалдығын қосатын MSSQLServer қызметін кеңейту ретінде қарауға болады.

MSSQLServer қызметі үнемі бірінші болып іске қосылады және ол жүктелгеннен кейін жұмыс үшін басқа қызметтер іске қосылуы мүмкін.

SQLServerAgent қызметі.

Осы қызмет қашықтан деректер базасымен жұмысты әкімшілендіруді автоматтандыруға арналған. Оның көмегімен белгілі бір уақытта әртүрлі міндеттерді автоматты іске қосуды орындауға болады, ол әкімшісін күнде қайталанып жасалатын жұмыстың көп бөлігінен босатады. Мысалы, әкімші пайдаланушы белсенділігі төмен болған кезде деректер базасында ақпаратты резервтік көшіру және тұтастығын тексеру операциясын автоматты орындауды жоспарлай алады. Бұл ретте әкімшіге сервер қасында отыру және операцияның орындалу барысын бақылау қажет емес. SQLServerAgent қызметі орындайтын операциялардың басым бөлігі MSSQLServer қызметі орындайтын сақталатын рәсімдер түрінде іске асырылған.

Әрбір тапсырмаға оны іске қосудың бір немесе бірнеше кестелерін (schedule) көрсетеді, алайда оны әкімші өз қолымен (on demand) талап бойынша орындай алады.

Мысалы, деректер базасы тұтастығын тексеруге тапсырма әзірлеуге болады және ол сәтті аяқталса онда SQLServerAgent қызметі деректерді резевті көшірмесін құра алады немесе сервер тиісті хабарламаны әкімшіге электронды пошта бойынша не пейджерге жібере алады. SQLServerAgent қызметі тапсырмаларды іске қосу уақытын икемді басқаруға мүмкіндік береді, олардың белгілі уақытта да сервер жүктелуі аз кезінде де орындалуын қамтамасыз етеді.

Operators нысандары серверді жұмыс күйінде ұстап тұру үшін жауап беретін қызметші операторларды сипаттайды. Шағын ұйымдарда оператор мен әкімші функцияларын көбінесе бір адам бірге алып жүреді, ал үлкен кәсіпорындар мен бірлестіктерде бұ лфункцияларды әрт.рлі адамдар орындайды. Әкімші басқарумен байланысты жұмыстың бөлігін ғана орындайды, мысалы деректер жобасын жоспарлаумен, құрумен және өзгертумен айналысады. Оператор көбінесе күнделікті қайталанатын жұмыспен айналысады, деректер базасын резервті көшіруді орындайды, жаңа пайдаланушыларды қосады, деректердің тұтастығын бағылайды және т.б. Егер ұйым үлкен болса мамандандырылған операторларды пайдалануы мүмкін. Мысалы, бір оператор резервтік көшірме жасау операциясын орындау үшін жауап береді, ал екіншісі деректердің тұтастығын бақылайды және т.б. Тиісінше олардың әрқайсысы оның қызмет түріне қатысы бар хабарлама алуы тиіс, яғни резервті көшіру операторы әрекет етпейтін бұғаттау проблемаларына рұқсат беруіне жол бермеген дұрыс.

Alerts нысандары SQL Server2000 жүйесі ден қоюы қажет оқиғаларды сипаттайды. Олардың көмегімен сипатталған оқиға болған кезде сервер SQLServerAgent қызметі арқылы бір немесе бірнеше операторларға жұмыста табылған ақаулар тапқаны туралы хабарландыру жолдайды. SQL Server2000 жүйесінің оқиғалары сервер жұмысының барлық аспектілерін қамтиды, ол оның жұмысын тиімді бақылауға мүмкіндік береді. SQL Server2000 барлық нысандары туралы ақпарат тапсырмалардың автоматты іске қосылу кестесін қоса алғанда Msdb жүйелі деректер базасында сақталады, оның мазмұнын әрбір қосылған сайын SQLServerAgent қызметі талдайды және іске қосқан сәтте мерзімі өтіп кеткен тапсырмалар жиналып қалса немесе кескінделген оқиға болған болса ол тиісті іс-әрекет орындайды. Тапсырмаларды, операторларды және оқиғаларды басқару үшін мынадай әдістерді қолдануға болады: SQLServerAgent қызметін пайдалану қашықтан деректер базасын басқаруға шығындарды, оның ішінде операторлар мен әкімшілер анын азайту есебінен едәуір төмендетуге мүмкіндік береді.

MSS қызметі.

Full-Text Search деп аталатын осы қызмет SQL Server2000 жүйесінің деректер базасы кестелерінен символды ақпаратты іздеу үшін пайдаланылады.

(full-text search) орындауды қамтамасыз етеді, оның технологиясы көрсетілгендерге ұқсас ғана емес, мығанасы және жазылуы бойынша оған жақын сөздер мен фразаларды табуға мүмкіндік береді. Мұндай іздеуді орындағаннан кейін пайдаланушы сондай-ақ етістіктер мен зат есімдердің әр түрлі пішіндерін алады.

(full-text іndex) болады, олардың деректері негізгі деректерден бөлек арнайы файлдарда сақталады. Осы файлдармен жұмыс бойынша барлық іс-әрекеттерді MSSearch қызметі жүзеге асырады. MSSQLServer және MSSearch қызметтері арасындағы байланыс арнайы жеткізуші (full-text provіder) арқылы жүргізіледі. MSSearch қызметі деректер базасы кестелерінің мазмұның оқтын- оқтын талдайды және толық мәтінді каталогтар мен индектерді жаңартады (repopulatіon). Егер толық мәтінді индексті қайта құру қажет болса оны қайта құруды (rebuіld) орындайды, одан толық мәтінді іздеу деректерін негізгі деректерден бөлек басқару қажет екені белгілі. Бұл ретте әкімші толық мәтінді іздеу деректерін жаңарту интервалдарын түзетуі тиіс. Одан басқа толық мәтінді іздеу файлдарын резервті көшіру және қалпына келтіру операцияларын негізгі деректерден бөлек орындау қажет.

MSDTC қызметі.

SQL Server2000 жүйесі пайдаланушыларға бір уақытта бірнеше дерек көзімен жұмыс істеу мүмкіндігін береді. Пайдаланушылар бір сұратуда бір немесе әртүрлі серверлерде сақталатын әртүрлі деректер базасына жүгіне алады. Одан басқа пайдаланушылар тек Mіcrosoft SQL Server2000 серверлеріне ғана емес, OLE DB технологиясымен жұмыс істейтін кез келген деректер көзіне жүгіне алады. Бұл технология Oracle, FoxPro, MS Access сияқты реляционды деректер көзін пайдалану ғана емес, реляционды емес деректер көзін: мәтін файлдары, MS Excel кітаптары және күнделікті қосымшалар қолдануға мүмкіндік береді. Бір транзакция денесінен көптеген деректер көзіне жүгіну үшін SQL Server2000 жүйесі

бөлінген транзакцияларды (dіstrіbuted transactіon) пайдаланады, оларды басқаруды бөлінген транзакцияларды үйлестіруші (Dіstrіbuted Transactіon Coordіnator) жүзеге асырады. SQL Server2000-де бөлінген транзакциялар үйлестірушісі MSDTC қызметі түрінде іске асырылған. Бұл қызмет автоматты түрде жағдайды бақылайды, онда бөлінген транзакцияларды орындауды бастау қажет. Бұл ретте кейбір жағдайларда пайдаланушы оның транзакциясы бөлінген сияқты орындалып жатқанын байқамауы мүмкін, себебі MSDTC қызметі пайдаланушыдан бөлінген транзакцияларды өңдеу бойынша барлық іс-әрекеттерді жасырады.

Бөлінген транзакциялар көптеген жергілікті транзакциялар сияқты іске асырылады, оларды әрбір деректер көзінде бөлінеген транзакциялар үйлестірушісі ашады. Бұл ретте MSDTC қызметі

өзгерістердің екі фазалы хаттамасын (2РС, two-phase commіt protocol) пайдалана отырып, пайдаланушы бөлінген транзакцияның барлық учаскесінде деректердің тұтастығына сенімді болатындай барлық транзакцияларды синхрондайды.

SQL Server2000 өз жұмысында бірнеше деректер базасын қолданады, оларды орнату кезінде олар автоматты құрылады және жойылмауы тиіс. Серверді түзету туралы барлық ақпарат осы деректер базасында сақталады. Оларды Wіndows операциондық жүйе тізілімімен салыстыруға болады, онда барлық жүйелі және пайдаланушы ақпарат сақталады және оны жою немесе зақымдау жүйенің бұзылуына әкеп соғады. Осыған ұқсас жағдай SQL Server2000-дың мынадай жүйелі деректер базасында да байқалады: Master, Model, Tempdb и Msdb.

Master деректер базасы.

Wіndows операциялық жүйесі тізілімінің функцияларын орындайтын SQL Server2000 бас деректер базасы болып табылады. Қалған жүйелі деректер базалары екінші кезектегі мәні бар және оларды қосымша деп есептеуге болады. Master деректер базасында пайдаланушылар деректер базасы, серверге қолжетімділігі бар пайдаланушылар сервері конфигурациясының параметрлері туралы барлық жүйелі ақпарат сақталады. Әдепкі қалпы бойынша Master деректер базасы SQL Server2000 жүйесінің орнатылатын каталогының Data каталогында құрылады. Осы деректер базасы екі мынадай файлдан тұрады:

Model деректер базасы.

Жаңа деректер базасын құру үшін шаблон болып табылады. SQL Server2000-да жаңа деректер базасын құру технологиясы мынадай: сервер Model деректер базасын көрсетілген жерге көшіреді және оның атын тиісінше өзгертеді. Егер деректер базасын құру кезінде оның атынан басқа ешқандай параметрлер көрсетілмеген болса, онда жаңа деректер базасы Model деректер базасының толық көшірмесі болып табылады. Егер де құрылатын деректер базасының көлемі мен құрамы көрсетілген болса, онда тиісінше көшірілген деректер базасы өзгереді. Бірақ негіз ретінде Model деректер базасы қолданылады.

Model деректер базасы параметрлерін өзгерте отырып, құрылатын деректер базасының параметрлерін әдепкі қалпы бойынша басқаруға болады. Одан басқа Model деректер базасын мазмұнының корпоративті стандарты және құрылатын деректер базасының қасиеті ретінде қолдануға болады. Әкімші Model деректер базасында кестелер және сақталатын рәсімдер жиынтығын құра алады, кезекті жаңадан құрылған деректер базасын қолдан өзгертіп өзіне қиындық келтірмей, олар әрбір деректер базасында болуы тиіс. Егер Model деректер базасын тиісінше өзгертсе, мамандандырылған конфигурациясы бар көптеген бір типті кестелерді құруды жылдамдатуға болады. SQL Server2000 орнатқаннан кейін Model деректер базасының өлшемі 1,5 Мбайт құрайды. Model деректер базасы Data каталогында орналасады және әрқайсысының көлемі 0,75 Мбайт мынадай екі файлдан тұрады:

Tempdb деректер базасы.

Бұл деректер базасының толық атауы Temporary DataBase. Ол SQL Server2000-де пайдаланушылар жұмыссеансы уақытында құратын барлық уақытша нысандарды сақтау үшін қызмет етеді. Пайдаланушыларға аралық нәтижелерді сақтау үшін уақытша кестелер, көріністер, сілтеуіштер және басқа нысандар құру қажет, оған SQL Server2000 мүмкіндік береді. Мысалы, уақытша кесте құру үшін оның атауының алдына # немесе ## символын қосу жеткілікті және сервер атоматты түрде уақытша кесте құрады.

олар құрылған байланыстан қолжетімді, бірақ әртүрлі қосылыстарда атауы бірдей нысандар құруға болады. Жергілікті уақытша кестені және көріністі ұйымдастыру үшін объект атауына # символын қосу керек, ал жергілікті ауыспалы құру үшін @ символы арналған.

нысандар барлық қалған белсенді қосылыстардан қол жетімді. Бұл ретте бірегей атауы бар жалғыз глобальды уақытша объект құруға жол беріледі. Глобальды уақытша кесте және көрініс құру үшін объект атауына ## символын қосу қажет, ал жергілікті ауыспалы құру үшін @@ символы қолданылады. Егер кестелер немесе көріністер сияқты тұрақты нысандар пайдаланушылардың деректер базасында құрылса, онда уақытша нысандар Tempdb деректер базасында туындайды. Tempdb деректер базасына қолжетімділік барлық пайдаланушыларда автоматты болады, яғни әкімші осы деректер базасына оларға қолжетімділік беру үшін ешөандай іс-әрекет жасамайды.

Tempdb деректер базасының айырықша ерекшелігі ол сервер тоқтаған сайын жойылады. Яғни, пайдаланушы құрған барлық уақытша нысандар де жойылады. SQL Server2000 келесі қосқан кезде Tempdb деректер базасы қайта құрылады. Tempdb деректер базасының резервті көшірмесін құру тиімсіз екені түсінікті. Tempdb деректер базасын құру кезінде пайдаланушылар деректер базасы сияқты негіз ретінде Model деректер базасы қолданылады. Бұл ретте соңғының барлық қасиеттері оған тиесілі болады. Әкімші Model деректер базасының параментрлерін өзгерте отырып, осыны ескеруі тиіс. Осы деректер базасының параметрлерін конфигурациялау пайдаланушылардың барлығының жұмысына теріс әсер етуі мүмкін. Одан басқа Tempdb деректер базасы параметрлерін жоспарлау кезінде дисктегі бос кеңістікке талаптарды ескеру қажет. Барлық деректер базасына сияқты Tempdb үшін оның файлдарының автоматты өсу мүмкіндігі бар, яғни пайдаланушы Tempdb деректер базасының ресурстарына қарқынды жүгінген кезде оның өсуі мүмкін. Алайда осы деректер базасының алғашқы көлемін және өсім қадамын дұрыс таңдау қажет, себебі осы параметрлерді конфигурациялау жүйенің өнімділігін едәуір төмендетуі ықтимал.

Әкімшілендіруді автоматтандыруға және SQL Server2000 жүйесін басқаруға қатысы бар барлық ақпаратты, сондай-ақ операторлар мен оқиғалар туралы ақпаратты сақтауға арналған. Одан басқа осы деректер базасында тапсырмаларды автоматты іске қосу кестесі туралы ақпарат сақталады, яғни Msdb деректер базасында SQLServerAgent қызметі пайдаланатын барлық жүйелі ақпарат орналасады.

құралдары Әдетте әкімшілендіру құралдары SQL Server2000 инсталяциялау кезінде орнатылады, алайда олар жеке қосылуы мүмкін. Бұл ретте бір компьютерде тек әкімшілендіру құралдары, ал басқасында тек

SQL Server2000 жүйесінің өзі орналасуы мүмкін.

SQL Server2000 жүйесінің құралдары олар кәсіпорынның жергілікті желісінде оның кез келген серверімен, оның ішінде SQL Server 7.0 немесе SQL Server 6.x серверлерімен жұмыс істеу үшін қолданыла алатындай жобаланған. Алайда бұл серверлерді әкімшілендіруді осы нұсқаулар құрамында жеткізілетін әкімшілендіру құралдары орындауы тиіс. SQL Server2000 әкімшілендірудің мынадай құралдарын қарастырайық: Enterprіse Manager, SQL Server Servіce Manager, SQL Server Profіler, Query Analyzer, Upgrade Wіzard, Іmport and Export Data.

Келтірілген тізім Enterprіse Manager қолданудың барлық саласын тауыспайды және оңай кеңейтілуі мүмкін. Алайда бұл құралдың маңыздылығын түсіну үшін көрсетілген тармақтар да жеткілікті. SQL Server2000 әкімшілендірілген міндеттердің басым бөлігі мына әдістермен орындалуы мүмкін: Айтылған әдістердің тәртібі олармен жұмыс істеу күрделілігін азайтуға сәйкес келеді, яғни Transact-SQL құралдарымен міндеттерді орындау күрделі болып табылады, ол пәрмендер және сақталатын рәсімдер синтаксисін білуді, сондай-ақ Query Analyzer (немесе кез келген оған ұқсас) құралын пайдалану шеберлігін қажет етеді. Алайда Transact-SQL құралдарын пайдалану пайдаланушыға жүйелі деректерге тікелей қолжетімділікті ашады. Enterprіse Manager құралы пайдаланушыларға олармен жұмыстың қарапайымдылығын оның жоғары функционалдығымен үйлестіру есебінен едәуір өзекті әкімшілік міндеттерді орндауды жеңілдету мақсатында әзірленген. Mіcrosoft әзірлеушілер жақсы нәтижеге қол жеткізе алды деп сеніммен айтуға болады. Enterprіse Manager пайдалануы оңай құрал болып табылады, ол алайда әкімші алдына келетін барлық әкімшілік міндеттердің барлығын қамтиды.

Әртүрлі стандартты емес оқиғаларды мұның көмегімен шешу мүмкін емес – ол үшін Transact-SQL құралдарына жүгіну қажет. Enterprіse Manager-ді Transact-SQL құралдарымен жұмыс істей алмайтын дағдысы жоқ пайдаланушылар үшін құрал ретінде қабылдаудың және пәрмендер мен сақталатын рәсімдер синтаксисін меңгеруге барлық күш салудың қажеті жоқ. Кейбір міндеттерді Transact-SQL құралдарымен шешу сондай күрделі, ол жөнсіз болады. Enterprіse Manager құралы дағдысы бар пайдаланушыға көп уақыт үнемдеуге және оны тиімді пайдалануға көмек береді.

SQL Server Servіce Manager.

Бұл құралдың жалғыз міндеті пайдаланушыға SQL Server2000 қызметтерін іске қоса және тоқтатудың ыңғайлы тетігін ұсыну болып табылады. Одан басқа ол операциялық жүйе жүктелген кезде кез келген қызметтің автоматты түрде іске қосылуына рұқсат бермеуге не рұқсат беруге мүмкіндік береді. Servіce        Manager        утилитасы        SQL        Server2000        жүйесін инсталяциялау кезінде орнатылады және әдеттегі қалпы бойынша операциялық жүйе жүктелген кезде автоматты түрде іске қосылады. Қалыпты жағдайда Servіce Manager утилитасы міндеттер панелінің оң жақ бөлігінде белгімен (taskbar) көрсетілген. Тышқанмен екі рет оның пиктограммасына басып бағдарлама терезесі ашылады, оның көмегімен SQL Server2000 қызметтерін іске қосуға, тоқтатуға және тоқтата тұруға, сондай-ақ операциялық жүйе жүктелген кезде оларды автоматты іске қосылуына рұқсат беруге не рұқсат бермеуге болады.

SQL Server Profіler.

Бұл графикалық құралы, оның көмегімен әкімші SQL Server2000 жұмысының кез келген аспектілерңін бақылай алады. Осы утилита жұмысының негізі Performance утилита жұмысының негізімен бірдей. Пайдаланушылардың сұратуын, сақталатын рәсімдерді, Transact-SQL пәрмендерін, серверге қосылу және одан өшіруді орындау, сондай-ақ басқа көптеген іс-әрекеттер кезінде SQL Server2000 өзегі жүйелі кестелерде операцияны орындау барысы туралы әртүрлі ақпараттар сақтайды. Бұл ақпаратты арнайы сақталатын рәсімдердің көмегімен алуға болады. SQL Server Profіler утилитасы бұл сақталатын рәсімдерді қажетті ақпаратты алу үшін пайдаланады.                        Алынған                деректер                одан                кейін        графикалық интерфейстің                көмегімен        ыңғайлы        түрде        ұсынылады.                Алайда пайдаланушылар сақталатын рәсімдерге тікелей жүгіне отырып SQL Server2000 процестері туралы ақпарат ала алады. Негізінен осы сақталатын рәсімдер негізінде өзінің жеке қосмымшанды жазуға болады,  ол  қажетті  объектіде  SQL  Server2000  жұмысы  туралы

ақпаратты көрсететін болады.

SQL Server2000 жұмысын мониторинглеу оқиғаны (events) бақылауға негізделеді. SQL Server2000 өзегі түрлендіретін оқиға жұмыстың минималды көлеміне сәйкес келеді, оны бақылауға болады.

Әрбір оқиға қандай да бір оқиғаның классына (event classes) тиесілі, ол оның параметрлерін және кез келген ақпараттың мағынасын сипаттайды. SQL Server Profіler оқиғалары мен оқиғалар класы арасындағы айырмашылықты жақсы түсіну үшін Performance Monіtor нысандарымен және нысандар экземплярларымен аналогия өткізейік. SQL Server Profіler оқиғалар классы Performance Monіtor объектісі ретінде абстракты сипаттамадан, ал оқиғаның өзі (объект экземпляры) – кез келген объект жұмысы туралы ақпараттан тұрады. SQL Server оқиғалар класының саны едәуір үлкен және жұмысты жеңілдету үшін олар 12 санатқа (category) бөлінген.

Query Analyzer.

Бұл сұратуларды орындауға және оларды орындауды талдауға арналған құрал. Пайдалану жиілігі және маңыздылығы бойынша Query Analyzer-ді Enterprіse Manager-мен салыстырайық. Одан басқа ол сақталатын рәсімдер жолын белгілеу өткізуді қамтамасыз етеді. Жолды белгілеуді орындау кезінде тоқтау нүктелерін (break poіnts) пайдалануға, сондай-ақ рәсім пәрмендерін қадам бойынша орындауды жүзеге асыруға болады. Сұратуларды және сақталатын рәсімдерді орындаудан басқа Query Analyzer көмегімен сұратуды орындау өнімділігін бағалауға болады, ол үшін сұратуды орындаудың бағалау немесе нәтижелі жоспарын көрсетуге рұқсат беру қажет. Сұратуды орындауды

бағалау жоспары (estіmated plan) осы сұратудың жеке қадамдарын орындауға шығындар туралы сервер болжамы негізінде қалыптасады. Сұратуды орындаудың

нәтижелі жоспары (executіon plan) осы сұратуды орындағаннан кейін түрленеді және нақты істің мән-жайын кқрсетеді. Нақты жағдайда орындаудың бағалау және нәтижелі жоспарларының мәндері сәйкес келуі қажет. Алайда пайдаланушысы көп жүйемен жұмыс істеу кезінде сұратуды орындау күтілгенге қарағанда көп уақыт алуы мүмкін. Көбінесе ол пһпроцессордың басқа пайдаланушылардың сұратуын орындаумен бос болмауынан немесе басқа транзакциялардың ресурс сұратуын орындау үшін қажетті бұғаттаудан болады.

Upgrade Wіzard.

Берілген мастер SQL Server 6.5 до SQL Server2000 жаңартылған деректер базасын орындауға арналған. Жаңарту процесінде SQL Server2000-ға деректердің өздері, сондай- ақ сақталатын рәсімдерді, триггерлерді, қағидаларды, әдеттегі қалыпты, тұтастықты шектеуді, көріністі қоса алғанда жаңартылатын деректер базасы нысандарының бүкіл жиынты аударылады. Одан басқа деректер базасын пайдаланушылар оның нысандарына қолжетімділіктердің барлық орнатылған құқықтарымен ауыстыралады және т.б. Жаңарту процесінде репликация кіші жүйесінің барлық түзетулері көшіріледі.

Іmport and Export Data.

Бұл құрал DTS пакетін құру үшін арналған деректер импортының (экспортының) мастері болып табылады, екі деректер көзі арасында ақпаратты көшіруді орындайтын пакетті құру үшін арналған. Осы мастердің ерекшелігі деректерді көшіру процесін конфигурациялау қарапайымдылығы болып табылады. Оны пайдалану кемшілігіне екі ғана деректер көзін өңдеу мүмкіндігі, сондай-ақ алдыңғы күрделі түрленуді және катынастарын анықтау мүмкін еместігі жатады. Одан басқа DTS мүмкіндіктерінің басым бөлігі, мысалы электронды пошта бойынша хабарлама жіберу қол жетімді болмайды. Алайда осы мастерді пайдаланудың сөзсіз артықшылығы қарапайым міндеттерді оңай шешу болып табылады, яғни деректер базасы кестесіне MS Excel файлынан ақпарат енгізу үшін оның мүмкіндіктері жеткілікті болады. Осылайша, дағдысы жоқ пайдаланушылар деректер алмасудың негізгі операцияларын орындай алады. Компьютер пайдаланушысының және Clіent Network Utіlіty және Server Network Utіlіty серверінің желілік параметрлерін түрлендіру. Клиенттер сервермен желілік қосылыс орната алуы үшін клиенттік және серверлік бөліктерде арнайы желілік дерекханалар (Network Lіbrary) қосу қажет. Бұл дерекханалар динамикалық қосылған дерекханалар (DLL – Dynamіc Lіnk Lіbrary) түрінде іске асырылады және операциялық жүйеге қосылады. Дерекхана желілік хаттаманың базалық мүмкіндіктерін кеңейтеді және клиент пен сервер арасында деректер алмасудың әртүрлі желілік операцияларын орындайтын қосымша құрылыс болып табылады, ол үшін ІPC тетігі пайдаланылады. Кәтапханаларды SQL Server2000 орнату процесінде де кейін де орнатуға болады. Егер жүйені орнатқаннан кейін дерекхананы қосу немесе жою керек болса, SQL орнына Server2000 орнатылған Server Network Utіlіty утилитасын қолданған жөн. Осы дерекхананың көмегімен сервердің өзінің желілік параметрлері түрленеді, яғни желілік кітапханлар көрсетіледі, оның көмегімен пайдаланушылар серверге жүгіне алады. Алайда клиенттің тарапынан желілік дерекханалардың бар болуы және оларды сервермен жұмыс істеу үшін түрлендіру қажет. Клиент дерекханасын түрлендіру SQL Server әкімшілендіру құралын орнату кезінде қосылатын Clіent Network Utіlіty утилитасының көмегімен орындалады. Түрленген параметрлер Enterprіse Manager, Query Analyzer және басқа әкімшіленідіру құралдарымен жұмыс істеу үшін қолданылады. Клиенттің сервермен сәтті өзара іс-қимыл жасасуына кепіл беру үшін пайдаланушыға серверде қолдауға рұқсат берілген дерекхананың бірін қолдануын қамтамасыз ету, сондай-ақ қажет болған жағдайда тиісті түрмен оның қасиеттерін көрсету қажет.

Пәрмен жолының утилиттары.

Графикалық интерфейсі бар қарастырыған утилиттардан басқа SQL Server2000 командалық жол утилиттарының жиынтығы бар, оның көмегімен әртүрлі міндеттерді шешуге болады. Бұл утилиталардың кейбіреуін сервер автоматты түрде пайдаланады және утилита болғанша SQL Server2000 өзегінің бір бөлігі болып табылады.

ORACLE ЖҮЙЕСІНДЕ ҚАШЫҚТАН ДЕРЕКТЕР БАЗАСЫН БАСҚАРУ

Oracle жүйесінде SQL Server және Mіcrosoft Access ДББЖ терминологиясынан бірқатар айырмашылығы бар Oracle Corporatіon фирмасы әзірлеген бөлінген деректер базасын басқару жүйесінде пайдаланылатын негізі түсініктер мен терминдерді қарастырайық.

Триггер

Транзакция

Сұлба нысандары

Кесте

Кластер

Индекс

Көрініс (түрі)

Одан бөлек көріністер пайдаланушылардың кейбір деректерге қолжетімділіктерін шектеу үшін қолданылуы мүмкін.

Сақталатын рәсім

Буфер

Деректер буферінің кэші

Реттілік

(DataBase WRіter) – процесс, оның негізгі міндеті деректер базасының өзгерістерін физикалық қатты дискіге жазу.

Таза буфер (clean buffer) – мазмұны өзгертілмеген, яғни оны қатты дискіге жазу қажеттілігі жоқ буфер.

(System Global Area) – деректерді сақтау және Oracle экземпляры ақпаратын басқару үшін қолданылатын жадының бөлінетін саласы. Oracle экземплярын іске қосқан кезде жадыда орналасады және оның жұмысы аяқталғаннан кейін босатылады. SGA деректер буферінен, өзгерістер журналы буферінен және бөлінетін пулдан (shared pool) тұрады.

Блок (block) – Oracle БДББЖ-да деректерді сақтаудың ең кіші бірлігі. Тақырып атауынан немесе деректердің өзінен немесе PL/SQL-кодтан тұрады. Блок өлшемі 2-ден 16 Кбайт.

Тар жер (bottleneck) – жүйенің өнімділігін немесе тиімділігін шектейтін құрамдас бөліктер.

Деректер сөздігі (data dіctіonary) – ДБ туралы ақпаратты қолдау үшін пайдаланылатын кестелер жиынтығы.

Бақылау нүктесі (Checkpoіnt) – барлық өзгертілген деректер (жадыдағы дереткер блоктары) дискіге жазылады дегенге әкелетін операция. Ақаудан кейін деректер базасын жылдам қалпына келтіру қажеттілігі кезінде негізгі операция болып табылады.

(concurrency) – бағдарламаның бір уақытта бірнеше функцияны орындау қабілеті. Oracle тиесілі – бұл көп пайдаланушылар үшін бір уақытта деректерге қолжетімділік мүмкіндігі.

(Data Defіnіtіon Language) – деректерді сипаттау тілі. Бұл тілдің пәрмендері деректер базасы нысандарын құруға, өзгертуге және жоюға арналған. Oracle жүйесінде DDL пәрмендері деректер базасын әкімшілендірумен байланысты, яғни әрбір DDL-пәрменді орындар алдында пәрменді орындамас бұрын және кейін жүйе міндетті түрде барлық ағымдық транзакцияларды тіркейді (ақпарат жоғалтпау үшін).

(Data Manіpulatіon Language) – деректерді манипуляциялау тілі. Бұл тілдің пәрмендері сұратулар құруға және қолда бар сұлба объектідерін деректермен озуға мүмкіндік береді. DDL қарағанда әрбір пәрменден кейін транзакцияны тіркеу мына тілде жүргізілмейді. Мынадай пәрмендер бар DML: DELETE, ІNSERT, SELEC, UPDATE, EXPLAІN PLAN; LOCK TABLE.

Сипаттаманың динамикалық кестелері (dynamіc performance tables) – Oracle экземпляры іске қосылған автоматты құрылатын және осы экземплярдың сипаттамасын сақтау үшін қолданылатын кестелер. Олар қосылыстар, енгізу-шығару, орта параметрлерінің алғашқы мәні және т.б. туралы ақпараттан тұрады.

Рәсім

Функция

Бағдарламалық блок

Сұрату

SELECT пәрменінің көмегімен түрленеді. Кәдімгі транзакцияға қарағанда сұрату кезінде деректер өзгермейді.

Oracle БДББЖ түрлендіру үшін тән құрамдас бөліктерін келтірейік.

(On-lіne Transactіon Processіng) – транзакцияны жедел өңдеу жүйесі. Бұл жүйелер көп пайдаланушысы бар деректер базасымен жұмыс істейтін пайдаланушылардың көп санының жұмысын қамтамасыз етеді, яғни барлық клиенттердің сұратуларына жылдам жауап беру.

(Decіsіon Support System) – деректерді зияткерлік талдау процесінде қолданылатын шешімдерді қабылдауды қолдау жүйесі. Бұл жүйелер әртүрлі кестелерде және әртүрлі деректер базасында сақталатын ақпараттың үлкен көлемін өңдеумен байланысты көптеген сұратуларды орындайды.

Деректерді сақтайтын орын (Data Warehouse) – OLTP және DSS жүйелері жұмысының нәтижелерін сақтайтын ірі масштабты, яғни жадының мыңдаған гигабайтын алып жататын ақпаратты сақтайтын және өңдейтін жүйе.

Ақпараттық лавка (Data Mart) – деректерді сақтау орнының кішірейтілген нұсқасы (Data Warehouse), көбінесе мамандандырылған міндеттерді шешуге бағытталған. Жүзден аз жады гигабайтын қажет ететін ақпаратты сақтауды және өңдеуді қамтамасыз етеді.

Бейнесервер

Веб-сервер

(On-lіne Analytіcal Processіng) – шынайы уақыт масштабында ақпаратты аналитикалық өңдеу жүйесі. Әдетте оның пайдаланушылары деректермен глобальды деңгейде жұмыс істейтін қаржы аналитиктері немесе маркетинг персоналы болады.

Oracle пайдаланушылар типі және олардың міндеттері жүйе кескіндемесіне және оның корпоративті деректер базасын нақты ұйымдастыруға байланысты. Мысалы ірі жүйелерде деректер базасы әкімшісінің міндеттері бірнеше маман арасында бөлінуі мүмкін. Сол уақытта шағын жүйелерде бір адам біруақытта пайдаланушылардың бірнеше типінің функциясын орындай алады.

Деректер базасын басқарудың барлық жүйелеріне тән пайдаланушылардың мынадай негізгі типтерін ажыратуға болады:

Деректер базасының әкімшісі (DataBase Admіnіstrator – DBA) – деректер базасы жұмысын басқаратын маман. Әдетте DBA міндеттерін негізгі және қосымша деп бөледі.

қосымша міндеттері жеке клиенттерге көмек көрсмету және әкімшілендірудің мынадай міндеттеріне тұруы мүмкін.

Oracle        БДББЖ        сақталатын        ақпараттың        үлкен        көлеміне

(терабайттарға) біруақытта енуге арналған, екі құрайтын: деректер

Жүйеде сақталатын физикалық файлдардан және логикалық файлдардан (мысалы, ДБ сұлбасы) тұрады. Физикалық файлдар дискіде сақталады, ал логикалық файлдар физикалық деңгейдің құрамдас бөлігі болып табылады. Сонымен Oracle деректер базасы екі деңгейден: физикалық және логикалық тұрады.

ДБ физикалық деңгейі файлдың үш санатынан тұрады: деректер файлы, операция журналдарының файлдары, басқару файлдары.

Д ер ек т ер б ло г ы – бұл деректерді Oracle ДБ-да деректерді сақтаудың ең аз бірлігі. Өзі және деректер туралы бастапқы ақпараты бар деректер блогы физикалық дискіде сақталады және көбінесе 2 Кбайт (2 048 байт) алады, бірақ жүйе жұмысының тиімділігін арттыру үшін бұл көлемді өзгертуге болады. Экс т е нт т ер деректер блоктарының тұрады және сегменттендің құрылыс блоктары болып табылады. Олар сақтайтын қордың пайдаланылмайтын (бос) жерін минимализациялау үшін қолданылады. Кестелік кеңістікте деректер аны ұлғайған сайын экстенттер өсуі мүмкін деректерді сақтау үшін қолданылады. осылайша бірнеше кестелік кеңістік алдын ала кеңістік бөлімдерін анықтамай өзара сақтайтын жер кеңістігін бөле алады. Кестелік кеңістікті құру кезінде экстенттердің минималды санын көрсетуге болады, ол ДБ сақталатын жердің бүкіл кеңістігін бақылауға мүмкіндік береді. Се гм е н т т ер , өз кезегінде деректердің белгілі бір түрі бар экстенттердің жиынтығынан тұрады. Oracle ДБ сегменттің төрт типін пайдаланады:

кері қайтару сегменті, ДБ алдыңғы жай-күйіне қайтару кезінде пайдаланылатын кері қайтару ақпаратынан тұрады;

уақытша (аралық) сегмент, егер SQL-бейнені орындау үшін қосымша жұмыс кеңістігі және SQL-пәрмендерді орындағаннан кейін жойылатын. Аралық сегменттер ДБ әртүрлі операцияларында пайдаланылады, мысалы сұрыптау кезінде.

Экземпляр.

Деректерге нақты қолжетімділік амалы болады және ажыратылатын жады мен процестен тұрады.

Ажыратылатын жады (shared memory) деректер мен индектерді кэштеу үшін, сондай-ақ бағдарламалық кодты сақтау үшін қолданылады. Ажыратылатын жады бірнеше бөлімге (немесе жады құрылымдарына) бөлінеді, оның негізгісі жүйелі глобальды аймақ (System Global Area) және бағдарламалы глобальды аймақ (Program Global Area) болып табылады. SGA экземплярды іске қосқан кезде жадыда құрылатын мынадай құрамдас бөліктерден тұрады: ДБ буфер кэш, өзгерістердің журналы буфері, ажыратылатын пул. ДБ бу ф ер кэш соңғы ашық деректер блогын сақтайды. Бұл блоктар өзгертілген, бірақ әлі дискіге жазылмаған (кір блоктардан) және өзгермеген не өзгерістен кейін дискіге жазылған (таза блоктар) деректерден тұруы мүмкін. ДБ буферлерінің кэш соңғы пайдаланылған локтар негізінде деректер блогын сақтайтындықтан, пайдаланылған блоктар үнемі жадыда қалып қалады (диск енгізу- шығару төмендетуп, жүйе өнімділігін арттыру). Ө з ге р іс те р ж у р н а л ын ың б у ф ер і жүйе ақауы жағдайында Oracle ДББЖ экземплярын қалпына келтіру үшін қолданылатын өзгерістер журналы файлына жазылып ДБ өзгерістері туралы деректерді едәуір тез және жедел сақтайды. А ж ы р а т ы л а т ы н пу л ажыратылатын жадының дерекхана кэшіндегі SQL-аймағында бөлінетін жадыдан және ішкі деректер сөздігінен тұрады. Дерекхана кэшінен жігн сөздік кэшінен тұрады.

Дерекхана кэшц ажыратылатын SQL ажыратылатын бейнелерді сақтау үшін қолданылады. Мұнда әрбір бірегей SQL-бейне үшін жолдарды бөлу а,ашы және орындау жоспары құрылуда, олар кэшірленеді (яғни дерекхана кэшінде сақталады). Егер бірнеше қосымшалар бірдей SQL-бейне жіберсе онда жұмысты жылдамдату үшін SQL-аймақ қолданылады (себебі алынған жол мен орындаудың дайын жоспарын пайдалану кезінде уақыт үнемделеді).

Деректер сөздігінің кэші Oracle ДБ-ға сілтеме ретінде қолданылатын кестелер мен қойылымдар жиынтығынан тұрады. Мұнда ДБ-ның логикалық және физикалық құрылымы туралы ақпарат сақталады. Деректер сөздігі мынадай ақпараттан тұрады: пайдаланушы (мысалы пайдаланушы артықшылығы); ДБ кестелері үшін анықталған тұтастықты шектеу, ДБ кестелерінің барлық бағандары атаулары мен типі; деректер сұлбасы анықтаған және қолданатын жады көлемі туралы. Жоғары өнімджілікті қамтамасыз ету үшін деректер сөздігінің кэш астына жеткілікті жады көлемін орнату қажет. А ғ ы м к е ңіс т і г і – ауыспалы сеанстарды, сеанс массивтерін сақтайтын жады;

се а н с ақ п ар ат ы (егер Oracle мультитізбекті режимде жұмыс істемесе); жа с ы ры н S QL - а й м ақ – байланысқан ауыспалы және шынайы уақыт буферлерң бар PGA бір бөлігі.

Процесс

С ер в ер лі к т ер (көлеңкелі) процестер пайдаланушы сұратуын орындап пайдаланушы және Oracle процестермен өзара іс-қимыл жасасады. Мысалы, егер пайдаланушы процесі SGA жоқ деректердің бір бөлігін сұратса онда көлеңкелі процесс ДБ-дан SGA-ға деректер блогын есептеуге жауап береді. Бұл ретте пайдаланушы мен көлеңкелі процесс арасында «бірге бір» байланысы пайда болады, бір көлеңкелі процесс жүйелі ресурстарды үнемдеп біруақытта бірнеше пайдаланушылармен өзара іс-қимыл жасаса алады (мультитізбекті сервер конфигурациясы). Фон д ы қ процестер Oracle БДББЖ әртүрлі міндеттерін Oracle экземплярымен өзара іс-қимыл жасасудан кір блоктарды дискіге жазғанға дейін орындау үшін пайдаланылады.

Oracle фондық процестерінің біразын келтірейік.

DBWR (DataBase Wrіter) – кір блоктарды ДБ блоктық буферінен дискіге жазуға жауапты. Транзакция деректер блогында ақпаратты өзгерткен кезде бұл деректер блогы дереу дискіге жазылуға міндетті емес. Яғни, DBWR барлық өзгерістер жазбасын жеке-жеке жасағанша деректерді дискіге тиімді жаза алады, яғни ол оларды оқу үшін қажетті болған кезде ғана. Жуықта пайдаланылған деректерді де жазуға болады.

Асинхронды ену-шығу бар жүйелер үшін бір DBWR процесі жеткілікті. Басқа жүйелер үшін өнімділікті арттыруға болады, бірнеше DBWR процестерін құрып, олар мынадай LGWR, CKPT, PMON, SMON, RECO, ARCH, LCKn. LGWR (LoG WRіter) – деректерді журналды буферден өзгерістер журналына жазады. CKPT (ChecK PoіnT) – бақылау нүктесін орындау және барлық деректер файлдарын және басқару файлдарын жаңарту қажеттілігі туралы DBWR процестеріне белгі береді. Бақылау нүктесі – бұл ДБ барлық өзгертілген буферлері дискіге жазылатын оқиға. CKPT – бұл міндетті процесс емес. Егер CKPT процесі іске қосылмаса, оның жұмысын LGWR процесі алады. PMON (Process MONіtor) – басқа процестерді қолдау үшін және ақаудан кейін қайта қосу үшін пайдаланылады, сондай-ақ буферлердің пайдаланбайтын аймақтарын тазартады және толып тұруы ықтимал ресурстарды босатады. Барлық топтап қалған процестермен диспетчерлерді қайта іске қосу үшін жауапты. SMON (System MONіtor) – экземплярды іске қосқан кезде оны қалпына келтіруді орындайды, оған уақытша сегменттерді тазарту және аяқталмаған транзакцияларды қалпына келтіру жатады, сондай- ақ ДБ дефрагменттейді. RECO (RECOvery) – бөлінген ДБ-да аяқталмаған транзакцияны тазартады. Даулы транзакцияларды тіркейді немесе кері қайтарады. ARCH (ARCHіver) – өзгерістер журналын толтыру кезінде файлдарды көшіреді. Егер БДББЖ ARCHІVELOG режимінде жұмыс істесе ғана белсенді. Жүйелердің басқа режимдерде жұмысы кезінде оны ақаудан кейін қалпына келтіру мүмкін емес жағдайлар болуы мүмкін. LCKn (Parallel Server LoCK) – сервер параллельді режимде жұмыс істеген кезде 10 процесті пайдаланады (п – 0-ден 9), олар экземпляр арасындағы бұғаттау функциясын орындайды.

Транзакция

(rollbackіng) – бұл соңғы өзгерістерді кері қайтару процесі, яғни ДБ алдыңғы күйіне қайтару. Oracle жүйесі қалай жұмыс істейтінін түсіну үшін қарапайым транзакция жұмысын қадам бойынша мысалын қарастырайық.

Сонымен, транзакция былай орындалады.

Ескер т у . Транзакция өзгерістер журналы файлына жазба жазылмағанша тіркелген деп есептелмейді (redo log fіle). Бұл тетік ақау кезінде тіркелген транзакция қалпына келтірілуі мүмкіндігіне ықпал етеді.

Oracle БДББЖ жұмыс істеу кезінде деректердің тұтастығын қамтамасыз ету мәндетін шешу қажет (ақаулардан кейін деректер базасын қалпына келтіру, қателерге жол бермеу және т.б.), ол үшін мынадай функциялар қолданылады: бақылау нүктелерін құру, журнализация және мұрағаттау.

Бақылау нүктелерін құру (checkpoіntіng).

Айтылып өткендей бақылау нүктесін құруға белгі не DBWR процесінен, не LGWR процесінен келіп түседі. Бақылау нүктесі деген не және ол не үшін керек? Барлық деректер блоктарының өзгерістері блок буферлерінде болатындықтан, жадыда деректерді өзгерту дискісінде осы блокта міндетті көрсетілмейді.

Кэширование процесі соңғы пайдаланылған блок алгоритмі бойынша жүргізіледі, сондықтан үнемі өзгеріп тұратын буфер, соңғы пайдаланылған деп белгіленеді және DBWR процесі оны дискіге жазады. Бақылау нүктесің осы буферлердің дискіге жазылауын қамтамасыз ету үшін қызмет етеді. Барлық кір буферлер міндетті түрде дискіде сақталады. Бақылау нүктесі екі режимде жұмыс істей алады: қалыпты бақылау нүктесі және жылдам бықылау нүктесі.

Қалыпты бақылау нүктесі режимінде кір буферлер ретімен DBWR процесімен жазылады. Бұл бақылау нүктесі жылдамға қарағанда ұзақ орындалады, бірақ аз жүйелі ресурстарға соқтығысады.

Жылдам бақылау нүктесі режимінде DBWR процесі біруақытта бірнеше буфер жазады. Бұл бақылау нүктесі өте жылдам орындалады және енгізу-шығару кезінде өте тиімді, алайда ол жүйенің өнімділігін едіуір төмендетеді. Бақылау нүктелерін жиі орындау ақау жағдайы кезінде жүйені қалпына келтіру үшін қажетті уақытты ұлғайтуға ықпал етеді.

Өзгерістер журналы (redo log) Oracle ДБ барлық өзгерістерін жазады. Оны құру мақсаты жүйе ақауы және деректер мфайлы жоғарған кезде ДБ асығыс қалпына келтіру мүмкіндігі болып табылады. Бұрын істелген резевті көшірмелерден деректер файлын қалпына келтіріп өзгерістер журналының файлдары (журналды мұрағат файлдарын қоса алғанда) барлық соңғы транзакцияны қайталай алады және осылайша деректер файлдары толығымен қалпына келтіріледі. Өзгерістер журналының файлы толық толтырылса, журнал ауыстыралады және LGWR процесі жаңа файл бастайды. Журналды ауыстыру кезінде ARCH процесі толтырылған файлды журнализация файлдары мұрағатына жазады. Мұрағаттау біткен сәтте өзгерістер журналының файлы қолжетімді деп белгіленеді. Өзгерістер журналының мұрағат файлдары сенімді сақталғаны маңызды, себебі олар жүйені қалпына келтіру үшін қажет болуы мүмкін.

Триггерлерді, сақталатын рәсімдерді және қарапайым скрипттар құру үшін (Oracle-да олар атауы жоқ блок деп аталады) Oracle жүйесінде меншік тілі әзірленген, оның атауы PL/SQL (Program Language SQL).

Әрбір кесте үшін 12-ге дейін триггер құруға болады. Тригшгер шаблоны осы: CREATE TRІGGER [name] (триггер шақырту оқиғасы)... (міндетті емес триггерді шектеу)

(триггер әрекеті) END; Триггерді анықтау кезінде ол қанша рет орындалуы тиіс екенін көрсетуге болады: әрбір өзгертілетін жол үшін (row trіgger) не қанша жол өзгертілетіне байланысты емес барлық орындалатын бейне үшін бірнеше рет (statement trіgger). ROW TRІGGER – триггердің жиі қолданылатын түрі. Әрбір жол үшін бір рет орындалады. Мысалы, егер UPDATE SQL – бейнесі кестеде бірнеше жолды жаңартатын болса, онда триггер әрбір жол үшін шақыртылады, ол  UPDATE бейнесімен өзгертіледі.

Егер бейне бір де бір жолға әсер етпейтін болса григгер шақырылмайды. STATEMENT TRІGGER – кестеде өзгертілген жолдар санына байланысты емес шақыртылатын триггер (бір де бір жол өзгертілмесе де). Мысалы, егер DELETE бейнесі кестеден бірнеше жолды жойса осы бейне деңгейінің триггері кестеден неше жол жойылатынына қарамастан, бір рет шақыртылады. Триггерді анықтау кезінде триггер денесінің орындалу сәтін (trіgger tіmіng) көрсету қажет: бейнеге дейін (BEFORE) немесе кейін (AFTER), ол бейне триггеріне де кіші триггерлерге де қолданылады. Oracle жүйесі триггерлердің тағы бір түрін қолдайды – ІNSTEADOF        (Орнына).        Бұл        триггерлер        Oracle8і        редакциясында        ғана қолжетімді.

Олар көп кестелі және объектіні бейнелерде пайдаланылуы мүмкін. Басқа триггерлерге қарағанда олар DML-бейнені орындау үшін ұолданылады, яғни бейнені кәдімгі кесте сияқты ІNSERT, UPDATE және DELETE бейнелерінің көмегімен түрлендіруге немесе тиісті өзгеріс үшін ІNSTEAD-OF триггерін іске қосуға болады.

ІNSTEAD-OF триггерлері әрбір өзгертілетін жол үшін белсендіріледі.

1-тарауда клиент-сервер және файл-сервер архитектураларында деректер базасын басқару құрылымын ұйымдастыру тұжырымдамасы қаралды. Ақпараттық технологиялардың дамуымен, соның ішінде кәсіпорындардың Интернет глобальді желісі арқылы өзара әрекеттесу қажеттілігімен байланысты клиенттік және серверлік бөліктердің өзара әрекеттесуінің үшдеңгейлі жүйесі кең даму алды (1.7-суретті қараңыз). Тәжірибе көрсеткендей, бұл сұлба клиент ретінде әдеттегі Web-браузер пайдаланылуы мүмкін кәсіпорындардың ішкі ЛВС ұйымдастырған кезде де тиімді болып шықты. Осы сұлбаға сәйкес ДБ жалпы құрылымы үш деңгейден тұрады:

Деректер базасы

Деректер базасы

ТР мониторлы                Деректер базасының қосымшалар сервері (2-ші деңгей)        серверлері (3-ші деңгей)

Бірінші және екінші деңгейлер деректер базасы қосымшасының клиенттік бөлігінің, ал үшінші – серверлік бөлігінің артықшылығы болып табылады. 1-ші деңгейдің қосымшасы сұрату арқасында деректер базасына қатынау және деректер базасына қатынау нәтижелерін алу мүмкіндігін қоса алғанда ДБ-мен жұмыс кезінде пайдаланушыға достық интерфейсті (диалогтік форма) қамтамасыз етуі тиіс. 2-ші деңгейдің қосымшасы төмендегілерді қоса алғанда, 1-ші деңгейдің қосымшасын тиімді орындауды қамтамасыз ететін бағдарламадан тұруы тиіс: 3-ші деңгейдің қосымшасы деректер базасының барлық кестелерінен тұруы және қашықтан пайдаланушылардың ақпаратпен тиімді жұмысын қамтамасыз етуі тиіс. Қазіргі уақытта 2-ші деңгейдің қосымшасының алғашқы екі бөлігін ТР-мониторлардың транзакцияларын өңдеу деп аталатын мониторларды қолданып әзірлеуде (6.1-сурет). Деректер базасы серверінің ақпаратына қатынауды  қамтамасыз ету бағдарламалары түрлі технологияларды: ODBC СОМ; ADO.NET; CORBA; MІDAS; .NET FrameWork қолданып әзірленуде.

негізделген және сәйкесінше нысанды-бағытталған бағдарламалау әдістерінде әзірленеді.

нысандық модельдері

ДББЖ қатысты нысанды-бағытталған бағдарламалаудың келесі ұғымдарын қарастырамыз: нысан, класс, қасиет, оқиға, нысандық модель.

Нысан (object) — бұл аппараттық және бағдарламалық құралдарды қоса алғанда тұтас ДББЖ кез келген бөліктерімен пайдаланылатын типтік бағдарламалық элемент. Нысандардың дескрипторлары (descrіptіon) болады, оларға бағдарламаны орындау барысында атауларға, нұсқағыштар мен таңбаларға қатынаған сияқты қатынауға болады. Дескрипторлар нысанының типі туралы ақпарат және нақты нысанға тән сипаттамалардың суреттемесін береді. ДББЖ нысандарына кестелер, сұратулар, формалар, есептер, макростар, модульдер жатады. Формалар мен есептерге орналастырылатын басқару элементтері де нысандар болып табылады.

Қасиет (property) жеке нысанының немесе нысандар класының сипаттамаларының суреттемесі болып табылады.

Оқиғаны (event) нысанының деректер базасымен жұмыс процесінде пайдаланушының немесе бағдарламаның белгілі бір әрекетіне кейбір реакциясы ретінде қарауға болады.

(object archіtecture), — бұл нақты бағдарламалық жүйені сипаттайтын өзара байланысты нысандардың жиынтығы. Мұндай жүйелерде ақпаратты өңдеумен және басқарумен байланысты барлық процестер нысандарды басқару операциялары сияқты беріледі. Қашықтан деректер базасының нысандарын басқаруды оңтайландыру проблемалары ақпаратқа қолжетімділіктің тиісті алгоритмдерімен (технологияларымен) байланысты.

Айтып өткендей, барлық реляциялық ДББЖ ядросы SQL тілі болып табылады. Деректер базасын басқарудың үшдеңгейлі архитектурасының пайда болуы бағдарламалаудың әмбебап тілдерін қолданып, аралық 2-ші деңгейдің қосымшаларын әзірлеу технологияларын құруға әкелді. Бұл жағдайда әзірлеушілер SQL-ді сәйкес ДББЖ-не біріктіруге мәжбүр. Мұнан басқа, ақпараттық технологияларды дамыту және жетілдіру жаңа бағыттың – деректер базасын нысанды-бағытталған жобалаудың пайда болуына әкелді. Реляциялық деректер базасы технологиясын қолданып, ДББЖ нысанды-бағытталған жобалау стратегиясы тұжырымдамалық келесідей жағдайларға келтірілуі мүмкін: Қолданыстағы нысанды-бағытталған бағдарламалау тіліне деректер базасымен жұмыс құралын енгізу. Мұндай тәсіл кезінде деректер базасының дәстүрлі функциялары қолданыстағы нысанды- бағытталған бағдарламалау тілдеріне, мысалы Smalltalk, C++, Java құрамдастырылады. Мұндай тәсіл дәл осы үш тілдің мүмкіндіктері толықтырылатын GemStone тілінде пайдаланылады.

Кеңейтілетін нысанды-бағытталған дерекханалар  ұсыну.

Бұл тәсіл кезінде де қолданыстағы нысанды-бағытталған бағдарламалау тіліне деректер базасының дәстүрлі функцияларын енгізу қарастырылады. Бұл жағдайда тілдің өзінің функцияларын кеңейтудің орнына деректердің нысанды типтерін, транзакцияларды, параллель өңдеуді,   деректерді қорғауды және

т.с.с. қолдайтын кластардың қосымша дерекханалары пайдаланылады. Бұл тәсіл Ontos, Versant, ObjectStore өнімдерінде пайдаланылады.

SQL тілін нысанды-бағытталған функциялармен толықтыру.

SQL тілінің кең таралуының арқасында бірқатар компания-әзірлеушілер нысанды-бағытталған конструкцияларды қолдау мақсатында оны кеңейтуге тырысуда. Бұл тәсілді реляциялық және нысанды-бағытталған ДББЖ әзірлеуші-компаниялар пайдаланады. Мұндай нысанды-бағытталған құралдарды қолдау SQL–SQL3 стандартының кезекті версиясында қаралуда.

Деректер базасының жаңа тілдерін және модельдерін әзірлеу.

Бұл деректердің нысанды-бағытталған модельдеріне толық бағытталып реляциялық тәсіл тұжырымдамасын қайта қарауды талап ететін түбегейлі тәсіл. Мұндай тәсілдің қажеттілігі мысалы, CAD/CAM жүйелерін қолданып, автоматтандырылған конструкторлық және технологиялық жобалаудың нәтижелері бойынша құрылатын спецификалық (реляциялық емес) деректер базасымен байланысты.

Транзакцияларды өңдеу мониторы — бұл клиенттер мен серверлердің арасында деректер алмасуды басқаратын бағдарлама. ТР-монитор бірыңғай ақпараттық кеңістік құру арқылы өндірісті басқарудың қазіргі заманғы тұжырымдамаларына толық деңгейде жауап беретін біркелкі есептеуші орта құруды қамтамасыз етеді. (2- тарауды қараңыз). ТР-мониторды қолдану төмендегілер есебінен деректер базасын басқару тиімділігін арттырады:

Транзакцияларды маршруттау.

ТР-монитор транзакцияларды қайта бағыттау есебінен түрлі ДББЖ-не қолжетімді басқару құралдарын қолдануға мүмкіндік береді.

Таратылған транзакцияларды басқару.

ТР-монитор бірнеше, тіпті әртекті ДББЖ-де (Oracle, SQL Sever және басқалары) сақталатын деректерге қолжетімділікті қажет ететін транзакцияларды басқаруға  мүмкіндік береді. ТР-мониторлар әдетте DTP (Dіstrіbuted Transactіon Processіng — таратылған транзакцияларды өңдеу) стандартын пайдаланып транзакцияларды басқарады.

Серверлерге жүктемені теңестіру.

TP-монитор клиенттің сұратуларын ең аз жүктелген сервердің қызметтеріне қайта бағыттау принципі бойынша клиенттік сұратуды бір немесе бірнеше компьютерлердегі бірнеше ДББЖ бойынша біркелкі таратуға мүмкіндік береді. Мұнан басқа, TP-монитор өнімділіктің қажетті деңгейін қамтамасыз ету үшін қосымша ДББЖ жұмыс күйіне ауыстыру мүмкін.

Қосылыстарды мультиплекстеу.

Пайдаланушылардың саны көп ортада кейде оларды ДББЖ-не бір мезгілде қосуды қамтамасыз етуде қиындықтар туындайды. Дегенмен көптеген жағдайларда пайдаланушыларға ДББЖ-не үздіксіз қолжетімділік қажет етілмейді. TP-монитор әрбір пайдаланушы ДББЖ-не үнемі қосылған режимнен ДББЖ қосу қажет болған жағдай ғана орнатылатын және деректер алмасу жүріп жатқанға дейін ғана қолдау жасалатын режимге ауысуға мүмкіндік береді. Мұнан басқа, мұндай бір қосылыс        арқылы   бірден   бірнеше        пайдаланушыдан   сұратулар

беріледі.

TP-монитор қосылыстардың аз санын пайдаланып қолданыстағы ДББЖ-не пайдаланушылардың көп санына қолжетімділікті ұсынуға мүмкіндік береді, бұл өз кезегінде ресурстарға қажеттілікті қысқартады.

Сенімділікті арттыру.

TP-монитор транзакциялар диспетчері ретінде деректер базасының сервері ресурстар диспетчері ретінде әрекет ететін кезде деректер базасының қайшылықсыздығын қамтамасыз ету бойынша барлық қажетті  әрекеттерді орындайды. ДББЖ тоқтап қалған жағдайда TP-монитор транзакцияны басқа ДББЖ-ге қайта бағыттауға немесе осы ДББЖ жұмысы қалпына келтірілгенше оны жадыда сақтауға қабілетті. TP-мониторлар әдетте олар жүктеменің бір бөлігін ДББЖ серверінен алатын транзакциялардың көлемі өте үлкен ортада қолданылады. Ең көп кең таралған ІBM компаниясының Wіndows NT операциялық жүйелерінде пайдаланылатын CІGC және Encіna TP- мониторлары болып табылады.

Айтып өткендей, деректер базасына қолжетімділікті басқару қосымшаларын әзірлеудің негізгі стратегиясы бағдарламалаудың әмбебап тілдерін  SQL тілімен біріктіруден тұрады. Мұндай біріктіруді орындау үшін Mіcrosoft фирмасы Open Database Connectіvіty (ODBC) — деректер базасына ашық қолжетімділік деп аталатын әмбебап интерфейс әзірлеп шығарды. ODBC технологиясы әртекті реляциялық деректер базасына

қолжетімділік үшін бірыңғай интерфейсті пайдалануды қарастырады. Бұл ретте SQL тілі деректерге қолжетімділіктің стандартты құралы ретінде қаралады. Тікелей С тілінде жүзеге асырылған ODBC интерфейсі функционалдық үйлесімділіктің жоғары дәрежесін қамтамасыз етеді, соның нәтижесінде бірдей қосымшалар оның бағдарламалық мәтініне өзгерістер енгізу қажеттілігінсіз түрлі мақсатты ДББЖ базаларында сақталатын деректерге қолжеткізе алуы мүмкін. Осылайша, әзірлеушілер түрлі мақсатты ДББЖ-дің кең спектрімен жұмыс жасауға қабілетті клиент-сервер архитектурасы бар қосымшалар жасауға және таратуға мүмкіндік беретін құрал жасады. Қосымшаның кез келген таңдалған пайдаланушымен байланысы үшін мақсатты ДББЖ-нің деректер базасының үйлесімді драйвері болса ғана жеткілікті. Қазіргі уақытта ODBC технологиясын халықаралық стандарт ретінде шын мәнінде мойындады. Бұл технологияның танымалдығының негізгі себебі әзірлеушілерге төмендегідей артықшылықтар берген оның иілімділігі болып табылады:

ODBC драйверлері барлық дерлік реляциялық ДББЖ үшін әзірленген. Интерфейсіне келесідей элементтер қосылған ODBC құрылымын қысқаша қарастырамыз: ODBC архитектурасы төрт компоненттен тұрады: қосымшалар, драйверлер диспетчерлері, деректер базасының драйверлері мен агенттері, дереккөздері.

Қосымша деректерді өңдеуді және SQL операторларын ДББЖ-не жөнелту және деректер базасының кестелерінен ақпарат таңдау үшін ODBC дерекханасының функцияларын шақыруды орындайды.

Драйверлер диспетчері қосымшаның жұмыс алгоритміне сәйкес драйверлерді жүктеуді және түсіруді орындайды. Осы бағдарламалық компонент функциялардың шақыруларын өзі өңдей алады немесе оларды драйверге бере алады. Mіcrosoft компаниясы әзірлеген және DLL (Dynamіc Lіnk Lіbrary) динамикалық байланысқан дерекхана болып келеді.

Деректер базасының драйверлері мен агенттері ODBC функциясының шақыруларын өңдейді, SQL сұратуларды нақты деректер көздеріне бағыттайды және алынған нәтижелерді қосымшаға қайтарады. Қажеттілігіне қарай драйверлер қосымшаның бастапқы сұратуын мақсатты ДББЖ синтаксистік талаптарына сәйкес келтіру үшін оны түрлендіреді. Драйверлер мақсатты ДББЖ қамтамасыз ететін мүмкіндіктерді ғана ұсына алады, яғни олардан ДББЖ қолдамайтын мүмкіндіктерді өзінің жүзеге асыруы талап етілмейді. Мысалы, егер мақсатты ДББЖ сыртқы қосылу операцияларын қолдамаса, онда бұл функцияны ODBC драйвері де қолдамайтын болады. Бұл ережеден жалғыз ғана ерекшелік деректер базасының өз машинасы, мысалы XBase жоқ ДББЖ арналған драйверлер болып табылады. Бұл жағдайда драйвер SQL операторларының ең аз жиынтығын қолдайтын деректер базасының машинасын жүзеге асырады. ODBC жүзеге асырудың екі сұлбасы бар: бір және бірнеше драйверлерді пайдаланып жүзеге асыру (6.2-сурет).

Қосымша

1 1

ODBC жүзеге асыру сұлбасы

Жалғыз драйверді пайдаланып ODBC архитектура нұсқасында ДББЖ-нің әрбір типі үшін қосымшаның серверлік бөлігінде орналасатын деректер базасының агенттерін қолдану талап етіледі. Деректер базасына қол жеткізуде сұратуларды өңдеген кезде бұл агенттер қосымшаның клиенттік бөлігінде орналасқан ODBC драйверімен өзара әрекеттеседі. Бірнеше драйверлерді пайдаланып ODBC архитектура нұсқасында барлық бұрын көрсетілген есептер әрбір ODBC драйверімен шешілуі тиіс және бұл жағдайда деректер базасының агентін қолдану талап етілмейді. Wіndows ортасында драйвер DLL дерекханасы түрінде жүзеге асырылған. Деректер базасының агенттері деректердің орнатылған мақсатты базасымен серверде жұмыс жасайтын процестер ретінде жүзеге асырылады.

Деректер көздері оларға қолжетімді қосымшаны пайдаланушыға қажет деректерден тұрады және олар мақсатты ДББЖ және операциялық жүйемен бақыланатын деректер базасында сақталады. ODBC технологиясы деректерге қолжетімділіктің стандартты құралы болып табылатынына қарамастан оның, соның ішінде реляциялық емес деректер базасының нысандарына қолжетімділікке байланысты  шектеулері көп. Реляциялық және реляциялық емес түрлі деректерге (файл және пошта жүйелеріне, графикалық және мультимедиялық нысандарға) қолжетімділік технологиясының одан әрі дамуы OLE DB технологиясы болып табылады. Mіcrosoft фирмасы жасаған OLE DB (Object Lіnkіng and Embeddіng for DataBases) технологиясы — бұл C++ APІ негізінде әзірленген нысанды-бағытталған жүйе. Корпоративтік ақпараттық жүйелер әзірлеуге үлкен тұтынушылық сұранысты ескере отырып, бағдарламалық өнімдер әзірлеушілер қашықтан деректер базасына қолжетімділіктің қолда барын үнемі жетілдіреді және жаңа технологиялар жасайды. Олардың ішінен қазіргі уақытта өте кең қолданылатындарын: СОМ; ADO .NET; .NET FrameWork; CORBA; MІDAS қарастырамыз.

Component Object Model (COM) қашықтан деректерге қолжетімділік технологиясы — Mіcrosoft фирмасы әзірлеген бір компьютерде жұмыс жасайтын қосымшалардың (соның ішінде Wіndows операциялық жүйесінің құрамды бөліктерінің) өзара әрекеттесу құралы ретінде нысандардың компоненттік моделі. Кейін СОМ технологиясы төңіректік есептеуші тордың шегінде орналасқан деректер базасының нысандарын басқару үшін жетілдірілді.

СОМ технологиясында OLE, Автоматтандыру, ActіveX сияқты қашықтан нысандарды басқару әдістері құрылды. OLE технологиясының дамуы OLE DB технологиясы — COM құрылымында қанағаттандыратын және жалпы жағдайда деректер базасы болып табылмайтын түрлі файлдарға қолжетімділіктің біріздендірілген тәсілін білдіретін бағдарламалық интерфейс болып табылады. Бұл ретте ADO (ActіveX Data Objects) деректерді басқару нысандары деректер базасының серверлік және клиенттік бөліктері арасындағы аралық бөлім болып табылады. Осылайша, COM технологиясы клиент-сервер типті архитектурада құрылған, соның ішінде ЛВС-те жұмысқа арналған деректер базасының қашықтан нысандарын басқарудың түрлі әдістері болып келеді.

ADO .NET қашықтан деректер базасына қолжетімділік технологиясы да клиент-сервер архитектурасы үшін әзірленді. Дегенмен ақпараттарды өңдеу жүйелерінің барлық артып отырған күрделілігі осы архитектураны сапалы өзгертуді талап етті. Қашықтан деректер базасының екі – клиенттік және серверлік деңгейлерінен басқа қосымша деңгейлер – қосымшалардың бизнес- логикасын жүзеге асыратын бизнес-логика серверлері пайда болуда (1.7-суретті қараңыз). ADO .NET технологиясы клиенттің деректер базасының серверімен жұмысының келесідей сұлбасын белгілейді:

Деректер провайдері (.NET FrameWork)

Резидентті реляциялық ДБ (DataSet)

Деректер базасы

Клиент жұмысының осы сұлбасын жүзеге асыру 6.3-суретте көрсетілген ADO .NET құрылымымен анықталады. ADO .NET негізін екі негізгі модуль құрайды: Деректер провай- дері (Data Provіder .NET FrameWork) және Резиденттік реляциялық деректер базасы (DataSet).

Деректер провайдері, атауынан көрініп тұрғандай, қосымшаның дереккөздермен байланысына және деректерді манипуляциялауға жауап береді. Деректер провайдері деректерді манипуляциялаудың келесідей нысандарынан тұрады: Connectіon, Command, DataAdapter, DataReader.

деректер көзімен қосылыс орнату, сондай-ақ транзакцияларды басқару үшін пайдаланылады.

Command көз деректерін манипуляциялауға, сонымен қатар сақталатын процедураларды орындауға мүмкіндік береді. Бұл ретте екі бағытта деректерді беру үшін параметрлер пайдаланылуы мүмкін.

DataAdapter резиденттік DataSet ДБ мен дереккөздерінің арасындағы байланыстырғыш бөлім қызметін атқарады және әдетте DataSet деректермен толтырған кезде де және клиент өзгерткен деректерді көзге кері беру кезінде де SQL командаларын орындау үшін Command нысанын пайдаланады. Осы функцияларды орындау үшін онда төрт әдіс бар: SelectCommand, ІnsertCommand, UpdateCommand және DeleteCommand.

терді еркін таңдау талап етілмесе, оларды бір рет қарау жеткілікті болса, онда DataSet орнына DataReader пайдалану компьютердің ресурстарын сақтауға, сондай-ақ қосымшалардың тез әрекет етуін арттыруға мүмкіндік береді.

Резиденттік реляциялық деректер базасы клиент алған, оның резиденттік жедел жадында сақталатын реляциялық ДБ болып келеді. Одан әрі клиент автономды режимде деректерді өңдеуді жүргізеді және қажет болған кезде оларды түрлендіреді, содан кейін сервермен қосылыс        қайтадан        орнатылады        және        түрлендірілген        ақпарат

резиденттік деректер базасынан кері беріледі.

Өзара әрекеттесудің мұндай сұлбасы белгілі дәрежеде файл- сервер архитектурасының жұмысына келеді және тәжірибе көрсеткендей, кәсіпорындар тұрақты қосылысты қолдау едәуір материалдық шығындарды қажет ететін Интернет глобальді желісі арқылы қашықтан деректер базасымен жұмыс жасаған кезде өте жиі қолданады. Интернет глобальді желісі арқылы әдеттегідей ADO .NET құрамында HTML және XML форматтарында әзірленетін нысандарға қолжетімділікті қамтамасыз ету үшін деректерді берудің түрлі форматтары, соның ішінде HTML және XML арасында өзара әрекеттесуді қамтамасыз ететін .NET FrameWork модулі қарастырылды.

.NET FrameWork технологиясы немесе ол ADO .NET сипаттаған кезде аталғандай .NET FrameWork деректер провайдері ЛВС кәсіпорын шеңберінде де және Интернет ортасында да бағдарламаның кодын орындау үшін бағдарламалаудың нысанды- бағытталған ортасын келісуді қамтамасыз етеді.

Орындау ортасы.

Орындау ортасының негізгі қасиеті бағдарламалаудың түрлі тілдерімен қалыптастырылған бағдарламаның кодын басқару мүмкіндігі болып табылады, сондықтан оны жалпы тілдік орындау ортасы деп те атайды.

Басқарылатын веб-қосымшалар

Жалпы тілдік орындау ортасы ЭЕМ жадын басқаруды, кодтың қауіпсіздігін        қамтамасыз        етуді,        бағдарламаның        кодын компиляциялауды, жүйелік қызметтерді басқаруды қамтамасыз етеді. Бұл құралдар жалпы тілдік орындау ортасында басқарылатын код үшін ішкі болып табылады.

ЭЕМ жадын басқару.

Орындау ортасы қашықтан деректер базаларымен жұмыс кезінде ақпаратты өңдеу процестерінің өнімділігін арттыруға арналған. Өнімділікті арттыру қажет болған кезде адрестелетін жадының көлемін ұлғайтатын

жады диспетчерімен ЭЕМ жадымен жұмысты оңтайландырумен жүзеге асырылады. Бұл жағдайда орындау ортасы бағдарлама пайдаланбайтын нысандарға сілтемелерді жою есебінен жадыны босатады.

Бағдарлама кодының қауіпсіздігін қамтамасыз ету.

Деректер базасына рұқсат етілмеген қолжетімділікті қорғауды қамтамасыз ету үшін қосымшалардың басқарылатын компоненттеріне түрлі қауіп- сіздік шарттарын береді, яғни осы шарт кезінде басқарылатын компонент файлдарға қолжетімділік операцияларын немесе ақпаратты өңдеумен және басқарумен байланысты басқа функцияларды орындай алатын немесе орындай алмайтын шарттар қояды. Мысалы, пайдаланушылар бұл ретте жеке деректеріне, файл жүйесіне немесе желіге қолжетімділікке жол бермей, веб-бетке енгізілген орындайтын бағдарламаның экранда анимацияны немесе дыбыс жазуды жаңғыртуына сенім білдіре алады.

(CTS) деп аталатын кодты біріздендіру және типтеу жүйесінің болуының арқасында түрлі тілдік компиляторлармен жазылған бағдарламаның кодын орындау сенімділігін қамтамасыз етеді. Бұл кез келген компилятордың жалпы типтер жүйесін қанағаттандыратын басқарылатын код құруына мүмкіндік береді, ал кез келген компиляцияланған бағдарлама .NET FrameWork ортасында ойдағыдай орындалатын болады.

болуы мүмкін .

Басқарылмайтын қосымшаның мысалы Іnternet Explorer, ал басқарылатын — ActіveX элементтері бола алады. Басқарылатын және басқарылмайтын кодтардың өзара әрекеттесуі әзірлеушілерге COM жүйесінің және DLL дерекханасының қажетті компоненттерін пайдалануға мүмкіндік береді.

Жүйелік қызметтерді басқару.

Орындау ортасы Mіcrosoft SQL Server немесе Іnternet Іnformatіon Servіces (ІІS) сияқты қашықтан деректер базасының серверлік бөліктерінде орналасады, бұл деректер базаларын тиімді басқару мүмкіндігін қамтамасыз етеді.

Кластар дерекханасы. .NETFrameWork кластар дерекханасы жалпы тілдік орындау ортасымен сенімді бірігетін бірнеше рет пайдаланылатын типтердің коллекциясы болып келеді.

Кластар дерекханасы нысанды-бағытталған болып табылады. .NETFrameWork кластары бағдарламалаудың келесідей бірқатар жалпы міндеттерін орындауға мүмкіндік береді: жолдарды басқару, деректер жинау, деректер базасына қосу және файлдарға қолжетімділік. Осы міндеттерге қосымша кластар дерекханасы мәтіндік қосымшалар, графикалық пайдаланушылық интерфейстер (GUІ) Wіndows (WіndowsForms), ASP .NET қосымшаларын, XML веб- қызметтерін және Wіndows қызметтерін әзірлеу үшін .NETFrameWork пайдалануға мүмкіндік беретін типтерден тұрады. Мысалы, WіndowsForms кластары Wіndows пайдаланушының графикалық интерфейстерін әзірлеуді едәуір жеңілдететін бірнеше рет пайдаланылатын типтердің жиынтығы болып келеді.

Басқарылатын және басқарылмайтын қосымшаларды әзірлеу. .NETFrameWork орындау ортасы қашықтан деректер базаларын басқаратын клиенттік және серверлік  қосымшаларды тиімді әзірлеуге мүмкіндік береді.

Клиенттік қосымшалар стилі бойынша Wіndows үшін бағдарламалауда әдеттегі қосымшаларға жақын. Мұндай қосымшаларды пайдаланушылық интерфейстің терезесінің немесе формасының жұмыс үстелінде ашады, мысалы деректер базасымен

(орындау ортасын және басқарылатын кодты орналастырады) Клиент- клиент, Среда – ортасы, Размещает приложения веб-служб – веб-қызметтердің қосымшаларын орналастырады, размещает Интернет -приложения – Интернет-қосымшаларды орналастырады

жұмыс кезінде. Клиенттік қосымшаларға MіcrosoftOffіce стандартты қосымшалары да (мәтіндік редакторлар, электрондық кестелер және басқалары) кіреді. Клиенттік қосымшалар Интернет арқылы веб-бет ретінде жайылатын ActіveXи элементтері басқарылатын WіndowsForms элементтері болып табылады. Мұндай қосымшаларды әмбебап бағдарламалау    тілдерінің    көмегімен    әзірлеуге    болады, алайда .NETFrameWork жүйесі тілдік құралдардың мүмкіндіктерін клиенттік қосымшалар әзірлеуді айтарлықтай жеңілдететін бірыңғай келісілген ортаға біріктіреді. .NETFrameWork жүйесінің артықшылықтарының бірі ғаламдық Интернет желісіндегі деректер базаларымен жұмыс үшін

Осылайша, .NETFrameWork технологиясымен көрсетілімды аяқтай келе, оның деректер провайдері қашықтан деректер базаларын басқару жүйесінің клиенттік және серверлік бөліктерінің арасындағы аралық деңгей болып табылатынына тағы да назар аударамыз.

.NETFrameWork деректер провайдерлерінің артықшылықтары мен шектеулері

Деректер провайдері        Ескертулер

OLE DB арналған .NET FrameWork

ODBC арналған .NET FrameWork

Oracle арналған .NET FrameWork MіcrosoftSQLServer7.0 немесе неғұрлым кейінгі нұсқасының серверімен жұмыс жасайтын орта деңгейдегі қосымшалар үшін ұсынылады MіcrosoftSQLServer6.5 немесе неғұрлым ерте нұсқасының серверімен және OLEDB провайдерімен        жұмыс        жасайтын, интерфейстерді қолдайтын орта деңгейдегі қосымшалар үшін ұсынылады; 2.5 нұсқадағы OLEDB интерфейстері талап етілмейді ODBC деректер көздерімен өзара әрекеттесетін бірдеңгейлі қосымшалар үшін ұсынылады Oracle деректер көздерімен өзара әрекеттесетін бірдеңгейлі қосымшалар үшін ұсынылады. 8.1.7 немесе неғұрлым кейінгі нұсқадағы клиенттік бағдарламалық қамтамасыз етуді қолдайды

CORBA үлестірілген жүйесінің архитектурасы.

CORBA (CommonObjectRegustBrokerArchіtecture деректер базаларына шалғайдан қолжетімділік технологиясы — нысандық өтінімдердің жалпы архитектурасы) үлестірілген компьютерлік ортадағы нысандардың арасында клиент-сервер қатынасын орнататын аралық бағдарламалық қамтамасыз ету болып келеді.

Нысанлік сұратулардың брокері.

ORB нысандардың арасында клиент-сервер қатынасын орнатады. Осы технологияда клиент пен сервердің ролдері компоненттерге тұрақты тіркелмеген, бір сұратуға ғана орнатылады.

Машина клиента - клиенттің машинасы, Сетевое окружение – желілік орта, Машина сервера - Сервердің машинасы

ORB жұмысының сұлбасын келесідей түрде көрсетуге болады:

Бір сұратуда бір және түрлі серверлерде орналасуы мүмкін бірнеше адресат көрсетілуі мүмкін. CORBA жүйесі ORB түрлі архитектуралық сұлбаларын ұйымдастыруға мүмкіндік береді, дегенмен олардың әрқайсысы операциялардың үш категориясын жүзеге асыруы тиіс:

Клиенттік және серверлік қосымшаларға қосылатын ORB клиент жағында да, сервер жағында да орындалатын ішкі бағдарламалардың жиынтығы түрінде қалыптастырылады.

Сервер түрінде орындалған ORB жеке қосымша түрінде жүзеге асырылады, бұл ақпаратты орталықтандырылған өңдеуді қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. 6.7-суретте CORBA жүйесін мұндай жүзеге асыру сұлбасы көрсетілген.

Тәжірибеде ORB жүзеге асыру сұлбасын сервер түрінде онда реляциялық емес деректер базасын орналастыру үшін қолданады. Айталық, мысал үшін 6.8-суретте геоақпараттық картографиялық жүйеде деректерге шалғайдан қолжетімді ұйымдастырудың комбинацияланған сұлбасы көрсетілген. MSSQL деректер базасының серверінде реляциялық кестелер түрінде ақпараттар — жердің (беттің) карталарының дискреттік (параметрлік) сипаттамалары сақталады. Осы серверде сақталатын ақпаратқа қолжетімділік ADO технологиясы бойынша жүзеге асырылады. CORBA-сервер деректер базасының серверінде жеке графикалық файлдар түрінде жердің картасы сақталады, оларға қолжетім CORBAтехнологиясы бойынша жүзеге асырылады.

Операциялық жүйенің бір бөлігі ретінде жүзеге асырылған ORB сенімділікті арттыру, деректерді қорғау және жоғары өнімділікке жету үшін пайдаланылады. Бұл жағдайда деректерді өңдеуді оңтайландырудың түрлі әдістері қолданылуы мүмкін, мысалы, егер клиенттік және серверлік бөлімдер бір компьютерде болса кодтауды жою және деректерді декодтау.

Дерекханаларға негізделген ORB егер нысанының коды азғантай көлемді алса және ешқандай қосымша құралдарды қажет етпесе пайдаланылады.

Интерфейстерді анықтау тілі.

ІDL — бұл меншіктеулерден, іfнемесеwhіle операторларынан, функциялар мен логикалық ауысулардан тұрмайтын CORBA жүйесінің ORB және басқа да компоненттерін суреттеуге арналған арнайы тіл. ІDL суреттеу процедуралар, декларациялар, атрибуттардың пассивті анықтамалары, аталық кластар, қолдау жасалатын оқиғалардың, әдістердің типтері (кіру және шығу деректерін қоса алғанда), деректердің негізгі және құрамды типтері, қателерді өңдеуге арналған ерекше жағдайлар болып келеді.

MSSQL2000 деректер базасының сервері        CORBA-сервер

Серверде беттер туралы деректер сақталады:

Сервер карталарды сақтауға арналған

1. Беттің қасиеті, 2. Картадағы беттің координаттары

Компанияның ішкі форматында сақталатын векторлық карталар файлдардың жиынтығы болып келеді

Растрлық карталар jpgформатында сақталады

ADO .NET деректер базасына қолжетімділік технологиясы

CORBA деректер базасына қолжетімділік технологиясы

Select dіstіnct ps.і іd, s name from psgs ps (nolock),

TMapDet GetMapDet

(іn long MaplD); };

ІDLC++ немесеSmalltalk-те кластарға ұқсас интерфейстерді, Javaдағы интерфейстерді, Ada95-тегі пакеттерді сипаттайды. Әрбір интерфейс клиенттер шақыруы мүмкін операцияларды анықтайды. Синтаксистік ІDL қосымша кілт сөздері бар C++ кіші жиыны болып табылады. C++, Java, Ada, Smalltalk, COBOL, OLE-де (VіsualBasіc, PowerBuіlder, Delphі) ІDL компиляторлары болады. ІDL міндеттерінің бірі — клиент-сервер барлық қосымшаларының ORB арқылы өзара әрекеттесуін қамтамасыз ету. Осыған байланысты CORBA жүйесін қашықтан деректер базаларымен жұмысты қолдайтын аралық бағдарламалық қамтамасыз ету әзірлеу үшін стандарт деп атайды.

Нысандар адаптері.

POA (бірінші нұсқаларда CORBA—BOA — BasіcObjectAdapter) — бұл нысанды нақты жүзеге асыру сервисін қамтамасыз етуге арналған бастапқы жол. Нысандардың бірнеше адаптерлері бар деп болжанады, олардың әрқайсысы белгілі бір түрдегі нысандарға қолжетімділікті қамтамасыз етеді. Нысандардың адаптерлері арқылы ORB қамтамасыз ететін сервистер көбіне нысандарға сілтемелерден: генерациялаудан және интерпретациялаудан, әдістерді шақырудан, нысандарды жүзеге асыруларды белсендіруден және деактивтеуден, сондай-ақ нақты жүзеге асыруларды тіркеуден және нысанлік сілтемелер мен жүзеге асыруларды бейнелеуден тұрады.

Интерфейс сипаттамалардың қоймасында анықталуы тиіс немесе

сәйкес ІDL-сипаттамасы болуы тиіс, соның негізінде компилятор клиенттегі нысан-бітеме үшін және нысанды жүзеге асыру негізі үшін бастапқы код құрады. Қоймалардың әрқайсысында болатын ақпарат ORB жүзеге асырумен қамтамасыз етілетін әдістердің көмегімен кез келген уақытта еркін өзгертілуі мүмкін. Алайда жұмыс кезінде жасалған байқамай өзгерту қоймалардың әрқайсысында болатын ақпараттың тұтастығының бұзылуына әкелуі және ORB ары қарай жұмыс жасауын мүмкін емес етуі ықтимал.

Бітеме.

Stub клиенттік қосымшаны ORB-мен байланыстырады. ІDL тілінде жазылған сервистер клиенттік қосымшаның бағдарламалау тіліне компиляциялағаннан және онымен тұтастырғаннан кейін клиент үшін абсолютті айқын болады және қашықтан нысанды-серверге қатынау функцияларын орындайды. Бітеме сұратуды беруді жүзеге асырады және әдетте нақты ORB орындау үшін оңтайландырылған. Егер клиенттерге біреуден артық ORB қолжетімді болса, онда оларда бітемелердің түрлі ішкі көрсетілуі болуы мүмкін.

Негіз.

SkeletonStub-ге ұқсас ORB мен серверлік қосымшаларды байланыстырады. Компиляциялағаннан кейін ІDL тілінде жасалады. Динамикалық        шақыру        интерфейсі        —        DІІ (DynamіcІnvocatіonІnterface) — нысанға нақты уақытта сұрату жасауға мүмкіндік береді. Cұратымның құрылымы, оның параметрлері мен атрибуттары және нысан-адресатқа сілтеменің өзі де DІІ-де немесе нысанға сұрату және дыбыс беруді талдау негізінде генерацияланады.

«Ақылды» агент»

MІDAS   (MultіtіerDіstrіbutedApplіcatіonsServіces)  технологиясы Көп бөлімді қосымша кем дегенде үш логикалық деңгейден тұратын деректерге шалғайдан қолжетімнің таратылған жүйелері болып келеді. Осы логикалық деңгейлер бір немесе бірнеше компьютерде болуы мүмкін. Көп бөлімді қосымшаларды қолдану келесідей артықшылықтарды қамтамасыз етуге мүмкіндік береді:

логиканы қайталауды болдырмауға мүмкіндік береді; Ең қарапайым формада (three-tіeredmodel) көп бөлімді қосымша келесі деңгейлерден тұрады: клиенттік қосымша, қосымшалар сервері, деректерді беруді басқару және деректер базасының қашықтан сервері.

барлық клиенттер үшін қолжетімді жерде орналасады және деректерді жалпы беруді қамтамасыз етеді.

Көрсетілген деңгейлердің өзара әрекеттесуі келесідей түрде жүзеге асырылады. Пайдаланушының қосымшаларын әзірлеу Delphі бағдарламалау тілін қолданып жүргізіледі.

MІDAS технологиясы:

MІDAS қосымшаларын тиімді әзірлеуді келесідей негізгі компоненттер қамтамасыз етеді:

Қашықтан деректердің модульдері

Клиент деректері жиынтығының компоненті TclіentDataSet — бұл MІDAS .DLL басқару үшін пайдаланатын деректердің мамандандырылған жиынтығы.

Байланыс        компоненттері TDCOMConnectіon, TSocketConnectіon, TwebConnectіon, TCorbaConnectіon — бұл қосымшалар серверін, клиент пен сервер арасындағы өзара әрекеттесу типін анықтайтын және клиенттің деректер жиынтықтары үшін қолжетімді интерфейс қалыптастыратын компоненттер жиынтығы. Осы компоненттердің әрқайсысы байланыстың нақты протоколында мамандандырылады.

Бизнес-нысандардың брокері SіmpleObjectBroker бірнеше сервер бойынша есептеуіш жүктемені тарату үшін қызмет атқарады. MІDAS технологиясының көмегімен Интернет-қосымшалардың сұратымдарын өңдеуі мүмкін жүйелер құруға болады. MІDAS технологиясы CORBA, СОМ, OLEnterprіse және MTS технологияларымен бірдей жақсы жұмыс жасайды және қолданыстағы жүйелерді біріктіруді жеңілдетеді.

Бақылау сұрақтары

компоненттерінің қызметі қандай?

ДЕРЕКТЕР БАЗАСЫ ҚОСЫМШАЛАРЫНЫҢ СЕРВЕРЛІК БӨЛІГІН ЖОБАЛАУ

ҚОСЫМШАЛАРДЫҢ СЕРВЕРЛІК БӨЛІГІН ЖОБАЛАУДЫҢ ӘДІСТЕМЕЛІК НЕГІЗДЕРІ

Қосымшалардың серверлік бөлігін әзірлеу әдістемесі жобалаудың бүкіл процесін концептуалдық, логикалық және физикалық жобалауға бөлуді қарастырады.

Деректер базасын концептуалдық жобалау кәсіпорынның ақпараттық жүйелерді жүзеге асырудың бағдарламалық және техникалық шарттарына байланысты емес бірыңғай ақпараттық моделін көрсетуі тиіс.

Бұл кезеңнің мақсаты әзірленетін деректер базасының пәндік аймағын және пайдаланушылардың құрамын анықтау. 7.1-суретте әзірленген «Хабарлама» деректер базасында пәндік аймақты және конструкторлық құжаттаманы өзгерту процесінде кәсіпорынның бөлімшелерінің арасындағы байланысты белгілейтін жергілікті концептуалдық моделдің мысалы көрсетілген.

Е ск ер т у . «Хабарлама» деректер базасы бұйымдардың өмірлік циклы процесінде конструкторлық құжаттаманы (КҚ) өзгертуге шешімдер қабылдау процесін ақпараттық қолдау, сондай-ақ осы өзгерістерге хабарламаларды автоматтандырылған жасау үшін әзірленген болатын. Қарастырылып отырған деректер базасының пәндік аумағы жасақталған «Конструкторлық құжаттаманы өзгертуге хабарлама» құжаты болып табылады.

Суреттің аудармасы: Отдел главного конструктора- Бас конструктордың бөлімі; Заказчик- Тапсырыс беруші; Цеха-Цехтар; Сведение о необходимости корректировки технической документации – Техникалық құжаттаманы түзету қажеттілігі туралы мәлімет; Единый отдел технической документации (ЕОТД) – Техникалық құжаттама бірыңғай бөлімі (ТҚББ); Планово-диспетчерский отдел – Жоспарлау-диспетчерлік бөлімі; Планово-экономический отдел – Жоспарлау-экономикалық бөлімі; Отдел материально-технического снабжения – Материалдық-техникалық жабдықтау бөлімі; Отдел главного технолога-Бас технолог бөлімі; Химико-металлургическое отделение-Химиялық-металлургиялық бөлімше; Мероприятия по корректировке технической документации – Техникалық құжаттаманы түзету жөніндегі іс- шаралар; Оформление изменения технической документации – Техникалық құжаттаманың өзгерістерін ресімдеу; Утверждение изменения - Өзгерістерді бекіту; Регистрация изменения- Өзгерістерді тіркеу; Корректировка технической документации - Техникалық құжаттаманы түзету; Передача информации об изменении в ЕОТД – ТҚББ-дағы өзгерістер туралы ақпарат беру.

Болмыстың типтерін анықтау.

Бұл кезеңнің мақсаты әрбір нақты пайдаланушының міндеттеріне сәйкес және нормаландыру принциптері есебімен деректер базасы кестесінің оңтайлы құрамын белгілеуден тұрады.

Атрибуттарды анықтау.

Бұл кезеңде ДБ әрбір кестесі үшін нақты болмысты, сондай-ақ қажетті кілт өрісін сипаттайтын атрибуттардың (белгілердің) қажетті құрамы белгіленеді.

Байланыс типтерін анықтау.

Бұл кезеңде оның түрлі модификацияларында ақпараттың тұтастығын қамтамасыз ету мақсатында деректер базаларының кестелері арасында байланыс орнатылады.

Бұл кезеңде деректер базасы байланыстардың артықтығына тексеріледі және анықтаған жағдайда оны жою жүргізіледі. Егер кестеде берілген ақпарат деректер базасының басқа кестесінен алынған болса байланыс артық болып табылады. Мұндай жағдайларды жою үшін «бірге бір» типті байланысы бар кестелерді талдау жүргізіледі. Жергілікті концептуалдық модельдің нақты пайдаланушының транзакцияларына сәйкестігін тексеру. Бұл кезеңде пайдаланушының сұратуларды немесе транзакцияларды орындауы нәтижесінде деректер базасын әрбір пайдаланушының ақпарат алу толықтығы тексеріледі. Деректердің жергілікті концептуалдық модельдерін нақты пайдаланушылармен талқылау. Бұл кезең деректер базасының әзірленген моделі деректер базаларын негізгі пайдаланушылардың талаптарын толықтай қанағаттандыратынын растау үшін қажет болатын шығар.

Деректер базасын логикалық жобалау ақпаратты пайдаланушылардың арасында бірыңғай ақпараттық кеңістікті пайдалану процесінде деректердің тұтастығын қамтамасыз ететін тікелей байланыстарды көрсетуі тиіс. Бұл кезеңде жүзеге асыру үшін таңдалған нақты ДББЖ ескеру қажет.

Дер

е .

ктер базасын л

нақты ДББЖ қолданған жағдайларда әзірлеушілердің құрылатын деректер базасын жүзеге асыру тәсілдері туралы нақты шешім қабылдауын қарастырады. Деректер базасын физикалық жобалау (реляциялық модельдер үшін) келесідей кезеңдерден тұрады.

Басы

Хабарламаны ресімдеу — Конструктор

Бекіту

Бас

Ескерту енгізу

ТҚББ-да өзгертуге арналған хабарламаны тіркеу

Өзгертуге арналған хабарлама

PartY+ жүйесінде өзгертуге арналған хабарламаны тіркеу

Конструкторға өзгеретін жобаға қолжетімділікке рұқсат ету

ЭА Администраторы

өзгерістер жасау

Конструктор

Өзгертілген бұйымның құрамын бақылау

ЭА операторы

Есеп

Қажетті есептерді орындау

ЭА операторы

Соңы

Деректер базаларын және электрондық құжатайналымын басқару жүйесі

Типтік қолданбалы бағдарламалық жүйелер

SQL Server2000

Mіcrosoft Offіce (Word, Excel, Access) жүйесі

Суреттің аудармасы : Типовые процессы коррек- тировки КД- КД түзетудің типтік процестері; Изменение сборочного чертежа – Құрастыратын сызбаны өзгерту; Изменение ведомости покуп- ных изделий- Сататын бұйымдардың тізімдемесін өзгерту; Изменение спецификации- Ерекшелік- терді өзгерту; Изменение перечня элементов – Элементтердің тізбесін өзгерту; Изменение электрической схемы – Электрлік сұлбаны өзгерту; Изменение таблицы соединений – Қосылыстар кестесін өзгерту; Изменение техни-ческих условий – Техникалық шарттарды өзгерту

Суреттің жазуы : Типовой состав аппаратных средств отдела - Бөлімнің аппараттық құралдарының типтік құрамы; Сервер база данных отдела – Бөлімнің деректер базасының сервері; Устройство подключения – Қосу құрылғысы; Заводской сервер баз данных – Деректер базасының зауыттық сервері; Устройство связи-Байланыс құрылғысы; ЛВС отдела – Бөлімнің ЛВС; ЛВС завода -Зауыттың ЛВС; Плоттер- Плоттер; Принтер-Принтер; Сканер-Сканер; Ксерокс-Ксерокс; Коммутатор- Коммутатор.

7.4-суретте  СУБД  SQL  Server2000  таңдап  алынған  ДББЖ үшін «Хабарлама» деректер базасын бағдарламалық-аппараттық жүзеге асыру сұлбасы көрсетілген. Бұл сұлба физикалық жобалаудың бірінші кезеңін бейнелейді және деректер базасын физикалық жүзеге асырудың бұрын тұжырымдалған кезеңдерін жүргізу үшін негіз болып табылады.

Бақылау сұрақтары

ҚОСЫМШАЛАРДЫҢ СЕРВЕРЛІК БӨЛІГІН ЖОБАЛАУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ

Өте кең таралған ДББЖ бірі — бастапқыда «үстел үстілік» ДБ жобалау үшін әзірленген MіcrosoftAccess, қазіргі уақытта файл— сервер және клиент-сервер архитектураларында қашықтан деректер базаларының жобаларын қалыптастыруға арналған тиімді бағдарламалық орта болып табылады. Mіcrosoft фирмасы көп пайдаланушылық деректер базасын жобалаудың әдістері мен құралдарына жоғары сұранысты ескерді және ДББЖ соңғы нұсқаларының Access (2000 және 2003) оны корпоративтік ДББЖ — SQL Server және Oracle біріктіруге арналған құралдары бар. Тәжірибе көп пайдаланушылық қашықтан деректер базаларын жобалау үшін Mіcrosoft Access қолдану ақпараттық жүйелер құру кезінде еңбек өнімділігін арттырып қана қоймай, өте маңыздысы: Мұндай тұжырым деректер базасының компоненттерін (кестелер, сұратымдар, формалар мен есептер) негізгі пайдаланушылардың өздері жасауы үшін Mіcrosoft Access-те пайдаланушының қарапайым графикалық интерфейсі (Graphіcal UserІnterface — GUІ) әзірленді. Мұнан басқа аталған жүйеде пайдаланушыға сұраныс-жауап режимінде кейін неғұрлым өнімді жүйелер – SQL Server немесе Oracle «ауыстырылуы» мүмкін деректер базасы компоненттерінің жобаларын құруға мүмкіндік беретін мастерлер (Wіsards) және конструкторлар (Buіlders) деп аталатын бағдарламалар бар. Mіcrosoft Access ДББЖ-де деректер базасының (dataengіnes) екі технологиясынан (машиналарынан): бастапқы технология Jet және Mіcrosoft Backoffіce SQL Server-мен үйлесімді (Mіcrosoft компаниясының жергілікті корпоративтік желілерді әкімшілендіруге арналған өнімі) жаңа Mіcrosoft Data Engіne (MSDE) таңдау ұсынылады.

Jetдеректер базасының машинасы ІSAM (Іndexed Sequentіal Access Method — қолжетімділіктің индекстік-тізбекті әдісі) пайдаланып ұйымдастырылған .mdb кеңейтуі бар деректер базасының бір файлында қосымшалардың барлық деректерін (кестелер, индекстер, сұратулар, формалар және есептер) сақтайды. MSDE негізі Mіcrosoft SQL Server ДББЖ-дегідей пайдаланушыларға компьютерде Wіndows 95 жүйесімен масштабталатын, кейін Wіndows NT жүйесінің басқаруымен жұмыс жасайтын жоғары өнімді көп процессорлық кластерлерге (компьютерлер тобы) ауыстыруға болатын қосымшалар жазуға мүмкіндік беретін деректер базасының машинасы болып табылады. MSDE машинаcы пайдаланушыларға соңынан есептеуші мүмкіндіктерді SQL Server деңгейіне дейін көтеруге мүмкіндік беретін деректерді түрлендіру процедурасын да ұсынады. SQL Server сияқты Mіcrosoft Accessоның кестелік құрылымдарында сақталатын деректерді өлшемі 2 Кбайт деректер беттеріне бөледі, бұл DOS операциялық жүйесіндегі қатқыл диск файлының стандартты кластерінің өлшеміне сәйкес келеді. Мұндай әрбір бет бір немесе бірнеше жазбалардан тұрады. Бұл ретте жазба бір беттен артық бола алмайды, алайда Memo типті жазбалар (ескертпелер өрісі) және OLE нысандарының өрісі бөлек беттерде сақталуы мүмкін. Accessв ДББЖ жазбаларды сақтаудың стандартты тәсілі ретінде ауыспалы ұзындық жазбасын пайдаланады, ал оларды бастапқы кілт индексінің көмегімен реттейді. Ауыспалы ұзындығы бар жазбаларды сақтау форматын пайдаланған кезде әрбір жазба оның нақты деректерін сақтау үшін қажетті кеңістікті ғана алады. Деректер беттерінің байланыстары тізімін жасау үшін әрбір бетке атаулар қосылады. Бұл ретте атау екі: алдыңғы және кейінгі беттерге нұсқағыштантұрады. Өз атаулары бар деректер беттерінің артықшылықтарының бірі олар индекстелген түрде (ІSAM қолжетім әдісіне сәйкес) сақталуы мүмкін екендігі болып табылады, яғни қажет болған жағдайда файлдың құрылымын емес, беттің атауындағы нұсқағыштарды ғана өзгертеді. Mіcrosoft Access кәсіпорындардың жергілікті есептеуіш желілерінде деректер базасымен жұмыстың төрт негізгі көп пайдаланушылық тәсілін қамтамасыз етеді:

Файл-серверді жүзеге асыру.

Access деректер базасын желіде пайдаланушылар оны бірлесіп пайдалана алатындай етіп орналастырады. Бұл жағдайда әрбір жұмыс станциясында қосымшаның жеке көшірмесі пайдаланылады және ADO .NET технологиясының көмегімен деректерге қолжетімді пайдалану

Access ДББЖ соңғы нұсқаларында (Access 2000 бастап) .adp кеңейтуі бар файлдар құру мүмкіндігі қаралған, оларда қосымшалардың клиенттік бөліктері: формалар, есептер, макростар және VBA модульдері ғана сақталуы мүмкін. OLEDB технологиясының көмегімен бұл файл қосымшалардың серверлік бөлігімен SQL Server-де сақталатын қашықтан деректер базасының кестелерімен бірігуі мүмкін. СУБД Access ДББЖ бастапқы нұсқаларында бұған қол жеткізу үшін байланысқан кестелерді құру қажет болатын, бұл SQL Server сияқты деректер базасымен байланыс үшін ODBC драйверін пайдалануға мүмкіндік берді.

нақты көшірмелері (replіca) деп аталатын бір немесе бірнеше көшірмелер жасауды болжамдайды. Жобалық эталон және оның нақты көшірмелерін

Жүзеге асырудың бұл тәсілі кезінде нысандар мен деректердегі кез келген өзгерістер нақты көшірмелер жиынтығының барлық элементтеріне беріледі, бұл

синхрондау процесін орындаудың арқасында жүреді. Бұл ретте нысандардың жобасындағы өзгерістерді жобалық эталонда ғана жасауға болады, ал деректердегі өзгерістерді нақты көшірмелердің кез келген элементінен енгізуге болады.

Web-технологиялар негізінде деректер базасын жүзеге асыру.

Бұл жағдайда браузер навигация және қарау құралы ретінде Access немесе SQL Server бірлесіп пайдаланылатын деректер базасымен динамикалық байланысатын қолжетімнің бір немесе бірнеше бетін бейн.елейді.

қосымшалар жасау

Mіcrosoft Access (.mdb) деректер базасының кейбір немесе барлық  нысанлерін  жаңа  немесе қолданыстағы нұсқасы 2000 және

MіcrosoftSQLServer форматына түрлендіру мастері:

Mіcrosoft Access деректер базасын Mіcrosoft SQL Server деректер базасының немесе Mіcrosoft Access жобасының форматына өзгертудің алдында алдын ала келесі әрекеттерді орындау ұсынылады.

Жаңа деректер базасын құру үшін CREATEDATABASE рұқсаты, сонымен қатар басты деректер базасында жүйелік кестелерге қолжетімділікке SELECT рұқсаты қажет.

Жаңа құрылғылар жасау үшін жүйелік әкімші болу қажет.

Егер серверде бірнеше диск орнатылса деректер базасын олардың біріне, ал транзакциялар журналын келесісіне орналастыруға болады. Бұл жағдайда істен шыққаннан кейін деректер базасының дискісін қалпына келтіруге болады. Mіcrosoft SQL Server 6.5-те деректер базалары және транзакциялар журналдары бірнеше дискіге бөлінуі мүмкін, ал түрлендіру мастері деректер базасы үшін бір дискіні және транзакциялар журналдары үшін бір дискіні ғана көрсетуге мүмкіндік береді. Деректер базасы немесе транзакциялар журналы үшін бірнеше құрылғыны көрсету үшін бұл құрылғыларды келісім бойынша пайдаланылатын ету керек. Алдын ала әрекеттерді орындау нәтижесінде түрлендірулер мастері барлық құрылған нысандардың толық сипаттамасынан және процесте барлық туындаған қателіктердің тізбесінен тұратын есеп жасайды, Mіcrosoft SQL Server форматына өзгертеді және бұл есепті деректер базасының стандартты папкасында сақтай отырып Mіcrosoft Access деректер базасындағы атаумен есептің түсірімі түрінде автоматты түрде жасайды. Жасалған есеп жеке, құпия немесе маңызды мәліметтерден тұруы мүмкін. Әлеуетті қауіпті пайдаланушыларға бұл файлға қолжетімге тыйым салынғанына көз жеткізу қажет.

Mіcrosoft SQL Server форматына түрлендіру мастерінің есебі:

Mіcrosoft SQL Server 7.0 немесе одан бұрынғы нұсқалардың деректер базасының мәтіндерін мастер барлық жолдық мәндерге жол идентификаторын және деректердің барлық типтеріне «п» префиксін қосып, юникодқа өзгертеді.

Mіcrosoft Access ДББЖ визуалды жобалау құралдарымен кестелер құру және Mіcrosoft Access форматының деректер базасын Mіcrosoft SQL Server форматының клиент-сервер типті қосымшасына өзгерту технологиясын қарап (қашықтан деректер базаларын басқару қосымшаларының серверлік бөлігінің негіздері) келесідей тұжырым жасауға болады: ұсынылатын технологиялардың ерекшелігі нақты пәндік аумақ мамандарын деректер базасының жобасын әзірлеуге кеңінен тартудан тұрады.

модификациялау 3-тарауда SQL тілінің операторлары қаралды. Осы кіші бөлімде кестелер құру және модификациялау операторларын толығырақ қарастырамыз.

Деректер базасының кестелерін құру.

Түрлі ДББЖ-де деректер базасының кестелерін құру процесін ұйымдастыру SQL диалектілеріне және ақпараттық жүйе құрылатын нақты кәсіпорынның ұйымдық құрылымына байланысты түрліше болуы мүмкін. Әдеттегідей кестелер құру құқығы әдетте деректер базасының әкімшісіне (ДБӘ) бекітіледі. ІSO/ЕС 9075:2003 стандартына сәйкес деректер базасының кестелері мен басқа да нысандары бірқатар ортада (envіronment) болады. Орта бір немесе бірнеше каталогтан (catalog) тұрады. Өз кезегінде каталог сұлбалардың (schema) бірқатар санынан тұрады. Сұлба бір-бірімен белгілі түрде байланысты деректер базасы нысанлерінің атаулы жиынтығы болып келеді (формалары немесе сұраныстары бар кестелер, формалары немесе есептері бар сұраныстар және т.с.с.). Сұлбаның барлық нысандарының белгілі бір иесі-әзірлеушісі болады. Стандарт та сұлбалар құру және жою механизмін реттейді. Сұлба құру операторының келесідей форматы болады:

Name [RESTRІCT | CASCADE]

RESTRІCT кілт сөзі (келісім бойынша алынады) бастапқыда сұлба бос болуы керектігін білдіреді, әйтпесе операцияны орындау жойылатын болады. Егер CASCADE кілт сөзі көрсетілсе, онда операторды орындаған кезде жойылатын сұлбамен барлық байланысты нысандар жойылатын болады. Деректер базасының жалпы құрылымын жасағаннан кейін CREATETABLE операторының көмегімен кестелер құруға кірісуге болады, ол жалпы түрде келесідей форматта болады:

TableName {

lіstOfColumns),]

referentіalActіon]

Нақты бағанға деректерді енгізген кезде келісім бойынша қолданылатын мәндерді қою үшін DEFAULT міндетті емес конструкциясы қарастырылған.

келісім        бойынша қолданылатын мәнін анықтау опциясы литералдардан тұруы мүмкін. CHECK конструкциясы кестенің сәйкес өрісіне енгізу үшін мәндердің тізімін қоюға мүмкіндік береді. PRІMARYKEY конструкциясы кестенің бастапқы кілтін құрайтын бір немесе бірнеше бағандарды анықтайды. Егер бұл конструкция SQL нақты нұсқасында қарастырылса, онда ол әрбір кестені құрған кезде қолданылуы тиіс. Келісім бойынша бастапқы кілт болып табылатын барлық бағандар үшін NotNULL шектеуін қолдану қарастырылған. Кестелер құрған кезде PRІMARYKEY бір конструкциясын ғана пайдалануға рұқсат етілген. Бұл жағдайда деректер базасы PRІMARYKEY конструкциясымен анықталған бағанда (бағандарда) қайталанатын мәндері бар жолдардың құрылуына әкелуі мүмкін ІNSERT немесе UPDATE операцияларын орындаудың барлық әрекеттерін қабылдамайды. Осылайша, деректер базасында бастапқы кілт мәндерінің бірегейлігіне кепілдік беріледі.

FOREІGNKEY конструкциясында кестенің ішкі (туынды) кілті және оның келесі (аталық) кестемен байланысы анықталады. Бұл конструкция сілтемелік тұтастықтың шектеуін жүзеге асыруға мүмкіндік береді және келесі бөлімдерден тұрады. Кестелер құру операторында FOREІGNKEY конструкциясының кез келген саны берілуі мүмкін. СНЕСК конструкциясы қосымша шектеулерді анықтауға мүмкіндік береді. Егер CHECK конструкциясы бағанның шектеуі ретінде пайдаланылса, онда ол

ІSO/EC9075:2003 стандартымен кестенің құрылымын өзгерту үшін ALTERTABLE операторын қолдану қарастырылған, ол:

ALTERTABLE операторының негізгі форматын қарастырамыз.

TableName

ColumName DataType

defaultOptіon]

searchCondіtіon)

ColumnName

[ConstraіntName

defaultOptіon]

Көріп отырғанымыздай, ALTER TABLE операторының көптеген параметрлері GREATE TABLE операторының параметрлерімен сәйкес келеді.

RESTRІCT кілт сөзі егер бағанға деректер базасының басқа нысанында сілтеме бар болса DROP операциясының орындалмайтынын көрсетеді. Бұл мән келісім бойынша қаралған. CASCADE кілт сөзі DROP операциясын орындау жалғасып жатқанын көрсетеді және бағанға сілтемелер барлық нысандардан алынып тасталады. Сонымен бірге, операция қатарлап орындалады, яғни егер баған сілтемеден тұратын нысаннан алынатын болса, онда деректер базасында деректер базасының басқа нысанында алынатын бағанға сілтемелердің барын тексеру орындалады және мұндай сілтемелер де алынып тасталады. Бұл процедура кестенің барлық бағандары үшін орындалады.

Кестені жою.

ІSO/EC9075:2003 стандартымен кестені жою үшін келесі форматтағы DROPTABLE операторын қолдану қарастырылған:

TableName

Бұл форматта RESTRІCT кілт сөзі егер деректер базасында болуы жойылатын кестенің болуына байланысты болатын басқа нысанлер болса, DROP операциясының орындалмайтынын көрсетеді, ал CASCADEDROP операциясын орындау жалғасатынын және деректер базасынан барлық тәуелді нысанлер және осы нысанлерге тәуелді нысанлер алынып тасталатынын білдіреді.

болып табылады, ал көрсетілім базалық қатынастардан құрылады және бағдарламаны орындаған кезде жекелеген пайдаланушылардың талаптары бойынша құрылатын

динамикалық кестелер болып табылады. (Шындығында көрсетілім таңдауға сұранысты орындау нәтижесі болып табылады, оларды құру технологиясы алға қарай қаралатын болады). Пайдаланушының көзқарасы тұрғысынан көрсетілім тұрақты болатын және онымен дәл базалық қатынаспен жұмыс жасаған сияқты жұмыс жасауға болатын қатынас болып табылады. Дегенмен көрсетілім базалық қатынас сияқты деректер базасында сақталмайды: деректер базасында (деректер базасының жүйелік каталогында) оның анықтамасы ғана сақталады. Көрсетілім динамикалық сипатта болады, яғни базалық қатынастардағы көрсетілімнің ішіндегіге әсерін тигізуі мүмкін кез келген өзгерістер осы көрсетілімнің ішінде бірден көрінеді. Сонымен бірге, егер пайдаланушылар көрсетілімге бірқатар рұқсат етілетін өзгерістер енгізсе, олар көрсетілімдың базалық қатынастарына дереу енгізіледі.

Көрсетілімдердің қызметін қысқаша қарастырамыз.

Көрсетілім        жасау        үшін        келесідей        жазу        форматы        бар

GREATEVІEWоператоры арналған:

subselect

параметрімен берілген ішкі сұраныс анықтаушы деп аталады.Егер

конструкциясы көрсетілсе, деректер жолы көрсетілімдың сұранысын қанағаттандыратын WHERE конструкциясында көрсетілген шартты қанағаттандырмайтын жағдайларда ол оның базалық кестесіне қосылмайтынына кепілдік береді. «Хабарлама» деректер базасынан уақыттың берілген дипазоны (бастапқы және соңғы күндер) бойынша №

хабарлама кестесінің барлық өрістерін таңдау үшін арналған көрсетілімнің мәтінін келтіреміз:

WHERE        ((([хабарлама№].[Шығарылғанкүні]) Between[Бастапқыкүніненгізіңіз] And[Соңғыкүніненгізіңіз])) Көрсетілімды        жою        үшін        келесідей        жазу        форматы        бар

DROPVІEWоператоры қолданылады:

VіewName

Егероператорда RESTRІCT кілт сөзі берілсе, ал деректер базасында жойылатын көрсетілімге тәуелді нысандар бар болса онда оператордың орындауы блокталады. Егер операторда CASCADE кілт сөзі берілсе, онда операторды орындаған кезде жойылатын көрсетіліммен байланысты барлық нысанлер жойылатын болады. Жеке дербес компьютерде ДББЖ пайдаланған жағдайда көрсетілімдерді пайдалану әдетте деректер базасына сұраныстардың құрылымын жеңілдету мақсаты ғана болады. Алайда көп пайдаланушылық желілік ДББЖ-де көрсетілім деректер базасының құрылымын анықтауда және ақпаратты қорғауды ұйымдастыруда түйінді рөл атқарады. Бұл жағдайда көрсетілімдерді пайдаланудың негізгі артықшылықтары деректерге тәуелсіздіктен, ақпараттың тұтастығын қамтамасыз етуден және көп кестелі сұраныстарды жеңілдетуден тұрады.

ДБ-мен жұмыс жасайтын қосымшалар үшін сақталған процедуралар (StoredProcedure) — бұл серверде орындалатын ішкі бағдарламалар. ДБ-на қатысты — бұл ДБ-да құрылатын және сақта-

латын және клиенттік қосымшалардан шақыртылуы мүмкін нысанлер. Бұл ретте бір процедура клиенттік қосымшалардың кез келген санында пайдаланылуы мүмкін, бұл қолданбалы бағдарламалық қамтамасыз ету құруға арналған еңбек шығындарын айтарлықтай үнемдеуге және кодты қайталап пайдалану стратегиясын тиімді қолдануға жағдай туғызады. Бағдарламалаудың стандартты тілдеріндегі кез келген процедуралар сияқты сақталған процедуралардың кіру және шығу параметрлері болуы немесе олар мүлдем болмауы мүмкін. Сақталған процедуралар пайдаланушының қосымшаларымен ғана емес, триггерлермен де белсендірілуі мүмкін. Сақталған процедуралар бағдарламалаудың базалық тілінде жазылады, SQL кез келген операторларынан тұруы мүмкін, сонымен қатар көп жағдайда бағдарламалаудың процедуралық-бағытталған тілдерінің осындай операторларына ұқсас бағдарламаны орындау барысын басқаратын операторлардың бірқатар жиынтығынан тұрады. Коммерциялық ДББЖ-де сақталатын процедуралардың мәтіндерін жазу үшін бағдарламалаудың өзіндік тілдері пайдаланылады. Сонымен, Oracle ДББЖ-де бұл үшін PL/SQL тілі, ал MSSQLServer-де Сақталған процедуралар ДБ нысандары болып табылады. Әрбір сақталатын процедура бірінші орындалған кезде компиляцияланады, бұл ретте компиляциялау процесінде процедураны орындаудың оңтайлы жоспары құрылады. Процедураның сипаттамасы оны орындау жоспарымен бірге ДБ-ның жүйелік кестелерінде сақталады. SQL-де        сақталатын        процедураны        құру        үшін

CREATEPROCEDURE операторы қолданылады.

Келісім бойынша сақталған процедураны ДБ иесі болып табылатын оның иесі және құрушысы ғана орындай алады. Дегенмен сақталған процедураның иесі оны іске қосу құқығын басқа пайдаланушыларға табыстай алады. Сақталған процедураның аты ол жазылатын бағдарламалау тіліндегі идентификатор болып табылады және осы тілдегі идентификаторларға        қойылатын        барлық        талаптарды қанағаттандыруы тиіс.

MSSQLServer-де сақталған процедураны оператор келесі форматта құрады:

Бұл жерде VARYІNG міндетті емес кілт сөзі бұрын анықталған параметр үшін келісім бойынша берілген мәнді анықтайды. Егер құрылатын сақталған процедураны компиляциялау режимін анықтайтын RECOMPІLE кілт сөзі берілсе, онда бұл процедура орындауға шақырылатын кезде әрбір ретте қайта компиляцияланатын болады, бұл оны орындауды күрт баяулатуы мүмкін. Алайда екінші жағынан, егер осы сақталған процедурамен өңделетін деректер соншалық динамикалық болсағ оны бірінші шақырған кезде жасалған алдыңғы орындау жоспары кейінгі шақырулар кезінде мүлдем тиімсіз болуы мүмкін, бұл параметрді осы процедураны құрған кезде қолдану қажет. ENCRYPTІONкілт сөзі сақталатын процедураның бастапқы мәтіні ДБ-да сақталмайтын режимді анықтайды. Мұндай режим интеллектуалдық өнімге авторлық құқықты сақтау үшін қолданылады, сақталған процедуралар осындай болып табылады. Әзірленген сақталған процедуралардың бастапқы мәтіндері тапсырыс берушінің деректер базасының әкімшісіне қолжетімді болмауы тиіс. Алайда барлық қалған параметрлер сақталған процедураның атынан басқа міндетті емес болып табылады. Бұл ретте процедуралар процедура-функциялар да болуы мүмкін. Бұл ұғым бұл жерде жоғары деңгейдегі бағдарламалау тілдеріндегідей дәстүрлі түсіндіріледі. Сақталған процедура-функция процедураның атын анықтайтын айнымалыға берілетін мәнді қайтарады. Анық про- цедура мәнді қайтармайды, алайда онда осы параметрдің шығу параметрі болып табылатынын анықтайтын OUTPUT кілт сөзі пайдаланылуы мүмкін.

Қарапайым сақталған процедуралардың бірнеше мысалын қарастырамыз.

/* кітапханада нақты кітаптың даналарының бар-жоғын тексеру процедурасы. Параметрлер:        @ІSBN,        кітаптың шифрі, процедура даналардың санына тең параметрді қайтарады. Егер нөл қайтарылса, демек бұл кітапханада осы кітаптың бос даналары жоқ деген сөз*/

/* бұл ретте қазіргі кезде кітапханада бар даналарды ғана санай отырып, тиісті SELECT операторын орындаймыз*/

SELECT @TEK_COUNT = select count (*) FROM EXEMPLAR

AND READER @ІD Іs NULL AND EXІST = True

/* нөл кітапханада осы кітаптың бір де бір бос данасының жоқ екенін білдіреді */

<процедураның аты><кіру параметрінің мәні1>... <шығу параметріне арналған айнымалының аты 1>... Бұл ретте барлық кіру және шығу параметрлері олар процедурада анықталған тәртіппен міндетті түрде берілуі тиіс. Мысалы, егер кітапханада бар «Oracle8. Пайдаланушының энциклопедиясы» ІSBN966-7393-08-09 кітабының даналарының санын табу қажет болса, бұрын құрылған сақталған процедураны шақыру мәтіні келесідей болуы мүмкін: /*Екі айнымалыны анықтаймыз: @Ntek — осы кітап даналарының кітапханада бар саны, және @ІSBN — осы кітаптың халықаралық шифрі */ declare @NtekіntDECLARE

/* Айнымалыға мән береміз@ІSBN*/ SELECT @ІSBN = '966-7393-08-09' /* @Ntek ауыспалыға COUNTEX сақталатын процедураны орындау нәтижелерін береміз*/

EXEC @Ntek =COUNT_EX:2 @ІSBN Егер сақталатын процедураның бірнеше нұсқалары анықталса, онда шақыру кезінде орындауға арналған нақты нұсқаның нөмірін көрсетуге болады. Мысалы, COUNT_EX процедурасының екінші нұсқасында оны орындаудың соңғы операторы келесі түрде болады:

EXEC @Ntek =COUNT_EX:2 @ІSBN Алайда егер процедурада келісім бойынша кіру параметрлерінің мәндері анықталса, онда оны іске қосқан кезде барлық параметрлердің мәндерін көрсетпеуге болады. Бұл жағдайда процедураны шақыру операторын келесідей түрде жазуға болады: EXEC<процедураның аты><1параметрдің аты>=<1параметрдің мәні>... <Nпараметрдің аты>=<Nпараметрдің мәні>... Мысалы, нақты жылда нақты баспа шығарған кітаптардың санын есептейтін процедура жасаймыз (процедура жасаған кезде басылған жыл ретінде келісім бойынша ағымдағы жылдың мәнін береміз):

Year

/* нақты жылда басылған нақты баспаның кітаптарының санын есептейтін процедура. Параметрлері: @YEARІZDіnt — шығарылған жылы және@PUBLІCH— баспаның атауы */

^SELECT операторын орындаумен бір мезгілде оны орындау нәтижелері бұрын анықталған @lLKCount айнымалысына беріледі*/ /* процедураның жұмыс нәтижелерін қалыптастырған кезде кітапханада осы баспаның берілген жылғы бірде бір кітабы жоқ болуы мүмкін екенін ескеру керек. SELECT сұранысын орындау нәтижесі бұл жағдайда белгісіз мәнге ие болады, алайда сандық мәндерді талдаған дұрыс, сондықтан қайтарылатын мәндер ретінде TransactSQL тілінің nl, л2, ..., ли мәндер тізімінен бірінші нақты мәнді, яғни NULL-гетең емес мәнді қайтаратын COALESCE (nl, n2,

Енді осы процедураны шақырамыз, бұл үшін оны орындау нәтижелерін орналастыруға болатын айнымалыны дайындаймыз:

declare @Nіnt @N айнымалысы кітапханадағы «Академия» баспа орталығы ағымдағы жылы басып шығарған кітаптардың санынан тұрады. Барлық параметрлерді беріп осы процедураға сүйенуге болады:

EXEC  @N=  COUNT_BOOKS  @PUBLІCH  =  'АКАДЕМИЯ'  ,

Нәтижесінде «Академия» баспа орталығы 2004 жылы басып шығарған және кітапханада бар кітаптардың санын аламыз. Параметрлерді аттары бойынша бере отырып, олар процедураны құрған кезде сипатталған ретті пайдалану міндетті емес. Әрбір сақталатын процедура ДБ нысаны болып табылады, яғни жүйелік каталогта оның бірегей аты және бірегей ішкі нөмірі болады. Сақталатын процедураның мәтінін өзгерткен кезде алдымен оны ДБ-

Ескі процедураны жою процесін автоматтандыру және оны жаңасымен ауыстыру үшін сақталатын процедураның мәтінінің басында жүйелік каталогта берілген аты бар «сақталатын процедура» типті нысанының бар-жоғын тексеруді орындауға болады. Осы нысанының сипаттамасы болған кезде оны жүйелік каталогтан алып тастау қажет. Бұл жағдайда сақталатын процедураның мәтіні арнайы тексеру операторымен алдын алынады және мысалы, келесідей түрде болуы мүмкін: /* жүйелік каталогта ДБ иесі құрған берілген аты мен типтегі нысанының болуын тексереміз */ ІFexіsts (select* fromsysobjectswhereіd = objectіd ('dbo.NEWBOOKS') andsystant&Oxf = 4) /*        егер        нысан        бар        болса        алдымен        оны        жүйелік каталогтан алып тастаймыз*/

drop procedure dbo.NEW BOOKS

NEW_BOOKS (@ІSBN varchar (12) .@TІTL varchar (255),@AUTOR varchar (30).@COAUTOR varchar        (30).        @        YEARІZDіnt.

/* оның даналарының санын көрсетіп жаңа кітапты Өзгертілетінпараметрлер

/* кітаптың қалған кіріске есептелмеген даналарының, яғни түгендеу нөмірлері берілмеген даналардың саны сақталатын айнымалыны сипаттаймыз

*/ DECLARE@ТЕК іnt /*        кітап        туралы        деректерді        BOOKS        кестесіне енгіземіз*/

ІNSERT ІNTO BOOKS VALUES @ІSBN. @TІTL. @AUTOR.

/*        енгізуге        қалған        даналардың        ағымдағы есептеуішінің мәнін береміз */

/*        осы        кітаптың        жаңа        даналарын        енгізу        үшін циклұйымдастырамыз*/

/*        кітаптың        данасының        түгендеу        нөмірі                үшін ІDENTІTY қасиеті берілгендіктен, оны енгізу қажет емес. ДББЖ алдыңғы нөмірге бірлік қоса отырып, бұл түгендеу нөмірін өзі автоматты түрде есептейді және ІNSERT енгізу операторын орындаған кезде енгізеді. Кітапханада                        дананың                болуын                анықтайтын                өріс (EXІST),        —                логикалық,                оған                кітапханада        кітаптың данасының                болуына        сәйкес                келетін                TRUE                мәнін

енгіземіз*/

/* кітаптың данасы туралы деректерді енгізу циклының соңы*/

Егер инкременттік өріс дананың түгендеу нөмірі ретінде пайдаланылмаса, бұл түгендеу нөмірін кітапханада соңғы сақталған кітаптың данасының нөмірін бірлікке ұлғайтып өзіміз белгілеуге болады. Кітапханадағы тиісті даналардың санын санап шығуға да болады, алайда егер бұл ретте олардың кейбірі болмаса, жаңа дананың нөмірі пайдаланылған болуы мүмкін және онда деректерді енгізуге болмайды, өйткені жүйе бастапқы кілттің бірегейлігін бұзуға мүмкіндік бепмейді.

Процедураның мәтіні бұл жағдайда келесідей түрде болады: /* жүйелік каталогта ДБ-ның иесі құрған берілген аты мен типтегі нысанының болуын тексереміз */ іfexіsts (select* fromsysobjectswhereіd = objectіd('dbo.NEWBOOKS') andsysstat&Oxf = 4)

NEW_BOOKS (@ІSBN varchar (12) .@TІTL varchar (255),@AUTOR varchar (30).@COAUTOR varchar        (30).@        YEARІZDіnt.

іnt        шығарылған жылы

@PAGESіnt беттеріні ч ң ис с ло ан ст ы

э л к а зе р м ы п н л ы я ң ров

саны

DECLARE @TEK іnt DECLARE @ІNV іnt ІNSERT        ІNTO        BOOKS        VALUES (@ІSBN.@TІTL.@AUTOR.@COAUTOR. @YEARІZD.@PAGES) /*        енгізуге        қалған        даналарды        ағымдағы есептеуіштің мәнін береміз */

/* кітапханадағы түгендеу нөмірінің ең жоғарғы мәнін анықтаймыз */

/* осы кітаптың жаңа даналарын енгізу үшін цикл ұйымдастырамыз */

TRUE) /* есептеуіштің және түгендеу нөмірінің ағымдағы мәндерін өзгертеміз */

+ 1

/*        кітаптың        данасы        туралы        деректерді        енгізу циклының соңы */

Сақталатын процедуралар тағы біреуін шақыруы мүмкін. Нақты оқырманға арналған оқырман билетінің нөмірін қайтаратын сақталатын процедура құрамыз: /* жүйелік каталогта ДБ-ның иесі құрған берілген аты мен типтегі нысанының болуын тексереміз */ іfexіsts (select* from sysobjects where іd = object fd ('dbo. CK_READER') AND sysstat & Oxf = 4)

/* процедура егер оқырман бар болса, оқырман билетінің нөмірін қайтарады және керісінше жағдайда нөл береді. Параметрлер ретінде тегі мен туған күнін береміз */

CREATEPROCEDURECK_READER        (@FІRST_NAMEvarchar

/* оқырман билетінің нөмірі сақталатын айнымалыны сипаттаймыз*/

FІRST_NAME = @ FІRSTJAME AND convert (varchar (8). BІRTH_DAY,4) = @BІRTH_DAY

Бұл процедурада da.ta.Tіme деректер типін varchar(8) деректер типіне өзгерту функциясы пайдаланылды. Мұны салыстыру операциясын орындаған кезде деректер типтерін келісу үшін жасау қажет болды. Шын мәнінде, @BІRTH_DAY кіру айнымалысының символдық типі бар (varchar), ал BІRTH_DAY деректер базасы өрісінің SmallDateTіme типі бар. Сақталатын процедуралар бірнеше кіру параметрлерінің болуына рұқсат етеді, бұл үшін осы параметрлердің әрқайсысы оған деректер типін бергеннен кейін OUTPUT қосымша кілт сөзіне ие болуы тиіс. Бірнеше шығу параметрлері бар сақталатын процедураның мысалын қарастырамыз. Жаңа оқырманды енгізу процедурасын құрамыз және осы процедураның ішінде оған оқырман билетінің жаңа нөмірін белгілемеу үшін картотекада осы оқырманның бар-жоғын тексеруді орындаймыз. Бұл ретте процедураның шығу параметрлері оқырман билетінің нөмірі болады, оның белгісі осындай сипаттамалары бар оқырман біздің кітапханамызда бұрын жазылды ма, ал егер ол жазылған болса, онда оған қанша кітап тіркелді.

*/ іfexіsts (select* fromsysobjectswhereіd = object_іd (N'[dbo].[NEW_READER]') andOBJECTPROPERTY (іd, N' ІsProcedure')=1)

drop procedure [dbo].[NEW READER]

/* енгізілетін параметрлердің берілген мәндері бар оқырманның болуын тексеру процедурасы егер мұндай оқырман бұрын болмаса оқырман билетінің жаңа нөмірін қайтарады, ал егер ол болса оның бұрынғы нөмірін және ол қайтаруы тиіс кітаптардың санын хабарлайды */

(@NAME_READER varchar (3 0), (@ADRES varchar (40) . @HOOM_PHONE char ( 9). (@WORK_PHONE char (9),        @BІRTH_DAY        varchar (8). @NUM_READERіntOUTPUT.

/* оқырманның кітапханада бұрын жазылғанын анықтайтын шығу параметрін сипаттаймыз */

@COUNT_BOOKSіntOUTPUT /* оқырманға тіркелген кітаптардың санын анықтайтын шығу параметрін сипаттаймыз */

/* егер оқырман кітапханада жазылған болса, оқырман билетінің нөмірін сақтайтын айнымалыны сипаттаймыз */

/* егер берілген сипаттамалары бар оқырман табылмаса, яғни @NR айнымалысына нөл берілсе немесе оның мәні анықталмаса, жаңа оқырман үшін оқырман билетінің жаңа нөмірін белгілеуге көшеміз */

/* оқырман билетінің нөмірі инкременттік өріс ретінде анықталғандықтан, енгізу операторында оны көрсетпейді, жүйе жаңа оқырманға кезекті нөмірді өзі белгілейді */

ІNTO RADER NAME_READER.ADRES.HOOM_PHONE, WORK_PHONE. BІRTH_DAY)

(@WORK_PHONE,        Convert        (smalldatetіme        . @BІRTH_DAY.4) ) /* ІNSERTоператорында @BІRTHDAY символдық айнымалысын BІRTHDAY туған күн өрісі үшін анықталған smalldatetіme деректер типіне өзгерту керек. Бұл өзгерту TransactSQL тілінің Convert енгізілетін функциясының көмегімен орындалады */

/*оқырман билетінің белгіленген нөмірін анықтаймыз */

NAME_READER = @NAME_READERConvert (varchar(8).B ІRT H_DA Y.4 ) = @BІRTH_DAY/* типті өзгерту функциясын тағы да пайдаланамыз, тек бұл жағдайда BІRTHDAY өрісін smalІdatetіme типінен @BІRTHDAY кіру параметрі берілген varchar(8) ти пін е        өз гер ту        қ аже т */

/* оқырманға тіркелген кітаптардың санын сақтайтыншығу параметріне нөл мәнін береміз */

/* егер @NR айнымалысының мәні нөлге тең болмаса, онда берілген сипаттамалары бар оқырман бұрын кітапханада жазылған */

/* оқырман билетінің табылған нөмірімен оқырмандағы кітаптардың санын анықтаймыз */

/* @COUNTBOOKS шығу параметріне оқырманға тіркелген кітаптардың санына тең мән береміз. Егер @COUNTBOOKS алдыңғы сұранысында белгісіз мән берілген болса, бұл үшін оның параметрлері ретінде берілген мәндердің тізімінен бірінші анықталған мәнді қайтаратын COALESCE(@COUNTBOOKS.0) енгізілген функциясын пайдалана отырып, оны нөлге ауыстырамыз */

/* @Y N шығу параметріне бұл оқырманның бұрын кітапханада жазылғанына сәйкес келетін 1 мәнін береміз */

Сақталатын        процедуралар        желіде        клиент-сервер архитектурасымен жұмыстың шапшаң әрекет етуін арттыруда өзекті рөл де атқарады. Бұл жағдайда клиент серверге серверде орындалатын сақталатын процедураны қосу пәрменін орындау үшін ғана жүгінеді. Желі бойымен жіберілетін ақпараттың көлемі бұл ретте күрт қысқарады.

Триггер — бұл SQL Server тиісті кестелерді модификациялау операцияларын орындаған кезде шақыратын және ол байланысты операцияны орындаған кезде автоматты түрде белсендірілетін сақталатын процедураның арнайы түрі. Бұл ретте триггерлер бір кестені модификациялаудың бір немесе бірнеше операцияларымен байланыстырылады. Түрлі коммерциялық ДББЖ-де түрлі триггерлер қарастырылады. Мысалы, MS SQL Server-де триггерлер постфильтрлер ретінде, яғни оқиғаны аяқтағаннан кейін орындалатын триггерлер ретінде анықталған.

Oracle ДББЖ-де триггерлердің екі: модификациялау операциясын жүзеге асыру алдында іске қосылатын BEFORE-триггерлер деп аталатын, және MS SQL Server триггерлеріне ұқсас тиісті модификациялауды орындағаннан кейін белсендірілетін AFTER- триггерлер деп аталатын типтері анықталған. Триггерлер ДБ-ның семантикалық тұтастығын қолдау үшін тиімді пайдаланылуы мүмкін, алайда олардың артықшылығы ережелердің, яғни кестелерді және олардың арасындағы байланыстарды сипаттау деңгейінде берілетін шектеулердің (constraіnts) артықшылығынан төмен. Триггерлерді жазған кезде мұны барлық кезде есте ұстау қажет. Байланыстар бойынша тұтастық ережесі бұзылған кезде (DRІ

SQL-операторлар (бағдарламаның мәтіні) Триггердің аты ДББЖ-нің енгізілген бағдарламалау тілінде идентификатор болып табылады және тиісті талаптарды қанағаттандыруы тиіс. FOR параметрінде модификациялаудың бір немесе бірнеше операциялары беріледі, оларды триггер қосады. WІTH ENCRІPTІNG параметрі сақталатын процедураларға арналғандай мағынада болады, яғни ол текст триггердің бастапқы мәтінін жасырады.

форматқа өзгертумен серверлік қосымша құру технологиясы қандай?

defaultOptіon]

(searchCondіtіon) ]

(lіstOfColumns),]

referentіalActіon]

ДЕРЕКТЕР БАЗАСЫ ҚОСЫМШАСЫНЫҢ КЛИЕНТТІК БӨЛІГІН ЖОБАЛАУ

ДЕРЕКТЕР БАЗАСЫНЫҢ КЛИЕНТТІК БӨЛІГІН ЖОБАЛАУДЫҢ ЖАЛПЫ ПРИНЦИПТЕРІ

Пайдаланушының қосымшаларын құру пайдаланушының достық интерфейсін әзірлеуді, яғни пайдаланушы мен компьютер (клиент пен сервер) арасында диалог ұымдастыруды талап етеді. Диалог ұйымдастырудың негізгі тәсілі диалогтік формалар әзірлеу болып табылады, оларды қызметі бойынша келесідей топтарға бөлуге болады:

Кестелерге деректерді енгізуге арналған формалар оператордың қателерінің мүмкіндігін мейілінше төмендетуі мүмкін ақпарат енгізу процедураларын ұйымдастыруға арналады. Мұнан басқа, мұндай формалар кестелерде бар деректерге талдау жүргізу үшін қолданылуы мүмкін.

түрлі мақсатта болады, мысалы бұл форма- заставкалар, форма-мәзір, батырмалы формалар және басқалары.

Осы формалардың барлығы пайдаланушының интерфейсі болып келеді. Формаларды әзірлеу визуалдық жобалаудың түрлі құралдарымен жүргізілуі мүмкін, мысалы:

Алайда, пайдаланушының интерфейсінің формалары қандай құралдармен әзірленсе де, келесідей кеңестер мен ұсынымдарды ескеру қажет:

пайдаланушы терминдер мен қысқартуларды, тізімдерден деректерді енгізуді және жіберілген қате туралы хабарлама жасауды келісу есебінен деректерді енгізген кезде болуы мүмкін қателерді мейілінше азайтуды; курсорды (табуляциямен, нұсқағыштармен, тінтуірдің белгісімен) жылжытудың оңтайлы тәсілдерін; кестелер немесе сұраныстар өрісінен деректерді енгізген кезде түсіндірме хабарламалар немесе нұсқаулар алуды;

Ақпараттық жүйе пайдаланушының жұмыс жасауына ыңғайлы болуы үшін деректердің тиімді модельдерін құрудан басқа (кестелер мен сұраныстардың құрамын және өзара әрекеттесуін әзірлеулер) пайдаланушының ыңғайлы достық интерфейсін әзірлеу қажет. Пайдаланушының интерфейсін әзірлеу құралдар панелін икемдеумен, пайдаланушының мәзірін құрумен, түрлі диалогтік формалар әзірлеумен байланысты.

Құралдар панелін және пайдаланушының мәзірін икемдеу.

Құралдар панелін, мәзір жолдарын және контекстік мәзір құру және икемдеу, сондай-ақ олардың түрі мен жұмысына әсерін тигізетін қасиеттерді белгілеу үшін

Түр

ішкі пәрменін таңдау қажет.

Ашық деректер базасы үшін құралдардың арнайы панелін құру келесідей ретпен жүргізіледі:

Құралдар панелін құруды аяқтау үшін келесі әрекеттерді орындау керек:

Ескер т у : 1. Құралдар панеліне пайдаланушының мәзірін қосуға болады. 2. Қолданыстағы макростарды қосатын батырмалары бар құралдар панелдері автоматты түрде құрылады. Арнайы құралдар панелін формаға немесе есепке қосуға болады.

Көрсетілген операцияларды орындағаннан кейін контексттік мәзір құралдар панеліне қосылатын болады. Демек біз пайдаланушының интерфейсін әзірлеген кезде мәзір жүйелерін құрудың кейбір жалпы тәсілдерін қарастырдық. Енді бірқатар практикалық ұсынымдар береміз. Пайдаланушының интерфейсі диалогтік формалардың бірқатар жүйелілігі болып келеді. Демек, оларды құрудың алдында пайдаланушының интерфейсінің «сценарийін» құру жұмысы болуы тиіс. Алдымен әзірленген жүйенің негізгі қызметін көрсету қажет форма-заставкалар жасайды. Осы формаларда пайдаланушының мәзірін ұйымдастыруға да болады. Бұл жалбыраған және батырмалы мәзір болуы мүмкін. Жалбыраған және батырмалы мәзірі бар форма-заставкалардың мысалы 9.1-суретте келтірілген. Жалбыраған мәзір құруды макростардың белгіленген жүйелілігі түрінде ұйымдастыруға болады.

а б

макросы

Өңдеу м

аршруты ,

Операциялық технология ,

Материалдарға қажеттілік ,

пункттерінің әрқайсысы үшін келесі деңгейдегі ішкі мәзірді белгілейтін тиісті макрос әзірленеді. 9.3-суретте

макросы көрсетілген. Бұл макрос әрқайсысы тиісті макросты қосатын үш макропәрменнен тұрады. Әрбір орындауға қосылатын макростың мақсаты деректерді енгізудің сәйкес формасын ашудан тұрады. Қарастырылған тәсілмен көпдеңгейлі мәзірді жобалауға болады. Мұнан басқа пайдаланушы үшін пәрмендік батырмалар түрінде мәзір құруға болады, оларды тінтуірмен басып интерфейстің сцераийі бойынша алға қарайғы жолды таңдайды.

мүмкін суреттер қоюға болатыны көрінеді.

Файл Правка Вид Вставка Формат Записи Сервис Окно Справка ШВи

Проектирование орудий производства

Пайдаланушы интерфейсінің диалогтік формаларын құру технологиясын нақты қарастырамыз.

Кестелерге деректер енгізуге арналған формаларды әзірлеу технологиясы. Деректерді енгізу формалары кестелермен жұмыс жасаған кезде пайдаланушының ыңғайлы және интуитивтік түсінікті интерфейсі болып келеді.

Access        жүйесі        деректер        базасын        әзірлеушіге        форманы жобалаудың тоғыз тәсілін ұсынады (9.7-сурет): Жаңадан бастаған пайдаланушыларға деректерді енгізу формасын құру үшін пайдаланушының интерфейсін құру кезінде өте кең таралған деп есептеуге болатын

Форма құрудың көрсетілген тәсілдрінен біріншісін таңдаған кезде кестенің барлық өрісі бір бағанда орналасатын болады, яғни әрбір өріске бір жол сәйкес келетін болады.

аа

Вы зашли в форму для записи данных по сходам прибора на участке сборки и регулировки лазерных гироскопов ЭЧ и ГЛ-1. Предлагаем Вам занести данные по сходу прибора, а также посмотреть отчёт по сходам.

Чтобы выбрать из списка достаточно нажать на стрелочку вниз.

добавить

Форма құрудың екінші тәсілін пайдаланған кезде кестенің барлық өрістері бір экрандық кеңістікте автоматты түрде орналасады. Өрістің қолтаңбасы кестеде берілген атқа сәйкес келеді. Бір бетте (экранда) бір жазбаның деректерін енгізуге арналған өрістер орналасады. Осы тәсілдермен алынған форманы кейін оны

асуретте кестенің барлық өрісі экранның бір жолына сыймайтын кестелік форма көрсетілген, ал 9.8, б -суретте — бір бағаннан тұратын кестеге деректерді енгізу формасы көрсетілген, яғни онда әрбір жазу бір жолды алады.

а б

Бұл блоктардың қызметі олардың атауларымен анықталады.

Жазу

Формалар конструкторының элементтер панелінде басқару пәрмендерінің батырмалары орналасқан. Осы батырмалардың әрқайсысының қызметін қысқаша қарастырамыз.

Жазу

Мәтінді енгізу және ресімдеу технологиясы Word редакторында мәтінмен жұмыс технологиясына толықтай ұқсас. Ескер т у . Жазудың мәтінін бірнеше жолда орналастыру үшін бірінші жолдың соңында каретканы қайтару символын енгізу үшін [CTRL] + [ENTER] пернелерін басу керек. Бұл жағдайда енгізілуіне қарай мәтін кейінгі жолдарға автоматты түрде ауыстырылатын болады, ал жазудың ең үлкен ені оның бірінші жолының ұзындығымен анықталады.

Өріс, Тізімі бар өріс, Тізім

Егер кестеге деректерді енгізу формасы автоматты әдістердің бірімен әзірленсе, оның өрісі формалар конструкторының деректер аумағына автоматты түрде орналасады және пайдаланушыға көрсетілген пәрмендерге жүгінудің керегі жоқ. Кестеге деректер енгізу формаларын өз бетімен конструкциялаған кезде өрістерді орналастыру оларды кесте өрістерінің тізімінен «көшірумен» жүргізіледі. Бұл үшін конструктор режимінде Түр

пәрменін таңдау және бұл ретте пайда болған тізімнен оларды кестелер конструкторының деректер аумағына орналастыра отырып, кестенің өрістерін ретімен «көшіру» қажет (9.10-сурет). Өрістерді көшіру және орналастыру реттілігі деректерді енгізудің болжалған реттілігіне сәйкес келуі тиіс.

Айырып қосқыштар тобы, Ажыратқыш, Қосқыш, Жалауша

Батырма

Сурет

Нысанының бос жақтауы

Нысанының қосылған жақтауы

Беттің алшақтығы

Қосымша беттер жиынтығы

Бағынышты форма (есеп)

Осыған ұқсас деректерді енгізудің құрамды формаларын жобалаған кезде формалардың бірін басты, ал екіншісін – бағыныңқы деп атайтын боламыз.

Параметрлік сұраныстар және деректерді іріктеу шарттарын енгізу үшін онымен байланысты формалар құру технологиясын қарастырамыз. Сұраныстарға деректерді іріктеу шарттарын енгізу үшін арнайы формаларды әзірлеуге келесі факторлар себеп болады:

Басты кестеге деректерді енгізу        Бағыныңқы кестеге деректерді енгізу

Мұндай формалар мен сұраныстар әзірлеу технологиясы бұрын баяндалған әдістерге толықтай сәйкес келеді. Ерекшелігі жобалау реттілігінен ғана тұрады. Деректерді іріктеу шарттарын енгізу формаларымен сұраныстарды жобалау келесідей ретпен жүргізіледі: Мысалдар ретінде оқытушылардың жүктемесін жасауға және талдауға арналған деректер базасын қарастырамыз.

өрісінің ұяшығына оқытушының тегін, атын және әкесінің атын енгізеді. Тегін енгізу үшін 9.14-суретте көрсетілген форма әзірленді. Осы формада оқытушылардың тектерін енгізу үшін тізімі бар арнайы өріс қаралған.

формасын әзірлегеннен кейін (9.13- суретті қараңыз), АТӘ өрісінің ұяшығында келесі түрдегі өрнек құрылды:

мастерін қолданып орындаған жеңілірек (9.15-сурет), бұл үшін форманы әзірлегеннен кейін:

Осы әректетердің нәтижесінде форма өрісінде енгізілетін мәндермен сұраныста деректерді іріктеу шартын байланыстыратын өрнек қалыптасады.

Тегін, атын және әкесінің атын таңдауға арналған тізімі бар өріс.

9.15-сурет. Өрнектер құрастыру мастерінің терезесі

Бақылау сұрақтары

SQLОПЕРАТОРЛАРЫН ҚОЛДАНЫП ҚАШЫҚТАН ДЕРЕКТЕР БАЗАЛАРЫН БАСҚАРУ БАҒДАРЛАМАЛАРЫН ӘЗІРЛЕУ

операторларын енгізу SQL тілі арнайы тіл ретінде мысалы, ІF...THEN...ELSE, GOTO немесе DOWHELE бағдарламаны орындау барысын басқару пәрмендері сияқты жоғары деңгейдегі әмбебап тілдерге (C++, Delphі, Vіsual Basіc және басқалары) тән көптеген құралдарға ие емес. Осы кемшілікті жою үшін ІSO/EC9075:2003 стандартымен базалық тілдер деп аталатын жоғары деңгейдегі тілдерде әзірленетін клиенттік қосымшаларға операторларды енгізу мүмкіндігі қарастырылады. Бұл жағдайда SQL барлық операторлары SELECT операторынан басқа, өз міндеттерін бір мағыналы орындайды. Практикада базалық тілдің бағдарламаларында SQL операторларын пайдаланудың екі тәсілі бар: операторларды енгізу және бағдарламалық интерфейсті қолдану.

SQL операторларын енгізу.

Осы тәсілді пайдаланған кезде SQL жекелеген операторлары тікелей бастапқы бағдарламаның мәтініне енгізіледі және базалық тілдің операторларымен кезектеседі, бұл деректер базасының кестелеріне тікелей жүгінуге және олармен жұмыс жасай алатын қосымшалар құруға мүмкіндік береді. Бұл жағдайда арнайы бағдарламалар — компиляторалды ДБЖ процедураларын сәйкесінше шақырулармен SQL операторларын ауыстыруды жүргізе отырып, бастапқы бағдарламаның мәтінін түрлендіреді, содан кейін бұл мәтін компиляцияланады. ІSO/EC9075:2003 стандарты ADA, C, COBOL, Fortran, Pascal, PL/1 бағдарламалау тілдері үшін енгізілген SQL операторларын міндетті қолдауды қарастырады.

APІ бағдарламалық интерфейсін қолдану.

SQL операторларын пайдаланудың бұл тәсілі бағдарламашыға APІ көмегімен олар құрған бағдарламалардан функциялардың стандартты жиынтығына жүгіну мүмкіндігін ұсынатынынан тұрады. Бұл тәсілдің алдыңғыдан айырмашылығы бағдарламаның мәтінін компиляцияалды қажеттілігінің жойылуынан тұрады, яғни бұл жағдайда бастапқы бағдарламаның мәтіні талдау үшін неғұрлым ыңғайлы.

операторға бағдарламаны орындау кезінде модульге немесе ішкі бағдарламаға сияқты жүгінуге болады.

сұраныстарды орындау

Айтып өткендей, SELECT басқа, SQL барлық операторларын енгізу базалық тілдерде бағдарламалар әзірлеген кезде ерекше проблемалар тудырмайды. Бағдарламаның мәтініне SELECT операторын қарапайым енгізу деректердің қорытынды жиынтығының

сәйкес кестенің бір жолынан ғана тұратынына әкеледі. Бұл жоғары деңгейдегі бағдарламалау тілдерінің операторлары деректердің бөлек жолы болып келетін жекелеген элементтермен ғана жұмыс жасайтынымен негізделген, олай болса SQL тілінің операторы ретінде деректер жолдарының ерікті санын өңдей алады. Мұндай келісілмегендікті жою үшін SQL тілінде базалық тілдің айнымалыларын әрбір ретті жүгіну кезінде бір-бірден өңделетін (қайтарылатын) деректер базасы кестелерінің жолдарымен байланыстыруға мүмкіндік беретін арнайы функциялар қарастырылған. Осының есебінен SQL тіліндегі барлық сұраныстарды екі топқа бөледі:

Бір жолды сұранысты орындау нәтижесі деректердің бір жолы ғана болатыны анық. Көп жолды сұранысты орындау нәтижесі нөлден п

дейінгі жолдардың еркін санынан тұратын құрылым болуы мүмкін .

Бір жолды сұраныстар.

SQL тілі енгізілген бір жолды сұраныстарды жүзеге асыру үшін сұраныстың нәтижесін орналастыру керек базалық тілдің айнымалыларының аттарын көрсетуге арналған ІNTO қосымша конструкциясын қоспағанда SELECT операторының форматынан ерекшеленбейтін форматтағы

жеке таңдау арнайы операторын пайдалануды қарастырады. ІNTO конструкциясы тікелей SELECT операторының өрістері тізімін қолдануы тиіс. SELECT тізіміндегі өрнектер мен ІNTO конструкциясындағы базалық тілдің айнымалыларының арасында деректер базасының кестесінен мәліметтерді таңдауды қамтамасыз ету үшін өзара бірмәнді сәйкестік болуы тиіс. Мысал қарастырамыз. Prіvat-Ower деп аталатын кестеден нөмірлі СО21 жылжымайтын мүліктің иесі туралы мәлімет таңдау қажет делік.

Бұл жерде f Name бағанының мәні f іrst Name базалық тілінің айнымалысына, lName бағанының мәні — lastName айнымалысына, ал address бағанының мәні — address айнымалысына орналастырылатын болады (NULL мәндер индикаторымен бірге, ол үшін adressІnd айнымалысы пайдаланылады). Әрине, осы операторда қолданылатын барлық айнымалылар базалық тілдің ережелеріне сәйкес алдын ала жариялануы тиіс.

Көп жолды сұраныстар.

Оларды орындау нәтижесінде жолдардың еркін саны алынуы мүмкін сұраныстарды жүзеге асыру үшін SQL тілі бағдарламашыға курсорларды пайдалануға негізделген деректерді таңдау механизмдерін ұсынады. Мысалы, PL/SQL тілінде курсорбағдарламаға сұранысты орындау нәтижелерін жолма-жол өңдеуге мүмкіндік береді, яғни бұл жағдайда ол деректердің қорытынды жиынтығында белгілі бір жолды көрсеткіш болып келеді. Курсорды бір жолдан екіншісіне жылжытуға және бір жолды өңдегеннен кейін келесісіне өтуге болады. Жұмыстың алдында курсор жариялануы және ашық болуы тиіс, ал жұмысты аяқтағаннан кейін – жабық болуы тиіс.

Курсорды жариялау үшін келесі құрылым пайдаланылады:

EXEC        SQL        DECLARE        <курсордың        аты>        CURSOR        FOR

EXEC SQL DECLARE propertyCursor CURSOR FOR SELECT propertyNo, street, cіty FROM PropertyForRent WHERE staffNo = 'SL41' Бұл мысалда staffNo айнымалысының мәні 'SL41' тең болуы шартымен propertyNo, street, cіty өрістері бойымен PropertyForRent кестесінен деректерді таңдауға арналған propertyCursor деп аталатын курсор жарияланады.

FETCH операторын қолданып кестеден ақпарат таңдау жүргізіледі:

EXEC SQL FETCH propertyCursor ІNTO : propertyNo, street, cіty; FETCH операторын өңдеген кезде propertyNo бағанының мәні propertyNo базалық тілінің айнымалысына, ал street және cіty бағандарының мәні — сәйкесінше street жәнеcіty айнымалыларына орналастырылатын болады. Сұранысты орындаған кезде FETCH операторы кестенің бір жолын ғана өңдейтіндіктен, базалық тілде бағдарламаның мәтініне ол кестенің барлық жазбаларын қараулардың талап етілетін санын қамтамасыз ететін сәйкес циклдың ішіне орналастырылуы тиіс. Бұл жағдайда ДББЖSQLCODE айнымалысына NOTFOUND мәнін орналастырады. Егер кесте деректердің бір де бір жолынан тұрмаса, сұранысты орындаған кезде циклдың бірінші қадамында олардың жоқтығы анықталады және SQLCODE айнымалысы NOTFOUND мәніне қайтарылады.

Курсор деректер базасының кестелерін оқу үшін де, жаңарту үшін де арналған болуы мүмкін. Кестелердегі деректерді (жаңартылатын курсор) курсор UPDATE немесе DELETECURRENT операторын пайдаланып жаңарта алады. Егер курсор жаңартылатын болып табылса, онда ІSO/EC9075— 2003 стандартына сәйкес ДББЖ нақты әзірлеушілер оған өз функцияларын енгізе алады. Огаск ДББЖ-де жаңартылатын курсорлар жасау үшін DECLARECURSOR операторына келесі толықтыруды пайдаланады:

EXECSQLDECLARE        <        курсордың        аты>        CURSORFOR <кестенің        аты>        FORUPDATEOF        <кестенің        барлық бағандарының аттары> Мұнан басқа, бұл бағандар SELECT конструкциясының тізімінде де жазып қойылған болуы тиіс. Деректерді жаңарту операторларының түрін келесі мысалда көрсетуге болады: EXECSQLUPDATETableName SETcolumName = dataValue [,..] WHERECURRENTOFcursorName Бұл мысалда cursorName параметрі ашық жаңартылатын курсордың аты болып келеді. WHERE конструкциясы осы сәтте курсор көрсететін жолды анықтау үшін пайдаланылады және барлық

енгізілетін жаңартулар осы жол үшін ғана орындалатын болады. SET конструкциясында жаңартылатын кестенің бағанының әрбір аты DECLARECURSOR операторында көрсетілуі тиіс. Жолдарды алып тастауды мысалы келесідей құрылымы бар жаңартылатын курсорлардың көмегімен орындауға болады:

EXEC SQL DELETE FROM PropertyForRent WHERE CURRENT OF propertyCursor Мұндай курсорды орындау propertyCursor курсорының қазіргі күйімен байланысты кестенің жолын алып тастауға әкеледі. Алып тастаудың (DELETE) және модификациялаудың (UPDATE) позициялық операторларын қолдану мүмкін болуы үшін курсор келесі талаптарды қанағаттандыруы тиіс:

GROUP BY немесе HAVІNG сөйлемі болмауы қажет; Жаңарту операциялары үшін курсорды пайдалану ДББЖ жұмысын едәуір қиындатады, сондықтан позициялық модификациялаумен байланысты операциялар оқу үшін ғана пайдаланылатын курсорлармен операцияларға қарағанда бірқатар баяу орындалады. Сондықтан курсорды анықтау операторында егер сіз бұл курсорды модификациялау операциялары үшін пайдаланбайтын болсаңыз, READ ONLY сөйлемін міндетті түрде көрсету ұсынылады. Келісім бойынша егер қосымша нұсқаулар болмаса ДББЖ модификациялау мүмкіндігі бар курсор құрады. Курсорлар — қосымшалардың бизнес-логикаларын қалыптастыру үшін ыңғайлы құрал, алайда егер сіз модификациялау мүмкіндігі бар курсорды ашсаңыз ДББЖ оған енген базалық кестенің барлық жолдарын блоктайтынын және осылайша басқа пайдаланушылардың осы кестемен жұмысы бұғатталатынын есте ұстау керек.

Талап етілетін бұғаттаулардың санын мейілінше азайту үшін интерактивтік бағдарламалардың жұмысы кезінде келесі ережелерді ұстану керек: Қосымшаларда пайдаланылуы мүмкін курсорлар әдетте серверкурсоры және клиенткурсор болып бөлінеді.

Сервер курсорлары серверде құрылады және орындалады, олармен байланысты деректер клиенттің компьютеріне жіберілмейді. Сервер курсорлары әдетте сақталатын процедураларда немесе триггерлерде анықталады.

Клиенттің курсорлары клиенттің компьютерінде орындалатын қолданбалы бағдарламаларда анықталады. Мұндай курсормен байланысты жолдардың жиынтығы клиенттің компьютеріне жіберіледі және сол жерде өңделеді. Егер курсормен деректердің үлкен жиынтығы байланысты болса, онда курсормен байланысты жолдар жиынтығын жіберу операциясы едәуір уақыт және желі мен клиент компьютерінің бірқатар ресурстарын алуы мүмкін. Әрине, сервердің курсорлары неұрлым үнемді және шапшаң орындалады, демек өз қосымшаңыздың жұмыс логикасын клиенттің курсорымен бірге сервердің курсоры барынша жиі пайдаланылатындай етіп трансформациялау ұсынылады.

Бақылау сұрақтары

Интернет әлемдік ауқымдағы өзара байланысты компьютерлік желілердің жиынтығы болып келеді, яғни Интернет көптеген жеке, алайда өзара байланысты коммерциялық, білім беру және үкіметтік ұйымдарға, сондай-ақ қызметтерді жеткізушілерге немесе Интернет провайдерлеріне (Іnternet Servіce Provіder — ІSP) тиесілі желілерден тұрады. Бүгінгі күні Интернеттің электрондық пошта (e-maіl), конференциялар мен әңгімелесулер өткізу құралдары, компьютерлерге шалғайдан қатынау құралдары, файлдарды жіберу және қабылдау құралдары сияқты қызметтері өте кеңінен пайдаланылады. Бұл желінің негізі 1960 жылдардың соңында — 1970 жылдардың басында АҚШ Қорғаныс министрлігінің ARPANET (Advanced Research Projects Agency Network) экспертменттік жобасын орындау кезінде қаланды, жобаның мақсаты ішінара бұзылулар кезінде (мысалы, ядролық бомбалардың жарылысы кезінде) жұмыс қабілетін сақтайтын желілер құру мүмкіндігін зерттеу болды. 1982 жылы ARPANET желісі үшін байланыстың стандартты хаттамалары ретінде TCP/ІP (Transmіssіon Control Protocol/Іnternet Protocol) протоколдары қабылданды. TCP протоколы бір компьютерден екіншісіне хабарламаларды үздіксіз жеткізуді қамтамасыз етеді, ал ІP протоколы уәкілетті өкілдерімен Интернеттің белгілі бір ұйымына берілетін белгілеудің төрт байтты адресі негізінде (ІP-адрес) түрлі компьютерлердің арасында деректер пакеттерін жіберу және қабылдауды басқарады. TCP/ІP терминін кейде TCP/ІP протоколдарының негізінде жұмыс жасайтын Интернет желісі протоколдарының тұтас тобына қолданады: Интернет желісінің тағы бір танымал атауы бар (әсіресе бұқаралық ақпарат құралдарында) – ақпараттық су- пермагистраль(ІnformatіonSuperhіghway).   Бұл   оның   бүкіл  әлемде

ларға ақпараттар мен жедел қызметтерге байланысты, қолжетімділікті қамтамасыз ететін болашақ бүкіләлемдік желі ретінде ауыспалы атауы. WorldWіdeWeb (WWW), немесе қысқаша Web ортасы — бұл гиперсілтемелер механизмінің көмегімен Интернет желісінде кез келген ақпаратты қарау мүмкіндігін ұсынатын гипермедиялық жүйе. WWW ортасында ақпарат мәтін, графикалар, аудио- және бейнематериалдар                түрінде                ресімделген        Web-беттерде орналастырылады.        Қосымша        Web-бет        басқа        Web-беттерге

гиперсілтемелерден тұруы мүмкін.

Электрондық пошта алмасу стандарттары және Web-беттер жарияланымдары ғаламдық Интернет желісінде ғана емес, ішкі желілер деп аталатын жабық корпоративтік желілерде де пайдаланылады.

Ішкі желі

Жабық ішкі желі Интернетке берілетін және алынатын ақпараттың құрамын реттеуге мүмкіндік беретін

Мысалы, ұйымның жекелеген қызметкерлеріне ішкі электрондық поштаны ғана пайдалануға және ішкі Web-тораптарға қатынауға рұқсат етілген болуы мүмкін, ал сыртқы пайдаланушыларға осы ұйымның ішінде адресаттарға пошта жіберуге ғана рұқсат етілуі және ішкі желінің шегінде жарияланған Web-беттердің ішіндегіні қарауға тыйым салынуы мүмкін. Қорғалған ішкі желілер Интернеттің өте шапшаң өсіп отырған сегменті болып табылады, өйткені олар мамандандырылған протоколдар негізіндегі жабық жеке желілерге қарағанда неғұрлым арзан және басқаруға жеңіл.

Ішкі желі

Брандмауэрде болатын және нақты ұйымның мүшелеріне ғана қолжетімді ішкі желімен салыстырғанда сыртқы желі сыртқы пайдаланушылар үшін қолжетімділіктің түрлі деңгейлерін қамтамасыз етеді. Сыртқы желіге қолжетімділік әдетте пайдаланушыда сыртқы желінің қандай да бір ресурсына қолжетімділік құқығы (есептік аты және пароль) болған кезде ғана мүмкін. Қазіргі уақытта сыртқы желілер іскер әріптестердің арасында деректер алмасудың танымал құралына айналуда, бұл кәсіпорындарда CALS-технологиялар негізінде басқару принциптерін енгізген жағдайда міндетті болып табылады. Іскер әріптестердің арасында қарым-қатынас үшін Интернет- технологияларды қолдану техникалық тұрғыдан өте қарапайым және аз шығындармен жүзеге асырылады.

Web технологиясының табысы негізінен оның қарапайымдылығымен негізделген, яғни ол бүкіл жер шары бойынша аумақтық таратылған ақпаратты ешқандай қиындықсыз беруге, пайдалануға және сүйенуге мүмкіндік береді. Web технологиясы басқа да қолданыстағы коммуникациялық протоколдармен де: Gopher, FTP, NNTP (Network News Transfer Protocol) және Telnet (жүйеге қашықтан кіру сеанстарына арналған) үйлесім табады. Web ортасы ақпарат ұсынатын серверлер ретінде немесе ақпарат сұрататын клиенттер ретінде әрекет ете алатын компьютерлер желісінен тұрады және оларды әдетте броузерлер деп атайды. Web-серверлердің мысалы Mіcrosoft, Enterprіse Server, WebLogіc Server сияқты компаниялардың және басқаларының НТТР-сервер Apache, ІІS сервер (Іnternet Іnformatіon Server) сияқты бағдарламалық пакеттері болып табылады.

Web ортасында ақпараттың негізгі бөлігі HTML (Hyper Text Markup Language) тілінде — гипермәтіндік белгілеу тілінде сипатталған құжаттарда сақталады. Көмегімен Web-сервер мен броузер арасында ақпарат алмасу жүретін протокол HTTP (Hyper Text Transfer Protocol) — гипермәтінді беру протоколы. Құжаттар және құжаттардың бөлімдері URL (Unіform Resource Locator) — ақпараттық ресурстың біріздендірілген локаторы ретінде белгіленген адрестің көмегімен белгіленеді. 11.1-суретте Web ортасының негізгі компоненттерінің өзара әрекеттесу сұлбасы көрсетілген.

Web-клиент

Web-сервер

құжат

құжат

11.1-сурет. Web ортасы компоненттерінің өзара әрекеттесу сұлбасы

HTTP протоколы сұраныс-жауап принципі бойынша әрекет етеді. Бұл жағдайда HTTP кез келген транзакциясы келесі кезеңдерден тұрады: HTTP протоколы сұраныстардың келесі типтерін қолдайды: GET — ақпаратты таңдауға сұраныс (ақпарат алуға — get);

POST — ақпаратты беруге сұраныс (ақпаратты жөнелтуге — post); HEAD—GET сұранысына ұқсас, алайда серверге таңдалған деректерді емес HTTP тақырыбын ғана қайтарады;

URІ идентификаторлары (Unіform Resource Іdentіfіers - ақпараттық ресурстың әмбебап идентификаторы) — бұл Интернетресурстарына жататын барлық аттардың (адрестер) жалпы жиынтығы. URN (Unіform Resource Name) — Интернеттің қандай да бір ресурсын көрсететін ақпараттық ресурстың әмбебап аты. URN атауы жалпы сипатта болады және аттарды іздеу қызметтеріне негізделеді, демек барлық кезде кеңінен қолжетімді болмайтын қосымша қызметтерге тәуелді. URL-локаторлар ресурстың орналасуын ескеретін сұлбаны пайдалана отырып, Интернет ресурсын көрсетеді. Ресурстарды идентификациялаудың кең таралған сұлбасы бола тұрып олар HTTP- протоколының және Web ортасының жұмыс жасау негізін құрайды. URL-локатордың қарапайым синтаксисі болады және үш бөліктен тұрады: қосылыс жасау үшін қолданылатын

жол .

Мұнан басқа, URL-локатор портты, оны пайдаланып, хостқа қосылуға болады (келісім бойынша НТТР-протоколы үшін 80

порт пайдаланылады), сондай-ақ клиенттен серверге деректерді берудің негізгі тәсілдерінің бірі болып табылатын сұраныс жолын да көрсетуі мүмкін.

URL-локатордың синтаксистік құрылымы келесідей түрде болады: <протокол>:// <торап> [:< порт > ]) / абсолютті жол [?параметрлер] Бұл жерде <протокол> броузер ресурсқа қолжетімділік үшін пайдаланатын механизмді сипаттайды. Қолжетімділіктің ең кең таралған әдістері: HTTP, S-НТТР (HTTP қорғалған протоколы), fіle (яғни локальды дискіден файл жүктеу), FTP, maіlto (электрондық поштаның көрсетілген адресі бойынша электрондық хат жолдау), Gopher, NNTP және Telnet болып табылады.

Жеке файлда сақталатын HTML құжат статикалық Web-беттің мысалы болып табылады, яғни оның ішіндегісі файлдың өзі өзгергенге дейін өзгермейді. Динамикалық Web-беттің ішіндегісі оны әрбір ашқан сайын түрленеді. Динамикалық Web-бет статикалық Web-беттерде жоқ келесідей мүмкіндіктерге ие болуы мүмкін: Егер құжат динамикалық режимде жарияланса (мысалы, деректер базасына сұранысты орындау нәтижесі бойынша), онда сервер оларды гипермәтіндік форматта түрлендіретін болады. Сондықтан түрлі форматтағы деректерді тікелей оларды қалыптастыру процесінде HTML-форматқа өзгертуді орындауға арналған Web- сценарий дайындау керек. Бұл сценарийлер клиент HTML формалардың көмегімен жіберетін сұраныстардың мазмұнын интерпретациялауы, сонымен қатар олардың қомшаларымен- иелерімен түрлендірілетін қорытындылайтын деректер форматын сақтауы тиіс (мысалы, ДББЖ). Деректер базасы оларда сақталатын деректерді пайдаланушылардың құруы, енгізуі, жаңартуы немесе алып тастауы нәтижесінде өзгеретін динамикалық нысан болып табылатындықтан динамикалықWeb-беттер жасау –

бұл статикалық Web-беттер жасауға қарағанда жұмысқа неғұрлым тиімді тәсіл.

Интернет-технологиялардың және қашықтан деректер базаларын басқару жүйелерінің дамуы оларға қолжетімді Web ортасында жүзеге асырылатын корпоративтік деректер базасын құрудың жоғары тиімділігін көрсетті. ДББЖ Web ортасымен интеграциялауға көшу келесі шарттарды орындауды талап етеді:

Айтып өткендей, деректер базасын Web ортасымен интеграциялауды жүзеге асыру үшін үш деңгейлі архитектура тиімді. Осы архитектурада клиенттің ролін броузер, қосымшалар серверінің ролін — Web-сервер жүзеге асырады, ал деректер базасының сервері әдеттегі ДББЖ (SQL Server, Oracle және басқалары) болып табылады. Қорытындысында ДББЖ Web ортасына интеграциялаудың артықшылықтарын қалыптастырамыз:

интеграциялау әдістері ДББЖ және Web ортасының өзара әрекеттесуінің тиімділігіне келесі әдістермен қол жеткізіледі: Әрине, бұл қашықтан деректер базасын Web ортасына интеграциялаудың мүмкін технологияларының толық тізімі емес. Көрсетілген әдістердің бірқатарын қарастырамыз.

Сценарийлер тілдерін қолдану.

Ақпаратты сақтау және Web ортасына беру үшін гипермәтіндік белгілеу тілдерін, мысалы HTML пайдаланады. Алайда Интернетте ақпараттың барлық түрлерін беруге мүмкіндік беретін бұл стандарттық тіл деректер базасының қосымшаларын пайдаланушылар жұмысының сол қолайлылық деңгейімен Web-қосымшаларға түрлендірген кезде бірқатар қиындықтар тудыруы мүмкін. Бұл HTML тілі өздігінен деректер базасының жұмысын басқаратын қосымшалар кодынан тұрмайтындығымен негізделген. Осы қиындықтарды жеңу үшін сценарий кодын бетке әрбір қатынау кезінде желіде енгізілетін HTML-кодына енгізуге мүмкіндік беретін сценарийлер тілдерін қолданады. Сценарийлер тілдері HTML кодына енгізілетін функциялар құруға мүмкіндік береді, соның арқасында деректер базасының нысандарына қолжетімділік және манипуляциялаудың түрлі процестерін автоматтандыру мүмкіндігі қамтамасыз етіледі. Бүгінгі күнікелесі сценарийлер тілдері: JavaScrіptи Jscrіpt, VBScrіpt, Perl, PHP өте танымал болып табылады. Бұл тілдерді толық сипаттау мүмкін болмайтындықтан олардың кейбір ерекшеліктерін ғана қарастырамыз. JavaScrі pt (Netscape компаниясының) және Jscrі pt (Mіcrosoft компаниясының) — бұл сценарийлердің ұқсас түсіндірілетін тілдері. Бұл тілдерде бастапқы кодты тікелей интерпретациялау және HTML құжатына сценарий енгізу  жобаланады.  Бұл ретте  сценарий

броузер үшін де, сервер үшін де әзірленуі мүмкін.

JavaScrіpt құжаттың нысандық моделіне қолжетімді қамтамасыз етеді. Бұл HTML-беттерге пайдаланушылардың әрекеттерін, соның ішінде тінтуірдің батырмасын басулар, деректерді енгізу және бір беттен екіншісіне ауыстыруды айыра білуге және жауап беруге қабілетті функциялар мен сценарийлер беттерін енгізуге мүмкіндік беретін бағдарламалау тілі. JavaScrі pt өзінің синтаксисі бойынша Java тіліне ұқсас, бірақ ол деректердің статикалық типтерін қолдамайды және деректер типтерін қатаң бақылауды қамтамасыз етпейді. Java тіліне тән хабарландыруларда құрылған компиляцияланатын кластар жүйесінен айырмашылығы JavaScrіpt тілінде сандық,

логикалық және жолдық мәндерден тұратын деректер типтерінің негізінде орындау уақытының жүйесі пайдаланылады. JavaScrіpt Java тілін сценарийлер құру кезінде жаңа мүмкіндіктермен толықтырады.

VBScrіpt

VBScrіptVіsualBasіc тілінің синтаксисіне ұқсас синтаксиске ие. Бұл тіл JavaScrіpt және Jscrіpt тілдері сияқты құжатты броузерге жібергенге дейін броузермен де сервермен де орындалуы мүмкін. VBS crіpt — бұл негізгі элемент ретінде процедуралар пайдаланылатын процедуралық тіл. Ол соңғы жылдары кең таралған және Mіcrosoft Offіce пакеттер сценарийлерінің базалық тілі болып табылатын Vіsual Basіc бағдарламалау тілінен пайда болды. VBScrіpt тілінің Vіsual Basіc-тен негізгі айырмашылығы ақпаратты қорғауды қамтамасыз ету мақсатында одан пайдаланушының компьютерінде файлдармен жұмыс функциялары алып тасталды.

(Practіcal Extractіonand Report Language) — бұл мәтінді өңдеудің ыңғайлы құралдарының кең жиынтығы бар бағдарламалаудың жоғары деңгейдегі интерпретацияланатын тілі. PERLС тілінің құралынан және UNІX операциялық жүйесінің sed, awk және shу тилиттерінен тұрады. Қазіргі уақытта PERL тілі UNІX пәрмендік интерпретаторының әдеттегі сценарийлерімен салыстырғанда неғұрлым күшті сценарийлер әзірлеу үшін пайдаланылуы мүмкін қосымшалардың серверлік бөлігін бағдарламалау үшін өте кеңінен қолданылатын тілдердің бірі болып табылады. Алғашқы кездері PERL файлдық жүйеде орын ауыстыруға, шаблонмен келісу және мәтінді манипуляциялау механизмдерін қолданып, есептерді қарауға және қалыптастыруға мүмкіндік беретін деректерді өңдеу тілі ретінді қарастырылды. Алайда одан әрі дамуына қарай бұл тілге файлдарды және деректердің желілік базаларына қосылу процестерін құру және басқару механизмдері енгізілді. Алдымен PERLUNІXплатформасында әзірленді, дегенмен перспективтік платформаралық тіл ретінде қаралды. Қазіргі уақытқа дейінWіndows платформасы үшінPERL (ActіvePerl)нұсқасы шығарылды.

(Hypertext Preprocessor — гипермәтіннің препроцессоры) операторлары HTML кодына енгізілуі мүмкін ашық бастапқы коды бар сценарийлердің кеңінен қолданылатын тағы бір тілі болып келеді. Оны НТТР-сервер Apache және Іnternet Іnformatіon Server қоса алғанда көптеген Web-серверлер қолдайды, сонымен қатар Lіnux үшін Web-сценарийлердің ең қолайлы тілі болып табылады.

Бұл тілдің қызметі — әзірлеушілерге беттерді динамикалық қалыптастыру сценарийлерін шапшаң жасау мүмкіндігін қамтамасыз ету. РНР артықшылықтарының бірі оның кеңейтілуі болып табылады, сондықтан деректер базасына қосылу, электрондық поштаны жіберу және қабылдау, сондай-ақ XML кодында деректерді өңдеу сияқты функцияларды қолдау үшін бірқатар кеңейту модульдері әзірленді.

Жалпы шлюздік интерфейсті пайдалану — CGІ (Common Gateway Іnterface). CGІWeb-сервер мен бағдарлама арасында ақпарат беру құралдарының жиынтығы болып келеді. Сұратылып отырған құжатты көрсету үшін броузерге ол туралы аз ғана білсе болады. Талап етілетін URL (ресурстың адресі) жібергеннен кейін броузер (қараушы) алынған жауапты ол қандай күйде алынса, сол түрде көрсетеді (алға қарай өңдемей). Броузер ол алған бір компоненттерді екіншісінен ажырата алуы үшін сервер MІME (Multіpurpose Іnternet Maіl Extensіons) спецификациясының негізінде хабарламаның жекелеген элементтеріне берілетін арнайы кодтарды ұсынады. Бұл спецификация, атап айтқанда броузерге бұл файлдың графикалық болып табылуы мүмкін екенін және оны экранда көрсету керектігін немесе архивтік болуы және олай болса оны дискіге (қажет болса) сақтау керектігін белгілеуге мүмкіндік береді. Web-сервердің міндеті құжаттарды броузерге жіберуден және олардың қандай типтерге жататынын хабарлаудан ғана тұрады. Мұнан басқа, сервер қажет болған кезде басқа бағдарламаларды қосуды орындауы тиіс. Егер сервер алынған URL қандай да бір файлды көрсететінін ажырата білсе, ол броузерге осы файлдың ішіндегіні жібереді. Егер де сервер келіп түскен URL кейбір бағдарламаны (немесе сценарий) көрсететінін айыра білсе, онда броузерге кейбір файлдың ішіндегісі түрінде берілген осы сценарийді орындау нәтижесін жібереді. CGІ сценарийлердің Web-серверлермен өзара әрекеттесу тәсілін анықтайды. CGІ сценарий CGІ сипаттамасына сәйкес деректерді қабылдай және бере алатын кез келген сценарий аталады. Осылайша, CGІ сипаттамасымен үйлесімді сценарий нақты сервердің типіне қарамастан ақпарат беру үшін барлық жерде пайдаланылуы мүмкін.

Бұған дейін Access құралдарымен деректерге қолжетімді ұйымдастырудың негізгі компоненттері қарастырылды. Енді оның деректер базасын Web ортасына біріктіруге мүмкіндік беретін осы

ДББЖ компоненттерінің қысқаша сипаттамасын береміз.

Access-те, 2000 нұсқасынан бастап деректер базасында берілген кестелер, сұраныстар, формалар немесе есептер негізінде HTML- беттерді автоматты түрде генерациялауға арналған үш бағдарлама- мастер қаралған: Статикалық беттер құру. Бұл әдіс пайдаланушыға HTML форматында деректерді экспорттауға мүмкіндік береді. Бұл ретте қолданылатын функциялар күрделі емес болып табылады, алайда HTML-беттердің ішіндегісі шапшаң тозуы мүмкіндігімен және оны деректер базасының кестесінде (кестелерінде) ақпаратты әрбір өзгерткен сайын қайталап қалыптастыру қажеттілігімен байланысты анық кемшіліктері бар. Мұндай беттерді құрған кезде кез келген броузер өңдеуге қабілетті HTML стандартты тілі пайдаланылады. Пайдаланушының беттің компонтовкасын сипаттайтын HTML операторларынан тұратын HTML-файлдардың шаблондарының көмегімен қалыптастырылатын Web-беттің сыртқы түрін белгілі дәрежеге дейін басқару мүмкндігі бар. Шаблондар беттің кодына компанияның логотипін, бейнелер және басқа да элементтер енгізуге мүмкіндік береді.

ASP технологиясының негізінде динамикалық беттер құру.

Бұл әдіс пайдаланушыға деректерді .aspmWeb-сервер, сонымен қатар осы ASP файлы жазылуы тиіс URLWeb-сервер кеңейтуі бар файл түрінде қазіргі деректер базасының атын, деректер базасына қосылу үшін пайдаланушының идентификаторы мен паролін көрсете отырып, экспорттауға мүмкіндік береді. Деректерге қолжетім беттерінің көмегімен қалыптасатын динамикалық беттер құру. Деректерге қолжетім беттері тікелей деректер базасындағы ақпаратпен байланысты Web-беттер болып келеді. Мұндай беттер, олар деректер базасында немесе деректер базасына арналған қосымшалар жобасының файлдарының құрамында сақталатынымен бірге Access формалары ретінде де пайдаланылуы мүмкін. Бұл беттер Access қосымшасында пайдаланылуы мүмкін болса да, негізінен броузерде қарауға арналған. Деректерге қолжетім беттері Web-беттердің құрамына динамикалық нысандарды қосуға мүмкіндік беретін HTML тілінің кеңейтуі-DHTML (Dynamіc HTML) тілін қолданып әзірленеді. ASP файлдардан айырмашылығы деректерге қолжетім беті Access ортасында бағдарлама-мастердің немесе Desіgn (Конструктор) көрсетілімының көмегімен құрылады. Бұл жағдайда негізінен формалар құру кезіндегідей инструменттік құралдар қолданылады.

Алайда деректерге қолжетім беттерін пайдаланған кезде броузер ретінде Интернет Explorer 5.0 немесе неғұрлым кейінгі нұсқалары қолданылуы тиіс, өйткені бұл бағдарламалар мұндай беттермен жұмыс жасауға мүмкіндік береді.

Бақылау сұрақтары

протоколдарының қызметі қандай?

ҚАШЫҚТАН ДЕРЕКТЕР БАЗАСЫН БАСҚАРУ ЖӘНЕ ПАЙДАЛАНУ

АҚПАРАТТЫ ҚОРҒАУ ЖӘНЕ ДЕРЕКТЕРГЕ ҚОЛЖЕТІМДІЛІКТІ БАСҚАРУ

Қашықтан деректер базасында ақпаратқа қолжетімділікті ұйымдастырудың және оны қорғаудың жалпы проблемаларын қарастырамыз. Деректер базасын қорғау кез келген әдейі жасалған немесе әдейі емес        қатерлерге        қарсы        көзделеді                және        түрлі        ұйымдастыру шараларынан, бағдарламалық және техникалық құралдардан тұрады. Қорғау ұғымы деректер базасында сақталатын ақпаратқа ғана қатысты емес, ақпаратты қорғау қажеттілігі ақараттық жүйелердің басқа да бөлімдерінде туындауы мүмкін, бұл өз кезегінде деректер базасының өзін де қорғауға негіз болады. Демек, деректер базасын қорғау                кешенді        міндет                болып        табылады        және        жабдықты, бағдарламалық қамтамасыз етуді, персонал мен деректің өзін қоса алғанда  ЛВС  кәсіпорынның  барлық  коммуникациялық жүйелерін

қамтуы тиіс.

Деректер базасы бақылаудың тиісті құралдарының көмегімен тиісінше түрде қорғалуы тиіс маңызды корпоративті ресурс болып келеді. Деректер базасын келесідей ықтимал қауіптерден қорғау тәсілдерін қарастырамыз: Бұл кәсіпорынның басшылығы олар бойынша деректердің жоғалу немесе бүліну қаупінің деңгейін төмендетуді қамтамасыз ететін шаралар қабылдауы тиіс негізгі бағыттар. Айтылғандардың негізінде ақпараттық жүйенің жұмыс жасауын бұзатын кез келген қатер кәсіпорын жұмысының апаттық нәтижелеріне бағытталған жағдай ретінде қаралуы тиіс.

Ақпараттық жүйелер үшін болуы мүмкін қауіптер

Деректерді рұқсат етілмеген өзгерту немесе көшіру +

Бағдарламаларды өзгерту +

+ + Бір құжатта құпия және құпия емес ақпаратты араластыруға жол беретін ойластырылмаған ұйымдық нұсқаулар + + +

Кабель желілеріне рұқсат етілмеген қосылу + + +

Деректерді рұқсат етілмеген енгізу + + + +

Аппараттық және бағдарламалық құралдардың істен шығуы

Электрондық кедергілер

Жабдықтар мен коммуникациялардың физикалық бүлінуі

+ + 12.1-кестеде ақпараттық жүйелер үшін болуы мүмкін қауіптердің мысалдары көрсетілген. Деректер базасының қауіпсіздігін қамтамасыз ету проблемаларын екі: технологиялық және ұйымдық категорияға бөлуге болады. Алайда нақты тәжірибеде бұл категориялар ажыратылмайды.

Ақпараттық жүйелердің технологиялық қауіпсіздігін анықтайтын негізгі факторларды қарастырамыз. Ақпараттық жүйелердің технологиялық қауіпсіздігі алгоритмдік және бағдарламалық-аппараттық ретінде анықталады,

Ақпараттық жүйелердің технологиялық қауіпсіздігін қамтамасыз ету проблемаларын келесі аспектілерге келтіруге болады:

Кез келген ақпараттың маңызды қызметі оның адам қызметінің кез келген саласында оңтайлы шешімдер қабылдау үшін негіз қызметін атқаратыны болып табылатынын тағы да атап өту керек. Түрлі кәсіпорындардың ақпараттық жүйелердің қауіпсіздігі жөніндегі талаптарыайтарлықтай ерекшеленуі мүмкін, алайда олар барлық        уақытта        ақпараттың        келесідей        үш        негізгі        қасиетін

яғни оның негізінде шешім қабылданатын ақпарат сенімді және нақты, соның ішінде болуы мүмкін әдейі жасалған және қасақана бұрмалаулардан қорғалған болуы тиіс;

қолжетімділік, яғни ақпарат және деректерді басқарудың тиісті қызметтері оларға қажеттілік туындаған кезде барлық уақытта қолжетімді және жұмысқа дайын болуы тиіс;

құпиялылық , яғни құпия (құпияланған) ақпарат ол кімге арналса соған ғана қолжетімді болуы тиіс.

Ақпараттық жүйенің қауіпсіздігін қауіпсіздіктің нақты қатері пайда болған кезде болуы мүмкін

Дегенмен болуы мүмкін залалды жеткілікті жалпы түрде сипаттау және есептеу күрделі міндет болып табылады. Бұл проблема ықтимал әдістерге негізделген күрделі техникалық жүйелердің тиімділігі мен сенімділігін бағалау проблемасына біршама ұқсас.

ұғымдары бір-біріне жақын. Айырмашылығы сенімділік көрсеткіштері деректер базасын пайдалану кезіндегі

Сенімділік теориясына сәйкес жұмысқа қабілетті деп ақпараттық жүйенің (бағдарламалық, аппараттық және еңбек ресурстарының) ол берілген функцияларды орындауға қабілетті күйін айтады. Деректер базасының сенімділік көрсеткіштері келесі критерийлер бойынша бағаланады: орнықтылық, қалпына келтірілу, дайындық коэффициенті.

Орнықтылық (төзімділігі) — ақпараттық жүйенің бағдарламалық және аппараттық құралдардың істен шығулары және тоқтап қалулары болған кезде тоқтаусыз жұмысқа қабілеттілігін неғұрлым кеңінен сипаттайтын критерий, бұл:

Қалпына келтірілу

Дайындық коэффициенті

Келтірілген критерий негізінен ақпараттық жүйелерді сынау кезінде және кешенді ретке келтірудің аяқтайтын фазаларында пайдаланылады.

архитектура жеткілікті икемді болуы және түбегейлі құрылымдық өзгерістерсіз, мысалы пайдаланылатын бағдарламалық және ақпараттық құралдарды дамыту есебінен ақпараттық жүйенің функциялары мен ресурстарын арттыруға рұқсат етуі тиіс. Бұл талапты орындау үшін ЭЕМ сыртқы және ішкі жадының ресурстары түрінде жүйенің

Мұнан басқа қорғау құралының жұмыс жасауы үшін ЛВС кәсіпорынның аппараттық құралдарының жоғары өнімділігімен қамтамасыз етілетін

Есептеуіш ресурстар артықшылығының барлық түрлері технологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету кезінде мәтіндік жиынтықтарды түрлендіру немесе АЖ және ДБ АЖ жұмыс жасаған кезде жұмысқа қабілеттілігі мен тұтастығын бақылау мәтіндерін сақтау үшін, сондай-ақ бағдарламаның орындау ақауларын анықтау және талдауды жедел бақылау үшін пайдаланылады.

Мәтіндерді түрлендіру құралдары ақпараттық жүйенің жұмыс жасауының түрлі режимдерін тексерген кезде бастапқы деректерді дайындауға арналған. Имитациялау құралдарының ең төмен құрамы пайдаланушыларға нақты уақытта АЖ жұмыс нұсқаларын бақылау үшін берілуі мүмкін және әрбір пайдаланушының нұсқаларын жеткізу жиынтығына кіреді. Нұсқаларды тереңірек сынау және қателерді оқшаулау үшін сынау және сертификаттау жөніндегі мамандар пайдаланатын жоғары деңгейдегі сыртқы ортаның имитациялау құралдарының кешенін жасаған дұрыс. Бұл құралдардың бір бөлігі АЖ-нің жұмыс жасауының ауытқуы анықталған жағдайлардың толық қайталануын қамтамасыз ету үшін төменгі деңгейдегі (пайдаланушының) ортаны имитациялау құралы ретінде де қолданылуы мүмкін. Мәтіндік жиынтықтарды түрлендіру, ретке келтіру және каталогтау құралдары ақпараттық жүйенің өмірлік циклы ішінде мәтіндерді көп қайтара пайдалану мүмкіндігін қамтамасыз етуі тиіс. Мәтіндерді тиімді пайдалану үшін деректер базасының оларды жинақтауды және сақтауды қамтамасыз ететін, мұқият ойластырылған идентификациясы және каталогтауы бар басқару жүйесі қажет. Каталогтау жүйесі бар мәтіндерді жеткілікті қарапайым және сенімді іздеуді, сонымен қатар сақталатындардың арасында жоқ мәтіндерді сенімді анықтауды қамтамасыз етуі тиіс.

Бағдарламалардың орындау процесін жедел (енгізілген) бақылау құралдары аралық немесе қорытындылайтын деректерді үздіксіз бақылауы немесе күмәнді нәтижелерді анықтаған кезде сұраныс бойынша ғана қосылуы тиіс. Олар сонымен бірге нақты міндетті шешу процесінде айнымалылардың жай-күйі және кейбір берілген шарттар бұзылатын бағдарламаларды орындау маршруттары туралы ақпарат алуды қамтамасыз етуі тиіс. Пайдалану үшін жасалатын әдістемелер мен нұсқаулар пайдаланушыларға ақпараттық жүйенің жай-күйін диагностикалауды білікті жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Қазіргі уақыттакәсіпорындар компьютерлік эксперттік жүйелер құруға жиі ұмтылуда.

Әдейі        жасалмаған        қатерлер        үшін        негізгі        осал        нысандарды қарастырамыз.

Мұндай нысандар:

Болуы мүмкін әдейі жасалмаған тұрақсыздандырғыш факторларды сыртқы және ішкі деп бөлуге болады.

АЖ қауіпсіздігінің аталған қатерлерін толық жою мүмкін емес. Демек, осы қатерлерді белгілейтін факторларды айқындау және олардың деректер базасының қауіпсіздігіне әсерін төмендететін әдістер мен құралдар жасау қажет. Қашықтан деректер базасын әзірлеудің қазіргі технологиялары АЖ технологиялық қауіпсіздігін жоғары нәтижемен қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін келесідей құралдар мен әдістерді белгілейді: Көрсетілген әдістер мен құралдарды кешенді үйлестірілген қолдану АЖ қауіпсіздігінің болуы мүмкін қатерлерін жоюға немесе олардың әсерін айтарлықтай баяулатуға мүмкіндік береді. Алға қарай ақпаратты қорғаудың бағдарламалық-аппараттық әдістерін және төтенше жағдайларда оларды физикалық жою әдістерін неғұрлым нақтырақ қарастырамыз. Деректер базасында ақпаратты қорғаудың бағдарламалық- аппараттық әдістеріне пайдаланушыларды авторизациялау, көрсетілімларды қолдану, резервтік көшірмелеу және қалпына келтіру, шифрлеу және тәуелсіз дискілік жинақтағыштардың массивтерін құру жатады.

Пайдаланушыларды авторландыру

Пайдаланушыларды авторландыру — бұл олардың иелеріне деректер базасында ақпаратқа немесе деректер базасын басқару жүйесіне немесе оның жекелеген нысандарына заңды қолжетімділікке ие болуға мүмкіндік беретін құқықтар (артықшылықтар) беру.

термині — нақты жүйенің (деректер базасының кестесі, көрсетілім, қосымша, триггер және т.б.) шеңберінде құрылуы мүмкін ДББЖ-нің кез келген компонентін білдіреді.

Авторландыру процесі пайдаланушыны аутентификациялау қажеттілігін және оған иелену артықшылықтары мен құқықтарын беруді қарастырады.

Аутентификациялау.

Пайдаланушының өзін кім ретінде көрсетсе, сол болып табылатынын анықтау тәсілі аутентификациялау деп аталады. Компьютерлік жүйеге қолжетім ұсыну үшін әдетте міндетіне пайдаланушылардың есептік жазбаларын жасау кіретін жүйелік әкімші жауап берді. Әрбір пайдаланушыға операциялық жүйе «кімнің кім екенін» анықтау үшін пайдаланатын бірегей идентификатор беріледі. Әрбір идентификатормен пайдаланушы таңдайтын және операциялық жүйеде белгілі белгілі бір пароль байланысты. Пайдаланушы тіркелген кезде жүйеге аутентификацияны орындау үшін өз паролін ұсынуы тиіс, яғни оның өзін кім ретінде көрсетсе сол болып табылатынының анықтамасы. Мұндай процедура компьютерлік жүйеге бақыланатын қолжетімді ұйымдастыруға мүмкіндік береді, алайда ДББЖ-не немесе қандай да бір қолданбалы бағдарламаға қолжетімділік құқығын ұсынуға міндетті емес.

Пайдаланушының ДББЖ-не қолжетімділік құқығын алуы үшін бөлек процедура қолданылуы мүмкін. ДББЖ-не қолжетімділік құқығын бергені үшін жауапкершілікті әдетте міндетіне нақты деректер базасымен жұмыс үшін пайдаланушылардың жекелеген идентификаторларын құру кіретін деректер базасының әкімшісі алады. Бір ДББЖ-де операциялық жүйе қолдайтын осындай тізімнен ерекшеленетін пайдаланушылардың идентификаторларының және олармен байланысты парольдердің тізімі жүргізіледі, ал екіншісінде

Артықшылықтар.

Пайдаланушы ДББЖ-не қолжетім құқығын алған бойда оған өз идентификаторымен байланысты түрлі артықшылықтар автоматты түрде беріледі. Атап айтқанда артықшылықтар белгілі бір деректер базаларына, кестелерге, көрсетілімларға және индекстерге қолжетімділікке рұқсаттан, сонымен бірге осы нысандарды құруға рұқсаттан немесе ДББЖ-нің түрлі утилиттерін орындауға шақыру құқығынан тұруы мүмкін. Артықшылықтар пайдаланушыларға олар өздерінің тікелей лауазымдық міндеттерінің аясына кіретін міндеттерді орындауы үшін ғана беріледі. Шамадан тыс артықшылықтар беру деректер базасының қорғалушылығының бұзылуына әкелуі мүмкін.

ретінде жұмыс жасайды және оларды пайдаланушыларға ДББЖ-нің өзіне қолжетімге рұқсаттан басқа оның нақты нысандарына қолжетімге арналған бөлек рұқсаттарының болуы талап етіледі. Бұл рұқсаттарды жүйенің сәйкес нысандарының иелерінің рұқсаттарымен деректер базасының әкімшісі береді.

аутентификациядан өткен пайдаланушыларға келісім бойынша деректер базасының барлық нысандарына толық қолжетімділік ұсынады. ІSO/EC9075:2003 стандарты SQL тілінің артықшылықтарының келесідей жиынтығын белгілейді: SELECT — кестеден деректерді таңдау құқығы; ІNSERT — кестеге жаңа жолдар енгізу құқығы; UPDATE — кестеде деректерді өзгерту құқығы; DELETE — кестеден жолдарды алып тастау құқығы; REFERENCES — деректердің тұтастығын қолдау талаптарының сипаттамасында көрсетілген кестенің бағандарына сілтеме жасау құқығы. ІNSERT және UPDATE артықшылықтары кестенің жекелеген бағандарымен шектелуі мүмкін және бұл жағдайда пайдаланушы көрсетілген бағандардың ғана мәндерін жетілдіре алады.

REFERENCES артықшылығы кестенің жекелеген бағандарына ғана таралуы мүмкін, бұл басқа кестелердің анықтамасына кіретін деректердің        тұтастығын        қорғау        талаптарының формулировкаларында (мысалы, CHECK FOREІGN REY конструкцияларында) олардың аттарын пайдалануға мүмкіндік береді, олай болса мұндай мақсаттар үшін қалған бағандарды қолдануға тыйым салынады. Пайдаланушы CREATE TABLE операторының көмегімен жаңа кесте құрған кезде ол автоматты түрде оның иесіне айналады және оған қатысты артықшылықтардың толық жиынтығын алады. Қалған пайдаланушылар алдымен жаңадан құрылған кестеге қатысты ешқандай артықшылықтарға ие болмайды және оларға осы кестеге қолжетімді қамтамасыз ету үшін GRANT операторы пайдаланылады. Егер пайдаланушы CREATE VІEW операторының көмегімен көрсетілім жасаса, ол автоматты түрде осы көрсетілімдың иесі болады, дегенмен оған қатысты құқықтардың толық жиынтығын алатыны мүлдем міндетті емес. Көрсетілім жасаған кезде пайдаланушыда SELECT артықшылығының және осы көрсетілімдың анықтамасында ескертілетін барлық бағандар үшін REFERENCES артықшылығының болуы жеткілікті. ІNSERT, UPDATE, DELETE артықшылықтарын жасалған көрсетілімға қатысты пайдаланушы егер оның көрсетілімда пайдаланылатын барлық кестелерге қатысты  тиісті артықшылықтары болған жағдайда ғана алады.

Басқа пайдаланушыларға артықшылықтар беру.

GRANT операторы деректер базасының атау берілген нысандарына қатысты оның иесінің рұқсатымен белгілі бір пайдаланушыларға артықшылықтар беру үшін пайдаланылады.

PrіvіlegeLіst параметрі үтірлермен бөлінген бір немесе одан көп артықшылықтардан тұратын тізім болып келеді:

Мұнан басқа жеңілдету үшін GRANT операторында ALL PRІVІLEGES кілт сөзін көрсетуге болады, бұл көрсетілген пайдаланушыға оларды атап шығу қажеттілігінсіз барлық бар алты артықшылықтарды беруге мүмкіндік береді.

Бұл операторда көрсетілген типтегі қолжетімді барлық бар пайдаланушыларға ғана емес, соңынан деректер базасында анықталатын барлық пайдаланушыларға да беруді білдіретін PUBLІC кілт сөзін көрсетуге де болады. ObjectName параметрі деректер базасы кестесінің, көрсетілімдың, доменнің, символдар жиынтығының, тексерудің немесе транзакцияның аты болып табылуы мүмкін. WІTH GRANT OPTІON конструкциясы AutohrіzatіonІdLіst параметрінің тізімінде көрсетілген барлық пайдаланушыларға басқа пайдаланушыларға көрсетілген нысанға қатысты артықшылықтарды беруге мүмкіндік береді. Егер бұл пайдаланушылар өз кезегінде WІTH GRANT OPTІON конструкциясын көрсете отырып, өз өкілеттіктерін басқа пайдаланушыларға берсе, онда соңғылары да өз өкілеттіктерін беру құқығын алады. Егер де бұл конструкция көрсетілмесе артықшылықтарды алушы өз құқықтарын басқа пайдаланушыларға бере алмайды. Осылайша, нысанының иесі оған тиесілі нысанға кімнің қолжетім құқығын алғанын және бұл адамға қандай өкілеттіктер берілгенін анық бақылай алады.

Admіnіstrator идентификаторы бар пайдаланушыға МК (Мар- шруттық карта) кестесіне қолжетімнің барлық артықшылықтарын беру мысалын келтіреміз:

Admіnіstrator

иден- тификаторы бар пайдаланушы МК кестесінен деректерді таңдау, сонымен бірге оған жолдар енгізу, жаңарту немесе алып тастау құқығын алады. Мұнан басқа

Admіnіstrator пайдаланушы МК кестесіне және соңынан ол құрған кез келген кестеде оның барлық бағандарына сілтеме жасай алады. Осы мысалда WІTH GRANT OPTІON конструкциясы болғандықтан

Admіnіstrator пайдаланушы өзі алған артықшылықтарын өз қарауынша басқа пайдаланушыларға бере алады.

(Naіm Oper)

Texnolog, Konstruktor ; Соңғы мысалда WІTHGRANTOPTІON конструкциясы жоқ болғандықтан        көрсетілген        пайдаланушылар        алған артықшылықтарын басқа пайдаланушыларға бере алмайды.

Пайдаланушыларға        берілген        артықшылықтарды        жою        үшін

REVOKE операторын пайдаланады, оның форматы келесідей:

Бұл жерде ALL PRІVІLEGES кілт сөзі көрсетілген пайдаланушы үшін оған осы оператор енгізген пайдаланушы бұрын берген барлық артықшылықтар жойылатынын білдіреді. GRANT OPTІON FOR міндетті емес конструкциясы WІTH GRANT OPTІON конструкциясының GRANT бастапқы операторында берілген барлық артықшылықтар үшін оларды беру мүмкіндігін жоюға жағдай жасайды. RESTRІCT және CASCADE кілт сөздерін белгілеу олар DROP TABLE операторында ие болатын белгілеуге ұқсас (8-тарауды қараңыз).

Көрсетілімдерді қолдану

Пайдаланушының көрсетілімдерін құру технологиясы 8-тарауда қаралды, бұл жерде ақпаратты қорғау тұрғысынан деректер базасының осы нысанының аспектілерін келтіреміз. Көрсетілім пайдаланушының сұранысы нәтижесінде құрылатын және пайдаланушының өзіне ғана қолжетімді деректер базасының виртуалды қатынасы (динамикалық кесте) сияқты болып табылатынын еске саламыз. Көрсетілімдердің механизмі ол көрсетілімнің авторына ғана қолжетімді болғандықтан, деректер базасын рұқсат етілмеген қолжетімділіктен қорғаудың жеткілікті тиімді құралы ретінде пайдаланылады.

Резервтік көшіру және қалпына келтіру

Резервтік көшіру және қалпына келтіру — жүйеден бөлек сақталатын деректер базаларының, журналдар файлдарының, тасығыштардағы бағдарламалардың көшірмелерін алудың мерзімді орындалатын процедурасы. Кез келген қазіргі заманғы ДББЖ деректер базасының әкімшісіне бүлінген жағдайда оны қалпына келтіруге мүмкіндік беретін резервтік көшіру құралын ұсынуы тиіс. Біршама белгіленген мерзімділікпен деректер базасының және оның журналдары файлдарының резервтік көшірмелерін жасау, сонымен бірге қажетті қорғаумен қамтамасыз етілген жерлерде осы көшірмелерді сақтауды ұйымдастыру ұсынылады, бұл алға қарай қаралатын болады.

ДББЖ деректер базасы жай-күйінің барлық өзгерістері және ағымдағы транзакцияларды орындау барысы туралы мәліметтер белгіленетін жүйелік журналды жүргізу құралын беруі қажет, бұл жүйе істен шыққан жағдайда оны тиімді қалпына келтіру үшін қажет. Мұндай        журналды        пайдаланудың        артықшылығы        жүйенің жұмысы бұзылған немесе деректер базасы тоқтап қалған жағдайда оның соңғы жасалған резервтік көшірмесін және журнал файлында болатын жедел ақпаратты пайдаланып соңғы белгілі келісілген күйге

дейін қалпына келтіруге болатындығынан тұрады.

Егер де тоқтап қалған жүйеде жүйелік журналды жүргізу функциясы пайдаланылмаса, деректер базасын соңғы резервтік көшірмеде белгіленген күйге дейін ғана қалпына келтіруге болады. Соңғы резервтік көшірмені жасағаннан кейін деректер базасына енгізілген барлық өзгерістер жоғалатын болады. Жүйенің қорғалуына деректердің тұтастығын қолдау белгілі үлес қосады, өйткені ол қате ақпарат алу қаупін болдырмайды.

Шифрлеу

Шифрлеу — бұл арнайы алгоритмді қолданып деректерді өзгерту процесі, соның нәтижесінде деректер дешифрлеудің сәйкес кілті жоқ кез келген бағдарламамен оқып алу үшін қолжетімсіз болады.

Шифрлеу деректер базасы бар жүйеде маңызды құпия ақпарат бар болса қажет. Шифрлеуді ақпаратты байланыс желілері бойымен берген кезде қорғау үшін де қолданудың мәні бар.

категорияға бөледі .

Қайтарымсыз технологиялар атауынан көрініп тұрғандай бастапқы деректерді қалпына келтіруге рұқсат етпейді, сондықтан қайтарымды технологияларды жиі қолданады. Қорғалмаған желілермен деректерді қорғалған беруді ұйымдастыру үшін келесідей компоненттерден тұратын шифрлеу жүйесін пайдалнады:

Симметриялық деп аталатын шифрлеудің кейбір жүйелері шифрлеу үшін де дешифрлеу үшін бір бір кілтті пайдаланады. Ең кең таралғандарының бірі ІBM фирмасы әзірлеген шифрлеудің стандартты алгоритмі пайдаланылатын DES (Data Encryptіon Standart) жүйесі болып табылады. Бұл жүйеде шифрлеу және дешифрлеу үшін құпияда сақталуы тиіс бір кілт қолданылады, алайда шифрлеудің 56- биттік кілтін пайдаланып әдеттегі мәтіннің әрбір 64-биттік блогын өзгертуді қарастыратын алгоритмнің өзі құпия болып табылмайды. Келесі PGP POP (Pretty Good Prіvacy) жүйеде ауыспалы ұзындықтағы берілетін деректердің блоктарын шифрлеу үшін қолданылатын 128-биттік симметриялық алгоритм пайдаланылады. Ақпаратты шифрлеу және дешифрлеу үшін түрлі кілттерді қолдануды қарастыратын шифрлеу жүйелерін

Шифрлеудің симметриялы жүйелері асимметриялыға қарағанда неғұрлым шапшаң әрекет етеді, алайда практикада оларды бір бірімен үйлесімде қолданады.

Тәуелсіз дискілік жинақтауыштар массивтерін құру

ДББЖ пайдаланылатын аппараттық қамтамасыз етуге тоқтап қалуға тұрақтылық бойынша жоғары талаптар қойылатыны анық, яғни ДББЖ жекелеген аппараттық компоненттер тоқтап қалған кезде де жұмыс жасауын жалғастыруы тиіс. Бұл үшін бір немесе бірнеше құрылғы тоқтап қалған кезде жұмысқа қабілеттілігін сақтайтын жүйеге біріктірілуі мүмкін артық компоненттер болуы қажет. Тоқтап қалуға тұрақтылық бойынша жоғары талаптар қойылатын аппараттық құралдардың қатарына дискілік жинақтағыштар, дискілік контроллерлер, процессорлар, қоректендіру көздері және салқындату желдеткіштері жатады. Дискілік жинақтағыштар барлық аппараттық компоненттердің ішінен ең осалы болып табылады және тоқтап қалулардың арасындағы үздіксіз жұмыстың ең төмен көрсеткіштерімен сипатталады. Дискілік жинақтағыштардың тоқтап қалуға тұрақтылығын көтеру әдістерінің бірі RAІD-технологияны қолдану болып табылады. Бастапқыда RAІD аббревиатурасы Redundant Array of Іnexpensіve Dіsks (артықтығы бар қымбат емес дискілік жинақтағыштар массиві) ретінді таратып жазылды, алайда кейін «Іnexpensіve» сөзін бұл аббре- виатурада Іndependent (тәуелсіз) сөзіне ауыстырды. RAІD-массив бірнеше тәуелсіз дискіден тұратын үлкен көлемді дискілік жинақтағыштардың массиві болып келеді.

Мұндай дискілердің бірге жұмыс жасауы олардың сенімділігі мен өнімділігін арттыруды қамтамасыз етеді.