Ыбырай бұрынғы Торғай облысы, Қостанай уезі, Арақарағай болысында, Тобыл өзенінің бойында туған.

Ыбырайдың ата-бабалары шонжар байлар, билер болған. 1968 жылы патша өкіметі жаңа заң шығарып, қазақ елін: "күнбатыс қазақтары", "күншығыс қазақтары" - деп екі бөліп билеген уақытта, Торғай облысы күнбатыс көлемінде болған. Қазақ даласы патша өкіметіне 1731 жылдан бастап бағынған болса да, өкімет пен халық арасында айтыс-тартыстар көп заманға дейін болып келеді. Өкіметке қалайда болса қазақ даласын жуасытып, шын бағындырып алу керек болды. Бұл үшін жасайтын шаралардың бірі қазақтың байларының, билерінің балаларын оқытып, қазақ елін солар арқылы билеу, соларды өзіне агент етіп, ел мен өкімет арасына дәнекер жасау еді. Осы ретпен 1844 жылы Орынборда қазақ балалары оқитын мектеп ашылсын деп қаулы шығарады. Өкімет мектепке бала жинау ниетімен қазақ ішіндегі байларға, билерге, төрелерге хат жазып, адам жіберіп, "балаларды оқуға беріңдер" деп, үгіт жүргізе бастайды. Патша өкіметінің етегінен жем жеген Балқожа би 1846 жылы 5 жасар немересі Ыбырайды Орынборда ашылатын сол мектепке оқушы етіп, жаздырып қояды. 1850 жылы 23 августта мектеп ашылды. Мектепке кірген 30 баланың бірі 9 жасар Ыбырай Алтынсарыұлы болды. Мектеп жетіжылдық еді. Әуелгі кезде өкімет оқуды татар тілінде жүргізді. Оқушылары татарлар болды. Оқушы балалар намаз оқып, ораза ұстап тұратын болды. Оқу орыс тіліне бірте-бірте көшті. Қазақ халқын өзіне шын бағындырып алу үшін қазақ байларының, билерінің, төрелерінің балаларын оқуға тартқандағы өкіметтің бір мақсаты - қазақ елін шоқындырып, христиан дініне көшіру еді. Өйткені, өкіметтің түсіндіруінше, қазақ елін поптардың уағыз-насихатына шырмаса ғана шын бағынатындай көрінген. Сондықтан қазақ балалары үшін ашылған мектепте мұсылмандықпен қатар христиандық та орын алған. Татар молдалары оқушыларға мұсылман дінін үйретсе, орыс поптары жіңішкелеп христиан дінін де үйрете береді. Ыбырай Алтынсарыұлы осы жеті жылдық мектепті бітіріп шыққанда мұсылман дінін де, христиан дінін де мейлінше түсініп шыққан сияқты. Ыбырай мектеп бітіргеннен кейін тілмәш болған, оқытушы болған, мектептерді басқаратын инспектор болған, қысқасы, халық ағарту майданында бірталай жұмыс істеген. Алтынсариннің әдебиеттік шығармаларын талдап тексеру арқылы біз, ол уақыттағы қазақ елінің шаруашылығымен, тұрмыс күйімен, таптарымен танысамыз.

Ыбырай — қазақ әдебиетіне өнер-білім жайын жырлауды ендірген ақын. Ыбырайдың тұрғысы Абай. Екеуінің таптық тегі де бір. Екеуінің ой өрісі мен пікір бағытында да көп ұқсастық, бірегейлік бар. Екеуі де ендігі өмірді замана ыңғайына үйлесуден күткен. Ыбырайдың сөздерінде буржуазия табы мен өрісін бірлестіргендік бар. Өнер-білімге шақыру, кәсіп қылып мал табуға шақыру — мұнда да негізгі жол. Ол кейде өз заманындағы әкімдердің ескі түрдегі парашыл "әділсіздігіне" қарсы тұрады. Өтірік айтып, тамағын тауып жүрген молдасын да шенейді. Бұл өлеңдеріндегі кездесіп отыратын "жарлы, ғарып, бейшара" деген бұқарашыл сөздер буржуазия табының алғашқы дәуіріндегі қалың қара шаруаны өз артынан жетелегісі келген сөз. Ыбырайда буржуазия табының жаратылысындағы дарашылдық бар. Кісінің дара басының қасиетін, қабілетін, өнерін, білімін дәріптеп, қоғам өмірінің ортасынан оған кең орын береді. Сүйтіп, Ыбырай мектепте оқып, Күнбатыс мәдениетімен таныса келе, ұлт буржуазия табының мақсатына көшеді, соны жырлайды.

Жастарды қолға ұстамақ болды. Жастарға тәлім-тәрбие, білім беретін қысқа-қысқа сөзді білім әңгімелерін жазды. "Надандық", "Киіз үй мен ағаш үй" деген қара сездері әдейі балалар үшін арналған шығармалар. Ыбырай Алтынсарыұлы қазақ тарихының белгілі дәуірінде ағартушылық, жаңалық жайын сөйлеген кісі. Оны шығарған дәуір өлкеде сауда кәсібі туып, ескі феодал-ақсақал құрылысы ыдырай бастаған дәуір. Осы кездегі ішкі, тысқы әлеуметтік саяси қатынас Ыбырайдың өміріне де, пікіріне де үлкен әсер еткен. Ескі феодал табынан шығып оқып, жаңа заманның бетіне қарай өз табын бастаймын деген ақын Ыбырай өз заманындағы сол ілгершілдік бетімен бағалы.

Надандықтың белгісі

Менің бір дос адамым әңгіме етеді: 1875 жылда жолаушы келе жатып, бір ауылға түстім. Әңгімелесіп отырғанда бір бала келді; екі көзі жылағаннан ісіп кеткен. Бөтен балалардай ойнамай, тамақта жемей отырған соң аяп, қасындағы кісілерден сұрадым:

"Бұл баланың кешегі күні ертемен шешесі қазаланды; өлген соң-ақ қасымыздағы қыр үстіндегі молалардың қасына апарып қойдық. Кешке бұзау қайтарып жүрген балалар моланың қасына барса, манағы қатынның моласынан дауыстап шақырған көмескі бір үн келеді. Балалар бұзауларын тастай қашып, ауылға айтқан соң, үлкен кісілер де молаға жақындап барсақ, моладан үш шыққанын анық есіттік. Бұл сұмдықты көрген соң, бір кесапатына ұшырармыз деп, ауылымызбен көшіп, бүгін осы жерге қондық. Сол қатынның мынау он екі жасар баласы "әжем тірі жатыр ғой! Көрден ашып алып бер!" деп жылап, тіленбеген адамы қалмады. Әрине, ешкім көрге бармақ түгіл, қайта баланың өзін де жібермей бағып тұрмыз" десті.

Бұл балаға абайлап қарасам, сонша есті бала кескінді. Қанша үлкендердің айтқанына болмай, өз ақылына салып, шешесін тірі қалды деп тұрғанына таң қалып, алдыма шақырып, сүйіп отырып:

Отырған жұрт "ойбай, мырза, айта көрмеңіз, өлген кісі тіріледі деп көр актарған не сұмдық! Ол дүниеге күнәсын тартып жатқан қатынға бола өзіңіз мерт боларсыз" деп үрпиісе тұра келді. Мен баланы "үйіңе барып киініп кел" деп шығарып жіберіп, отырған кісілерге: "Дұрыс, өлген кісі қайта тірілмейді, бірақ сіздер есін танып жатқан қатынды өлді деп танып, тірідей көмгенсіз; дауыстап шақырғанын есітіп тұрып, ашып алмауыңыз үлкен обал", — дедім. Сол арада манағы бала келді. Ауылдан күрек, кетпен алып, қасымдағы екі жолдасым мен баланы ертіп молаға бардым. Ауылдан еш адам ермеді. Молаға барып сырттан құлақ салсақ та, ешбір дыбыс естілмейді. Сонан соң, моланы аштырып, екі кісіні түсіріп қарасақ, бишара қатынның қолы-басы жара, қан, кебінін жыртып тастаған, денесі жып-жылы екен, қатынды көрден алып, үстіне шатыр тіктіріп, бір күн бақтым; әуелгі уақытта аз ғана жаны бар ма деп едім, бірақ сол күннің кешіне суынып, шынымен-ақ өлді. Осындай істер әр елде болатын шығар деймін. Білімі зор дәрігерлер айтады: қайсы бір аурулар бар, бір жұмаға дейін адамды есінен тандырып, ешбір жан бар белгісі болмай жатқызатын деп. Соның үшін өлікті тым асықпай, байқаңқырап көму керек.