Жүрегім менің – жанартау

Авторы: Жарылқасын Аманұлы

АҚЫН ТУРАЛЫ АЗ СӨЗ Жарылқасын Аманұлы 1938 жылы 5 наурызда Жамбыл облысы Талас ауданы Қызылжар ауылын­ да дүниеге келген. 1956 жылы Жамбыл қаласындағы 10 жылдық мектепті, 1958 жылы Алматы сауда тех­ никумын, 1964 жылы Мәскеу сауда институтын бітірген. Талас, Сарысу аудандарында, Қаратау қаласында көп жылдар сауда саласында қызмет еткен. Аталған аудандарда сауда басқармасының төрағасы, Та­ лас аудандық комсомол комитетінде жауапты жұмыстарда болған. Бір таңғаларлығы осындай бас­ шы қызметте болса да Жарылқасын Аманұлының Коммунистік партия қатарына өтпеуі өршіл ақынның туа бітті мінезінің бір қыры ма деп ойлай­ мыз. 1974 жылы КСРО Жазушылар одағына мүшелікке қабылданған соң, 1991 жылға дейін бірыңғай шығармашылық жұмыспен айналысқан. 1991–93 жылдары «Ислам шапағаты» газетінің бас редакторы, 1994–95 жылдары қазақ және орыс тілдерінде шығатын «Қаржы-қаражат», «Финан­ сы Казахстана» журналдарының бас редакторының бірінші орынбасары, кейін жауапты редакторы болған. УДК 821.512.122 ББК 84 (5 Қаз) 7-5 А 52 Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрлігі Ақпарат және мұрағат комитеті «Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару» бағдарламасы бойынша шығарылды

Аманұлы Ж. А 52 Жүрегім менің – жанартау: Өлеңдер. – Алматы, «Өнер 21-ғасыр» қоғамдық қоры, 2013. – 384 б.

ISBN 978-601-209-205-9 ISBN 978-601-209-205-9 © Аманұлы Ж., 2013 © «Өнер 21-ғасыр» ҚҚ, 2013 УДК 821.512.122 ББК 84 (5 Қаз) 7-5 Жарық дүниедегі әр адам, тарихтағы әрбір тұлға бір ғана Жаратушы Аллаһтың құдыретімен бұл дүниеге келеді. Тарихи тұлғалар рухы мен таланты, еңбегі мен атағы қалың жұртқа мағлұм болып, Ел есінде сақталады. Жарылқасын Аманұлы – тарихтағы осындай тосын талант, тұтас Тұлға! Кеңес заманында сауда жүйесінде оқып, қызмет жасап жүрген Жарылқасын ағаның рухы Құдіреттің күшімен күрт көтерілгені соншалықты – айналасы 4–5 жылдың ішінде өлең мұхитына күмп беріп кетіп, тапа-тал түсте жасындай жарқ ете түсті де, сол кездері әдебиеттің кең коридорында кере қарыс ойланып, еркін қадам басып жүрген Сырбай Мәуленов, Олжас Сүлейменов, Мұқағали Мақатаев, Тұманбай Молдағалиевтермен қатар таланттар қатарына сап етіп тұра қалды! Оның жыр жолдарының биік рухын Бауыржан Момышұлы, Ғабит Мүсірепов, Хамит Ерғалиевтер бірден таныды. Жәкең содан бері әлденеше жыр кітаптарын жазған. Соңғы жылдары Жарылқасын Аманұлы Иман, Рух, Заман, Дәуір, Қоғам және Адам туралы ойларын жинақтап, өлеңмен де, қарасөзбен де өрнектеп келді. Біз бұл кітапта ақсемсер ақын, сазгер, күйші, қас шебер, зергер – яғни қайраткер-қаламгердің, әсіресе, өмірінің соңғы жылдары өз жүрегінен жосы­ лып шыққан өте биік рухтағы, азаматтық-лирикаға толы жырларын жинақтап ұсындық. Ақынның ойы – замана ақиқаты!.. Ақын Жарылқасын Аманұлы өткен – 2012 жылдың 30 маусымы күні таң жұлдыздары қайтар шақта дүние салды... Жарылқасын-Ақын рухының самғауы енді басталады! Ақиқат рухты ардақтайтын Халық аман болсын! Халықты алдағы мыңжылдықтарға алып бара жатқан – Асыл ұрпақ аман болсын!!!

Жарылқасын Аманұлы шығармашылық қызметте болса да, қоғамдық жұмыстан қол үзген емес. Республикалық «Ұлы дала» қоғамдық бірлестігінің төрағасы, Республикалық «Бәйдібек баба» қоғамдық қорының президенті, Қазақстан Жазушылар одағының басқарма мүшесі, Жамбыл облысының құрметті азаматы, көсемсөздің жүйрігі, күйші, сазгер, өзгеше шебер, сөз зергері Жарылқасын Аманұлы Қазақстан ЛКЖО-ның ашық жарияланған Республикалық поэзия конкурсының екі дүркін ла­ уреаты, жыр алыбы Жамбылдың, данышпан ақын Абайдың 150 жылдығына орай өткен Республикалық жыр бәйгесінің жүлдегері және екі алыптың арнайы сыйлығының иегері болған. Өзгеше терең ойлы ақын – он беске жуық жыр жинақтарының авторы. Қарасай батыр туралы тұңғыш рет «Қарасай баһадүр» атты жыр кітабы, 1991 жылы «Ақ бата» атты өлеңмен өрілген ізгі тілекті кітапшасы жарыққа шыққан. Сазгер, күйші ақынның 2007 жылы «Өнер» баспа­ сынан «Ақын да мен, сал да мен, сері де мен» атты әндері мен күйлерінің жинағы шыққан болатын. Күйлері мен әндері кең тараған. Халық дәстүріндегі әндердің республикалық жарысында «Кермиық керілген қас, бұраң белім» атты әні бас бәйгені жеңіп алды. Атақты әншілердің орындауындағы «Қалқамау», «Ақмарал еркем-ай», «Аққуым, айдыныңда еркелегін», «Ақкербез аққу мүсіндім», «Аққудың күміс қанат көгілдірі», «Ақын да мен, сал да мен, сері де мен», «Туған жер», «Арманым-ай, ардағымай», «Астана – Ақордам» тағы басқа да көптеген әндері қалың жұртқа белгілі. Ақын-күйшінің өзінің және басқа да белгілі күйшілердің орындауындағы күйлері – «Ақпанда қайтқан ақ қаздар», «Қайтейін-ай, балам-ай», «Әттең-ай», «Ғұмырнама», «Қиял қанатында», «Боздақтар» деп аталатын шертпе және төкпе күйлері бар. Көсемсөз жүйрігі атанған Жарылқасын Аманұлының өзгелерден өзгеше тағы бір мінезі – әрқашанда өзін мадақтаудан, жарнамалаудан аулақ жүруі. Газет-журнал редакцияларының есігін ашпайды. Баспа орындарынан келген журналистерді жылы қарсы алып, дастарқанын жайса да, жариялауға сұрап келген дайын дүниелерін бермей, шығарып салатыны елге аян. Белгілі жазушы Нұрқасым Қазыбеков ақынның шығармашылығы жайлы көлемді мақала жазып, «Жалын» журналының кезекті шығар санына жоспарлап қойғанын айтып өлеңдеріңді «бер» деп үш рет келсе де, бермей қойғанына не дерсіз?! Жарылқасын Аманұлынан «Мұныңыз қалай?» дегенімізде, «Нұрекең мені артық мақтап жіберіпті, мақтануға, мақтаншақтарға жаным қарсы» дейді. Солай деді де, жатқа бір шумақ өлеңін айтты. Біреу тақта, біреу атта шіренеді, Төбесі кейде көкке тіреледі. Жайдары жүзі жылы кейбірінің, Кейбірі қара аспандай түнереді.

Теңіздей тербетіліп өтер заман – Кімдердің кім екенін білер Елі! «Абай данышпан айтқандай, «Екі етегі далақтап, екі көзі алақтап», өзін-өзі мадақтап жүргендер көп қой. Халық деген қатал сыншы бар, келер ұрпақ бар. Кімнің кім екенін солар анықтап, бағасын береді» дейді ақын. Әділ, орынды айтылған осы сөзді мойындамасқа лаж жоқ. Зернебек Шілдебайұлы, ақын, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі. БІРІНШІ БӨЛІМ Жасын боп өткен жастық шақ Жарқылдап өткен күндерім, Арманға тұнған түндерім, Көзімнен ұшқан гүлдерім, Жалын боп шарпып жанымды Өтетіндеріңді білмедім! Кететіндеріңді білмедім...

Тақтым-ау саған күмістен құйып құйысқан, Тарттым-ау тартпа бұзау тіс етіп өргізіп. Тал-тал қып тарап жалынды дода ұйысқан, Үш рет күнде мейізден жемді жегізіп. Құлагер сынды болсын дей тұрқың сүйегін, Таң атпай жатып сіміртіп сүтін биенің. Шашаңа шаң да жұқтырмаушы едім, не болды, Не болды саған, қанатым менің, киелім! Қанатым менің, жарысар құйын желменен, Секіріп жүрер күндерің қайда кермеден? Шаң жұтып қалдым, қатарлас шапқан өңгеден, Қорлығым болды-ау тірлікте мына көрмеген. Кетті ғой алға күрең мен жирен сағым боп, Жетті ғой торы, ала аяқ қара шағын топ. Атам да тұр-ау тәспісін салып мойнына, Қартайған көңілі, ортайған көңілі жарым боп. ТУЫС БАР Тасысам бірге таситын, Жасысам бірге жаситын. Туыс бар менде түбі бір, Туыс бар жаны ашитын. Әкемдей қартын әке деп, Жасы үлкен болса жәке деп, Балаларын бауыр етімдей, Бауырыма басам мәпелеп. Көрмесе келер сағынып, Сағынсам барам сабылып. Қарттары жайып құшағын, Балалар жатар жабылып. Болғанмен бөлек малымыз, Бөлінген емес жанымыз. Қажет боп қалса әжетсіз, Ортаға түсер барымыз. Не жетсін, шіркін бірлікке, Жас кезде мұны білдік пе? Тілеулес болар сыртыннан Туыстық жақсы-ау тірлікте. ЛЕРМОНТОВҚА (Лермонтов қабірінің басында) Жамылып торқа топырақ, Жатcың ба жырдың қыраны? Қара көк орман атырап, Сен көрген қалпы тұр әлі. Көзіңнен ұшқан жарқ етіп, Тұр әлі Машук тауы да. Ажалдың оғы сарт етіп, Сағым боп ұшқан бауры да. Шабытың бойға құйылып, Жыр төгер мүмкін кезінде. Кеттің бе қапы қиылып, Шаттанған шалқар сезімде? Нөсерлі жырдың шумағы, Шыға алмай іште қалды ма?

Машук пен Бештау нулары, Сол жыр ма тұнған алдымда. Қоршалған асқақ еменмен, Гүл қойып қабір басына. Аймалап алау денеммен, Кеудемді бастым тасына. Дұға етіп келдім алыстан, Даланың дара дүлдүлі ем. Кетіпсің мерт боп намыстан, Орыс орманының бұлбұлы ең. КҮМБІРЛЕП КЕУДЕМ Күмбірлеп кеудем, Күрмеліп тілім тұр неге. Сыры көп сылқым, Сыңғырламайсың жыр неге. Егіліп түрып, Төгіліп тұрып, Жазғаным, Жабырқау ғана бірдеңе. Көңілдің көлін, Аққу жыр, таппай жүрсің бе? Сыбызғы үнің, Қосылмай жүрек дүрсілге. Құлаштап есіп, Түйінін шешіп тастап сен. Таста сен, Айтарың болса іркілме. Төгіліп төпеп, Шабыттың шалқар шағында, Қонғында келіп өзіңнің абат бағыңа Туған ел қалай Ақын деп сені ардақтар, Ақ жарылмасаң алдында. БІР БАСЫМА Бір арнадан тараған тау бұлағы секілді, Бір басымда мың арман кетіреді есімді. Қыран болып мұз балақ құйылам да қиядан, Тұлпар болып, кең далам, дүбірлетем төсіңді. Дауыл болып түнеріп, теңіз де боп шайқалам, Арыстандай атылып, қорқақ та боп тайсалам. Бұлт болып бұрқанып, найзағайдай шарт сынып, Селк етед де сезімім, саябыр табам қайтадан. ТЕҢЕСТІРУ Жойылса егер бұл өмірден бір қиянат күншілдік, Қиянат пен күншілдікке айналар бір шыншылдық. Теңестірген таразының қос табағы секілді, Жамандық пен жақсылықтың өлшемі бір кесінді. Әділеттің барлығына әркімдер де сенеді-ақ, Шын көзінді жеткізуге бір қиянат керек-ақ. Бұл өмірде ешбір нәрсе жаралмаған тақ болып, Бір жер жатса шөл дала боп, бір жер жатыр бақ болып. Ара екеш араның да у мен балы барабар, Бір күн күлсең, бір күн қайғы жүрегіңді жаралар. Көңіл екеш көңілде де, үміт, күдік аралас, Күдік түрткі болмаса егер – үміт түкке жарамас.

Бүгін толып, ертең солсаң тіршіліктен безінбе, Бүгін солып, ертең толсаң шел бітпесін көзіңе. Ассаң дағы, тассаң дағы сақта адамдық арыңды, Бұл қасиет нұрландырар сенің мәңгі таңыңды. Бұлтты күні бұқпантайлап, шуақта ашсаң төсіңді, Тірі болып жүрудің де қажеті жоқ секілді. ҮКІМ ЖҮРМЕС ЖҮРЕККЕ Жауыздықты ізгілікпен жасқап мен, Әділетті үстем етем білекке. Қара күшпен түссе дағы тасқа мең, Қара күшпен үкім жүрмес жүрекке. Жақсылыққа жамандықты таптатып, Күншілдіктің құм кұямын көзіне. Әділетті жүрген болсам ақсатып, Жан түршігер үкім етем өзіме. СЕНДЕЙ-АҚ БОЛСЫН ӘР АҚЫН Қазақтың әрбір ақыны, Сендей-ақ болсын дер едім. Айтпай-ақ қойдым атыңды, Тұрған соң айтып өлеңің. Сезіммен шайқап тереңді, Түйінін ойдың шешесің. Өрнектеп өлмес өлеңді, Сөзіңмен тасты кесесің. Патшасын сөздің аспанға, Сендей-ақ ақын көтерсін. Жасыннан енді жасқанба, Жасын боп өзің өтерсің. Үлкенді-кіші бар халық, Айтады жатқа жырыңды. Жырыңды сансыз арна ғып, Шертіпсің мұң мен сырыңды. Жыл сайын түлеп жаңғырып, Самғадың, дала түлегі. Жырыңды сенің мәңгілік, Халқынның сақтар жүрегі. ӨКІНБЕЙДІ Өкінеді біреулер әкем жоқ деп, Өкінеді біреулер шешем жоқ деп. Өкінбейді, сенбейді ешбір адам, Ақыл-есің егер де десең жоқ деп. Өкінеді біреулер аға жоқ деп, Өкінеді біреулер бала жоқ деп. Өкінбейді, бірақ та, адам деген, Ойлар түйсік, сезінер сана жоқ деп. Өкінеді біреулер жарым жоқ деп, Өкінеді біреулер малым жоқ деп. Өкінгенін көрмедім ешбір жанның, Бетте қытық, абырой, арым жоқ деп. Ақыл-еске табиғат мырза болып, Әркім жүр өз басына риза болып. Ақыл-естің әйтпесе, таласынан, Кетер еді бет-мұрын мылжа болып.

ӨРМЕЛЕП КЕЛЕМ Өрмелеп келем өмірдің асқар шыңына, Биігім шыққан – аласа қырдан секілді. Тым биік санап, біреулер мұны да, Айналып басы, тұра алмай төмен секірді. Біреулер шығып басыңа құзар шыңдардың, Созады қолын жетпекші болып айға да. Төменде біреу құламай тіпті тұрғанын, Шүкірлік етіп қарайды түпсіз сайға да. Қашаннан осы өзгермес заңы өмірдің, Дауласып ешкім жатпас-ты мұны бекер деп. Сондықтан адам өмірге деген сеніммен, Жоғалтпай мәңгі тіршілік жүгін көтермек. ШЫҚТАРЫН ТӨКТІ БОЗ КӨДЕ Кер дала кербез сағымды, Туған жер, жаннат жанарым. Алыстан сынап бағымды, Аттанып кетіп барамын. Момақан қоңыр төсіңде, Қаншама менен із қалды. Бәрі де, бәрі есімде, Дос жүзі, дұшпан ызғары. Шығарып салып ұл-қыздар, Кейіндеп қалып барады. Сорғалап түскен жұлдыздар, Созылған жалғап араны. Тамаққа тастар түйіліп, Келмедік доспен сөзге де. Біз үшін қош деп иіліп, Шықтарын төкті боз көде. Тебіреніп тау да мен үшін, Бүк түсті бүрген, жалбыздар. Қия алмай жүрген ел үшін, Қанша екен мендей жалғыздар? Қарайлап сенің қараңа, Туған жер кетіп барамын. Арманын қуған балаңа, Батасын бергін ананың. Бозамық таңда бозторғай, Мен едім, ұшқан төсіңнен. Көкте күн, қолын созғанда ай, Шықпассың мәңгі есімнен. ТУҒАН ЖЕР Шыр етіп кіндік қаным саған тамып, Сен құндақтап алыпсың, анам талып. О, туған жер, сонда мен ес жиғанмын, Саф ауаңнан жұтынып, тағамданып. Сенде алғаш бөленіп, құндақталғам, Сенде тозып ит жейдем, жұрнақ қалған. Сенде тартқан белтартпа қайран әжем, Өз қолымен тігіліп сырмақталған.

Сенде өскен ақ қайың бесігінде, Тербетіліп жуындым жеті түнде. О, туған жер, теріп жеп ақ дәнінді Кенеліпті ата-анам несібіңе. Төрт тағандап ең алғаш бұлтыңдаған, Барғанда іздеп, үйімнің жұртын табам. Тәй-тәй басқан жерлерге тәжім етіп, Ақ шаңына аунаймын бұрқылдаған. Адам болдым демеймін өз бетіммен, Әлі сенде сәбидей тербетілем. Қамыққанда жұбанып, тарыққанда, Қуат алам күн сүйген келбетіңнен. Сағынғанда сағымдай жосыламын, Құшағымда сай-сала шоқыларың. Сенен жырақ жүрсем де, қиялыммен, Қызылжардың қырында отырамын. Сенде өскен жеміспін дарақтанып, Сенен ұшқан қыранмын қанаттанып. Піскен жеміс өзіңе төгіледі, Саған қонам, шаршасам қанат талып. МЕН ТУЫППЫН КӨКТЕМДЕ Перзент көрмей әкемнің ерні кепкенде, Атанып бедеу, қасірет анам шеккенде. Есіркеп халық, «Ашқай деп бағын пақырдың», Үлкенді-кіші Алладан тілек еткенде. Келіппін мынау дариға дарқан өмірге, Тебіндеп өңір, тебіреніп жатқан көктемде. «Сүйінші» деп сұратпай кіндік кескенге – Жауыпты әкем шапанын жалғыз шешкенде. Баспақ боп мауқын аңсаумен өткен жылдардың, Қолына алып, шөліркеп келіп өпкенде. Шынтақтай дене шырылдап жатқан бейкүнә, Телегей теңіз толқыған жыр боп кеткен бе? Өйткені, достар, осы бір ғажап көктемде, Сәулелі шуақ күн нұрын жерге төккенде. Жыр болып жаным, гүл болып жаным тербеліп, Нөсер боп төгіп өтеді бір сәт көктен де. МҰХТАР ӘУЕЗОВКЕ Сыймай кетті маңдайға деп өкінбен, Дүниеде мың жасаған адам жоқ. Өзің теңдес қазақтардың шетінен, Санап шықсам, табиғаттан сараң жоқ. Жаратыпты өмір сені басыңа, Дариядай ақыл менен ой беріп. Тот баспайтын ғасырлардан-ғасырға, Сөз маржанын бұлбұл тілдің қойды өріп. Атың мәңгі шықпай ұрпақ есінен, Ойлы сөзің жүректерде сақталар. Кеттің, Мұха, тарихтың көшімен, Алдымда сен, артында мен мақтанар. Қазақ атын бар әлемге таратқан, Ұмыта ма ұрпақ сендей ұлдарын. Аз болсақ та, бірегей ғып жаратқан, Табиғаттың талғамына ризамын.

ӘЖЕ Арда емген тайдай, Бауырыңда бұла өстім де, Анамды туған білмедім. Аттанар шақта парызымды, әже, кештің бе, Құшағынан ыстық дүниенің. Жанардан мәңгі жарқ етіп сөніп, Бар аймақ, Жұлдызың ағып түскенше, Жаттың ба, әже, келер деп мені қарайлап, Ақырғы демің біткенше? Елесін қуып іркес те-тіркес арманның, Шалғайда шеру шектім де, Сапарға соңғы шығарып сала алмадым, Кешігіп, әже, жеттім де. Көрсетем деген көремін деген алдыда, Қуаныш қызық көп еді. Кеппеген табы топырақ салып қабырға, Немерең, әже, еңіреп енді келеді. ОҢАШАДА Бақытты боп тудым ба? Бақытсыз боп тудым ба? Екі арасы белгісіз. Сүйінгенде бұл өмір, Ешнәрсеге бергісіз. Күйінгенде қасірет, Енді қайтып көргісіз. Ойлы болып тудым ба? Ойсыз болып тудым ба? Екі арасы белгісіз. Кейдегі ойым керенау, Есер күліп сенгісіз. Кейде маған парапар, Платон да бергісіз. АНА ТІЛІМ Ана тілім, Дана тілім! Татыған таңдайыма дара шырын, Аяулы ақ сүтісің анашымның. Мен сенің құдіретіннің арқасында, Өмірге бересімін, аласымын. Мен сенің құдіретіңе басымды иіп, Сенімен сөйлеу үшін жаратылдым. Мен саған бір қиянат жасап жүрсем, Тәніңнің жазылмайтын жарасымын. Жараңды сылып таста ушықтырмай, Сан ғасыр сақтап келген жан асылым. Бір Алла сый ғып берген жан асылым! Дария дана тілім, ана тілім. Сенімен өршіл бабам ұран салып, Қапастың тіліп түскен қара түнің. Ұрпақтан ұрпақтарға мұра болып, Өзінсің артта мәңгі қалатыным. Пірсіз бен ділсіздердің кесірінен, Қайырылды-ау қауырсыны қанатымның.

ЖЫР СЕЛІ Кейбірде жігерім құм болып, Талықсып құлаймын төсекке. Жырсыз күн өтеді мұң болып, Саналмай тіршілік есепке. Шабытсыз сар таңды атырып, Ойлар көп, ойлар көп жүдеткен. Қоятын тереңге батырып, Тағдырдан ақындық тілеп пе ем? Шарқ ұрып шабытты күйіттеп, Қиялмен әлемді шарлаймын. Жыр селі жіберсе құйып кеп, Аурудан арылған жандаймын. ЖАЛЫНҒА ЖАНДЫ ЖАНЫП АП Бой түзеп жапан далада, Қайындай жалғыз сыңсыған. Мен кейде жеке қалам да, Ойлардан ойға тұншығам. Ағаны тағдыр бермепті, Арысам арқа тұтатын. Артымнан іні ермепті, Ашуым келсе ұрсатын. Балалық балдыр белеңі, Көнілден кетті жылыстап. Ата-ана болып дегені, Шертпедім сезім дұрыстап. Шыңдардан асып шырқамай, Айналып ұштым тұғырда. Армандар қалды бірталай, Айтылмай жүрген жырымда. Қобыздың жалғыз қылындай, Солқылдап жанның сыздауы. Жарқ еткен үміт бұрылмай, Жанардан жасым жүз жауды. Әке отыр жанартау сынды, Атылмақ болып ентігіп. Сапарға шықсам маусымды, Сайрандай алман желпініп. Жалынға жанды жанып ап, Алысқа бұрсам бетімді. Қасиет қонған шанырақ, Шайқалып кетер секілді. Көп болып жасақ жинаман, Жалғыз боп жапа шеккем жоқ. Кезімді кейбір қиналған, Отырмын сыр ғып шерткен боп. ТӘТТІ ЕКЕН КҮНДЕР Толғана берем, толғану үшін жаралғам, Толғанту үшін жеткізбей кеткен сан арман. Үмітті үрлеп жылт еткен түнгі оттардай, Тәтті екен күндер қиялға қайта оралған.

Қиялмен шертіп, күндерді сол бір күй еткен, Домбыра – өмір, ішегі – сезім, тиек – мен. Жадағай көңілім жабырқау тартқан шақтарда, От-жалын жырым, тасқындат мені сүйеп сен. ТЕБІРЕНБЕЙМІН МЕН НЕГЕ Тәтті күндер тербеткен бесігінде? Тебіренбеймін мен неге өмір жайлы. Өкініш те тиіпті несібеме, Өмір – бақыт, қуаныш, өмір – қайғы. Кейде күліп, кейбірде күңіреніп, Көңіл көгі болады астан-кестен. Бір іс сәтті, ал бірі қырын келіп, Өтті күндер сан қилы бастан кешкен. АЛАУЛАП ЖАНЫП ЖҮРДІМ МЕН Өтіпті жылдар, ұмыт та болған секілді, Ең алғаш сені көргенім гүлдей шағыңда. Қалқалап сонда алқызыл арай бетіңді, Дірілдеп қана тұрып ең үнсіз жанымда. Алқынды жүрек атылар жанартаудай-ақ, Мен күйдім сенің, сен күйдің менің табыма. Мұқаттың бірақ, қас дұшпан ата жаудай-ақ, Қондың да бір күн басқаның бақша-бағына. Ойлаумен сені ортайған көңіл толмады, Жауқазын едім, жара сап кеттің жаныма. Өтті ғой жылдар өкініш болып, өрт болып, Күтпеген жерден кездесіп тұрсың тағы да. Айналып келсе бүлдіршін күндер, дариға-ай, Қауызынан қайта жарылса, Күтер ме ең мені, күтер ме ең мені мәңгілік, Байланып бақсыз тағыңа. АҚЫНМЫН ЖАНЫ БІР ТЫЛСЫМ Ақынмын жаны бір тылсым, Өзім де кейде түсінбен. Жаза алмай жанның қыртысын, Жалындап жүрем ішімнен. Бұл кезде ұқпай жандыны, Жансызбен кетем сырласып. Тілдесіп тау-тас барлығы, Табысып жатыр мың ғашық. Тылсымның тұман пердесі, Түріліп жердің бетінен. Сыңғырлап шолпы теңгесі, Билейді қайың шетінен. Домбыра, әлде сырнай ма? Құдірет күйді тыңдаңдар. Тобылғы, әлде ырғай ма Тебірене тартып тұрғандар? Сиқырдың бәлкім күйі ме, Селт еткен самал лебінен? Не болып кетті дүние? Саумын ба деймін тегі мен?

Шала бір көрген түсімдей, Шарамнан шығып жанарым. Мырыштан құйған мүсіндей, Қалшиып қатып қаламын. Сонан соң перде жабылып, Қайтадан жердің бетіне. Жүргенім жалғыз жабығып, Сап ете түсер есіме. Шабыттың келер шағында, Әсер ме пайда болатын? Таба алмай жүрген бағым ба? Дарын ба дара қонатын? Әйтеуір, өрем жетпейді, Көңілім неден дәмелі. Елес боп көзден кетпейді, Сиқырлы тылсым әлемі. Ысынып барып, суынып, Суынып барып, ысынып. Өзімді-өзім қуырып, Қара тер болам қысылып. Сонан соң бір күш сілкілеп, Сіркіреп үйге келем де. Отардай үріккен дүркіреп, Қасқырдай шабам өлеңге. КӨРМЕГЕНІМ КӨП ЕКЕН Көргенімнен көп екен көрмегенім, Күйкі тірлік, көңілімді бөлме менің. Сезім бермей, көз беріп тірлігіңде, Менен өзге аз ба еді жерлегенің? Аласым бар өмірден алатұғын, Берешегім бар одан көп елге менің. Өзімді алсаң ала ғой, сезімді алма, Толғанайын, бал өмір, өзің барда. Бар табиғат тұрғанда балқып, еріп, Мансап, байлық күйіттер кезім бар ма? Тіршілігім бақытым басымдағы – Туған елдің меншігі сезім барда. СӨЗ ӨНЕРІ Сөз өнері бірдей екен дертпенен, Күндіз-түні менің алау – өрт денем. Батыс, шығыс, онтүстік пен солтүстік, Боламын да, бір денемді төрт бөлем. Қыран болып қиял ұшса қиянға, Балапандай дірілдеймін ұямда. Жер бетінде кейде тіпті жоқтаймын, Бір тарының қауызына сыям да. АҚЫНДАРДЫҢ АЙНАСЫ Ақындардың айнасы – жалтылдаған жанарлар, Сенбесеңдер – өмірге ақын болып қараңдар. Қараңдаршы, әнекей, ана көздің сырларын, Сыршыл бол да, қанекей, соны барып тыңдағын. Көрдіңдер ме төгілген ана көздің мұңдарын? Ақын жанды бол дағы, соны да бір тындағын.

Анау көздің ішінен таптым тоқтау, жұбаныш, Мына бір көз ішінде шақырады қуаныш. Әне бір көз ішінде лап-лап еткен махаббат, Жебе етіп кірпігін атып қалмақ қалқалап. Ана көздің ішінде жұтынады құштарлық, Сонау көздің ішінде долданады дұшпандық. Мына көздің ішінде жазып алар жырым бар, Қане-қане, жігіттер, былай таман тұрындар. Не боп кетті, немене? – Деп сұрайтын кімің бар? Білгің келсе барлығын, ақын болып туындар!

ЖОМАРТТЫҚ Ақын боп жаралыппын, Өмірді аялауға. Жерімнен нәр алыппын, Елімнен аямауға. Маржан боп төгілемін, Шабытты шақтарымда. Сәуле боп себілемін, Махаббат бақтарына. ЖҰМБАҚ ЖАН Қызықсың-ау, ақындар, қызықсың-ау, Қызып кетсең, қияңқы, бұзықсың-ау. Бірақ, қимай жауды да жамандыққа, Шақырасың арамды адамдыққа. Жылағанмен қосылып жылап бірге, Қартаясың қайғырып бір-ақ күнде. Қуанышқа жүрегің жалау болып, Кетесің-ау бір сәтте алау болып. Бар сырыңды ортаға жайып салып, Кейде бұдан қаласың айыпталып. МІНЕЗ Артықпын демен өзгеден, Артықпын десем, надан де. Кеммін демен өзгеден, Кем түссем туа, жаман де. Ақынмын алау жаны бар, Күліп те, жылап жүретін. Жыласа шындап жылайтын, Бірақ та мені адам де. Көлгірсіп сөйлеп беделге, Басымды иіп шағынбан. Кімге де болса ақаусыз, Ақтарыламын ағымнан. Басынар болса, кейбір жан, Кешірім менен күтпесін. Садаға кетем арымнан, Жақсы ғой жоғым барымнан! ТАЛАП Түйген аз тылсым өмір сырларынан, Көріну қайда жақсы қырларынан? «Тілге жеңіл, жүрекке жылы тиер», Дәмегөй мен де Абай жырларынан.

Жыр жазсақ – жұмбақтаймыз, ырғақтаймыз, Бірде олай, бірде бұлай сырғақтаймыз. Сегіз қырлы, бір сырлы боламыз деп, Әйтеуір қағаз бетін құрғатпаймыз. ШАБЫТ Кеудемді керші, жұпар самал ескен, Сан гүлдер, қайдасыңдар далада өскен? Көмескі түсте көрген қызықтардай, Өткен күн неге шығып барады естен? Қайтарып ала алмастан өткенімді, Шегеріп он жыл артқа көкте күнді. Жанымның жауқазыны сарғыш тартса, Демеңдер, сарғыш тартты текке мұны. Төгіліп төрт аяғы тең жорғадай, Қиялмен қия құшам жерге қонбай. Самайдан салқын терім сорғалайды, Шабыт келсе ақыл-ой менде болмай. САБЫР Сақтадым сабыр бәріне, Не айтса да досым, дұшпаным. Төзімім жетсе әлі де, Өзімді бекем ұстармын. Көрмедім керіп көкірек, Арнадан көңіл асса да. Қойнымды аштым кеңірек, Жалт беріп туыс қашса да. Шуақтай болып төгіліп, Жамандық жанға етпесем. Кім шығар қарсы тебініп, Ауытқып өзім кетпесем? КҮНДЕМЕЙМІН Құмар деме біреуді жылатуға, Жұбатуға дайынмын, сұра, тума. Әуестігім тағы жоқ, әлсіреген, Дұшпан екеш дұшпанды құлатуға. Жүрген жоқпын біреуден асайын деп, Тасайын деп, көңілін басайын деп. Қолдан келсе, мен жүрмін барлығыңа, Барлығыңа жақсылық жасайын деп. Ешбіріңді, азамат, күндемеймін, Гүлде мейлің, көкке ұш, күнге мейлің. Сендер жақсы болсандар, мен де жақсы, Мені жаман десең де үндемеймін. СЫРТЫМНАН КЕСЕК АТПАҢДАР Сыртымнан кесек атпаңдар, Сыртымнан мені сатпаңдар. Жан болсам жұртқа жағымсыз, Көзімше ғана даттаңдар. Бір ісім болса ұнаған, Тасысын нұрым – мақтаңдар. Естімей елден әділ сөз, Өмірдің уын татқан бар. Тірлікте – қола, өлген соң, Алтын боп аз ба жатқандар?!

ДОС СЕНІМІ Сенімді дос құм етсе жігерімді, Қан ағызып тістермін бұл ерінді. Амал қанша, таба боп дұшпаныма, Еңсем түсіп, білемін, жүрерімді. Жатсам құлап жауымның соққысынан, Төрелігін деме, дос, топқа ұсынам. Қырғи емес, бұта түп күйкентай де, Күйкентай де қиылған топшысынан. ОҚУШЫМЕН СЫРЛАСУ Оқушым, көптен бері кезікпедік, Демеңдер талантына сезікті едік. Өзге үшін болса дағы өлең үшін, Мен де әдет болған емес ежіктерлік. Қосылып бозторғайдың шырылына, Жалғандым жасыл бақша бұрымына. Сағым боп сар далаға өрнек салып, Сарқырап құйдым шалқар тұнығына. Құлынды гүлді қырда жарыстырдым, Арда емген асауларын алыстырдым, Адасқан ақ маралдың әппақ лағын, Ай іздеп анасымен табыстырдым. Тезіне түсіп талай сынақтардың, Ойнадым құлағында құр аттардың. Мезгілсіз ерте сөніп бара жатқан, Тұтаттым жауқазын жас шырақтарын. Қамкөңіл жанға айтып Мәди әнін, Сүйедім қолтығынан қарияның. Серік боп сыңсып жүрген мұңлы аққуға, Шарладым айдынында дарияның. Мың тарау арнасы боп бұлақтардың, Жайқалттым жапырағын құрақтардың. Шерлінің шерін басып, күйін шертіп, Мұңлы мен мұндарларға сыр ақтардым. ЖАСАНДЫ БОЛА АЛМАДЫМ Жасанды бола алмадым, Қасанды бола алмадым. Аяқтан мені шалғанды, Аяқтан шала алмадым. Сүйіндім жаны жақсыға, Күйіндім ары тапшыға. Жәдігөйлерге жақпадым, Жағымпазданбадым басшыға. Шындығын айттым шындықтың, Мұңлығын айттым мұңлықтың. Қулығын айттым қулықтың, Сұмдығын айттым сұмдықтың. Жалтарыс болмас жырымда, Қалтарыс болмас сырымда. Жазады деме жалғандық, Өлсем де мына ғұмырда Айтатын шындық жетерлік, Айтатын міндет көтердік. Айта алмасаң аулақ кет, Ақынмын деуің бекерлік.

СЫБЫЗҒЫ СЫРЛЫ КӨКТЕМІМ Сыбызғы сырлы көктемім, Сылқылдап күліп жеттің бе? Селдете құйып кеткенің, Сағыныш жасын төктің бе? Табиғат түлеп жаңарып, Жанарда жалын жанады. Бұрымын бақша таранып, Бұлбұлың әнге салады. Көбелек қумай қырыңнан, Бозторғай үнін тыңдамай. Бұйыға түсіп қырымнан, Жатысым үйде бұл қалай. Жарқылдап жайдай төбемде, Қоздырып шабыт ұранын. Сорғалап түсті белеңге, Мұз балақ ерке қыраның. Даланы жасыл торды да, Құланды қақтан таба алмай. Ағып кеп жерге қонды ма; Арқарды құздан қаға алмай. Ақын мен қыран тала ма, Ұштайық қалам, қанатты. Ерке ғып ел мен далаға, Сені мен мені жаратты. ТОЙЫМ ЖОҚ-АУ Тойым жоқ-ау бұл шіркін көңілге де, Сонша жомарт болды екен өмір неге. Алтын тапсақ, кетеміз айырбастап, Қолаға да, мысқа да, темірге де. Ие болу һәм қиын сенімге де, Бұл уәде болды екен тегін неге? Тыңдырмастан бір ісін бір кісінің, Дәмегөй қып жүреміз көбін неге? СЫНАЙСЫҢ БА? Сынайсың ба, кел маған сүрінгенде, Досың кетіп, дұшпаның түңілгенде? Кім болсаң да көтерем сеніменен, Саған түскен тағдырдың жүгін мен де. Сынайсың ба, қарап тұр биіктен де? Қызғанышпен болмайды күйік менде. Жағынар деп тағы да ойламағын, Исең сен, жүрем басты иіп мен де. ЕЙ, ТАБИҒАТ Ей, табиғат, еркелеткен көп ұлыңның бірі едім, Көкірегі – күй мен күмбір, тұла бойы жыр едім. Саған деген ынтызарым бір басылмай қойды ғой, Қалай ғана мамыражай кірпігімді ілемін.

Қалай ғана лауламаймын, қалай ғана жанбайын, Саған деген құштарлықпен кеуіп кетті-ау таңдайым. Ей, дүние, белесіңнен белгісіздер көп өтті, Белесіңде бір белгі боп, айтшы, қалай қалмайын! ӨМІР Тәуекел атты тарланның, Тұяғын тұқыл тағалап. Таптырмас тарпаң арманның, Қап тауын жүрмін аралап. Қыранның үсіп қанаты, Ұша алмас шынды шарладым. Өзі жоқ, аңыз бар аты, Мекенің қайда, арманым? Шарап пен сұлу емессің, Іздесем о да табылар. Шарапқа кенде емеспін, Ақынға ару табылар. Алтын мен күміс емессің, Бар жиһаз адам қолында. Сен неткен сиқыр елессің, Ертесің ессіз соңыңа. Ұжмақтан безіп қатал хан, Қайғыңа сенің көніпті. Сауыты тозып сапардан, Сені іздеп ерлер өліпті. Кім қалай дейді, тегінде, Таптырмай жүрген арманды. Құштарлық шығар өмірге, Ынтызар еткен бар жанды. ЖАСАЙМЫН ДЕП МЕНМЕНДІК Жасаймын деп менмендік, сыйласардан айырылдым, Тәкаппарлық етем деп, қанатымнан қайрылдым. «Ұлымын» деп өзімді, ұлтан бола жаздадым, Мен де бірі екенмін қатардағы жай ұлдың. Көріктімін деуші едім, қораш екем көзге де, Шешенмін бе деп едім, шорқақ екем сөзге де. Асыл торқа кием деп тым асылық жасаппын, Менен де артық жүр екен қолы жетпей бөзге де. Асып-тасып шалқыппын алақанның күсіне, Қарным тойып балқыппын, ас түскенге ішіме. Өзгелерден өзімді артық санап жүрсем мен – Ақымақтық, ойсыздық, асқандықтың ісі де.

АҚЫН КҮЛӘН ШІЛДЕБАЕВА Көңілің жүдеу, жүзің пәс, бұл күнде жаның шерлі екен, Құландай қунақ денеге қу сырқат қайдан келді екен? Ат басын бұрып арнайы халіңді білдік, қамықпа, Дос тілегі дертіңе мыңда бір дауа ем десең.

Сабырлық керек аз ғана, сауығып әлі-ақ кетерсің, Арманы асқақ халқымның ақын бір қызы екенсің. Көп тілеуі көл деген, көкірегі ыстық дүниеде, Көңілдің құсын ұшырып мұратыңа жетерсің. ЖАРҚЫРА, ЖАРЫҚ ЖҰЛДЫЗЫМ Қадалып көкке жатырмын, Жұлдызым менің қай тұста? Жұлдызы қандай ақынның, Ақындай мұңлы байғұс па? Төсінде көктің тұңғиық, Көмескі тартып тұрсың ба? Тұрсың ба сен де жыр құйып, Тәңірі атқыр тылсымға. Жұлдызы болып ақынның, Жаралған болсаң, жасыма! Жанарын жасқап жасыңның, Жақұт боп шашыл басыма! Шабыт боп шарпып шайқағын. Дарын боп дара дабылдап, Өнердің сүймен сайқалын, Сайқалды кетсін қағынды ап. Түскенше көктен сорғалап, Жасанды бола көрмегін. Қарақан басын қорғалап, Кім көрді ақын өлгенін. Жұлдызым, маған кейде сен, Кінә да, мүмкін, тағарсың. Жарты сөз жалған сөйлесем, Алдамшы көзім ағарсын. ЖАЗУШЫЛАР ҮЙІНЕ Сыйыса алмай өз ойыммен өз кеудеме сыя алмай, Шалынысып шаршап талып, жеттім саған қияннан. Ақ батаңды беріп маған қасиетті ақ орда, Алатаудың асқарына ұшыр демеп ұяңнан. Алып келді өлең дерті өзегімді өртеген, Кештеу шығып өзгелерден, жеттім бе әлде ерте мен. Бақытымды басымдағы құрбан етіп жолыңа, Бақытты да, қайғыны да іздеп келдім мен сенен. Мен даланың ұланы едім, екі сөйлеп көрмеген, Мен даланың қыраны едім, кере қанат сермеген. Мен даланың бұлағы едім, күміс күлкі тербеген, Мен даланың құланы едім, құба белде шөлдеген, Мен даланың пырағы едім, шешілмеген кермеден, Ақ батаңды берші маған, әлі ешкімге бермеген. БАЛ ӨМІР Бал өмір, балбырайын саяңда елтіп, Бақыт бер, абырой бер баянды етіп. Күліп кеп күңірене шығатұғын, Дос берме, туыс берме аярлы етіп.

Жақын боп жарбақтаған есеппенен, Жымқырып жұлқып-жұлқып жесек деген. Сатқыннан сақта мені, сақта Құдай, Сырт берсең, атқылайтын кесекпенен. КИЕМ КЕЛІП КӨРІНДІ Кием келіп, Ием келіп көрінді. Көрінді де, Түнгі ұйқым бөлінді. Қапаланып Өміріме жатыр ем, Көз жасымды, Сүртті маңдай терімді. Ай дидарлы, Ақ сақалды киемді. Көріп тұрмын, Қорғанышым иемді, «Неге сонша Қапаландың», – деді де, Бас жағына, Төсегімнің сүйенді. Жаттым қарап, Екі көзім төбе де. Тұтанды от боп, Төбемдегі шеге де. Шыжылдап кеп, Көмейіме шоқ тамып, Бу ма, у ма? Тарап жатты денеге. Шама қайда, Мойынымды бұруға. Улы будан, Әл-дәрменім құруда. Көз жасымды Сүртіп Кием күбірлеп, Көз алдымнан, Көк пердені сыруда. Маужырадым, Рақатқа бөленіп. Сорлы көңілім, Қалған екен көнеріп. Кием де жоқ, Ием де жоқ бір кезде Тірілдім бе, Кім біледі мен өліп? Тылсым сыры, Он сегіз мың ғаламның, Сыймайды екен. Санасына адамның. Қиналғанда – Киең келіп күш беріп, Рухы да Қолдайды екен Бабанның. Мұның бәрі Рақымы деп білем, Құдіреті Шексіз Алла тағаланың.

ҚАЙДАСЫҢ, АСАУ АРЫНЫМ Қайдасың, асау арыным, Қайдасың, алау жалыным. Суып та, сусып кеттің бе, Дарыным менің, дарыным. Бар етіп көңіл тасытпай, Жоқ етіп жігер жасытпай. Сүйеушім болған сұңқарым, Қашықтай көрме, қашықтай. ҰМЫТСАМ ДЕЙМІН Ұмытсам деймін, Дұшпанның таба жаласын, Дұшпансыз кімді табасың? Керегі қанша жаңғыртып, Жаныңның ескі жарасын. Ұмытсам деймін, Ортайған, толған кездерді, Мадақтау, қанқу сөздерді. Өзгермей одан өмірім, Олардың бәрі өзгерді. Ұмытсам деймін, Өкініш, наза, өкпені, Өкінткен кездер көп мені. Жақсылық білмес жаманның, Жаныма батты сөккені. Ұмытсам деймін, Ұмыта алсам барлығын, Туғандай болып дәл бүгін. Өткені құрсын, өкініш, Өртене берме, жан гүлім. Ұмытсам деймін: Барлығын бастан өткеннің, Әсерін күздің, көктемнің. Ойлай да ойлай сарғайдым, Түбіне ойдың жеткен кім? БАЛАПАНДАРЫМ МЕНІҢ Біріңе, балам, көзімнің оты дарыған, Сұрқиялар мен сұмдардың жүзін қарыған. Біріңе, балам, дарыған пейілім жарыған, Пейілі кеңдер арыған емес, арыған. Біріңе, балам, мінезім аумай ұқсаған, Жауға да керек, дауға да керек сұсты адам. Біріннің қабақ, біріннің қасың тартыпты, Балапандарым менің ұшпаған. Әп-сәтте-ақ ұшып, балапандарым, менің кетерсің, Мен жетпес белге, мен жетпес жерге жетерсің. «Қарызың, әке, біздерде бар ғой», – десеңдер, Қарызын бұрын халқыңның туған өтерсің. Қайғы да болар халқын сүйген жүректе, Жүректе қайғы бола ма, ойсыз күнелтсе.

Қарақан басын күйіттеп жүрген сорлымен, Сендерді тағдыр алжасып, егер бір етсе – Күнімді менің түн еттің. ТІЛЕК Кім болсаң да, қуанам болғаныңа, Болғаныңа – тұғырға қонғаныңа. Адам түгіл ағаштың жапырағы, Табан асты жатпасын жолда мына. Замандаспыз, арман бір алаңдатқан, Кезікпендер кесірге табандатқан. Бақыт түгіл қайғыңды бөлісемін, Маған қалай батпайды саған батқан. Маған қалай батпайды саған батқан, Ортақ бізге туған жер бабам жатқан. Адам күні адаммен, кім болсаң да, Кім болсаң да аман бол жаман аттан! ЕСЕПСІЗ КҮНДЕ АДАММЕН ЖОЛЫҒАМЫН Есепсіз күнде адаммен жолығамын, Таныстар көше бойы тобыр ағын. Кездесіп біреуіне – жадырасам, Кездесіп біреуіне – торығамын. Сұраса біреулері амандықты, Сөздері біреуінің балаң тіпті. Жалақы не қызмет, пәтерің деп, Анықтар диплом мен мамандықты. – Құдай-ау, дедің тағы болам ақын, Жеріңдің жемісіңнен оңалатын, – Дейді де кейбіреуі, – кітап үшін Қанша, – деп тамсанады, – қалам ақың? Біреулер өлеңінді алған жаттап, Жатқа айтып, жаба тоқып, жатар мақтап. Біреуі құрдаспыз деп өңеш қағып, Жоқ, десең – шыға келер балағаттап. Есепсіз күнде адаммен жолығамын, Таныстар көше бойы тобыр адам. Кездесіп біреуімен – жадырасам, Кездесіп біреуіңе – торығамын. БАРЫМДЫ АЙДАП, ТАСЫП Барымды айдап, тасып қалың малдай, Жалбақтап жүрсем дағы жаным қалмай. Жақпадым кейде жақын тартқаныма, Бейне бір кіріптар боп табылғандай. Топастық, тоғышарлық, түсінбестік, Түсінді міндетті деп, ісімді өстіп. «Сыйға – сый, сыраға – бал» деген сөзді, Білер аз, десек те елдің ішінде өстік. АДАМДЫҒЫН ӨЗІНІҢ ТҮСІНБЕГЕН Адамдығын өзінің түсінбеген, Кім сөйлесер түйсіксіз кісіңменен. Ұлыққа да айтамыз кішік бол деп, Болмай жатып қорқамын ісінгеннен.

Қанға сінген олардың бір өнері, Ісің түссе сыздана түнереді. Әлді көрсе, майысып маймыл болып, Әлсіз көрсе, талтандап шіренеді. Осы шығар кертартпа, пендешілік, Пенде атың бүркенген кем бе есірік. Мен кешіріп, ағайын, қоя қойдым, Қояр болсаң бұларды сен кешіріп. ҮЛГІ ЕТТІМ Үлгі еттім ұлылардың қасиетін, Кішімін жасы үлкенге бас иетін. Қаратып жерге тағы кеткенім жоқ. Қонақжай қоңыр үйдің ас иесін. Болса егер өткен-кеткен білместігім, Кешір де келгін, досым, тілдес бүгін. Есесін қайтарайық, тіршілікте Қосылып мәңгі бірге жүрмес ешкім.

ҚАЛҚАЙЫП ЕСЕГІНІҢ ҚҰЛАҚТАРЫ Қалқайып есегінің құлақтары, Бұл қарттар жібермейді құр аптаны. Бір тобы құтты болсын айтып жүрсе, Бір тобы асқа аттанар жырақтағы. Жайлысын қараңдаршы төсегінің, Үстінде қалғыр-мүлгір есегінің. Сонда да олар жалғап келе жатыр, Арасын бүгінгі мен кешегінің. АЯЛАЙ БЕР, ДОМБЫРА, АРМАНЫМДЫ Аялай бер, домбыра, арманымды, Сен жақынсың жардан да жанға мұңлы. Менде өшкен сезімді қайта оятып, Қайта атыр көрмеген таңдарымды. Шабыттанып шалқиын, шарықтайын, Қос ішегің – қос қанат, қалықтайын. Қуанышым телегей теңіз еді, Жүректі де барады жарып қайғым. Сергиді екен сорлы ақын сезіміне, Кемиді екен кейістеу өз үніне. Құба таңдар қуартып кетсе жүзді, Қуат бергін сен менің төзіміме. Үнің болып тылсымға таралайын, Таралайын, әлемді аралайын. Жүректері жыртылған мұңдылардың, Жүрегіне жамау боп жамалайын. Сонда менің ашылып қас-қабағым, Қара тасты мамықтай жастанамын. Қалдырмаймын, домбырам, сені бірақ, Қалмаса да басымда басқа бағым. КЕЗДЕРІМ КӨП Кездерім көп аяқты шалыс басқан, Шалғандар да көп екен алыспастан. Қалғаным да көп екен қатар шауып, Озғаным да көп екен жарыспастан.

Шалғандарға аяқтан шамданбадым, Шын жүйріктер қалғанда арланбадым. Ақымаққа қосылып ақылдының, Қиянатқа барғаны – таңданғаным. ЖОЛДАС БОП ЖҮРДІМ ТАЛАЙ Жақсымен, жаманмен де, Жомартпен, сараңмен де. Жолдас боп жүрдім талай, Адалмен, араммен де. Жаманның кесірінен, Қағылдым несібімнен. Жаттан дос, жақын таптым, Жақсының есімімен. Жомартпен жолым болды, Төрден сый орын болды. Сараңнан алғаным жоқ, Бергенім сорым болды. Адалға сыр ақтардым, Шер басып жылап та алдым. Арамза алдап соғып, Тік тұрып құлап қалдым. Көңіл қап сараңдардан, Алданып арамдардан. Жүрсем де, ажыратпа, О, тағдыр адамдардан.

ЖОҚШЫДАЙ ЖОҒЫН ІЗДЕГЕН Жоқшыдай жоғын іздеген, Жолаушы жанбыз біз деген. Қалмады орман сүзбеген, Қалмады сулар жүзбеген. Жалыны қайтты, жаз өтті, Жақындап қалды-ау күз деген. Серілік, Салдық көрік бар. Серуен салсақ, ерік бар. Уақыт жаңа, көбік қар, Өзгерер өмір, өрік тал. Аласың болса алып қал, Бересің болса беріп қал. ЕР ДЕ АРЫП, ЕҢКЕЙІП ТЫНАДЫ ЕКЕН Ер де арып, еңкейіп тынады екен, Тұлпар – тулақ, қозы көш – құла мекен. Тас та еріп, табаның тайғанақтап, Болат семсер майысып сынады екен. Дер кезінде екен ғой барлығы да, Дәуреңінде дәуірлеп тұрады екен. Өзгермес жоқ өмірде, ей, ағайын, Ғұмыр – аз күн жайқалған құрақ екен. БАРДЫ БАРҒА ТЕҢЕГІН Барды – барға, Нарды нарға теңегін. Көтермейді қайық жүгін кеменің.

Ақылдымен бір туса да ақымақ, Ақымақтың істей көрме дегенін. Мұңлы мұңын Мұңды ұғар, мұңайып. Мұңсыздарға Мұңынды айтсаң, бұл – айып! Күліп тұрған достарыңа күліп бар, Жылап тұрса, Жылап бару лайық. ӨЗІМ БАРДА Өзім барда, Бар менде: Бақыт, байлық, ырысың. Өзім барда, Бар менде: Алтының мен күмісің. Өзім барда, Жоқ демен: Барлығы да бар менде, Жоқ дегендер жоғалар, Жоқ дегені құрысын! Өзім барда, Өмірдің Бар байлығы менікі, Менде барда, Жоқ деме, Мендегі бар – сенікі. Өмір ортақ қазына Сенде барда, Жоқ демен, Жоқ дегені құрысын. Өзің болсаң бәрі бар – Таси берер ырысың. ҰЙҚЫСЫЗ ӨТТІ САН ТҮНДЕР Ұйқысыз өтті сан түндер сарғайып өтіп сары таң, Ойлардан шығар ормандай арса-арса болып арысам. Зымырап, жалған дүние сен қанша жүйрік болсаң да, Арманға толы жүрекпен ақтық дем алып жарысам. Сөнерсің деме сөнгенше селдетіп сырлы сезімді, Құшағы ыстық дүние, жыр етіп өтем өзіңді. Айналып келмес арайлы, айларым, алау жырларым, Сүйгеннен кешіп жүрмін мен осы бір қымбат кезіңді. КҮНДЕ ЕРТЕҢ ДЕП Күнде ертең деп, күн артынан күн өтті, Күйбең тірлік, күйрек ойлар жүдетті. Алматыға көшем-көшем деуменен, Жаз да жылжып, жабығыңқы күз өтті. Жарау атты, сабау қамшы, салт басты, Болмаған соң, арман-түлкі жалт қашты. Шыр айналған тұғырында тұйғындай, Шыр айналып шыға алмадым отбасын.

САР ДАЛАМ Сар дала, сағым жортқан, құба белім, Қия алмай мойнымдағы бұра бердім. Кір жуып, кіндік қаны саған тамған, Бабамның бабасының тұрағы едің. Сар дала, сағым жортқан, құба белім, Мен өскен шыбығыңнан шынар едім. Бер дағы ақ батаңды, аттандырып, Сәт сапар саулығымды сұра менің. Сар дала, сағым жортқан, құба белім, Мөлтілдеп жанарыма тұна бердің. Келгенше қайта айналып қош, аман бол, Бақ қонған, қасиетті мұра-кенім. ЖЕЛПІНТКЕН ТУҒАН ЖЕРДІҢ БЕЛЕҢДЕРІН Желпінткен туған жердің белендерін, Тербеткен айдын көлдің тереңдерін. Мендегі ыстық құшақ сағынышпен Аймалап өлеңдерім көрер ме едің, Алауын жүрегімнің, ақ жалынын, Айта алмай келесің-ау, өлеңдерім. Алтындай Қызылжардың топырағы, Алыптай сап түзеген шоқылары. Мен туған қыстақ орны бабалардың – Мен үшін құм жамылған Отырары. Өлеңім, сен осыны жыр етпесең, Толғанып Жарылқасын отырады. Шалғыны, шабындығы, шалқар көлі, Қаз, үйрек, ақ қояны, арқар, белі. Жырақта жүрсем дағы жұма сайын, Көлбеңдей көкжиектен тартар мені. Жетпеген менің тілім бұл суретті, Өлеңім жеткізіп бір айтар ма еді! Үш төбе, Жеті төбе, Қызыл кесек, Қызылжар, Қызыларық – алтын бесік. Жыңғылды ой, Көкдала мен Тектұрмаста Төрт түлік асыр салған еркін өсіп. Осындай жер жәннатын жыр етпеген, Ақынның тастар едім тілін кесіп. МЕН БОЛЫП, ДОСЫМ, ҚАРАШЫ Мен болып, досым, қарашы дарқан өмірге, Мен болып, досым, қарашы барлық көңілге. Араша түскін, жазықсыз жапа шексе жан, Қайғысын оның көруің мүмкін өзің де. Мен болып, досым, қарашы досқа, бауырға, Мен болып, досым, қарашы көпке, қауымға. Жамандық дайын, жақсылық жасап көрші бір, Жақсылық етсең жамандық етпес жауың да. Мен болып, досым, қарашы жатқа, танысқа, Мен болып, досым, қарашы жақын, алысқа. Алысың жақын, жақының алыс жат бауыр, Болады екен ұлы өмір асау ағыста.

Мен болып, досым, қарашы ата-анаңа, Мен болып, досым, қарашы жар мен балаңа. Жадырап күліп, қатықсыз көже бір ішіп, Отырған кезден байлығың кетсің садаға. ШАБЫТ – ШАҢЫРАҚ Шабыт – шаңырақ, сөз – уық, ойың – жайған кереге, Осы үшеуі жымдасып айналар бүтін денеге. Қисынсыз шумақ қыстырып, жұлқа тартса желбауды, Ұятқа өлең қалдырып, шаңырақ түсер төбеңе. Ақын емес қазақ жоқ, қанаттысы санаулы, Жүз мың солдат ішінен біреуі-ақ ұстар жалауды. Жұлдыздай аққан құлагар бәйгені анық алса да, Қоймадың, күншіл қауым-ай, жабыны басқа сабауды. ЖАСТЫҚ ШАҚ ӨТІП БАРА МА? Жастық шақ өтіп бара ма, Сағымға сіңген құйындай? Бастапты самай ағара, Тәңірдің тартқан сыйындай. Сарғайып гүлзар бақтарым, Солмақ па лала гүлдері? Қайдасың, нұрлы шақтарым, Қайдасың, бұлбұл үндері? Сайрашы шалқар сазбенен, Қаным бір тасып кетсінші. Айтайын өкпе назбенен, Өмірге мынау, өткінші. Көкпар ғып тұсау тартқылап, Дыр-думан етіп көшені. Шыбыққа мініп шапқылап, Жүрген шақ қайда кешегі? Көргенде көркін тұтанып, Шалғындай шалқып жанатын. Кетті екен қайда құса ғып, Періште-күміс қанатым? Ғайып боп көзден, көңілден, Бәрің де бірдей ұштың ба? Кездесер көлді өңірден, Қауырсын талы құстың да? БАЛАЛАРЫМ, БАҚЫТЫМ Саулығың керек сеңдердің, көген көздерім, Бастағы бақыт, алдағы шаттық – өздерің. Еңсемді басса қиналған кейбір кездерім, Еңсемді менің көтеріп жүрген өздерің. Оп-оңай өмір жеткізген кімді мұратқа, Жер басқан жанның бәрі де бәрі сынақта. Жетерсің, бәлкім, жетпессің, бәлкім мұратқа, Жетуің үшін біреуді бірақ жылатпа.

Ақын да, мүмкін, боларсың бірің от-жалын, Атағың биік, бақытың, бағың боп қалың. Өзіңнің емес, өзгенің жамап жүрегін, Өзіңнің емес, өзгенің іздер жоқтарын. Елге де тұтқа боларсың бірің бағыңа, Қорған да болып тұрарсың желді жағына. Айтысып сонда алдыңа барсам біреумен, Әкем деп бұрма, әділдік еткін ағына. Жүрсең де шүкір қатарда бәрің қарайып, Қатарда жүрген жандарда қандай бар айып. Қызықты күні көп болар көппен біргенің, Сырлас та мұндас жанашыр жақын болайын. Ерте де шығар тілегім менен болжамым, Бола ма болжап болашақ қандай жолдарың. Басыңды ғазиз салса да тағдыр табанға, Табанда бірақ жатпасын арың-ұжданың. Болғандай басқа, сендер де болып толарсың, Құзға да құлап, шыңға да шырқау қоңарсың. Өртеніп, жанып, аптап та болып соғарсың, Өмір ғой, өмір – суынып, сосын тоңарсың. Қанағат керек жоққа да барға, қарағым, Бірге алып ешкім тумаған керек-жарағын. Табарсың іздеп табылмас құстың сүтін де, Болса егер бойда таусылмас таудай талабың. Қыздырма қызыл сөздерге еріп илана, «Тапқын, деп, жоқты» орынсыз мені қинама, Алдыңда асың, басыңда әлі үй жаңа, Жетеді бәрі – Жетсе егер бізге сый ғана. Кезде де тіпті төсімді жерге тіреген, Қарақан басқа қайырсыз байлық тілемен. Елге де, жерге сүйкімсіз болып кетіпті, Мақтаныш үшін алтын мен күміс күреген. «Көбейіп кетті біздерге қояр тілегің», – Демеңдер менің түлеп бір ұшар түлегім. Жадырап жаным, жайнаса дала – Пейілі менен нұры деп күннің білемін. Мейірімді болсаң өсе де берер мерейің, Мейірімді жанды саялы баққа теңеймін. Көңіліме қуат, күніме суат болғанды, Қалайша менің сайраным, саям демейін. Аяныш деген аяулы сезім қалмаған, Қаралы жерде көзінен жасы тамбаған. Бетінде жердің әлі де әлі, барда адам, Мейірім керек, мейірім керек, жан балам. ӨЛЕҢДЕРІМ, ӨМІРЛІК ЖАН АСЫЛЫМ Өлеңдерім, өмірлік жан асылым, Табар бір күн өмірден жарасымын. Әрбір сөзі – дүрсілі жүрегімнің, Әрбір сөзі – жанарым-қарашығым, Жан асылым өлеңім – жанашырым.

Мұратымның мұқалмас биігісің, Сан ойлардың сарғайтқан түйінісің. Әр жолында қуаныш, сүйінішім, Әр жолында өкініш, күйінішім. Болса менің өкініш, күйінішім, Әлем деген тынышсыз үйім үшін. Еріп келем, өлеңім, жетегіңе, Кейде шошып тығылам етегіңе. Бір шумағым – алғысым бүгінгіге, Бір шумағым – қарғысым кешегіге. Қабырғасын халықтың қайыстырған, Кешегі күн есімнен кетеді ме? Жан асылым, жасампаз өлеңдерім, Таудан биік, мұхиттан терең бе едің? Тыныштығын елінің ойлайды ғой, Халқым деген қамқоршы, кемеңгерім. Тыныш ұйықта, ақыным, Отаныңды, Күзетуде ер жүрек өрендерің. ӨЗІҢСІҢ АҚЫН Өзіңсің ақын, түн бойы тұңғиық ойда жататын, Бір шумақ сырлы жырменен қарсы алып таңды ататын. Сайраса құстар сан түрлі сыр түйіп тыңдар сен ғана, Күй шертер күйшің – табиғат, мұңдасың, досың – кең дала. Құштарсың фәни өмірге, сезімің нәзік өзгеден, Табиғат көркі, құс үні сыр шертер өзге сөзбенен. Егіліп жаның сол сәтте, тірліктің қымбат сағатын, Іздейсің – ұста қайда деп, мәңгілік етіп соғатын. Ой басып жүзің сарғайып, назарың түспей басқаға, Жүретін кезің көп сенің жылылық тілеп тасқа да. Шыңырау сезім шымырлап, тізе бер сөздің маржаның, Осы бір ойлы сәтіңде арманы жатыр бар жанның. ЖҮРЕГІ ПЕРНЕ ЖАН ЕДІМ Алдыма алып әлпештеп, жасымнан шерткен сырласым, Жүрегім менің бар болса, пернең боп сенің жырласын. Жырламай қалар сор перне шанағы бір күн сынғасын, Жырламай қалар сор жүрек соғуы бір күн тынғасын. Жырлашы қайран жүрегім, пернелер төккен сезіммен, Пернелер төккен сезімге қара тас балқып езілген. Шымырлап сіңген жүрекке, шындықты ашшы көзіңмен. Ақынға біткен албырттық, батырға біткен төзіммен. Пернелер болса – жүрегім, мұң да бар менің жанымда, Лапылдап шығып көмейден айналар аппақ жалынға.

Пернелер болса – жүрегім, сыр да бар менің жанымда, Айтатын сыршыл дүние, бір сенің ғана алдыңда. Пернелер болса – жүрегім, күнім бар жанды өртеген, Өтеуін күтпес дос болсаң, өкінбей күнде шертер ең. Есеппен ғана дос болсаң, сен қалай мені ертер ең, Ертеңін сатқан ессіздің елпілдеуінен жиіркенем. Пернелер болса – жүрегім, ән де бар кеуде кернеген, Әлі де ешбір жезтаңдай әлемде айтып көрмеген, Қалғып бір кетер жанымды осы әннің сазы тербеген. Осы әннің сазы тағы да жаныма маза бермеген. Пернелер болса – жүрегім, ырысым туа бес елі, Тағасыз мінген тұлпарым, тау асып, теңіз кешеді. Пернелер болса жүрегім, қайғы да менде жетеді, Қайғысыз жұмыр бастыны, өмірде кем-кем деседі. Пернелер болса – жүрегім, бақыт та менің басымда, Туыппын заңғар заманда, туыппын ғажап ғасырда. Пернелер болса – жүрегім, інкәрмін барлық асылға, Інкәр ғып туған дүние ақынның бәрін басында. Пернелер болса – жүрегім, жырлайды деме жағынып, Күй төгер қалай домбыра, пернесі жөнсіз тағылып? Шертіліп жалған домбыра, жырласам жаңсақ жаңылып, Сор жүрек пенен сор шанақ, сол жерде кетсін жарылып. Пернелер болса – жүрегім, жүректің – кеуде шанағы, Шаттана шалқып, кейбірде мұңдана өксіп алады. Аз емес әлі өмірде айырмас ақ пен қараны, Осының бәрі тілімнен у менен бал боп тамады. ТҰҢҒИЫҚ КӨКТЕ НҰР ШАШЫП Тұңғиық көкте нұр шашып, жұлдыздар қанша самсаған, Жұлдызын іздеп қайда деп, қарайтын шығар барша адам. Шынары ма едің шындықтың – шырқаудан жүрек аңсаған, Сыр әні ме едің мұңлықтың айта-айта сені шаршаған.

Жұлдызың жана берсін деп айтамыз досқа, танысқа, Сыналар кезі келгенде шыдамай ар мен намысқа. Жұлдызы жанған жігіт деп қараймыз дулы жарыста, Көңілін көптің көтеріп топ жарып шыққан арысқа. Жұлдызым менің, қайдасың, көрінер кезің жетті ме? Жарығың әлде жанардың жасы боп ағып кетті ме? Көрсем деп сенің жүзіңді шарласам шексіз көкті де, Көрсем деп таңды атырып, батырдым талай кешті де. Жүзіңді бәлкім, жұлдызым, көшпелі бұлт қалқалап, Тағдырдың салған салмағын жүрсің бе жалғыз арқалап. Мен сені көрсем дегелі сарғайып солып қанша бақ, Мен сені көрсем дегелі жүрекке түсті қанша дақ. Көрсем деп сені ғарышқа заңғар да болып қарадым, Теңіз боп түпсіз тербеліп, бұлақ та болып тарадым. Көре алмай сені, бірақ та, маңдайға біткен жұлдызым, Зымырап мынау жылдармен жұлдыз боп ағып барамын. Арманда екен бар ақын, тілеме жанға босқа дерт, Сәулесін шашар сәтімді сағынба енді, тоспа деп. Көгімнен бір күн жарқ етіп, сорғалап кепт е, сорғалап, Тұңғиық түпсіз тереңге – айтпастан тіпті қош та деп. РИЗАМЫН ҚҰБЫЛЫСТЫҢ БӘРІНЕ ДЕ Ризамын құбылыстың бәріне де, Көгілдір көктем, қыстың кәріне де. Тағдырым тақия емес басымдағы, Кезігіп, кез боламын әлі неге? Жалғыз ой – бұл өмірге несін келдім, Жүрмін бе босқа таптап жердің төсін. Жақсы сөз, әлде жақсы ісім бар ма? Қалатын ескерткіш боп есіңде елдің. МЕНІ ӨЗІНДЕЙ КӨР, ДОСТЫМ Мені өзіндей көр, достым, жаны бөлек демесең, Сен қуансаң қуанып, айдарымнан жел есем. Өзіңді ойлап мен бүгін біраз жасқа қартайдым, Өзінді ойлап ешқашан тебіренген емес ем.

Ішек перне секілді жүрек, тілек үндесіп, Жалғап едік, ғұмырдың қыл шылбырын бірге есіп. Бірге туған жаннан да жақын болып кеттің сен. Егіз ұл да екеуміз, өмір-ана бір бесік. Қайғырмайын мен қалай, аһ ұрмайын қайысып, Бүтін едің, бүлініп бара жатсың майысып. Ашу – араз, ақыл – дос, ақылыңа келсейші, Адалыңды арамдап жүрген, айтшы, қай күшік? ҚАЙРАН ӨЛЕҢ ҚАШЫРДЫ ДА ҰЙҚЫНЫ Қайран өлең қашырды да ұйқыны, Ұйқы шіркін шығарады ұйқы-тұйқыны. Самайдың да қыраулары молайып, Көздің алдын басты әжім қиқымы. Көмейде сөз жетіп жатыр лапылдар, Лапылдатып жазуға да қақың бар. Он мың тонна темір ойдан он грамм, Алтын ойды іздейді екен ақындар.

ӨЗИПА ЖАТҚАНБАЙҚЫЗЫНА Жомарт Алла саған бәрін беріпті, Елік мінез, сұлулықты көрікті. Елжіретер ерке назды ерікті, Дарынды ғып, жалынды ғып жаратып. Ризығыңды үстемелей бөліпті, Өміріңнің жалғасы боп өмірге, Асқар, Айна, Абылайхан келіпті. О, Өзипаш, саған Алла беріпті, Қайратты да, қажырды да ерікті. Академик Орақбайдай жан жарың, Інжу, маржан білімімен теріпті. Арманы жоқ мұндай асыл жігіттің, Өмірлік жар тапқан сендей серікті. О, Өзипаш, сені Аруақ қолдапты, Кітап еттің ойларыңды толғақты. Бір әулеттің өмір жолын сыр еткен, Мұндай жазба бұрын-сонды болмапты. Өлмес мұра ұрпағынан ұрпаққа, Қайсы қызы қазағымның жолдапты. Қарындасым, жаны шуақ жайдарлым, Ақ пейілі тұнығындай қайнардың. Өнегелі өміріңмен елімнің, Аты ардақты бір қызына айналдың. Ерекше ғып сені өмірге әкелген, Ата-анаңның әруағынан айналдым. ҚАЙТЕСІҢ БАҒЫҢ ЖАНБАСА Қайтесің бағың жанбаса, Ойлаған бола бермес-ті. Ойдың да көбі далбаса, Ойлаймыз кейде өнбесті. Кім жетті оңай мұратқа, Кімнің жоқ сәтсіз күндері. Талайлар талып құлап та, Талайдың солған гүлдері.

Түңілу алған тағы жат, Тағдырдан күткен рақым. Ғайыптан бір күш қағып ап. Бар шығар шыңы шығатын. Сергі де серпіл қайғыдан, Мұқала берме жасықтай. Бірде жоқ, бірде бай қылған, Өлшеуіш өмір дүние. ӘКЕ ЕСКЕРТКІШІНЕ Терің тамған топырақ, Терің тамған тастардан, Өзің жатқан торқалы, Топырақтан жастанған. Ескерткішің соғылып, Еңсең биік тұр, көкке. Аққу сыңсып айналған, Әуен тыңдай аспаннан. Жазиралы дала анау, Жанарыңды жандырған. Өзен анау, көл анау, Мейіріңді қандырған. Асқар ала тау анау, Асып белді талдырған. Тоқсан тарау жол анау, Іздеріңді қалдырған. Бетегелі бел анау, Желпінтіп ат суытқан. Берекелі ел анау, Ет бауырың туысқан. Ақтық сені сапарға, Аттандырып бәрі де, Қабіріңе топырақ, Салды бір-бір уыстан. Өзің жүрген кездердей, Бұлт төсі қақырап. Кемпірқосақ керіліп, Гүлдеп жатыр атырып. Өзің көрген кездердей, Жусан өсіп жайқалып, Сайрап көкте бозторғай, Сыбырлайды жапырақ. Өзгеріс жоқ өмірде, Бәрі де өзің көргендей. Өтті-ау бірақ дүние, Қас-қағымға тең келмей. Жетегінде сағымның, Желкілдейді күмбезің. Боздап жылап боз інген, Боз далада желгендей. АҚЫН МЕН ЖАЗУШЫЛАРҒА Ассалаума-ғалейкум! Сөзді қорек еткендер, Ақ қағазға малтығып, Ақыл, ойға бөккендер. Су жұқпайтын тазадан,

Бөзді бөлек еткендер. Еңіреген ерлерден, Езді бөлек еткендер. Тумай жатып анадан, Тілі шығып кеткендер. Белі шықпай бесіктен, Қайғы, мұңды шеккендер. Ерте ағарып шаштары, Арманына жеткендер. АРЫМНЫҢ ТАЗА ЕКЕНІН Арымның таза екенін, Жаныма жалау етемін. Қаулаған өрттей өсекті, Бықсытып басып кетемін. Тас атып жүрген дұшпанның, Ас атып қолын кесемін. Ұяты өртеп өзегін, Өкінер дұшпан, сеземін. Азарсыз жан ем ешкімге, Қалайша болсың безерім. Сабыр бер, тағдыр, қуат бер, Бәріне енді төземін! ҚҰШТАРЛЫҚТАН ЖАРАЛМАСА ДҮНИЕ Құштарлықтан жаралмаса дүние, Жүрмес ем-ау күйіне де сүйіне. Түтін түтетіп, тірлік отын жақпасам, Өзге түгіл өзімнің де үйіме. Сүйініштің шат-шадымен әуені, Өмір берді, заман берді мәуелі. Жеке басты ойламаймыз, ойлаймыз Туған елдің тыныштығын әуелі. Сүйініш пен күйініштен жаралған, Ей, дүние, желден жүйрік бал арман. Жеткізбесең жеткізбеші, бірақ та, Көз жаздырып кете көрме қараңнан. ӨЗ БАҒЫМДЫ БЕРЕР ЕМ Адамға тән жақсылықтың барлығын, Беріп маған, берсе әлемнің жарлығын. Ең алдымен мұңын мұңдап, мұқтажын Өтер едім кемтар менен жарлының. Бар адамды бірдей етіп теңер ем, Жетпегенге өз бағымды берер ем. Өшер болса өшсін елмен шырағым, Биіктесе биіктесін керегем. КӨКЖЕНДЕТ Көкжендет көк аспанды тілгілеген, Аңыз бар салса алтайы ілді деген. Қайырып қансонарда қалықтатқан, Ақандай қайда шіркін бұлбұл өлең. Көкжендет, болат топшы, мұзды балақ, Сүрен сап шүйлігіпсің құзды қарап. Пау-паулап жерде сері жем беріпті, Әр алған алтайыңа жүзді балап.

Көкжендет, көп көрдім деп қызығыңды, Қоштасып қимай Ақан жүзі мұңды. Сыпырып еркіндікке жіберіпті, Томаға топшы таймас жүзігіңді. Көкжендет, тұғырың алтын маржан баулы, Деп Ақан тербеткенде орман, тауды. Иеңді іздеп сен де шарладың ба? Алатау, Алтай, Арқа, Атырауды? Аң қаңғып ақбас таудың құздарынан, Егесіз мертіктің бе дүз тағынан. Кеудеңді тасқа соғып өлдің бе әлде, Кеудеңді боран желпіп, мұз қарыған.

КҮЗ СУРЕТТЕРІ Сарғыш тартып барады жапырақтар, Салқын тартып барады атыраптар. Құстар даусы қияннан естіледі, Қайда кетіп барады, бақылап қал. Жаздың жұтқан жауқазын салтанатын Қай мезгіл ең күрсініп қарсы алатын? Гүлдер қайда көркіне тамсанатын, Құстар қайда, сәріде ән салатын? Сұрғылт аспан, сұр дала, сүреңсіз бақ, Көзге суық көрінер кіл өңсіз жат. Жастық шағын аңсаған қарт секілді, Табиғаттың жүрегі тұр-ау сыздап. Осы ма еді, япыр-ау, күз дегенің, Сағат санап, күн санап іздегенім. Іздегенім жаз еді, көктем еді, Көктем, жаздың көк торғын үзбе демін. Қайта көктеп сарғайған жапырақтар, Қайта түлеп, гүл атсын атыраптар. Көктем туып, құс қайтып келер тағы, Көктің жүзін тілгілеп жасын оттар. ДОСТЫҚ Достық, Достық, қадірінді біліп кім? Майын бөліп жейді жалғыз жіліктің. Адал достық айнымайтын әлдебір, Сәулесі ме алыстағы үміттің. Тағдыр мені Кезіктірді талайға, Соның бәрі шын достыққа жарай ма? Ертеңгі күн жүру үшін өкінбей, Бүгін босты сынау керек қалайда. АМАН-САУ, ДОСТЫМ, ЖҮРСІҢ БЕ? Аман-сау, достым, жүрсің бе? Қолыңды берші, күрсінбе. Қағусыз кеткен қарабет Қадіріңді сенің білсін бе?

Қан жылап қайран жүрегің, Өртеді намыс білемін. Сарғайған күн жеп қағаздай, Қалыпты семіп іреңің. Жалының қайда кешегі? Үмітің неге өшеді? Опасыз сайқал опық жер, Деме оны өмір кешеді. «Ар-намыс өртеп өзекті, Қаңқу сөз жанды мезі етті», Дейсің-ау, досым, дейсің-ау, Бәрі де бәрі кезекті. БАҚЫТТЫСЫҢ, ҚАРАҒЫМ, БАҚЫТТЫСЫҢ Бақыттысың, қарағым, бақыттысың, Қолыңда тұр қонақтап бақыт құсың. Уайым жоқ, қайғың жоқ, дербезең сау, Көктемдегі аспандай ашық түсің. Қайда тұрам демейсің, қайда барам, Естіледі шат күлкі айналаңнан. Күтіп отыр үйіңде сен келер деп, Ақ дастарқан алдыңа жайған анаң. Бұдан артық бола ма бақыт деген? Қуанышың кеудемнен тасытты өлең. Өткен күнді еске алып, мен сендердің, Іздеріңді гүл өскен басып келем. Қайран жастық, жап-жасыл төңірегі, Маған түстей кешегі көрінеді. Неге жақұт жанардан төгіледі, Неге көгі көңілімнің сөгіледі? ҰЛЫМА Қиын да болса қияға, Қыран боп, ұлым, қарағын. Өлексе жиған ұяда, Құзғындар қанша, қарағым. Шексіз ғып шарлар көгіңді, Ортаймай ойлан тереңнен. Қор етпе есіл өмірді, Еліріп қарап төбеңнен. Уланба, байлық, мансапқа, Сарқырар, бір сәт тартылар. Абырой сақта, ар сақта, Жұлдызың болып жарқырар. Бақытсыз көрсең шошыма, Қолыңнан келсе жәрдем ет. Сенімін артқан досыңа, Қиындық түссе бар да жет. КӨРЕР БЕЙНЕТ Көрер бейнет, Табар зейнет болмаса, Бірде ортайып, Бірде көңіл толмаса.

Риза емеспін, Жігіттіктің жігерін, Жидітсем мен, мені өмір қолдаса. Бақытыңды, Таптың десең бос егер, Қайғыңды да, Үстемелеп қоса бер. Маңдайының, Сел ғып төккен терінен, Жалғыз тамшы жақсылықты тосады ер. Ез емеспін, Дайыныңа ұмтылған. Ез деп айтса Өсекшілер сыртымнан. Келсін дағы, Көргін менің жанымды, Он жамылып, он бір мәрте жыртылған. БАСТАР ЕДІМ БАРЛЫҒЫН ДА ҚАЙТАДАН Бастар едім барлығын да қайтадан, Қалай, қалай өткен күнді қайтарам. Сандалысты шарап ішіп шайқаған, Сайтандықты гүлзар бақты жайпаған. Енді кімге, енді кімге айта алам? Онды-солды есе-есе ескекті, Есім шығып, ақыл шіркін кеш кепті. Өз қалауын жүрек сорлы шешпепті, Төсенетін жамылыппын бөстекті, Сонша неге, сонша менен ес кетті? Амал бар ма, бәрін кештеу түсіндім, Мархабаты алда болғай ісімнің. Мақтан етіп шырайын да түсімнің, Бірімін деп, құдіретті кісінің, Неге сонша, неге сонша ісіндім?

БАР ЕДІ МЕНДЕ БІР КОСТЮМ Бар еді менде бір костюм, Тарынған емен жоқтыққа. Қанағат еттім тоқтыққа, «Северге» тиын жеткенмен, Жетпейтін тиын оттыққа. Бар еді сенде жай ғана, Қонаққа киер бір көйлек. Жүрмеуші ең бірақ күргейлеп. Қарайтын халық сыртыңнан, Сонда да саған гүлдей деп. Жақсы еді-ау сол кез, жақсы еді-ау, Шат еді көңіл күйіміз. Той думан еді үйіміз. Жолдас та, дос та көп еді, Бас қосушы едік жиі біз. Ал қазір менде машина, Костюмның саны жетерлік. Қаншасы тағы шет елдік. Фильтрлі сигар болмаса, Басқасын шегу бекерлік.

Сен де бар қазір бәрі де, Сөз бе екен шіркін көйлек те. Жуу мен жинау бейнет те, Тоңымның түрі аздау деп, Айтатын болдың кейде өкпе. Жақсы ғой бәрі жақсы ғой! Жоқшылық мәңгі күйреді. Қамсызбыз сыртта, үйде енді, Азайып, бірақ дос-жора, Бас қосу неге сиреді?... ТАУСЫЛДЫ ТӨЗІМІМ ДЕ, ТАҒАТЫМ ДА Таусылды төзімім де, тағатым да, Талпынып саған қиял қанатында. Арманда сені ойлаумен өтті-ау жастық, Жүргендей өң мен түстің арасында. Қалайша қайтіп сені ұмытайын, Жарқырап алғаш туған үміт Айым. Үміттен неге көңіл суытайын? Өмірлік өзің деген жүрегіме, Өзіңнен өзге кімді жуытайын? Махаббат мұңы болса аяулы ма? Мұңсыздық, баянсыздық бояулы да, Барыңды жоқтай іздеп сен де мендей, Бірде шат, бірде көңілің қаяулы ма? Арман көп сен үшін де, мен үшін де, Армансыз кім бар екен ел ішінде? Еркінде жаратқанның іңкәр етіп, Қойса да мені саған, Сені кімге. БІТІМБАЙ ДОСЫМА Қарттық бізге, Бітімбай, таяды ма, Қандай едік, ой шіркін баяғыда? Бірге оқыдық, бір шықтық қансонарға, Елуінші жылдардың аяғында. Алматының бұл күнде алма бағы, Бізге бәлкім «кімсің» деп таңданады. Өтіп бара жатыр-ау қайран өмір, Ойлай берсең батады жанға бәрі. Бұйра бас едің, көрікті едің, Дәнін шақтың өріктердің? Асыр салған күн қайда аш қасқырдай, Ақ марал мен ішінде еліктердің? Қайран жастық кетіпті-ау көз көрмеске, Өзгереді екен-ау өзгермес те. Сен сапырып астана тайқазаның, Мен құрадым ақын боп сөзден кесте. Тағдыр жолың биікке жетеледі, Нәсібеңді Тәңірім еселеді. Бір мінезбен келесің аспай-таспай, Бақ, дәулетті басы бар көтереді. Мінезіңмен самалдай, майда керім, Кеңге құшақ керіле жайғаң едің.

Сездірместен өтерін жастық дәурен, Келіпсің-ау алпысқа қайран ерім! Алтын құнсыз, Адам мұнсыз болмайды. Дәлелдің де керегі жоқ Ол жайлы. Қанша біздер бақыттымыз Десек те. Бір нәрсенің орны бірақ толмайды, Өзіңменен бірге кетер сол қайғы. БАБАЛАР МОНОЛОГІ Тыңда, тыңда! Келер ұрпақ өрендер, Ел иесі болатұғын кемеңгер. Біз сендерге туған жерді тапсырдық, Босағада босқа өлді демеңдер. Біз мәңгілік қатты ұйқыда жатырмыз, Сендер үшін – өтіп кеткен ғасырмыз. Сенден үшін, атамекен жер үшін, Қаншама рет төктік көздің жасын біз. Алғы тілек – үмітіңді үзем деп, Әкеңді құл, шешеңді тұл етем деп. Шапты жаулар шығыстан да, батыстан, Шапты жаулар терістектен тепеңдеп. Тұрды екі жол: бірі – жауға бас ұру, Жанды сақтап, табанына басылу. Екіншісі – ұрпақ үшін, ел үшін, Халық болып қару-жарақ асыну. Ар алдында соңғы жолды тандадық, Қызық көріп, жар да сүйе алмадық. Бауырлардың қалды өлігі жол бойы, Ал тіріміз жорық жолын жалғадық. Бастан бақты, алдан малды алдырдық, Шөлімізді қанды сумен қандырдық. Жанды жауға, тәнді жерге бердік те, Біз сендерге туған жерді қалдырдық. Топырақ боп кетсе дағы тәніміз, Сапындамыз сарбаздардың әлі біз. Құлаш жетер туған жерді құшақтап, Құлап түстік ақырғы рет бәріміз. Өмір – теңіз, заман – толқын жаңарар, Өтті дүлдүл, өтті не бір даналар. Айтыңдаршы, жазылды ма жау салған, Туған жердің төсіндегі жаралар. Әлде ақтамай аманатын бабаның, Қолдан түсіп жау алдында жарағың. Қырғи қуған торғайлардай тоз-тоз боп, Босқыны боп кеттіндер ме даланың. Әлде ұмыт боп өткен өмір нала-мұң, Өгей емес, өз ұлы боп даланың. Ағысына қарсы жүзіп заманның Болашағын ойлап ұрпақ балаңның, Жүрсіңдер ме, жүрсіңдер ме, қарағым.

ТАРАЗ ҚАЛАСЫНДАҒЫ ЖАМБЫЛ ЕСКЕРТКІШІМЕН СЫРЛАСУ Бірінші толғау Ассалаумағалейкум, Жамбыл ата, жан ата, Атағыңнан бұл күнде Алатау да аласа. Ат шаптырым алаңда, қолда қара домбыраң, Тұр екенсің жүзіңді күнбатысқа қарата. Маңдайыңда өзгеше ғасыр салған қатпар бар, Тірлігіңде тірескен аз ба тәңір атқандар. Әлде есіңе түсті ме Туған жерден топырақ Бұйырмаған боздақтар – күнбатыста жатқандар? Талай жылдар өтіпті содан бері, жалған-ай, Толқынындай теңіздің толқып жылдар әр қалай. Түсті ме әлде есіңе оралмаған ордаңа, Сұңқар сынды жау жүрек сүйікті ұлың Алғадай. Кешір ата, халықтың кешегі өткен ұл-қызы, Ұрпақ үшін, біз үшін беріктінің жұлдызы. Отан ұлы болғанды ұмыта ма Отаны, Өшпес атың қалдырып, көшпес белгі тұрғызды. Жыр күмбезі дейді жұрт бұл шаһардың аспаны, Сөз зергері қалаған тоқсан тоғыз жастағы. Сол күмбездің ішінде өзің тұрсын о, тәте, Екі ғасыр шындығы, екі ғасыр дастаны. Екінші толғау Келгенім жоқ базарға, қайтқаным жоқ алып түк, Тағзым етіп қайтуға келдім саған, жарықтық. Шалқарымды шалқыт та, шабытымды шарықтат, Ақындық серт семсері – ақиқат пен анықтық. Өзің тұрған алаңның жарқ-жұрқ етер маңайы, Бұл базарда бәрі бар: алтын, күміс, қалайы. Сол сияқты өмірде жанып тұрған жақсы мен, Барып тұрған жаманның кездеседі талайы. Өзің тұрған алаңның сән-салтанат маңайы, Ащы-тұщы, тәттінің осы арада талайы. Сол сияқты өмірдің ащы-тұщы, тәттісі Тең бөлінбей Адамның тепсініп жүр талайы. Өзің тұрған алаңның қызыл қырман маңайы, Бақта өскен жеміс пен жемістер бар жабайы. Сол сияқты өмірде ақылды бар, дана бар, Сол сияқты өмірде ақымақ бар анайы. Өзің тұрған алаңның алаулайды маңайы, Көздің жауын алады гүл шоғының арайы. Сол сияқты өмірде қыздардың бар талайы, Қыздардың да ішінде жарқыраған бар Айы. Өзің тұрған алаңның сырға толы маңайы, Құр келіп, құр қайтқандар тиын-тебен санайды. Сол сияқты өмірде біреулердің жолы боп, Біреулердің көңілін үміт шіркін жамайды. Өзің тұрған алаңның айтыс-тартыс маңайы, Жастар да бар, қарт та бар әппақ қудай самайы. Сол сияқты базарды – өмір десек өзінше, Оның да бар өзінше Құнанбайы, Абайы.

Өзің тұрған алаңның абыр-сабыр маңайы, Сәтті-сәтсіз болатын базардың да бар айы. Сол сияқты өмір де қан базарша қызып кеп, Әркімдерге әр қалай қызығымен тарайды... Үшінші толғау Рұқсат болса қайтайын, жыр алыбы, жарықтық, Қазынам да, жаным да менікі емес, халықтық. Шалқарымды шалқытып, шабытымды шарықтат, Ақын серті, дерті де – ақиқат пен анықтық. Жеткенім жоқ әлі де жартысына жасыңның, Кешір, ата, баршылық ағы бірақ шашымның. Адам түгіл машина өлең жазар заманда, Ақынына оңай ма жиырмасыншы ғасырдың. Ақпандатып ақтарып шындықты айтқан ақынға, Бас иеді екен ғой алысы да, жақын да. Бір өзіңдей айбарлы азулы ақын болмадық, Бөрі түгіл арыстан аласұрған тақымда. Өлең жазсақ арнадық туыстарға, достарға, Сезімді де құратын болып алдық жоспарға. Өлең-жырға, ән-күйге тұнып тұрған дүние, Тиын-тебен боп кетсе, халық оны қоштар ма? Отына емес өлеңнің, түтініне шарпылып, Жүрген ақын аз емес атақ қуып алқынып. Өзге жүрек жыли ма өз бойынан ақынның, Жүрегінің жылуы тұрмаған соң артылып. Қумасаң да біздердей атақ пенен данқты, Атақ пенен данқтың дәні өзіңде қалыпты. Тоқсаныңда дауысың жарты әлемді жаңғыртса, Жалпақ әлем жаңғырып жатыр бүгін, жарықтық. САҒЫНДЫМ ЖУА ТЕРГЕН ҚҰМ ШАҒЫЛДЫ Сағындым жуа терген құм шағылды, Сағындым жұпар иіс жусанынды. Сағынып сені мендей тебіренбес, Ақын ғып тағы да анам туса да ұлды. Мен едім бозторғайың көгіндегі, Көгіңнен кетті ұшырып өмір лебі. Мәңгілік саған деген сағыныштың, Мен де бір дәруішпін шөліндегі. Табан із, саусақ табым жатыр ма екен, Ән салып, әкем өткен, асыл мекен? Бәрі де кешегінің түс секілді, Кім менің қимасымды жасырды екен? Қайда үйім, мені туып жөргектеген, Қай жерде тәй-тәй басып еңбектегем. Алғашқы ана уызын емген жерге, Бір тұғыр қойып неге белгі етпегем. Туған жер, құшағы ыстық Қызылжарым, Өмірлік өзің ғана – жырым да әнім. Әзірге жеке-дара туыңды ұстап, Астана татып жүрмін тұзын-дәмін.

ДОСТЫМ, САҒАН АЙТАР СЫРЫМ КӨП МЕНІҢ Достым, саған айтар сырым көп менің, Басып өттім қырықтың қырқа өткелің. Енді қанша жанар отым жарқылдап, Шарпиды екен шартарапқа от-лебім? Шүкіршілік, осы ғұмыр ішінде, Беттің арын төккен кезім жоқ менің. Аз ба, көп пе, көрдім жақсы-жаманды, Көру үшін жаратқан ба адамды? Ақын деген атым шықты, Күн туса, Күңірентіп ұлан-ғайыр даламды. Тебірентіп әруақты бабамды, Алар ма едім алты қабат қамалды?! Бірақ менің маңдайыма жазыпты, Шүкіршілік мына тыныш заманды. Сырлас болдым, мұңдас болдым талаймен, Туыс та бар, жоқ деп айтам қалай мен. Кей туысқа үңілем де түңілем, Түңілген соң сырласамын Абаймен. Мені атадан алтау деме, атадан – Екеулерді тату дейін қалай мен. Өкпе жоқ деп айтады ғой білімге, Білімсізден түңіл, мейлі, түңілме. Топырлаған тауық туыс аз емес, Сенің, менің тары шашқан күніме. Өзіңе сең деген Абай тағы да, Сүрінбедім, сен де достым, сүрінбе. Тоң еріткен алтын күрек секілді, Тыя алмаспын аңқылдаған пейілімді. Досым түгіл дұшпаныма ақылды, Ойып берем, сұраса коң етімді. Ел көңілі де болып менің көңілімдей, Қайтармаса екен ешкім бетімді. АСТАНА, МЕН ДЕ СЕНІҢ АЗАМАТЫҢ Астана, мен де сенің азаматың, Келдім бе көбейтуге қазақ атын. Келдім бе көбейсің деп әлде ақыны, Өлмес жыр, өмір жайлы жаза алатын. Әйтеуір келдім жақсы үмітпенен, Ешкім жоқ, қой бар деп үгіттеген. Алқына адым санап асқан бел мен, Ауыр жол артта қалды жүріп келген. Білмеймін сеніміңнен шығамын ба? Ақ толқын араластым ұлы ағынға. Тербелген теңіз-жырдың дауылпазы, Мұқағали даусы тұр құлағымда. «Тыңда, – деп, – ей, бәтшағар», – жекіреді, Бұлттай желп-желп етіп көкірегі. Жансыз жыр жазар болсаң, дейді маған, Өз жырың өз атыңды өшіреді.

Дүдәмал осы ойдың жетегінде, Есіл күн есеңгіреп өтеді ме? Желқом сап жаушы мінген жүйріктердей, Тағдырым әлде мазақ етеді ме? Арзи ма арығаным, жүдегенім, Жүдесем, табар ма екен жүрек емін?! Келешек кеудесінде күмбір қағып, Менің де тұрар ма екен бір өлең ӨРТ ҚАСЫМ

Өрт Қасым, Дауыл Қасым, Ақын Қасым, Көгіңде поэзия – жасын Қасым. Шашайын жырдан шашу жетпісіңе, Жырларың мерейіңді асырғасын. Тірісің, тірісің сен, ел-жұртыңның Қашан да қасындасың, қасындасың. Кешегі саған тиген сыбағаның Ащысын, аяулы аға, ұға аламын. Жаралы жүрегінді жырмен емдеп, Жаныңның жарықшағын сыналадың. Табынып «тәңіріге» емес, талантыңа, Ақыры құламадың, құламадың. Дедің де «өлмесе екен сөзім менің», Тербеліп тұғырыңда көз ілмедің. Қолдағы қаламсабың дір-дір етті, Пернесін басып тылсым сезімдердің. Сыңсыдың сыбызғыдай соқса дауыл, Не деген төзімді едің, төзімді едің?! Сазды әннің сал кеудеңді үні керіп, Бергенде ағыл-тегіл тіліңе ерік. Тар үйде тақиядай топырлапты, Дос-жаран бірінен соң бірі келіп. Толғапсың өмір жайлы, өлім жайлы, Қорқыттай күңіреніп, күңіреніп. ШАША БЕР, ТУҒАН ЕЛ, ШАШУЫҢДЫ Шаша бергін, туған ел, шашуыңды, Қуанышпен қайтарғын ашуыңды. Шалқуыңды көрейін тасуыңды, Айдаһарлар фашистік басы улы, Өзі құрған дарына асылулы. Еске алайық ерлерді еңіреген, Еске алған соң айтылмас жеңіл өлең. Жырға қосып жан сырын жауынгердің, «Елім-айға» қосылшы меніменен. Дәм таусылды Днепр жағасында, Сүйегімді, сүйген жар, табасың ба? Сүйегімді, сүйген жар, табар болсаң, Апарып қой ел-жұрттың арасына. Туған жердің жамылып топырағын, Мәңгі ата-бабама қосылармын. Мен өлгем жоқ, көрмейсің сен жесірлік, Аман болса қос қанат, қос құлыным.

Аналардың көңілі босамасын, Қояйықшы айтпай-ақ осы арасын. Жеңіс күнгі, бауырым, қуанышқа, Желпінтіп бір сөйлеші, тост аласың, Бекем ет деп, елімнің босағасын. Болғаннан соң Отаны, сүйенері, Болғаннан соң артында киелі елі. Кешегі өткен ерлерден қалған көздер, Бір-бір үйдің бұл күнде иелері. Өшірмеген оттарын аналардың, Босап отыр, жалған-ай, жүйелері. Көре алмайсың бұл кезде кем-кетікті, Жесір көншіп, жетімдер ер жетіпті. Бәрі түгел, бәрі сай, ел несіпті, Ай нұрына албырап әлем ұйып, Таң самалы тербесін жел бесікті. ЖАЛҒАНДА, МЫНА ЖАЛҒАНДА Жалғанда, мына жалғанда, Жүргеннің бәрі арманда. Жұлдызы, бағы жанғанда, Талабы тасты жарғанда. Талпынып қары талғанда, Қайырылып тұрып қалғанда, Арманда екен, арманда, Арманға тұнған жалғанда. Сен, жаным, бұған таңданба, Таңдансаң, қара, бар маңға. Көмескі сүрлеу, соқпақ із, Кезігер арттан, алдан да. Асу, құз, қия, жардан да. Осыны адам салғанда, Жетемін деген арманға Жеткізбей жүрген жалғанда. Жалғанда, мына жалғанда, Ақиқат-өлім бар жанға. Бұған да, жаным, таңданба, Алқымнан ажал алғанда, Алжасып естен танғанда, Ақырғы демі қалғанда. Шаладай көзі жанғанда, Жанталасқан екен адамдар, Жетпекші болып арманға Жеткізбес мынау жалғанда. ҚЫЗ ӨСІРІП ОТЫРМЫЗ, ҰЛ ӨСІРІП Қыз өсіріп отырмыз, ұл өсіріп, Жібек баудай бәрі де тұр есіліп. Мен ақын да, сен қазір батыр ана, Көңілімізді бұл бақыт жүр өсіріп. Алтын жұлдыз кеудеңде тұрса сенің, Жүрегімнен тұр менің жыр есіліп. Күнде базар кішкене баспанамыз, Уайым жоқ дейтұғын аш қаламыз. Қонақ келді-береке, дастарқан жай, Қонақсыз да қазанға ас саламыз.

Құс жастықты қонаққа, Ал өзіміз Азар болса, бір шапан жастанамыз. Шыта көрме ешқашан қабағынды, Дастарқанға қоса қой шарабыңды. Болмашыдан өрт шығып қанша жанның, Дүниеде жүрегі нала-мұңлы. Аялдайтын адасқан жолаушылар, Жоқпыз ба біз жолдағы қара ғұрлы. Бағып отыр балалар қас-қабақты, Кәмпеттерге шабуыл бастамақшы. Жасқамашы жанының жапырағын, Мені де әкем жасымда жасқамапты. Жетеді ғой, жомарттар жоқтықта да, Бар деген сөз аузынан тастамапты. Табылады, бәрі де табылады, Табылмас та табылар бағыңа әлі. Менің көңілім қонақсыз – шөлді дала, Шөлді дала қалай гүл жамылады. Шөлге жаңбыр, ал маған қонақ керек, Қонақ неге үйімнен арылады? СЕЗІМ ҚАЙДА, ҚҰДАЙ-АУ, ЛАПЫЛДАҒАН Сезім қайда, Құдай-ау лапылдаған, Жанып кете жаздайтын жақындаған. Ой да салқын бұл күнде, бой да салқын, Жүректі аяз қариды сақылдаған. Өмір бойы жалындап өтем деп ем, Салқындықтан сескендім төтен келген. Қайда ұшып кетті екен аққу, қазым, Айдынымды аймалап мекендеген. Осы ма еді, жалған-ау, жалғандығың, Жылыта ма жанымды қалған күнің? Қандай екен сыбағаң алдымдағы, Бәріне де өткеннің армандымын. Қайта оралтсаң бал-дәурен базарыңа, Тарқар ма едің тойдырып ажарыңа? Күңірентіп қобыздай қойдың тағы, Бұған менің жүрегім жазалы ма? Сүйе білген жүрегім, күйе білген, Жүрек қылын айырма тиегінен? Сүтпен сіңген сүйекке қайран өлең, Сүйемелдеп келеді иегімнен. ДҮНИЕ, АШТЫМ ТЫЛСЫМ ЕСІГІҢДІ Дүние, аштым тылсым есігіңді, Тербей бер, тоқтатпағын бесігіңді. Қойныңда құндақтаулы нәрестеңмін, Құптаған кесімінді, шешімінді. Мен саған еркіндейін, еркелейін, Еркіндеп қой бастаған серкедейін. Тағдырдан тізгінімді әпер тартып, Мен де оны жүйкелете желкелейін. Дүние, дүние-ана, тарынбағын, Білемін сенде аздап бағым барын. Тағдырдан тізгінімді әпере алсаң, Мен қазір шарықтайтын шағымдамын.

Тағдырдан тізгінімді әпермесең, Көнбеймін әлдиіңе әкем десең. Құтқармас Құлагерді жүйрігіңмін, Жаратып жалым тарап әсемдесең. Бармақтай бағың ғана – тілегенім, Талабым таудай еді, түлемедім. Бап шаппай, бақ шабатын жанталаста, Жалтақтап жүргенімді біле ме елім?! ЗАМАНЫНЫҢ ЖЫРЫН ЖЫРЛАЙ АЛМАСА Заманының жырын жырлай алмаса, Заманының мұңын мұңдай алмаса. Ақиқаттың алауы боп жанбаса, Жанарынан қанды жасы тамбаса, Ақындық та далбаса! Арыстандай айбаттана алмаса, Жолбарыстай қайраттана алмаса, Жағаласқан жауына ойран салмаса, Халқы үшін құрбандыққа бармаса, Батырлық та далбаса!

ШЫРҚЫРАҒАН КӨКІРЕКТЕ ЖАН БАРДА Шырқыраған көкіректе жан барда, Бұрқыраған жүрегімде қан барда. Қырға шықсам керемет деп таңданба, Құлап жатсам құрыды деп алданба. Құлағанға болар деме құсалы, Құлап тұру – тіршіліктің нышаны. Құламайтын, жыламайтын жандарды, Құшып жатыр қара жердің құшағы. ТҮГЕЛ ЕДІ, ДҮНИЕМ ТҮГЕЛ ЕДІ Түгел еді, дүнием түгел еді, Түгел ғой деп әкем де күлер еді. Түн ұйқысын төрт бөліп жыл он екі ай, Түгендеуге жоғымды жүрер еді. Жүрер еді, белгісіз жүдер еді. «Дүние-ай, деп қайтейін мірісі кем», Опық жейтін күн сайын бір ісінен. Сөйте тұра кигізді былғары етік, Өзі басып шоқайын сірісінен. «Жасықтықты жаныңа жарақ етпе, Аралас, – деп, – ат мінгін ана көпке», Алып кепті костюм-сым, жібек көйлек, Киіп жүріп жүн шекпен жалаң етке. «Сен кетілсең – менің де кетілгенім, Сен жетілсең – менің де жетілгенім. Үмітімді, үмітім, өшірмегін, Ұзақ жолдың мен күңгірт кешіндемін. Керуеннің алғы сап көшіндемін, – Дейтін еді – көрсе екен елім-жұртым, Жаман шалдың қандай ұл өсіргенін».

Сүйткен әке сенімі өтелді ме, Өтелді деп айту да бекер мүлде. Жел айдаған қайықтай желік қуып, Айырмадым у мен бал, шекерді де. Дерсің, бәлкім, парызы өтелді ме, Өтелді деу тағы да бекер мүлде. Ол мен үшін көтерген ауырлықтың, Мен ол үшін жарымын көтердім бе?! Енді, міне, өртінен өкініштің, Өзегімді күйдіре көсеп іштім. Әке орнына әке боп бұл күндері, Бәрі қалды шіренген көсілістің. Өттің, әке, өмірден алаңдаумен, Жүргендей-ақ айқасып балаң жаумен. Көңіліңнен шықтым ба, шықпадым ба, Алдымдағы биікті алам деумен?! Басқа түсті, көз жетті, енді міне, Дүниенің мірісі кемдігіне. Серілік те, желік те желге ұшты, Жібек шашақ байлатқан белдігіме. Немереңнің жоқтарын түгендеуде, Кенде емеспін шаршаудан, жүдеуден де. Мұрша болмай жүреді кей кездерде, Сырласуға оңаша біреумен де. Рас екен дүние мірісі кем, Күнде көңілім қалады бір ісімнен. Балам болса бөрігін аспанға атып, Ойламайды жүр-ау деп кім үшін мен. ЕСТІМЕСЕМ ШЫРЫЛЫН Естімесем шырылын, Шегірткенің шөлдегі. Естімесем құрылын, Құрбақаның көлдегі. Естімесем дүбірін, Сәйгүліктің белдегі. Естімесем күбірін, Кемпір-шалдың елдегі. Кетер дегбір, тынымым, Сағыныш сол мендегі. БОЗ ДАЛА, ҚҰЛЫНЫҢ ЕМ ТӨСІНДЕГІ Боз дала, құлының ем төсіндегі, Төсіңде туып едім көсілгелі. Шідерім неге менің шешілмеді, Үздіге үзіп кетсем, кешір мені. Көзден жас, тұла бойдан тер моншақтап, Желге тұр жал-құйрығым есілгелі. Кетейін сағымыңа араласып, Сүйеме, сүрінсем мен қара басып. Айқайда ащы терім шықпаған соң, Қайтейін арда кеудем барады ашып. Алдағы бұрын кеткен қалың топтан, Көз жазып қалар ме екем, ара қашық. Шексіздік шыр айналып табанымда, Аттасам айшылық жер аламын ба? Жер тарпып, жалым сүзіп жұтынсам да, Жүлдесіз жүйрігің боп қаламын ба?

Қай бұлбұл, қай дүлдүлің өтті армансыз, Дүние-ай, кәусарыңа қанамын ба? Жасасын тұлпар сенде тұлпарлығын, Жасасын сұңқар сенде сұңқарлығын. Шаң жұқпас шашасына жүйріктерге, Халқым бар жоғалтпаған іңкәрлігін, Жоғалтпай халқым жүрсе іңкәрлігін, Менің де туар әлі шырқар күнім. ЕСЕП ЕМЕС МЕН ҮШІН КҮН, ТҮН ДЕГЕН Есеп емес мен үшін күн, түн деген, Тоқтамаса жүрегім дүрсілдеген. Жолбарыстың қайраты, Арыстанның, Айбаты бар бойымда іркілмеген. Жорттым құба далада күні бойы, Жорттым түлен ішінде түні бойы. Бабалардың бойында қаны ойнайды, Алабұртқан айта алман біліп ойды. Елес пе екен естіген ертегіден, Әлде ауылдың келтекі тентегі ме ем? Атқа мінсем келеді көз алдыма, Түмен қолмен, тұлпарлар жер тебінген. Оқыс талай қыстым да тақымымды, Ауыздықсыз тарпаңым атырылды. Бұдан бұрын туғанда екі-үш ғасыр, Болар ма едім қас батыр басы құнды? Болар ма едім қас батыр, болар ма едім? Әлде, әлде жуадай солар ма едім? Қара білек күшімен қан қақсатып, Қара жолда керуен тонар ма едім? Ысып, қышып, кейбірде алақаным, Ездік құрсын, ерлікті жаратамын. Ерегісте биіктеп Алатаудан, Сыйластықта жусаннан аласамын. ШАШЫЛМАҒАН, АЯҚҚА БАСЫЛМАҒАН Шашылмаған, аяққа басылмаған, Қазынам бар кеудемде ашылмаған. Сыйға тартып бір Алла сырлы сезім, Сыйын тағы ешкімнен жасырмаған Қазынам бар аяққа басылмаған. Қол тиген жоқ әлі де қазынама, Желпінтеді үміттің сазы ғана. Ашар болсам жар салып қазынамды, Үлестіріп шашуға, базынаға. Қазынаға мен емес, халқым ие, Халқым ие көбіне, азына да. Халықтікі бәрі де менде бардың, Халқым барда демеймін кенде қалдым. Қазынамды ашатын кілтті таппай, Кілт іздеп мен бүгін елге бардым, Кіңдігімнен қан тамған жерге бардым. Алтын кілтін бәрі де жасыра ма? Кілті болмай қазынам ашыла ма?

Ашылмаса халқыма, шашыла ма? Сыйға тартқан ғасырдың сыбағасы, Жер астында жеті қат басыла ма? Ашыла ма қазынам, ашыла ма? Қазынамның кілті – тілім еді, Бір кемістік тілімнен білінеді. Бүйте берсе түбінде бүлінеді, Ұшықтатып кеселін алайыншы, Тіл бұлбұлы – қарт атам тірі ме еді? Дақ түссе де көңілі, өміріне, Дақ түсірмей тіліне жүріп еді. Қазынамды ашуға кілтін берер, Сақтап жүрген кілтімді пірім еді. БІР ДАРАҚТА ӨСКЕН ЖЕМІС БІР МЕЗГІЛДЕ ПІСПЕЙДІ Бір дарақта өскен жеміс бір мезгілде піспейді, Бір дарақтың жапырағы бір мезгілде түспейді. Бір анадан туғандардың бірі адамға дос болса, Екіншісі жаның шошыр қатыгездік істейді. Сол сияқты бір күніме ұқсамайды бір күнім, Бүгін өзге кешегіден күйбеңім мен тірлігім. Кеше ғана қайран көңіл шарықтаса көкке ұшып, Бір ауыр жүк иығымды басып-жаншып тұр бүгін. Шама бар ма мына өрге шыға алатын ұмтылып?! Әлде құлап жатар ма екем қолтық етім жыртылып. Неде болса көрсете бер, айналайын тіршілік, Көргеніме шүкіршілік, көргеніме құлшылық. МҰҢ ҰЯЛАЙ БЕРЕДІ ЖАНАРЫМА Мұң ұялай береді жанарыма, Қуанышым азайып барады ма? Құсы кеткен күздегі көл секілді, Көңілдің де базары тарады ма? Көлеңке де түскен бе ажарыма? Көктем түгіл, қыста да қылшылдаған, Шақыратын сапарға сыршыл далам. Асыр салып айызым қанғанымша, Ақ қарына аунаушы ем бұрқылдаған, Арман болып сен де енді тұрсың маған. Қысың түгіл, қызықсыз көктемің де, Жайбарақат жатырмын текке, міне. Қырдан асып қызғалдақ тереміз деп, Жүруші едік көк белдің бөктерінде, Дірілдеген мөлдір щық шөптерінде. Мас боп қайтып жусанның иісінен, Қалғушы едік жас төлдің күйісімен. Сары қымыз, сап-сары таба нанның, Бұрқырайтын иісі үй ішінен. Жатушы едік жамылып сеңсең тоңды, Ащы айран, ащудастың иісі сіңген. Айдай жүзіп бал дәурен айдынында, Бар екенін білмеппін қайғының да. Темір еді мен үшін алтын, күміс, Көңіл еді көл-көсір байлығым да. Қайда кеттің қамсыз күн, қайран жылдар, Қалай ұғам жабырқау жайды мына.

КӨП ДЕГЕНІМ БОЛСА ДА Көп дегенім болса да, Дөп дегенім болмады. Бақыт шіркін қонса да, Көңіл шіркін толмады. Құр қиялмен, құрығыр, Қиырларды шарладым. Сүйтіп жаны, сыры бір, Өлеңді де алдадым. Көрмегенді көңілдің, Көзіменен көріп кеп. Тас жүрегін өмірдің, Қалай ақын ерітпек. Ойсыз тыныш жатуға, Тағы төзім жете ме? Таң атып, күн батуда, Өстіп өмір өте ме? АССАЛАУМАҒАЛЕЙКУМ! Ассалаумағалейкум! Кемеңгер аға, кең аға, керілген кербез даламдай, Атағы, даңқы – тарих, қаһарман қала, қамалдай. Алатау едің алдымда, сүйеніш тірек таба алмай, Сүйеуге келдім арқамды жыртылған жүрек жамалмай, Тоз-тоз боп жүрген шағымда теңізде жүрген аралдай. Қиядан ұшқан қыранның сусылыменен таптым-ау, Үмітім өшсе өзімді тамызық қылып жақтым-ау. Етектен тартқан ессізден жүрекке түскен дақ мынау, Қаңтарды көрмей, қап-қара шашымды шалды ақ қырау, Ақын боп туып несібем болды ма, бәлкім ащылау? Жетуім үшін аңсаған тілегімменен мұратқа, Тілемей сәтті сапарды құлап та жүрмін жырақта. Өзгелер түгіл өзімді қалдырар болсам ұятқа, Керуен өлең көшімен келер ме ем бірақ бұл жаққа, Жел қанат жүйрік шығармын жеткізбес жалды тұяққа? Бұл кезім өртті жылдарым, өшпейтін алау басталған, Ақ марал жылдар аңдыздап күн көзін тұта қашты алдан. Ұйықтап та жатып жыр жазып шығамын көздің жасымен, Жастығыма да жастанған, осылай шығар басты арман. Көк теңіз-өлең төрінде желкенін жайып кеменің, Еліме Еркебұландай еркелеп өтсем деп едім, Ескексіз мінген қайықты толқыннан толқын қағып ап, Толқынға толқын лақтырып қақпақыл болып келемін, Осымен қымбат шығар-ау, шынында,

өмір дегенің?!

Көгерте алмай көңілімді көктемім жатыр күркіреп, Сендіре алмай сенімді сезімім жатыр сіркіреп. Арманның әппақ құстары кеудемнен ұшып дүркіреп, Мың тілек мені жетелеп, айтуға келдім бір тілек. ЕЙ, АҒАЙЫН, АЛМАҢДАР ДА, БЕРМЕҢДЕР Ей, ағайын, алмаңдар да, бермеңдер, Мені бірақ ренжіте көрмеңдер. Ақын жаны сәл нәзіктеу келеді, Жай-жай сөйлеп, жай қолыңды сермеңдер. Сен де, қалқам, сызданба да, зілденбе, Зілденерсің бір еңбегің сіңгенде. Көргенім жоқ ешбіріңнің сәуеңді, Ешбіріңнің ықтағам жоқ іргеңде. Қаяу салып кетер болсаң көңілге, Мен иілмен, иілгенмен темір де. Сүт ірісе іркіт болар, ал іркіт, Қайтып сүтке айналмайды өмірде. КӨЗ САЛДЫҢ БА, ӨТКЕН КҮН, ӨТЕР КҮНГЕ Көз салдың ба, өткен күн, өтер күнге, Көппен бірге ауырлық көтердің бе? Бақыттымын дейсің-ау, бірақ-бірақ... Жалғыз сенің бақытың жетер кімге? Желпінесің кеудеңді желге тосып, Желпінгеннің – желі бар, тұрмын шошып. Желпінбей-ақ әкеңдей жүр ғой жандар, Пана еткен кеудесін елге тосып. НЕ КӨРМЕДІ МЫНА ДАЛА, МЫНА ҚЫР Не көрмеді мына дала, мына қыр, Мына төбе, мына ойпат, сұр адыр. Талай-талай аттандырып заманды, Келер тағы заман үшін тұр әзір. Қанша гүлдеп, қанша рет көктеді, Қанша рет сүйді күннің от лебі. Оны айтар адам түгіл, заманнан, Қалған белгі бұл жалғаннан жоқ, тегі. Жаралғандай жалғыз ғана мен үшін, Дала жатыр тосып өрін, еңісін. Мен жырымды, сен гүліңді сыйла елге, О, туған жер, осы болсын келісім. ҚОНҒАН БАҚТЫ БІЛМЕДІҢ Қонған бақты білмедің, Білдің бастан ұшқанын. Достарыңды күндедің, Дос көрінді дұшпаның. Әруақ тұтар төрлерде, Аяқ жимай көсіліп. Аза тұтар жерлерде, Азбан боп ең есіріп. Ас атқанға тас атып, Теуіп кетіп табағын. Қой дегенге қысасып, Қасқыр болып қарадың. Еппен шыққан биіктен, Енді, міне домалап. Өзің тапқан күйіктен, Күйрегенің обал-ақ.

«Бекер екен ісіну, Болдым, – дейсің, – жазалы». Бірақ кештеу түсіну – Азаптың ең азабы! ЖҮЙРІК МІНІП, ЖЕЛ БОРАТЫП ЖАЛЫНА Жүйрік мініп, жел боратып жалына, Шойын басты шоқпар іліп қарына. Құлан қуып, құмай ертіп, құс салған, Тарттым ба мен, тарттым ба мен қаныма? Сауыс-сауыс сақал-мұртқа мұз қатып, Құла түзде киімімді құрғатып. Барып-барып батар күнмен бір батып, Жорттым ба мен, жорттым ба мен түн қатып. Тоз-тоз болып сары тоң мен саптама, Ақ малтаны азық етіп аптаға. Махамбеттей Жырмен жапан даланы, Жаңғыртқам жоқ, жаңғыртқам жоқ, мақтама. Бірақ достым, ер мінезін бабамның, Ұрпағы мен өз бойымнан табамын. Елім деген Исатайдай ері мен, Махамбеті жоғалмайды даламның. ЖҰҚАРҒАН КЕЗДЕ, МҰҚАЛҒАН КЕЗДЕ, ҚАРАҒЫМ Жұқарған кезде, мұқалған кезде, қарағым, Қорғаның болсын алдаспан – арың – жарағың. Өмірде қанша қуаныш, бақыт көп болса, Өмірде сонша барына сенгін нала-мұң. Алдыңнан кейде алапат дауыл кез келмей, Өмірің өтіп жататын болса өзгермей, Күрессіз өткен, тілексіз өткен тірліктен, Өзіңде бір күн боларсың, жаным, безгендей. БҰЛ ӨМІР НЕТКЕН ЫСТЫҚ, КЕРМЕГІ БАЛ Бұл өмір неткен ыстық, кермегі бал, Әр жанның өз қуаныш, ермегі бар. Қолында біреулердің билік, жарлық, Қолыңда біреулердің шөлмегі бар. Жасырып жүрегіне нала-мұңын, Жесір де отын үрлер жанарының. Қарттар да қайраттанып қалады екен, Еске алып өтіп кеткен балалығын. Көрмедім бұл жалғаннан суынғанды, Балқытар балдай өмір буындарды. Осындай құштарлықтан шығар бәлкім, Адамның адам болып туылмағы. БОЛСА ДА АДАМ ҮШІН БАҚЫТ КӨРІК Болса да адам үшін бақыт көрік, Ширадым қайғы дәмін татып көріп. Қатқан тоң қабат-қабат кеудемдегі, Жанымның жылуымен жатыпты еріп. Қайта сол сабақ болып сүрінгенім, Көзім де ашылғандай бүгін менің.

Бәрі есте, бүгілгенім, түнілгенім, Бәрі есте, жігерлене жүгіргенім. Жазмышын көріп келем пешененің, Сырт көзден сыр сақтасам, кеш, өлеңім. Үзілген үмітімді жалғау үшін, Жоқты да бардай кейде еселедім. Тамырын тағдырымның басайыншы, Мен де оған бір балгерлік жасайыншы. Сырқатын сылып тастап «қырсық» атты, Қабағын қарс жапқан ашайыншы. АПТА, АЙЛАР, ТОҚТАМАС ЗЫМЫРАҒАН Апта, айлар,тоқтамас зымыраған, Бірге зырлап барады ғұмыр-адам. Елес беріп бейнесі келешектің, Естіліп тұр келешек жыры маған. Ашылмаған әлемде сыр қала ма? Жаңалықсыз жалпақ ел құр қала ма? Сыбырлаған сыбыры бір қаланың, Естіліп тұр сол сәтте бір қалаға. Айдан келіп жатырмыз, Айға барып, Айға барған бұрын-соң қайда халық? Отынсыз-ақ үй-жайды жылытамыз, Күн шуағын бұл кезде пайдаланып. Пайдаланып жатырмыз жоқтан-барды, Шығарамыз – керек пе, оттан қарды? Қуантқанмен барлығы, қайғым да бар, Қайғым – бомба, мылтықтың оқталғаны. ТІРІ БОЛСАҢ КІСІЛІККЕ ЖАРАДЫҢ Тірі болсаң кісілісікке жарадың, Енді өзінді сын үстінде санағын. Кісілер мен кісі сымақ жаңдардың, Айырмасы аспан-жердей, қарағым. Жоғалмайды задында бар кісілік, Жүрсін мейлі көрер көзге кішіріп. Кісілікті мансап көріп, мал көріп Өткен-кеткен талай сорлы ісініп. Жасандылық жараспайды жақсыға, Шындық деген тәтті де емес, ащы да. Кісілігің болмаса егер, қарағым, Жарамайсың басшы түгіл қосшыға. Бақыт келіп қонар болса басыңа, Кісілігім осы екен деп тасыма. Кісілігің болса бойда көрінер, Асыра да алмассың сен жасыра. Жағымпаз бен жандайшаптан сый көріп, Адал жаннан жиреніп те именіп. Әділетті басар болсаң табанға, Ең алдымен мына біздер күйредік. ЕГЕСЕРГЕ ЕР КЕРЕК Егесерге ер керек, Тұлпарларға тер керек. Төрт түлікке тебіндер, Түкті кілем жер керек.

Айдынында ай жүзген, Аққу, қазға көл керек. Ақ селеулі далаға, Ақ жауын мен сел керек. Ақын, сері, салдарға, Жел беретін ел керек. Малдыларға жал керек, Малсыздарға мал керек. Бәрін айт та бірін айт, Бәрімізге жан керек, Бәрінен де ар керек. ТЫНШЫМАДЫ КӨҢІЛІМ, ТЫНШЫМАДЫ Тыншымады көңілім тыншымады, Тыншымастан қай жаққа құлшынады? Бірде күндей жап-жарық, бірде түндей, Жанып-өшіп жанымның мың шырағы. Жанып-өшіп жанымның мың шырағы, Жүрегімнен бір мұңлы үн шығады. Көмейіме кептелген көздің жасы, Қосарлана о да тұр ыршығалы. Сапарымның білемін сәттісін де, Өмірімнің білемін тәттісін де. Құшағына көмілдім күнәһардың, Құшағымда тұншықты пәк мүсін де. Жанға тыным сонда да болар емес, Қыран-арман қолыма қонар емес. Бақытсыз да емеспін, бағасыз да, Бірақ, бірақ көңілім толар емес.

ЕКІНШІ БӨЛІМ Мен даланың ұланы едім, екі сөйлеп көрмеген! Ақындық – батырлықсыз өлі дене, Өлеңнің отсыз қазір көбі неге?.. Күркіреп көкте жасын ойнақ салмай, Көбесі көк бұлттың сөгіле ме?! Көбесін көк бұлттың сөкпеген соң, Күркіреп көктен нөсер төкпеген соң, Сарғаяр жасыл бағың, шындық та сол – Шырқырап бір ақыны өтпеген соң!

ЖАНДАРЫҢДЫ ЖАЙСАҢДАР БІР ЖАЗДЫРЫП Жандарыңды жайсаңдар бір жаздырып, Бар-жоғыммен кетейін риза қылып. Мені өмір басында жаратыпты, Жоқтан бар қып, жомарт қып, мырза қылып. Бары-жоғы жомарттың білінбейді, Бар боп тұрып сараңдар дірілдейді. Тірілсе де өлгендер қияметте, Бермеу үшін Қарабай тірілмейді. ҚАНАТЫҢ ТАЛА КӨРМЕСІН Қанатың тала көрмесін, Маңдайың мейлі терлесін. Жігерлі менің жерлесім, Жалынды менің жерлесім. Жүлделі болдың жасыннан, Жүлдесіз болу ерге сын. Қалқан боп тұрар ызғарға, Кеудесін төсер мұз-қарға. Өзіңдей ұл мен қыз барда, Асады шыңнан шыңдарға Арқау боп дастан, жырларға. Қиындық талай кездесер, Кездессе ерлер белдесер. Бағы үшін туған елінің, Бақытты болар терлесе ер. «Бейнеттің түбі – зейнет», – деп Айтпаған баста ел бекер.

Жолынан әке танбаған, Ерлігін өлмес жалғағын. Асулар қанша алда мың, Артамын деген салмағын. Қыранның ұлы қыранша, Бұдан да биік самғағын. БІРЕУЛЕР МІНДЕТ АРТСА АСЫН БЕРІП Біреулер міндет артса асын беріп, Біреулер жүр менен өзін басым көріп. Бармағы балдылар да наз айтады, Жазғын деп мақтау өлең қасыма еріп. Болады қайсысының ойлағаны, Мастардың секілді ғой тойлағаны, Мен үшін керек нәрсе, кім де болса, Адамның адамдығын жоймағаны. КҮЙІНЕМІН МЕН КЕЙДЕ, КҮЙІНЕМІН Күйінемін мен кейде, күйінемін, Келтіре алмай тірліктің иін, ебін. Шеше алмай қойдым-ау шідерімді, Шешілмейтін не деген түйін еді? Жадау күндер жаздырмай құлашымды, Қысы-қыса қырықтан қыр асырды. Бір бөгеттен өтсем де Бір бөгеттің Алдымды орап тұруы мұра сынды. Ойым онға бөлініп, санам санға, Бәйге атындай тарпынып, таң асам да. Келер күннен үзбестен күдерімді, Қамшы басып келемін қара санға. КЕРЕК ПЕ, КЕРЕК ЖЕРДЕ МАҚТАНА АЛАМ Керек пе, керек жерде мақтана алам, Ақын ғып, киелі ғып тапқан анам. Жалғандық мен бар жерде жалт бұрылып, Оңбайды аққа қара жаққан адам. Ақынның ел алдында борышы бұл, Борышсыз өлең әлі қоңысы тұл. Шын ақын жағымпаз да, жалпақ та емес, Әлсізге әрқашан да болысып жүр. Лайық мақтанса ақын мақтануға, Сұңқар жыр жүрегімде бапталуда. Кезіккен жер бетінде жаманшылық, Жырымен ақындардың тапталуда. ЖАНЫП ТҰРҒАН ЖАЛЫННАН ЖАРАЛЫППЫН Жанып тұрған жалыннан жаралыппын, Даналықтан жаныма нәр алыппын. Батырлықтың бойымда белгісі бар, Белгісі бар тағы да балалықтың. Өшіп барып өртене тұтанамын, Қандай, қандай ғаламат күші адамның?!

Жанып тұрған жарқырап бұл өмірден, Жанып тұрған қалайша күсе аламын. Көлбеңдемей көлеңке қалқасында, Еңбектеймін құзар шың жартасына. Құлар болсам құладым, шықсам шықтым, Қайратымның қажымас арқасында. АУЛАҚ ЖҮР МЕНЕН, АУЛАҚ ЖҮР, АРАМЗА БОЛСАҢ АРАЗБЫН Аулақ жүр менен, аулақ жүр, арамза болсаң аразбын, Сусыным қанған сырына сырғыған сендей сабаздың. Жылуын тосқан жатқа да жазықсыз қайран жүрегім, Сызылып қалған бетіндей болыпты әппақ қағаздың. Мысықтай болып майысып, тұрысында да гәп бар-ау, Түп-түгел ішкі сарайың, пәтшағар, бірақ қап-қара-ау?! Сырыңды біліп сыртыңнан айналып кетсем қалмайсың, Сөйлесіп тұрған сенімен мені де тәңір атқан-ау! БӨЛІССЕК ТЕ ТЕҢДІКТІҢ ПРАВОСЫН Бөліссек те теңдіктің правосын, Әдебінен ата-ана мұра қалсын. Мұра қалсын, ұрпаққа ұнағасын, Ері алдында әйелі иба сақтап, Сынықтықпен сыйласын қыз ағасын. Қастерлеген әз халқым қара көзің, Айға, Күнге балапты, қарашы өзің! Қыз алдында батырлар тізе бүгіп, Аттап ешкім кетпеген ана сөзін. Әдебінен ата-ана мұра қалсын, Мұра қалсын, ұрпаққа ұнағасын. Еркелесің, сыйласын, қыз ағасын, Еріне әйел есіліп жібектей боп, Пайдалансын орнымен правосын. ҚАРАШЫ МЫНА КҮННІҢ ТҮНЕРІСІН Қарашы мына күннің түнерісін, Кетпек пе тып-типыл ғып гүл өрісің! Жарықтық, жадырағын, ертең мейрам, Халықтың қара құрым тілегі үшін, Жаратқан, халқынды сен білемісің?! Шық бүркіп, тұманыңмен тұншықтырып, Көрсетпе халқыңа сен қырсық қылық. Сұғымен сұлулықты сұлатты күз, Жүретін жанның бәрін ынтықтырып. Үрпиген мойынындай көк кұтанның, Тал, терек сілкілейді тек бұтағын. Жоғалтпай жазға деген інкәрлығын, Жаяды жасыл шырша серт құшағын.

Алатау аспанға ұшып кетті ме екен, Көрінбей қалды неге текті мекен. Жақсылық күтіп қарап жаутаңдаған, Жанарлар әлде мезі етті мекен? Тұнжырап кетті бәрі төңіректің, Тұр ма екен жазын жоқтап еңіреп күн. Жанарым менің қоса мөлтілдейді, Тіршілік, тебіренгін, тебіренттің.

СУЫҚ ЖЕЛ Суық жел инедей боп шаншылып тұр, Бұзылып күннің түрі қарсы ұрып тұр. Ебелек, қаңбақ түгіл, алты қанат Ақ үй де солқ-солқ етіп алқынып тұр. Теңіздей толқын атып, төңкеріліп, Көк жүзін көміп жатыр ерке бұлт. Зарлайды жел өтінде жасыл құрақ, Кететін болдық-ау деп ерте құрып. Күз күзеп дала төсін жалаңаштап, Желегін желмен жұлып ала қашпақ. Желдеген жерді сүзе жылқыларға, Жете алмай бір жабағы барады ақсап. Жылқышы қиқу салып құйындатқан, Оларды қуды үйірге жиын жатқан. Будақтап паровоздай жолым үй тұр, Тезекке қосып қойдың қиын жаққан. Көбейіп қарбаласы күндегіден, Малшы жүр қарашаның дүрмегімен. Әйелі сырық тіреп шаңыраққа, Үзікті тартып жатыр ілмегінен. Күтірлеп қураған шөп табандағы, Сарқылған сауын малдың ағарғаны. Күз дейміз, күз дегенің суыт жеткен, Секілді кәрлі қыстың шабарманы. СЕНЕСІҢ БЕ, СЕН БҰҒАН СЕНЕСІҢ БЕ? Сенесің бе, сен бұған сенесің бе? Осылай да түсіме енесің бе? Әлем – теңіз, біз егіз, бір ғажайып, Құдіреттің келеміз кемесінде. Сосын саған жыр оқып, сыр айтамын, Күрсіндіріп, ақырын мұңайтамын. Шашың сипап, жүзіңе үнілемін, Қыз күніңнің көрмек боп шырай табын. Шырай табың қайда деп шырылдаймын, Шырылдайды қосыла құлын-қайғым. Бір алапат күш келіп бөліп кетіп, Қайғыланам аздай-ақ бұрын қайғым. Сені біреу сол сәтте құшақтайды, Қысып тұрып құшаққа, пышақтайды. Жұлып алып, жауыз-ай, жүрегіңді, Екі бөліп, үш бөліп ұсақтайды.

Маған қарай лақтырып бір бөлегін, Сыбағаңды ал дейді, жүлдегерім. Ал қасымда сен тұрсың, біреу емес, Бірнешеу боп, қорыққаннан үндемедім. Әлем – теңіз біртіндеп тартылады, Ғажап кеме қайырлап қалтырады. Маған тиген бөлігі жүрегіңнің, Ақ кептер боп аспанда шарқ ұрады. Сенесің бе, сен бұған сенесің бе? Әлде қалжың, әлде ойын көресің бе? Өкінішің өмірде аз болғандай, Осылай да түсіме енесің бе?

ҚАЙДА ЖҮРСЕМ ШЫҚПАЙ ҚОЙДЫҢ ЕСІМНЕН Қайда жүрсем шықпай қойдың есімнен, Мен де сенің кетірдім-ау мазаңды. Үмітсіз көп Үміттенер жесірден, Бірі десең, берсін Тәңір жазамды! Жан екенсің бақ-шырағы жанбаған, Жүрсе дағы тасың өрге домалап. Жанарынан жүрек оты тамбаған, Саған бірақ кінә тағу обал-ақ! Қодырайған күшік кеуде жандардың, Ән-сәні боп құбыл мейлі, құбылма. Ақ шолпаны секілді атқан таңдардың, Сенің бейнең қалды мәңгі жырымда. Кейде тіпті жалбарынам тағдырға, Естіртпе деп сырттай жаман атыңды. Қорғау үшін өз арымның алдында, Жазығы жоқ жалғыз махаббатымды. Қайтейін, сен бұлбұл едің дарынды, Бағың таппай, бағанада ән салдың. Қайтейін мен, ақын едім арынды, Айтарымды айта алмай-ақ тамсандым. ЖАЙЫЛЫП ЖАСТЫҚ БОЛЫП КӨРІНГЕНГЕ Жайылып жастық болып көрінгенге, Жалғасып жең ұшынан бөлінгенге. Жасаған жақсылықтың қайтпай бірі, Ұялдым өзге түгіл өзімнен де. Қу кетті өз ұпайын толықтырып, Мен қалдым көңіл көгін торықтырып. Десем де бұдан былай сақтанармын, Сап кеткен жүрмін қуды жолықтырып. ТАЛҚАН ЕТІП ТАҒДЫРДЫҢ ҚЫЛ ШЫЛБЫРЫН Талқан етіп тағдырдың қыл шылбырын, Туды десем сенем бе сыршыл күнім. Сапырылған санамда шайқатылып, Сағыныш боп әлі де тұрсың, гүлім. Тілеуші едім тірліктің бүтіндігін, Бүтінбіз де, ақылдым, түсіндіргін.

Менің дал-дал дариға жүрегіме, Бір өзіннен керек-ау күтім бүгін. Бір өзіңсің өмірдей керек маған, Бар қызықтан өзіңсіз бөлек қалам. Сансыз жылым өтіпті сені іздеумен, Қайыршыдай қаңғырып ел ақтаған. Түсін мейлі, сен мені, түсінбегін, Қалсын маған жұмбақ боп ішіндегің. Өзгермейтін мен бейбақ өз басымның, Махаббатын жырменен мүсіндедім. Саған қояр жоқ кінә, талабым да, Өзіме аян сөнем бе, жанамын ба. Маған жұмбақ бір жансың, Өзің білгін Қанша жүрек жатқанын табаныңда. Түн бойы дөңбекшісем төсегімде, Күн бойы жүрем ойдың есебінде. Есімнен жатсам-тұрсам шықпай қойдың, Мәжнүннің маған қонған кеселі ме? Жан едім жалғыз саған бағышталған, Қалайша пешенемнен қалыс қалғам. Көз жазып қалам сені көріп тұрып, Өте алмай тағдыр тасқын ағыстардан. Десем де еріктімін бір басыма, Сенімен шыға алмадым қыр басына. Мен емес, менің сүлде әруағым, Жалтақтап, жаным, сенің жүр қасында. Сен менің шабытымсың сарқылмаған, Сен менің арманымсың алқынбаған. Қаз үні – сенің үнің қияндағы, Жанарың – жасын мәңгі жарқылдаған. Күйімсің тарта-тарта көбе сөккен, Жырымсың жалғастырған келешекпен. Көгілдір сәулесі сен дүниенің, Өткенді, кеткенді де елес еткен. ГҮЛ ЕКЕНСІҢ, АҢҚЫТҚАН ГҮЛ ИІСІН Гүл екенсің, аңқытқан гүл иісін, Кеудем толы әлі де тұр иісің. Жанап өтті жанымнан Жүрегіме Иісіңнен дірілдеп жыр ұйысын. Жанарыңнан төгілген сәулелі нұр, Қанша жанды, қалқам-ау, әуре ғып жүр? Ерер едім соңыңнан бұрылмастан, Бұлқына алмас ғұмырдың дәурені бұл. Құмарым боп кездестің тарқамаған, Білсем екен алдыңда қанша бағам? Мәжнүн боп сен үшін кетер бір күн, Мен секілді сал-сері арқалы адам. Кінәрат жоқ қылдай тілегінде, Сезім нұры лапылдар реңінде. Сені егер көрмесем, періштем-ау, Сұлулықтың қадірін білемін бе?!

САҒАН ҚОЛЫМ ЖЕТПЕЙТІНІ БЕЛГІЛІ Саған қолым жетпейтіні белгілі, Маған сенің елтпейтінің белгілі. Сен Ләйлі боп тусаң дағы мен үшін, Мен Мәжнүн боп кетпейтінім белгілі. Сұлуларға жаны құмар емес кім, Сұлулар-ай, сұлу саз-ай деп өстім. Сұлуларға сүйсінгенім болмаса, Сұлуларға ғашық болған емеспін. Сезімің де сымбатыңдай сұлу ма? Жасырын сыр жанарыңа тұнуда. Жүзіңе емес, жүрегіңе үңіліп, Кім екен деп, есіл-дертім құруда. ЖАНАРЫМ-АЙ, БӘРІНЕ КІНӘЛІСІҢ Жанарым-ай, бәріне кінәлісің, Қимастықтан тұр енді жылап ішім. Мен кінәлі емеспін, мен кінәлі, Мына еліктің күнәсіз лағы үшін. Бөленді ол бөлекше шуағыңа, Шуақтаған жанды адам қуады ма? Саған екі кездесер тіршілікте, Екінші рет мұндай жан туады ма? Тұрмыз енді мәңгілік қоштасқалы, Бізді қайтып ғұмырдың қоспас дәмі. Қылы едің қолдағы қобызымның, Сен үзіліп, мен тұрмын от басқалы. СЕН СҮЙГЕНДІ МЕН СҮЙСЕМ АЙЫП ПА ЕКЕН?! Сен сүйгенді мен сүйсем айып па екен?! Айтқан серттен қалайша тайып кетем. Аягөзде туылып Баян сұлу, Туар жері Жібектің – Жайық па екен?! Әр жердің бар Жібегі, Ақбаяны, Сүйіспеген жандардан бақ таяды. Жоқ та емес Қодар мен Бекежандар, Қылықтары әлі де жат баяғы. Қозы Көрпеш емеспін, Төлеген де, Олардан кем емеспін елегенге. Жібектерге, Бекежан, Баяндарға, Қодар болып бірақ та төне көрме! Мен сүйгенді сен сүю айып емес, Айыбы сол – күшпенен бөле көрме.

КӨЗ АЛДЫМНАН ДИДАРЫҢ КЕТЕР ЕМЕС Көз алдымнан дидарын кетер емес, Бір өзіңе ешбір жан жетер емес. Тұсау жіптей десе де ғұмыр қысқа, Сенсіз бірақ күндерім өтер емес.

Айдай болған айналдым маңдайыңнан, Балдай болған айналдым таңдайыңнан. Өзің түгіл сөзінді сағындырдың, Сағыныштан салайын сарғайып ән. Сағыныштың сарғайтқан саздарында, Саған айтар бар шығар наздарым да. Сен де мендей елжіреп ет-жүрегің, Сен де мендей, білмедім, маздадың ба? ӨТІПТІ-АУ, ЖЕҢГЕЙ, ДӘУРЕНІҢ Өтіпті-ау, жеңгей, дәуренің, Арман ғой енді бәрі де. Көзіңнен ұшқан сәуленің, Нұрлысы-ай, шіркін, әлі де. Сүзіліп сырттай сұқтанып, Қараймыз құлын мүсінге. Қаншама жанды құштар ғып, Арман боп кеттің ішінде? Жарқырап айдай қабағың, Уылжып, тұнып тұрсың-ау. Мәрмардей бұғақ, тамағың, Жырсың-ау, жеңгей, жырсың-ау. Ең алғаш сүйіп маңдайдан, Аймалап сипап шашыңды. Болды екен, шіркін, қандай жан, Маздатқан махаббатыңды. ҚИЫН БОЛДЫ-АУ Қиын болды-ау, бұл маған қиын болды-ау, Қиылғаным – бір ала құйын болды-ау. Жалын жұтып өзіңе жазған жырдың, Қара бақыр құны да тиын болды-ау, Бұл күтпеген мен сенен сыйым болды-ау. Біле алмадым өкпеңді, назыңды да, Біле алмадым мұңыңды, сазыңды да. Сенің әлде о баста пешенеңе Жанып-сөніп жалт беру жазылды ма? Біле алмадым шыныңды, назыңды да. МЕНІ СЕНДЕЙ ЕШБІР ЖАН ҰҒА АЛМАЙДЫ Мені сендей ешбір жан ұға алмайды, Көңілімнен ұқса да шыға алмайды. Бірін-бірі қаяусыз сүйген жандар, Бірін-бірі көре алмай тұра алмайды. Жаным сүйген, Ай, Күнім, Айта берем қайбірін. Зарын маған тарттырдың, Сағыныш пен қайғының. Көз алдымда дидарың, кетер емес, Жүрсең дағы сен менен жырақ бүгін. Сонда дағы сенімен бақыттымын, Сонда дағы сенімен мұраттымын.

АЙТАТЫН САҒАН, АРМАНЫМ МЕНІҢ КӨП ЕДІ Айтатын саған, арманым менің көп еді, Тағдыр-ай, тағдыр, тілімді кесті, бөгеді. Сарғайып барам, көңілім жасыл көк еді, Көктемім болсаң, нөсерің қашан төгеді? Сенбеуші едім үміт те сөнер дегенге, Үмітім сөнсе сені іздеп мұнда келем бе?! Сенбеуші едім сенім де семер дегенге, Сенімім семсе сені іздеп мұнда келем бе?! Амалым бар ма сенбеске енді, сендірдің, Түңілмес деме, түңілттің, жерге төндірдің. Қимасым едің, қиылып түстің, көндірдің, Жанымның отын жақтың да өзің сөндірдің. ЕСІЛ-ДЕРТІМ ӨЗІҢЕ ҚҰЛАУМЕНЕН Есіл-дертім өзіңе құлауменен, Бір сен деген бағымды сынауменен. Сезім деген шырмалып бұғауменен, Қырық тесік көңілімді құрауменен. Абайсызда тұншығып ыстық жасқа, Абай құсап өтем бе жылауменен? Махаббатын өлеңмен өрнектеген, Өрнекті өлең өріліп жер-көкпенен. Тоғжанына Абай да шөлдеп келген, Шөлдеп келем, мен ылғи сен деп келем. Саған деген пәктігім – нәрестенің, Пәктігіндей ең алғаш еңбектеген. ҚОЛЫМНАН МЕНІҢ КЕЛСЕ ЕГЕР Қолымнан менің келсе егер, Құс қанат тұлпар алдырып. Күмістен ерді салдырып, Күндіз-түн жортып талдырып. Құсты да ұшқан қалдырып, Жайықта шөлді қандырып, Еділде еру шалдырып, Жетер ем саған тұлпардың, Жабдығын бір-ақ алдырып. Қолыңнан сенің келсе егер, Алпыс қыз нөкер алдырып. Сәукеле басқа салдырып, Саумалмен шөлін қандырып. Ақ күмбез алпыс отауда, Жағалай шырақ жандырып, Отырмай белді талдырып, Сен мені күтіп алар ең, Естіген елді таң қылып. ТАЛАСТЫҢ АРУ ЕРКЕСІ Аққудай сызылтып бір ән салдың да, Қайыңдай тербетілдің қарсы алдымда. Жалындай ыстық демің бетті шарпып, Жаутаңдап тұра бердім тамсандым да. Көзіңнен мен көрмеген ұшқын тарай, Әнің мен ақ жүзіңе береді арай. Таластың туған Айдай Тоғжаны ма ең, Құмарым тарқар емес қарай-қарай.

Тербедің тереңімді, тұнығымды, Кетірдің еркімді алып, тынымымды. Айта алмай арманымды кетіп барам, Сыйласаң, сипат, еркем бұрымынды. Өзің бір ғажап екенсің, Лағыңдай ерке киіктің. Арманым болып өтерсің, Армандай асыл сүйіктім. Қия алмай кетіп барамын, Жүректе қалды наз әнің, Таластың ару еркесі-ай! ҚОСТӨБЕ ҚОС ЖҮРЕКТІҢ КУӘСІ ЕДІ Жері осы Жамбылдағы Қостөбенің, Жандарын оның барлық дос көремін. Жасымда бір қызына ғашық болып, Қайтейін, тоса алмады тос деп едім. Қайтейін, тоса алмады, тоса алмады, Тағдырын тағдырыма қоса алмады. Қостөбе, қос жүректің куәсі едің, Жеткізген осы сәлем – осы арманды. Тұсынан өткен сайын Қостөбенің, Есіме түсер, қалқам, қош дегенің, Мәңгілік сағынышым болдың енді, Қайтейін, тоса алмадың, тос деп едім. БІР-БІРІНІҢ ҚАЗАНЫН САПЫРЫСЫП Бір-бірінің қазанын сапырысып, Бірін-бірі жататын шақырысып. Кетсем бе екен ауылға көктем шыға, Қайтатұғын біраз күн қатық ішіп. Қатық ішіп біраз күн атқа мініп, Салым салар сыбанып сапқа кіріп. Бауырымды жазбасам болмайды екен, Ішек-қарным аузыма ақтарылып. Біржолата ауылға кетсем бе екен, Шығар емес есімнен өскен мекен. Велосипед орнына тай мінгізіп, Баламды ертіп той-тойлап өтсем бе екен? Елді аңсамай қалайша тұра аласың, Тұрмыз әзір қала жай ұнағасын. Аңсатады ащы құрт, ақтаған сөк, Бидай көже ашыған – құмар асым. Елге бармай нені, дос, ұға аласың, Жол-жобаны онда сен құп аласың. Бір үй емес, бірнеше үй бір-ақ күнде, Асар саған сақтаған сыбағасын. Барып ауыз тимесең сыбағаңды, Өкпелеттің бір жеңге, бір ағаңды. Елге барсаң, жігіттер, едірейіп, Жасай берме өзіңе ұнағанды.

Жақын түгіл жасамай жатқа күдік, Барсаң күтер тізесін шаққа бүгіп. Кетсем бе екен ауылға көктем шыға, Қайтатұғын біраз күн атқа мініп. ӘЛКЕН БЕГМАНҰЛЫ АЙДАРБЕКОВКЕ Абзал жанды ата-ананың тәрбиесінде өскен Әлкеннің өмірден оқығаны да, тоқығаны да мол аза­ мат. Көзінен нұр, жүрегінен мейірім шапағат төгілген осы азаматтың туған жер, өскен еліне жа­ сап отырған қамқорлығын бүкіл Оңтүстік облысы мақтан етеді. Әлкенжан, биік екен парасатың, Қасиет хан басыңа жарасатын. Түйсіксіз топастарға – таудан биік, Сыйласқан – бетегеден аласасың.

Алғыс ап үлкеннен де, кішіден де, Аңыз боп тарап жатыр ісің елге. «Ұлық болсаң, кішік бол» деген сөзді, Ұлықтар өзің тендес түсіне ме? Арнаңнан аспайсың да, таспайсың да, «Тұр десе жер қозғалып» саспайсың да. Бар екен қорғап жүрер киең сенің, Түсіпсің «тәуекел» деп жастай сынға. «Нұр жауар дейді халық талапты ерге», Қоңдырдың арман құсын абат елге. Өзіңдей жомарт пейіл азаматтар, Қашан да қамқорлықпен қарапты елге. Еліңе бердің мешіт, сарай салып, Қызығын көріп жатыр талай халық. Қолма-қол көмегіңе риза тағы, Кем-кетік, жетім-жесір талай ғарып. Бір Алла берген екен тілегіңе, Мейірімнің нұрын құйып жүрегіңе. Болмаса жақсылығы ердің елге, Тола ма көптің көңілі бұл өмірге? Әлкенжан, алғыспенен ер көгерер, Жауынмен шешек атқан жер көгерер. Бақ қонған азаматсың Қыдыр дарып, Бірің он, жүзің мың боп келе берер. ӨЛЕҢ ШІРКІН Өлең шіркін көнеді ме бұлтаққа, Бұлтақтасаң үнің жетпес ұрпаққа. Жалғыз ғана шындық керек біз үшін, Жан алғыштың алдына кеп тұрсақ та. Өлең шіркін көнеді ме бұлтаққа, Бұлтақтасаң ұяттысың ұрпаққа. Өлмейтіндер – ақиқаттың ақыны, Ұрпақпенен тұратұғын бір сапта. АҚЫН Қас жауың болып – жалғандық, Жағаласып та келесің. Шындықты ғана арман ғып, Жырменен жасты төгесің.

Қиялмен кезіп әлемді, Іздейсің бақыт баршаға. Дос, бауыр санап бар елді, Жыр жаздың, ақын, қаншама. Түнде де дамыл таппастан, Ойлардан ойға батасың. Қара су кейде татпастан, Қалжырап ұзақ жатасың. Көтергін, ақын, еңсеңді, Тындасын сені бар ғалам. Көтерген көкке желкенді, Қайратың үшін таң қалам? АРМЫСЫҢДАР, ЖІГІТТЕР Армысыңдар, жігіттер, армысыңдар, Аман-есен бәрің де бармысыңдар? Менен ұшып сендерге қонақтайтын, Сәлем атты кеудемде жыл құсым бар. Жан құсымды жасқана қуалама, Ізгіліктен қандай жан туады ада? Сәлемдесіп біз түгіл Әпіләтім, Басын иіп қол берген дуанаға. Сәлемдесу бабадан мұра бізге, Сәлемдессең гүл өсіп тұрады ізге. Жау да болса жан іздеп жауаптасар, Жалтақтапты батыр да құла түзде. Сәлемдеспей кейбіреу шіренеді, Көтерілсе өкшесі бірер елі. Қошеметтің құлы боп жүрген байғұс, Тұрғандай-ақ аспанды тірегелі. Сәлемдескін, жігіттер, сәлемдескін, Сәлем үшін сұрамас пәреңді ешкім. Жылы қабақ танытып жай білгеннен, Жазаланып кеткен жоқ әлемде ешкім. Армысыңдар, жігіттер, армысыңдар! Аман-есен бәрің де бармысыңдар? Жасы үлкенге бас иіп сәлем беріп, Сәлемдескен кішіңе алғысым бар. ШАТ ШАҢЫРАҒЫМ Жып-жылы үй, жылы жүзді жұбайым да, Ұл-қызым бәрі менің ыңғайымда. Сыйлайды бірі әке, бірі ерім деп, Құдайдан бұдан артық сұрайын ба?! Тағамның маған сақтар дәмдісін де, Бар заттың бір мен үшін әрлісі де. Ел-жұртқа атың шыққан ақынсың деп, Киімнің маған жабар сәндісін де. Шаттансам бәрі бірге шаттанады, Мақтансам бәрі бірге мақтанады. Жасырын сырымыз жоқ, мұңымыз жоқ, Бірігіп айырамыз ақ, қараны.

Жанымды шуақты ұям нұрға бөлеп, Шығарды қырмызы гүл қырға демеп. Күміс те, алтын да емес, жұбайыма Мен жазған жақсы жырдан сырға керек. Көңілдің күнде думан жасыл бағы, Шаттығым шалқып жатыр басымдағы. Бақытым – әр баламның иығыма, Еркелеп кезек-кезек асылғаны. Қызығым ұзағынан сүйіндірсін, Мойынын аққу-арман иілдірсін. Қайғысыз қара көже асым болып, Достарды қуанышқа жиылдырсын. ЖАРЫҒЫМ СӨНБЕК ЕМЕС Алдыңда, ей, дүние, ұяттымын, Жүріппін солады деп қияқ гүлім. Мен саған сансыз рет бұрында да, Япыр-ау, келіп-кеткен сияқтымын. Бәрі де құбылыстың таныс маған, Қарттық та, балалық та нан ұстаған. Сенемін қайта оралып келеріне, Бал-дәурен, менен бүгін алыстаған. Несіне шау тарттым деп өкінемін, Шау тартсам қайта түлеп жетілемін. Жарығым сөнбек емес, оны бір сәт, Тек мызғып алу үшін өшіремін. Қара жер менімен бір жаралғандай, Тау-тас та өз қолыммен қаланғандай. Жарқырар жанарымнан жалпақ әлем, Мәңгілік бұдан артық болар қандай? ЖАҚСЫЛЫҚ КЕРЕК Жақсылық керек саған да, Жақсылық керек маған да. Жасаймын десең жамандық, Табыла қалар табанда. Сен маған кесір еткенде, Мен кеміп кері кеткенде. Осы ісің дұрыс болды деп, Арқаңнан қақпас еш пенде. Емеспіз біздер бақталас, Емеспіз біздер тақ талас. Менен сен жапа шеккенде, Мені де ешкім мақтамас. Жамандық аты жойылсын, Бақастық деген қойылсын. Мен жүрсем сені көре алмай, Көр болып көзім ойылсын. ҚАС БАТЫР ҚАРАСАЙДЫҢ ҰРПАҒЫМЫН Қас батыр Қарасайдың ұрпағымын, Ұрпағымын, Жамбылдай жыр-таңының. Мәңгілік өшпес менің аты, затым, Төбемде төңкеріліп тұрса күнім.

Жыр, дастан – Қарасайдың батырлығы, Жамбылдың әлемге аян ақындығы. Қос пірім қосылғанда қолдар мені, Кеудемде рухы менен жатар нұры. Әулетпіз табанға арын таптатпаған, Ошағын ожарларға аттатпаған. Үлгі алса менің әжем бабасынан, Әдебін енесінің сақтапты анам. Қылық жоқ қыздарында секендеген, Ұлдары тасқа салса өтем деген. Айналған астанаға бұл аймақты, Әулетпіз ежелден біз мекендеген. Осы жер үшін менің ата-бабам, Қан кешкен, қан түкірген, қаталаған. Қорғаумен туған жерін өмірі өтіп, Басқаға ала көздік жасамаған. Қалдырды Жетісуын ұрпағына, Кімде бар мұнша байлық, мұнша мұра. Көк желек, күміс тәжді Алатауға, Қарап тұр, әлем нұры – күн шағыла. САҒЫНЫШ Сағынбас жан бар ма екен, Сабатты сарыжайлауын? Сағым боп қайда қалды екен, Боталы аулым, тайлы аулым? Бұлдырық болып көзіңнен, Бұлдырап ұшып кеттім бе? Алыстап бүгін өзіңнен, Әбестік әлде еттім бе? Алатау бауырын мекендеп, Жүрсем де бақтың ішінде. Мен саған қашан жетем деп, Мен сені көрем түсімде. Сұрамақ болсаң сыртымнан, Мұндағы көңіл күйімді. Қағаздан күнде жыртылған, Бір жылдық отын үйілді. Үлкейт деп, кітап көлемін, Таласар шама жоқ менде. Жыл бойы жазған өлеңім, Бір, екі, үш парақ бопты әзер. Алматы толған ақындар, Есеп жоқ сыншы, ғалымда. Бәрі де оттай лапылдар, Бәрі де тұлпар бабында. Бақытын қуған ұлыңның, Әзірше халі осындай. Шабар де әлі құлыным, Шаңына-шаңы қосылмай. Аман ба елдің қарттары, Кім келді жаңа өмірге? Қалайша сәби аттары, Шетінен Болат, Темір ме?

Өткізген әкем жастығын, Жазира жайлау аман ба? Ел орып шөбін, астығын, Сары аңыз шығар далам да. Көкешім асқан таспа жол, Көкпарды басып тақымға. Көкешім жортқан қасқа жол, Көмескі тартпай жатыр ма? Бір сұрақ ойға тосын кеп, Тұншықтым көздің жасына. Топырағың торқа болсын деп, Кім барды көкем басына? МЕН КӨНСЕМ ДЕ, АҒАЙЫН, ДЕГЕНІҢЕ Мен көнсем де, ағайын, дегеніңе, Өлең шіркін көнбейді, керегі не? Ол шындықтың семсері екі жүзді, Жалған айтсаң тастайды бөледі де. Бұған мені айыпты санамағын, Дәрменсізбін, таусылды бар амалым. Өлең тілін алмастан өкіректеп, Талай рет таяқ жеп жараландым. Кеуделінің жүрсем де бірі болып, Кейде ақынның көретін күні қорлық. Иілмеген «құдайға» қайран басым, Кетті өлеңнің мәңгілік құлы болып. ТЫНЫСЫ ТІРШІЛІКТІҢ ТОҚТАМАЙДЫ Тынысы тіршіліктің тоқтамайды, Кім келіп, кім кетсе де жоқтамайды. Сарғайған сахараны теңіз етіп, Теңізге тасты жағып от қалайды Осылай керек болса ноқталайды. Ғасырлар керуені замананың, Тербеліп шетсіз-шексіз барады ағын. Көз жетпес көкжиекке сіңіп кеткен, Алдында ізі жатыр бабалардың, Артыңда айқай-шуы балалардың. АСУЫН БЕРДІҢ ҚҰЛЖАНЫҢ Асуын бердің Құлжаның, Ырғағын бердің Біржанның. Пейілімді туа тарылтпай, Пейілін бердің мырзаның, Тағдырым, саған ризамын. Ризамын саған, тағдырым, Жоғалған емес қадірім. Көрмедім жоқтық зәбірін, Есімді біле ешкімнің Естіген жоқпын әмірін. Жүйрік те міндім қанатты, Құлпыртып кидім жанатты. Шалқумен талай таң атты Тасқа да салдым тайсалмай, Табиғат берген талантты.

Жорға да міндім теңселген, Тіредім тауды еңсеммен. Сұлу да құштым сүмбідей, Сүмбіл шаш жонын көмкерген Көргендер тілсіз өртенген. Алғам жоқ көптің қарғысын, Алғысын алдым, алғысын. Арыма ақау түсірмей, Асқақтай бергін, жан құсым Жан құсым – жырым, мәңгісің. ТАБИҒАТТЫҢ ЗАҢЫНА БАҒЫНАСЫҢ Табиғаттың заңына бағынасың, Кімге бұдан кұтқар деп шағынасың. Сіңіп кеткен сағымға сайғақтардай, Күндерінді күрсіне сағынасың. Ақ түсіпті шашқа да, самайға да, Өзгереді бұл өмір қалай ғана? Таң атып тұр сол қалпы, күн шығып тұр, Ай туып тұр сол қалпы, арайлана. Мен туғанда көк-жасыл көктем екен, Туған күні ақ жауын төккен екен. Ақ жауындай алдыңда, ей, дүние, Сезімімді себелеп өтсем екен. Жарқырасын жұлдызым маңдайдағы, Дәмі кетпей тәтті әннің таңдайдағы. Жабымын ба, мен әлде жүйрікпін бе? Жүйрік аз ба жүдеген жанбай бағы. Көрсем екен бәрін де, көрсем екен, Бар-жоғымды халқыма берсем екен. Аз емес қой арманда өткен ақын, Ризығымды армансыз терсем екен.

АРТЫҚПЫН ДЕМЕН ӨЗГЕДЕН Артықпын демен өзгеден, Артықпын десем, надан де. Кеммін де демен өзгеден, Кем түссем туа жаман де. Ақынмын алау жаны бар, Күліп те жылап жүретін. Жыласа, шындап жылайтын, Бірақ та мені адам де. Көлгірсіп сөйлеп беделге, Басымды иіп шағынбан. Кімге де болса ақаусыз, Ақтарыламын ағымнан. Басынар болса – қағынған, Кешірім менен күтпесін. Садаға кетем арымнан, Ар қымбат – шыбын жанымнан. АДАМДЫҒЫН ӨЗІНІҢ ТҮСІНБЕГЕН Адамдығын өзінің түсінбеген, Кім сөйлесер түйсіксіз кісіңменен. Ұлыққа да айтамыз кішік бол деп, Болмай жатып қорқамын ісінгеннен.

Қанға сіңген олардың бір өнері, Ісің түссе сыздана түнереді. Әлде көрсе – майысып, маймаң басып, Әлсіз көрсе – талтаңдап шіренеді. Осы шығар кертартпа, пендешілік, Пенде атын бүркенген кем бе есірік. Сен кешіріп, ағайын, осыларды, Не болады, айтпасам, мен кешіріп. СЫРЛАСТЫМ ЖАЛПАҚ ЕЛМЕН ДЕ Сырластым жалпақ елмен де, Сырластым жаннат жермен де. Сұрапыл дауыл, селмен де, Жібектей жұмсақ желмен де. Ай жүзген айдын көлмен де, Көк торғын мұнар белмен де. Жаза алмай бірақ жақсы жыр, Тарқайтын емес шер менде. Қиқулап құстар келгенде, Қызғалдақ қыздар тергенде. Қозы-лақ қырға өргенде, Құлдырап құлын ергенде. Желкілдеп бота желгенде, Енесін алғаш емгенде, Жазып бір тастап жақсы жыр, Тарқаушы еді шер менде. Келесің қашан, көктемім, Көктемім, тездет жет менің. Селдете нөсер төккенін, Тауларға бұлт шөккенін, Дихандар алып кетпенін. Малшылар киіп шекпенін, Астына кемпірқосақтың, Көрейін кіріп кеткенін. КІМ ДЕ БОЛСАҢ, ҚУАНАМ БОЛҒАНЫҢА Кім де болсаң, қуанам болғаныңа, Болғаныңа, тұғырға қонғаныңа. Адам түгіл, ағаштың жапырағы, Табан асты жатпасын жолда мына. Замандаспыз, арман бір алаңдатқан, Кезікпеңдер кесірге табандатқан. Бақыт түгіл, қайғыңды бөлісемін, Маған қалай батпайды саған батқан. Саған қалай батпайды маған батқан, Ортақ бізге – туған жер бабам жатқан. Адам күні адаммен, кім болсаң да, Кім болсаң да аман бол жаманаттан. ШАЛМА АЯҚТАН Шалма аяқтан, келсін шамаң, келмесін, Көре алмау да – көңілі ояу ерге сын. Артық кетіп, кем алдым деп күйінбе, Аларыңды ап, береріңді бергесін. Анығына жетсін көзің, жетпесін, Сырттан даттап, өсек айтпа кеткесін. Жігіттіктің жігіттігін көрсетер, Кешірім ет, келсе алдыңа кектесің.

ӨЛЕҢІМ – ИЫҚТЫ ЕТКЕН, БИІКТЕТКЕН Өлеңім – иықты еткен, биіктеткен, Өлеңім – күйікті еткен, сүйікті еткен. Айтайын саған деген өкпе-назды, Айтсам деп жүруші едім жиып көптен. Толғантпай сені жүрген таңғажайып, Қалайша тар кеудеме сыйып кеткен? Желпінткен туған жердің белеңдерін, Серпілткен айдын көлдің тереңдерін. Мендегі ыстық құшақ сағынышпен, Аймалап сен де бір күн көрер ме едің. Алауын жүрегімнің, ақ жалынын, Айта алмай келесің-ау, өлеңдерім. Алтындай Қызылжардың топырағы, Алыптай сап түзеген шоқылары. Мен туған қыстақ орны бабалардың, Мен үшін құм жамылған Отырары. Өлеңім, сен осыны жыр етпесең, Толғанып Жарылқасын отырады. Шалғыны, шабындығы, шалқар көлі, Қаз, үйрек, ақ қояны, арқар белі. Кетпестен көз алдымнан қолын бұлғап, Көлбеңдеп көкжиектен тартар мені. Жетпеген менің тілім бұл суретті, Өлеңім жеткізіп бір айтар ма еді! ШЫР ЕТІП КІНДІК ҚАНЫМ ТАМҒАН МЕКЕН Шыр етіп кіндік қаным тамған мекен, Ең алғаш тынысымды алған мекен. Өрілген өзегімнен өлеңімді, Өзіңе өмір бойы арнап өтем. Іздері табанымның қалған мекен, Қанаты қиялымның талған мекен. Кіндігім қазығыңда байлаулы тұр, Тілекті тілегіңмен жалғап өтем. Тербетіп анам белі талған мекен, Көтеріп әкем атқа алған мекен. Жәннатым, жанарымда сен тұрғанда, Мерейім өсіп, мейірім қанған мекен. БІРДЕЙ ЕМЕС БАРЛЫҚ БЕЙНЕ Бірдей емес барлық бейне, мүсін де, Бірдей емес екі қолда күшің де. Бірдей емес бір сәттегі қозғалыс, Бірдей емес бір сәттегі ісің де. Сол секілді, айналайын жарандар, Бірдей емес, бірдей емес адамдар. Елдің бәрі болса ақылды, данышпан, Қайдан шықты ақымақ пен надандар?

Бірдей емес, амал қанша, адамдар, Арасында жақсы да бар, жаман бар. Атымтайдай жомарт болса жан біткен, Тумас еді Қарабайдай сараңдар. Сол секілді бірдей емес тағы да, Әр адамның пейілі де, бағы да. Біреулері білегіне сиынса, Сиынады бірі тіл мен жағына. Сол секілді біреулер таң атырып, Тебіренсе ой теңізін сапырып. Біреулер жүр арақ ішіп, мас болып, Өмірінің берекесін қашырып. ЖЕҢІС Жеңіс, жеңіс, жеңді ерлер өлімді, Жеңіс үшін қаншама қан төгілді. Қаншама үйдің шам-шырағы ерте өшіп, Қаншама ердің қабырғасы сөгілді. Қайран ерлер, қайран боздақ қыршындар, Сендер – мәңгі жаңғыратын жырсыңдар. Өлді деуге сендерді мен қимаймын, Жүректерде құндақтаулы тұрсындар. Қашанда да бірге жасар өреңмен, Сендерсіңдер өшпес даңқа бөленген. Жеңіс күні салтанатта бәріңнің, Рухтарынды төр алдынан көрем мен. Өткен күннің болуы үшін бәрі есте, Аттарыңмен аталады нәресте. Ер ерлігін мақтан тұтып, қадірлеу – Қашан дағы ұрпаққа тән емес пе? Жанарларың – мәңгі оттың жарығы, Сендерсіңдер ердің ері, алыбы. Қан майданда жүріп өткен жолдарың – Барлық жолдың айбындысы, анығы. АРУДАЙ АҚ ЖАМЫЛЫП ДАЛА ЖАТЫР Арудай ақ жамылып дала жатыр, Ай сырғып айдынынан бара жатыр. Көлбеңдеп көз алдыма көп көлеңке, Бірде алыс, бірде жақын салады асыр. Естіген ертегіден перілер ме? Жем еткен жолаушыны бөрілер ме? О, сұмдық, үрейленсең өз-өзіңнен, Қу бұта құбыжық боп көріне ме? «Пендеңнің таусылған ба татар дәмі?» – Көлеңкем күбірлейді қатардағы. Айлы түн мені осылай сырға бөлер, Бір жалғыз жан секілді жапандағы.

СҰРАҚ ЕДІ ЖАНЫМДЫ МАЗАЛАҒАН Сұрақ еді жанымды мазалаған, Жауабыңа қанықтым назалы адам. Бір жаманның өлердей ұяты үшін, Жан екенсің өзіңді жазалаған, Көңіл кірін көз жаспен тазалаған. Қадіріңді ол шіркін біледі ме? Білсе, бұлай, әй қайдам, жүреді ме? Топастықтың тоңына оранған ит, «Қатырдым» деп әйтпесе күледі ме? Қарауға да болмайды түр-өңіне. Назаланба, азамат, назаланба, Назаң ауыр, мен оны жаза алам ба? «Кездеспедім, қайтейін, – деп жылайсың, – Ар-намысы басында таза адамға». ЖАН ҚАДІРІН БІЛДІРМЕГЕН ЖАСТЫҚ-АЙ Жан қадірін білдірмеген жастық-ай, Ар қадірін білдірмеген мастық-ай. Адамдардың, мынау қысқа ғұмырда, Өзіне-өзі жасап жүрген қастығы-ай. Жан қадірін жүре-жүре сезіндік, Сезіндік те көп нәрседен безіндік. Ар дегенің – асқаралы тау екен, Асқар тауға аспан керек өзіндік. БАЛАМ-АУ, НЕТКЕН БАҚЫТТЫ, НҰРЛЫ ЗАМАНЫҢ Балам-ау, неткен бақытты, нұрлы заманың, Шаттыққа толы жанарың, құтты қадамың. Мекенің мынау, мектебің анау – бәрі сай, Гүлі боп өсіп келесің Отан-ананың. Тапшылық, тарлық көрмедің астан, киімнен, Қуаныш, күлкі үзілген емес үйіңнен. Көрем де сенің қайғысыз, мұңсыз жүзіңді, Өзегі нұрлы өмірге, балам, сүйінем. Бірақ та, балам, ғаламат мына ғасырда, Бұл бақыт саған оп-оңай келіп жатыр ма? Жұлдызы жиырма миллион жанның сөніпті, Біз үшін сонау қырқыншы жылдар басында. Бақыт жоқ, балам, өзі кеп басқа қонатын, Кездесер күндер тоңатын, әлі толатын. Кеудесі мынау жарқылдап жүрген ағалар, Қилы да қилы жолдардан өткен болатын. КӨҢІЛІМ ҚОЙДЫ ҒОЙ БІР ЖАЙЛАНБАСТАН Көңілім қойды ғой бір жайланбастан, Қарайды-ау жүрегім де майланбастан. Қаңқылдап қарашада қайтқан қаздай, Барады күндер өтіп қайран бастан.

Көңілім қашан толып жайланады, Қай күні сазған жүрек майланады? Кездескен қансонарда алтайыны, Жанына айлакерлер байланады. Қыраным, қыран жырым – сүйенерім, Аққа да біздің бір күн тиер ерін. Сыпырып томағанды жақсы үмітпен, Ұшырған еді көкке киелі елім. Тер қатты-ау маңдайыма тамшылаумен, Көңілім көнтек болды-ау қамшылаумен. Бір үміт, бір күдікпен күндер өтіп, Таңдарым атып жатыр сансыраумен... ЗАМАН ТҮЗУ, ЗАҢ ТҮЗУ, ЖАРАСЫМДЫ БӘРІ ДЕ Заман түзу, заң түзу, жарасымды бәрі де, Түзу бірақ жүрмейтін адамдар бар әлі де. Біреулері біреуді құлатуға құмартса, Құлағанды біреуі итереді әріге. Өмір заңы деп мұны ойламайтын, адамдар, Кездеседі қайда да жауыз, топас, надандар. Күліп келіп үйіңе, күңіреніп кететін, Арамдар да аз емес, оларға не амал бар? ҚАРМАҒЫМА ТҮС, ДЕМЕН, АЛТЫН БАЛЫҚ «Қармағыма түс, демен, алтын балық», Түссе болды ақ сазан жарқыл қағып. Қарашығым қадалып, қалытқының, Күні бойы отырмын қалпын бағып. Қармағыма еш нәрсе ілінбеді, Қандай қара басты екен бүгін мені? Ойда – балық, көңілім астан-кестен, Су бетіндей сезімім дірілдеді. Кім жұтты екен бұл судың балықтарын? Қармағымды көрмедім тартқанын. Құр айғырлар құтылмас құрығымен, Құрбақаны ыза боп салып қалдым. Сазан еді – басында аңсағаным, Түссең түс деп, майшабақ, тамсанамын. Қызыл құмар қазақпын тіс қышуы, Қанса – кетер бір күні шаршағаным. О, АЛЫПСОҚ, БІЛЕСІҢ БЕ, ҚАЛДЫ ҚАНША ҒҰМЫРЫҢ О, Алыпсоқ, білесің бе, қалды қанша ғұмырың, Мойынында темір шынжыр, түні бойы ұлыдың. Тұнып тұрған тыныштықтың тереңінен сыр тартып, Мен де отырмын, тозса дағы, «тозбады, деп, жұлыным».

Азаптанып, аласұрып, босамадың жарты адым, Жүрегінде жатыр екен, қанша қайғы, қанша мұң. Сен тілесең еркіндікті, ерен ойды мен тілеп, Дана сөздің дариясын кешемін деп шаршадым. Қараңғы түн, қаптаған ой, қалай жаның тыншымақ, Сыртқа шықсам, тұр екенсің көкке қарап қыңсылап. Сен иеңнен ала алмасаң мына таңға кеңшілік, Мен киемнен ала алмадым жарты шумақ жыр сұрап. ӨЗІМДІ ӨЗІМ ҰҚПАДЫМ Өзімді өзім ұқпадым, Діттеген жерден шықпадым. Құлаштар кезде құлшына, Құлдилап құзға ықтадым Құрыдым деп бұқпадым. Даңғылдан түсіп соқпаққа, Торықтым талай тоқтап та. Күндеді, күлді дұшпаным, Қадалды сөзі оқ боп та, Кете жаздадым жоқ боп та. Ар-намыс үшін жан құрбан, Арыдым, астым сан қырдан. Арып бір жүрген шақтарда, Жоқ екен мұңды жалғыздан. Жебеушім-жырым сен ғана – Ерінге су да тамызған, Тұншықсам, тыныс алғызған. ЖАҚСЫЛЫҒЫҢ – ЖАНЫҢНЫҢ ЖАПЫРАҒЫ Жақсылығың – жаныңның жапырағы, Желексіз бақ не жеміс татырады? Жақсылығы ешкімге жоқ адамдар, Күн батырып, қалай таң атырады? Көңілді көңіл жебеп арымаған. «Жоқ» дейді, бар болса да жарымаған. Өзегің талап өлер болсаң дағы, Сұрама жарты күлше барып одан. ШАРШАТТЫМ БІЛЕМ Шаршаттым білем, шақырусыз келген қонақтай, Қабағың шытпа, жіберсең, жібер, жолатпай. Басымды мен де иілмес жерде иіппін, Жігіттік қайда, жігіттік қайда болаттай? Санама мұны ездік пен кіріптарлыққа, Көнбейтін жан жоқ тағдырдан келген жарлыққа. Ұғысып тілсіз жарасып еді көңіліміз, Су бүріккен таба секілді суып қалдық па? АҚЫН ҚЫЗҒА Өртеді-ау өлеңдерің өзегімді, Дат, құрбым, берші менің кезегімді. Кептелген көмейіңе сөз атымын, Жүрегім айтпасаң да сезе білді.

Өзгеден, білем сенде басым қайғы, Қашанда қас-қабағың ашылмайды. Іштегі от-жалыны сыртқа шықпай, Арыны сендей жанның басылмайды. Тастаған екі бөліп егескенін, Ұрпағы Өтегеннің емес пе едің? Кейбірде ақындықтан батырлығың, Басым боп көзіме де елестедің. Көзіме елестедің, елестедің, Аз емес елесіңмен кеңескенім. Сұңқар ең семсер қанат, қанатыңнан, Күтемін семсер жүзді жел ескенін. Ақындық – батырлықсыз өлі дене, Өлеңнің отсыз қазір көбі неге... Күркіреп көкте жасын ойнақ салмай, Көбесі көк бұлттың сөгіле ме? Көбесін көк бұлттың сөкпеген соң, Күркіреп көктен нөсер төкпеген соң. Сарғаяр жасыл бағың, Шындық та сол, Шырқырап бір ақыны өтпеген соң. Жасын от жанарыңда жарқылдайды, Дауысың дауылпаздай саңқылдайды. Халқы үшін ғасыр туған қас жүйріктер, Артым ор, алдым жар деп алқынбайды. ШАЛҚЫСАҢ – БІРГЕ ШАЛҚЫДЫМ Шалқысаң – бірге шалқыдым, Балқысаң – бірге балқыдым. Біреуге сәуем тимесе, Тиген жоқ жанға салқыным. «Жалпылдап қалған бұл кім?» деп, Жатсына көрме, жарқыным. Жарқыным, осы – бар шыным. Жақсыға жаны сүйінген, Жаманға жаны күйінген. Асылдан қалған сынық ем, Тазадан қалған қиынды ем. Сыйласа білсең «сіз-біз» деп, Шыбығың болып иілем, Шілтерің болып түйілем. Пейілім дарқан даладай, Көңілім әлі баладай. Баладай жаным жабырқап, Тартады кейде жадағай. Үзіліп қалған арнасы, Үздік те үздік сағадай, Үгіліп жатқан жағадай. Кейде өмір өстіп бұлданар, Бұлданса, көңіл тұлданар. Сарқырап құяр сағама, Сарқылды неге жылғалар.

Қиқулап қаз бен тырналар, Тылсымнан беріп бір хабар, Шырылдап шымшық, шегіртке, Шалғыным қашан ырғалар, Құр қалар ма екем, құр қалар?.. АЙНАЛДЫМ, АТА МЕКЕНІМ Айналдым, ата мекенім, Жыл құсы саған екенмін. Қанатым талып жетемін, Қия алмай қайта кетемін. Жүрген соң сенен қиянда, Қиянға салған ұямда. Бабалар өткен бақ мекен, Бірақ та сені қиям ба? Қан тамған жерім кіндіктен, Лебіңді сезем күндіктен. Кінәлай көрме кетті деп, Күнкөріс, күйбең тірлікпен. Өзіңнен бойға дарыған, Дарын бар, жоқпын арыған. Өмір боп саған жалғасып, Өлең боп сенен табылам. «Туған жер – Қызылжарың деп, Таза екен, ақын, арың», – деп. Алда аға, артта іні жүр, Қамқор боп менің қамым жеп. Ақ тілек, ата қонысым, Арысам, бергей қол ұшын. Ақын ғып тудың сен мені, Игі де ауыр жол үшін, Айналдым сенен сол үшін. АҚАНДАЙ СЕРІ ЖОҚ ПА? Ақандай сері жоқ па ән салатұғын, Ат жоқ па Құлагердей шабатұғын. Құлагер десе қысып тақымымды, Әнінен болдым ауру табатұғын. Қанымда серілік от ойнап жайдай, Ақанша Құлагар деп салдым ойбай. Әкең жоқ ат баптайтын деп, ағайын, Бестімді соғым үшін алдың қоймай. Өсіппін ат құмар боп бала жастан, Аз емес той-тамаша араласқан. Сілкісе тақымдасқан күндерім-ай, Үзілген тартпа бауға қарамастан. Бұл күнде бір машина алып-алып, Қармақ бау, қалбыр құрық салып алып. Қыдырып қайтсам мәзбін көлдің басын, Бес-алты сорпалыққа балық алып. Деген бар: «Тұлпар – мыңнан, жүйрік – жүзден», Сал шығар, құла шығар, шыққан ізден. Ақан сал, арманың жоқ, Құлагермен, Әлі де жүрсің озып бәрімізден.

КӨКТЕМ САЗДАРЫ Көбесі жердің сөгіліп, Жырадан жылға тараған. Тамыры талдың көрініп, Өріліп түсіп жағадан. Ақ көбік тасқын демігіп, Сарқырап асып сағадан, Дүркіреп қашып еліріп, Қозы, лақ кетті қамаған. Қырда жүр балалар желігіп, Жауқазын, жуа қараған. Қызылды-жасыл киінген, Қызғалдақ қыздар-гүлдесте. Көктемгі сезім күйімен, Күйдірер жанды, тілдеспе. Аққу, қаз мойны иілген, Айдынға келіп бір кеште, Қалғиды толқын күйімен, Шошыта көрме, үндеспе, Қос қыран жалт-жұлт шүйілген, Айқасар көкте ілгекше.

Айнала күміс ақ сағым, Керуен бел-бел жетегі. Ақша қар жапқан бас жағын, Көк торғын таудың етегі. Ақ шарбы бұлт астарын, Сілкілеп тауға төседі. Бақша-бау тарап шаштарын, Саф самал баяу еседі. Бір шеті сыңсып аспанның, Құстардың даусы жетеді. Төге ме бейбақ жастарын, Көрген соң ата мекенді? Көк мұнара көктем күндер-ай, Көктен нұр-шуақ төгілген. Сүмбіле сыршыл түндер-ай, Бұрымы-бұлт өрілген. Құстардың қызық үндері-ай, Талмаурап талып егілген. Алқызыл алқа гүлдері-ай, Өрнек те өрнек себілген. Тебінде түлік түрлері-ай, Манаурап маң-маң керілген. Бау-бақша, егіс көктеді, Тау-тас та тегіс көктеді. Алқызыл дала бөктері, Гүлзар бақ неткен көп тегі?! Алаулап жанып беттері, Жарасып жастар шеттеді. Қарттардың түсті есіне Қырық жылғы бұрын өткені, Қырық жылғы бұрын көктемі. АЛАҢДАЙДЫ КӨҢІЛІМ, АЛАҢДАЙДЫ Алаңдайды көңілім, алаңдайды, Елде қалған еңкейген анам жайлы. Бұғанасы қатпаған балам жайлы, Әлде қандай күйде деп қорыққан кезде, Қызыл тілі қорқаудың жалаңдайды.

Жіпсіз матап тастайтын төсегіне, Жетпістің ілікті анам жетегіңе. Қарттық кімді зар етпес кешегіге, Немересі о да жүр жеті жасар, Ойнақтаған оралып етегіне. Отын керек, су керек, соғым керек, Қытымыр қыс тұра ма жоғыңды елеп. Қытымырға қыртысты қоңың керек, Жылы-жұмсақ анаға майлы аспенен, Жылы-жұмсақ балаңа қолың керек. Көнбейді анам, кел десем астанаға, У-шуынан қаланың жасқана ма? Қарайлай ма қатарлас басқаларға? «Әкең марқұм рухы жалғызсырар, Әруақты етпе деп босқа нала». Мақтаныш та, мұң да бар шарасында, Анам отыр ағайын арасында. Туып өскен өзінің Таласында, Алабұртқан көңілі бірақ, бірақ, Бізбен бірге Алматы қаласында. ЖАҢА ЖЫЛҒА ТІЛЕК Тілек бар саған айтар, Жаңа жылым, Жаңа жыл белесінде жаңа жырым. Аспандап енді-енді барады үнім, Айтпастан саған бүгін тілектерін, Тілексіз бұл өмірде қалады кім? Тілегім жанның бәрін аялағын, Алдынан шыға берсін сая бағың. Қорқыныш, үрейіңді таямағын, Жаңа жыл, жарықтығым, адамзаттан Жақсылық атаулыны аямағын. Халқымның саған айтар аманатын, Келеді бастан-аяқ баяндағым. Мен болсам бағыңдағы бұлбұлыңмын, Бағыңда сайрау үшін саяладым. Өкпелі жанның бәрін табыстырғын, Жатты да жақын етіп таныстырғын. Қысқартқын қиын жолдың алыстығын, Самалдай терін үккін шабыстының, Алыпты алқа топта алыстырғын. Кім озды, кім жығылды, кімдер қалды? Өзің айт, бәрін түгел салыстырғын. Маздаған махаббаттың тұрағы бол, Бар үйдің жарқыраған шырағы бол. Көңілдің көк балауса құрағы бол, Талпынған таланттының пырағы бол. Тамызда таңдайлары кепкендердің, Гүлді өңір, күмбірлеген бұлағы бол. Жастардың жігері бол, жалыны бол, Қарттардың қайтпайтұғын қарымы бол. Жүйріктің басылмаған арыны бол, Қыранның көкті тілер сарыны бол, Тербеткен түн әлемін шамы сөнбей, Ақынның дамылдатпас дарыны бол.

Еселе ырысымды шайқалмаған, Көзін аш қазынаның байқалмаған. Тыңдарды жайқалта бер жайқалмаған, Үлесім егер, Жаңа жылым, қайтар маған. Қызығын туған елдің көре-көре, Ақ дәнін туған жердің тере-тере. Асайық асқаралы тағы белден, Қосылып берекеміз берекеге, Жаңа жыл, жалғаса бер мерекеге! ӘРКІМНІҢ КӨҢІЛІ ӨЗІНЕ ПАТША ДЕГЕН Әркімнің көңілі өзіне патша деген, Басынба, байқап сөйлес басқаменен. Кісімсіп кеуде қаққан біз кінәлі, Біреулер қашса сенен, қашса менен. Көрсетпе көкіректік көрінгенге, Көптен, біз не табамыз бөлінгенде? Кірерге жерден тесік таба алмаспыз, Абырой айрандай боп төгілгенде. БАЛАМ, ҚҰМАР БОЛА КӨРМЕ АЩЫҒА Балам, құмар бола көрме ащыға, «Ащы» қазір дүниеде тапшы ма? «Арманы көп ақын» дейді сені жұрт, Арманы жоқ ақын болу жақсы ма? Арманы аздың аздау болар қайғысы, Қайғысыз-ақ болмадың ба жай кісі? Өлең кітап шығармай-ақ өзгенің, Жатқан жоқ па озып келіп бәйгесі. Мұқағали қандай еді кешегі, Аты аталса, жыр самалы еседі. Ақындардың Алпамысын көргендер, «Арманшылдау еді марқұм» деседі. Арман, дарын шараппенен қосылып, Кетсе, балам, мерт етеді, осыны ұқ. Мұқағали бола алмайсың оп-оңай, Ал армансыз ақын болу – бос үміт. Әлін білу, жолын білу – естілік, Өкінбегін, балам, есің кеш кіріп. «Өкінішті» деген Мұқағалидың Сөзі тұр ғой бәрімізге естіліп. ЖАҒАМ ДЕМЕ МАҒАН ҚАРА КҮЙЕНІ Жағам деме маған қара күйені, Құста – аққу, адамда – ақын киелі. Аққу исе айдын көлге мойынын, Ақын басын тек халқына иеді. Атқан оғым деме маған тиеді. Адамда – ақын, құста – аққу киелі. Айдын көлін Аққу сүйсе, Ақынның, Халқы ғана – сүйенері, сүйері.

ЫДЫРЫС САҒЫНТАЕВҚА Ей, аға! Жаны жап-жас асқақ едің, Алқынбай жетпіс деген жасқа келдің. Ғылымның ғарышында жұлдызың тұр, Тыңнан жол «тәуекел» деп бастап едің. Ей, аға! Текті еді шыққан жерің, Тәркі етіп текті сөзін жыққан ба елім. Жарқылдап көп ішінде көзге түстің, Болмапты ыққан жерің, бұққан жерін. Пейілің көпке мәлім кең даладай, Өсіпті пейіліңе ең қарағай. Өзіңмен тел өскеннің ешбіреуін Өзіңмен тұрмын кәзір теңгере алмай. Бетке ұстар сендей ұлын туады елі, Жауды да түкті жүрек қуады ері. Кеудеңде сыңғырлаған орден, медаль, Ерліктің өзің еткен куәгері. Тәңірім талап берген, бақ та беріп, Ғалым-ұстаз деп бірдей ат та беріп. Той жасап дүмбірлетіп, күмбірлетіп, Отырсыз бүгін жетпіс жасқа келіп. Ей, аға! Жеттің арман дегеніңе, Бұл кезің – келген шағың кемеліңе. Төрт бөліп түн ұйқыңды жүз жас та да, Сүңги бер тылсым өмір тереңіне. МЕЙЛІ, МЕНІ ӨЗДЕРІҢНЕН ТӨМЕН КӨР Мейлі, мені өздеріңнен төмен көр, Бұл сөзімді, бірақ бекер демеңдер. Ұрпақ үшін біздер жүрген мына жол – Жер бетіне жазып кеткен өлеңдер. Жақсы жырдай жақсы жолың қала ма? Осыны ойла, зерек іні, жан аға. Ұрпақ сыны – әділетті, соңғы сын, Солар қояр бізге соңғы баға да. КӨЗІМНЕН ҰШЫП КЕТСЕҢ ДЕ Көзімнен ұшып кетсең де, Көңіліме маза бермедің. Ақ жауын болып төксем де, Атырау болып шөлдедім. Айқаспай кірпік таң атып, Аңсаумен сені батты күн. Қарайған жанды қарайтып, Қай жерде жүрсің шаттығым? Бұлақ боп кезіп тауларды, Құрақ боп өстім жағада. Сені іздеп шарлап бауларда, Жар салдым жапан далада. Іздедім сені кілең мен, Үркітіп үміт құстарын. Базарсыз бақтай түнерген, Сайрамай сандуғаштарым.

Сапарлас болып сағыммен, Сан астым сары белдерден. Сусындап жаңбыр қағымен, Із кестім шықсыз шөлдермен. Еш жерден сені таба алмай, Үзіліп сапар, саздарым. Жапанда жалғыз маралдай, Мерт болып кете жаздадым.

КІЛ МАРЖАН КӨККЕ СЕБЕЛЕП Кіл маржан көкке себелеп, Сүмбіл түн шым-шым жетті де. Үкідей үлпек ебелек, Бұйықты шыққа бөкті де. Теңіз де тентек бұлқынбай, Жай ғана жарды құшады. Сылқ түсті орман сылқымдай, Сыңсытып түннің құшағы. Бозамық нұрға малынған, Манаурап жатыр боз белең. Ақ шәлі басқа жамылған, Найза шың назды өзгеден. Шеттікті торғын бетінен, Үзілген күміс танадай. Көз жетпес күмбез төсінен, Сырғанап кетіп барады Ай. ҚАПТАҒАН, ҚАЙДА БАРСАМ, ҚАРА ХАЛЫҚ Қаптаған, қайда барсам, қара халық, Екі аяқ, төрт дөңгелек барады алып. Шаттансам бірін көріп, біреулерден, Қалады жан-жүрегім жараланып, Кетерсің қайда бірақ дараланып? Барады жастар кетіп жарқылдаған, Барады қарттар кетіп қалтылдаған. Барады біреулері жадап-жүдеп, Барады біреу сыртын алтындаған, Секілді сол алтынның парқында адам. Түр басқа, киім басқа, тағдыр басқа, Ой басқа, арман басқа әрбір баста, Заман бір, заңымыз бір, ал тіршілік, Түрліше, болмайды екен жаңғырмасқа. БІРЕУДІҢ МЕН ДЕ СЕНДЕЙ БАЛҚАЙМАҒЫ Біреудің мен де сендей балқаймағы, Балбырап бал татыған таңдайдағы. Өзімнен төмен біреу ту ұстаса, Жүр шығар маңдайымның жанбай бағы. Күншілге күнің түссе – сорлағаның, Жабығып жадау жаның, жолда қалдың. Жатыр деп бүгін ері аударылып, Замандас, сен де мені қорламағын.

Ақылы асып тұрса ақылымнан, Жатты да кем көрмеймін жақынымнан. Аз емес маған даусын көтергендер, Дауысы шықпай жатып тақымынан. Бұл – менің емес саған шағынғаным, Тұрады мәңгі бақи бабында кім? Жанбаса, баянсыз бақ жанбай қалар, Адамды адам ғой деп қабылдағын. ҚАРЫМА ТАЛДАН ҚҰРЫҚ ІЛМЕДІМ БЕ Қарыма талдан құрық ілмедім бе, Жапанда жылқы бағып жүрмедім бе? Қырық құлаш қыл арқанмен қауға тартып, Ақжем ғып алақанды тілмедім бе? Сары тон, саптама етік кимедім бе? Құйрығын жүйріктердің түймедім бе? Қаңтарда, қарлы түнде дала кезіп, Тамыздың тамұғына күймедім бе? Көзінен құралайдың атпадым ба? Тақырға тұнған қақтан татпадым ба? Тоқымды төсек етіп, желдігімді Жастық қып құла түзде жатпадым ба? Қалжырап қалғып кейде қара басып, Қара жол сүрлеу тартып сан адасып. Азық қып ақ малтаны жортпадым ба, Сардала сағымына араласып. Несіне құмар болдым мен қалаға, Туған ем керуенді кең далада. Құс салып, құмай ертіп, жүйрік мінген, Япырм-ау, бір нәрседен кем қала ма? СОНАУ БІР, СОНАУ КЕЛЕР ЗАМАНДАРДА Сонау бір, сонау келер замандарда, Ақыл-ой, асып-тасып адамдарда. Болмастан сараңдар да, надандар да, Жағымсыз, жарты ауыз сөз таппас ешкім, Бір-бірін сырттан даттап жамандарға. Сонау бір, сонау келер замандарда, Мейірім асып-тасып адамдарда. Болмастан мансапқор да, амалдар да, Жамандық, жауыздықтан жұрнақ қалмай, Жатады шірінді боп табандарда. Сонау бір, сонау келер замандарда, Күні өшіп күншілдіктің адамдарда. Деместен «маған бүркіт, саған қарға», Болмайды, жүйріктердің жолын кесіп, Жармасар шылауына шабандар да. ЖАС ТАМАДЫ ЖАНАРДАН Жас тамады жанардан, жас тамады, Жан сақтаудың қалмаса басқа амалы. Босатпаса тағдырдың тас қамалы. Жүріп келем әзірше тәлтіректеп, Не өтерін кім білсін бастан әлі?

Алатауы арманның қашық па екен? Келер күндер аспаны ашық па екен? Келер күнге мендей жан ғашық па екен? Сарқылуға айналған дариямды, Дария өмір, дариға-ай, тасытса екен!... ДҮНИЕНІҢ ЖЫРТЫҒЫ БІР ЖАМАЛАР Дүниенің жыртығы бір жамалар, Тек мен емес, солай деген даналар. «Бақытсызбын» деп айтпағын, бауырым, Бақ құсы да сені бір күн сағалар. Дүниенің жыртығы бір жамалар, Күйсіз – байып, үйсіз – бір күн там алар. Жыртылмасын, бір жыртылса жүрегің, Бүтінделмей, өмір бақи қан ағар. Бүтінделер бірте-бірте кем-кетік, Тізгін ұстар жетімдер де ер жетіп. Сағым жортқан сахараға шық тамбас, Сәті түссе, өтер нөсер селдетіп. Жаси берме, жыртылмасың жүрегің, Жүрегіңнің бүтіндігін тілегін. Бірер күнгі сәтсіздікке шыдамай, Қарағым-ай, сонша неге жүдедің? НАУРЫЗКӨЖЕ Көктемде, сонау көктемде, Көктен нұр жерге төккенде. Әлемді шуақ өпкенде, Бұлдырық ұшып көк белде, Қызғалдақ өсіп бөктерге, Қызыл су қаптап өткелге, Таң шығы қонып шөптерге. Тіл бітіп сөйлеп кептерге, Базар боп өмір кеткенде. Қарамай күпі, шекпенге, Қарайлап құтты кетпенге, Дихандар егін еккенде, Ырзығын халық сепкенде Бауырлап бұлт шөккенде Ел беріп наурыз көжені Сары уыз құйып бөкпенге. Құрт езіп, малта еткенде, «Болды, деп, тәтті еттен де», Кел-кел деп өткен-кеткенге Отырар еді кемпір-шал, «Шүкір, деп, бұған жеткенге!» ТЕЛІНІП ӘЛІ БАЛАҒА Телініп әлі балаға, Теңеле алмай ағаға. Жылжумен салым сағаға, Жақындап келем жағаға. Сөз етіп уақ-түйекті, Уақыт өтіп бара ма? Көтеріп босқа иекті, Жүрмін бе қорлап сүйекті?

Босатып құлақ-тиекті, Тартылмай қанша күй өтті. «Пендеміз» дейміз, қайтеміз, Пенделік бастан жиі өтті. Жүйрік пен білмей шабанды, Жақсы мен білмей жаманды. Жомарт пен білмей сараңды, Сарсаң ғып талай адамды. Қоян боп жүріп қорлаппын, Арыстан жалды бабамды... ШҮКІРШІЛІК – КӨРСЕТКЕНГЕ, КӨРГЕНГЕ Шүкіршілік – көрсеткенге, көргенге, Қайтер едім түк те көрмей өлгенде. Жаным ырза табиғатқа, тағдырға – Көретін көз, сөйлейтін тіл бергенге. Шүкіршілік – қосқанына қатарға, Қатардан кем болсам, таңым атар ма? Атым кетті ел аузында аңыз боп, Жырым кетті жаңғырық боп жапанға. Шүкіршілік – нәсібіңе шашылған, Жан емеспін берекемді қашырған. Кесірленіп көсіп тастап аяқты, Бақыт құсын қуған жоқпын басымнан. Шүкіршілік – бергеніңе беделді, Құрмет-сыйға көңіл талай кенелді. Ағайынға көрінсем де аласа, Ойым, бойым,асқар тауға теңелді. Шүкіршілік – бергеніңе ғұмырды, Жеткізбестен жұла көрме жұлынды. Қияға әлі ұшырғам жоқ қызымды, Ұяға әлі қоңдырғам жоқ ұлымды. Шүкіршілік бәріне де етемін, Шүкіршілік етпей қайда кетемін? Тасытсаң да, жасытсаң да, туған жер, Сенің мәңгі құшағыңда екенмін. КҮННЕН-КҮНГЕ БАРАМЫН БА БӨТЕНДЕНІП Күннен-күнге барамын ба бөтенденіп, Сыр бердің, сылқым өмір, секемденіп. Өзіңді өліп-өшіп сүйгендіктен, Деуші едім «құшағыңда кетем бе еріп?» Бәрін де салқындықтың сезеді ішім, Сонда да сен – жырымның өзегісің. От кеміп өн бойымнан лапылдаған, Өзгеріп бара жатыр неге түсім. Қап-қара шаш та міне ағарыпты, Бұлшық ет о да босап таралыпты. Сұлудың шым денесін шымырлатқан, Жігіт ем күні кеше қара мұртты. Жүрек те байыздапты дүрсілдеген, Не ләззат табар әлсіз бүлкілменен.

Аңсаттың ауыздықсыз арынынды, Пайда жоқ сілкігенмен, күрсінгенмен. «ЖАҒДАЙЫҢ СЕНІҢ ЖАҚСЫ ЕМЕС» ДЕУШІ БАРШЫЛЫҚ «Жағдайың сенің жақсы емес» деуші баршылық, Көргенде кейде күйімді менің таршылық. Талайдың басын тәлкекке салған тағдырға, Жатырмын сілтеп, тілімді отты қамшы ғып. Барымды судай шашып та оған малшынып, Сайран да салғам сақамды атып алшы ғып. Соқыр ем онда көрмейтін өмір қатпарын, Көретін болдым бұлақтай көзім аршылып. Қинайды рас, жоқтығы баста ұяның, Осынша жанмен қай жаққа барып сыямын? Жанымды менің жасытпай бірақ тасытып, Ұшырып көкке келеді қыран-қиялым. Өлеңім барда жағдайым жаман болмады, Жарқылдап жатыр жасын боп жанның толғағы. Баспана жайлы басымды, досым, ауыртпай, Барымды көргін, нарымды көргін қолдағы. ЖЕЛ ТҰРСА ҚАМЫС БАСЫ МАЙДА ДЕЙМІН «Жел тұрса қамыс басы майда деймін, Ат қостым, ат айдаушы қайда деймін. Алдыңғы ат боран болмай, қылаң болды, Құлагер жығылмаса қайда деймін?» Аппақ шаң алдымда бұрқырайды, Бөрібай «Құлагерлеп» шырқырайды. Ақанның зарға толы даусын естіп, Кейбірде сай-сүйегім сырқырайды. Қанша рет күңіреніп төңірегім, Қанша рет, кім біледі, еңіредім. Бұл қайғы ерімейтін, мұзарт сынды, Көңілімнен кетпей қойды тегі менің. Замана туған талай Құлагерді, Кем тумас Құлагерден мұрагерді. Тап болып зымияндар қазған орға, Көбісі соның бірақ құлап өлді. Жақсылық жамандықпен жағаласып, Өмірдің у мен балы араласып. Күрделі жиырмасыншы ғасыр көші, Ең соңғы биігінен барады асып. Дүние күңіреніп, назаланып, Құлагер жатар мәңгі азаланып. Өмірде орны толмас бұл қайғыны, Сан ғасыр санасына жазар алып. Қалың шаң көз алдымда бұрқырайды, Кім білсін, қай Бөрібай шырқырайды. Үнді естіп аңыраған ауық-ауық, Арса-арса сай-сүйегім сырқырайды.

БОЙДАН ҚУАТ, КҮШ КЕТСЕ Бойдан қуат, күш кетсе, Бал-бұл жанған түс кетсе. Ауызыңнан тіс кетсе, Қайыры бір қараға Қолдан келер іс кетсе. Досыңа айтып мұңыңды, Қасыңа айтып сырыңды, Алдырарсың сырыңды, Кетірерсің құныңды. Махаббаттан мән кетсе, Маздап айтар ән кетсе. Тайдай тулар жүрекке, Жүген түсіп әл кетсе. Жастығым деп жыларсың, Жайдақ судай тынарсың. Жапырағың сарғайып, Бәйтеректей құларсың. СӨНБЕЙДІ ДЕМЕ ШЫРАҚТЫ Сөнбейді деме шырақты, Сарқылмас деме бұлақты. Сарғаймас деме құрақты, Өзекті мынау өмірде Өзгермес не бар тұрақты? Тұғырың түгіл, тауды да Уақыт мүжіп құлатты. Шаттана күлген жандар да Сарғайып, семіп жылапты. Жоғалтпайық, жігіттер, Адамдық ізгі мұратты. Алшандай басып алшы ғып, Жүрсек те киіп тымақты. ТҮНЕРМЕ, БҰЛТ, ТҮНЕРМЕ Түнерме, бұлт, түнерме, Түнерсең, жасын білер де. Кеудеңді тіліп, осқылап, Селт етіп төгер лезде. Түнерме, бұлт, түнерме, Түнергендердің күні өзге. Түнерме, топас, түнерме, Түнерсең, халық білер де. «Топастың сыйы осы» деп, Мойныңа құрым ілер де. Таппасаң тесік кірерге. Түнерме, топас, түнерме, Түнергендердің күні өзге. ТУЫСТАР ТҮБІ БІРГЕ, ҚАНЫ БІРГЕ Туыстар түбі бірге, қаны бірге, Қиын жол, қиналғанда жаны бірге. Араңда асыр салған ардаң едім, Арыны басылмаған әлі күнге. Барады көтеріліп құйысқаным, Қиын-ау туысқанмен қиыспағың.

Есіме үлкен-кішің түскен кезде, Қолыма қаламымды жиі ұстармын. Сарғайып жапырағым сағыныштан, Құс көңіл қиқу салар алып ұшқан. Күндерім еске түсер кең далаңда, Көсілтіп кер бестінің жалын құшқан. Бөліскен татулықтың шырын-балын, Қош болғын бірге өскен құлындарым. Көктемде туған екем, көктем сайын, Көгінде бозторғай боп шырылдармын. Аман бол, туып-өскен алтын бесік, Барамын Алатауға сенен көшіп. Жетісу жеті атамның жері екен, Жаулардан қорғап өткен кескілесіп. ЖАП-ЖАС ЕДІК, ЖҰРАТ ТАУЫП, ЖҰРАҒАТТЫ ЖҰРТ БОЛДЫҚ Жап-жас едік, жұрат тауып, жұрағатты жұрт болдық, Біреулерге құлықты боп, біреулерден сырт қондық. Өмір болса болар бәрі, болар бәрі әлі де, Толмас толар, көңіл толар, шыға келер ұрт толып. Өтеуіне жасылымның жастығымның қалдырған, Жұрағатым бүгін міне шығып жатыр алдымнан. Пенделердің тілегінен тілім-тілім жүрегі, Не тілесем болар екен тағы мына тағдырдан. Таусыла ма, бітеді ме, тірілердің тілегі, Тілексізге тіршіліктің өзі, бәлкім күледі. Асқақ ойлы адам түгіл, жүгірген аң, ұшқан құс, Жүрек, тілек үндескенде – сенімді өмір сүреді. БАЛАЛАРҒА АРМАН БА, БАЛА ШАҒЫ Балаларға арман ба, бала шағы, Оларға арман алдағы болашағы. Болашағы қарттардың қалтыратып, Қам көңілі қайғыға жол ашады. Жастар тасып, өмірге сыя алмайды, Қарттар жасып, өмірін қия алмайды. Қатарласы бірінің қаза болса, «Жалған-ай» деп көз жасын тыя алмайды. Нұры тайған жанардың ауыр жасы, Ауылдасы жоқ енді, бауырласы. Жүре берші қарайып жер бетінде, Ауырмашы, қарттарым, ауырмашы. БОЗАЛА ТАҢДА Бозала таңда бозамық шырқау биіктен, Бозторғай болып боз дала төсін иітсем. Тоғыз ай толып толғатып жатқан табиғат, Бозторғай сынды әншімен неткен сүйікті ең. Жап-жазық жайлау, жасанып жасыл барқыттан, Жұпарлы самал лебімен бойды балқытқан.

Қабығын жарып шеміршек тұмсық, сары ауыз, Балапан шығып, шиқылдап жатыр әр тұстан. Жылтылдап түгі, түлеген тай мен жабағы, Бір қора жылқы төскейді беттеп барады. Уызға тойған бота тірсекті боз құлын, Құйрығын шаншып, құлдырап келіп шабады. Қаруды байқап қолтыққа қысып жасырған, Бөріктей бейне бұлдырық ұшар басыңнан. Қазықтай болып қаздиып тұрған саршұнақ, Зып берер інге тоңқандай қашып қасыңнан. Қаршыға, қырғи, жер сүзе ұшса сыпылдап, Бейшара торғай қорғалап сені құтылмақ. Табан астыңнан жылан да сусып кетеді, Атылар оқтай шығарып тілін ысылдап. Далаға шықсаң көктемнің күйі осындай, Кездесе берер байқаған жанға тосын жай. Арса-арса болып аралап келдім көп жерді, Көкөзек көктем болса да үйде отырмай. ЗАМАН Заман жақсы, Заң жақсы, Адам бірақ, Болса екен деп тілеймін табандырақ. Сатып кетер Отаның опасыз бар, Ойламайтын қалар деп балам жылап, Ойламайтын қалар деп анам жылап. Опасыз бар қашанда арамызда, Ол белгісіз ағамыз, баламыз ба? Елін сатқан кезінде жетесізден, Жара қалды жазылмас даламызда, Опасыз жоқ дегенге нанамыз ба? Бұған ешбір дәлелдің жоқ керегі, Мұндай сұмдық қашан да боп келеді. Кешегі өткен ұлы Отан соғысы да, Арамызда арамза жоқ демеді. Заман жақсы, заң жақсы, жақсы бәрі, Жаман деген адамды тапшы, кәні? Қой үстінде бозторғай ұя салып, Жоқшылықтың жойылды ащы дәмі. Көкке өрледі халықтың бақ шынары, Жоқ дейсің бе бірақ та жат ойлылар, Біз дегенге қуырылған апшылары. АЙ ТУЫП, АЛАТАУДАН КҮН ШЫҒАДЫ Ай туып, Алатаудан күн шығады, Көкке тұр күміс шыңы ыршығалы. Медеуді мерей болған жер жүзіне, Көргенше көңілім менің тыншымады. Тәжі оның – қонақ үйі Қазақстан, Сом алтын, тәж жасалмас қола, мыстан. Алдына тәжін қойып қарап отыр, Соқты деп адам деген ғажап ұстам. Шыршалар, денесінің түктеріндей, Шоқылар, жинап қойған жүктеріндей. Көк торғын тұман көйлек киіп алса, Қалады түктерінен түк көрінбей.

Бұраң бел биші қыздар бұлақтары, Әндетіп елге жетер жырақтағы. Суырып анда-санда жарқылдатар, Саят атты ақ семсерін қынаптағы. Лайнерлер – көгіндегі қыран құсы, Мінеді мыңдап, жүздеп бұған кісі. Алатау күнде сонар жасап отыр, Сөз емес күннің ашық, тұмандысы. Бау-бағы – дастарқаны жиылмаған, Жан бар ма тұз-дәмі бұйырмаған? Кеп жатыр бар құрлықтың азаматы, Тауым-ай, қонағы бір тыйылмаған. ӨЗГЕРІС ЖОҚ МЕНІҢ БАЙТАҚ ЖЕРІМДЕ Өзгеріс жоқ менің байтақ жерімде, Сау-саламат туып-өскен жерімде. Болмағандай Шыңғысхан мен Батихан, Болмағандай Ескендір де, Темір де. Қалпында тұр өзен, көлім, тауларым, Жайқалып тұр жасыл бақша, бауларым. Ойран салған қасиетті жеріме, Қайда сенің, қайда менің жауларым. Шұбырынды ақ табан да болмаған, Халық та жоқ қашып-пысып сорлаған. Көрінбейді Қаратаудан асқан көш, «Елім-ай!» – деп неге бірақ толғанам. Ұмыт болды не бір хандық, патшалық, Ғайып болды ғимарат та, тас та ағып. Неге бірақ естен шықпай сол бір ән, Айтқан сайын кетер көзден жас тамып. ОЙ ДЕГЕННІҢ БӘРІ БІРДЕЙ ОЙ ЕМЕС Ой дегеннің бәрі бірдей ой емес, Ойлардың да ойлары бар жемісті. Той дегеннің бәрі бірдей той емес, Тойлардың да тойлары бар келісті. Тұяқтының бәрі бірдей тұлпар ма? Тұлпарды да таны мыңның іщінен. Қанаттының бәрі бірдей сұнқар ма, Сұнқарды да айыра біл түсінен. Жігіттердің бәрі бірдей демегін, Жігіттер бар өткірлігі алдаспан. Тас біткеннің бәрі бірдей демегін, Кейбір тасың берік тіпті алмастан. Бір тәуліктің күндізі бар, түні бар, Түні болмай, күні оның шықпайды. Мінсіз деген нәрсенің де міні бар, Кейбір жандар осыны да ұқпайды. ТУҒАН ЖЕР, АЙНАЛАЙЫН, ҚЫЗЫЛЖАРЫМ Туған жер, айналайын, Қызылжарым, Өзіңсің өзектегі жырым да әнім.

Қия алмай жыл құсындай қайтып барам, Бұйырар енді қашан тұзың-дәмің? Ақ сағым ақ шәлің боп желпілдейді, Жанарда бір тамшы жас мөлтілдейді. Ыстығы-ай туған жердің, адам түгіл, Аң, құс та жат өлкені жерсінбейді. Төсіңде ізім қалды шиырлаған, Жарысып жүйрік мініп құйындаған. Өмірлік сені арқалап өтер едім, Құшаққа сыяр болсаң, қиыр далам. Жетісу – бабам туған мекен екен, Суы бал, жемістері шекер екен. Болса да жер жәннаты, саған бірақ, Теңеуім басқа жерді бекер екен. Шықпадың түсімнен де, Есімнен де. Кіндіктен қан тамған жер кесілгенде, Қонды ұшып Алатауға балапаның, Самға деп өсірдің ғой, өсіргенде. БАҚЫТЫНА ҰҚСАМАЙТЫН БАСҚАНЫҢ Бақытына ұқсамайтын басқаның, Бақытым бар, Бақытсыз деп қашпағын. Кештеу келіп өмірімнің көктемі, Кешеуілдеп шешек ата бастадым. Қаңтар айы қаһарлылау болды да, Біле алмастан жүрдім онды-солды да. Сүрлеуменен, Соқпақпенен бел асып, Енді таптым армандаған жолды да. Арман жолы, бірақ оңай емес-ті, Ұйытқып соғып қарсы алдымнан жел есті. Жету үшін шарықтайтын шыңыма, Асу керек әлі талай белесті. Белес, белес, алда мұнар биік тау, Қойнауына көп қазына жиыпты-ау. Осы тауға жетем деумен талай жан, Жол бойында өмірлерін қиыпты-ау. Жүріп келем үміт оты сөнбестен, Талай өзен сарқылыпты-ау мен кешкен. Қиындықты жеңеді екен, Қашан да Өзіне-өзі сеніп қана белдескен.

БАЛАЛЫҚ ШАҚТАН БІР ЕЛЕС Балалық шақтан бір елес Көктемде, сонау көктемде, Көлбеңдеп жатқан көк белге. Көгілдір тартқан бөктерге, Бөктерлеп бөкен желіспен, Ары да бері өткенге.

Шексіз де сапар шеккенге, Қараушы едім құмартып. Жанарым жасқа мұнартып, Жүрекке зілсіз мұң артып, Жапанда жортқан бұл кім деп, Соңынан шаңын шұбалтып? Оттарға алыс жанатын, Жетуге болмай қанатым. Таусылып төзім, тағатым, Кеш сайын шығып далаға, Қараумен көзім талатын. Мейман жоқ үйге қонатын, Соғыстың кезі болатын. Жайлауға еткен иелік, Жапанда жалғыз үй едік. Түнекке қарап түк көрмей, Тізеге иек сүйедік. Сағыныш жанын меңдеген, Бейтаныс басқа елменен. Алқалы топты көрмеген, Беске де жасы келмеген. Артынан қара ермеген, Өзінен басқа баланың Барына онда сенбеген. Тылсымды қиял тербеген, Шыбық ем жалғыз мен деген. Сарыла қарап шексізге, Келетін кім деп шөлдегем? ТАБИҒАТ-БОЛМЫС КҮШІМЕН Табиғат-болмыс күшімен, Ұшқын боп жерге түсіп ем. Жарқылдап жандым өзгеше, Жарықтың сансыз ішінен. Дән де боп жерге шашылдым, Жүзімді аз күн жасырдым. Көгеріп өніп көктемде, Нұрымен күннің ашылдым. Сені, өмір, отқа теңесем, Ұшқының болып кеңесем. Дария болсаң, бұлақпын, Тартылып қалам деме сен. Шырпыдай жағып жаңқаны, Кептірсе аптап аңқаны. Нөсер боп селдеп құяр ем, Қанардай егіс алқабы. Ақ дәнің пісіп жетіліп, Самалдай шаттық есіліп. Еңбегі жанған егіншің, Бой жазар еді көсіліп. АДАМ ҚОНАҚ ӨМІРГЕ Адам қонақ, – деп айтады, – өмірге, Өмір, онда қуаныш бер көңілге.

Қоштасуға асықпағын ертерек, Ол қоштасу біздер үшін жеңіл ме? Туған жердің тауы, тасы, өзені, Жаутаңдайды, әлденені сезеді. Мәңгілікке қоштасатын өзіңмен, Бірте-бірте келер күннің кезегі. Өтер дәурен бал-шырынын шайқаған, Бізді жоқтап біреу мұңлы айтар ән. Таң да атпас, Күн де батпас ол жақта, Біз өзіңе оралмаспыз қайтадан. «Қонағыңды» жаман қарсы алдың ба? Дәмің, тұзың қашаннан-ақ алдымда. Ат та бердің, бақ та бердің, өмірім, Сонда да мен кәусарыңа қандым ба? Қанған жоқпын, Дарқансың сен, шынында, Алдымда тұр алтының да, пұлың да. Менен аяп қалғаның жоқ, бірге жүр, Қабаттасып күлкі, шаттық, мұңың да. Өмір, өмір! Сенен қымбат жоқ түгім, Өзіңменен көтерілді шоқтығым. Қонағыңа қысымшылық көрсетпе, Көрсетпе өмір таршылығын, жоқтығын. ЕЙ, АДАМДАР, ТІЛЕГІМ БАР СЕНДЕРГЕ Ей, адамдар, тілегім бар сендерге, Қамқорлық ет, қарайласқын кемдерге. Ажыратқын ақ пен қара арасын, Босқа күйіп болған аз ба шерменде? Ей, адамдар, бір-біріңді жылатпа, Қолдан келсе қолтықтағын, құлатпа. Біреуге ор қазсаң өзің түсесің, Жамандықпен жете алмайсың мұратқа. Ей, адамдар, дарқан ойдың иесі, Сүріндірмей бір-біріңді сүйеші. Жағып кеткен адал жандар арына, Арамзаның аз ба қара күйесі. Ей, адамдар, тіршілікте сыйласқын, Аспан асты, жер бетіне сыймас кім? Қонақсыңдар бір-біріңе өмірде, Өте шығар бастан әлі-ақ қимас күн. Ақыл-оймен бар ғаламат жасалып, Жатқан кезде, болмас іске қарасып. Ей, адамдар, кесім айтпа асығыс, Келетін бар «шаш ал десең,бас алып». Ей, адамдар, ізгіліктен жаралған, Аналардың ақ сүтінен нәр алған. Бір-біріңе ойлай көрме жамандық, Әркімде де жетем деген бар арман.

ЕЙ, ЖОЛАУШЫ Сұр дала да сұп-сұр болып тұр қала, Бау-бақша жоқ, онда өскен ырғала. Бейуақта сұңқылдаған сұмырай, Байғыз үні естіледі бір ғана. Жарық та жоқ, ол қалада басынан, Арық та жоқ, сыңғырлап су тасыған. Шөбі, гүлі оның көктеп сарғаяр, Ауық-ауық төккен көздің жасынан. Бұл қала да, сұр қала да мүлгіген, Солып-семіп жатыр қанша гүлді рең. Қаралы ару қара шәлі жамылған, Жарына кеп, шерін басып тұр білем. Ақ күмбездер ақ бұлттан бас алған, Ескерткіштер мәрмар тастан қашалған. Мәңгі ұйқыда жатқан ғазиз жандарды, Мәңгі есте сақтау үшін жасалған. Сырт айналып сұр даладан шошын ба? Талай жанның қимастары осында. «Жатқан жерің жайлы болсын» дегейсің, Ей, жолаушы, бірер минут тосыл да. Қорым-қорым обадан да шошынба, Жатқан шығар мұнда бауыр, досың да. «Топырағың торқа болсын» деген сөз, Ей, жолаушы, естеріңде болсын да. БӨЛЕМІН СӨЗГЕ КӨҢІЛ «Баласы Қошқарбайдың Шашубаймын, Болсам да малға кедей, тілге баймын. Күніне мыңды алып, жүз берсем де, Қалтамның түбі тесік, байымаймын» (Шашубай) Қызығын бұл жалғанның көріп келем, Мыңды алып, мен де жүзді беріп келем. Баласы Қошқарбайдың Шашубайдай, Малға емес, сөзге көңіл бөліп келем. Тартқан-ау мінезім де Шашубайға, Шашылып жатам кейде, басу қайда. Айырылып барымнан да, нарымнан да, Іздеймін жар ашуын басуға айла. Жоқ демен сонда дағы, жоқ демедім, Жоқтан бар жасамай ма отты өлеңім. Мыңды алсам, мыңды беріп, мыңды танып, Ақынның сал-серісі боп келемін. Той-тойлап жорға мініп тербетіле, Сыймадым тасып көңілім жер бетіне. Жарқылдап найзағайдай өткен күннің, Саусақты басайыншы пернесіне. Бір перне бір пернеден мұңдылау ма? Мұңды үні сүйегімді бұрғылауда. Қияда шарықтаған қайран көңіл, Күн сайын шыңырауға құлдырауда.

Ауладым Алатаудан ұларымды, Кеудеме бастым жұпар тұмарымды. Дүние сырға тұнған, жырға тұнған, Баса алмай қойды-ау бірақ құмарымды. Десе де мұң мен қайғы қаншама ащы, Өмір деп жасар адам жанталасты. Он келіп, он кетсемде, беу, дүние, Құмарым саған деген тарқамас-ты. ЖАНБОТА, ОСЫ МА ЕДІ ӨЛГЕН ЖЕРІҢ «Жанбота, осы ма еді өлген жерің, Көкшетау боқтығына көмген жерің? Кісісін бір болыстың біреу сабап, Бар ма еді статьяда көрген жерің?» (Біржан сал) Көкшетау, келбетіңе тамсанамын, Жабықсам – сен екенсің жан самалым. Біржандай айтулы әншің болмасам да, Ашынып мен де кейде ән саламын. Біржанды халқы сүйген еркелетіп, Қойған кім поштабайға желкелетіп? Есерсоқ ел еркесін қорлар ма еді, Жаны ашып Жанбота егер келсе жетіп. Талатып төбеттерге жақсыларын, Қазақтың жын ұрған ба басшыларын. Кетеді аза бойым, қаза болып, Естісем өткен күндер ащы зарын. Тыңдаймын Біржан әнін жылап тұрып, Болмапты бақытында тұрақтылық. Пір тұтқан біздер Біржан домбырасын, Тастапты бір ақымақ лақтырып. Опасыз дүниеге күйінгенде, Лапылдар тозақ оты үйіңнен де. Кетіпті ел аралап Біржан ақын, Безініп болыстан да, биіңнен де. «Қойғын деп салдықты да, серілікті», – Жиылып ессіз туыс еліріпті. Елтіген сезіміне қайран ақын, Жынды боп көздеріне көрініпті. Кес-кестеп қайда барса жүрер жолын, Шырмапты шырғалаңмен оңы, солын. Дұшпанның сөзіне еріп елірген топ, Тастапты байлап-матап аяқ-қолын. Шеше алмай аяқ-қолын бунақтаған, Өртеніп өр кеудеде тулапты арман. Әнге салып ауық-ауық көз жасымен, Таңдайын жібітіпті құрғап қалған. ӘПКЕ Бір әкенің арттағы екі көзіміз, Бөлінген жоқ тілегіміз, сөзіміз. Сен де, мен де жұрағатты жұрт болып, Өріс таптық, енді өзді-өзіміз.

Болмас бұған шүкіршілік демеске, Ұл, қыз өсіп отау тікті бөлекше. Жылдар жылжып өткен сайын арада, Жиі-жиі түстің, әпке, сен еске. Өсіп едік бір шаңырақ астында, «Қош», – деместен кеттің бір күн қаштың да. Мен ертеңі сені жоқтап жыладым, Қара жерге бауырымды бастым да. Әжем келіп кемсеңдеген иегі, «Құлыным-ай», – деп басымнан сүйеді. Кетіпсің-ау тастап сонда бір маған, Бар салмағын шаңырақтың киелі. Жылдар өтті, өтті өмірден әжем де, Саған жолдар сыбаға мен сәлем де. Паналаған біз екеуміз құшағын, Ондай адам бар ма енді әлемде? Алдымда аға, артымда іні жоқтығы, Маңдайыма көп тигізді соққыны. Тағдыр бірақ өшірмейді екен-ау, Туа қайсар жүректері оттыны. Өшкен жоқпын, Жана бердім лапылдап. Шығар тауым күннен-күнге жақындап. Өтті бастан мамыр айы шуақты, Өтті бастан қаңтар ай сақылдап. Күн ашылып қас-қабағы түйілген, Шаттық әні шалқып жатты үйімнен. «Бұл күніме шүкіршілік мыңда бір», – Деді әкем тірлігіме сүйінген. Жан бар ма екен шайқалмаған тұнығы, Әкеге де жетті ажал құрығы. Құлап түсті біз сүйенер бәйтерек, Қалдық артта бір ұл, бір қыз шыбығы. Біз тұрғанда тілек те бір, Сөз де бір, Қайғы да бір Қуанышты кез де бір. Сенікі жоқ, менікі жоқ арада, Айтылмайды жақсылықтан өзге жыр. Адам қонақ қашаннан-ақ өмірге, Не бір ойлар келеді екен көңілге. Саулығыңды сенің, әпке, тілеймін, Саулығымды тілеп жүргін менің де. ШӨЛІРКЕГЕН ЕКЕН-АУ, ЖЫРҒА ЖАНЫМ Шөліркеген екен-ау, жырға жаным, Келдіңдер ме сыңғырлап сырғаларың? Өңім түгіл өнбойы түскен енсең де, Бірің қолға түспестен құр қаламын. Сен тағатын шолпының бір көзі үшін, Пұлын жұмсап жатырмын бір қараның Сырыңды айтшы сыңғырлап сырғаларың?

Жырлар, жырлар құмарым бала жастан, Жүрегімді сен едің ала қашқан. Ала қашып жеткізбей алыстағы Ақ сағымға арман ең араласқан, Қалушы еді құмарым тарамастан. Сендерді іздеп аз емес шаршағаным, Сендер ме деп қармадым таң самалын. Сендер ме деп құшақтап шықтым түгел, Алатаудың ақ қайын, аршаларын Сендерді іздеп мерт болды қанша дарын... Осы шығар елжіреп еліккенің, Кейде ұнайды еркелеп желіккенің. Жылуы жоқ өлеңді, жылуы жоқ, Ақын жазып жатқанын көріп келдім. Түте алмаған жібекті жүн етпей ме? Қолында жүр қырық жамау бөріктерің. Сендер келіп құмарым тарқады ма, Тарқады ма, Тәңірім жарылқады ма? Тұла бойым балбырап уылжиды, Әлде жүрек әлсіреп шаршады ма? Шыдар мекен кім білсін қаншалыға?.. ҚҰРДАСЫМА Көктем өтті, жаз өтті, күз де келді, Шықтым жолға жоғымды іздегелі. Жалпаң мақтан, жалған сөз мезі етті, Тек әділдік керек-ау бізге енді. Тек әділдік қорғаным, туысым да, Әділ болсам, абырой уысымда. Ала қойды жайым жоқ бөле қырыққан, Бөле қырықсам, маған ел жуысын ба? Қайда барсам қасымда қалың қауым, Жалғыз қалып тым сирек дамылдауым. Мұңлы күйдей мұңдылау жырларымды, Сенің мүмкін емес қой сағынбауың. Туған едік бір жылдың бір айында, Мұң бар екен байқасам шырайыңда. Әрі-сәрі көңілің сен де мендей, Мен де сендей ішімнен тынайын ба? Өтті жастық, өкініш сол-ақ па екен? Ойлай берсем, ақпандай борап кетем. Желтоқсанда жаңғыртқан жаһаннамды, Жастарыма қай жауыз оқ атты екен. Опасыздар талайды жазалады, Аққа күйе жақты да қаралады. Боздағынан айырылған қайран халық, Боздап жүріп боздағын азалады. Сау болғай де, ендігі шыбықтарым, Шыбығымды, ей, тағдыр, қырықпағын. Мандайын ел сүйейтін талай-талай, Бәйтеректі онсыз да жұлып та алдың.

Көктем өтті, жаз өтті, күз де келді, Тек әділдік керек-ау бізге енді. Қанша ғасыр өтті екен, қанша ғұмыр, Әділетті адамзат іздегелі? ЕР БОЛЫП ТУЫП АНАДАН Ер болып туып анадан, Ездік еткен жігіт пе? Жауға сілтер семсерін, Кездік еткен жігіт пе? Қадірлеген халықпыз, Ерлік пенен мәрттікті. Жоғалтпаған мәрттігін, Жағы түскен қарт тіпті. Жақсылыққа жақсылық, Жасамаған жігіт пе? Дос арасын ащы ғып, Тасаланған жігіт пе? Екі сөйлеп көрмеген, Өнегелі халықпыз. Қолдан намыс бермеген, Ер ісіне қанықпыз. ҚАДАЛЫП КӨККЕ ЖАТЫРМЫН Қадалып көкке жатырмын, Жұлдызым менің қай тұста? Жанындай о да ақынның, Ойлы да мұңды байғұс па? Төсінде көктің тұңғиық, Көмескі тартып тұрсың ба? Тұрсың ба сен де жыр құйып, Шетсіз де шексіз тылсымға. Жұлдызы болып ақынның, Жаралған болсаң, жасыма! Жанарын жасқап жасынның, Жақұт боп шашыл, басыма! Шабыт боп шарпып шайқағын, Дарын боп дара дабылдат. Өнердің сүймен сайқалын, Сайқалды кетсін қағынды ап. Түскенше көктен сорғалап, Айныма адал қалпыңнан. Қарақан басын қорғалап, Күн көрер қу мен ант ұрған. Жұлдызым, маған кейде сен, Кінә да, мүмкін, тағарсың.

Жарты сөз жалған сөйлесем, Алдамшы көзім ағарсын. Кеудемде бұла бұлқынып, Ақындық жүрек тұрғанда. Жасасам жалған бір қылық, Жібергін шалып құрбанға! АУЫЛДЫ АҢСАУ Сағынтты-ау, сайраны мол өткен күндер, Сағымды керуен бел, көктем гүлдер. Жаз жайлау айлы түнде, әудем жерде, Ән салып алтыбақан тепкен күндер. Сағынтты-ау, бозторғайдың шырылы да, Боздала бозкөденің ызылы да. Боздаған белдеудегі ботасымен, Желіде жер тарпыған құлыны да. Сағынтты-ау, төрт түліктің дүбірі де, Ауылдың абыр-сабыр іңірі де. Іргесін киіз үйдің қымтап жүрген, Сырттағы кемпір-шалдың күбірі де. Сағынтты-ау, асаулары атырылған, Кететін атып-атып тақымыңнан. Ащы құрт, ақтаған сөк, бидай көже, Сары қымыз шарадағы сапырылған. Сағынтты-ау, құрбылардың қалжыңы да, Аман-сау болса екен барлығы да. Асқатай ақбоз атын жүр ме мініп, Бар еді серілігі, салдығы да. Сағынтты-ау, әзілдері жеңгелердің, Білмедім сендерге кім тең келерін. Біреуі «мырза жігіт», бірі «төре», Дегенге шыныменен сенген едім. Сағынтты-ау, арқа сүйер ағалар да, Аға да керек екен сағаларға. Сағынтты-ау, аңқылдаған інілерім, Көтерген жүкті лайық қара нарға. Сағынтты-ау, ақ тілекті әжелерім, Халқының сақтап келген кәделерін. Сағынтты-ау, қарындастар ағалаған, Не деген арлы, ибалы әдемі едің. Сағынтты-ау, ел қарттары құлжа сынды, Арқалап арымаған бір ғасырды. Ақылшым, көріпкелім сендер барда, Білемін жүдеп, сағым сынбасымды.

БӘРІ ДЕ ӨМІРІМНІҢ – ӨЛЕҢІМДЕ Бәрі де өмірімнің – өлеңімде, Өрім де өрмелеген, төменім де. Тұнығым, тұңғиығым, тереңім де, Ту тігіп, дабыл қаққан белеңім де Бәрі де өлеңімде, өлеңімде. Күндер бар кеудеме нұр ұялатқан, Күндер бар күңіренген қиянаттан. Ауытқып ар жолынан кеткенім жоқ, Кеткем жоқ тайғанақтап тиянақтан. Қытымыр қысым да бар қысып өткен, Көк мұнар көктемім бар құшып өткен. Жазым бар жамылдырып жапырағын, Күзім бар қаз, тырна боп ұшып өткен. Сыным да, сымбатым да өлеңімде, Сымбатты сұңқармын деп керегі не? Қалт тұрып қас сұлулар қарамаса, Маған ел сері атағын береді ме? Мінім де, мінезім де өлеңімде, Бұлғаққа, өлең шіркін көнеді ме? Тура айтып туғанға да, басқаға да, Жақпаймын, бұған жұртым сенеді ме? Бәрі де өмірімнің – өлеңімде. АҚ САПАР АЛДЫНДА Сар дала, сағым жортқан, құба белім, Қия алмай мойынымды бұра бердім. Кір жуып, кіндік қаны саған тамған, Бабамның бабасының тұрағы едің. Сар дала, сағым жортқан, құба белім, Мен өскен шыбығыңнан шынар едім. Бер маған ақ батаңды, аттандырып, Сәт сапар саулығымды сұра менің. Сар дала, сағым жортқан, құба белім, Мөлтілдеп жанарыма тұна бердің. Келгенше қайта айналып, қош аман бол, Бақ қонған, қасиетті мұра-кенім. СЫБЫЗҒЫДАЙ СЫҢСЫҒАННАН ЖОҚ ПАЙДА Сыбызғыдай сыңсығаннан жоқ пайда, Жарқылдайтын жанарыңнан от қайда? Сен сүрініп, мен жығылып жатқанмен, Жарығым-ау, өмір көші тоқтай ма? Өмір көші тоқтамайды, ұқ мұны, Жер қаптырып кеткен талай мықтыны. Қөтергенмен көшке ілесе алмайды, Қорқыныштың болған адам тұтқыны. Тәуекелге белді бусаң сескенбе, Мұратқа оңай жеткен емес еш пенде. Өз күні емес, келер күнді ойлаған, Ер азамат етікпен су кешкенде. Үміт отын өшірмесең болғаны, Семсер сенім – ер жігіттің қорғаны.

Алты қарыс азуы бар арыстан, Атқып кетер, айбарлансаң, жолдағы. Салынбастан сары уайым сарынға, Жарқ-жұрқ еткін жалыныңның барында. Ерлерге тән қасиеттен айрылсаң, Ерім ғой деп сыйламайды жарың да. ЖАНЫМНЫҢ ЖАЗЫП ДАЙЫМ ҚҰРЫСТАРЫН Жанымның жазып дайым құрыстарын, Сенімен, домбыра, тыныстадым. Көтеріп көңілімді көкке менің, Жалғыз сен – жастайымнан ұғысқаным. Жасымнан өзің едің ұғысқаным, Шертуге күн ұстармын, түн ұстармын. Елжіреп ет-бауырым тыңдайыншы, Қос ішек, мұңды перне дыбыстарын. Шарлайын айдынымды, шалдығайын, Қарымды жүзе-жүзе талдырайын. Мен саған екі келіп еркелемен, Еркелет, шөлімді бір қандырайын. ҚАЙТЕСІҢ, БАҒЫҢ ЖАНБАСА Қайтесің, бағың жанбаса, Ойлаған бола бермес-ті. Ойдың да көбі далбаса, Ойлаймыз кейде өнбесті. Кім жетті оңай мұратқа, Кімнің жоқ сәтсіз күндері. Талайлар тайып, құлап та, Талайдың солған гүлдері. Түңілу алдан тағы жат, Тағдырдан күткін рақым. Тас жарар талап қағып ап, Бар шығар шыңың шығатын. Сергі де серпіл қайғыдан, Мұқала берме жасықтай, Арманға құшақ жайдырған, Көрмесін үміт қашықтай. САҒАН КЕЛСЕМ АРҚА-БАСЫМ ЖАДЫРАП Саған келсем арқа-басым жадырап, Жыр да оқып желпінемін азырақ. Күйші болып әлде бір күн кетем бе? Айтқан сырдан іштегі үнім саздырақ. Келгендей-ақ жаудың бетін қайтара, Есігіңді ашып кірем айқара. Қатарымдай қалжың да айтып қажаймын, Осы інің сайқымазақ сайтан, ә? Сен де ақтарып ішке бүккен сырыңды, Жиі аласың еске жастық күніңді. «Соңғы кезде қылық ашып жеңгең де, – Жымиясың, – алмайды, – деп, – тілімді».

Әдетімен, жаны таза жақсының, Түс суытып демедің сен басшымын. Өзің теңдес ағалардан абзалы, Мұндай мінез аз көріп ем, тап шыным. СЕЗЕМІН САЛҚЫН РАЙ ЖҮЗІҢНЕН ДЕ Сеземін салқын рай жүзіңнен де, Тумаған көктемің боп күзің мен бе? Аяулым, айлық жерден ләззат берген, Жүректің антенасы үзілген бе? ...Мен өскен бастың жердің топырағын, Қарашы, бел-бел қызыл шоқыларын. Өзіңді қиялыммен жарға балап, Бір кезде сол белдерге отырғанмын. Балалық уыз сезім арманым-ай, Алданып арманыма қалғаным-ай. Көрініп жұлдызы ыстық сары қыздың, Деп пе едім «жара салар жанға бұлай». Жүректі жылдар өтті жүгендеумен, (Өртеніп өтер бәлкім кілең кеудем). Қош болғын, бір шаңырақ астында енді, Үміт жоқ, бірге өмір сүрем деумен. АСАҒАН ЖАНДАЙ АСАРЫН Асаған жандай асарын, Жасаған жандай жасарын. Сүлесоқ, сүле-сапамын, Тереңге түпсіз батамын. Оралмас ойлар оралып, Ортайып кейде жатамын, Сүлесоқ, сүле-сапамын. Көңілім бүтінделмеді, Тағдырым тізгін бермеді. Талқандап үзіп кермені, Тарланым жортып желмеді. Айдыннан ұшқан Аққуым, Айналып қайта келмеді Көңілім бүтінделмеді. Жаным да салқындағандай, От кеудем алқынбағандай. Жанардан жаза жібермес, Жебелер тартылмағандай. Өткен күн өшкен өрт сынды, Қиялда жарқылдағандай, Бәрі де салқындағандай-ай ТАЛАСЫМ-АЙ Тасқындап тауды тілген, Таласым-ай, Таластың дейтін еді даласы бай. Айнадай атшаптырым айдынында , Аққу мен жүзуші еді жарасып Ай. Жылғаңа көз жасындай жылап аққан, Жабырқап жарты аспанның қарасын-ай! Арса-арса арналарың, сағаларың, Сипалап жар-құзыңды жағаладым. Аққайран, ақсазаның асыр салған, Дариям, сені қайдан таба аламын.

Тіленген шөлден қақ-қақ қабырғасы, Ішінде жарқабақтың қамаламын. Жағаңда жатушы еді төрт түлігің, Елемей шілденің де өртті күнін. Асыр сап айдыныңда жүзуші еді, Көрсетіп ұл-қыздарың ептілігін. Тарқаған балалықтың базарындай, Қалайша сенің сәнің кетті бүгін. Көк шалғын көк теңіздей тербетілген, Ғайып боп бара жатыр жер бетінен. Суырып қиыршық құм, ақ топырақ, Қурайлар зар илейді тербетілген. Арнадан асып аққан, Таласым-ай, Сен қашан кең өлкеңді шөлдетіп ең? Айналып ақ бұлтқа кетсем бе екен, Сел болып саған құйып өтсем бе екен. Кезерген кенересі кең далама, Телегей-теңіз болып жетсем бе екен. Айналсаң сулы жерге, нулы жерге, Арман не, кіндігімді кескен мекен. ТОЛҒАНҒЫН, ЖАНЫМ Толғанғын, жаным, толғану үшін жаралған, Толғану үшін жеткізбей кеткен сан арман. Үмітті үрлеп жылт еткен түнгі оттардай, Тәтті екен күндер қиялға қайта оралған. Қиялмен шертіп, күндерді сол бір күй еткен, Домбыра – өмір, іштегі – сезім, тиек – мен. Жадағай көңілім жабырқау тартқан шақтарда, От-жалын жырым, тасқындат мені сүйеп сен. От-жалын жырым, суынып, сөне көрмегін, Суынар болсаң – тірідей менің өлгенім. Ұйқымнан айыр, күлкімнен айыр, күн берме, Сонда да сенсің қаруым, күшім, сенгенім! ОЗБАЙДЫ ДЕМЕ УАҚЫТ Озбайды деме уақыт, Тозбайды деме ғимарат. Тасты да мүжіп, уатып, Ғасырлар өтер зымырап. Жалына келем жабысып, Астымда асау ғұмыр-ат. Ажалмен кейде алысып, Әкетпек болған жұлып ап. Қас қағым сәттей болмасын, Ғұмырдың бастан білсем де. Ішімде еріп қорғасын, Жатады күліп жүрсем де. Тілегім, жалғыз тілегім – Қалдырма арман көңілге. Соға бер, қайран жүрегім, Келмеймін екі өмірге.

ТӨГІЛІП, ТӨСЕК БОЛЫП ЖАПЫРАҒЫҢ Төгіліп, төсек болып жапырағың, Сөгіліп көкірегің, атырабың. Күз келіп, құба белмен құс жолында, Үзілмей күндіз-түні жатыр әнің. Өз сәні, өз әнімен күз де кетер, Шағады құстар мұңын бізге бекер. Баласын ұмытпайды ана-дала, Баласы дала-анасын іздеп өтер. Көл де анау ауық-ауық аһ ұрады, Толқынын толқын қуып сапырады. Құс болып көлге енді қонып жатыр, Күзелген бау-бақшаның жапырағы. ЖАНЫМНЫҢ СЫРЫ – СЫРЛАСЫМ Жанымның сыры – сырласым, Көңілімнің мұңы – мұңдасым. Қос ішек-қоңыр домбыра, Сені кім мендей тыңдасын, Сені кім мендей жырласын. Үніңде – дала самалы, Үніңде – ару жанары. Түнгі оттай өшкен үмітім, Үніңнен сенің жанады, Үніңнен мейірім қанады. Сенімен бірге жүрегім, Сенімен жылап, күлемін. Естімей қоңыр үнінді, Жер басып қалай жүремін, Қалайша өмір сүремін. Бабамнан қалған мұрасың, Төрімде мәңгі тұрасың. Сенімен күліп ұрпағым, Сенімен бірге жыласын, Сенімен бағын сынасын. КҮН ШЫҒАДЫ Күн шығады, батады, таң атады, Балбыратып жанымды жаңа табы. Таң-тәңірден тілегім – мамыр еткін Қар боратқан қаңтарды, қарашаны. Нұр төгіліп көгіңнен гүл себіліп, Дарқан далам жасасын тамашаны. Күн батады, тағы да таң атады, Таңның тербеп жанымды жаңа табы. Таң-тәңірден тілегім: теңестіргін Биіктерге белгісіз аласаны. Биіктерді мейірімді, сүйікті еткін, Күйікті етсең күнді – ел адасады. Таң атады, тағы да таң атады, Кейде өзіне күдікпен қаратады.

Дүрсілін де жүректің санатады, Тыныштығын әлемнің қашан эфир, Деп күтемін, япырмау, таратады. Келер таңнан тілеймін, түспесін деп, Халқымның жүрегіне жара тағы. КҮЛІП ТҰРҒАН ДҮНИЕ Күліп тұрған дүние жылап қалып, Асқақтаған арманым құлап қалып. Көріне алмай көзіне көптің енді, Отырдым мен жылыстай жырақ барып. Жыртық-жыртық жүректен жыр ақтарып, Көк тас болып қатқан шер көмейдегі, Тарқатылды жанардан бұлақтанып. Ашылғандай күн көзі ашылдым-ау, Сіркіреген жаңбыр ма жасым мынау? Шүкіршілік етпестен өткен іске, Берекемді несіне қашырдым-ау. Күйректікке құрығыр көп беріліп, Ағарып та кетіпті шашым мынау. АТЫМТАЙДАЙ БОЛСАМ-АУ Атымтайдай жомарт болған жан бар ма? Атымтайдай болар мен де мал бар ма? Қысқа жіптің келтіре алмай күрмеуін, Өксіп өткен күндерім көп арманда. Бірді екіге сонда дағы бөлместен, Сұрағанға бердім сөзге келместен. Дүние үшін қабақ түйіп, күйініп. Бір адаммен жан емеспін «сен» дескен. Бөліп берсем деймін қолда барымды, Ойламастан қарақан бас қамымды. Берді Құдай пейіліме шүкірлік, Көтере алмас осы дәулет, бағымды. Қай арманы орындалар ойдағы, Күш-қайратты сарқып келем бойдағы. Тілегенім – жетілгені жетімнің, Тілегенім – қайыршының тойғаны. Бір басыма мал да, жан да жетеді, Мекен-жайым – Алатаудың етегі. Көрсем бірақ кем-кетікті, жетімді, Іштей жылап, еңсем түсіп кетеді. ӘСЕТ БЕЙСЕУОВКЕ (Қабір басында туған өлең) Ажалға айла бар ма деп, Мен өлсем өлең арна деп. Қалжың ба, шын ба көп айттың, Топырақ салмай қалма деп. Өлеңім болды-ау азалы, Кім көрді мұндай қазаны.

Жарыңмен қоса қат-қабат, Тәңірдің жетті ажалы. Жатырсың суық табытта, Халқымның абзал сабазы. Пейілің сүттей таза еді, Көңілің шуақ жаз еді. Еншісі ортақ ел үшін, Бұл неткен ауыр қаза еді, Бұл неткен ауыр аза еді. Кеудеме өксік тығылып, Жер тіреп тұрып жығылып, Кеп тұрмын бақылдасуға, Арманда кеткен мұңылық, Арманда кеткен мұңылық. Бір жылғы туған төл едік, Бір жүрдік гүлдей құбылып. Келмеске кетіп барасың, Қарамай артқа бұрылып. Көзімнің жасын тыя алмай, Астына аспан сыя алмай. Кеп тұрмын сенің басыңа, Денеңді жерге қия алмай. БАСЫЛАТЫН ЕМЕС-АУ, ШАРШАҒАНЫМ Басылатын емес-ау, шаршағаным, Бас ұратын емес-ау, аңсағаным. Аңсадым ба өзгеше таң самалын, Неге сонша құмарта тамсанамын?! Аңсағаным алдымнан шығатындай, Арсалаңдап бар жанды қарсы аламын. Қандай асыл болды екен іздегенім, Өз ойымнан бурадай тізделемін. Сонда да алда соқпақты із көремін, Күдерімді, келер күн, үзбе менің. Мұқалмайтын мұраты басты арманның, Аққу болып ән салып жүзді өлеңім. Бұдан да артық бар ма екен іздегенім? Аңсағаным атақ пен данқ па екен? Жо-жоқ, сұлу торы аттай қалыпта өтем. Сүтпен сіңген мінезді сүйегіме, Өзгертпестен өзіммен алып кетем. Мен қызыға қоятын бұл өмірде, Естімеген атақ-данқ қалып па екен? Жо-жоқ, сұлу торы аттай қалыпта өтем. Іздегенім бақ па еді, Дәулет пе еді, (Дәулетсіз-ақ өмірім сәулетті еді) Жүр ме дәулет мені де әуре еткелі? Алданбайтын алдамшы тіршілікке Әлде ақындар өзгеше әулет пе еді?! Пейілдері періште санатында, Аманаты арманның қанатында. Әулет пе еді ақындар дара тұлға?

Арым үшін аяман, жан пида, – деп, Отқа түсіп, оққа ұшып қалатын да, Құрбандыққа елі үшін баратын да, Ақын шығар алаулап жанатын да. ТУҒАН КҮНІМ АТАЛМАДЫ Ешқашан туған күнім аталмады, Дәм-тұзды досым келіп тата алмады. Болмады бірде үйім, бірде күйім, Жандай-ақ жалғыз қалған жапандағы. Көктемнің туған екем бас кезінде, Дейді жұрт: «Гүлдей едің жас кезінде». От шашып, неге көзім қанталайды, Қасқырдай қоңын жеген аш кезінде. Бір шоқ гүл жарым келіп ұсынбады, Белгісіз оның неден қысылғаны. Әкемнен қолда қалған жалғыз мұра, Қамшыға қол созсам ба тұсымдағы. Жұбайым өкпе-назды түсіне ме? Түсінбей аждаһардай ісіне ме? Айдатып алдына сап кезекшінің, Кім білсін, беделімді түсіре ме? Қуаныш бүгін маған керек еді, Ешбір жан бірақ мұны елемеді. Анамның әлде есіне түскен шығар, Толғатып сүйенгені керегені. «Құдайдың берген кенже, тұңғышы да – Осы-ақ» деп мұң шертетін құрбысына. Бір жылда сол анамды бір-ақ көрем, Ілесіп барып қайтқан жыл құсына. Бұл көктем жыл құсымен бара алмадым, Кешірер жалғыз ұлын жаралғаным. Ағайын-туыс мені ұмытса да, Ұмытпас, білем, білем анам барын! ҚАНДАЙ АУЫР, ӘТТЕГЕН Қандай ауыр, Қандай дәуір, әттеген, Арам болды-ау, Адамдар да хақ деген. Сонда Абай Бетін жуып жаспенен, Өзіне-өзі: «Сап, сап, көңілім, сап» деген. Қауымнан да, Бауырдан да түңіліп. Қара жерге, Қара жер боп үңіліп. Өксіп өтті-ау, Қайран ақын өмірден, Толқын ұрған, Жар қабақтай үгіліп. Қандай дәуір, Қандай ауыр кез еді?...

Ойланбаған, Бірақ нені сезеді?... Тынысының тарлығынан Заманның, Ақылдының, Өртеніпті-ау өзегі. Алтау болып Туса дағы атадан, Азап шеккен Жалғыздықтан, жападан. Жақыны да, Жау болыпты Абайға, Зая кетіп, Жақсылығы жасаған. Қайран ақын! Қайран дана, кемеңгер! Мезгіл жетіп, Қол үзіпті-ау сенен ел. Күйінгеннен, Күйінішті заманда Жазыпсың-ау, Өлмейтұғын өлеңдер. ШАТТАНЫП БІРГЕ ШАЛҚЫҒАН Шаттанып бірге шалқыған, Келер ме қайтып дәурен-ай? «Жаным» деп жаны балқыған, Қай жерде жүрсің, сәулем-ай? Айым боп туған аяулым, Адасып қалдым мен сенен. Сыздатып жанды қаяу мұң, Қара орман болып теңселем Адастым қалай мен сенен? Адастым қалай, сәулем-ай? Сағыныш сазды сарғайтып, Өтті ғой жастық, дәурен-ай. Назы мен сазы үндескен, Назды да сазды дәурен-ай. Жүрекпен ғана тілдескен, Жүректей ыстық сәулем-ай. Асып та тасып жүргенде, Адастым сенен, асылым. Жан едің нәзік гүлден де, Жанымдай сүйген ғашығым, Адастым қалай, асылым? Адастым қалай, сәулем-ай? Сағыныш жанды сарғайтып, Өтті ғой жастық, дәурен-ай. МЕН ҚАЛАЙША ТОЛҚЫМАЙЫН Мен қалайша толқымайын, толыспайын, таспайын. Көкке өрледі кеше ғана қолдан еккен жас қайың. Сүйем тұлым сүйкімді қыз көз алдымда бойжеткен. Шақырады биге келіп, қалай қиып тастайын.

Мен қалайша жабықпайын, жалғыз ойға батпайын. Нұрға бөлеп туды дағы, мұңға бөлеп атты айым. Аймаладым аяулысын мен де өзімдей біреудің. Айыпты деп, айтшы, кімді, айтшы, кімді даттайын. Мен қалайша егілмейін, жанардан жас төкпейін, Балалық шақ бал дәуренім қалыпты ғой көп кейін. Көктемі өтіп жастығымның, жазы екен ғой бұл кезі, Күз келерін біле тұрып, қалай қайғы шекпейін. Мен қалайша жасамайын жан болған соң пенделік, Пенделікті жасай алмас жанды кеше жерледік. Барар ма еді, бармас па еді елдің бәрі, кім білсін, Пенделіктен келетін жер болса егер емделіп. ТАЙҒАНАҚТАП ҚАРА ЖЕРДЕ ҚҰЛАҒАН Тайғанақтап қара жерде құлаған, Тарыққаннан кейде өксіп жылаған. Естен шығып кеткенің бе, күндерім, Естен бәрін шығарады-ау, бұл адам. Жамап-жасқап барды-жоқты құраған, Жасқаншақтап жаттан жәрдем сұраған. Ұмыт болып кеткенің бе, күндерім? Ұмытады-ау, бәрін-бәрін бұл адам. Таяқ жасап жаңқадан да сынадан, Таяныш қып өткен қия, жырадан, Ойдан шығып кеткенің бе, күндерім? Ойдан бәрін шығарады-ау, бұл адам. Артта қалып жиған мүлік дін аман, Азат болып пенделік пен күнәдан. Шу деп бір күн кетер болса мәңгіге, Мәңгі бәрін ұмытады-ау, бұл адам. Өмір жолы кейде соқпақ бұралаң, Кім де болса шығар-ау, бір құлаған. Сол үшін де сендерден мен сұранам: Бақытының білем десе бағасын, Өткенін де ұмытпасын, бұл адам. СЕН ҮШІН БІР ТУ БИЕ СОЯР ЕДІМ Сен үшін бір ту бие сояр едім, Алдыңа жал-жаясын қояр едім. Мен қазір шаршаңқырап жүрген жанмын, Тірліктің кетіре алмай оябы-ебін. Жаюлы келем десең, дастарқаным, Ақ адал ниетіммен ас тартамын. Бабамның жол-жобасын жасау үшін, Алдыңа базардан ап кеп бас тартамын. «Жоқшылық жомарт ердің қолын байлар», Десе де жоқ емеспін сорым қайнар.

Қиялда көксегені болып кімнің, Алдырмас алтайысы жолында ойнар. Барыммен ажарлымын, базарлымын, Бақытым бастан таймас – жазар жырым. Несібем – берекесі от басымның, Күні жоқ қайнамаған қазанымның. Қазақтың тән қасиет баласына, Халқымның пейілім тартқан даласына. Қонақсыз ішкен асым бойға сіңбес, Күн салып келмей қалса арасына. Сен үшін бір ту бие сояр едім, Шекесін алдыңа әкеп қояр едім. Қарбытып қазы-қарта асамай-ақ, Алдымен пейіліме тояр едің. ТҮРІМ ДЕ БАРАДЫ ЕСКІРІП Түрім де барады ескіріп, Күнім де барады кешкіріп. Үгумен, мүжумен келеді, Өмірдің толқыны төске ұрып. Толқындар тоқтаусыз толқиды, Шыбын жан шабақтай шоршиды. Қанша рет көретін жарығым, Қаншама қалды екен жол қилы. ҚАЙРАН ӨЛЕҢ Қайран өлең, құдіретің күшті екен, Өңім түгіл, өксітесің түсте сен, Дауа қонбас дерт екенсің мерт етер, Құтыламын қандай амал істесем. Сенен қалай құтыламын, білмедім, Аласұрып таңға кірпік ілмедім. Дана етіп, дария етіп тербетіп, Бала етіп тілімді де күрмедің. Шыға алам ба биігіңе мезгеген? Жаза берсем, көмір, темір, жез де өлең. Ақындардың бәрі де ұста ұйқасқа, Сонда менің айырмам не өзгеден. Бір айырмам бар ма менің өзгеден, Малтамды езіп жүрмін бе құр сөзбенен. Алабұртқан ақын болсам арқалы, Мақсатым не, айтарым не көздеген. Не айтсаң да ауыз бердім еркіңде, – Деп пе Құдай? Қой, қой енді желпінбе. Жалтақтама, ақын болып туған соң, Туа шөккір, сарай ақын сенсің бе? БОЛСА ДА БҰЛ КЕЗ НАР ШАҒЫМ Болса да бұл кез нар шағым, Болдырдым әбден шаршадым. Қайғысыз, қамсыз бал дәурен, Қайдасың, сені аңсадым. Үкілі жібек тұлымым, Едім-ау, кеше құлының.

Мен қазір қара қобыздың, Аңырап тұрған қылымын. Жылыстап кеткен жылдар-ай, Батырдың мұңға, бұл қалай? Күздегі құрақ секілді, Тұр енді кірпік құрғамай. Сона бір, сона шақтарда, Атырып таңды бақтарда, Еліктің лағын ертіп ап, Жүруші ем шың мен шатқалда. Татқаным жая-жал еді, Көңілім сері, сал еді. Шорланған мына бәйтерек, Ол кезде шыбық тал еді. Базарым қалай тарады, Жаным да енді жаралы. Қап-қара шаш та біртіндеп, Ағарып кетіп барады. Өзгеше кейпім, күлкім де, Не дейін өмір шіркінге. Бүлдіршін қыздар бірге өскен, Күйде екен қандай бұл күнде? Жанардың қайда жарқылы, Жанымның қалай салқыны? Жазира жазым, жылыстап, Кеттің бе жылдар арқылы? АЙ БОЛЫП ТУЫП АРМАНЫМ Ай болып туып арманым, Алаулап нұр боп жан-жағым. Кездескен еді өзіңде, Ең алғаш менің жан жарым. Жастықтың өткен күндері, Сені іздеп келдім, Қарғалым. Арайлы таңдарым, Ал қызыл алмалым. Махаббат музасы, Аяулы Қарғалым. Жастығым, арманым, Жырымды өзіңе арнадым. Мұңымды келдім шағуға, Ізімді келдім табуға. Жастығым қайда, кешегі? Жұлдыздай жылдар ағуда. Үрлеші отын жүректің, Бел будым, қайта жағуға? ЕЛІ ҮШІН ЖАН КЕШКЕН Елі үшін жан кешкен, Ерде де арман бар ма екен? Жері үшін қан кешкен, Елде де арман бар ма екен? Төсінде еркін төлі өскен, Жерде де арман бар ма екен? Арда еміп те өскен, Төлде де арман бар ма екен?

Жусан иісі желі ескен, Белде де арман бар ма екен? Батыр болып туған ұл, Сенде де арман бар ма екен? Ақын болып туған ұл, Менде де арман бар ма екен? Құланы ішер қағы бар, Шөлде де арман бар ма екен? Аққуы іздеп сағынар, Көлде де арман бар ма екен? Асып та тасып ағылар, Селде де арман бар ма екен? Аппақ қардай ары бар, Пендеде арман бар ма екен? «Құдайы» жоқ табынар, Батыр болып туған ұл, Сен де арман бар ма екен? Ақын болып туған ұл, Мен де арман бар ма екен? Нұрынан жер балқыған, Күнде де арман бар ма екен? Көгінде айы қалқыған, Түнде де арман бар ма екен? Жұпар иісі аңқыған, Гүлде де арман бар ма екен? Аумас сазды қалпынан, Үнде де арман бар ма екен? Бүкпесі жоқ халқынан, Тілде де арман бар ма екен? Батыр болып туған ұл, Сен де арман бар ма екен? Ақын болып туған ұл, Мен де де арман бар ма екен? ҚАЙДА ДЕП СҰРАМАДЫМ Қайда деп сұрамадым қаламақым, Онсыз да адаммын нан таба алатын. Қондырған айдынына Аққу жырды, Кезі бұл кербездене таранатын. Шаттанып шалқар көлі-айдынына, Шарласын бірде батып қайғы-мұңға. Көрсетіп сәні менен салтанатын, Көрсетсін ерке-назды айбынын да. Есіліп, сыңғыр қағып қанаттары, Естілсін сыңсып салған алапқа әні. Елітіп, елжіретсін тас жүрегін, Тасада тұрса біреу оқ атқалы. Арманға толы Аққу көкірегі, Үркітіп кейде толқын өкіреді. Айдыны аймалаған ақ төсіне, Еркелеп ақ шабақтар секіреді. Үркітпе Аққу жырды, қаламдасым, Қадірсіз көрінсе де саған басым. Шым батып шыңырауға кетем бір күн, Соңғы Аққу сыңсып жылап таранғасын. Соңғы Аққу сыры қандай, жыры қандай, Ол сыңсып өтер мәңгі тыным алмай. Жұмыр жер бетіндегі жұмырбасты, Адамның түсінгенше бірі қалмай.

ЖАННЫҢ БӘРІН БІРДЕЙ КӨРІП Жанның бәрін бірдей көріп жүрсем мен, Басыма әлі іс түспеген екен-ау. Өмір сүру оңай ғой деп күлсем мен, Жүрекке әлі күш түспеген екен-ау. Мына кісі менен мүлдем өзгеше, Адам жайлы, заман жайлы толғайды. «Өмір сүру керек бізге ерлерше, Дейді, заман дүрбелеңсіз болмайды». «Өтті бастан сүргінің де қырғының, Өтті бастан неше қатер, неше өлім. Дейді тағы, – айтқан кейде шындығың, Білесің бе, өз тіліңді кесерін». «Бірдей» дейтін, адамдардың барлығы, Тізіп қойған тәпсі, моншақ деп пе едің, Әр алуан әр адамның тағдыры, Бірдей десең, есерлігің тек сенің. Біреу мені отқа итерсе нақақтан, Біреу оттан алып шықты арқалап. Жоқ болса егер бір дұшпаның тас атқан, Досың да жоқ, деді, жүрер қалқалап. Жанның бәрін бірдей көріп жүрсең сен, Шалалығың, балалығың бар әлі. Өмір сүру оңай ғой деп күлсең сен, Ақылың да екен, деді шамалы. ЖЫРЛАРЫМ МЕНІҢ Жырларым менің – жылыстап кеткен жылдарым, Сілкінтіп таудың көшкінін, сеңін, шыңдарын. Келешек ұрпақ, келетін барлық ғасырға, Жырларым менің – ақтарып кеткен сырларым. Жырларым менің ән болып тербеп өлкені, Мұхитты шарлап, дауылда ойнар желкені. Жырларым менің қуаныш болып күтпеген, Көтерер көкке қасірет басқан еңсені. Жүдеме жаным, жүдетіп алма жырыңды, Жүдесең, жаным, шертпессің жүрек қылыңды. Талмаурап тағы бір таңың атып келеді, Талықси бермей, қарсы алшы келер күнінді. ҚҰТ-БЕРЕКЕ КЕТКЕН ЖОҚ «Құт-береке кеткен жоқ есігімнен, Қонақ келер өзінің несібімен. Сарандық та, «надандық», – дейтін әкем, Опық жеген аз емес кесірінен. Барың болса қонақтан аямағын, Жалғыз жеген ас болмас жая-жалың. Адам күні адаммен, көпті көріп, Көп білгеннен көгерер сая бағың. Сараңдығы құрысын, сараңдығы, Шығармағын есіңнен, балам, мұны. Адам пейілі күннен де жарығырақ, Жарқ еткізер күн түспес қараңғыны.

Пейілде ғой бәрі де берекенің, Шөл етемін десең де, көл етемін. «Малымды алсаң ал құдай, пейілімді алма», Деген қазақ ұмытпа ел екенін. Әке сөзі жадымнан кетер емес, Мұнда не бар түсінбей етер егес. Қанша сақы өзімді санасам да, Қарт пейіліне пейілім жетер емес.

МЕН – МЕНМІН Бір-ақ рет жаратылған, Өз үнім өз кеудемде таратылған. Не болды құйысқанға қыстырылсам? Садаға кетсін атақ ар атынан! Ешкімнің керек емес мадағы да, Қажетсіз жылы, суық қабағы да. Ілессе, сөз ілесер, білем оны, Жүрген жоқ шөп ілесіп балағыма... «Өзіңе сен, Өзіңнің күшіңе сен», Күшіңе сен, Істеген ісіңе сен. Бұл жолда құлағанмен, жылағанмен, Жүрмейсің еш уақытта түсіп еңсең. КЕУДЕМДЕГІ ҚАЗЫНА Кеудемдегі қазына жүректегі жалынның, Қуатында, күшінде бойымдағы дарынның. Білетұғын бір өзім, кімнен артық, кімнен кем, Тон пішер көп сыртымнан қайсы бірін жамылдым. Өзгелерге беймәлім, мұңым менен сырым да, Қай биіктен құладым, қандай едім бұрын да. Болса да ащы өмірдің айтамын деп шындығын, Үзіп, жалғап келемін, жүрегімнің қылын да. Өзгелерге құпия өзектегі өртім де, Өртке сеуіп көз жасын, тынышталдым бертінде. Сенімімді жаныма серік етіп сел кештім, Қашан да бір басым тағдырымның еркінде. АЛАМАН ШАБЫС Аламан шабыс, кім алар озып бәйгені, Жүйріктер бар-ау, жұтынған не бір әйгілі.. Тоймайтын жемге, жабы да топпен бір кетті, Қалбақтап байғұс, қалады екен қай күні? Жаман да емес, торының аяқ алысы, Жалданған екен, жарқылдар көзге шабысы. Айқайға қызып, арынын басар түрі жоқ, Айрылып кетіп, жүрмесе қарыс қазысы. Жем үшін емес, ар-намысы үшін жарысқан, Жүйріктер жүйткір, ауыздықтарымен алысқан. Сүрініп бірі, жығылып бірі қап жатыр, Тағдыр-ай, тағдыр, қисынсыз жерде қарысқан. Қисынсыз жерде қиып бір түсіп талайды, Сын көзбен сосын маңына тағдыр қарайды. Жығылып жатқан жел қанат анау жүйріктің Жалынын сипап, кекілін кім кеп тарайды?

Жақсыға жанның бәрі де мұрагерлер ме? Қаптады халық сағымды құба белдерге. Бармастан ешкім топ жарған торышолаққа, Топырлап жатыр құлаған Құлагерлерге.

Мақтамас ешкім жабыны топтан озды деп, Мазақтар қайта делебесі қалай қозды деп. Қайғығар қауым, «жел қанат қайран жүйрік-ай», Құлап та жатып, мойынын алға созды» деп. Талайын көрдім осылай біткен жарыстың, Өртінде өлген тұлпарлар аз ба намыстың. Тірлікте түк жоқ, өлген соқ шығар атағы, Жүйрікпен неге, тас бауыр тағдыр, қарыстың? ҚҰМАР ДЕМЕ Құмар деме біреуді жылатуға, Жұбатуға дайынмын, сұра, тума. Әуестігім тағы жоқ, әлсіреген, Дұшпан екеш дұшпанды құлатуға. Жүрген жоқпын біреуден асайын деп, Тасайын деп, көңілін басайын деп. Қолдан келсе, мен жүрмін барлығыңа, Барлығыңа жақсылық жасайын деп. Ешбіріңді, азамат, күндемеймін, Өркен жайып күн сайын гүлде мейлің. Сендер жақсы болсаңдар, мен де жақсы, Мені жаман десең де үндемейін. Сендер барда – қызықты тіршілігім, Сендер құйдың жүрекке жыр шырынын. Тілектеспін бәріңе, ей, азамат, Майыспасын бір гүлің, бір шыбығың. ҮШІНШІ БӨЛІМ Адам боп келдім өмірге, адам боп өтсем арман жоқ! Сыртымнан кесек атпаңдар, Сыртымнан мені сатпаңдар... Естімей елден әділ сөз Өмірдің уын татқан бар. Тірлікте – қола, өлген соң – Алтын боп аз ба жатқандар?!

АҚЫН ЖҮРЕГІ Жалғыз сен ақын, түн бойы, Тұңғиық ойда жататын. Қарсы алмақ үшін жырменен, Арайлы таңды ататын. Сайраған үнін бұлбұлдың, Ұғынар жан да сен ғана. Күй шерткен күйшің – табиғат, Сырласың досың – кең дала. Құштарсың фәни өмірге, Сезімің нәзік өзгеден. Табиғат көркі, құс үні, Сыр шертер өзге сөзбенен. Егіліп жаның сол сәтте, Тірліктің қымбат сағатын. Іздейсің қайда, қайда деп, Мәңгілік етіп соғатын. Ой басып жүзің тұрғаның, Қосылып күлмей басқаға. Қуаныш, қайғы сен үшін – Бір тамшы кейде жас қана. Шыңырау сезім шымырлап, Тізе бер сөздің маржанын. Кеудеңде сенің көл-көсір, Арманы жатыр бар жанның. САБЫР Сақтадым сабыр бәріне, Не айтса да досым, дұшпаным. Төзімім жетсе әлі де, Өзімді бекем ұстармын.

Көрмедім керіп көкірек, Арнадан көңіл асса да. Қойнымды аштым кеңірек, Жалт беріп туыс қашса да. Шуақтай болып төгіліп, Жамандық жанға етпесем. Кім шығар қарсы тебініп, Ауытқып өзім кетпесем? ЫНТЫЗАР ЖҮРЕК Ынтызар жүрек бәріне, Табиғат көркіне, сәніне. Құшам да таң нұры шапағын, Елтимін бозторғай әніне. Ынтызар жүрегім бәріне, Ұшсам деп ғарыштан әріге. Сүймекпін арлыны, адалды, Алдамшы өмірдің сәні не?! Ынтызар жүрегім бәріне, Сәбиге, жасқа да, кәріге. Үзілмес өмірдің арқауы, Сендерсің мәңгіден-мәңгіге. Ынтызар жүрегім бәріне, Бәріне бал шырын нәріне. Сүюден жерісем өмірді, Өмірдің мен үшін мәні не. ӨМІР Тәуекел атты тарланның, Тұяғын тұқыл тағалап. Таптырмас тарпаң арманның, Қап тауын жүрмін аралап. Қыранның үсіп қанаты, Ұша алмас шыңды шарладым. Өзі жоқ, аңыз бар аты, Мекенің қайда, арманым? Шарап пен сұлу емессің, Іздесем о да табылар. Шарапқа кенде емес кім, Ақынға ару табылар. Алтын мен күміс емессің, Бар жиһаз адам қолында. Сен неткен сиқыр елессің, Ертесің ессіз соңыңа. Жұмақтан безіп қатал хан, Қайғыңа сенің көніпті. Сауыты тозып сапардан, Сені іздеп ерлер өліпті. Кім қалай дейді, тегінде, Таптырмай жүрген арманды. Құштарлық шығар өмірге, Ынтызар еткен бар жанды.

ҚОНАҚ БОП КЕЛСЕҢ ЕЛІМЕ Қонақ боп келсең еліме, Қазақтың қара домбырасын, Тыңдамай кетпе, бауырым. Сағынышыңды шертіп жеткізер, Шалғайдан туған жеріңе, Күйшісін көргін ауылдың. Шеменді, шерлі, шертпелі, Бұл күйдің ғажап сарынын. Ұғына білсең, бас иіп, Қасиет тұтып жүрерсің Бабамның ғажап дарынын. Жан өзегін суырып, Өксіп бір шыққан бұл күймен, Ботасынан айрылған, Аруана да исінген. Шаңыраққа қонақтап, Қияда ұшқан қыран да. Есікке келіп емінген, Ұяда жатқан жылан да. Босап та кетер көңілің, Шертпе күйдің шерлі ішегі секілді. Жина, бауырым, есіңді, Сендей талай өкінді. Осы күйлер шықпай тұрған заманда, Көсем бастар, шешен тілдер кесілді. Бұл домбыра қара жүрек, Хан қаһарын қайтарып, Хан да, би де өзі болып, Айтқан әділ шешімді. Содан көздің сұғы өтіп, Тартар беті тесілді. ТІРШІЛІК-АЙ, ТІРШІЛІК

Тіршілік-ай, тіршілік, Қалсам оқыс күрсініп. «Өкінішті» демегін, Шүкіршілік, құлшылық. Өзегіңнен өзіңнің, Өскен менде бір шыбық. Нұр сәулесі көзіңнің, Өн бойымда тұр сіңіп. Соғып кейде дауылың, Жазылмайды бауырым. Төгіп кейде жауының, Тоңазиды жауырыным. Аз демеймін, тіршілік, Ойын-қызық, сауығың, Аз да емес тағы да, Қорқыныш пен қауіпің. ЖАҢА ЖЫЛДАН КҮТЕРІМ Тыныштық күтем әлемге, Дарқандық күтем даламнан. Жақсылық күтем бар елге, Ізгілік күтем адамнан.

Жаңалық күтем күн сайын, Той-думан күтем дүбірлі. Сәбилер күтем үй сайын, Бақытты үбір-шүбірлі. Адалдық күтем ақ қанат, Махаббат күтем баянды. Сән менен күтем салтанат, Бау-бақтан күтем саяңды. Енбектің күтем жемісін, Ерліктің күтем еренін. Шындықтың күтем жеңісін, Ақылдың күтем тереңін. Қуаныш күтем болмаған, Татулық күтем баршаға. Бақ құсын күтем қонбаған, Қонбаған әлі қаншама. Күтерім сенен көп менің, Адамзат үшін әлемде. Алдырмай жатқан өрт демін, Ерлер мен елге сәлем де. ОТ-ЖАЛЫНЫ ЖАНЫМНЫҢ От-жалыны жанымның басылған жоқ, Шымылдығы сырымның ашылған жоқ. Сөз маржаны әлі де жұлдыз болып, Күмбезіне көгімнің шашылған жоқ. Сара дарын, сазды жыр бойымдағы, Қазынадай жер-ана қойнындағы. Мың жыл жазсам, тәңір-ау, таусыла ма, Таусыла ма ғаламат ойымдағы. Санға бөліп санамды сабылдырып, Сиқырлады сылқым жыр табындырып. Ұмыттырды от басы тірлігін де, Серілердей бұрынғы қағындырып. Осы өлеңде бар ма деп құны атамның, Көңілімді көншітіп жұбатамын. Жан қиналып дөңбекшіп, аласұрып, Атар емес ойсыз бір құба таңым. Тербетілген теңіз-ой терең екен, Тұншығуың, талуың керек екен. Тарықтырып, кетсе де жабықтырып, Жадыратар жанымды өлең екен. ӘНШІ («Гүлдер» ансамблінің әншісі Қапаш Құлышеваға) Па, шіркін! Мынау әннің тербелісі-ай! Тербелісі-ай, көңілге жел берісі-ай! Алма мойын, қара көз қас сұлудың, Қас қағымда құлпырып өзгерісі-ай! Елжіретіп ет-жүрек сезімдерін, Делебе қозып, жоғалтты ел төзімдерін.

Өздері айтып тұрғандай осы әнді, Жыбырлатты кәрі-жас еріндерін. Бозторғай ма, бұлбұл ма сайрап тұрған? Келді екеуі қосылып қай бақ, қырдан? Екі жеңге екеуін тағып алып, Мына сұлу секілді ойнап тұрған. Шым-шым батып, шымырлап тұла бойға, Үкім-билік жүргізді құлақ, ойға. Жігіт біткен ұмытып өткендерін, Сахнаға ұмтылмақ тұрған бойда. Ән үзіліп кетпесін, сабыр, сабыр, Залда кенет басталды абыр-дабыр. Қабырғалар солқылдап алақаннан, Адырайды шекеде күре тамыр. Сыр пернесін жүректің анық басқан, Құйқылжытып қиялды алып қашқан. Әнші аруды тыңдауға дайын халық, Таң атқанша қол соғып жалықпастан. АТА-АНАМА

Сендер келген пәниге мен де келдім, Таусылмайтын жолы бұл пенделердің. Сендер кеткен бақиға менде кетіп, Азаланып бір күні жерленермін. Ал әзірге бір түйір талшығың боп, Шексіз ғалам бетінде сенделемін. Шыңнан құлап кейбірде шыңырауға, Қыл ұшында ілініп тербелемін. Уын да ішіп, тірліктің балын жедім, Суып барам қалайша, жалынды едім. Бұл-бұл ұшты көзімнен о, дүние-ай, Қозы қуып, гүл терген сағым белім. Жылатып та, жұбатар жалғыз өлең, Жалғыз өлең қайғым да, бағым менің. АСЫЛ АНАМ Асыл анам, Ақ сүтіңді, Қалай ғана ақтармын? Ақ сүтіңнің тамшысына, Тең келер ме бақ тағың. Бұл өмірде, Жоқ болсаң да, Бір мен үшін мәңгілік, Мәңгі тірі, Нұр жүзіңді Жүрегіме сақтармын. Бір өзіңнен, Басқа, жаннан. Мейірім шуақ таппадым, Асыл анам, Ақ сүтіңді, Қалай ғана ақтармын. Асыл анам, Перзентіңнің, Білместігін кештің бе?

Ақындықтың да, батырлықтың да жүрегін, Бергенмін саған, сұсты сұлу түр-өңің. Шексіз ғаламмын сенің анаңмын мәңгілік, Мәңгілік барда мәңгілік ғұмыр тілегін. Жүз жасыңда да жүзіңнен нұрың таймады, Бұлақтай үнің, бұлбұлдай тілің сайрады. Мендей анаңның, мейірімді ғаламның құдіретімен, Отты өлең, ойлы сөзіңнен мұзды мұхит та қайнады. ҚАРАСАЙ БАБАҒА Қолдасын Аруағың, батыр бабам, Рухың өзгелерден жақын маған. Қол жайып қысылғанда бір өзіңе, Келеді ғұмыр кешіп ақын балаң. Дүние шыр айналып өтер заман, Бұл жүрген бірте-бірте кетер адам. Тойыңа 400 жылдық келіп тұрмыз, Кеудеңді қара жерден көтер, бабам. Келіп тұр ұрпақтарың, өрендерің, Көз ашып бір сәт бізді көрер ме едің. Бергендей Төле биге текті бата, Маған да текті бата берер ме едің. НАУРЫЗБАЙ БАТЫРҒА Атан түйе өркешінен екі иығы асатын, Айбарынан адам түгіл арыстан да қашатын. Қарасайдай қас батырдың, бас батырдың ұрпағы, Наурызбайдың аты аталса қалмақты үрей басатын. Арқар ауып Арқа бойы азан-қазан болғанда, Абылайдың ақ ордасы ауа көшіп қонғанда. Дегерестің бауырына түмен бастап, ту тіктің, Бас батыр боп, баһадүр боп жиырма бірге толғанда. Тап сол күні Бас батырдың тауы боп – тау аталып, Жауға шаптың «Қарасайлап», Төле биден бата алып. Ұлыңды құл, қызыңды күң етпек болған қалмақтар, Арқа аса қайта қашты қан мен шаңға қақалып. Жекпе-жек те қалмақ ханы шырылдаттың Шамалды, Ажал құшты Шамал байғұс жанға таппай амалды. Елің үшін, жерің үшін қан түкіріп түн қатып, Атың сенің аңыз болып кең далаға таралды. Ерлігіңе тәнті болып Бұқар жырау толғапты, Толғап-толғап, батыр, саған мына жырды жолдапты. «Наурызбайды көрген жан, Іші удай ашыр-ды. Таудай Наурыз батырың, Егескен жауын қашырды. Алдына келген торғауыт, Аяғына бас ұрды. Жалынды оған, жалбарды, Иегінен асылды. Сырттағанға сырт беріп, Қарсы алып қалмақ тасырды. Ала ат мінген Наурызбай Алапатын асырды», – деген екен Бұқар да көрген екі ғасырды.

Бабам, сенің болмысың да, туысың да ерек-ті, Ғазіреті Әлиге де көрген жандар теңепті. Бағы асқан батырларға басын иіп Абылай, Жеңіс тойы болған күні былай десе керек-ті; «Ардақта, жұртым, ардақта! Ардақта Қабанбайыңды, Ардақта Бөгенбайыңды, Ардақта Наурызбайыңды! Осы үшеуі емес пе Тыныш ішкізген шайыңды?! Қазы мен қарта жегізіп, Жұтқызған сары майыңды?! Ардақта, жұртым, ардақта! Ардақта үшем батырды. Сызыла келген таңыңды Тыныштықпен атырды. Шал бозыңды Құдайға, Тік көгалға шатырды!» Деген екен Абылай хан шаттанып та, мақтанып, Ұрпақтарға жетті сөзі сол қалпында сақталып. Рухың, бабам, қыран болып көгімде жүр қалықтап, Атың қалды ұрпақтардың жүрегінде жатталып. ҚҰРТҚА БАБАМА Жатқан жерің жаннаттай әуе теңіз, Жан ауырса рухынды сәуе етеміз. Өзің ғана үш жүздің бас тәуібі, Құртқа бабам, басыңа тәу етеміз. Ғұмыр кештің екі адам ғұмырындай, Болды ма екен қазақтың ұлы мұндай. Басын иіп келіп тұр ұрпақтарың, Артта қалған асылдың сынығындай, Тазалықтың мөп-мөлдір тұнығындай. Келді мұнда батыр да, ақының да, Көкбөрілер бұлқынған тақымында. Елді бастап, туды ұстап келе жатыр, Бір ұлың екі бірдей ғасырыңда. КЕШТІК ТАЛАЙ ӨЗЕНДІ Кештік талай өзенді, Көрдік қилы кезеңді, Кешіп жүріп өзенді, Шөлдеп ернім кезерді. Көріп қилы кезеңді, Таңым да атпай безерді. Өсек өртін тұтатып, Бетпақ тілін безенді. Арттан қанша сөз ерді. Аттанға айқай қосқандар, Арттан мылтық кезенді. Өмір жолы осындай, Жүрем деме шошынбай. Қиянат та қыл көпір, Өтем деме тосылмай. Көптен көңілің қалса да, Көпке тағы қосылмай, Күнің қараң, қоқима, Қу кеудеңді бос ұрмай.

Өмір жолы осындай, Талай жандар кезігер. Әртүрлі әркім сезінер. Құшағыңды ашсаң да, Біреулері безінер. Біреулері елжіреп, Ет бауыры езілер. «Кешегі өткен жақсының, Артта қалған көзі дер». МҰҚАҒАЛИ МАҚАТАЕВҚА (Әні бар) Домбыраңды әкелсем шертесің бе, бауырым, Жүрегің мұз, тәнің күз, ертесің бе, бауырым. Жырыңменен жұбатып әлдилеуші ең әлемді, Қалай сыйып жатырсың жер төсіне, бауырым. Қалай сыйып жатырсың жер төсіне, бауырым, Ажалды да алдыңа бас идіріп кетіпсің, Ғұмырыңның өкінбей келтесіне, бауырым. Жарты бақыт жартылай уайыммен, бауырым, Қоштастың-ау тым ерте Күн, Айыңмен, бауырым. Қабыл болса тілегі тірілердің, өзіңді Қара жерден қайтар деп сұрайын мен, бауырым. Қара жерден қайтар деп сұрайыншы, бауырым. Керек болса домбыраң алып келіп қосылып, Қорқыт болып басыңда жылайыншы, бауырым. БЕУ, ДҮНИЕ Тоқтамас тылсым дүние керуені, Бұл неткен шетсіз-шексіз шеру еді. Бұл шеру адамзаттың ұрпағының, Өмірден өтуі мен келуі еді. Келеміз керуендер арасында, Алланың мейірімі мол панасында. Бірге өскен құлынынан қимастарым, Азайып күннен-күнге барасың ба? Дүние керуені маң-маң басқан, Өткерген сансыз ғасыр заман бастан. Жаңғырып жанды-жансыз жатыр әлем, Міз бақпай қалпында тұр жер мен аспан. ДАУЫС БЕР, ХАЛҚЫМ, ҰЛЫҢА Дауыс бер, халқым, ұлыңды наза етпегін, Бірлігің болса арманды күнге жеткенің. Алауыз болсаң алақан жайып қаласың, Даналар сөзі, бұл – сөзім емес тек менің. Дауыс бер, халқым, сөзі оның отты, дуалы, Тәуелсіз елдің желбірер көкте туы әлі. Сергелдең шақта серкедей қойды бастаған, Ерлердің ерін ғасырлар ғана туады. Дауыс бер, халқым, бөлінбей ала-құлаға, Бөлінер болсаң құладың орға, ұраға. Бөрілер қанша тығылған бөрік астына, Жыландар қанша жұмыртқа салған жыраға.

Дауыс бер, халқым, ұлыңа текті, киелі, Гандидей ол да өртене елін сүйеді. Дауыс бер, халқым, ұлыңа, текті киелі, Нерудей ол да бір саған басын иеді. Дауыс бер, халқым, тізіліп аппақ қайыңдай, Бірлік бар жерде көрсінші дұшпан тайынбай. Боз бие шалып бата бер, дана қарттарым, Әумин, кәне! «Болсын деп Абылайымдай». Дауыс бер, халқым, жарқылдап күліп, түйілмей, Дұшпан да бізге тұра алмас сонда сүйінбей. Боз қасқа шалып, қарттарым, бата беріңдер, Әумин, кәне! «Болсын деп Төле биімдей». Дауыс бер, халқым, арқауың босап сөгілмей, Қаптап бір шыққан қамалдың алғаш көгіндей. Қол жайып бата сұрайық Қызыр бабадан, Әумин, кәне! «Болсын деп Қазыбегімдей». Дауыс бер, халқым, ұлыңа ерен, дарынды, Таптатпас жерге намысың менен арынды. Қол жайып, кәне, бәріміз бата жасайық, Әйтеке бидей болсын деп алым-шалымды. Білесің, халқым, аямай тіптен ол жанын, Сапарға шығып елдерде сансыз болғанын. Қазақтың барын танытып бүкіл әлемге, Тұрғызып жатыр бірліктің ұлы қорғанын. Көңілің, халқым, бұл іске қалай тоя алмас, Таныды әлем, ұйқыда ең бұрын оянбас. Нұрсұлтан соққан қазақтың ұлы қорғанын, Қолдай гөр Алла, ешбір күш енді жоя алмас. СӘКЕН ИМАНАСОВҚА Сәкен ақын, құрдасым, ақындығың ғажайып, Ғажайыпқа бүгін күн арнап өлең жазайын. Ақындарға серілік тұрушы еді жарасып, Серілігің алпыста кеткендей ме азайып? Екеуміз де, ей, Сәкен, Жетісудың түлегі, Күркілдеген Келенің едік тарпаң үлегі. Қайда кеткен тұратын ақындарға жарасып, Жолбарыстың білегі, арыстанның жүрегі. СЕРІК ӘБДІРАЙЫМОВҚА Сырбазым-ай, аспайтын, таспайтын да, Сырбазым-ай асығып, саспайтын да. Алқа топқа ой салып салиқалы, Ортақ іске өзің ең бастайтын да. Екі адамның бірі едің жалғандыққа, Жарты қадам тағы да баспайтын да. Кәдірін бөздің емес, сөздің біліп, Сен едің мені әр кез қоштайтын да. Маңғазым-ай, ерекше жаратылған, Көз алдымнан кетпеді-ау дара тұлғаң. Тым ертерек кеттің-ау, тым ертерек, Ел-жұртыңды егілтіп арасынан. Өлді деуге өзіңді дәтім бармас, Түлеп ұшқан түлегім Таласымнан. Топырағың бұйырған торқа болсын, Алатаудан, Алматы қаласынан.

Аты аңызға айналған, өзі Абызға айналған қазақ халқының қадірлі ұлы, болат қанат, мұзбалақ қыраны ХАЙДАР АРЫСТАНБЕКҰЛЫНА Абызы болдың халықтың, Аңызы болдың халықтың Бірісі болдың алыптың, Ірісі болдың алыптың, Бетінде қалар мәңгілік, Бетінде ұлы тарихтың. Еңбегің ерен еліңе, Тер төктің туған жеріңе. Шың басындағы шынарсың, Тартыпсын текті тегіңе. Ұқсайсың Құнанбайға да, Ұқсайсың Сегіз Серіге. Бабаңыз Тобықты, Бақ дарып, Қадыр қоныпты. Атаңыз дана Абайдан, Қай қазақ қашан озыпты? Сіздің де ұзақ ғұмырда, Орныңыз төрден болыпты. Дана да мұңға батады, Улардан уды татады. Он сегіз мың ғаламды, Тербетіп таңы атады. Ақылдың тартып азабын, Даналық дәнін шашады. Тоқсанға кепті жасыңыз, Жүзден де жүйткіп асыңыз. Тәуекел атты тарланға, Тақымды мықтап басыңыз. Халқыңыз үшін қашан да, Алтыннан қымбат басыңыз. МҮСІЛІМГЕ (Ардақты азаматтың 70 жылдығына арнау) Төле бидің түлегі Мүсілімім, Төле баба секілді кісілігің. Ер танылар кебенек ішінде де, Саған жаннат қажет пе ішігіңнің. Алла берген абырой арқасында Жайылды Алашқа атың, Мүсілімім. Мардамсып көсіп аяқ басқан жоқсың, Арнаңнан асқан жоқсың, тасқан жоқсың. Жұбатып жетім-жесір, кем-кетікті, Қайырым жасаудан еш қашқан жоқсың. Шексең да қанша зардап зұлымдардан, Ер Мүкәм, кірпік қағып сасқан жоқсың. Жетеді сәулетің де, дәулетің де, Қадірің артық елге, әулетіңе. Жібектен де жұмсақсың сыйласқанға, Батыр тұлғаң лайық жау бетіне. Елің үшін туылған азаматсың, Қалқан болар ел үшін жел өтіне.

«Бүйтемін» деме күні ертең, Күні ертең сенің дегенің, Дер кезінде болмайды. Алласыз асып-тасқандар Ақыр соңында оңбайды. Алланың бәрі еркінде, Кім алдын қалай болжайды. ҰЛЫ ДАЛАМ Ұлы далам, ұлы анам, Құдіретіңе табындым. Сағым жортқан боз жусанды, Сардаламды сағындым. Ұлы қала болған емес, Болмайды да ешқашан. Ұлы қала деген болсам, Ақылымнан жаңылдым. Ұлы дала, ұлы ананың, Балапаны – қалалар. Дала біреу, ал қалалар, Жүздеп, мыңдап саналар. Орман-тау да, Бақша-бау да, Алақаныңда ұлы анам, Сенде туды, Пайғамбар да, Перғауын да даналар. ҚАРА НИЕТ Қара ниет, Қайырымсыз болсам, Байлық-бағыңды берме, Тәңірім. Асқақтап сөйлеп, Алжасар болсам, Шалқытар шағыңды берме, Тәңірім. Екі жүзді, Өтірікші болсам, Ақжол, арайлы таңыңды берме, Тәңірім. Тобамнан, Жаңылар болсам, Алтынды тағыңды берме, Тәңірім. Тұрсам да, жүрсем де, Жыласам да, күлсем де. Бір өзіңнің әмірің О, жаратқан Тәңірім. ОЙНАМА ТАҒДЫРМЕН, ОЙНАМА Ойнама тағдырмен, ойнама, «Тағдырым қолда» деп ойлама. Ғайыптан тауға да шығарып, Алтын тәж таққа да мұра ғып. Оқыстан лақтырып жіберер, Өлексе сасыған қоймаға. Мойныңа дорбаны ілгізіп, Тасқа да табанды тілгізіп, Салады сорлатып қойға да. Тағдырмен ойнама, Қолда деп тағдырым ойлама. СӘМБІ ТАЛ Тамырлап тақыр шөлге өніп, Желегін жайып желге өріп, Жапанда жалғыз сәмбі тал, Сыңсиды баяу тербеліп.

Нәр алып таңның шығынан, Шырқырап айтар шыбық ән. Тағдырға налып шағынған, Мұң-зарыңды ұғынам. Мұнар мен мұңға малынып, Желегін желпіп жамылып, Көктен кеп түскен Тәңірдей Дара нұр көзге шалынып. ЖҰБАЙЫМ КҮМІСКҮЛГЕ Мен әке де, сен ана он балаға, Көшіп келдік у-шуы мол қалаға. Бақыт, байлық бастағы – жалғыз өлең, Тәуекелге бел бумай жол бола ма? Теңелгенше тең-құрбы қатарына, Тізгін бермей талай таң атады ма? Қара нанға қараса бала-шаға, Қабырғаңа қаттырақ батады ма? Өткен өтті, оған кім өкінеді, Бұра шапсаң бұғана бекінеді. Бала емеспіз, балаға ата-анамыз, «Бүлдірдің» деп кім бізге жекіреді? Қиналарсың көнелеу киіміңе, Сынап жатыр сырттан кеп кім үйіңе? Арман бар ма тырбанып тірлік етіп, Мен өленнің шыға алсам биігіне. ЖҰМБАҚ ЖАН Қызықсың-ау, ақындар, қызықсын-ау, Қызып кетсе, қияңқы, бұзықсың-ау. Бірақ қимай жауды да жамандыққа, Шақырасың арамды адамдыққа. Жылағанмен қосылып жылап бірге, Қартаясың қайғырып бір-ақ күнде. Қуанышқа жүрегің жалау болып, Кетесің-ау бір сәтте алау болып. Бар сырыңды ортаға жайып салып, Кейде бұдан қаласың айыпталып. МІНЕЗ Жеген астан адамзаттың өзгереді мінезі, Құдіреттің құпиясы, кереметі бұл өзі. «Қазақ халқы жылқы мінез» деген сөз бар көнеден, Сол халықтың ұлағатты ұрпақтары біз еді. Жылқы малы табан астын көрмесе де біледі, Көк серкені баспаған соң шабандоздар іледі. Қарсы алдына құлап түссең қарғып өтер үстіңнен, Төрт түліктің жылқы ғана қасиетті түлегі. Айдағанға, байлағанға шошқа харам көнбейді, Шошқа етін жеген жандар теріс ісін жөн дейді. Қайда жүрсе алдыңды орап, сүзіп-жарып кимелеп, Ілтипат жоқ үлкенге де «сен» дейді, жол бермейді. Үлкендерге сәлемдескен бұрын жастар иіліп, «Көп жаса» деп бата берген алқалы топ сүйініп. Шошқа етін жеп өскен ұрпақ аға түгіл бабасын, Қағып-соғып өте шығар, қас-қабағы түйіліп.

Жеген асың адал болса – таза жаның, қаның да, Таза болса қаның, жаның – таза болар арың да. Жеген асы харамдардан еш жақсылық күтпегін, Жолдас болсаң – айбалтаң да болсын сенің жаның да. БАТЫР БАБАМ ЖАУҒАШАРҒА Бәйдібектің ұрпағы Жауғаш батыр, Жау басына орнатқан заман ақыр. Туған жердің торқалы топырағын, Жамылғалы болыпты екі ғасыр. Екі ғасыр өтсе де ұрпақтары, Рухына келіп тұр тіл қатқалы. Ұрпағыңның мекені, батыр бабам, Алатау, Қаратаудың бір қапталы. Қалмақтар жоқ баяғы қоқандаған, Сол қалпында жазира жотаң далаң. Орыстар да жерімнен кетіп жатыр – Бұл кездері қазақты отарлаған. Батыр бабам, рухыңа табынамын, Ездік құрсын, ерлікті сағынамын. Жау жағадан алғанда, бөрі етектен, Бөрілерден қайткенде арыламын. Жаз жайлау, қыс қыстауың қоныстаған, Байлыққа тұнып тұрған кеніш далам. Ұрпақтарың тәуелсіз ел болғалы, Әзірше аман зілзала соғыстардан. БАУЫРЫМ АБАЙҒА Арысым, ақ пейілім, Абайым-ай, Жас толар сені ойласам жанарым-ай! Ағалап жарқ-жұрқ етіп жүруші едің, Жұлдызың ерте сөнді-ай, қарағым-ай. Қайтейін сені өлімге қия алмадым, Қазаңды естіп есті жия алмадым. Көргенде Асланды құшаққа алып, Көзімнен аққан жасты тыя алмадым. Атадан артық туған Абайым-ай, Маңлайға сыя алмадың, сыя алмадың. ЖАНЫС БАБАҒА Аруағыңа бас идім, Жаныс бабам, Атақ-даңқың жасымнан таныс маған. Шапырашты бабаммен немересің, Ұрпағыңнан жайым жоқ алыстаған. Бәйдібектің өрені араласып, Қаратау, Алатауды қоныстаған. Зиярат қып мазарыңа келіп тұрмыз, Желеп-жебе рухыңмен, Жаныс бабам. Жаныс бабам, рухыңмен сүйемелде, Шарапатың қашанда тиеді елге. Мүйізді Өтегендей ұл туғызып, Айналдырдың өзгеше киелі ерге. Бар қазақтың данасы дарасы да, Тең келерлік жан бар ма Төле биге.

Тәу етіп жатыр ұрпақ мазарыңа, Кеп жатыр басқа елдің қазағы да. Ел болды елі-жұртың еркіндік ап, Үш ғасыр көнген орыс азабына. Ұрпағың – Мүсілім мен Амалбегің Бұл күні бар халықтың назарыңда, Басыңа күмбез салды көк тіреген. Бұл жайлы талай ұрпақ жазады да. ИТ ӨЛІМ Рас болса өмірге адам боп келгенің, Адам болып, адал өл, ит өліммен өлмегін. Өлексеге таласқан бұралқы иттер секілді, Ит өлімдер көбейді, жеңілген кім, жеңген кім? Адам деген ат қайда, қайда адамдық мейірімің, Қарақшылар қаптап жүр, қанды қолсың кейбірің. Қара түнді жамылып, қару алып атылып, Қара қанын ағызып бірін-бірі жейді кім? Адамды, адам жеп жатыр албасты да, аң да емес, Дүние үшін бәрі де ата кегім бар демес. Қаптап кетті ел ішін өкінішті ит өлім, Қаптап кетті ел ішін қарақшы топ, қанды егес. ҚҰДІРЕТІ ШЕКСІЗ АЛЛА Шексіз әлем он сегіз мың ғаламды, Жаратушы жан-жануар, адамды. Құдіреті шексіз Алла, ғұмыр бер, Қуат бергін жарқыратып санамды. Ұлы бабам Адам Ата киесі, Хауа Анамның рухы, әмсе сүйеші. Жақсылықтың шомылдырған нұрына, Жамандықтың жағылмасын күйесі. ҚҰДАЙДАН СҰРАП ТҰРМЫН Құдайдан сұрап тұрмын, Қол жайып жылап тұрмын. Бұл күнге жету үшін Қанша рет құлап тұрдым. Бостандық алған үшін Бозқасқа құрбан шалып, Бөркімді аспандата Аспанға лақтырдым. Жүрегім жарылмастан, Мен қалай шыдап тұрмын. Ұл-қызым, немерем үшін, Ұрпағым, шөберем үшін. Басқа ел халықтармен, Теңесер кемерем үшін Қолымды көкке жайып, Құдайға жылап тұрмын. ҚАЙТЫҢДАР АТАҚОНЫСҚА Қайтыңдар атақонысқа, Қайтыңдар туған еліңе. Қозғалып жатыр орыс та, Қара орман мүкті жеріне.

Заман – халық болмысы бет бейнесі, Заманынды, халқынды жамандама. Заманына бас ие – адам ғана, Дана болса бас иең – алаңдама. Қой үстіне бозторғай ұя салып, Тыныштық орнар калаң, далаңда да. ШЫБЫЛ БАЛАЛАРЫНА Тарадық бір атаның кіндігінен, Бөлемін «бөтенсің» деп кімді-кімнен. Шыбылдың ұрпағының арасында, Атанған жалғыз ақын түңлігі мен. Мен үшін бірің аға, бірің іні, Құрысын қу дүние қолдың кірі. Бәрің де бауырымсың бірге туған, Болсаң да бірің майда, бірің ірі. СӨЗ СҮЛЕЙІ СҮЙІНБАЙҒА О, құдіретті Сүйекем, құдіретіңе табындым, Табындым да өзіңе, пенделіктен арылдым. Сүйіктісі халықтың бола алмайды ақындар, Халқы үшін түспесе ішіне от-жалыңның. Сүйіктісі халықтың бола алмайды ақындар, Алқындысы сияқты жылпылдаса сабынның. Кірмес жерге кіретін қаптап кетті-ау қағындың. Батырды да, байды да, датқаны да, ханды да, Сөзбен соя сілейттің ес-түсінен тандыра. Өзің кеткен тұтатып ақындықтың алауын, Өзіндей боп еш ақын ала алмады-ау жандыра. Өзің кеткен ағызып ақ қайнары бұлақтың, Ел мейірін өзіңдей ала алмады-ау жандыра. Ғасырлардың бұлбұлы сөз сүлейі, Сүйекем, Төкпе жырға бір өзі Тәңірімдей ие екен. Айтарының бәрі де сала-сала жүйе екен. Жан келтірмес бетіне алқа топқа би екен. Қырғыз, қазақ халқының бас ақыны әлі өзі, Сөзі де елге кие екен, өзі де елге кие екен. Қара қазақ баласын бөлмей бауыр санаған, Өзіңдей боп ұлы ақын туа бермес анадан. Бұрап-бұрап құлақты бір шыңғырып алған соң, Лапылдадың өрттей боп түнде жанған даладан. Қарсыласа келгендер жалт беріпті сауғалап, Сүйекеммен айтысу ауыр екен жазадан. Қара тілі қанжардай Қатағанын қырғыздың, Өз сақалын өзіне өз қолымен жұлғыздың. «Аруақ деп, аруақ» делебесін қоздырып, Қырғыз, қазақ жайсаңын аяқтан тік тұрғыыздың. Құдіретті сөзіңе бас имейтін жан бар ма? Иілместі иілтіп, бұрылмасты бұрғыздың. Тіліңменен тілгілеп жомарт еттің сараңды, Тәубасына келтірдің түйсігі жоқ наданды. Қырғыз шоңы, манабы Қара Бәйтік өзіңе «Сүйінбай деп, ей, ботам» ат та берді жарамды. Үй де берді жосасы қызыл-күрең қаламды, Қыз да берді жәудір көз елестетер маралды. Әрбір сөзің, Сүйекем, өрт боп түскен өзекке, Ет жемеді, дерт жеді ел төресі Тезек те.

Ару бар шайдай ашық ажары аспан, Жайдарлы жанарынан шуақ шашқан. Сөзі бал, үні самал тебірентер, Жаралған жан болсаң да қара тастан. Сұлу бар тәкаппарлау аққу мүсін, Пұлдамас мойнын бұрып көркі-түсін. Былғамас ар төсегін, жар төсегін, Арысы, абыройы намысы үшін. Сұлудың қызықпа тек тұлғасына, Сұлудың қызықпа құр басына. Болмаса жан шуағы ар, ұяты, Сұлуды ап шыға алмайсың шың басына. Өтпес пышақ, жаман ат, жаман қатын, Осы үшеу-ақ жігітті қор қылатын. Асыл жар, арғымақ ат, алмас қылыш, Ер басын осы үшеуі зор қылатын, Абыройын асырып, асқақтатып, Ырысын, несібесін мол қылатын.

Жырын құйып бозторғай жүрегіме, «Ақын ет» деп, Алладан тіледі ме? Өлең айттым келгенде жеті жасқа, Жөргегімде жеті рет түледім де. Содан бері, туған жер, ақыныңмын, Тасқа салсаң таймайтын асылыңмын. Жүрек қаны, көзімнің жасыменен, Қасіретін жазамын ғасырымның. АҚЫЛДЫ АДАМ БАҚЫТТЫ Ақылды адам бақытты деген Құран-Кәрімде, Ашу – араз, ақыл – дос, ақылға кел бәрің де. Жаманшылық біреуге ойлар болсаң Алланың, Ұшырайсың құтқармас қаһарына, кәріне. Адам деген ардақты ат, арыңа дақ жұқтырма, «Жарлық, билік қолда» деп, әлсіздерді бұқтырма. Ер қорласаң тыштырар, ас қорласаң құстырар, «Ұлық болсаң, кішік бол» деген сөзді ұқтың ба? ТӘҢІРІМ СҮЙГЕН ТАРАЗЫМ Тағзым ғып келдім, Таразым, бабаларымның мекені, Он сегіз мың ғаламда өзіне не жетеді. Тәу етіп тұрмын, Таразым, ата-анам туған бақ мекен, Ата-ана мейірім иісіндей далаңнан самал еседі. Жастығым түссе есіме жарқылдап жүрген кешегі, Жанарда жасым жауһардай мөлтілдеп кейде кетеді. Тәңірім сүйген Таразым, даналарымның мекені, Шежіренді шертуге жыл емес, ғасыр кетеді. Тарихы тағлым Таразым, дараларымның мекені, Атымен дара данаңның мәртебем дәйім өседі. Арыстан жүрек айбарлы ағаларымның мекені, Көзіндей көріп қараймын өздерің жүрген көшені. Жалғаған жарық сәуледей шығыс пен батыс арасын, Бойында жібек жолының әлемге аян қаласың. Құрғамас күре тамырың – арналы асау Таласың, Абат бақ етті Жамбылдың көз жетпес дарқан даласын. Екі мың жылдық тойыңның құрметі үшін ұрпағын, Мінгізді мәңгі тұлпарға Бәйдібек ұлы бабасын. Назары сенде тағы да, назары бүгін әлемнің, Асқақ ән болып шырқалып аузында жүрсін бар елдің. Шын ақын болсам тербетіп жеті қат жердің қойнауын, Жыр етіп саған жеткізем аруақ баба сәлемін. Көркіне бүгін көз тоймас, шежірең қанша шертпеген, Тарихы терең Таразым басынан не күн өтпеген. Ойраттар талай ойран сап, қиқулап қытай беттеген, Орыстар атып отты оғын шарпыды алау өртпенен. Сауыттан оғы өтсе де жүрекке бірақ жетпеген, Бәйдібек баба алдында – басымды иіп, Таразым, Арыңды ту ғып өтуге арнадым саған сертті өлең. ӘДІЛЕТТІҢ ЖОЛЫНДА «Әділет» деп, Әділеттің жолында, Семсерлерін сермегендер сорлайды. Түптің-түбі әділетті көксеген, Адамдарды қара халық қолдайды. Жаратушы қорғайды.

ҰМЫТЫП ЖАЛҒАН ДҮНИЕНІ Ұмытып жалған дүниені, Өртенген шағың есте ме? Ұмытпай жүрмін мен сені, Ұмытылар емес ештеңе. Араны бөліп айлық жол, Алыстап менен кетсең де, Өзіңмен бірге жүремін, Күн бойы күңгірт кеште де. Отырсың сен де тыныстап, Отырмын мен де тыныстап. Естілер жүрек лүпілі, Тыңдай алсаң дұрыстап. Алланың берген адамға, Қабілетінің шегі жоқ. Мені ойлап әне біреудің, Қасынан қаштың жылыстап. Мен сені көріп отырмын, Айшылық жерден, алыстан, Көз алдымда тұрсың сен, Сол күндей алғаш танысқан. Бетімді демің шарпыды, Сергітіп ойдан алысқан. Жабырқатып жанымды, Еңсемді басып жанышқан. Аспан асты, жер беті, Үйіміз біздің секілді. Шашыңды сипап елжіреп, Бетіңе бастым бетімді.

Алланың берген адамға, Құдіретінің шегі жоқ. Аллаға бұрсаң ақ адал, Ықласпен ниетіңді. Көкірегіңе көз бітіп, Жарып шығар төсіңді. ХАТТАР, ХАТТАР, ХАТТАР-АЙ Хаттар, хаттар, хаттар-ай, Қимас-сыйлас жандардың, Хат соңында аттары-ай. Сөзі жүрек лүпілі, Пейілдерінің аппағы-ай. Қалай жүрем аттарын, Жүрегіме сақтамай? Бұл өмірде көбі жоқ, Жанарымды жас жуып, Күйзелтіп күн батқаны-ай. Тамағымды жас буып? Жас па, әлде тас буып? Күрсінтіп таң атқаны-ай. Өткен өмір куәсі, Хаттар, хаттар, хаттар-ай. Сағынышым – сахара, Сахара шөл аптабы-ай. Аптап өртке айналып, Қуырып жеп жатқаны-ай. Он сегіз мың ғаламды, Шарласа да қиялым, Бірге жүрген күндердің, Іздерін де таппады-ай. Мына жалған дүниенің, Жарты беті жап-жарық. Жарты беті екен-ау, Жарты беті қап-қара-ай. Қимас-сыйлас жандардың, Сөзі қалған хаттары-ай, Көзі талған хаттары-ай. Опасы жоқ дүние, Оралмайтын шақтар-ай. ТОЗБАСТАЙ КӨРМЕ ТОНЫҢДЫ Тозбастай көрме тоныңды, «Кім кесер» деме жолымды. Тобаңнан Алла жаңылтса, Білмейсің оң мен солыңды. «Басылмас деме жалыным, Қайтпайды деме қарымым». Қонғанын адам білмейді, Тайғанын білер бағының. Тау менен тасты жел бұзар, Арнасын құздың сел бұзар. Қағынып туған қара бет, Сөзімен қаңқу ел бұзар.

Қараңғы арты күн болар, Күннің де арты түн болар. Асқақтап бүгін жүргендер, Кім білсін, ертең кім болар. Тұлпар да тасқа сүрінер, Сұңқар да торға ілінер. Басына бұлт төнгенде, Қараға хан да бүгілер. Халықтан асқан дана жоқ, Халықтан асқан пана жоқ. «Мен, мен» деп, кеуде соғатын, Сорлыда саңылау, сана жоқ. МЕН ҚАЗАҚПЫН, ӨЛГЕН ЖОҚПЫН Мен қазақпын, Өлген жоқпын. Мың өліп, мың тірілер Шыбын-шіркей, Құрт-құмырсқа емеспін. Өлген жоқпын. Мың өліп, мың тірілсем Мың өліп, мың тірілер «Шайтан қазақ» демес кім? Мен қазақпын. Достасқанмен достасып, Қастасқанмен қастасып, Егескенмен егестім. Дақ түсіріп арыма, Сауға сұрап жаныма, Жауларыма жалынып, «Жанымды қи» демеспін. Опырылды омыртқам, Заманында Жоңғардың. Қақырады қабырғам, Заманында Кеңестің. Қас дұшпанға сонда да, Басымды иген емеспін. Тартып туып, Түп тегіме затыма, Еділ баба, Тұмар ана атына, Сөз келтірген емеспін. Тебінісіп келгенде. Келіп қамшы сермерге, Хан төремен теңестім. Тыңла мені ағайын, Өткен сансыз ғасырдың, Қас-қабағы түнерген, Біреуіне қарайын. Ұлы жорық, Жорыққа тән, Жасап барлық ырымын. Төбесіне түйіп тастап, Білектей қос бұрымын. Бес қаруға қоса алып. Қыл тұзақты құрығын. Тұмар анам қарсы алыпты, Қаһарлы Кир патшасын. Патшалардың « ұлығын». «Әлек салған Әлемге, Қанішердің үземін деп жұлынын». Қан майданда кескілескен, Кир патшасын тұзақтап, Кесіп басын, сілкіп-сілкіп, Жұлып апты тұлымын.

Қара меске басын салып, Қара қанын құйдырып, Қан майданның алаңында, Қалған қолды жидырып, «Қара ниет қараң батсын, Депті, енді құрыдың». Тұмар анам батып ойға, Алып бір сәт тынымын. «Өз қанына өзі тойды, Деген екен зұлымың». Бас пен месті арқалатып, «Көрсетсін деп еліне», Босатыпты бірнешеуін, Кир патшасы құлының. Сосын жаны жайланып, Тұмар анам Шешіп түйген бұрымын, Ақсауытын жастанып, Алып көздің шырымын, Жасапты ұйқы ырымын. Елі үшін, жері үшін, Өлсе өлді, Қан майданда батырлар. Күн де өліп, тірілер, Еркек кіндік, Жаулығы жоқ қатындар. Ей, халайық! Сендерге айтар «датым» бар. «Мың өліп, мың тірілген Мен қазақпын» дегенді, Намысы жоқ тексіз бен Ұяты жоқ бетсіздерге сатыңдар. Мен қазақпын, Өлген жоқпын, Өмір үшін күрестім. Елім үшін, Талай-талай тарландармен тірестім. Мен қазақпын, Ерліктің де жырымын, Елдіктің де жырымын. Ел қып, ер қып жаратқан, Бір Құдайдың құлымын., Ұрпағымын, Еділ менен Тұмардың. Бұтағымын, Шыңнан биік, Мәңгі сынбас шынардың. Елі үшін, Жері үшін, «Өлді» деме – шейіт болған жандарды. Олар тірі, Олар мәңгі құндағында Құранның. Аттары да, рухы да, Ата жолы ғұрпы да – Құдіретті ұраным. Соқса «ел» деп жүрегің, Өшпес өмір шырағың. Соқса «ел» деп жүрегім, Мен де өлмейтін шығармын. Атысып та шабысып, Өтті талай ғасырлар. Күн күркіреп, Жер дірілдеп ұраннан, Көктің жүзін тілгіледі жасындар.

Ұрпақ үшін, ел үшін, Ер жастанып, жер жастанып, Өтті талай еңіреген ерлер мен Ай маңдайлы асылдар. Екі талай күн туса, Жұлып алып жүректі. Жауға тас қып боратып, Жебе етіп кірпікті, Желкесінен атыңдар. Арыстан жал айбатты, Жолбарыстай қайратты, Түбі текті халықтан, Туған талай туады, Түкті жүрек батырлар ЖОҚ ДЕМЕ Жоқ болса да «бар» дегін, бар дегендер оңалар, Бар боп тұрып «жоқ» деме, жоқ дегендер жоғалар. Кім келсе де түнермей тұз-дәміңді татырғын, Түгі де жоқ, үні жоқ обалар мен молалар. Байғыз ғана мекендер оба менен молада, Оған ешкім келмейді түстікке де, қонаға. Кім келсе де түнермей түрегеліп қарсы алғын, Хан да, қара, бәрі адам, алалаған оңа ма. Қарайласқан кемтарға, ер көгерер алғыспен, Мұратына жеткен кім, қиянат пен қарғыспен? Жазықсызды жылатып, зәбірлеме жандыны, Мейірімінді бөліскін адам түгіл аң-құспен. Жасар болсаң жақсылық, жаның нұрға бөленер, Жасай көрме жамандық, жазасы улы жебелер. Он сегіз мың ғаламды тепе-теңдік сақтап тұр, Сен біреуді жылатсаң, жыларыңа сене бер. ҚАРТТЫҚ ОСЫ Өмір сырын қандай жан ұға алады?, Ұға алмастан барлығын құп алады. Жарқылдатып жасындай бірте-бірте, Сөндіред те қатардан шығарады. Жарғанаттай жабысқан жар басына, Бірі таяқ, біреуі арбасына, Сүйенумен күйініп, күн батырып, Дөңбекшумен күтеді таңды асыға. Қарттық осы емі жоқ, қайыры жоқ, Біразының баласы, зайыбы жоқ. Түңілмейді сонда да тіршіліктен, Қу қарттықтан басқа еш айыбы жоқ. Жақсы адам қартайса қазына екен, Қазымыр да кездесер пайымы жоқ. АМАНТАЙҒА Ақиық артық туған алғырым-ай, Тұрушы ең тау шыңындай жаңғырып-ай. Сен жоқта Алматыда қалғандаймын, Адасып құла дүзде қаңғырып-ай. Әр кезде арқа сүйер тірегім ең, Белдессем белділермен білегім ең.

Қабыржып кейде көңілім іштей тындым, Жайсыздық сезсем сенің реңіңнен. Хал-жайың қатты батты-ау қабырғама, Көңілге медеу болды сабыр ғана. Сырқатқа сәтін салды шүкір деймін, Жат елден білгір емші табылғанға. Есітіп аман-есен келгеніңді, Ақ күміс ағаң бүгін ерге мінді. Жадырап, жағам жайлау, көңіл көктем, Ұмытып түн ұйқыны бөлген күнді. Бөлендім қуаныштың шуағына, Тілектес туыс, бауыр қуануда. Ақиық қыраным-ай, алғырым-ай, Атадан сендей екі туады ма? Қызығын көре берші тіршіліктің, Кеттім-ау ә дегенде түршігіп тым. Айналған бәйтерекке тамыры бір, Екеуміз бұтағы едік бір шыбықтың. ӨЗІҢ ҒАНА ЖЕР ЖАННАТЫ ҒАЛАМНЫҢ Туған жердің топырағына Тиер кезде табаным, «Таза ма» деп, Табаңымды сүртіп-сүртіп аламын. Әлдилеген ақ бесігі, Әзиз ата-анамның. Өсіп-өнген құт мекені, Бабалары бабамның. Бір өзіндей болар ма екен, Жаратқанның жаннаты? Өзің ғана жер ұйығы, Жер жаннаты Ғаламның. Бозторғайлы, боз жусанды, Сағым жортқан сар далам. Жырым қанша, әнім қанша, Бір өзіңе арналған? Жыры сырлы, жүзі нұрлы, Перзентің едім мен. Туған жерге құт-береке, Тілеп жүрген Алладан. Ақын едім, сал-сері едім, Сегіз қырлы, бір сырлы. Ата-баба жолын қуып, Үміттерін жалғаған. Алатаудың аңғарынан, Ақтарылған Таласым. Қосып жатыр, Алатау мен Қаратаудың арасын. Жарып өтіп, Әлемге аян көне Тараз қаласын. Жөңкіледі бетке алып, Ұлы Бетпақ даласын. Сол Таластың биік жары, «Қызылжардың» баурында, Ақ сүтіннен айналайын, Тапқан мені анашым. Әкем маған алты ай бұрын, Тумай жатып ат қойған. «Жарылқасын, Жарылқасын, Жарылқасын» Аты деп.

Үш қайталап аян берген, Еске ап батыр бабасын. Ұлы бабам, батыр бабам, Үсенұлы Жауғашар. «Қалмақ, қалмақ, қалмақ депті, Қас дұшпаным жауласар». Колпаковский офицерін, Жекпе-жекте мерт еткен. Атын бермей жала жауып, Болғаннан соң дауласар. Қоқан ханы жеріне өтіп Кеткен екен сол күні-ақ Бес ұлының ең үлкені, Есім екен он жасар. Қырық адаммен іздеп шығып Андас би, Бетбақдала, Шу бойына, Шеккен екен жол сапар. Айлап жүріп Шу бойынан, Жауғашарды тапқан соң. Біраз күндер жер аралап, Аунап-қунап жатқан соң. Жауғашарға «елге қайт» деп Андас би; Жауап болмай, Қоштасарда былай депті жарықтық: «Су аяғы құрдым да, Ел аяғы отырар. Енді біздің басымыз, Ақыретте қосылар. Бұдан басқа өзіңе, Айтар сөзім қалған жоқ, Уыз ішкен руымен, У ішкенде арман жоқ». Хош болғын деп бауырым, Сақалынан сорғалатып көз жасын, Бетке алыпты, Шымыр биі, Мәмбет датқа ауылын. Әулиеатада, Әкем туды, мен тудым. Туған жердің неткен ыстық құшағы. Сорлы жүрек, Құс боп алып ұшады. Бозторғайлы, боз жусанды Таласты, Қиялыммен бар болмысым құшады. Туған жерге, Биыл тағы бара алмай, Тарлан тағдыр, Аяғымды тұсады. Ата қоныс, Алматыда, Алатауда жүрсем де. Есіл-дертім, О, туған жер бір сенде. Ұйықтасам да, оянсам да ойымнан, Кетпей қойдың, Жыласам да, күлсем де.

БІЛЕМ ДЕМЕ «Білем деме, шексіз ғалам, тылсым өмір сырларын, Білесің бе шексізден тыс не құдірет тұрғанын. Әлем сырын білмек болып аласұрған жандар көп, Білмек те емес, білген де емес бір данышпан, бір ғалым. Ғалам сырын «аштым білдім» деген болса бір адам, Қаһарынан Хақ Тағала құтылмайды күнәдан. Адам түгіл Дию-пері, жан-жануар Патшасы, Сүлеймен де тылсым сырын бір Алладан сұраған. «Маймылдан деп түбім-тегім» мазақ болған адам-ай, «Дарвин дара данышпан» деп, кәззап болған заман-ай. Компартия жаратқандай он сегіз мың ғаламды, «Алла атын атама» деп, дозақ болған заман-ай.

ХАН КЕНЕ ОТЫРҒАН ҚАРА ТАС БАСЫНДА Кеп тұрмын Қордайдағы Майтөбеге, Майтөбе білгендерге жай төбе ме? Түңліктей төбедегі қара тастың, Сыры да мәлім емес байтақ елге. Кейпінде кемсеңдеген жас баланың, Қарауға қара тасқа жасқанамын. Үш рет басымды иіп тәубе еттім, Болмады өзге басқа еш амалым. Хан Кене, кешіре гөр қазағыңды, Сен шеккен білем қайғы азабыңды. Қайтейін, алтыбақан алаауыздық, Ұлдарын сендей ұлы жаза қылды. Қараған кездерімде осы тасқа, Жанарым толып кетті қанды жасқа. Намысын елдің, ердің ойлаған бұл, Япырмау, жан жоқ па еді сенен басқа. АҚБОЗ ҮЙ, АЙЛЫ ТҮН Ақбоз үй, айлы түн, сылқылы бұлақтың, Көк шалған көк теңіз сыбдыры құрақтың. Тұп-тұнық айдындай аспан мен айнала, Көгенде күйісі қозы мен лақтың. Ару қыз албырар ақ төсек үстінде, Дидары нұрындай алаулы шырақтың. Жалбызды бұлақта құрбақа құрылы, Шалғынды құрақ та шегіртке шырылы. Боз таңда бозбала боз үйдің ішінде, Арудың білектей қолында бұрымы. Жүзіне сұлудың сұқтана қарайды, Тынысын тарылтып дененің дірілі. Жаннаты осы ма Жаратқан егенің, Хор қызы ұйқы да білмейді не дерін. Қос бұрым қос қолын тоқ болып соққанда, Асқынды дірілі өртенген дененің. Сөйлеуге тіл келмей, тұруға әл келмей, Бозбала шошынды келіп ап келерін. Кенеттен қасқырлар ызғи кеп ұлыды, Иттердің басталды шуылы, ырылы.

Іргеден шал-кемпір бастарын көтеріп, Жөтеліп кеп қалды атты адам дүбірі. Жігітте үрей жоқ, құрыды, құрыды. Жылан боп көрінді арудың бұрымы. ЖАНЫ ШУАҚ ЖАН ЕКЕНСІЗ

Таттым аға, ащыны да тәттіні, Енді оралмас балалықтың пәк күні. Көре-көре көсем болар дегендей, Көре-көре білдік жаман-жақсыны. Тоймас көңіл таққа, баққа, сейілге, Тояды екен ықылас пен пейілге. Жағдай сұрап жан ашырлық білдірген, Әлде сізді туған бауыр дейін бе? Құлан сынды құйрығы жоқ, жалы жоқ, Өстім жалғыз ата-анамның бары боп. Кейде тентек, кейде тіпті мұңлылау, Көңіл күпті жүрем әрі-сәрі боп. Аға іздедім ақ шалса да шашымды, Жалғыздықтан ұрдым жарға басымды. Ақ қанаты арманымның қайырылып, Қауырсыны қара жерге шашылды. Жұбандырған сәтіңіз де көп мені, Іні етіңіз, негізіңіз текті еді. Аға таптым дейін арқа тұтатын, Ағасыз ем тағдырыма өкпелі. Азды-көпті өзіңізді білгелі, Тәтті ой тербеп, көзім кірпік ілмеді. Жаны шуақ жан екенсіз Қал-аға, Шуағыңыз шаттандырып жүр мені. ҚОЙСАМ БА ДЕЙМІН ӨЛЕҢДІ Қойса ба деймін, құрысын, осы өлеңді, Өртеніп біттім, өртеген отым, сөн енді. Бар-жоқты шатып, тып-тыныш жатып үйімде. Жазсам ба деймін, роман, повесть дегенді. Жазсам ба екен, жаны бір жайсаң қыз жайлы, Қыз десе сорлы жүректің бәрі сыздайды. Жігітін қырға, ал өзін Сырға жіберіп, Сарғайту қандай, сағынту қандай ыңғайлы. Оп-оңай тағы біреуге бәле ойлатып, Біреуді қойсам желөкпе етіп тойлатып. Кейіпкер үшін өзгертіп болмыс бейнемді, Актер ғып қойсам өзімді-өзім ойнатып. Өтеуім үшін қаламгар деген парызды, Екшемей қосып естіген елден аңызды. Роман жазып, өрнектеп сыртын шығарып, Жүрсем бе екен жазушы болып жаны ізгі. Ақындық жолы ауырлау болып барады, Көзімнен жас та, жүректен қан да тамады. Ойсырап ойдан, езілген қайран еңсемді, Көтеріп жүрсек болатын шығар шамалы.

АСТАН-КЕСТЕН КӨҢІЛІМ Астан-кестен көңілім, астан-кестен, Көз алдыма елестеп бастан кешкен. Бастан кешкен бір күнгі ғұмырым-ақ, Болады екен бірнеше дастан десең. Бір-ақ күннің қайғы мен қуанышы, Бір-ақ күннің күтпеген жұбанышы. Жасартса да он жылға қартайтатын Келер күннің бір сұмдық тұрар ісі. Тақсіретін көп тартқан бір-ақ күннің, Алар болсам есесін сұрап бүгін. Онда өзімді санар ем армансыз деп, Онда өзімді санар ем мұраттымын. ҚАРЫЗЫМ ҚАЛАЙ ӨТЕЛЕР Бір сәттік жарық, Бір тамшы су мен Бір демдік қана ауаңның. Қарызын қалай өтермін, Кім берер мұның жауабын? Адамдар түгіл, Аң менен құсқа, Жасаған жоқпын жамандық, Қаншама жетім-жесір мен қарттың, Алғысын алдым, сауабын. Қамқоршы болдым, Қолымды создым, Қашанда кем мен кемтікке. Араша түстім, Дәрменсіз, әлсіз Өлім халіндегі «жемтікке». Құшағымды аштым, Бауырыма бастым, Жаралы аң мен құстарды. Барымды беріп, Нанымды беріп, Баламдай жанға ертіп те. Рақымы шексіз, Мейірімі шексіз, Жаратқан Егем әлемді. Пендеңнің ісі өзіңе аян, Қажет етпейтін дәлелді. Құлшылық етіп, Амандық тілеп, Ғаламда барлық адамға. Атыңнан, Алла, Жолдаймын күнде, Жолдаймын шексіз сәлемді. ТАҢ НӘСІБІ – ТӘҢІРДЕН Таң нәсібі – Тәңірден, Тәңірім берген әмірмен. Шыбын-шіркей жыбырлап, Құрт-құмырсқа қыбырлап, Таң ата шығар бәрі іннен. Көбелек ұшар қалбаңдап, Қорек ап гүлдің нәрінен.

ЖАМАНҒА – МАЛ, ЖАЛ БІТЕР ЖАМАН АТҚА Жаманға – мал, жал бітер жаман атқа, Жалды деп жаман атты тағалатпа. «Жаманға мал бітті» деп желіктіріп, Тектіге тексіз итті абалатпа. Тағалы ат тепсе біреу мерт болады, Тексіздің жүрген жері өрт болады. Тағалы сирақ бір күн итке жем боп, Малғұнның малы өзіне дерт болады. МӘҢГІЛІК МУЗАМ МЕНІҢ Мәңгілік музам менің, табындырған, Өзіңсің жаным тербеп сағындырған. Ерітіп, елжіреттің жүрегімді, Өзгермей сан бояулы сағым нұрдан. Өзіңсің от жалыным лапылдаған, Өзіңсің құштарлығым басылмаған. Арқалы ақын да мен, батыр да мен, Ешкімге ешқашан да бас ұрмаған. АДАМ БОП ӨТСЕМ АРМАН ЖОҚ Адам боп келдім өмірге, адам боп өтсем арман жоқ, Бақыт пен байлық шайқалса, басыңды мүжір арлан боп. Өмірден кімдер өтпеген, алтыннан сарай салдырып, Жақсылығынан басқа артында, жарты тиын да қалған жоқ. Ақ адал арлы пенделер, жолынан Алла танбайды, Опасыз қоңыз дүниеге, алданып назар салмайды. Тұрса да қылыш жүзінде, жаласын жауып басқаға, Жазықсыз жанды жылатып, халқынан қарғыс алмайды. Құйрығы күміс, басы алтын болса да арам жандардың, Өлсе де, тірі жүрсе де, нағылет аты қалмайды. Бұ дүниедегі қысастық о дүниеге кетпеген, Зұлымдық еткен – өзін де, өрендерін де жалмайды. Құлқынын ойлап күн көріп, көсемсіп жүрген жандардың, Жылтырап сырты жүрсе де, шырағы түзу жанбайды. Бал шарап ішіп балбырап, сауықпен сайран салса да, Көргені көрдей азап боп, мейірімі шөлі қанбайды. АБАЙҒА О жарықтық, тұғырыңа табындырдың талайды, «Оқу керек, оқу керек» деп жатамыз Абайды. Бар-жоғы жалғыз кітап мұра еттің ұрпаққа, Осқырынған ойы олақтар ондап томын санайды. Жақсы нәрсе аз болады, жердің беті астында, Аз емес пе інжу-маржан арасында тастың да. «Өлең – сөздің патшасы» деп көтеріп ең көгіңе, Патша сөзді күл еткеннен, пұл еткеннен қаштың ба? ЕДІЛ БАБА, ТҰМАР АНА ҰРПАҒЫ

Еділ баба, Тұмар ана ұрпағы. Атты арайлап, Тәуелсіздік нұр таңы.

Ата-баба, Ерлік жолын паш етер, Бар әлемге, Замананың бұл шағы. Тәлімі жоқ, Тас мүсінге табынып, Өтті халық, Іштей тынып қамығып. Еділ баба, Тұмар ана дидары, Жатыр әлі, Жеті қат жер жамылып. Тау басынан, Арнайы алаң жасатып, Нар тұлғасын, Мәрмар тастан қашатып, Қояр болсақ, Ұлы Баба, Ұлы Анаға ескерткіш, Әлемдік Бар ғажайып осы артық. Түбі текті, Түркі деген халықтың, Құдіретін Осылай-ақ танытқын. Қаратау мен Алатаудың басына Нар мүсінін Қойып екі алыптың. ҚҰЛШЫЛЫҚ ЕТ ТӘҢІРГЕ Он сегіз мың ғаламды, Жаратушы Тәңірім. Тәңірімнің бар ғалам, Орындап тұр әмірін. Теңіз тулап сапырып, Дауыл тұрып жапырып, Таулар жатса от болып, Орынынан атылып, Ғаламатын бәрінің, Жасап тұрған Тәңірім. Ей, адамзат баласы, Алданышың – жиғаның. Ақыреттік – иманың, Иманыңды жоғалтпа. Иманыңды жоғалтсаң, Жол ашқаның тозаққа. Әзәзілге алданбай, Адал жүріп, оң атта. Жоқтан бар ғып жаратқан, Шетсіз-шексіз ғаламға, Нұр сәулесін таратқан. Рақыммен қараған, Жанды-жансыз бәріңе, Құлшылық ет Тәңірге, Құлшылық ет Тәңірге. Жоқтан бар ғып жаратқан, Шексіз ғалам Егесі,

Арайлы әрбір таңыңды, Құлшылықпен хош алам. ОН СЕГІЗ МЫҢ ҒАЛАМНЫҢ Он сегіз мың ғаламның, Егесіне құлшылық. Таңым атып арайлап, Жарқырап тұр күн шығып. «Қурамасын тәні деп, Мейірленсін жаны» деп, Су мен ауа беріпті, «Өлмесін» деп тұншығып. Болмысымды жаратып, Құлақ берген, көз берген. Айтатұғын ойымды, Тіл арқылы сөз берген. Кереметін ғаламның, Түйсік берген сезінер, Қас қағымда өзгерген. Құдіретіңе құлшылық! Шексіз ғалам Егесі, Бір өзіңе құлшылық. Мейіріміңе бөлендім. Көрген жоқпын таршылық, Баршылыққа кенелдім. Өлең жаздым толғанып, Ән де, күй де шығардым, Домбырамды қолға алып. Бәрін бердің бойыма, Қасиетті өнердің. Өзім тігіп аламын, Өзім киер киімді. Өзім жасап аламын, Керек-жарақ бұйымды. Орындалып жатады, Ойдағының бәрі де, Жоғым болса іздеген, Өзі келіп бұйырды. Қабыл болса екен деп, Құлшылығым жасаған, Тебіреніп кейбірде, Жанарыма жас алам. ЛАУЛАП ЖАНЫП ЖҮРГЕНДЕ Лаулап жанып жүргенде, Заулап өмір өтіпті. Көктемім де, жазым да, Көзден ұшып кетіпті. Күпті етіп көңілді, Күңірентіп күз келіп. Аяз тақап ақ шұнақ, Сықырлатты есікті. БОТАҢ ЕДІМ Бозторғайлы, Боз жусанды боз далам. «Боз далам» деп, Ботаң едім боздаған. Тарлан тағдыр, Бұрғызбастан тізгінді, Келмей саған, Жылдар өтті ондаған.

Кешір мені, туған жер, Жылына бір ұясына оралар, Құсың құрлы болмаған. Келіп бүгін, Көріп бүгін, Сенен табан ізімді. Көз алдыма, Өткен күндер тізілді. Көзім жасы, Шоқ боп тамып кірпіктен, Өртеп кетті Өзегімді, жүзімді. Дір-дір етіп, Аяғымды баса алмай. Тізелерім бүгілді. Туған жердің, Қандай ыстық құшағы. Қайран жүрек, Құс боп алып ұшады. Боз даланың самалы, Ата-анам боп құшады. Бозторғайдың Шырылына тең келмес, Әлемдегі Барлық бұлбұл, құс әні. Балбыратар бойымды, Шарықтатар ойымды, Боз жусанның жұпары. Кіндік қаным тамған жер, Табан ізім қалған жер. Өңім түгіл түсімде, Орап алған жөргекке, Құшағына қысады. О, туған жер, туған жер, Кіңдігімді буған жер. ЖАЛҒЫЗДЫҚ Жалғыздық жанға көп батты, Жанарым жасқа малшынып. Жабылып иттер көп қапты, Жамбасқа түстім жаншылып. Бұғана қатпай бүгіліп, Төзбеске төзген екенмін. Жығылып бірде сүрініп, Тауқымет жүгін көтердім. Ата-анам, жарым, он балам, Сүйеніш етті сүлдемді. Бір Алла шығар қорғаған, Бекітсе бекем іргемді. Садақ та болып керіліп, Жебе де болып тартылдым. Жүрегім, етім сөгіліп, Ашамай ерге артылдым. Ата-ана, жарым, баламның, Жыламағанын тіледім. Төркінсіз қалған анамның, Түріне қарап жүдедім. Түңілтіп кейде өмірден, Үмітсіз үрей от шашты.

Қылыштай күлге көмілген, Жүзімді қайғы тот басты. Құла дүз болып қаңырап, Құлазып талай көңілім. Ақшам да болып жамырап, Түнерді түндей өмірім. Қуатым, күшім таусылып, Иекті жарға тіредім. Қара жерді де қаусырып, Қан жоса болды білегім. Сыймастан топас ортаға, Шырқырай шыңға ұмтылдым. Ақынды жеуге қорқа ма, Құлдары қорқау құлқынның. ЖАМБЫЛ ЕСКЕРТКІШІНЕ Сан рет келіп тәубе еттім, ескерткішіңнің басына, Маңдайды сүйеп сиындым, тұғырдың суық тасына. Тасып та келген шығармын, тасыма дерсің, тасыма, Жасып та келген шығармын, жасыма дерсің, жасыма. Көмілердей кезім бар, көзімнің ыстық жасына, Тасытып келген жырларым ақындар сөзі өлмес деп, Жасытып келген мұңдарым өлгендер қайта келмес деп. Алмалы Алатауымды, жаңа ұрпақ, жаңа қауымды, Әттең-ай, әттең, атам-ай, қайтып кеп енді көрмес деп. Тәуелсіз еркін еліне жырменен сәлем бермес деп. Күліп те тұрып жылаған, көзінің жасын бұлаған, Жаныңның жұмбақ екенін біле де бермес бұл адам. Жап-жарық алдың болғай деп Алладан тілек тіледім, Өзің жоқ, сөзің қалыпты белгідей атамұрадан. Қазынаң ортақ қазаққа, ұлы боп туған – ұлы адам, Елу жылда ел жаңа, жүзде қазан дегендей, Ел-жұртың жаңарған, көктемгі жасыл белеңдей. Көзіңді көрген көнеден атақты жандар аз қалды, Бұлбұлың еді сайраған, дүлдүлің кетті Кенендей. Кеудесі қобыз шанағы, сыңсытып қала, даланы, Нұрғисаң жүр тойында жез қоңыраулы жебендей. Күмбірлете күй төккен замандасың Динаны, Өзің қалай сыйласаң, халқың солай сыйлайды. Күйі қалды артында, үйі қалды артында, Жақсылардың өлімі-ай, қинады ғой, қинады. Тәте, тәте, тәтелеп сандуғаштай сайраған, Күндей болып күлімдеп екі көзі жайнаған. Еркелеткен елігің ерте кетті Күләш та, Кімнің гүлі солмаған, кімдерден бақ таймаған. Бізден жақсы білетін сырың менен мұңыңды, Жазып алар жабыла нөсерлеткен жырыңды. Қасым да жоқ өмірде, Ғали да жоқ өмірде, Әулиедей көреміз Әбділда ақын ұлыңды. Топырақтарың торқа боп, жандарың жаннат бағында, Кездестіңдер ме ғазиздар, кездестіңдер ме тағы да? Аруақтарым айбарлы, желеп те жебеп жүріңдер, Артында қалған ұрпақпыз, көзіңнің қара-ағы да. Толғай да толғай өмірді, тоқсан алтыға толғанда, Мәңгілік кетпес бақ құсы басыңа келіп қонғанда. Серік боп қызыл жолбарыс, жортқанда жолың болғанда, Кере қарыс кең маңдай туылған бір ұл сол манда.

Басқарып отыр халқыңды айналаған қара орманға. Салтанатты түрге енді сайын дала, бар қала, Тойың, ата, басталды Атырау, Алтай, Арқада. Алатаудың ұл-қызы абыр-сабыр күн-түні, Ұмыт болған ұйқысы қанбаса да, қанса да. Жүз елу жыл болыпты келгеніңе өмірге, Ғасыр бойы ақын боп ғұмыр кешу жеңіл ме? Жалпақ әлем жаңғырып жатыр міне, тойында, Мұндай құрмет көріп пе Шыңғыс, Бати, Темір де? ҚЫЗЫҒЫН БҰЛ ЖАЛҒАННЫҢ... «Баласы Қошқарбайдың Шашубаймын, Болсам да малға кедей, тілге баймын. Күніне мыңды алып, жүз берсем де, Қалтамның түбі тесік байымаймын». Мыңды алып, мен де жүзді беріп келем, Қызығын бұл жалғанның көріп келем. Баласы Қошқарбайдың Шашубайдай, Малға емес, сөзге көңіл бөліп келем. Тартқан ба мінезім де Шашубайға, Шашылып жатам кейде, басу қайда? Айрылып барымнан да, нарымнан да, Іздеймін жан ашуын басуға айла. Жоқ демен сонда-дағы жоқ демедім, Жоқтан бар жасамай ма отты өлеңім?! Мыңды алсам, мыңды беріп, мыңдап танып, Ақынның сал-серісі боп келемін. Той бастап, жорға міндім тербетіле, Сыймадым тасып көңілім жер бетіне. Жарқылдап найзағайдай өткен күннің, Саусақты басайыншы пернесіне. Бір перне бір пернеден мұңлылау ма? Сазды үні сүйегімді бұрғылауда. Қияда шарықтаған қайран көңіл, Күн санап шыңырауға құлдырауда. Ауладым Алатаудан ұларымды, Кеудеме бастым жұпар тұмарымды. Дүние сырға тұнған, жырға тұнған, Баса алмай қойды-ау бірақ құмарымды. Десе мұң мен қайғы қаншама ащы, Өмір деп жасар адам жанталасты. Он келіп, он кетсем де, беу дүние, Құмарым саған деген тарқамас-ты. БАР ҚАЗАҚТЫҢ БАУЫРЖАНЫ Бар қазақтың Бауыржан – намыс, ары, «Жоқ» дегеннің жақтары қарысады. Баукең рухы мәңгілік шындық үшін, Зұлымдықпен, зұлматпен алысады. Бар қазақтың Бауыржан – мақтанышы, «Жоқ» дегеннің – демеңдер «аппақ іші». Талайлардың жетсе де таққа күші, Бауыржандай болмайды басқа кісі. Бар қазақтың Бауыржан – батыр ұлы, Батыр ұлы, тағы да ойшыл, ақын ұлы. Бір ата емес, бар қазақ әулетінің, Асыл ұлы, айрықша ғасыр ұлы. Бар қазақтың Бауыржан аңызында, Аңызынан шошынар жанымыз да. Түпкі ойын Баукеннің білген қазақ, Дақ түсірмей өтеді арымызға.

Бар қазақтың Бауыржан еркесі де, Жол бастаған ай мүйіз серкесі де. «Бауыржандай болам» деу пендешілік, Тілі шығып кетпесін желкесіне. Бар қазақтың Бауыржан ділінде жүр, Есіне алмас қазақ жоқ күніне бір. Халқы үшін жан кешкен қас батырға, Беріледі қала аты түбінде бір. Бар қазақтың Бауыржан бауырындай, Ел-жұрттың бәрі туған ауылындай. Қаһарлы үні Баукеннің соғып өтер, Киесінің ғаламат дауылындай. Бар қазақтың Бауыржан тірегіндей, Жыласа да өтіпті күле білмей. «Халқым» деген қайғыңды бөлісер кім, Болмаған соң жүрегі жүрегіндей. Бар қазақтың Бауыржан айбарындай, Айбарлының биік жоқ байрағындай. Өрт оранған Баукеннің өсиеті, Анттың, серттің бұзылмас қаймағындай. Бар қазақтың Бауыржан жүректісі, Жүректіге табынар білек күші. Сөзге келген Баукеңмен даңғойлардың, Жұлып алған өз ернін күрек тісі. Бар қазақтың Бауыржан – қаһарманы, Аты өшпес, таусылғанмен татар дәмі. Қара ормандай артында халқы бар да, Арманының жаңғырып жатар бәрі. Бар қазақтың Бауыржан жанашыры, Болған емес халқынан дара сыры. «Сақтаймын» деп, ана тіл, әдеп-ғұрпын, Арыстандай тордағы аласұрды. Бар қазақтың Бауыржан ағасындай, Пейілі кең жазира даласындай. Бақытжаннан бөлген жоқ ешбіріңді, Ақыл айтты кездессең баласындай. Бар қазақтың Бауыржан пірі дегін, Пірдің рухы өлмейді тірі дегін. Барлық елмен тең екен тереземіз, Санай берсек қазақтың ірілерін. Бар қазақтың Бауыржан сүйіктісі, Көре алмаған дұшпанның күйіпті іші. Алтын жұлдыз алсаң да, алмасаң да, Батырлықта сенен жоқ биік кісі. ҚАРА АРҒЫМАҚ АРЫСА «Қара арғымақ арыса қарға адым жер мұң болар», Кәріп етсе кәрілік кәдірлі басың сұм болар. Арылдаған арыстан айға шауып мертіксе, Аңдығаны тышқан мен ін маңында жым болар. Тәубе де тәубе бар-жоққа, орынсыз асып-тасыма, Кәрілік пенен кәріптік келместей көрме басыңа. Талығың жүріп тұрғанда талқаныңды бөліскен, Жақсылығың жоқ болса, жан жоламас қасыңа. ХАН БАСЫМДЫ Хан басымды, қадірімді өзім кейде қорлаймын, Бармас жерге бару үшін өзімді-өзім зорлаймын. Қорсылдасып шошқалармен, ырылдастым иттермен, Өзіме де обал жоқ-ау, обал жоқ-ау, оңбаймын. Амал бар ма, тағдыр жолы – өрмекшінің торындай, Қар боратып қас қағымда қайнатады-ау сорыңды-ай. Қыран аспас хан басыңа қарға саңғып қонған соң, Өтер күнің, өтер түнің, айтшы, қалай қорынбай.

Жолдас болсаң жақсыменен, жетерсің деп мұратқа, Жолдас болсаң жаманменен, қаларсың деп ұятқа. Кемеңгерлер кетсе де айтып, тағдыр атты тарланым, Шаң да жұтып, шаң жұқтырар шашасымен тұяққа. ШЫҢҒЫС ХАНҒА (33 түрлі түркі халқы бар) Жалпақ әлем жартысын тізесімен илеген, Жалаң қылыш жүзімен жарты әлемді билеген. Ұлы қаған Шыңғыс хан соңғы демі бітерде, Өтті екен өмірден қандай көңіл күйменен. Опасы жоқ дүние, опаң қайда деді ме? Ата-ана, жан жарым, ботам қайда деді ме? Алқымдаған ажалға айлам қайда деді ме? Айбары асқақ алтын тақ, пайдаң қайда деді ме? Ұлы қаған Шыңғыс хан алыбы екен алыптың, «Құлшылық қып Тәңірге» құдіретіңді таныттың. Мәртебесін өсіріп кеткен екен мәңгілік, Жүрегінде түгі бар Түркі тектес халықтың. Қайталанбас ғаламда қаһармандық жолы үшін. Ұлы қаған рухына бас иіңдер сол үшін, Батырлық пен ерліктің өшпес өршіл жолы үшін. Түркі тектес халықтың түп тегі бір, қаны бір, Қодырайма қытайым, ожырайма орысым. Тарихи бұл шындық, жалғандық жоқ сөзімде, Сендер де еттің үстемдік кезендінің кезінде. Заман басқа, заң басқа, енді бізбен арбаспа, Өз билігің өзіңде, өз билігім өзімде. Ұлы қаған Шыңғыстың таппай жүрміз сүйегін, Қай ендікте жатырсың жаһангерім, киелім. Оңтүстікпен Солтүстік, батыс пенен шығысқа, Қайда екен қабірің, күнде басты иемін. ЕЛ БАР МА? Ер бар ма қабырғасы сөгілмеген, Халық жоқ «елім-ай» деп егілмеген. Құдайдың қаһарына ұшыраса, Қабысар қас қағымда көгің жермен. Ақылды баққа, таққа мастанбайды, Қас батыр қалың қолдан жасқанбайды. Қайғысыз бұл жалғанда бір пенде жоқ, Күнді де қара бұлт астарлайды. Ойланғын таққа, баққа иелерім, Қорғаның, қорғанышың – киелі елің. Халқыңның кәдіріне жете алмасаң, Бетіңді өз қолыңмен күйеледім. АДАЛДЫҚҚА СҮЙІНДІМ Адалдыққа сүйіндім, Арамдыққа күйіндім. Жақсылыққа иілдім, Жамандыққа шүйілдім. Ортасында орным бар, Алашқа ортақ жиынның. Сұрамай кел, ағайын, Хал-жағдайын күйімнің.

Дастарқаны жиылмас, Қыдыр қонған үйімнің. Не көрсем де шүкір деп Бір Аллаға сүйіндім. АЛЛАНЫҢ ШАПАҒАТЫ Алланың шексіз мейірім шапағаты, Алланың жан адамға аманаты, Ақыл-ой аң-құстардан артық берген, Тірлікте шықпасын деп жаман аты. Ар-намыс, оттан ыстық сезім берген, Кең пейіл, кешірімді төзім берген. Әзәзіл арбап кейбір адамдарды, Ақ жолдан адалдықтан безіндірген. КҮЙ Жер мен көктің қосылып, Күңіренген үніңдей. Күй шығарсам деп едім, Қорқыт баба күйіндей. Бір күй шықты сарыны, Шертілісі өзгеше Түні бойы тартамын, Кейде көзім ілінбей. Күңіреніп қос ішек, Қоса өксір шанағы. Зар илеген пернеден, Қанды жастар тамады. Аттандаған Алаштап, Тау мен тасты жаңғыртып, Тербетеді даланы. Куә өткен өмірге, Көкте күн мен қара жер. Ғасырлармен бір көшіп, Ел артынан барады ел. Ұмыт болар бағың да, Ұмыт болар тағың да Келер ұрпақ есінде, «Елім» деген қалады ер. Күңіреніп күй іздер Қарасайдай батырын. Күңіреніп күй іздер Сүйінбайдай ақынын. Дау шешілмей зар илеп, Күй жоқтайды адамның, Төле би мен Қазыбек, Әйтекедей асылын. БІРТЕ-БІРТЕ Бірте-бірте ғайып болып бәріміз, Ұмыт болар шалқып салған әніміз. Көшер, кетер, өшер жердің бетінен, Біздер салған сәулет сарай сәніміз. Даналардың сөзі, бәлкім, жатталар, Ақындардың өлең жыры сақталар. Халық қанын сорып өткен қорқаудың, Моласы да, сүйегі де тапталар.

БОЛМЫСЫ ЖАМАН АДАМНЫҢ Болмысы жаман адамның, Жақсылығы жоқ, жалынба. Маңсаптың құлы наданның, Маңына бар ма, табынба. Еркіндік атын қорлама, «Ұл таптым» деген анаң бар. Тамсанып оңай олжаға, Таптата көрме табанға ар. Опасыз мына жалғанда, Жақсы ісің ғана қалады. О дүниеге барғанда, Нұр шашып қарсы алады. Жандыға қылған жазаның, Жауабы болмас демегің. Тартасың сен де азабын, Келгенде бір күн кезегің. Түскенде Тәңір сотына, Өлшеніп күнә, сауабың. Дозақтың түсіп отына, Бере алмай жүрме жауабын. ШЕКСІЗ ҒАЛАМ, ҚАЛАЙ ҰҚТЫМ СЫРЫҢДЫ Шексіз ғалам, қалай ұқтым сырыңды, Ұқпай өтті-ау, не бір дана бұрынғы. Раббым-ау, шексіз тылсым сырына, Сонша неге құштар еттің құлыңды? «Ғалам шексіз, шектеулі ақын ойыңда, Шексіз сырын білмесең де мойында. Деген бір үн естіледі ғарыштан, Білмейсің деп, не барын өз бойында». Басымды идім құдіреттің күшіне, Тылсым сырын алмас ешкім түсіне. Жаратушы он сегіз мың ғаламды, Ақыл мен ой жетпес Алла ісіне. АЙТАР СӨЗДІ ҰҒУҒА САНА КЕРЕК Айтар сөзді ұғуға сана керек, Айтпасаң да сезеді дана зерек. Ақыл айтып арыма ақымаққа, Ақымақ боп өлгенше қала бермек. Түсініксіз, түйсіксіз пенделерге, Келесау боп көрінер өңгелер де. Құдай баста кеміс қып жаратқан соң, Ми құйсаң да мың рет жөнделер ме?

ЕЙ, АДАМДАР! Ей, адамдар, зәбір берме жандыға, Ая, ая, аңыратпа аңды да. Бір Алладан мейірім, тоқтам сұрайық, Жүрген жері, екі қолы қандыға. Адам түгіл, аң-құстың бар киесі, Мына жалған бәріне тең тиесі. Жетім қалған марал лағын көргенде, Қандай жанның босамайды жүйесі. Атпа, атпа Аққу түгіл қарғаны, Жазықсыздың тимей кетпес зардабы. Мергендер жоқ шайналмаған бармағы, Қара мерген құлан атып киелі, Су қараңғы соқыр болып зарлады.

Сезім болса адамға тән бойыңда, Мылтық түгіл қол созбағын сойылға. Шыбын жаннан алтын тағым садаға, Деген Патша сөзі жүрсін ойыңда. ЖАҚСЫЛЫҒЫҢ БОЛМАЙДЫ Бар арманы, аңсары ауғандардың ақшаға, Жақсылығы болар деп ойламағын басқаға. Алла берген мейірімнен ада болған жандардың, Жүрегі де, жаны да айналады тасқа да. Жүрегің тас болған соң, тойымсыз аш та боласың, Ел-жұртыңды жау көріп, бәріне қас боласың. Топастықтың торында өтіп есіл өмірің, Пасық ойлы жексұрын имансыз нас боларсың. «Дүние» деп, дүние» қор боп өтсе өмірің, Санатына адамның қосар дейсің сені кім? Қоңыздардай боқтан-боқ домалатып діңкелеп, Демің бітсе ит құрлы еленбейді өлімің. ДОС ЖЫЛАТЫП АЙТАДЫ Дос жылатып айтады жаны ашып, «Жүрмесін» деп орынсыз асып-тасып. Дұшпан мақтап күлдіріп, бүлдіреді, «Жер қапсын» деп, жер болып бетін басып. Дос пен қастың білмеген айырмасын, Білер бір күн қанаты қайырылғанын. Алла сүйген пендесін құлым десе, Абыройдан сол құлын айырмасын. АЛЛА, АРУАҚ ЖЕБЕДІ Алла, Аруақ жебеді, Қатарға қосты, теңеді. Ата-анадан бір жалғыз, Жарым көңіл мен еді. Бауырында өстім Әжемнің, Әжемнің сөзі дем еді. Ауырсам қолы ем еді. Жүз жасқа келіп көз жұмды, Өтсе де әжем өмірден, Рухы әлі, әлі де, Өркенімді өсірген, Тілегі шығар Әжемнің, Бата, алғысы көп еді. АҚЫНДАР-АЙ, АҚЫНДАР Ақындай мейірімді, Әлемде жан бар ма? Анадай тербетіп, Таңдардан таңдарға, Тәтті үміт жетелер, Арманнан арманға. Жауға да жамандық ойламай, Араша болатын аңдарға. Ақыннан мейірімді, Жан бар ма жалғанда? Ақындай турашыл, Әлемде жан бар ма? Ешкімге жағынып, Табынып жүрмейтін.

Қалды артта бауыр, туыс қия алмай, Анаң отыр өксіп жасын тыя алмай. Өң мен түстің ортасында мен жүрмін, Әлі күнге ақыл есті жия алмай. «Бала шіркін бауыр етің» дегенге, Сенбеуші едім, енді менде сенем де. Сен кеткелі көкте күнім тұнжырап, Қара бұлт айналып жүр төбемде. Өткен күнді, кеткен күнді санаймын, Кавказ тауы қай тұста деп қараймын. Қиял жеткен кеңістікке көз жетпей, Көк теңіз боп кетер бәрі маңайдың. Иығыңнан төгіліп қос бұрымын, Қайда кеттің, қайда жүрсің, құлыным? Көтере алмай сенің қайғы жүгіңді, Үзілгендей сезінемін жұлыным. Көңілімізден тарқамады бір күдік, Оған талай тұншықсақ та сүңгідік. Кешір, қызым, туған мына еліңнен, Саған қалай табылмады бір жігіт. Енді барып қолыңнан дәм татам ба? Қайдам, қайдам, ойлай берем жатам да. Құлыным-ау, бізден мәңгі кетіп пе ең, Сағынтасың, сарғайтасың қашанға? ЖАЛҒЫЗЫ ЕДІМ Жалғызы болдым иманды ата-ананың, Құлыны болдым жусанды жұпар даланың, Жалбызы болдым бұлбұлды бұлақ жағаның. Бұла боп өстім, бұғалық түспей мойныма, Оранып ерке даланың сағым, самалын. Өмірде тіптен жамандық барын білмедім, Алаңсыз өтті күндерім менен түндерім. Көрмедім ешбір үйлерді есік құлыптап, Ішінен салып қойғанын, түнде ілгегін. Атамның күйін тыңдадым, әнін әжемнің, Жетектеп алып жүргендеріне мәз едім. Ес білген шақтан сіңіріп өстім жүрекке, Халқымның ғұрпын, салты мен дәстүр, әдебін. Көктем деп көктем көкектер ерте келетін, Көкек деп көкек әр жерден жемін теретін. Даладан ошақ қазылып, қазан асылып, Қаз-қатар үйлер наурыз көжесін беретін. Дүркірей шапқан қозы-лақ соңынан еретін, Қолыңды созсаң, саусақтарыңды еметін. Қарайған жанға кейбірі қарап маңырап, Іздейтін еді өрісте жүрген енесін. Тартылып желі құлындар түгел байланып, Биелер кетпей жүретін желі айналып. Тайларды ұстап жігіттер күзеп шетінен, Кезекте-кезек жататын қайшы қайралып.

Сіміріп саумал көпіріп тұрған көбігі, Құлын болып айнала шаптым желіні, Айғыр да болып азынап жерді тарпушы ем, Таптамақ болып үйірге шапқан бөріні. Па, шіркін, қайда балауса шағым, бал шағым, Қап-қара батпақ шылаулы ойдан шаршадым. Көгілдір аспан көз жетпес далам, туған жер, Дауылыңды да сенің, жауыныңды да сенің аңсадым Шалқар сағынышымды шерте де, шерте Шертпе күйменен тарқадым. АҚБОЗ АТТЫ БАТЫР Астан-кестен от жалын жер мен көктің арасы, Не боп кеткен Ресей, қайда қала, даласы? Өлі дене жол бойы, бода-бода босқындар, Қанталаған үрейден көздерінен шарасы. Қандай күйде Москва, қайда ұлы көсемдер? Қайда Ұлы Армия дейтін жауға «келсең-кел». «Қару артқан арбалар батып жатыр батпаққа, Деді біреу «немістің өліктерін төсендер». «Тоқтат» деген қаһарлы дауыс көктен санқ етті, Қолыңдағы қылышы күн көзіне жарқ етті. Бір өлікті сүйреген екі сарбаз, Баукеннің Қорқып кетіп сұсынан, қара жерге жалп етті. Найзадай боп шаншылған ақбоз аттың үстінде, Кім болды екен мынау жан, құдіретті күштің бе? Дегендей боп қалың топ аңтарыла қарап тұр, «Жер астынан шықтың ба, әлде көктен түстің бе?» «Қорламаңдар өлікті болса дағы малдікі, О да сендей жандікі, о да мендей жандікі. Қорлауменен мәйітті жете алмайсың жеңіске, Келер күннің жеңісі әділет пен ардікі».

Деді Баукең алғашқы қаһарынан басылып, Екі сарбаз беттерін бұрып тұрды жасырып. Тебінді де ақбозын батыр жорта жөнелді, Тұяғынан атының қанды батпақ шашылып. Қасіреттен тұнжырап қара орманы орыстың, Қарға, құзғын қаптап кеп басып жатыр жол үстін. Көз алдына елестеп туып өскен кең дала, Ойлап кетті Баукең де жайын ата қоныстың. Сағыныштан елжіреп ет-бауыры бір түрлі, Терең ауыр тыныстап тебірене күрсінді. «Соғыссыз-ақ, халқым-ай, қырылдың-ау сен де», – деп, Кірпігіне мөп-мөлдір бунақ-бунақ бүр тұрды. Отызыншы жылдардың аштығы мен жазасы, «Елім» деген марқасқа арыстардың қазасы. Көбіне-көп түнеріп жүретұғын Баукеннің, Болып келген екен-ау іштей тұтар азасы. Басылмастан келеді ақбоз аттың арманы, Жетер жерге қалса да әлі жолдың жарымы. Бүгін Баукең кездесіп Жуков, Васильевскийге, Сынға түспек әскери тәсіл, өнер, дарыны. Келді Баукең Маршалдар штабына күн бата, Басталмақшы шабуыл жау тобына таң ата. Генералдар Чистяков, Баграмян екеуі, Отыр екен бар жайды Бауыржанға қарата.

Жуков қана жай басып аралап жүр бөлмені, Құптап Маршал Васильевский, Баукең сөзін бөлмеді. Быт-шыт етіп жорықтың Баукең барлық жоспарын, Баграмян, Чистяков өлердей боп терледі. «Ертеңгі күн басталар шабуылдың жоспары, Арманыңдай аңшының қамап соғар шошқаны». Деген Баукең сөзіне Жуков ыршып түсті де, «Қарай гөр» деп жақтырмай қып-қызыл боп тоқтады. Кірпігін де қақпастан Баукең ойын салмақтап, Жорық жолын, тәсілін айтып берді тармақтап. «Өз полкімді бастаймын, – деді, Баукең айқасқа, Құтылмайды жайының өңешінде қармақ қап». Түні бойы Баукеңнің ой-пікірін талқылап, Ұсынысын қос Маршал қосқан болды жартылап. Басталды да таң ата бір ғаламат шабуыл, Жер мен көктің арасы қоя берді қалтырап. От ішінде ақбоз ат орғып шауып барады, Жарылыстан жалт беріп, кейде тұра қалады. Қарулы қол, қаһарлы үн артқа мойын бұрғызбай, Өрт пен оқтың қайнаған ортасына салады. Уралаған сан мың қол Бауыржанның соңында, Айқас салып келеді жау тобымен жолында. «Алға» деген батырдың жан айқайы жаңғырып, Жай отындай қылышы жарқылдайды қолында. Жердің беті қан талақ, күн де батты қанталап, Өлмегендер өлісін келе жатыр арқалап. Құрбандықсыз жеңіс жоқ, аза тұтқан арыстар, Ілбіп басып келеді, қалған екен шаршап-ақ. Бұлт та тұр қанталап, жол бойы да қан талақ, Жаралыны саулары келе жатыр арқалап. Бауыржанның кеудесін тілгіледі бір өксік, Соғыс бітіп қай күні қайғы мен шер тарқамақ. Қара орманда үрейлі көрінеді қанталап, Жау секілді жаралы қайта шапқан анталап. Адам Ата, Хауа Ана ұрпағына өкпелі, Мамыражай күн туып Алла қашан жарылқамақ. АРМАНЫМ ЖОҚ Тәуелсіздікке тағзым етіп бүгілдім, Тыныштығы үшін көрген күнімнің. Тыныштығы үшін сүмбіл түнімнің. Ай мүйізді, ашатұяқ құдайы, Еркіндігі үшін ана тілімнің. Тәубе, тәубе тәуелсіздік таңыма, Азат таңым арай шашты бағыма. Азат таңым нұрын құйды жаныма. Күні-түні шүкіршілік етемін, Қорғанышым – елім, жұртым барына. Ұрпағымның арманы жоқ алдағы, Қыран қиял келешекке самғады, Қыран қиял бар әлемді шарлады. Еркіндікке қолы жеткен елімнің, Арайланып атар мәңгі тандары. Арманда өткен әзиз ата-бабалар, Әлихан мен Ахметтей даналар.

Бармақ шайнап өткен кеше ағалар. Сендер көрген қасіреттен ұрпақтың Жүрегінде жазылмайтын жара бар. Ұрандатып өлмес рухтарынды, Ұлдарың мен қыздарың жүр жалынды. Ерлер де бар «елім» деген арынды. Ботадай боп боздап жүрген ел-жұртың, Еңселі ел боп бар әлемге танылды. МАЗМҰНЫ Ақын туралы аз сөз (З.Шілдебайұлы)............................ 3 Бірінші бөлім Жасын боп өткен жастық шақ Жарқылдап өткен күндерім ............................................ 9 «Туған жер, еркелетші құлыныңды ...» ......................... 9 «Дүние көз тойғысыз көрікті екен ...» ........................... 10 «Туыстар түбі бірге, қаны бірге ...» ............................... 11 Бәйге ................................................................................. 11 Туыс бар ........................................................................... 12 Лермонтовқа .................................................................... 13 Күмбірлеп кеудем ............................................................ 14 Бір басыма ........................................................................ 15 Теңестіру .......................................................................... 15 Үкім жүрмес жүрекке ..................................................... 16 Сендей-ақ болсын әр ақын ............................................. 16 Өкінбейді ......................................................................... 17 Өрмелеп келем ................................................................. 18 Шықтарын төкті боз көде ............................................... 18 Туған жер ......................................................................... 19 Мен туыппын көктемде .................................................. 20 Мұхтар Әуезовке ............................................................. 21 Әже ................................................................................... 22 Оңашада ........................................................................... 22 Ана тілім .......................................................................... 23 Жыр селі ........................................................................... 24 Жалынға жанды жанып ап ............................................. 24 Тәтті екен күндер ............................................................ 25 Тебіренбеймін мен неге .................................................. 26

Барымды айдап, тасып ................................................... 47 Адамдығын өзінің түсінбеген ........................................ 47 Үлгі еттім ......................................................................... 48 Қалқайып есегінің құлақтары ........................................ 48 Аялай бер, домбыра, арманымды .................................. 49 Кездерім көп .................................................................... 49 Жолдас деп жүрдім талай ............................................... 50 Жоқшыдай жоғын іздеген .............................................. 51 Ер де арып, еңкейіп тынады екен .................................. 51 Барды барға теңегін ........................................................ 51 Өзім барда ........................................................................ 52 Ұйқысыз өтті сан түндер ............................................... 53 Күнде ертең деп ............................................................... 53 Сар далам ......................................................................... 54 Желпінткен туған жердің белеңдерін ............................ 54 Мен болып, досым, қарашы ........................................... 55 Шабыт – шаңырақ ........................................................... 56 Жастық шақ өтіп бара ма? .............................................. 56 Балаларым, бақытым ...................................................... 57 Өлеңдерім, өмірлік жан асылым ................................... 59 Өзіңсің ақын .................................................................... 60 Жүрегі перне жан едім ................................................... 61 Тұңғиық көкте нұр шашып ............................................ 63 Ризамын құбылыстың бәріне де .................................... 65 Мені өзіңдей көр, достым ............................................. 65 Қайран өлең қашырды да ұйқыны ................................. 66 Өзипа Жатқанбайқызына ............................................... 66 Қайтесің бағың жанбаса ................................................. 67 Әке ескерткішіне ............................................................. 68 Ақын мен жазушыларға ................................................. 69 Арымның таза екенін ...................................................... 70 Құштарлықтан жаралмаса дүние ................................... 70 Алаулап жанып жүрдім мен ........................................... 26 Ақынмын жаны бір тылсым ........................................... 27 Көрмегенім көп екен ....................................................... 28 Сөз өнері .......................................................................... 29 Ақындардың айнасы ....................................................... 29 Жомарттық ....................................................................... 30 Жұмбақ жан ..................................................................... 30 Мінез ................................................................................ 31 Талап ................................................................................ 31 Шабыт .............................................................................. 32 Сабыр ............................................................................... 32 Күндемеймін .................................................................... 33 Сыртымнан кесек атпаңдар ............................................ 33 Дос сенімі ........................................................................ 34 Оқушымен сырласу ......................................................... 34 Жасанды бола алмадым .................................................. 35 Сыбызғы сырлы көктемім .............................................. 36 Тойым жоқ-ау .................................................................. 37 Сынайсың ба? .................................................................. 37 Ей, табиғат ....................................................................... 37 Өмір .................................................................................. 38 Жасаймын деп менмендік .............................................. 39 Ақын Күлән Шілдебаева ................................................ 39 Жарқыра, жарық жұлдызым .......................................... 40 Жазушылар үйіне ............................................................ 41 Бал өмір ............................................................................ 41 Кием келіп көрінді .......................................................... 42 Қайдасың, асау арыным .................................................. 44 Ұмытсам деймін .............................................................. 44 Балапандарым менің ....................................................... 45 Тілек ................................................................................. 46 Есепсіз күнде адаммен жолығамын .............................. 46

Өз бағымды берер ем ...................................................... 71 Көкжендет ........................................................................ 71 Күз суреттері ................................................................... 72 Достық .............................................................................. 73 Аман-сау, достым, жүрсің бе? ........................................ 73 Бақыттысың, қарағым, бақыттысың ............................. 74 Ұлыма ............................................................................... 75 Көрер бейнет ................................................................... 75 Бастар едім барлығын да қайтадан ................................ 76 Бар еді менде бір костюм ............................................... 77 Таусылды төзімім де, тағатымды .................................. 78 Бітімбай досыма .............................................................. 79 Бабалар монологі ............................................................ 80 Тараз қаласындағы Жамбыл ескерткішімен сырласу ............................................................................. 82 Сағындым жуа терген құм шағылды ............................ 85 Достым, саған айтар сырым көп менің ......................... 86 Астана, мен де сенің азаматың ...................................... 87 Өрт Қасым ....................................................................... 88 Шаша бер, туған ел, шашуыңды .................................... 89 Жалғанда, мына жалғанда .............................................. 90 Қыз өсіріп отырмыз, ұл өсіріп ....................................... 91 Сезім қайда, Құдай-ау, лапылдаған ............................... 92 Дүние, аштым тылсым есігіңді ...................................... 93 Заманының жырын жырлай алмаса .............................. 94 Шырқыраған көкіректе жан барда................................. 94 Түгел еді, дүнием түгел еді ............................................ 95 Естімесем шырылын ....................................................... 97 Боз дала, құлының ем төсіңдегі ..................................... 97 Есеп емес мен үшін күн, түн деген ............................... 98 Шашылмаған аяққа басылмаған .................................... 99 Бір дарақта өскен жеміс бір мезгілде піспейді ............. 100 Мұң ұялай береді жанарыма .......................................... 101 Көп дегенім болса да ...................................................... 102 Ассалаумағалейкум! ....................................................... 102 Ей, ағайын, алмаңдар да, бермеңдер ............................. 104 Көз салдың ба, өткен күн, өтер күнге ........................... 104 Не көрмеді мына дала, мына қыр .................................. 105 Қонған бақты білмедің ................................................... 105 Жүйрік мініп, жел боратып жалына .............................. 106 Жұқарған кезде, мұқалған кезде, қарағым ................... 106 Бұл өмір неткен ыстық, кермегі бал .............................. 107 Болса да адам үшін бақыт көрік .................................... 107 Апта, айлар, тоқтамас зымыраған ................................. 108 Тірі болсаң кісілікке жарадың ....................................... 109 Егесерге ер керек ............................................................. 109 Тыншымады көңілім тыншымады ................................ 110 Екінші бөлім Мен даланың ұланы едім, екі сөйлеп көрмеген! Жандарыңды жайсаңдар бір жаздырып ........................ 113 Қанатың тала көрмесін ................................................... 113 Біреулер міндет артса асын беріп .................................. 114 Күйінемін мен кейде, күйінемін .................................... 114 Керек пе, керек жерде мақтана алам ............................. 115 Жанып тұрған жалыннан жаралыппын ........................ 115 Аулақ жүр менен, аулақ жүр, арамза болсаң аразбын ................................................................ 116 Бөліссек те теңдіктің правосын ..................................... 116 Қарашы мына күннің түнерісін ..................................... 117 Суық жел .......................................................................... 118 Сенесің бе, сен бұған сеңесің бе? .................................. 119 Қайда жүрсем шықпай қойдың есімнен ....................... 120

Жайылып жастық болып көрінгенге ............................. 121 Талқан етіп тағдырдың қыл шылбырын ...................... 121 Гүл екенсің, аңқытқан гүл иісін ..................................... 123 Саған қолым жетпейтіні белгілі .................................... 124 Жанарым-ай, бәріңе кінәлісің ........................................ 124 Сен сүйгенді мен сүйген айып па екен?! ...................... 125 Көз алдымнан дидарың кетер емес ............................... 125 Өтіпті-ау, жеңгей, дәуренің ............................................ 126 Қиын болды-ау ................................................................ 127 Мені сендей ешбір жан ұға алмайды ............................ 127 Айтатын саған арманым менің көп еді ......................... 128 Есіл-дертім өзіңе құлауменен ........................................ 128 Қолымнан менің келсе егер ............................................ 129 Таластың ару еркесі ........................................................ 129 Қостөбе қос жүректің куәсі еді ...................................... 130 Бір-бірінің қазанын сапырысып .................................... 131 Әлкен Бегманұлы Айдарбековке ................................... 132 Өлең шіркін ..................................................................... 133 Ақын ................................................................................. 133 Армысыңдар, жігіттер .................................................... 134 Шат шаңырағым .............................................................. 135 Жарығым сөнбек емес .................................................... 136 Жақсылық керек .............................................................. 137 Қас батыр Қарасайдың ұрпағымын ............................... 137 Сағыныш .......................................................................... 138 Мен көнсем де, ағайын, дегеніңе ................................... 140 Тынысы тіршіліктің тоқтамайды ................................... 141 Асуын бердің Құлжаның ................................................ 141 Табиғаттың заңына бағынасың ...................................... 142 Артықпын демен өзгеден ............................................... 143 Адамдығын өзінің түсінбеген ........................................ 143 Сырластым жалпақ елмен де ......................................... 144 Кім де болсаң, қуанам болғаныңа ................................. 145 Шалма аяқтан .................................................................. 145 Өлеңім – иықты еткен, биіктеткен ................................ 146 Шыр етіп кіндік қаным тамған мекен ........................... 147 Бірдей емес барлық бейне .............................................. 147 Жеңіс ................................................................................ 148 Арудай ақ жамылып дала жатыр ................................... 149 Сұрақ еді жанымды мазалаған ....................................... 150 Жан қадірін білдірмеген жастық-ай .............................. 150 Балам-ау, неткен бақытты, нұрлы заманың .................. 151 Көңілім қойды ғой бір жайланбастан ........................... 151 Заман түзу, заң түзу, жарасымды бәрі де ...................... 152 Қармағыма түс, демен, алтын балық ............................. 153 О, Алыпсоқ, білесің бе, қалды қанша ғұмырың .......... 153 Өзімді өзім ұқпадым ....................................................... 154 Жақсылығың – жаныңның жапырағы ........................... 155 Шаршаттым білем ........................................................... 155 Ақын қызға ...................................................................... 155 Шалқысаң бірге шалқыдым ........................................... 157 Айналдым, ата мекенім .................................................. 158 Ақандай сері жоқ па? ...................................................... 159 Көктем саздары ............................................................... 160 Алаңдайды көңілім, алаңдайды ..................................... 161 Жаңа жылға тілек ............................................................ 162 Әркімнің көңілі өзіне патша деген ................................ 164 Балам, құмар бола көрме ащыға .................................... 164 Жағам деме маған қара күйені ....................................... 165 Ыдырыс Сағынтаевқа ..................................................... 166 Мейлі, мені өздеріңнен төмен көр ................................. 167 Көзімнен ұшып кетсең де ............................................... 167 Кіл маржан көкке себелеп .............................................. 168 Қаптаған, қайда барсам, қара халық ............................. 169

Біреудің мен де сендей балқаймағы .............................. 169 Қарыма талдан құрық ілмедім бе .................................. 170 Сонау бір, сонау келер замандарда ................................ 171 Жас тамады жанардан ..................................................... 171 Дүниенің жыртығы бір жамалар ................................... 172 Наурызкөже ..................................................................... 172 Телініп әлі балаға ............................................................ 173 Шүкіршілік – көрсеткенге көргенге .............................. 174 Күннен күнге барамын ба бөтенденіп ........................... 175 «Жағдайың сенің жақсы емес» деуші баршылық ........ 176 Жел тұрса қамыс басы майда деймін ............................ 176 Бойдан қуат, күш кетсе ................................................... 178 Сөнбейді деме шырақты ................................................. 178 Түнерме, бұлт, түнерме ................................................... 179 Туыстар түбі бірге, қаны бірге ....................................... 179 Жап-жас едік, жұрат тауып, жұрағатты жұрт болдық .............................................................................. 180 Балаларға арман ба, бала шағы ...................................... 181 Бозала таңда ..................................................................... 181 Заман ................................................................................ 182 Ай туып, Алатаудан күн шығады .................................. 183 Өзгеріс жоқ менің байтақ жерімде ................................ 184 Ой дегеннің бәрі бірдей ой емес .................................... 185 Туған жер, айналайын, Қызылжарым ........................... 185 Бақытына ұқсамайтын басқаның ................................... 186 Балалық шақтан бір елес ................................................ 187 Табиғат-болмыс күшімен ............................................... 189 Адам қонақ өмірге .......................................................... 189 Ей, адамдар, тілегім бар сендерге ................................. 191 Ей, жолаушы .................................................................... 192 Бөлемін сөзге көңіл ......................................................... 193 Жанбота, осы ма еді өлген жерің ................................... 194 Әпке .................................................................................. 195 Шөліркеген екен-ау, жырға жаным ............................... 197 Құрдасыма ....................................................................... 198 Ер болып туып анадан .................................................... 200 Қадалып көкке жатырмын .............................................. 201 Ауылды аңсау .................................................................. 202 Бәрі де өмірімнің – өлеңімде ......................................... 204 Ақ сапар алдында ............................................................ 204 Сыбызғыдай сыңсығаннан жоқ пайда .......................... 205 Жанымның жазып дайым құрыстарын ......................... 206 Қайтесің, бағың жанбаса ................................................ 206 Саған келсем арқа-басым жадырап ............................... 207 Сеземін салқын рай жүзіңнен де ................................... 208 Асаған жандай асарын .................................................... 208 Таласым-ай ...................................................................... 210 Толғанғын, жаным .......................................................... 210 Озбайды деме уақыт ....................................................... 211 Төгіліп, төсек болып жапырағың .................................. 212 Жанымның сыры – сырласым ........................................ 212 Күн шығады ..................................................................... 213 Күліп тұрған дүние ......................................................... 214 Атымтайдай болсам-ау ................................................... 214 Әсет Бейсеуовке .............................................................. 215 Басылатын емес-ау, шаршағаным .................................. 216 Туған күнім аталмады ..................................................... 218 Қандай ауыр, әттеген ...................................................... 219 Шаттанып бірге шалқыған ............................................. 220 Мен қалайша толқымайын ............................................. 221 Тайғанақтап қара жерде құлаған ................................... 222 Сен үшін бір ту бие сояр едім ........................................ 223 Түрім де барады ескіріп ................................................. 224 Қайран өлең ..................................................................... 224

Болса да бұл кез нар шағым ........................................... 225 Ай болып туып арманым ................................................ 227 Елі үшін жан кешкен ...................................................... 227 Қайда деп сұрамадым ..................................................... 229 Жанның бәрін бірдей көріп ............................................ 230 Жырларым менің ............................................................. 231 Құт-береке кеткен жоқ .................................................... 231 Мен – менмін ................................................................... 232 Кеудемдегі қазына ........................................................... 232 Аламан шабыс ................................................................. 233 Құмар деме ...................................................................... 234 Үшінші бөлім Адам боп келдім өмірге, адам боп өтсем арман жоқ! Ақын жүрегі ..................................................................... 237 Сабыр ............................................................................... 237 Ынтызар жүрек ................................................................ 238 Өмір .................................................................................. 239 Қонақ боп келсең еліме .................................................. 240 Тіршілік-ай, тіршілік ...................................................... 241 Жаңа жылдан күтерім ..................................................... 241 От-жалыны жанымның ................................................... 242 Әнші ................................................................................. 243 Ата-анама ......................................................................... 244 Асыл анам ....................................................................... 245 «Қара арғымақ арыса...» ................................................. 246 Құл болмайды ер жігіт .................................................... 246 «Алпыста дейсің, елуде, қырықта демейсің...» ............ 247 Қарасай бабаға ................................................................. 248 Наурызбай батырға ........................................................ 248 Құртқа бабама .................................................................. 250 Кештік талай өзенді ........................................................ 251 Мұқағали Мақатаевқа ..................................................... 252 Беу, дүние ......................................................................... 253 Дауыс бер, халқым, ұлыңа ............................................. 253 Сәкен Иманасовқа ........................................................... 255 Серік Әбдірайымовқа ..................................................... 255 Хайдар Арыстанбекұлына .............................................. 256 Мүсілімге ......................................................................... 257 «Ысқылай берсең мысың да...» ...................................... 258 «Қызықтырмас ешкімнің дәулеті де...» ......................... 258 Япырмай ........................................................................... 259 «Жастығым-ау, қайта айналып келсейші...» ................. 260 «Бәрін де ғазиз жүрек көтереді...» ................................. 260 «Өресі биік жартас ем, өсекшілерден үгілдім...» ......... 260 «Опасыз жалған дүние...» .............................................. 261 Мәңгілік бақыт болмайды .............................................. 261 Ұлы далам ........................................................................ 262 Қара ниет ......................................................................... 262 Ойнама тағдырмен, ойнама ............................................ 263 Сәмбі тал .......................................................................... 263 Жұбайым Күміскүлге ..................................................... 264 Жұмбақ жан .................................................................... 265 Мінез ................................................................................ 265 Батыр бабам Жауғашарға ............................................... 266 Бауырым Абайға .............................................................. 267 Жаныс бабаға ................................................................... 267 Ит өлім ............................................................................. 268 Құдіреті шексіз Алла ...................................................... 268 Құдайдан сұрап тұрмын ................................................. 269 Қайтыңдар атақонысқа ................................................... 269 «Амандық бер, бір Алла, балаларға...» ......................... 270 «Қайда менің кешегі сыйластарым...» .......................... 270

«Қою керек еркеліктің барлығын...» ............................. 271 «Солқытдатса тамырда от кеселі...» .............................. 271 «Қысқарған күндей қысқарып ғұмыр барады...» ......... 272 «Қаздай қалқып қаңқылдап күндер өтті...» .................. 272 «Беймарал туған жердің даласында...» ......................... 273 «Алла тең, ешкімді артық жаратпаған...» ..................... 273 «Өзім ғана білемін, өз көңілімнің қалауын...» ............. 274 «Қарасөздің қалтасы қалың болар...» ............................ 274 Ата-ананы еске алу ......................................................... 274 Алдыңнан Алла жарылқағай .......................................... 275 «Барыс жылы наурыздың бесінші жұлдызы...» ........... 276 «Бұл жалғанның рақат, азабын да...» ............................ 276 «Ғаламның сіңіп кеттім тылсымына...» ........................ 276 «Болады бәрі, толады...» ................................................. 277 «Күн, айым, жылым, ғасырым...» .................................. 277 «Аққулар неге сыңсиды?..» ............................................ 278 «Шоқтығы кездей қазан ат...» ........................................ 279 «Ой да жоқ,ойландырған арман да жоқ...» ................... 279 «Бәрін де ғазиз жүрек көтереді...» ................................. 280 Дауылпаз көкте саңқылдап ............................................ 280 «Қарасайдың жүрегін...» ................................................ 281 «Ақындарын туғызар заман ғана...» .............................. 281 Шыбыл балаларына ........................................................ 282 Сөз сүлейі Сүйінбайға .................................................... 282 «Атыңнан айналайын, Алла деймін...» ........................ 284 «Мені теңеп жүрген көп Абайға да...» .......................... 284 Қайда кетіп барамыз ....................................................... 285 «Тамсанып, таңғалмағын сұлуларға...» ......................... 285 «Өзімді ешкімнен кем санамаймын...» ......................... 286 Айдарымнан сенсіз жел есілмеді ................................... 287 Ақылды адам бақытты .................................................... 288 Тәңірім сүйген Таразым ................................................. 288 Әділеттің жолын да ......................................................... 289 «Кім көрді «ақылым кем» дегендерді...» ...................... 290 «Теңіздей басым шуылдап...» ........................................ 291 Тотанов Сатыбалдының 80 жасқа толуына арнау ........ 291 Жақсылығы шексіз Жаратқан ........................................ 292 «Кімге жақсы бұл өмір, кімге жаман...» ....................... 293 «Ала гөр» деме Аллаға...» .............................................. 293 «Байлықты бедел санама...» ........................................... 294 «Өзектегі өртім қойды-ау басылмай...» ........................ 294 «О, Жаратқан, ешбір жанға бас идіре көрмегін...» ...... 295 «Шексіз қиялым-ай, шексіз ғаламды шарлаған...» ...... 295 «Арсыздық, ойсыз озбырлық...» .................................... 296 Төртінші бөлім Жүрегім менің – жанартау Ұмытып жалған дүниені ................................................ 299 Хаттар, хаттар, хаттар-ай ............................................... 300 Тозбастай көрме тоныңды .............................................. 301 Мен қазақпын, өлген жоқпын ........................................ 302 Жоқ деме .......................................................................... 306 Қарттық осы .................................................................... 307 Амантайға ........................................................................ 307 Өзің ғана жер жаннаты ғаламның ................................. 308 Білем деме ........................................................................ 311 Хан Кене отырған қара тас басында ............................. 312 Ақбоз үй, айлы түн ......................................................... 313 Жаны шуақ жан екенсіз ................................................. 314 Қойсам ба деймін өлеңді ............................................... 315 Астан-кестен көңілім ...................................................... 316 Қарызым қалай өтелер .................................................... 316 Таң нәсібі – Тәңірден ..................................................... 317

Жеке шумақтар ................................................................ 318 Жаманға – мал, жал бітер жаман атқа ........................... 328 Мәңгілік музам менің ..................................................... 328 Адам боп өтсем арман жоқ ............................................ 328 Абайға .............................................................................. 329 Еділ баба, Тұмар ана ұрпағы .......................................... 329 Құлшылық ет Тәңірге ..................................................... 331 Он сегіз мың ғаламның .................................................. 332 Лаулап жанып жүргенде ................................................. 333 Ботаң едім ........................................................................ 333 Жалғыздық ....................................................................... 335 Жамбыл ескерткішіне ..................................................... 336 Қызығын бұл жалғанның................................................ 338 Бар қазақтың Бауыржаны ............................................... 339 Қара арғымақ арыса ........................................................ 341 Хан басымды ................................................................... 341 Шыңғыс ханға ................................................................. 342 Ел бар ма? ........................................................................ 343 Адалдыққа сүйіндім ........................................................ 343 Алланың шапағаты ......................................................... 344 Күй .................................................................................... 344 Бірте-бірте ........................................................................ 345 Болмысы жаман адамның ............................................... 346 Шексіз ғалам, қалай ұқтым сырыңды ........................... 346 Айтар сөзді ұғуда сана керек ......................................... 347 Ей, адамдар! ..................................................................... 347 Жақсылығың болмайды .................................................. 348 Дос жылатып айтады ...................................................... 348 Алла, Аруақ жебеді ......................................................... 349 Ақындар-ай, ақындар ..................................................... 349 «Ақынмын деп болады, айтуыңа...» .............................. 351 Бауыржанның монологі .................................................. 351 Дүние-ай кәусарыңа қанған бар ма ............................... 353 Асылы қарындасыма ...................................................... 354 Алла берген ақындық бағым менің ............................... 354 Мен өзімше ...................................................................... 354 Көп болса білгеніңнен білмегенің ................................. 356 Қайдан болсын ................................................................ 356 Біріңді бірің ұлы санамағын .......................................... 356 Құлажанов Құралбекке ................................................... 357 Күлкі азайып .................................................................... 357 Әлемнің алып есігің айқара ашып келіппін ................. 358 Адам боп келдім өмірге .................................................. 359 Қарап жатып енді міне шаршадым ................................ 359 Өзгеріп жатқан өмір-ай .................................................. 359 Біз қазақ халқымыз ......................................................... 360 Күліп тұрған дүние жылап қалып ................................. 360 Көкірегі күйлі өмір, шерлі өмір ..................................... 361 Әке сағынышы ................................................................ 361 Жалғызы едім .................................................................. 363 Ақбоз атты батыр ............................................................ 364 Арманым жоқ .................................................................. 367

Жарылқасын АМАНҰЛЫ ЖҮРЕГІМ МЕНІҢ – ЖАНАРТАУ Өлеңдер «Өнер 21-ғасыр» қоғамдық қорының төрайымы Қарлығаш Оспанова Редакторы Ермек Ерназаров Мұқабаның дизайны Мәди Қамашбаев Компьютерде қалыптаған Нұрбүбі Садықова ИБ № 1083 Басуға 23.08.2013 берілді. Пішімі 84×108 1/32. Шартты баспа табағы 20,0. Офсеттік басылым. Гарнитурасы «Times New Roman». Таралымы 2000. Тапсырыс № «Өнер 21-ғасыр» қоғамдық қордың мекенжайы: 050009, Алматы қ., Керемет ықшам ауданы, 7 үй, 26-пәтер; Тел: 8 (727) 395-52-08; 394-37-74 Е-mail: oner-21-gasyr@mаі1.ru