Бөлектігің,-
Көп жұлдыздың ішінде
Көзге бұрын ұшырасқан айдайсың,
Зеректігің

Сен тұрғанда алға кітап жаймайсың,
Сиректігің
Шатыр етіп, баяғыда бір түсіп,
Жер бетіне шығып қалған жайдайсың.

Өлме деймін
Өлмей жүрсің - ризамын,
Білем, бірақ, бір күн тілімді алмайсың!
* * *

Біз гүл едік
Ортақ майда көктеген,
Көп гүл едік
Көктем берген леппенен.

Достық деген
Алтын арқан байланып,
Қосақталып
Бір қазықтан кетпеген.

Обалың не –
Бірдей қатар дүзедік,
Махаббаттан
Жүз тіріліп, жүз өліп.

Ығы-жығы Жәрмеңкенің төсінде
Сырнайлатқан
Сырбаздарың біз едік.
Тауға қарап

Ақша бұлттар көшкенде,
Дария бойлап,
Ақ қайықтар ескенде,
Біз екен – деп

Ойлап қалам елегзіп,
Я - сен – деп
Қоштамайды еш пенде.
Тек төбемнен

Жауып өткен ақ нөсер –
Мұнда сенің
Жас мінезің бар десер.
* * *

Жазған жырым, - жалғыз далам,
өзге емес,
Қырымда да, Хиуада да көзге елес.
Елімді мен еркіндіктей сағынып,

Өз-өзіммен құрдым ылғи сөз - кеңес.
Елім менің - сенсіз менде хәл қандай,
Елегзимін - есіл көңілім жалғанбай,
Алыста бір ана айқайы естіліп,

Алыста бір балам жылап қалғандай.
Жібімейді тас кеудемде жыр қатып,
Алтын аңғар, сені көрмей бір балқып,
Қош, көңілге хоштық берген, қош

Қырым,
Қайттық елге, қамшыңды ұста,
жүр, Бақыт.
Қырым. Июнь, 1967

Ақбоз үйді тіктіріп,
Көк жайлауда жатырмын.
Шаңырақтан бұлт кіріп,
Шабытындай ақынның

Оралады жел бауға,
Қонады кеп омырауға.
Майдың іші. Әлі ешкім
Бұл маңға аяқ баспаған.

Жаз айдары белестің
Жана толқи бастаған.
Қыз тіршілік, сән мекен,
Жұпар төсек сонда екен.

«Баянжүрек» - аты әсем
Бақыты асқан жер нендей,
Сонау арман шаққа сен,
Сол бір махаббатқа сен

Барып қайтып келгендей.
Мәңгі балғын жастықты
Жырлап тұрған тау мынау:
«Махаббатты, достықты

Мұрат қылған баурым-ау,
Келсең - келші!» - деп маған.
Берді барын сақтаған!
Осы нұрлы тауларым,

Осы тәтті бұлақтар,
Балқып тұрған бауларым,
Бала саусақ құрақтар,
Сонда білдім мекенім, -

Өзімдікі екенін.
* * *

Жүгірші, балапандарым,
Қыр қандай, мынау ой қандай,
Қаладан шығара алмадым,
Қапшыққа салып қойғандай!

Сендердің табандарыңды
Көк шалғын сүйіп көрмеген,
Көтердім обалдарыңды –
Апармай туған жерге мен.

Қадірлі қайран топырақты
Ұстай да жүр - деп есіңе,
Үш бірдей жасыл жапырақты
Қондырдым, жерім, төсіңе.

Самалда самғап жамырап
Шабындар, кәне,
бағландар.
Ак бесік, алтын шаңырақ,

Өзіңде жүрсек не арман бар?
* * *

«Тышқан көз» деген бұлақ ол,
Тәтті де суы шекерден.
Қандырып сусын, шығады ол
Шілдеде шып-шып шекеңнен.

Балауса шөпті жапырып,
Балалар бақа қуады.
Ақ көбік сабын сапырып,
Аналар кір-қоң жуады.

Іргені түріп, самалдап,
Көлеңке басын келтіріп,
Алдында қымыз «ал, ал!» - деп,
Ақындар жатар лепіріп.

Ac үйде анау келіншек
Көтеріп аппақ шараны,
Көзге бір жайнап көрінсе,
Көңілің ойнақ салады.

Сабаз-ай десей, сайран күн,
Сен ұмыт болар ма екенсің?
Соңымнан тауы Баянның
Телміріп қарар ма екенсің?

«Арасанның иесі - Сарбас жылан», –
Естігенде осыны қалмас шыдам,
Қан салқындап, жүрегің баяу соғып,
Деп тұрғандай миың да:

«ал, қаш, бұдан!».
Шипалы су шыққалы осы маңнан,
Сарбас жылан сол жерге көшіп алған.
«Садақаны көп берсе сауықтырып,

Сараңдардан қақсатып өшін алған».
Көп заманға осы аңыз кеткен тарап,
Әлі күнге шалдар бар күткен қарап,
Сарбас жылан бірақта оралмаған,

Әкеткелі бір сотқар шекпенге орап.
Бар жақсының қашанда ел иесі, –
Елге ғана бұйыру ер үлесі.
Болған оның әмәнда, болады да

Әзі ардақтап табынар әулиесі.
Сол әулие кеткесін, ырыс қашпақ,
Көрінген жын иектер жұртты ластап.
Иесіз де киесіз ел болмайды –

Жүру керек тек соны дұрыс бастап.
* * *

Баурында бала қойшы қой айдаған,
Маужырап кәрі жартас ой ойлаған.
Күндерін күңіреніп еске алады
Бір кезде кеудесінде жай - ойнаған.

Жастықтың жасын бұлты енді оралмай,
Алыстан айтып сәлем жолдағандай.
Жаңғырса бала жартас,
бас изейді ол

Амалсыз соның күнін қолдағандай.
Жай тартып, жаңғырсаң да күніне мың,
Белгілі жанып болып, күйінерің.
Жастанар бір жастығың жер болған соң,

Бәрі сол бастан өткен дүниенің.
* * *

«Бүркітті» шыңның басында
Кезіккен кетпес естен күн.
«Баянжүрек» басында
Бақытты сағат кешкен күн.

Үш ақын едік онда біз,
(Ұласып ұрпақ өспей ме?)
Ұшатын едік онда біз
Қиялмен қия төскейге.

Ортада - менмін. Баста - Сіз,
Балапан жырау сәл артта.
Самғаушы едік бастап біз
Сәріде, сәтті сағатта.

Жоңғардың аппақ шындары:
«Жол болсын» дейтін кіл бізге.
Өлеңнің өршіл ұлдары
Шығушы ек шұғыла - күмбезге.

Самғауық әулет, сан ұрпақ –
Самұрық, бүркіт құстарың,
Қалатын еді таңырқап
Адамның көріп ұшқанын.

Қайтатын едік содан біз
Сақайып, шабыт, әл жинап.
Саптыаяқ толы cap қымыз
Қанына қайрат, нәр құймақ.

Ақын - достық қызық-ақ –
Серуен қиял - серікпіз.
Күн сәулесін үзіп ап,
Өлең жасаушы едік біз,

Шебер жасаушы - едік біз.
* * *

Жеті емес, жетпіс шығар су дегенің.
Естимін күндіз-түні гулегенін,
Бұл таулар осыншама селдетпесе,
Білмедім дала қайтіп күн көрерін.

Тірліктің тұңғыш таңы атқаннан-ақ,
Осылай дамыл кермей аққандай-ақ.
Далаға мың дария орнатудың
Жоспары орындалмай жатқандай-ақ.

Дамылсыз дарқан ағыс құла таңнан,
Бұқарға керуендей жүк апарған.
Дауысы сан тірліктің сол суда бар
Естіген қалмайтындай құлақта арман.

Балқаш пен Алакөлге сауын айтқан,
Алайда келтіре алмай тауы қайтқан.
Еріксіз елшілердей жеті үлкен су,
Олардың құшағына мәңгі батқан.

Жолшыбай сан саламен өсіп-өніп,
Құяды қос теңізге екіленіп,
Асыққан облыстағы мәжіліске
Ауданның басшылары секілденіп.

Баяндар ел бақытын, жұрт ырысын,
Осы екен жерден соңғы бір туысың.
Басында Баянжүрек тағы білдім
Қадірлі жердің демін, су тынысын.

Ұмытпан Сары жайлау, салқын кештер,
Аспанда ала бұлттар - алтын көштер,
Сендер де серілікті сағынғанда
Аунаған бауырында ақынды ескер.

Тауларым гүл омырау, шалғын иық,
Жырымды тыңдап едің балқып ұйып.
Сәскеде жұмақ үні естілгендей,
Тұрғандай аспаныңнан бал құйылып.

Ақ түнге қара жартас құрбыдай боп,
Үстіне қонушы еді сырғып Ай кеп,
Осының бәрін керіп, бәрін сезген
Айқайлап алушы едім: «Тірлік-ай!» - деп,

Самал тау, Саға-Бүйен, Баянжүрек,
Арнап көп ақын содан жай алды деп,
Арасан хабар айтып ойдағы елге,
Азамат амандыққа қол алды кеп.

Қариялар - мәңгі өмірдің үгітіндей,
Жылдардың жел өтіне үгітілмей,
Сексенде селкілдейін деген ой жоқ,
Қылшылдар қырықтағы жігітіңдей,

Жасы үлкен, жайдары жүз, шіркін ағам,
Мұртынан қымыз исі бұрқыраған,
Қаңтарда қағып түскен олжам ғой деп,
Алтайы сыйлап еді түлкі маған.

«Күреңбел, «Сайымбөлек», «Сандал көлім»,
«Баласаз» ара қонып барған жерім,
«Зәуренің көк сайына» көкірек басып,
Көңілімнен шығып кеткен арман менің.

Баурында болсам шіркін ала жаздай,
Қаңқылдап қанаттанып бала қаздай.
Тәңірінің өз үйінде жатқандай боп,
Мәңгілік жасар мұнда адам азбай.

Қымызы тамыр жайлап, буын қуып,
Қырық жыл жүрсең-дағы суық ұрып,
Есіл ер ендігәрі есен бол деп,
Жұпармен жібереді жуындырып.

Басыма бақыт түнеп, дәулет қонып,
Жағалай жан-жағымда сәулет толып,
Баурында, Баянжүрек, кештім дәурен
Бір ауыл ақын деген әулет болып.

Түсер жол ер жігітке талай тарап,
Қасиетті қазақы жер, бұл бай танап,
Қайтқан жаз, қайран көңіл кетпес естен,
Рахатын жеті атамның бір қайталап.

* * *
Ардағым Алтай - даламның асқақ төрі екен,
Таудың да тарлан таланттысы екен, сері екен.
Тау емес мынау кілең бір алтын баспалдақ,

Алланың өзі аспаннан түсер жері екен.
Төменде біздер бөркіміз бастан сырғанап,
Қағамыз таңдай бір емес оған мың қарап.
Керіледі Алтай керемет көркін көзге әкеп,

Сыбырлап ерні - рақат, қызық мұндалап.
Жолдарын жібек белбеудей бейне бос тастап,
Қалбаның тауы қарсы алып бізді қош-қоштап,
Сібенің көлі сілтейді жеңді теңізге,

Ол өзі содан ажырап қалған досқа ұқсап.
Жағалай таулар біріне-бірі сүйкенген,
Бір бірін қолдап биікке қарай итерген.
Солардың сонау арғы да арғы басында

Атақты теңіз - Бұқтарма жатыр бұлт емген.
Келеміз соған қақ жарып аппақ тұманды,
Қандырып тастап құмардан қызық құмарды,
Көкірек шіркін күмбезді бейне кең сарай,

Шырқайды көңіл бір әннен кейін бір өнді.
Пай-пай-пай! Міне, айтулы сабаз көкмұнар,
− Ал енді мұның алды-арты мүлде жоқ шығар!
Аңқылдақ ақын қуанар қолын шапақтап,

Жаңғыртып тауды күледі оған жолшылар.
Бұқтарма теңіз - адамның қолы жасаған!
Сеніп көр кәне, мынаған қарап ал соған,
Мың - мыңдар ғасыр осылай тұрған секілді,

Жүздеген таулар қолпаштап оны қоршаған.
Тек шофер ғана жас жігіт анау Аймаған,
Теңізге шапшаң көңілі көне қоймаған.
Ол осы дария - телегей судың астында

Домалақ күйі доп қуып талай ойнаған.
Балалық жұрты, жігіттік аулы сонда қап,
Шыланып кірпік - азырақ толқып толғанад,
− Ничего! - дейді көңілді біздің жолбасшы,

Түсеміз жүйткіп ылдиға төмен сорғалап.
* * *

Ағамыз жатқан ақ отау
Көгілдір теңіз басында.
Жағалай орман, жасыл тау –
Қасиеттің бәрі қасында.

Құлаққа ұрған танадай,
Айнала аппақ тыныштық.
Қылығы тәтті баладай
Сәскеде болар күн ыстық.

Сол кезде қымыз толтырған
Сарқып бір тастап шараны,
Жарқырап жалан балтырлар
Теңізге түсіп барады...

Күмп берсе сонда шіркіндер,
Аспанға көбік асылар.
Рақаттың даусы – күлкілер
Сыңғырап суда шашылар.

Көңілдің мың-мың хошы кеп,
Қанағат қанға тарайды.
«Адамдар деген осы!» - деп,
Есіркеп Алтай қарайды.

Дүңк, дүңк еткен катерлер
Дүрсіл қаққан жүрек пе?
Тіршілікті әкелер
Мынау шалғай түбекке.

Күн ұзаққа кей-кейде
Бірі өтпейді-ау тұсыңнан.
Тарылады кең кеуде
Айрылғандай туысыңнан.

Анау алыс жағалау
Жат кісідей үндемес.
Бұ жақта жоқ шағала,
Көктен-дағы тіл келмес.

Жалаңаяқ серілер,
Жалтақ-жалтақ қараймыз.
Тілеп алған серуен,
Елегзиміз қалай біз!

Сонда сонау мүйістен
Шығар қайық ойнақтап,
Бір жасаймыз біз іштен,
Қолымызды бұлғап қап.

Бейне тірлік көші кеп,
Беймазалық тарайды,
«Адам деген осы!» - деп
Тағы да Алтай қарайды...

Батар күннің тауда қалып сирағы,
Cay денесі сай ішінде қирады.
Анау жақтан аю бұлттар шыға кеп,
Күннің алтын сынықтарын жинады.

Жинады да бері қарай жөңкілді,
Пұшпақтары өртке күйген секілді.
Бұлтты мазақ, күнді аза тұтқандай
Теңіз жақтан өгіз баржа өкірді.

Ақ сәулені алдына сап түн-жігіт,
Лақтырмақшы теңізге әкеп күлдіріп.
Сол үміттен жылығандай су іші,
Ыстық бір леп көк қойнауға тұр кіріп.

Сағада ойнап, салады ойнақ балықтар,
«Сен де мені қуып жет те, алып қал!» -
Дейді ақ шабақ, асау шортан қуады,
Толқынынан дірілдейді қайықтар.

Жер ошақтан қызыл шоқтар ұшады,
Қара қазан күрең жалын құшады.
Қайран бойың дір етеді сонда бір
Әлде кімнің арбап ыстық құшағы.

Ал алыста маяк самсап жағылып,
Мүлгиді аймақ тыныштыққа табынып,
«Пенде шіркін, мен де шіркін» - дегендей
Қалғиды Алтай қамқа тонын жамылып.

Ay қараймын азаннан тұрып алып,
Осы теңіз балығын қырып алып
Жүрген сабаз секілді сенімдемін,
Жылы толқын жатады күліп ағып.

Қос қанаттан қос ескек суға малып,
Ерте қиял асылып шыңға барып,
Әлдеқайда кетемін көңіліммен,
Елестейді еркелік, бір балалық.

Жан жоқ бұл кез оянып, қыбырлаған,
Күннің-де алғаш түседі нұры маған.
Ең атақты балықшы келеді - деп,
Тек құрақтар жағада сыбырлаған.

Ау арқауы алысқа керілгенмен,
Шылау басқан аршуға ерінгеннен,
Екі-ақ құлаш тұсы бар көзі бүтін,
Жайын өтсе тоқтамас бергі жерден.

Салып ұрып сол бүтін жерге жетем,
− Ертеменен, е сабаз келген екен, -
Дегендей-ақ бүлк етіп сазан балық,
Амал таппай тоқтайды енді бөтен.

Кейде біреу, кейде екеу - аспайды одан,
Сорпалыққа сорлылар бас байлаған,
Құрғақ қайық түбінде тыпырлайды,
Қалған жерді қарамай босқа айналам.

Алтын артқан кемедей маңғазданып,
Қайық қалқып жүзеді, жай қозғалып,
Көкке қарап келемін жағалауға,
Әкелгенім болса да жалғыз балық.

Жаңа оянған ағамыз жағаға кеп;
«Қанша-ау?» - дейді.
− Боласыз санап әлек!
− Сорпа бар ма?

− Бар - деймін.
− Е, жарады.
Артық ұстап байғұсты неге керек!
* * *

Қалбаның бір қабаты сонау сілем,
Кей-кейде арасында айғай-сүрең.
Алтайдың аюлары еріккенде
Ойнайды тас лақтырып жолаушымен.

Кем соқпас көздегенде мергеніңнен,
Зілдей тас түскен бойда жерге кірген.
Көрмей-ақ, естігенде жан шошиды
Олардың осы қалжың-ермегінен.

Ақырып тауды сілкіп арылдасып,
Сояудай тістерінен жалын шашып.
Кеміріп қарағайды кесіп - турап,
Алады тұмсық бұзып мауқын басып.

Сөз емес қия шатқал, қиын торап,
Дегендей менің пайдам - сиым сол-ақ,
Кей-кейде етекке кеп, өзі жоқта
Кетеді орманшының үйін тонап.

О-дағы сүйкімді бір ақымақтық,
Онысы кір келтірмес атына түк.
Осылай ордандасып ойнайды олар
Қалбаның қабырғасын қақыратып.

Алыстан не оқасы бар тыңдағанға,
Етпейсің шыдамсыздық шындағы аңға.
Алтайда міз бақпайды, мыңқ етпейді,
Лұқсатсыз тентектері шулағанға.

Сыбызғы кесіп қурайдан,
Сыйлауға саған ұйғардым,
Шеберлік тілеп құдайдан,
Жасауын білмей қиналдым.

Шаңыраққа байлап кептіріп,
Шаңқай түс кезіп кеп бақтым.
Бәкімді қайрап өткір ғып,
Жүзінде сәуле тоқтаттым.

Сақсынып ішін мол аршып,
Сығалап әккі мергендей,
Қол қайтты талай қобалжып,
Бүлдірер кезім келгендей.

Қарай да қарай сен жүрдің,
Сәби де көзің жаудырап.
Нұсқасын оймен келтірдім,
Кемістеу болды сәл бірақ.

− Ал, шырқат - дедім,
− Бай көңіл
Балалық шіркін шыдап па?
Өзің бе, ол ма – әйтеуір

Бір тәтті үн келді құлаққа.
Сен мәзсің - болды мен үшін, -
Есіме түсті күштілер –
Әр істе сондай кемісің

Кетерін қайран іш білер.
* * *

Бұқтарма теңіз үстінде
Аралдар бар не қызық.
Тұрады мұнар ішінде
Толқынға төсін емізіп.

Дүрбімен көріп кешкілік,
Азанда соған тартамыз.
Күн бойы сауық қос құрып,
Ат тауып қойып қайтамыз.

Біз жүрген бейне Магеллан,
Аралдар ашып талмастан.
Бәрі де тастан жаралған,
Мүкпенен басын тал басқан.

О баста олар құз екен,
Баурында бұлттар қайнаған.
Ай, жұлдыз түнде күзеткен,
Асыр сап арқар жайлаған.

Өн бойын енді су басып,
Баурында толқын дүрліккен,
Қалыпты аман қу басы
Кешегі мықты тірліктен.

Өлу мен туу - солай да
Тағдыр бір тәлкек етпесін,
Еткен соң оны аяй ма,
Алып тұр қазір екі есім.

Бірінші біздің есте жоқ,
Өзіміз қойған ат аян.
Таңертең көрген кеш те жоқ,
Тағдырда сондай жоқ баян.

Ат екен бір аспаншыл
Құспен, сірә, аталас.
Асқар таудан аспанша
Құмары әсте тарқамас.

Бар еді бір маң жартас,
Суға құлап кетердей.
Басында оның аң жортпас
Иесіз қалған мекендей.

Қос айылды нық тартып,
Алмақ болдым соны мен,
Шықты жүйрік бір шалқып,
Самғап келген бойымен.

Пау-пау, жасыл дүние
Ылғи осындаймысың?
Сәскедегі күйінде
Сәнді-ақ екен байғұсың!

Биіктіктің қадірін
Жаңа білді-ау жан - денем.
Аяқ асты - бәрі күн,
Алақанда - бар әлем.

Мынау жартас, бұл теңіз,
Аттап кетсең - шыңырау.
Төрт құбыла - өлкеңіз,
Төбеде аспан - зымырау.

Астымда ақбоз арғымақ,
О, пенделік, о, ғұмыр,
Осы күйде қалғым-ақ
Келді менің мәңгі бір!

Қош Алтай, аппақ теңіз, ару айдын,
Арман ғой сенде өткізу бәрін айдың!
Тағдырым талай жерге тап қылса да,
Жаннатты сенен өзге танымаймын.

Келді-ау бір қызығыңа сүңги бергім,
Қиянда қырық шарлап қырғи көңілім.
Ақ сәуле, қызыл арай, жасыл нұрлар
Көзімнен кетпей қойды ылғи менің.

Көрем мен түсімде де сені дәйім,
Сыбырлап сал қарағай, сері қайың,
Самалың төсегіме кіріп келіп,
Тұрады тас төбемнен төніп айың.

Сол кезде ақ шатырдан атып шығып,
Көремін су үстінде алтын шыбық.
Ай ару оңашада төмен түсіп,
Тұрғандай суға малып шашын сығып.

Содан соң тағы суды шымырлатып,
Жатады көк теңізге жұлдыз батып.
Көз жасын үнсіз жылап тауысқандай,
Бозарып жүдейді аспан түнді ұзатып.

Кеткендей дәл қасымнан қыз аттанып,
Қозғалмай әлгі орында ұзақ қалып,
Күтем мен күн күймесін алтындатқан
Атқанда таң қылаңдап, сызаттанып.

Үн келіп шығыс қанат, сонау жақтан
Әлде бір күмбірлеткен, қоңыраулатқан,
Секілді шыңнан шыңға шауып шығып,
Күн күрең тұлпарларын омыраулатқан.

Сол шақта аударылып күймесімен,
Айрылып бар қазына дүниесінен
Таулардың бастарына шашып алып,
Танғандай бақшырайып күн есінен.

Осы түс, осы сурет қабаттасып,
Сан рет арбап мені алып қашып,
«Қайдасың, қайда Алтай» деп оянармын
Жүрегім қатты соғып, қаным тасып.

Қош Алтай, әсем әнім, күй қанатым,
Бір терін маңдайының сыйлады ақын.
Сен маған осы тірлік өзің дейсің
Түбінде қимай жаным қиналатын.

Бұқтарма - Алтай.
Август 1967

Есіл, сен қиялымсың бала күннен,
Тасығыш мінезіңмен, танабыңмен,
Атынды жарқ-жұрқ еткен естуші едім
Қазақтың қайырып салған бар әнінен.

Ойлаушы ем ару ма, әлде ән бе екен деп,
Ақ күміс, алтын алқа сән бе екен деп,
Әлде бір дауда кеткен ғашық басы
Қан жуып, қай төбеде қалды екен деп.

Есіл - деп, айтады жұрт боздағын да,
Есіл - деп аяйды адам өз жанын да,
Есіл - деп есіне алып отырар қарт
Көз тастап өткен күн мен озған жылға.

Есіл ер, есіл ауыл, есіл дәурен,
Есіл дос, есіл балам, есіл сәулем –
Бәрін де егіздесіп жүреді атың,
Қосылдың нендей сиқыр, не сылтаумен?

Әлде сен, әсем өзен, шығанды алып,
Есіліп ағармысың сылаң қағып.
Жібектей желді күнгі толқимысың,
Басыннан бір ән қайтып, бір ән барып?

Елімнің ең шұрайлы жерін басып,
Ағасың, кербез дария керім ғашық,
Жас исің, қыз қылығың сол баяғы
Көрінген көк жиектен көңіл ашып.

Сені айтсам - көз алдыма Арқа келер,
Қарындас қара шашты қалқа келер,
Арманын Есіл бойлап Ақан қуып,
Көлденең құлагерін тарта берер.

Не керек, бәрі келер, бәрі келер,
Бір бөлек рақатқа жаным енер.
Серуендеп сендей суға бір түспесе,
Жер сүйген жетім жүрек жанып елер.

Есілім, сезімімсің барлық асыл,
Кейінде талай-талай қалды ғасыр,
Қанындай ата-баба құрғамаған
Даламның денесінде салдың асыр.

Қалайша соған қунап тәубә демен?
Ағасың атам керген арнаменен.
Қарайсың жар кезінің ыстығымен
Айрылып әсте менен қалма - деген.

Дарияға, кеп қой өзен Арқа байда,
Тамырдай тұс-тұсына тарқамай ма?
Бірақ та сендей үнсіз, сендей назды
Қыз өзен, шын бұраң бел қалқа қайда?

Бол теніз, бол керемет аппақ айдын,
Қуанам, оған өкпе сақтамаймын.
Алайда, теңіз емес, өзен көрсем
Есілім емес пе деп жалт қараймын.

Кеш Есіл, ерсі болса, кеш қылығым,
Бұл менің ең ақырғы «ескілігім».
Жағаңда қолтықтасса ақ қайыңдар
Келетін мен болармын кешкіқұрым.

Қазақтың қала дегеннен
Хабары сенсің - Қызылжар!
Ескі бір ән мен өлеңнен
Табары сенсің, Қызылжар!

Қалтырап Есіл бетінде
Көлеңкең жатар көктемде.
Қарайды көзің мөлтілдеп.
Көпірден қыздар өткенде.

Ғажайып сұлу боласың
Қайындар судыр қаққанда,
Күмбірлеп қоңырау соғасың,
Күлімдеп күнің батқанда.

Алуан бояу төңірек,
Бәрінің бейне жаны бар,
Қызылы соның көбірек
Көзіңе ыстық шалынар.

Кірпіш те қызыл, үй қызыл,
Өзеннің жары ол солай,
Қарағай қызыл, гүл қызыл,
Күн нұры түскен жол солай.

Аққұба қыздар қызыл бет,
Ақ балтыр, қызыл етіктер,
Ал қызыл шие үзіп жеп,
Ал қызыл ерін еріткен.

...Қызылжар қала қадірмен,
Дуылдап жатқан думан жер,
Құрметті орыс тамыр мен
Құдамыз татар тұрған жер.

Орайды Есіл - көк белбеу
Оқа-зер шеккен желенді, −
Обал да болар көп көрмеу
Қызылжар қала дегенді.

Қарсы алдың көңілің ыстық, кең,
Бал тосып сапар кесемен,
Сағынып ұшып түстіктен
Сау етіп сәтте келсем мен.

Таусылмас тарих едің сен,
Қолымнан келмес, қопарман.
О баста-ақ достық белгісі ең
Айнымас бүгінгі Отаннан.

Қызылжар, құтты мекенсің,
− Әдепті ә - деп үйреткен.
Атал атың өтерсің
Бар өнер, әдебиеттен,

− «Абылайдың ақ үйі» - дейсің бе, сен?
− Енді көріп, еркін ғой - менсінбесең!
Қызылжардың бастағы тәжіндей боп,
Сол түсетін есіңе Есіл - десең.

− Әне, келдік!
− Бәрекелді!!.
− Заманында, дегенмен үй-ақ екен!
− Дәл Есілге еңкейер қияда екен,

Қазір өзен шегініп, алыс аунап,
Көшіп кеткен көршідей сияғы екен.
− Ым... м...
...Болды ма екен Абылай, болмады ма,

Көрді ме екен иесін орда мына?!
Кәрі мекен мелшиіп үн қатпайды,
Ешкім білгіш көрінбейді ол жағына!
Екі ғасыр ішінде, одан да әрі,

Бәрі жұмбақ - не болып, не қойғаны.
Бәлкім, мұнда мүнәжәт еткен шығар
Талай биі қазақтың, талай ханы?
Әлі күнге бір сұрақ, - мен аңғарман,

Сұрап келем ақылды адамдардан,
Өзге жұрттың хандары керемет боп,
Біздің хандар қалайша жаман болған?
Әлде бассыз, түп-түгел данышпан боп,

Бәрі қасқыр, бәрі де арыстан боп,
Атпен, атақ, даңқты оқшауланбай,
Келген шығар оп-ортақ алысқан боп?
Тағы да үн жоқ, ақ сарай үндемейді,

Үндемей-ақ қойсын ол мүлде мейлі.
Аталғаны «Абылайдың ақ үйі» - деп,
Үні ғой сол - күндеме, күнде мейлі.
− Патша ағзам - сыйлапты дейді аңызда!

− Кім сыйласа бәрі бір - енші маған,
(Бұл сөзімді жақтырмас ерсі надан).
Кім де болса - топырақты басып тұрып,
Ел ағасын сыйласа - ел сыйлаған.

Күнде сүйген ұрпағы жылап тасын,
Тек атамның моласын құлатпасын.
Сарай салса несі айып көк
Есілден Туған жердің көтеріп мың ақтасын?!

Біз құрылысқа құштармыз - үй саламыз,
Күнде қала орнату - ой-санамыз,
Бізге ұнайды ескі аман аппақ үйлер,
Аппақ үйлер туралы айтқан аңыз.

Ахметжан Нұртазинге
...Қайталап түскен қалың қар
Қабат та қабат бекінді,
Жалаңаш қалған қайыңдар

Қадаған та я к секілді.
Солтүстік қысы бабында,
Қаракөк мұхит аспаны,
Ұқсайды бұлты сағымға

Өзіміз қуған жастағы.
Сұлудың қылық – назындай
Тап-таза маңай - жас бәрі.
Жаздағы жеген қазыдай

Сәулесі күннің сап-сары.
...Сәскенің тұсы - бұл енді,
Сабамас қарды жел - қамшы.
Әрірек байлап күреңді,

Берірек таман келді аңшы.
Біреуі ақ, бірі күлгін көк
Қос тазы қарға жата қап,
Тыңдайды құлағы ербеңдеп

Алыстағы үнге жалт қарап.
Ал аңшы қалған селт етпей,
Қиядан көзін алмай бір.
Мұртында мұзы жентектей,

Жан екен өзі таудай бір.
Алтайы қызыл түлкіңнің
Жондарын жинап тіктірген.
Анау бір ішік шіркіннің

Маңайы түгел күп-күрең.
Сәулесі қарға түсіп тұр
Шамы көп сәнді сарайдай.
Хандарың киер ішік бұл

Десін деп: «пай-пай, қалай бай!»
Құндағын қарға сүйеген
Қолында мылтық қосауыз.
Қару ол, шіркін тиеген

Байлап бір атар болсаңыз.
Етіктің тұмсық жағында,
Езуден қаны тамшылап,
Көкжалың жатыр тағы да

Ала алмай қалған жан сұрап...
− Алдапты суретші антұрған,
Албырт шақ - ол бір елес қой,
Салтанат, сән ғой бұл тұрған,

Аңшының күйі емес қой.
Мұның не? - десем, суретшім,
Мақтана жайнап, маздап тұр.
− Айыптай көрме, құрметтім,

Ақындық қостым аздап бір!
− Құп, мейлі, - дедім, өйткені
Өлеңді де ептеп жазушы ем,
Артығы соның жоқ, тегі,

Тірлікте мынау аз жүрсең! –
Деп маған сонда қарт аңшың,
Сырындай адал жүректің,
Тарихын күліп айтқан шын,

Төрдегі сонау суреттің.
Қараймын тағы кез алмай,
Көлденең мен бір жолаушы,
Ол қалды төрде қозғалмай

Шығарып салды өзі аңшы.
Содан соң өңім, түсімде
Кетпейді көзден бір сурет,
Тұрғандай орман ішінде

Алдымнан шығып, - кімсің? - деп.
* * *
Сол жердің киелі иесі,
Аулының ардақ ағасы,

Тарихы, тартыс, күресі,
Ескісі және жаңасы.
Секілді жандар бар ғой бір,
Ондайсыз өмір сорлы ғой,

Соларды көріп ай мен жыл
Қадірлей жүрсек болды ғой

Кім едің арқада қос бұрымың бай,
Сәулелі жан жоқ еді бұрын мұндай,
Қараңғы сарайымның түкпіріне
Құлаған күннің алтын сынығындай

Қалқам-ау, қалай еді көз қарасың?
Не деген әсем туыс, әз баласың,
Тірліктің пендесінің бәрімен дос,
Тірліктің шұғыласына мәз боласың!

Тұрса ғой осы күйің, осы бейнең,
Шынардай өртке тимей өсіп-өнген.
Сан рет сұлулыққа соғыс ашқан
Содырлар сойқанынан шошып ем мен.

Барады дәт сарқылып, шыдам өліп,
Жұмаққа жан кеткендей жылап еніп,
Аға! - деп меймандостық үн қаттың сен
Ақ қайың арасынан шыға келіп.

Мұң ба әлде, дара жүрген сағыныш па,
Сен айтқан сезім қандай әр дыбыста?!
Махаббат, туысқандық және достық –
Таңда - деп тұрғандайсың бірін ұстап.

Не деген оңаша еді, шет еді аулың,
Білмедім, кездестің бе бекер, бауырым,
Дариға, ауырлығын алғаш көрдім
Ал десе, алып-ақ бір кете алмаудың.

Қымыз ұсындың,
Тәтті күліп, сен,
Неге қымсындың,
Көзің жұмып, сен? –

Сол бір белгіңе
Қалдым ұйып мен,
Көрдім көңілімде
Арғы биіктен.

Жүрген орманда
Жалғыз киік пе ең?
Қалдым арманда
Осы минуттен.

Неткен сүйікті ең,
Неткен сүйікті ең?!
Өң бе, түсім бе –
Деген пішінде, −

Көрсем – қымыздың
Тұрсың ішінде.
Сендік ақ бидай
Жұқа өңді мен,

Көмей жақ тынбай
Жұта бердім мен,
Жұта бердім мен.
Сөйтіп бір кешкен

Қайран құмарды,
Деме соны естен
Қалай шығарды,
Ай мен жұлдызды

Қабат тұтқан шақ,
Қыз бен қымызды
Қатар жұтқан шақ,
Келмес ешкімге,

Бермес күрсінсең –
Ақын бақыты –
Сол ғой түсінсең!

Көрдің бе, сен, күн сәулесі
Айға барып түскенін,
Көк әлемнің қос еркесі
Құшақтасып сүйіскенін?!

Қызыл білек, шұғыла саусақ
Ақ мойынға оралар,
Нұр сәукеле, алтын шашақ
Ай киер де жоғалар.

Күн өкпелеп, тұрмадың - деп,
Аспанды өртеп, зымырар,
Қуа-қуа құмарын көп,
Көк жиекке жығылар.

Көк жиекті етіп жастық –
Ұйқыға енсе ол сері,
Түн дүниеге болып бастық,
Баса түсер еңсені.

Көрдің бе, сен күн сәулесі
Айға барып түскенін.
Көк әлемнің қос еркесі
Құшақтасып сүйіскенін?!

Көрген жоқсың, көрмейсің де,
Сезінерсің тек қана.
Ғашықтықтың пернесін де
Басатұғын жүрек қана.

(Баллада)
«Ақ білегің ұстасын да қара көзің оқысын.
Көрдім соңғы махаббаттың жанға батқан соққысын.
Көп кешігіп жолдадым мен, сол орында бармысың сен,

жоқпысың?
Сен болмасаң, қадір білер, сөз бағалар
Бір пәндеге сәлемімді жолықтырсын!

Есінде ме, ауылыңа
Мені әкеле жаттың сен.
Қап-қараңғы жаныма
Жарықжұлдыз жақтың сен.

Осы өлкенің иесі –
Жас бұраңбел сен бе едің?
Әлде әзіңе тиесі –
Енші қонақ мен бе едім?

Еркін едің сен неткен,
Неткен ашық едің сен?!
Мені көрген сол беттен:
«Кеттік елге!» - дедің сен.

Жол бір елу шақырым,
Ойлы-қырлы лайсаң.
Қақтың діріл ақырын,
Саған қарай қисайсам.

Киіктей сұлу машин
Бұлдырап ұшпай болды қор.
Дейді шофер ашынған:
«Бұл неғылған сорлы жол!»

Бетіңе бетім тигенде,
Лау етіп дене жанғандай,
Әдепті қалпыңды именген
Түн көзі көріп қалғандай.

Ешкімде үн жоқ. Тек қана
Машина жолға мұң шағып,
Бойыма ыстық леп тарап,
Жүрегім атша тұр шауып.

Қап-қараңғы түнде де
Ақтамағың жарқырап,
Еркелейсің үндемей
Ердің еркін тартып ап.

Нелер сезім құйындап,
Жатыр екен жанында,
Барған сайын қиындап
Барған сайын жалындап?!

Бірақ ғажап сонау бір
Үнсіздікпен ұқтырдың,
Нәзік халін сол ауыр
Махаббатшыл тұтқынның.

Қозғалмадың сылқ түсіп,
Құшаққа енген қалпыңмен,
Бауырыма өрт қысып
Заулап бара жаттым мен.

Ертеңіне оқ тиген
Құстай ұшып түстім мен.
Соқты суық өкпемнен,
Тұрдың төніп үстімнен.

«Аға! Аға! Аға!» - деп,
Жылдам-жылдам үш айттың.
Тиді лебі жанға кеп
Түндегі ыстық құшақтың.

Алдым ашып көзімді,
Жымидың да сен тұрдың.
Тағы құртты төзімді
Шұқыршағы бетіңнің.

Қайта жұмдым көзімді
Рахаттанып, ем тауып.
Естіп қалдым сөзіңді:
«Кетті - деген - есі ауып!»

Шыбын жаның шырқырап
Тұрды осынау сөзде бір.
Неге болды тым қымбат
Бейтаныс жан, өзге өмір?

Сыр бермедім әдейі
Және бір сөз десін - деп.
Қарай берсін еңкейіп,
«Ауа берсін» есім деп.

Қандай жақсы білген күн
Жақын деген не екенін,
Өзіңді ойлап біреудің.
Көңілі азап шеккенін!

Мен жазылдым, сайрандап,
Бойыңа асың сіңгендей.
Сыртта бір Күн жайраңдап,
Үйде бір Күн күлгендей.

Не барлығы бір-ақ күн
Танығалы сен мені,
Көңіл деген бұлақтың
Тасығаны сол ма еді?!

Баяғыдан бірге өсіп,
Бір оттан ас ішкендей.
Жалаңаяқ құм кешіп,
Жалғыз жолға түскендей.

Сен болмасаң, дүние
Мені жаншып кетердей,
Мен болмасам, кім ие,
Саған өмір бекердей.

Алабұрттың манадан,
Үйден кісі кету мұң.
− Ән үйретші, ағажан,
Деп қасыма отырдың.

«Мен жас едім, сен маған
Жол үйретші! - дегендей,
Жүрегімді арнаған
Жаныңа ертші дегендей!»

Қалш-қалш етіп кеттім мен,
Қарысты от білегің.
Көз алмадың бетімнен,
Төзе алмадым білемін.

Жауап күтіп мазалап
Үндемедің сен мүлдем.
Өзімді өзім жазалап,
Қорлағандай болдым мен.

Әлде біреу машина
Хабарлады келді - деп.
Ұзақ тұрдың қасымда
Қара көзің мөлдіреп.

Арашалап сырқаттан
Айықтырдың дертімді.
Өліп-талып бір тапқан
Құтқарушым секілді,

Қарыздармын, қарағым! –
Дедім енді бөгелмей.
Сұрапыл бір қарадың
Көзімді әкет дегендей!

Мең-зең болып мен кеттім
Дүние аунап түскендей,
Ақ тамшысын шербеттің
Ақырғы рет ішкендей.

Жол құптаған өрендей
Ақ қайындар анталап:
«Аға! Аға!» - дегендей,
Болды маған қайталап.

− Өз-өзімнен қызғанған
Дедім қош бол шапағат! –
Шулап қалды күзгі орман
Бейне соңғы махаббат...»

Сан тарихтың бұл - бірі,
Уақыт сырын түсірген.
− Уа, адамдар тағдыры! −
Дедім, оқып ішімнен.

Әнуарбек Шмановқа
Ақ қайыңдар
Күзден жазға қайтыңдар!
Ақ тұлпарлар

Күміс тұяқ, алтын жал!
Сендер мені
Жақсы өлкеңмен зымыратып.
Сәт сағат та

Сан хикая айттыңдар,
Ақ қайыңдар,
Ақ тұлпарлар,
Ақындар!

Мынау өлке,
Ақ қыраулы атырап,
Астында оның
Қара мақпал топырақ,

Ақ қайындар,
Ғажап сапар шектік біз
Түнде жұлдыз,
Күндіз сенен жол сұрап.

Әр орманда
Бір-бір қазақ ауыл бар,
Сағынысқан, алып ұшқан бауырлар,
Қыста қысыр биесінің қымызы,

Алға тосқан құрт, май, жентің тәуір бар,
Солтүстікте ерекше екен ауылдар!
Білмеген соң,
Көрмеген соң жобалап,

Әсте қисық.
Пікір айту обал-ақ.
Қайран туыс құрақ ұшып жатты бір
Қарсы алдында

Қалбаң қағып, домалап.
Ақ қайындар,
Сендер, соны көрдіңдер!
Қайда барсақ

Қалмай соңнан ердіңдер.
Сендерменен
Сыңғыр қағып күміс күз,
Сендерменен

Көркем еді-ау сол күндер!
Көп айттыңдар:
− Жазда кел − деп жамырап,
Бұл мейманның

Қалды ма әлде жаны ұнап?
Аппақ көңіл ақындарды туғызған,
Дәл осы өлке,
Мынау алтын шаңырақ.

Білемін мен,
Үндемесем басқа сыр,
Ескіні қой,
Енді бүгін жасты асыр,

Шіркін - құтты,
Шіркін мақпал топырақ,
Егін түгіл,
Сен де жатқан тас та асыл!

Асыл болмақ –
Қадірлеуші кісіңнен,
Ғалым жұрт жоқ,
Бәрі қайдан түсінген!

Ел деп барсаң –
Сол ғой мықты азамат,
Алдан шығып,
Аттан сүйеп түсірген.

Жалғыз ұлмен
Көп басындай іс кешкен.
Қала бермек
Ел Қадірі түспестен,

Жай итіңнен
Адам иті жексұрын,
Арнап тимей,
Айдаладан тістескен.

Ақ қайыңдар,
Тату, тәтті қайындар,
Сені көріп,
Осынау ой түсті еске!

Ақ қайындар,
Ақ жарқын дос, қайындар!
Мен сендермен
Үйреніскен жайым бар,

Қасымдағы серіктерім секілді
Дейтін ылғи:
− Кәне, жолға дайындал!
Ал мен жүрдім,

Енді сендер қалдыңдар,
Аппақ өлке,
Бала көңіл балғындар,
Ал мен жүрдім,

Ақ сүңгідей қолдарын
Ақ шашты ана,
Аппақ сақал шал бұлғар.
Ак қайыңдар,

Ақ тұлпарлар алтын жал,
Сендерге алғыс,
Күзден жазға қайтыңдар.
Ақ мекенге біздер үшін жаралған,

Азаматқа арнап сәлем айтыңдар!
Петропавловск – Алматы
Октябрь 1967

(Ескерткіш түбінде)
Мүлде сирек көк шөбі құба жонда,
Мүлде сирек бір қазақ жатыр ұйықтап.
Айтарсың - деп кейінгі сұрағанға

Беріп кеткен тарихқа атын мықтап.
Содан бері Оңтүстік айтады аңыз, −
Өзім көрген ең мықты ер осы - деп.
Жаурыны тиіп жалғыз-ақ қарт бабаңыз

Тек ажалдан жығылған жері осы - деп.
Түскен жері ойылып, сол орынға
Қоя қойған секілді қозғамастан.
Туған елдің балуан қонағына

Айтылыпты ай бойы аза дастан.
Сол азадан құйылған күмбез аппақ,
Балуандай тіп-тіке тұр маңқиып,
Күштіліктің дұғасын күнде жаттап,

Маңайында жортады қыруар киік.
Жандар ғой бұл шапағат жарық құшып,
Бар тұлғасын табиғат мол пішетін.
Ол есіңе түскенде халық түсіп,

Таң келеді,
ақтық сөзін айтыпты Ай,
Енді өзін бұл аспанда бар тұтпай.
Өң мен түстің арасында жаттың сен

Жер мен аспан арасындағы ақ бұлттай.
Аппақ денең мына келген таңдай боп,
Қара шашың түннен қалған сарқыттай.
Мен ойландым дәл қасында жатып ап,

Ай сәулесі түсті саған жарқырап,
Сол сәуледен алтын түстес шарапты
Жатқандайсың рахаттанып тартып ап.
Бұл тірлікті мына сендей кейпінде,

Бұл тірлікті қадірлемеу артық-ақ!
Күрең тұлпар күн келеді шапқылап,
Сыңғыр-сыңғыр үзеңгісін қаққылап,
Үстінде оның торғын аспан - көк шатыр,

Тұяғының астында ойнап ақ бұлақ,
Бір уыс өрттей саған аунап түстім мен,
Жүрегімде жүгенсіз бір ат тулап.

«Әкеміз - Исаев жан Ибрагим оғлына –
балалары Нуримен Яфастан естелік.
Азербайжан ұлтынан».

(Баллада)
Бұлағы еді бұл қазақтың
Бір төбеден көз ашқан.
Керуен өтер жолға жақын,

Жолаушылар шөл басқан.
Өтті жылдар, ғасыр, бәлкім,
Ол мөлдіреп аққалы,
Жақсылықтай таусылмайтын

Дәмің жүрген шақтағы.
Кетті бір қарт дүниеден,
Ұшты ауыздан дұғалық.
Сом темірден түйін түйген

Сол бұлақпен суарып.
Қалды артында қос қыраны,
Жас шыбықтай солқылдап.
Қайран Шалдың дос бұлағы

Тына қалды толқындап.
Ол да бейне біткен әмір,
Таусылған күн секілді.
Жаутаң қаққан кішкене бір

Елестетер жетімді.
Көрді қос ұл бұл суретті,
Дос бұлақты аяды.
Бір бөліскен қасіретті

Туысындай баяғы.
Ұста әкеден қалған темір,
Қару-сайман, тасты алып,
Жалғап мұра, жалғап өмір

Кірісті іске бас салып.
− Қайта шыңнан ақсын құлап,
Енді аялдау кеш болар,
Мәңгі ескерткіш болсын бұлақ

Әкемізге! - десті олар.
Кесіп тауды, кертіп тасты
Маңдай жасап бұлаққа,
Көкірек көзін кең ғып ашты,

Сүйреп суды жыраққа.
Мәрмәр тастан бесік істеп,
Бөледі оны сәбидей.
Керек болса кешіп іш! - деп,

Сая жасап кең үйдей.
Келістіріп атын жазып,
Көк болаттан құйды әріп.
Бұзылмайтын мәңгіге ағып,

Жел жұлмайтын, су дарып.
О, махаббат! О, перзенттік!
Екі азамат бөліскен!
(Біз әкеге не көрсеттік? –

Деген сұрақ жеді іштен).
Заулап бұлақ, аунап бұлақ
Жас жігіттей құлшынар,
Бас шөліңді, келген шыдап

Іштегі өртті бір шығар!
Бір шығар да, сәл ығысып
Тұр, көңіліңе толсын күй!
Тағы да бір қанып ішіп

Қасиетке басынды и.
Басынды и де, қайта кеп төн,
Сәл үңіліп, сал құлақ:
«Қайран әкем!» «Қайран әкем!»

(Романс)
Біздің өмір, жақсы дәурен жаз еді,
Адам көзі бізді көріп мәз еді,
Шулы тірлік, думан достық мереке

Heгe қысқа, неге мұнша аз еді?!
Біз ойнаған жылы жұмсақ жел қайда,
Желе жортып кетті ме екен кең жайға,
Әттеген-ай, алақанға қондырған

Әнші бұлбұл қайта оралса болмай ма?
Күн күркіреп, біз дүркіреп қалушы ек,
Мөлдір моншақ үстімізге тамушы ед,
Айлы түнде саусағымыз ұзарып,

Жұлдыздарға жақын - жақын барушы ек.
Танғы шықтар сол жұлдыздарға ұқсайтын,
Түнде біздің қолдарымыз ұстайтын,
Біздің айтқан ертегімізді есітіп,

Көбелек те қонып алса, ұшпайтын.
Шіркін, біздер, жапырақтар, тату ек,
Бірлік, тірлік қызығына батып ек.
Шалқып кетсек жерге түспей алты ай жаз,

Өмір - тағдыр, сен де бізді ғапу ет!
Жетті мезгіл, өтті дәурен, келді күз,
Сағыныштан сарғаямыз енді біз.
Тастап көкті, жұпар бесік ауаны

Қайран қара құшақтаймыз жерді біз.
Амал нешік тағдыр заңы, күз заңы,
Анау жақтан келеді қыс ызғары.
Адамдардың «қош» дегені секілді,

Құлар жерде күрсінеміз біз дағы.
Апрель 1968

Қордайдың әдемі атқан ақ таңында,
Даланың самалы ойнап ат жалында,
Сау желіп,
бұлбұл қағып келе жатқан

Қалт етпей қарайды аймақ қартқа мына.
Еңсегей бойы биік - мықты қандай,
Жай кісі ат үстінде тік тұрғандай,
Басында қара елтірі қазан бөрік,

Жадағай жасыл шапан нық буғандай.
Етекті екі өңірін дізе басқан,
Әрірек ат саурынан үзенгі асқан,
Салалы саусақтары бұлдыр қағып,

Сол қолы ер басында дізгін қосқан.
Оң қолы сары жезді күрең қамшы,
Толқиды күнмен күліп ерсіл-қарсы.
Келеді тау иесі, дала иесі

Күн сәске. Жарқырады «Таңбалы тас».
Әжімді жаңағы бір шал қалыптас.
Бозторғай төмендеді әні бітіп,
Болған соң болмашы үнмен тау жаңғыртпас.

Сөйткенше шықты дауыс арғы белден,
Аспанға аңыратып ән жіберген.
Аймақты бара жатыр алып кернеп
Шыққан үн арыс кеуде, нар көмейден.

«Пай-пай, пай! - дейді сөйлеп жаңғырықтар,
«Ай-қай-қай!» - дейді тыңдап бал-бұлақтар,
Ән селі бері қарап төңкеріліп,
Ел көшіп, кеп қалғандай жамырап мал.

Жан-жақтың тіршілікке толып бәрі,
Басталып бар әмірдің жорықтары,
Осынша құдіретпен естіледі
Адам мен табиғаттың жолыққаны!

Түсті аттан тасқа келіп манаты қарт,
Төңірек әлгіден соң саябырлап,
Бергендей ескі досқа үнсіз сәлем –
Қалғандай қария да бойы ауырлап.

«Аһа!» - деп, дүр сілкініп алды ширап,
«Ата!» деп жағалай тас қалды сыйлап.
Ат жақты, ұзын иек, қоңқақ мұрын,
Қоңыр жүз, шоқша сақал, мұрты қияқ.

Мойыны ұзап шыққан ұңғысынан,
Шағыр көз кене тартып, нұры сынған.
Сексенде сері кеуде селкіл қақпай,
Тұғыры мықты құстай тумысынан.

Жабысып, тасқа тақап көне көзін,
Көргендей көшкен ғасыр өнеге - ізін,
Күректей қолыменен сипап - сүртіп
Тастардың жайнатады өрнек. жүзін.

Содан соқ кебу ерін күбір салып,
Қалғандай жарғақ құлақ дүбір шалып,
Түсті қарт неше түрлі құбылысқа,
Аңырып арасында тыныс алып.

Талай бір кісілердің атын айтып
Шақырып, алысқа көз шақырайтып,
Батырлар, замандастар келмеген соң,
Бас шайқап, көңіл суып, дәті қайтып.

Кеп сағат тарихпенен оңаша қап,
Оқиды ол тас кітапты тамашалап.
Өзінің Қордай тауы, «Таңбалысы»
Өзінің оқуына жарасады-ақ.

Биік үй. Кең, жарық зал. Жап-жас жігіт.
Алдында алтын ойнап, алмас күліп,
Оқиды тас жайында бір лекция,
Заманнан заман қоймай салғастырып.

«− Тас!
Жалғыз сөз өзі де тастай шымыр,
Қанша ғасыр, жұтылды, қанша ғұмыр,
Осынау тас астында қалды қанша,

Осынау тас үстінде қанша адам жүр?!
Ол - өлі мен тірінің көпіріндей,
Өлудің де, өлмеудің кепіліндей.
Оның қатал жүзінде ез ескіріп,

Қалмақ емес қашанда ер тірілмей!
Сонау адам аталған күннен бастап,
Қол икемге келген соң түйір тасты-ап,
Қару еткен, нәр татқан, отты тапқан,

Сор тағылық соқпағын жиып тастап.
Содан серік осы тас, серік мәңгі,
Азапты да, рахат беріп сәнді,
Тас үңгірден салтанат сарай туып

Қабырғасын қалалар берік салды.
Тас адамды биікке құмар еткен,
Адам тасты көтеріп мұнара еткен.
Алма-кезек арқалап бірін-бірі

Ғасыр - тұлпар жалында зулап өткен.
Менің мынау даламда тастар жатыр,
Оқылмаған оларда дастан жатыр,
Сол дастанның болашақ жалғасындай

Жерден өсіп, көк бойлап асқарлар тұр!
Бұл мәңгілік өшпеудің өлеңіндей,
Бұл мұхиттың жан көрмес тереңіндей.
Сол тереңде жатады сан асыл тас,

Таптырмайды сүңгімей, тере білмей!
Адам ашар тастарды талай тағы,
Зорайтады ғылымды, молайтады.
Көтере алмай тарихты, жер астына

Түсіп кеткен қалалар соны айтады!»
...Жұрт тыңдайды, изейді бір шал басын,
«Тіл шалмасын, құлынды, тіл шалмасын»
Күбірлейді көне ерін шүкір айтып,

Әрі қарай созады ұл жалғасын!
«Біз адамның ұлылық асқан күшін,
Ұмытпасқа соғамыз тастан мүсін,
Тас адамды билемес, адам тасты

Илер болар өнері тасқаны үшін.
Мен елімде тастарды сөйлетемін,
Сән сарайлар саламын елге тегін,
Адамзаттың арманын таспен жазып,

Барлық жолдың бойында тербетемін.
Тастан құйған Лениннің күн бейнесін,
Барлық қала баурында әлдилесін.
Қасиетті Мавзолей Ильич жатқан

Тұрар билеп жаһанның жан-жүйесін.
Тас жаңғыртар талайға адам үнін,
Адам тастың бойынан алар жүгін.
Тас туралы хикая таусылмайды

Тарихындай тамаша заманымның!»
Жігіт тынды. Баяғы тау жаңғыртқан
Әндей бейне шапалақ залдан шыққан.
Айналады шал, тағы айналады

Қошаметшіл, қолдағыш қайран жұрттан.
Асыл тас - асыл жердің бір бөлшегі,
Таусылмас бейне ғасыр, күндер шегі.
Екі ұрпақ - әке, бала - екі нұсқа,

Екеуі екі түрлі білген сені.
Елу жыл алыс жолды ел аттаған,
Аңыздай ардақтап жұрт тек айтпаған.
Жаңағы қарапайым қос көрініс

Ұқтырар не бір сырды өзі-ақ маған.
Қараймын қара шашты жас ғалымға
Қолы бар туған жердің тастарында,
Ойы бар ақ жұлдыздай жүйткіп жүрген

Ғылымның жеті қабат аспанында.
Қараймын қара емендей мәңгі қартқа,
Мінетін сексенде де қарғып атқа,
Қараймын, қараймын да сүйсінемін

Бәріне заман берген сол қуатқа.
Сентябрь, 1967

Ағартып Алатаудың ақ самайын,
Алматы сағынды ғой жастан айдын,
Мұншама көп күттіріп, көп аңсатып
Мұхиты қайдасың сен Қапшағайдың?

Ол әне Іле - дария жағасында,
Тау мен тас, тақыр - құмның арасында,
Дүниеге келе жатыр, келе жатыр
Қол созып қазақтың бас қаласына.

Қаһарман халық қолы тиді барып,
Жосылып ғаламаттар жүйткіп ағып,
Әлемнің айнасындай бір теңізді
Келеді астанаға сый ғып алып.

Ол сонда жеті жаннат мекеніндей
Болады еліміздің ен төріндей,
Түнінде сансыз жұлдыз суға түсіп,
Жатады күндізінде жұрт сейілмей.

Атағы бұл теңіздің самғар түзге,
Сен содан бақытты ізде, арманды ізде,
Шомылып cap тамызда сая тауып
Бар ұрпақ бар алғысын арнар бізге.

Самал тау, сері бұлақ, жасыл дала,
Көз тоймас көркем көше, жақсы қала,
Қасында Қапшағайдың көк шалқары,
Жалғаннан тек тілерің осы ғана.

Таң атса Талғар шыңы нұрға бойлап,
Байлықты, баршылықты жырлап аймақ,
Осынша салтанаттың ортасында
Алматым тұрар шалқып тудай жайнап.

(Монолог)
«Туған жер, нұр топырақ, балдай суым,
Арбайды қай сиқырың, қандай сырың?
Баурында барлық өмір барады өтіп,

Болған соң тәттілігің балдай шырын.
Көп сөз бар сүйдім деген, күйдім деген,
Адамдай ән айтпаған, күй білмеген,
Олардың біреуі де жеткізе алмас,

Бейнеңді күнде бізге күлімдеген.
Туған жер, балалы кел, бел қарағай,
Елуде еркелеймін мен баладай,
Шыр етіп омырауына түскен күннен,

Кезім жоқ кеткен сенен кең далам-ай!
Білмеймін, не күшіңмен қойдың байлап,
Оянам сен туралы ойымды ойлап,
Таң атса талай таныс жолдарыңмен

Зымырап бара жатам дәмің айдап.
Кейбірі бастық дейді бағыныштап,
Бауыр да барын тосар сағыныштап,
Туған жер жанталасып біз жүреміз

Баяғы бір өзіңнің бабыңды ұстап.
Азбасын топырағың дейміз де біз
Маңдайдың терін сүттей еміземіз.
Туған жер - адамыңмен бақыттысың

О баста дүниеге келіп егіз.
Жаса сен, жасартатын біз болғасын,
Төбеңнен жаумас енді мұз - қорғасын,
Сен деген, саған деген ұл махаббат

Бір емес сені күнде жүз қолдасын.
Біз емес мақтау тосып, сыйың күткен,
Арқамыз босаған жоқ дүйім жүктен.
Кәдімгі ауыл, аудан басшылары

Алысқан ұйқы көрмей қиындықпен.
Жақсы ғой бәрі жаның саламатта,
Қызыққа, қиындыққа, ғаламатқа
Өмірдің отыз, қырық жылын беріп,

Қаншама рет қалам тартсам қасымда,
Сен тұрасың жүрегімнің басында,
Сен өзімнің өміріме кіргенсің
Сонау-сонау сегіз-тоғыз жасымда.

Қаламға бір, саған да бір қараймын,
Жақсы атымды, мақсатымды санаймын,
Барлық тәуір күндерімде сен барсың,
Жүздерінде сан жыл менен сан айдың.

Мен біреуді қадірлесем, сыйласам,
Адал дос пен азаматты жинасам,
Не бір ұлы биік-биік мінбеде
Сөз сөйлесем, шешендерді тыңдасам.

Бәрінде де сенің даусың, үнің бар,
Сенің жаның, сенің тәтті тілің бар,
Өн бойында осынау бір өмірдің
Өзің берген парасат пен білім бар.

Ол болмаса - сенің де атың өшкені,
Жүрегіңнен махаббаттың көшкені,
Уа, мұғалім, өз бетіңе тік қарап,
Сәл ірілеу кетіп қалсам, кеш мені!

Дауыстаман: мен сүйемін сені! - деп,
Қасыма кеп, дәптеріме төніп өт,
Онда сенің, сенің ғана атың бар
Бала күннен көп жаттаған көкірек.

Сені жазбай ешбір сабыр жоқ маған
Күнім де жоқ есіміңе соқпаған,
Сонау Ұлы Ыбырайдан бір бастап,
Мен қазіргі Мақатқа1 кеп тоқтағам.

Сонда-сонда көңіл адал, жан ізгі,
Өтеу еді шәкірт болған қарызды,
Әлі күнге ылғи класс ішінде
Менің өмірім оқып жүрген тәрізді.

Бұл Қоғамның, бұл қауымның көзінше,
Сәл қисайып, осалдығым сезілсе,
Сен қарады-ау, сен қиналып қалды-ау деп,
Кешу сұрап, күбірлеймін өзімше.

Асыл жандар, мұғалімдер, ұстаздар,
Шын шеберлер, өнерпаздар, іспаздар,
Әр шәкірттің кеудесінде бір ту бар,
Сол бір туды жығып алмай ұстаңдар!

«Адам деген ардақты ат!»
Адам деген атыңнан айналайын,
Адам - күннің баласы,
Адамға күн беріңдер!»

«Ардақтасақ - ардақтайық та ананы,
Адамды туған ана - ғой,
Ана тәңірінің өзімен аттас!»
«Оның аты - дауылпаз. Ол дауылсыз

тұра алмас. Ол дауыл шақырады,
Ол көзінің отымен көкте нажағай
ойнатып, қанатының желімен
теңіз толқындарын сапырады,

я, дауыл болмақ».
М.Горький

Ол осынау үш үлкен арманымен
Революция, есігін қақты келіп.
Кіріңіз! - деді Ленин.
Аумағы кең.

Жаңа Россия кеудесін жатты керіп.
Ал қызыл ту, алтын таң, азат аймақ,
Пролетариат - кеше өзі сан жырлаған.
«Алға!» - деді саңқ етіп, өзі айқайлап,

«Сені жырлау - жазылған тағдыр маған
«Жаса!» - деді қалың ел толғанғанда,
«Баста!» - деді партия сүйсініп бір.
Мәдениет шылбырын алды ол қолға

Ол дүниеге данышпан беделімен
Революцияны тыңдатты өз атындай.
Сонша зор ықпалымен, өнерімен
Жоқ еді одан ақын озатындай.

Ленин соны ойлады шақырғанда,
Ер еді ол ойы ерекше, ақыл бөлек.
Революция дауылын сапырғанда,
Әрине, оған сәйкес ақын керек.

Бастады жаңа заман бар өнерін,
Баяғы саңқылдаған дауысымен.
Қойнына қасиетті қара жердің
Жөнелді ол адамзаттың алғысымен.

Ал бүгін бір ғасырды алып тастап,
Дүниеге қайта соғып, тұр оралып.
Не ғажап оқиғалар болыпты асқақ,
Ұштасты адам қолы айға барып.

Ол соған мақтанды да, тасыды-ай кеп,
Кенеттен тағы жүдеп, түйілді ағаң,
Қараса - әлем өрті басылған жоқ,
Қараса - адам жасы тиылмаған.

Не сұмдық - бар ғажапты жасап қолдан
Бақытты жасай алмау әлі күнге! –
Өзіне өз еңбегі азап болған
Адамның бар мен жоғы бәрі бірдей.

Ірі адам - зор гуманист осыны айтып,
Тұрғандай жекіп сөйлеп ұсақтарға.
Содан соң Россияға келді қайтып
Елінің бір сәбиін құшақтауға.

Құшты ол - ұлтың, өзің кімсің демей,
Бәрі бір ортақ Отан бір баласын,
Дүние тұрды қарап тырс үндемей,
Адамның құрмет тұтып бұл данасын.

Ал қара осы тойға барлық әлем,
Айт сосын асыл шындық - әділетті.
Ол құшқан жақсы бала - ол мына мен, –
Қазақтың Социалистік әдебиеті!

Қойылды бір ат көшеге,
Шықты бір өлең кеше де, –
Осының бәрі –
«Бұл қалай?» - деген сұрақтың

Мағнасын, сірә, шеше ме?
Жар салар менің
Күнде бір дауыс кеудемде,
Қалмайды ол кейін

Түнде де түстер көргенде,
«Бұл қалай болды?» –
Деген сол сұрақ – қалмайды
Кеңсеге таңнан келгенде.

Тым шапшаң кету,
Байқатпай кету –
Ең соңғы рет
Жақсылық ету –

Осы ма?
Ендеше сонау сұрағын
неге қоймайды
Ең соңғы серік,

ең соңғы жігіт досына?!
...Тірінің жатыр
Созылып әлі жолы алда.
Әлгі бір сұрақ –

Орыны сірә толар ма?
Ақырғы оның
Тірлікті қимас дауысын,
Жүрегім ұзақ ұстап та

Үстімде шапан кеп жамау,
Тоңамын шуақ сәл ауса.
Есімде менің сол жалау,
Кәдімгі қызыл жалауша.

Ноябрь өткен, той өткен,
Артынша дереу қар жауды.
Жалғыз менмін сол көптен
Тастамай жүрген жалауды.

Үлкендер мақтап кетеді.
Қолыма тоңған мүсіркеп
Кемпірлер қарап өтеді.
− Осыныкі не әлек? - деп,

Ересек қыздар күлгендей.
Жүгірем алға дедектеп,
Бірінің сөзі миға енбей.
Озды ғой жылдар, жас қанша,

Белестен белес аттаған.
Октябрь-парад басталса,
Ту ұстар болды салт маған.
Жылда бір абзал борышты

Орындап қайтқан кісідей,
Жылытады ғажап сол ішті,
Жаныма жаққан ісімдей.
Таланға түссе тас талай,

Табатын қуат, дәрменім,
Қолымнан жүрген тастамай,
Бәлкім, сол менің бақытым,
Бәлкім, сол менің дәуренім!

Он бесінде әлі сәби әр адам,
Он бесімде үш от басы қараған,
Тағдыр деген жықтырмайтын балуанмен
Жігіт едім белдесуге жараған.

Мен соғыстың тажал көзін көргенмін,
Бір шаңырақтан үш ағаны бергенмін,
Бәйтеректің орнындағы шыбықтай
Мені есірген осы жомарт Жер мен Күн.

Көрдім ізсіз қалды талай шаңырақ,
Кеп үйлерден кешті тірлік аңырап,
Аға аттанып, артта қалған сәбиді
Жер үстімен арқалау да ауыр-ақ.

Болжау қиын өмір деген жол шегін,
Інім менің - бауыр етім, бөлшегім,
Жалғыз аға жалғыз қалған көзі еді,
Өшірмейін, жоғалтпайын деуші едім.

Балалықтың мен қызығын аз ұқтым,
Бақылаумен әр жұрттағы қазықты,
Өзім жетім - жетімдерді жетектеу
Қызметін тағдыр маған жазыпты.

Үйлендім мен. Көңіл, есік - бәрі ашық,
Туған жердің бір қызымен жарасып,
Сонау жақта жан бар еді шиеттей
Мені күткен жолыма ұзақ қарасып.

Әйеліме: - кімің бар ед? - дедім мен,
− Жесір қалған шеше дағы ерінен –
Деді де ол, демін ауыр алды бір –
Қалған белгі бала күнгі шерінен.

− Жетім қалған бала да бар - деп салды,
Тағы менің жүрегімді өрт шалды,
− Ол - соғыстың тастап кеткен жарасы,
Ол болмаса бір шаңырақ бос қалды!

Деді әйелім. Тез оқыған үкімдей
Тез-ақ тынды, сөз аяғын бітірмей.
Көңілімде жаутаңдады жетім көз,
Көңілімде тұрды бір құс титімдей.

Қай бір менде қайыспаған қабырға,
Бір аяныш тарап жүрек, тамырға,
Бір тәуекел тағы мені лақтырды
Түндей соқыр түк белгісіз тағдырға.

− Әкел! - дедім, кетсем керек түнеріп,
Өзіме өзім: «Сорынды...» деп жіберіп,
− Жақсы, дұрыс!» - дедім және жалма-жан
Жол алыс қой, тек дұрыстап жүрелік!

Кеттім содан буып-түйіп жүгімді.
Ерді жарым, аяндады, жүгірді.
Бірақ әсте сапарынан таңған жоқ,
Сол еңбегі - мерекесі бүгінгі.

Белгілі ғой. Жап-жас отау - жас мекен,
Бүгін мынау, ертең анау тапшы екен,
Жанжалыңа жан-жағында куә жоқ,
О, дариға, оңашалық жақсы екен!

Мен ондайлық рақатты бөлгем жоқ,
Сан сөне де жаздап тұрып, сенгем жоқ,
Затына да, бақытына да баланың
Бірақ әсте тіл тигізіп көргем жоқ.

Өйткені сол - өзі өсірген шыбықты,
Қай ақымақ өз қолымен жығыпты,
Рахмет, Өмір! Менің де бір еңбегім
Жер бетіне желкіл қағып шығыпты.

Туған деп жұрт, тумаған деп оттайды,
Дүниедегі көп қуаныш, көп қайғы
Кімдер ортақ, күндер ортақ, бөліссе,
Солар туыс - олар олқы соқпайды.

Бұл әшейін бір тарих қой, сыр ғой бір
Өмір заңы, өркендей біл, гүлдей біл,
Я, шырағым, не қиындық шақтарда
Бұл нақылды құлағыңа ілгей жүр!

Өзіне ұрыс, енді саған ұрыспан,
Құс баласы шығуы хақ уыстан,
Менің ісім - ерлік емес шығар-ау,
Бірақ ерлік сондайлармен туысқан.

Маңдай тердің, абыройдың жанғаны,
Берген үлгі, айтқан нақыл қонғаны.
Нәсілсіз - деп сөксе - өзің кінәлі,
Көргенсіз - деп сөктірмесең болғаны!

* * *
Көп болды қалам сырласпай,
Ақындық құрмай өлді-ау күн.
Көкірегімнен жыр қашпай,

Ішімде бірақ ояумын.
Қадірсіз кездер болғасын,
Іздесін деймін кейде бір.
Аспанда карға толғасын,

Ақсұңқар құстар жерде жүр.
* * *
Көп жиылыс құрғамайтын күнде қалың,
Айтасың кереметтің кімде барын,

Басыңнан сол әкімдік көшіп кетіп,
Өлеңнің жұртында қап жүрме, жаным.
* * *
Әр жерден ой ұрлаған ақын тауық,

Газеттен қуанасың атын, тауып.
Бір күні сені де біреу тауып алса,
Кетер ме ең қаламыңның басын шауып?
* * *

Өлеңсіз өмір оздырған
Ақынды халық кінәлар.
Бір-бірімізді тоздырған
Мінездің кегін кім алар?

* * *
Жарықтық, майдың самалы,
Бауырға кірген баласың,
Жақсының ақыл-амалың,

Сағынсам, еске саласың.
Ірілік, тұтас туғандық,
Жайсаңдық, шіркін қайда бар?
Бір күнге мың күн құрбандық,

Қарекет, тәсіл, айла бар.
Сен кеттің де сапарға,
Мен ол дәмнен құр қалдым,
Өлең деген жапанда

Жалғыз шауып зырлармын.
Зырлармын да сол мұңды
Желге айтармын - ол тыңдар.
Сенің кешпей жолыңды

Менің қандай олқым бар?
Ораларсың сен дағы
Бүгін күміс ер мінген.
Желөкпеден жел-дағы

Ақылды екен - дермін мен.
* * *
Үлкен портфель ұстайсың,
Онда не бар, ортағым? –

Шұлғау, шұлық көр-жер - деп,
Көргенімде-ақ қорқамын.
* * *
Сөз арнаймыз, жыр арнаймыз көрсін деп,

Бермей жүрген көңілдерін берсін - деп.
О, сұмдық-ай, ет дәметкен мысықтай
Жалтақтаймыз сен де бір сөз дерсің деп.
* * *

Көп мақтадым, аяғында сын айттым,
Жұрт сүйткесін - қойып леп белгісін.
Бірі болып шыға келдім суайттың,
Жазбасыма ант еттім мен енді сын.

О, тобасы-ай, оның дағы өзінің
Жарасатын жаны барын сезіндім.
* * *
Әдебиет білетін

Әдемі бет жігіт бар.
Әдейі кеп реті
Жолықсаң сен - біліп қал!
Дастан керек - деп еді,

Дастан жаздым - білмеді.
Ұсақ өлең керегі –
Деді, көзге ілмеді.
Болмайды екен бір қарау,

Қалпы екен жай түсінген.
«Саудагерден туған-ау!»
Деп ойладым ішімнен.
* * *

Жазығым - жақсылығым жанға ойлаған,
Күнім жоқ алдарына дәм қоймаған,
Барыңды жоқ дейтұғын көкірексіз
Көрсоқыр, көкежасық бар ғой надан.

* * *
Қым-қуыт шырмауында тіршіліктің,
Деймісің кісі құндап, кісіні ұқтым,
Өткен күн қасиетіңді үнсіз тонап,

Қалдырар сояуындай қу шіліктің.
* * *
Ұстайды-ау қырсық кей-кейде
Бойынды босаң, дел-сал ғып.

Бастағы миға тең келмей
Діңкеңді құртар денсаулық.
* * *
Ақылмен әлем билеген

Миыңмен дана-ғылымсың.
Өлмеске амал білмеген –
Бәрі бір сен де шыбынсың.
* * *

Кезенер кәззап шіркін бөтенге оғын,
Білместен бүгін барын, ертең жоғын.
* * *
Ақымақ атқа мінгенде –

Ақылды болар шерменде.
* * *
Өткізіп сырқатпенен көп күнді мен,
Басыммсы қайғы болып кеттім білем,

Ысқырған қас болаттай ыстық сөзді
Суырып алушы едім жүрек түбінен.
Мен сонда жалынбаушы ем жан адамға,
Кезімнен шабыт шапшып қарағанда,

Пенделік, кісілікті қатар кешкен
Өмірім, аман болшы сен әмәнда.
* * *
Заулауында киіктің

Кендігі бар даланың, −
Жез тұяқты жүйріктің
Жел сипаған табанын,
Ол жақынға ұмтылмас,

Алыс болар көргені,
Ол жүгірмей бір тынбас,
Жүгірмесе - өлгені.
Қаумалаған халайық,

Ақынды да солай ұқ!
* * *
Зымыран деген бір құс бар,
Кішіден кіші денесі,

Көкірегін бірақ тік ұстар,
Үлкеннен де үлкен дәмесі.
Ұйықтағанда аяғын
Әдеті көкке көтермек.

Абайсыз аспан шанағың
Үстіме құлап кетер – деп
Мен ойланам – тірлікте
Өзін-өзі құрметтеу

Содан қалған ба екен? - деп.
* * *
Атың сенің жарқырап
Көп газетте жүр бүгін,

Баяғыда-ақ топырақ
Болды сенің тірлігің,
Өмірінде көп алдап
Ұстатпаған аттардай,

Өлгеннен соң оралған
Жесір еді даңқ қандай!!
* * *
Бүгін көрер жақсылығым секілді

Шығар күннің шұғыласына қараймын.
Қиянаттан ішрап жаным бекінді
Қырсығына жау боп жүрген талайдың.
Арттағының, оралмастың - бәрі түн,

Шығар күннің шұғыласына қараймын.
* * *
Жас кезінде білмейсің
Күншіл дертім бар-ау деп.

Өсе келе кірлейсің,
Озып кетті анау! - деп,
Өйткені онда жассың сен,
Жастық ортақ дәулет қой,

Бойда қуат тасқын - сең –
Жан-жақ туыс - әулет қой.
Барған сайын сол қуат
Азаяр да сарқылар,

Сонда гүлің солғындап,
Көңіл көлін, тартылар,
Ала-құла бақ-талан
Азғындықты қоздырар.

Сонда тағдыр сақтаған
Бағынды жұрт сөз қылар.
* * *
Ойшыл болу керек - деп,

Үгіттейміз жастарды
Шықпай жатып, жөргектен,
Жұрт қартая бастады.
Қайда олардың жалыны,

Қайда қайран жиырма бес?
Қайда қыздың аруы,
Қайда жұмбақ жұпар кеш?
Ақыл сатқан өңкей бір

Түбіт сақал данышпан.
Отты сезім өлең-жыр
Қол бұлғайды алыстан.
* * *

Қырықтан кетсең сырғанап,
Қала да қоймас жас исің,
Арттағы күнге бір қарап,
Көк желкенді қасисың,

Қасисың да жасисың.
Қырықта барлық қонбаса,
Салтанат мәңгі саған жоқ,
Алайда қырық жасында,

Миың орта болмаса,
Ойшыл болмасқа шараң жоқ.
* * *
Бұрынғылардың бар жасын,

Қайталаған секілді,
Олардың күлкі, көз жасын,
Өнерін, ақыл, олжасын,
Ойын да ісін - әммәсін, −

Қалам ұстаған, жолдасым,
Қайталауың сенің хақ,
Тек өзіңше айтып бақ.
* * *

«Жол менікі!» - дейді жұрт,
Кейде соған таласып.
«Жолым болды!» дейді жұрт
Қуанышы жарасып.

Алдыңғысы - ата жолы,
Соңғысы - өзінікі,
Шынтуайтқа келгенде,
Ойнағанда, күлгенде –

Сол жолдардың бәрімен
Не жетсін жүре білгенге!
Сонда дерсің: - Менікі,
Онда рас. - Сенікі.

Жүрегіңнің қанын жұмсап,
Қасиетті жыр жазсаң,
Тұрады рас балаңа ұқсап,
Исі қанық бір жастан.

Шықты ақынның ала қолы,
Нашар өлең көбейіп,
Сондықтан да балаға оны
Байқап, байқап теңейік.

* * *
Менің ана тілімде
Екі сөз бар - «ер» мен «ез».
Ез, шіріктік - бірінде,

Бірінде бар ер мінез.
Қандай ұқсас түрлері,
Мағынасы сонша алыс.
Ездің тыныш күндері,

Ер өмірі арпалыс.
Кеше майдан үстінде
Ер кеп еді, сан сабаз,
Енді ер емес еш кім де,

Ездің өзі бақсаң - аз...
* * *
Қайғыны ұмытқанды жазаламақ
Мақсатпен жақсыны ажал тазаламақ,

Күлкі мен көз жасының арасын ол
Алыстатпақ болады азын-аулақ.
Оған біз көнгеміз жоқ, көнбейміз де,
Жүреміз өлімші боп, өлмейміз де,

Бір-ақ сәтте қағынып, сілкініп ап,
Түсеміз бәз-баяғы көрген ізге.
Әрине, бізде құмар, бізде арман көп,
Өмірді қызғанбаудан қызғанған көп.

Қайғымен күлкі арасы неге ұзарсын –
Өмір мен өлім арасы ұзарған жоқ!

Күндер, Күндер! Жылдың жақсы күндері,
Қайырлы таң, қасиетті түндері,
Сендер солай бір-біріңе ұзатып,
Бізді апарып тастайсыңдар ілгері

Ілгеріде игі тілек, арман бар,
Болмас оған бізден бұрын барғандар.
Күндер, Күндер, саулық, бақыт аямай,
Бізді соған аман-есен жалғандар!

Біз сендердің қадіріңді ұққанбыз,
Біздер жаңа жұрттанбыз.
Аспан астын жалауларға толтырып,
Күнмен бірге көк жиектен шыққанбыз.

Бізді - «Күннің балалары» дейді әлем,
Ленин өзі Күн сияқты бейнемен
Жүгімізге беріп кеткен белгі нұр,
Күндей айқын сөзіміз де сөйлеген.

Менің асыл Коммунистік Күндерім,
Мың қуаныш - сол күндерде жүрмегім.
Жерден Күнге ен жақын ел - Отаным,
Күн қасында отандасым тұр менің.

Күндер, Күндер,
Сәлем,сәлем мол саған.
Дүние тыныш, дүние бейбіт
болса аман

Бұл тілекпен шығарып сап біріңді,
Бұл тілекпен келесіңді қарсы алам.

Ұлы адам! Енді қалам, сыяменен,
Қуат ап құдіретіңнен құям өлең.
Кеудемнен көтерілді дауылды күш
Өзің боп ойы биік, қыялы өрен.

Қорқыттың әм қуанттың. Тайсақтадым
Шабытты сөз жыйнадым, ой сақтадым.
Өзге өмір, сен жасаған алыс жылдың
Көзімнен көп өткіздім сол шақ бәрін.

Кезі еді ол қадіріңді шала білген,
Жаныма кіріп алып бала күннен,
Келесің бірдей есіп, о, ғажайып,
Кішкентай өміріммен, талабыммен.

Ал бүгін бір-екі ауыз өлең жазып,
Елімнің жылы сезін өнерге азық
Еткенде,
Жүрегімнен сен сөйледің

Серме - деп құлашыңды кеңнен жазып.
Басталар ұлы дария бір бұлақтан
Қыя-шың кеудесінен ырғып аққан.
Сол бұлақ туды қалай, өмір бастап

Тас құндақ, мұз омырау, жарқабақтан?
Бола алса бұл сұрауға жырым жауап,
Алдымда тұрған осы бүгін талап.
Дариға, қабылдар ма ел көңілі,

Қалар ма, әлде оқушы қырын қарап?!
Тәуекел! Балғын шабыт келші бермен,
Өлеңнен өміріме енші берген.
Бар болса, алтыныңды ат уыстап,

Қысқы таң арайында ағараңдап,
Даланың адырлары келеді андап.
Әр жерден көлеңкелер тұра қашты,
Бұлттардай тауға қонып, ұшқан самғап.

Мол жапқан тұтастырып төңіректі,
Қардың да қара күңгірт өңі кетті.
Ақ сәуле түнді тескен бір бүйірден
Итеріп бара жатыр көк жиекті.

Бейнесі аймақтағы анық қыстың –
Шыңның да шыны қарлар жауыпты үстін.
Кеспе қар жалтаңдағы жатыр шөгіп
Бүктелген қанатындай аққу құстың.

Жер аппақ, болды бір кез аспан аппақ,
Ақ көрпе жамылғандай қос қабаттап,
Жұп-жұмыр дүние тұрды, қарияның
Басындай өтіп кеткен тоқсан аттап.

Жым-жырт шақ, тұнып жатқан дүние кең,
Тірліктен, хабары жоқ түк иеден.
Аспан-жер арасында жалғыз қимыл –
Майда жел ерте оянып, дірілдеген.

Алапты жібітпек боп жатқан қатып,
Жаққандай бір алып қол от тұтатып,
Бір кезде алтын қазан секілденіп,
Шығыстан күн жиекке шықты қалқып.

Шықты да, өрмелемей тұрып алды,
Көбейтіп, көкке жайып нұрын әлгі.
О, ғажап, аспанынан айрылғандай
Күн қардың бетіменен зымырады!

Зымырап келе жатыр тоқтамастан,
Секілді құба жонда тоқты адасқан.
Аш қасқыр анадайда жатты ақырып,
Түн бойы жемтік іздеп жанталасқан.

Қарайды үмітпенен андып жатып,
Жерме еді дей ме, бәлкім, қарға аунатып?..
Жаңағы қызыл тоқты тақай бере
Аспанға шыға келді қайта шалқып.

Сөйткенше ытып жерден бәрі зытты,
Көргендей төбесінен бір бүркітті.
Қайқаңдап қасқа адырдан аса берді
Жоғалтып ыстық арман, жылы үмітті.

Осылай алдайды ылғи аш бөріні,
Даладан шыққан алғаш қыстың күні.
Көріп пе күнге қарап, күн бағалап
Жамылған қараңғыны құлқын құлы!?

* * *
Осынау қарлы өлке құла түзбен,
Кемедей кең теңізде дара жүзген,
Жүйткітіп қырау күйме келе жатты

Әлдекім салып кеткен бір-ақ ізбен.
Бусанған еті қызып қос күреңнің
Алады аяз қақшып ыссы лебін,
Тұяқтың кескен қары домаланып,

Көрмеге қайта ұшады басып мөрін.
Жегілген бірі арттан, бірі алдан,
Іркілмес қос жануар көсем салған.
Шарт түйген құйрықтарын шаншып бірде,

Атылып шығады алып күртік қардан.
Ұзатып ысқырғанда кейде жәмшік,
Кетеді аяқтарын жедел басып.
Жеткенше сегіз буын cap шыбыртқы

Үш күйме бойындай жер жатқан қашық.
Отырған екі-ақ адам күйме ішінде,
Жамылған қасқыр ішік бірі үстіне.
Айтулы алыс сапар жолаушысы –

Қонағы ұзын жолдың бұл қыс күнде.
Бұл жолды білім есе де бұрын жүріп,
Қарайды төңірекке жіті үңіліп.
Шалынған көзге сирек әр бұтаны

Отыр ол танығандай түр білдіріп.
Көсілген шексіз дала, дала, дала,
Шыққан күн құлақтанып жаңа ғана.
Түсірген көңіліне сурет сол-ақ

Осынша ұзақталып қарағанда.
Адамның көңілі де бір табиғат
Жадырап жаз кезінде нұрын құймақ.
Құлазып, қуқыл қысың күрт түскенде,

Жаныңа алу қиын жылу жинап.
Кей кезде ойлы-қырлы байтақ өмір,
Бір шалқып алабында байқар көңіл.
Сабылып қарашада қайтқан құстай,

Жабығып жақыныңнан қайтар көңіл.
Сондай-ақ дүзге сапар қылған адам,
Не жақын оған ыстық бұл даладан?
Анасы етпей ме үміт ұзақ аңсап,

Ішінде көп баланың бір баладан?
Алыстан шыққанда алып сағынышы,
Кеудеде жаңада өршіп жалын күші.
Жаңғырмай, дала жатыр бір тіл қатпай,

Мүлгиді жапанында тағы қысы.
Қарайды ол көзін алмай бір-ақ әлі,
Ақпанның ұнай ма, әлде, мына қары?
Даладан, көкейінде көптен жүрген

Келе ме бір тілегін сұрағалы?
Көз керек қарауға да қысқы қарға,
Көп қарар жасты көздің күші бар ма?
Алайда, баласындай бұл даланың

Алысты жіті қарар кісі бар ма?
Жүріс жоқ қос күреңнің желісіндей,
Келеді көзге бірақ ел түсірмей.
Баяғы ұшырайды жетім бұта

Бір ғажап сараңдықтың белгісіндей.
Сонда да отырғандай болып ынтық,
Қарайды ол әлі ұзақ түзді тінтіп.
Осылай қырандығын істегенде

Өзінің биігінен қарар бүркіт.
Бұл жоннан не заманғы елсіздегі,
Жолаушы нені тапты, нені іздеді?
Шашылған қарға моншақ табылар ма,

Маржан ғой адам сыры теңіздегі...
− Мықтыбай, маған берші делбе шетін,
Сенің де кезің болды көз ілетін! –
Деді ол бір серпіліп ойдан қалың –

Көшірге қасындағы бұрып бетін.
− Аға-еке, жеткенде ұйқы бір-ақ қансын,
Жарықтық, аңсаппыз ғой дала ауасын.
Бірі екен сирек күннің, көп бөгелмей

Аздан соң шалармыз-ақ ел қарасын.
− Бәлі, - деп бір қозғалды бұл жымиып,
Алыпты сирек қыстап, ел бұйығып.
Айында бір қатынар ауылдар ғой,

Барады көрмеймісің жол сұйылып?
Дәметпе, жиі ұшырар елді сұрап,
Болады бұл тұстарда ауыл жырақ.
Жол шетін бір-ақ тоқтап, тұйықтармыз,

Ақшамда қалсақ жақсы Торғай құлап...
Көп күткен олжасындай бұл алғашқы,
Жапан түз адам даусын ала қашты.
Талтүсте жаңғырығып шыққан сөздер

Ауаның дірілімен араласты.
Астында жібек аспан, таза ауада
Екі сөз, уа дариға, аз-ау бұ да!
Неткен күш адам даусы, адам даусы

Дүниенің нұр бітірген ажарына!!
Іңгәлап алғаш жерге түскен адам,
Денесін табиғат зор күшке ораған.
Бағасын білген сәби сол даусының

Жалғанда не бар екен күшті анадан!
О, дауыс, адам даусы күшіңді ұқтым,
Мелшиген жапандағы қу шіліктің
Қасынан өте шығып, бір естіліп,

Белгісін беріп өттің тіршіліктің...
...Қол салды ол қос күреңнің делбесіне,
Жөнелді жануарлар мол көсіле:
Жылу мен ұйқы әлдиі қатар кірді

Жәмшіктің тоңазыған денесіне...
* * *
Кәдімгі қазақ жүзі дөп-дөңгелек,
Ұшында екі беттің нұр дөңгелеп.

Жарқырап жарты қарыс кең маңдайы,
Қарайды қара көзі күнге еркелеп.
Кең етек мұрынына мұрт жарасқан
Жас бұғақ жаңа толқын шықшыт басқан.

Нұр ұя, албырт жүзі тұр баяндап
Жиырмадан жас мөлшері жаңадан асқан.
Кей кезде жарқ етеді күнге маңдай,
Болады ол тосып үнді тыңдағандай.

Мұншама мол ықылас тисе де үлес,
Әлі де дала жатыр ләм дей алмай.
Түйілер биік қабақ, қамыққандай,
Иесіз түздің сырын жаңа ұққандай.

Ойнайды енді бір сәт жүзде сәуле,
Жиектен күнді күткен жарық таңдай.
Үмітке ұмтылғандай тез жетуге,
Енеді асығыс бір кейде түрге.

Жатқандай алдында оның тұтас елі.
Талпынып есеюге, ержетуге.
Қамыққан бір сәттегі ойы қалып,
Қуаныш, мол жігері бойын алып,

Жалғыз жан өзі көшер ұлы күрес
Жатыр ма іште тынып, дайындалып?
Шағылып күннің нұры кетсе кейде,
Түсе ме тәкаппар күш еске кейде?

«Осынау жалқау дала, жалқау күнін
Шанама салып алып кетсем!» дей ме?
Қояды бір қозғалып алға қарап,
Тағы да көз алдында шалғай алап.

Тағы да қыстың жалқау, көлбеу күні
Батысқа сапар шеккен көк жағалап...
* * *
Арқаның ашулы ақпан тәңірісі,

Талайға ажал болған тағы күші.
Жатқандай ақша қардың астында ұйықтап,
Маңайда білінбейді таң-дыбысы.
Қос күрең, қос алқа бел тартады алға,

Жарады жануарлар бар қадарға.
Қайтсін-ай, бір-ақ желіп, бір аяңдап
Дөңдерін тез асырар арқа бар ма?!
Қары бар аттың қарын талдыратын,

Жолы бар сөткеде шөп шалдыратын.
Күздегі көк азбанның қарыс жалын
Сол шалғай елідей-ақ қалдыратын.
Жүйткиді, жүйткиді алға қара күйме,

Көлемсіз көк жиекте дара күйде.
Даланың мың бұралаң жолы үстінде
Секілді жіпке ілген тана түйме.
«Әлі де жол аршыны мол-ay, сірә!» −

Дегендей ой келді ме жолаушыға –
Күрсініп көз жіберді бір бүйірден,
Мұнартып шалғай тұрған көкасуға.
Көкасу мына дала иығындай

Жеткізбес «жер танабы қуырылмай».
Асылып сол иыққа жол да жатыр
Арудың жалғыз ерген бұрымындай.
− Я, сәт! Алыстағы сол асудан,

Асудың қамшылар жақ қыр басынан
Бір қара құлай берді төмен қарай,
Адам ба, ол не қара тауға асылған?
Жолаушы дыбыс берді Мықтыбайға,

Мұндайда шырт бұзылмас ұйқы қайда!
Мықтыбай ә дегенше көтеріп бас
Қарады алдындағы көк шалғайға.
− Шамасы түйелі ғой шана жеккен,

Шалынды жаңа ғана сонау шеттен! –
Үңілді қос жолаушы бір жадырап,
Көрмеген жол үстінде қара кептен.
Арада біраз мезгіл кеткенде өтіп

Бұлар да сол қараға келді жетіп.
Жас қоспақ жабу жапқан қоңыр жиек
Келеді тал шананы дөңгелетіп.
Шал екен ақсақалды, амандасты,

Жетелеп қоспақ нарын, қадам басты.
Оранған ақ текемет біреу отыр,
Ілінген ала дорба шана басы.
− Оң сапар, шырақтарым, танымадық? –

Деді шал мол тымағын қолына алып.
Бұлар да сәлемдесіп, жөн айтысты,
Кісі екен бұл аймақтың жолы қанық.
Сөйледі әңгімеге қызба шалың,

Мұртынан алып тұрып мұз моншағын.
− Лөктірге апарып ем бір науқасты,
Жер ғой бұл мойны қашық қысқа салым.
Сәскеде шығып едім дуан жақтан,

Тоқтамай бетім осы келе жатқан. –
Татырдың көк төбесі, арғы Торғай...
Тәйірі, жер ұзай ма желген аттан!
Отырмай жетесіңдер ел орынға,

Таң ата барып қалам мен де ауылға! –
Деді де ширақ қария жолға түсті,
Қол сұғып жалғыз саусақ қолқабына...
* * *

Алтын күн алап құшқан жарығында,
Алқаудың шыға келсең адырына,
Көзіңе көшкен елдей түсер Торғай,
Оранған cap даланың сағымына.

Салынған қырдан ойға құламалы,
Бөктерлеп Торғай өзен суы ағады.
Өзеннің арғы беті шексіз ойпат
Қалаға әкеп тұрған жылы ауаны.

Көк шіркеу қаланың дәл иығында,
Кресі шағылады күн нұрына.
Кешкілік күңіренгенде қос қоңырау
Естіліп жатар шалғай бір қиырға.

Одан сәл төменірек казарма тұр,
Жағалай тор терезе, қызыл шатыр.
Саусақтың саласындай кешелері
Өзенге тұмсықтары кіріп жатыр.

Солдаттар ат суарып кешке жақын
Көсілтіп қырға қарай бір ағатын.
Сыңғырлап иінағашта шелектері
Татардың жас қыздары су алатын.

Салынған шебер қолмен өрнектеліп,
Өзеннің үстіменен өрлеп келіп,
Доғадай екі басы жарға асылып,
Көпір тұр көк өзенге көрік беріп.

Алыста, арғы бетте қазақ аулы,
Шашылып жазықта түп көп қыстауы.
Сарғайып күн көзінде дөңкиеді
Үйілген мал азығы - шөп қыстағы.

Жаққан от сатырлаған сарқамыстан,
Түтіні көкті жерге жалғап ұшқан.
Албардың тойып алып, шөбін шашып,
Қыстаудан ұзап шығып тай жарысқан.

Кедейдің жыртық күпі жас баласы,
Қолында жүн қолқабы, тал шанасы
Келеді сырғанақтан үйге қайтып,
Бос қалып жаңа толы дөңнің басы.

Бұл көпір өзенменен өрлеп жатқан,
Үстінде бозбалалар сырнай тартқан,
Жалғаған қала менен қазақ аулын
Секілді жіңішке жол әрең тапқан.

Қаланың батысында мал базары,
Ай сайын жиналады қыр қазағы.
Бұдан соң жаңа жауған қарға дейін
Қазылып құба жонда із қалады.

...Сол Торғай, қала Торғай,
жалғыз Торғай
Даланың қазағына аңыз Торғай.
Торғайдай ұялаған жапан түзге,

Еліне өмірі үшін қарыз Торғай,
Төсінен жол шығарып екі тарап,
Батыс пен шығысына жайып қанат,
Далаға дара біткен қарауылдай

Тұрады жан-жағына жалт-жұлт қарап.
...Келетін сапар жолы Қостанайдан,
Қалаға құйылады үш саладан.
Бірімен жолаушылар кіре берді,

Кезінде түн жығылып, қас қарайған.
Кім кірді құшағына, қандай адам,
Хабарсыз осы кеште Торғай одан.
Жайнатып бай мекендер шамын жақты

Торғайда әкімдер бар сарыала шен,
Параңды бара қалсаң, ала бар сен,

Бүгін таң ең бірінші күнді көрген
Ноғай шал мұз тиеген көк өзеннен.
Қызыл нар, жалпақ табан ауыр шана,
Асықпай ыңырана жылжиды ермен...

Күн сеуіп сирек салқын сәулелерін
Жайнатты биік үйлер сән, бедерін.
Қалқыған аспанда алтын қарлығаштай
Шіркеудің крестері әрледі өңін...

Бір кезде қала оянды ұйқысынан,
Тіршілік шығып әрбір үй тұсынан.
Сықырлап қыраулы есік, мұзды қақпа
Матадай айырылған жыртысынан.

Есікті жатып алып ашпай бір жан,
Әдейі мына сорға қастай қылған,
Қанаты қырауытқан жатыр тауық
Айрылып екі бірдей башпайынан.

Жылы үйден шыкқан буға тығылады,
Оған да қымбат екен шыбын жаны.
Ойбайлап жатыр соған ноғай кемпір,
Қайтсын-ай осы емес пе мұның малы!?

Қаланың көшелерін сықыр басты.
Көк аспан жұтып жатыр түтінді ащы.
Шіркеудің жаңғырығып қоңыраулары,
Ұзақ түн ұялаған ұйқыны ашты.

Шығып ап кексе әйел бір қорадан,
Шамасы үйінде бар бір қора жан,
Аспанға ақшыл буын бұрқыратып,
Қаптатып кірін жайып жүр манадан...

Аулақта көлігіне қамшы басты,
Жолаушы мұнда ішпекке ыстық асты.
Шанасы шелек толы қатырған сүт –
Ақ сүйгіш ағайынға ықыласы.

Күркілдеп бір қария - қазақ шалы,
Басынан көшіп кеткен жаз аспаны,
Қайқайып қайыс етік, жыртық байпақ,
Келеді жолаушыға қақпа ашқалы.

Саудагер қорасынан мал айдады,
Жалақтап жалбыр тоңды малайлары.
Ырымшыл қожасына қыңыршыл боп,
Бір әтеш жаңа ғана айғайлады.

Күші ме «тамыр» берген бозасының,
Карта ойнап, тартты ма әлде аздап шығын.
Көшемен қара күйме тұра қашты
Бұрқ еткен ашуындай қожасының.

...Бір үй тұр қаланың дәл омырауында,
Бар байлық бір өзінің қойнауында.
Ұстаған қонақ үйді он бөлмеден,
Қазақтан қыр да мұнда, ой да мұнда.

Әйгілі Әлтап ноғай бай да өзі,
Сан дүкен - сауда ұясы, пайда көзі.
Жатыр ол тұтас алып бір көшені,
Кетпейді ауыз ашса жайға сөзі.

Өзіне біреу күйеу, біреу құда,
Мызғымас алып арқа, тіреу бұ да.
Сары алтын сапты аяқта ұйып тұрған
Жеті жұт, қырық қырсық, жүдеу жылда.

...Осында бізге таныс жолаушылар,
Бұл мезгіл, бәлкім, олар ояу шығар.
Қашан да ала бұртсаң ұйқы қашып,
Кеуде де жүрек тулап, ой асығар...

Сан бөлме саңғырлайды дыбыс шықса,
Малынған терезелер күміс шыққа.
Темірден жүз бүктеген өрнекті есік
Ол дағы баспалдақтай ырыс, құтқа.

* * *
Шағын үй, салтанатсыз, аз бөлмелі,
Ауызда жегін аттың әбзелдері.
Үш бөлме бір-бірінен есік алған.

Осылай тұрар жұрттың кез келгені.
Ортада кең бөлмесі кісі келер,
Образ толып жатқан іші нелер,
Бұрышта бассыз қара әулие тұр

Адамның ұйықтаса түсіне енер.
Қаз қатар үш терезе күн жақтағы,
Әйнектің еріп жатыр мұздақ қары.
Сәске түс. Біраз болды сап-сары күн

Аспанның кеудесіне нұр жапқалы.
Аумақты емен стол, жуан сирақ,
Шамасы, түзетілген неше қирап.
Бір кезде үстін жапқан қызыл шұға

Әр тамшы әр сыядан алған жинап.
Бұл күнде түсін оның жан білмейді.
Қаншама назарыңды салдың мейлі.
Тек қана шынтақтасаң, шиқ-шиқ етіп,

Арғы бір әкімдерден қалдым, - дейді.
Ал қазір енді осының ернеуінде
Отырған үш адам бар. Белбеуінде
Бірінің бұлғақтайды ауыр қылыш,

Суырылып сұс көрсеткен елге күнде.
Уездің кеңседегі әкімдері,
Кәсібі, бәлкім, осы әр күндегі.
Ортада үш стакан, қызыл шарап,

Шығады ауыздардан шалқып лебі.
Жирен шаш үшеуі де бір туғандай,
Күзеліп, бір мезетте қырқылғандай.
Жебелі жез мұрттары талай рет

Шарапқа бәсекемен ұмтылғандай.
Жөтеліп алды бірі төр жақтағы,
Әйнектің селк еткендей жел қақпағы.
Оязды қуып шыққан өзіміз - деп,

Ауырлап отыр бүгін салмақтары:
− Терісін айналдырдық тым-ақ жақсы!
− Бұл тордан енді ол оңай шыға алмас-ты.
− Өзі де бір тықырды сезген болар,

Қамалдан хабар келе шыға қашты.
− Ол да бір сайтан еді бірақтағы,
Қанжардай қауіпті еді қынаптағы!
Басынды дер кезінде тарта алмасаң,

Ақиқат - шімірікпей туратпағы!
− Ол рас, ашуының зәрі жаман,
Түбі сол өкіметке кәдік адам.
Келе сап, біз неғылдық өшіккендей,

Деп жүрді ісіміздің бәрі жаман...
Бұл кезде сықыр етіп ауызғы есік,
Біреулер кіріп жатты аяқ шешіп.
Мыналар енді кенет тына қалды,

Кетіп ед біраз жерге кеу-кеулесіп.
Қағылды есік сырттан тынық шақта,
Сұраған белгі болып рұқсатқа.
«Да» деген дауыс іштен даңғыр етіп,

Ашылды жарма есік екі жаққа.
Ал, міне, келді кіріп екі қонақ,
Жағалап, сәлемдесіп өтті қол ап.
Орысша бірі сәнді киім киген,

Жас балғын екеуі де өндір қазақ.
«Қырғызда өзі надан, халқы шағын,
Япыр-ау, мынау орыс салтынша кім?» −
Дегендей қарасыпты бір-біріне,

Қол берді ол, - Ибрагим Алтынсарин.
Әкімдер ығыспады орын беріп,
Отырды бос орынға өзі келіп.
Мұртына жұқа тұрған боз қырауы

Сыпайы жымиғанда түсті еріп.
Сөйткенше және есіктен біреу кірді,
Столға тақай беріп, сәл кідірді.
Апарып оң жақ қолын шекесіне,

Алдында әкімдердің түзу тұрды.
− Еш қандай өзгеріс жоқ. Қамал тыныш!
Бұл сөзде тұрды тәртіп, қатал тыныс.
Біреуі әлгі үшеудің ұшып тұрып,

Қабылдап алды рапорт: - күзет дұрыс!
Көк құрыш биік тұстан балқып аққан,
Жеріне жеткен кезде тас боп қатқан.
Сондай-ақ жоғарыдан шыққан заң да

Төменде тегеурінді күшін тапқан.
Атқарып мойындағы бір міндетін,
Жас солдат қонақтарға бұрды бетін.
«Сотник Соколов» деп таныстырды

Ол өзін, қалпыменен жөн білетін.
Құптасып, алма-кезек танысты да,
Қарасып бір-біріне алысты да –
Жаңағы рапорт алған сөз бастады:

− Әкелген сізді бастап қай іс мұнда?
− Білуге болар ма екен? Кешіріңіз!
Келгендей алыс жолдан кескініңіз.
Уездің начальнигі жүріп кеткен,

Мұндағы бастық емес еш біріміз.
Мен ғана орынбасар, бұл кеңсеміз.
Хош алам, бір ілтипат білдірсеңіз!
Бүгінді дем алысқа арнап едік,

Жараспақ компания сіз кірсеңіз.
Адамға тіпті жақсы жолдан келген,
Аялдап, достарменен алған бір дем,
Далада кездесетін сирек сусын,

Келіңіз кеттік тастап кәне, бірден!
− Рақмет, алмаушы едім мұндай сусын.
− Жас адам мұны ішпеген күні құрсын
Амал жоқ ішпесеңіз. Сонда дағы

«Мөлдіреп алдыңызда тұра тұрсын!»
Деді ол, өзгелері бас изесті:
«Сау болсын, жомарт болсын ас иесі!»
Күржиіп жұтып жатты орынбасар,

Бүлкілдеп шықшыты мен май шүйдесі.
Сол кезде есіктен бір әйел кірді,
Барлық жан үй ішінде мойын бұрды,
− Ә, Маша, танысып қой, Алтынсарин,

Жұбайым, ықласыңыз түссін нұрлы!
Басынан кешіп кеткен жас базарын,
Сонда да аздырмаған жақсы ажарын,
Саркідір бәйбіше екен, амандасты

Білдіріп меймандостық қас-қабағын.
− Кешіңіз, келгенсіз ғой алыс жолдан,
− Я, ханым, келген бетім Орынбордан!
− Ә, бәсе... өте жақсы, білем, білем

Бір кезде Орынборда өзім болғам!
Жарықтық Перовский Орынбордан
Кетерде татып едім қолынан дәм.
Ол біздің әкейменен жолдас еді

Генерал атақтарын қатар алған.
Таңғалтқан сонда берген біздің балды,
Дейтұғын Людмила қызы бар-ды.
Өзі де тәңірімнің періштесі ед,

Некесін бір офицер бұзып, алды.
Жә, жақсы, сәтті болсын сапарыңыз,
Далаңыз, біздің осы жапанымыз.
Қауымнан, қатар өскен құрбылардан

Айында хат ала алмай қапалымыз.
Біз үшін өте жақсы келгеніңіз,
Баяғы ескі әңгіме ермегіміз.
Сіз үшін тіпті жақсы, туған орта

Елде ет, елде қызық, елде қымыз.
Серпіліп қалды сөзге үйдегілер,
«Қатын ғой қаршығадай түйдек ілер»
Деп қойды Мықтыбай да іштей ойлап,

Бұл емес орыс тілін түгел білер...
− Мырзалар, жөн сұрастық, болдық таныс,
Қонақжай ортаңызға бізден алғыс.
Қыдырыс емес бірақ бұл сапарым,

Жетелеп келді мені арман алыс.
Білесіз. Ол ақиқат - елім надан,
Саусақпен санағандай білімді адам.
Шөлейтке көктен түссе он-ақ тамшы,

Болмай ма тіршіліктің күні қараң.
Қазақтың жері де бар, жұрты бар,
Кең пейіл, досты силар ғұрпы да бар.
Құшағы қатты қысса айрылмайтын

Күн - көңіл, қапаланса, - бұлты да бар.
Табылды ізгі ойлы азаматтар,
«Білімнің босағасын қазақ аттар,
Еліңді қалың ұйқы құшпай тұрып,

Қалғыған мезетінде мазалап қал!»
Десті де, рұқсат алып Ұлы ағзамнан,
Жол тауып, үлес қамтып, сұрап заңнан,
Қазақта мектеп ашу ізін қозғап,

Қолыма әперді үкім - оңғарды аллам!
Сұраймын енді көмек сіз тараптан,
Білімге сіздер де ортақ біз таратқан.
Басына бітер істің жақсы келсін,

Оянсын, байғұс қазақ түзде жатқан! –
Деді ол, тебіреніп бір тоқтады,
Елестеп алда тұрған күн соқ дағы.
Қараған көп үмітпен төңірегіне

Жанары тым өткір ед бұл шақтағы.
Ашылып ақ көйлектің омырауы,
Өскендей ойдың шыңы, көңіл тауы,
Естіліп өтті ме әлде, балалардың

Күлкісі, жас мектептің қоңырауы.
Тандана ұққаны да, ұқпасы да,
Қарады оның мына тұлғасына.
«Кім еді - деді, бәлкім, ақ бәйбіше, −

Арманды тиеп алған бір басына?!»
Қарады ол ақылды әсем көздерімен,
Адамға сөз үстінде өзгерілген.
− Бұл келген, дос мырзалар, етпе айып,

Ниетім ақылдаспақ өздеріңмен!
Күрсініп алды сол кез жалқын сарың,
− Әрине, бұл дұрыс қой, Алтынсарин!
Қисыны қиын келер іс екен бір,

Тілейміз, алай дағы сәтті шағын.
Өйткенмен, көңілдегі ой бола бермес,
Көп істер кездеседі қолдан келмес.
Молданың құранына құлақ сіңген,

Сол қазақ шын білімге бала бермес.
− Іс қой бұл азабы көп, әуре сарсаң,
Шарт сынар әкімдікке, белге салсаң.
Жанашыр жақсылықты ұғар, бәлкім,

Өзің біл, еліңменен, тілдесе алсаң.
Аяймын, көп кетеді қажыр қайрат,
Тұрғанмен бар мүмкіндік қазір сайрап.
Бір жөнін келтірерсіз. Ал, тілегім,

Қонақ бол, отырайық картаны ойнап.
Сол сәтте түрегелді ақ бәйбіше,
− Ризамын, үмітті ел ақтай білсе!
Шынымен, құттықтаймын, Алтынсарин,

Қабылдау, кешіріңіз, жақпай жүрсе!
«Қашанда мақсат биік, талап абзал, −
Дейтұғын әкем марқұм оны қарсы ал!
Тайсақтап, қарай алмас үлкен іске

Бұл біздің жігіттердің міні бар сәл!»
Деді де, күлімсіреп қолын алды,
Түрегеп-қайталады соны бәрі.
Тең адам терезесі табылған соң,

Шенқұмар сыйлап өтер оны мәңгі
Соны істеп, орынбасар төрден тайып, −
Қонақсыз, мынау орын сізге лайық, −
Деді де, басын изеп, жылмаң қақты –

Кешіңіз, тартып қалдық біз бір айып! –
...Жарты сый, жарты ықлас көріп мұнан,
Қонақтар сыртқа шықты түске таман.
Жалғыз күн жазық аспан айнасында

Алыстан тұрды нұрын сеуіп сараң...
Осы үйдің алдындағы жалғыз терек,
Түседі анадайдан көзге бөлек.
Олжадай ну орманнан ала қашып,

Деп біреу қойғандай-ақ «бізге керек!»
Қозының құлағындай cap жапырақ,
Сидиған бұтағында тұр қалтырап.
Көңілінде Ыбырайдың жалғыз сұрау

Көңілді жазбай танитын,
Ақылды жан қайда бар?

Сонау үй жай күнде де саңғырлаған,
Ал қазір үнге толы дабырлаған.
Қалтасы мыңды жұтқан саудагердің
Қонағы - көбі жақсы, қадірлі адам.

Кең албар, өңшең күйме жыпырлаған,
Маңайы басқан аяқ сықырлаған.
Ауада былғарының аңқып исі,
Жаңа әбзел жарқырайды тұтынбаған.

Ортада Қыдырбайдың сәйгүлігі,
Көз кәріп тояр емес әйгіліні.
Деп жатыр: «жануардың сүгіреті-ай,
Жылқының туар бұлай қай құлыны!»

− Есік пен төрдей екен ашаң тұрқы,
Осындай түсер қолға қашан жылқы!
− Жетпейді, сатса, мұның бағасына
Атаңның туа сала жиған мүлкі!

− Баяғы Бай тәжінің ақтанкері,
Жылқыда ондай құлын шапқан ба еді!
Жануар ас пісірім оқшау шығып,
Үш жүздің көз алдында топтан келді.

− Кешегі пай-пай шіркін боз арғымақ,
Артында, түстік жерде тозаң шұбап,
Жел жұлып, әкетер деп ерге таңған
Баласы келуші еді азар шыдап.

Жеуші еді, шаншылғанда артқы аяқтап,
Ағаштың басындағы жапырақты ап!
− Сендерге не боп кеткен! - деді біреу –
Сүйегі қурап қалған атты мақтап!

Күндікке жұрттың сөзін тыңдап тұрған,
Кетіңдер, - деді көшір - аулақ мұнан!
Кей біреу жақтырмады оның сөзін:
− Қайтеді ей, қызғана ма мына антұрған

Осылай сырттағы жұрт өзінше мәз,
Табылып іштерінен білгіш «сабаз»
Қоздатып қай-қайдағы әңгімені,
Түн қазір, гуілдейді бұлар біраз.

...Іште жұрт жиналысқан кең бөлмеге,
Өңшең бір қасқа-жайсаң, кердең дене.
Астында атлас көрпе қабат-қабат,
Құс жастық тіреу болған жел кеудеге.

Назары осынша жұрт бір адамда,
Жандар ғой зор құлайтын құлағанда.
Бұрын бұл естілмеген сөз болған соң,
Тыңдайды ұнаған да, сынаған да.

− Жер шалғай алыс жатқан ағайынға,
Келеді қыдырған жан жаз айында.
Сапардай ұзын жолды, бейнеті көп
Жақсылар, бір мақсатым бар ойымда!

Ой тәтті - соған сездің дәмі жетсе,
Дәл осы сәтті жиын, сәнді кеште,
Ғафулық сөз басына, сөз соңына,
Өтейін сол ойымды салып еске.

Жатырсыз естіп, бәлкім, шет жағасын,
Қашан да білген елсіз ниет бағасын.
Ешкім жоқ түс болмаса, өнде көрген
Қазақтың оқып жүрген көп баласын.

Болмады жалпымызда тегіс талап,
Құр ғана ауыз айтып, жөн іс санап,
Қораға қуып келер малдай көріп,
Білімге жатып алдық теріс қарап.

Ұлық та болмады оған әзір тұрған,
Тас жиып, қайтеміз деп жазық құмнан.
Бір малдың етін, сүтін біз ғанамыз.
Жанға да, тәнге де ортақ азық қылған.

Бар мақсат бой өсіру - бала туса,
Мақтаныш надан ата жолын қуса.
Ой еспей, өссе жұмсар жерін таппай,
Қара ақыл, сап кемеңгер болған құса.

Туса да риза қылып жапа-жалқы,
Ауылдан асқан емес ата даңқы.
«Аспанның астындағы жалғыз өзім!»
Дейтұғын қазакеңнің жаман салты.

Халық көп тәңірінің әлемінде,
Тілі бар діні менен әр елдің де.
Баққаны бәрінің де білсем деген –
Бұл шақта ғылым кімде, өнер кімде?!

Біздегі туған бала арманы мал,
«Тап соны - ұрла, жырла, жалданып ал!»
Әкенің күн ұзаққа ұраны сол –
Кеуде де жаннан бұрын малға құмар.

Үйреткен балаға әке жастан айла,
Демейді малдан бұрын басқаны ойла.
Жылына бір-ақ берген сәлемін де:
«Мал-жаның аман ба?» деп бастамай ма?

Дегенде ду күлді жұрт бір қатары,
(Өзге жан байқады ма бұл қатаны? –
Өзіне-өзі күлген жылап тұрып
Адамды кісі қайтіп жұбатады?!)

− Оқыдық үш-төрт қазақ Орынбордан,
Едәуір бізге деген орын болған.
Амал не, көзден таса қылмаймын деп,
Қазақ көп шығармаған ұлын қолдан.

Дәрідей сұрап алған зәру емге,
Тілектес қазақ атты қалың елге,
Табылып ықпалы зор азаматтар,
Рұқсат ұлы ағзамнан алдым мен де.

Ниетім мектеп ашпақ ел ішінен,
Әрине, ел көмегі, ел күшімен.
Зердесі ашық туған ұрпағымыз
Ақтайды осы жолда терді сіңген.

Көп емес мектеп үшін бұл аласы,
Ешкімнің ауырламас бұғанасы.
Жомарт жан сөзге келмес, сараң үшін
Бір күнгі ақ боранның сыбағасы.

Келгем жоқ сауат үшін сауда ашуға,
Ағайын балаң үшін барма ашуға!
Білім бір ұзап қашқан арман еді
Жалына ұмтылып қал жармасуға! –

Деді де ол,- қарады жұрт ажарына,
Қалың ел, қайран туыс қазағына.
Дуылдап көтерілді сонда халық,
Көңілдің түскендей сөз қазанына.

− Мақұл-ақ, бәрекелді, ісіңе сәт!
− Көреміз көпшіліктің күшіне сап!
− Береміз баланы да, қаржыны да
Келді ғой іс қадірін түсінер шақ!

− Жарықтық патша ағзам рұқсатын
Алдым деп айтқаныңда - тыныс таптым!
− Әлтапқа осы үшін, ал, тәуекел,
Атымның жегіп келген бірін саттым!

− Осы әлгі Балғожаның немересі,
Дегені рас болды. Неден есті? –
Деп бәсе ойлап едім. Балжекем-ай,
Ер еді-ау бүтін туған керегесі!

− Бар болса, берілер ғой тебен тиын,
Ал, бірақ бала беру деген қиын.
Балам жоқ, мысалы өзім - не десең де
Орыстың оқуына беретұғын!..

Деді бір сый қонақтың жуандауы,
Табылмай қапы жұрттың бұған дауы,
Көпшілік манағыдан бәсеңдеді:
− Қайсың бұл, ақ ниеттің бұ қай жауы! –

Деп жалғыз ақырғанда Қазыбек би,
Сілтідей тына қалды, дірілдеп үй.
− Ала ауыз, алты бақан, байғұс қазақ,
Мектеп аш, бар баланды білімге жи!

Қисайып, өнер ме екен, қыңыр тартқан?
Онсыз да істі бұзып қиын жатқан,
Көрсеткен, Сапақ мырза, бұл қай бойың
Жырыла, шыға шауып жиын топтан?!

Ел қамы, қауым қамы деген жерге,
Бірігіп, тоспайсыңдар неге кеуде?!
Алыстан айқай қосып, жақын келсе
Жым болар жұрт аз ба еді жеме-жемде!

Ыбырайдың талабы оң, қоста бәрің!
Жосықсыз, шығармаңдар оспадар үн!
Білмесе неге келді алыс жерден
Тілектес ел табарын, дос табарын! −

Қазекең «қалма бірің» деп бұйырды,
Қасына Ыбырайдың, жұрт жиылды.
Кейбіреу тез жылысып шығып жатыр,
Күтпеген тап осындай тұтқиылды.

Дәл қазір осы топтан, осы ортадан,
Жазылған жалтағы жоқ он төрт адам.
− Көрерміз, кейінірек, - деді бірі,
Әуелі молла оқуын етсін тамам.

− Қаржыдан қай-қайсымыз аянбаймыз
− Берер ем екеу болса, - балам жалғыз
− Бала жоқ, бола қалса, бөтен сөз жоқ,
Қазекең жаңағы айтқан қоғамдамыз! –

Десті жұрт, бүтін екен көп көңілі,
Өзі де күтті, аңсады көптен мұны.
Әйтсе де некен-саяқ, езу қырсық,
Бүлдіріп кетер ме екен көп тобырды?

Әлі де қалың жатқан қазақ алда,
Жұмыстың қуанышы, азабы алда.
Құранды қысқа күнде қырық көтеріп,
Елде жүр ел қырсығы - қожа, молда!

Салмағы ұзын даудың солар болмақ,
Түбінде мұны соқса, соғар сомдап.
Кәрі емен, қатты тамыр, зор шатақтан
Ер қайда сонда мұны шығар қолдап?

Осы ойда төсегінде ол көз ілмейді...
«Бір сапар шаршайын-ақ төздім мейлі!
Манаты қара жуан кім болғаны,
Жан екен өзі сұсты, сөзі үрейлі!

ЬІзғары артта жатыр зіл ұстаған,
Кеселге жаратылған қырыс надан.
Ал, мына ақсақалды абзал қария
Кеудесі кең сарайдай туысты адам!

Қайратын кім біледі бойындағы,
Асырып, арнап айтқан ойы ұнады.
Қашаңғы қайсар дізе жалт берер ме,
Самсаса есер қолдың сойылдары?!

Кім және, антқа шыдар тағы кім бар?
Тартысқа тас түйінген тағдырым бар.
Көбісі көңіл аулап отыр босқа,
Сонау бір шағын қара, алды ызғар!

Кім еді қаршығадай мығым тұрық,
Аңына түсетіндей шыға ұмтылып.
Кісіге қарайды екен бас қозғамай,
Бір жола бар денесін бұрып тұрып!.

Ол бірақ жаздырды ғой қарсы болмай,
Алдына сөйлеген сол қамшы қоймай.
Белгісі мықтылықтың іште жатыр,
Тілесең келе бермес қаршыға ондай!

Ақылды, асыл жанның көп болмағы,
Тезіне тез салады сотқар жанды!..»
Деген ой үстінде оның оқ кірпігін
Жапты түн пердесімен қап-қараңғы.

* * *
Қан базар, қалың базар суықтан да,
Келгендер алыстан да, жуықтан да.
Атан, нар, актылы қой, ала жылқы

Тоғытқан осында әкеп көбік қарда.
Шамасы шақырымдай шаршы қора,
Ай сайын анық таныс малшыға о да.
Көк шөпті көпірте сап ортасына

Қойған соң, шарбағынан мал шыға ма?!
Қасқа азбан қарыс жалды мынау тұрған,
Түгіне сап күмістей қырау тұрған.
Қалта мен арғымаққа кезек қараң,

Құнжындап бір саудагер жүр антұрған.
Ноқтадан ұстап алған қара мұрт та,
Асыра бір қояды қарап жұртқа.
Үш ақ боз сәйгүлікті жемге қойып,

Біреу тұр түлкі тымақ аралықта.
Ұстаған тағы бірі қос күреңді,
«Жануар таланымнан тостым енді.
Деп қойып, шырт түкіріп, басады алшаң,

Бұл да бір, саудаға қыр - жақсы белгі.
Сары атан, қос қызыл нар астау бөксе,
− Шіркін-ай, мұны алар ем ақшам жетсе,
Базарда көз біткенді сүріндіріп,

Қайқаңдап қайран белім қайтсам кеште!»
− Қайтпексің ақшаң болып оны алғанда?
Айтатын тәңіріңе тобаң бар ма?
Төрт бұршын дүниенің шарлар ма едің,

Салып ап қатының мен баланды алға?! –
Деп мұнда қос қалжыңбас, екі құрбы,
Қасынан сатушының кетпей тұрды.
− Сабыр ет, ақшалы бай ақтара сап,

Қарына іле кетер шекпен құрлы!
Деді ілез сатушы да әзілге орай,
Саудамен қызбаған кез әзір сарай.
Әр тұстан дәмелілер жатыр келіп,

Бұрқырап бұға толып жазық маңай.
− Әкепті Қойшығара «Көк торғайды»,
− Қайтсін-ай, оны баптар жоқ қой жайы!
Жазылмас бір сырқатқа душар бопты,

Ашылмақ иесімен ат талайы!
− Сатар ма сондай малды жынданбаса!
− Берер ме бір кісілік құн болмаса!
− Бір келгін тақымында кетеді ертең,

Қалайық көз тойдырып тым болмаса!
− Сәні еді, мақтаны еді, біздің елдің!
Кешегі құлыны еді «қыз күреңнің!»
− Бай алса, шығыны ғой үйіндегі

Қырық нар, түркпендік жүз кілемнің!
− Жолықсын біздің қазір Бірімжанға,
− Сол кісі бұл базарда бүгін бар ма?
− Ол рас, оның еркін жетеді әлі,

Алдырар ат қаласа Қырымнан да!
...Ал, міне қызды базар шаңқай түсте,
Көрінді бәсеке не, астам күш не?
Жердегі ыстық буға кеуде тосып,

Шыныдай жалтырайды аспан үсте.
Манағы сабасына толған базар,
Мал шығып бір-біріне, сыйған азар,
Тесіліп, әр жерінен ойсырайды

Саумалап жұтқандай бір жалмап тажал.
Жан-жақта ақша сықыр, аяқ сықыр,
Қос адам бір ноқтаға таласып жүр.
Құлақты cap аязда тұндырады

Айқайлап бересі бір, аласы бір.
Қасында Қазыбек шал, бір топ адам,
Ыбырай қыдырыстан жүр манадан.
Саудасы сәт болғандар нарттай жанып,

Етегін тымағының түріп алған.
Күз бойы асыраған жалғыз тоқты,
Кедей сор әкеп еді, арзан соқты.
Шай, қант ап, бала-шаға қуансын деп,

Базардан сата сала, жылдам шықты.
Көк торғай бұл базарда жиын сәні,
Он екі бөлмелі ағаш үйін салды,
Салды да жібек ноқта ұшын сүйреп,

Жетектеп шыға берді Сүйіншәлі.
Сол кезде Қойшығара бір жылады,
Құшақтап аттың жалын тұрып алды.
«Жануар құлағымнан кетер ме!» - деп,

Дауысың кісінеген құлындағы.
Бәйгеге жүйрік атты кім қоспаған,
Озғанда дұшпан күндеп, дос қостаған.
Жаудырап кісіге ұқсап қараушы едің,

Көзіңнен айналайын қос тостаған!
Сүйретіп шылбырыңды бос тастаған,
Мал едің менен аулақ баспас қадам,
Көп айтып қылығыңды сұқ қылмайын,

Даусымды бір естіп қал «қош-қош» таған
− «Бұлттардай тау басына қонып бір күн,
Үзіліп, жөнелетін дүркін-дүркін.
Сылаңдап ақырғы рет ойнап алып,

Көзбе-көз көше берді-ау, дүние шіркін!»
Деп бір шал іркіп алды көзден жасын,
Босатқан шөбін сатып, тал шанасын.
Қапталдас мұны көріп, - деді біреу –

− Байғұс-ау, сен не біліп тамсанасың?
Керді ол, Ыбырай мұның бәрін,
Өзінше өзге сырды ұғынғанын,
Жүзінен жүгіре өткен бір көлеңке

Баяндап тұрды жұмбақ сырдың барын.
...Қарайған малын құртып дала сәні,
«Мені алда, мені же» деп таласады!
Ішінен күліп, сырттай қынжылған боп,

Саудагер болмашыға ала салды.
Тұрмайтын он екі айда бейнетіне,
Жер-жерге шашып жатыр келмей тілге.
Сауданың сөзі басқа, оны ұғар ма,

Неткен ел алғыс айтқан жендетіне!
Көзінің біреу кетті жасын төгіп,
Анау кім ол жыласа, тұрған сөгіп?!
Жан қалай жадырамақ, жөн сұрамақ,

Жатқанда мына қапас тұман шөгіп!
Бай анау малы барда күпсіп жүрген,
Айқайлап айдалаға түстік жерден.
Байлығы, сенген малы - бір қалталық,

Қазақтың мына күні құрсын көрген!
Осы ойда, тағы өршиді білім, арман,
Мыңдарды күші жетіп, жығып алған.
Сол қазақ, жамылғаны қараңғы аспан,

Мамық төсек, кең жайлау,
Кеңшілік қазақ арасы.

* * *
Уақыттың озды күні сонан бері,
Туған ел құшағына ол кіргелі.
Ақ қардың омырауынан көз шығарып,

Көктемнің есті рақат қоңыр желі.
Аспанның кеудесіне жуықтамай,
«Апырау, әлем жүзі суық қалай!»
Дегендей шыға салып батқанда күн,

Жеріне жетпес жолшы ымырттамай.
Сол күн тұр енді көктің заңғарында,
Ауылдың мал балалап албарында.
Ауызы аман жұрттың аққа тиіп,

Арттағы қош айтысты қалған жылға.
Дос мейман әр қорада аттан түсіп,
Қолдарын жаңа жылда қатты қысып.
Әр үйдің қазанында бүлк-бүлк қайнап,

Наурыздың қадірлі асы жатты пісіп.
Бұл өзі қашандағы ескі мирас,
«Қалың ел бір тасиды» дейтіні рас.
Қазақта жалғыз мейрам халыққа ортақ,

Сол күні жаппай қауым жейтін бір ас.
Қатынап енді жиі ауылға ауыл,
«Ат мініп барайыншы бауырға бір!»
Дейтіндер, көбейеді көңілшектер,

Арасы ағайынның абыр-сабыр.
«Аманбыз!» «Аман шықтық» - сөз алғашқы,
Жол үсті қос жолаушы қосса басты.
Есендік, саулық сөзі бір тынбайды,

Жаңғырып айдалада аспан асты.
Таусылмай жиен, бөле, дос, құданда,
Жөнелтіп салып қойып кешін алға,
Қазақтың ұзақ сәлем, ұзын жөні,

Себебі болар, бәлкім, осыдан да.
Ауруға бір жан жиі болса тұтқын,
Қадірін көп білмей ме денсаулықтың?!
Тұра қап есендеспей қайтсін қазақ,

Кеселін кешкен бастан сонша жұрттың?
Бастайды жаңа жылды ұзын марттан,
Қалың ел бұл бір сәті қызығы артқан,
Қариялар ескі күнін есіне алып,

Сүюге жігіт ынтық, қыз құмартқан.
Ашылар ақ көрпеден жер құрсағы,
Көбейіп береке, ырыс, малдың саны.
Жаны бір жадыраса қарқ қылған,

Адам ғой - тіршіліктің, жердің сәні!
Осы шақ еліменен бірге тойлап,
Кәрімен кәрі болып, ойын ойлап,
Ағайын алақанында Ыбырай жүр,

Құрбыға жанын төсеп, күліп-ойлап.
Жауқазын, өзінің де балғын шағы,
Аңсатар, ынтық етер жар құшағы,
Ел тұрса ерке тұтып, қадір сыйлап

Мәлім бе көңіл шіркін қайда ұшпағы?!
Сондайда ұша берер болсын қанат,
Қуаттап, әр ісінді досың қалап,
Сермесің қате басар күні бар ма,

Тұрғанда бақыт күліп, қарсы қарап!
* * *
Отырар қыста жиі ауыл сирек,
Қалың жұрт қайда бармас малы сүйреп?

Бір жылы Сыр қыстаса, бір жылы Арқа,
Қашаннан жолаушыны жаны сүймек,
Бір әдет қазекеңде содан қалған,
Әр үйдің оған тәтті дәмі арналған.

«Қырықтың бірі - қыдыр!» деген сөзге
Құламай қалың елде қалар ма адам!
«Жолаушы қырық қадам жер шыққасын
Мүсәпір», - деп ұстаған сөз тұтқасын.

Әр үйде жылы құшақ сырттағыға,
Демейді «рұқсат сұрап, есік қақсын!»
...Ауылы Қазыбек бидің cap Тосында,
Ол ауыл жазда осында, қыста осында.

Көшсе де қабырғасын бұзбай кешіп,
Отырар, отырса да тұтас мұнда.
Арғынның жалпақ жатқан сүйегінің,
Ортаңғы жілігіндей - ие буын.

Әйгілі Жәнібектің ұрпақтары,
Өзгенің көтермеген шіренуін.
Қазыбек би шақырған соң мұнда келген,
Ыбырай бой тартар ма думан елден.

Танымай, жөн-жосығың таңбаланбай,
Сөзіңе жан бола ма жылдам ерген?
«Қызығың, қылығыңды тәтті демей,
Ақылың көңілімді тапты демей,

Бар дені, ықласымен жығылуға
Өзіңе риза болар сәт тілемей,
Мықтының ерен күшін көрмейінше,
Еңбек қып жемісіңді термейінше,

Көбінен көген көздің салмағыңды
Иыққа ап, ауыр-ау! - деп сенбейінше,
Мынау ел келтіре ме деңгейіне!
Болғанмен қаншама бай кең пейілге,

Шыққанмен үй төріне, болар ма оңай
Көңілдің шыға беру ең төріне!
Әкенің ұлы болып көрген талай,
Тік ұшқан сұңқар сирек жерден самғай.

Жетенде жеткілікті болмай нәрің,
Жеткізбес «елдің ұлы» деген шалғай.
«Шіркіннің өзге жұрттан ісі бөлек»
Деп айтып, өнерліге сүйсінер көп.

Айызы жығылса да бір қанатын
Жауға да жау бола алар кісі керек!»
Осы ойы оны ауылға кеткен алып,
Үмітін, айтпақ сөзін көпке барып.

Осылай ымыртта бір туар жұлдыз,
Түсіріп жапа-жалғыз көкке жарық.
* * *
Дос еді Бөлтірік пен Әбілқасым,

Дәуренін кешіп жүрген жалын жастың
Қалауы, арманындай бұл қос жігіт,
Қазақта қара көзді қарындастың.
Ауылында Қазыбектің бұлар бірге,

Жұлдыздай арнап туған думан күнге
Әкесі Бөлтіріктің дәулеті аз жан,
Болғанмен бір кезде ата, жуан ірге.
Жиені Әбілқасым Қазыбектің,

Әкеден туа сала өзі жетім,
Кем болып өскені жоқ, ол, әрине,
Киімі, тұлғасы да көз ілетін.
Ұлындай қарады қарт бір жиенге,

Жетімді ие қылмай құм жігерге,
Ұл көрмей өз беліңнен, шер байланып,
Жас жетіп қалды қайран шығып өрге.
Келісті ердің сойы даңқына орай,

Алды-арты болса киын тақыр жондай!
Ат мініп, топқа кірген азаматта
Кемеңгер кім бар еді ақылға ондай!
Зор болған кеудесіне құдіреті,

Табиғат жанына оның гүлін екті.
Сыймайтын білім болса дүниеге
Жан еді, ауылына сыйып өтті!
Бітсе де қызыл ерін, тіл әркімге,

Шаршы топ сөз төресін сынар күнде,
Сампылдап ашық даусы алысқа ұзап,
Түріліп түрлі құлақ мынау үнге,
Шолып ап топтық арты, бергі шетін,

Емінтіп көп сұрамай елдің еркін,
Саусақпен тізіп атқан шешен еді
Көмейден көркем сөздің меруертін.
Депті бір қария адам топ сондай күн;

«Қазекең сөйлегенде, - асқан баймын.
Сары жез Самарқанның сандығынан
Құлаштап жібек алып, жатқандаймын!».
Сол қария - Әбілқасым сүйенері,

Қалтқысыз жайсаң жасты сүйеді елі.
Дер ме оны көптің жаны, көп жігіті
Бойында болмаған соң бір өнері.
Өлеңге туыс еді ол бала күннен,

Көңілін көптің баурап ала білген.
Бір жарық жұлдызы еді той-думанның
Арасын таң мен кештің жалғап жүрген.
Киінген үске малшы күпі шидем,

Шырқаған оның даусы білінсе үйден,
Батады рақатқа сыртта тұрып:
«Жан екен, - деп, - аузынан Қыдыр сүйген!»
Әруақыт жақсыға үйір қос жас ұлан,

Шықпады Ыбырайдың еш қасынан.
Құрбы ғой құрметі де ыстық аса,
Ерекше ықласы да басқасынан.
Қашанда жақсы көрсең бір адамды,

Болсын деп соның тілек, ұнағаны,
Қалмасын болмашыдан қайран көңілі,
Табылсын, жоқ болмасын сұрағаны,
Қолымнан бір жәрдемім тисе екен, - деп,

Еңбегім аз да болса сіңсе екен деп,
Жанымды салсам да отқа сол деп салып,
Аярым жоқ екенін білсе екен деп
Тұратын әдеті ғой көңіл шіркін,

Қақпалап, аулақ қуып өмір бұлтын.
Қуантып Ыбырайды, риза ғып
Олар да сондай жақын болды бұл күн.
Кен ашып, ол да ақ көңіл, тұрды жанын,

Ақылын, білген-түйген құйды бәрін. –
Тыңдаңдар, - деді ол бірде, - құрып кеңес,
Зәрдесі нұрға құмар, құрбыларым,
Мезгілін бізге берген тіршіліктің,

Азайтар бірде батып, бір шығып күн.
Ұйқы мен тамақ қамы деп жүргенде,
Ойлады келешегін күрсініп кім?
Жаспыз ғой, жас үлесі сауық делік,

Бір күні кәрілік бұлт ауып келіп,
Төбеңе төне қалған мұнар шақта,
Жаныңа тұрар не бар жарық сеуіп?
Бір нұр бар күннен өзге білім деген,

Қадірі қазаққа әзір білінбеген,
Анасы бар өнердің адамдағы
Сол ғана - сыр теңізі түбі терең.
Адам кім, дүниеге келген не үшін?

Қай адам тарихқа арнап берген несін?
Өнердің неше атасы, неше ұлы бар?
Мекендер қанша халық жер кеудесін?
Адамның жасай алмақ миы нені?

Қолына кім қаратты дүниені?
Өзгеден көңілі ашық ел не істеді?
Қараңғы жатқан елдің күйі не еді?
Осындай сұрақтардың, жұмбақтардың

Ғылымнан сен аласың тыңдап бәрін.
Жауабы көңіліңе көшпей қонып,
Арғы бір замандардың тіл - хаттарын,
Ақтарып, бүгінгіде сырласасың,

Ат мінбей, жаяу жүрмей қырға асасың.
Қалаған бұлағыңнан кезек ішіп,
Туғалы біткен шөлді бір басасың!
Қуанам екеуіңнің достығыңа,

Қазақтың сергек ойлы қос ұлына.
Сән берген құлазыған тіршілікке,
Біздегі ең бір асыл осы мұра!
Қазақта дос деген сөз қадірлі аса,

Ол - арман өмірде дос табылмаса.
Көбейтіп тірлігінде шат күніңді,
Қайғыңды жұқартады қалыңдаса.
Келмей ме жақсы атаулы еңбекпенен,

Жан, аз ба, бойы өсіп, миы ер жетпеген,
Өсірсең еңбек етіп достықты да,
Өлгенше сусының ғой шөлдетпеген,
Бала ғой достық та бір мәпелеген,

Борыш бар дос жандарда әке деген.
Оған нәр үзбей түскен ықыласын,
Көңіліне дық болады сәл тежеген.
Қарамай, бақпай, күтпей, жатырқатып,

Арада көп жылдан соң бауыр тартып,
Табылар әке жоқ па? Дәл соған тең
Жүргендер тозған достық құнын сатып.
Өмірді жалықтырған бұл далада,

Сенімді серік таппай тұрма дара.
Тірлікте бір қызығың осы болмақ,
Дос құнын, дос енбегін біл, бағала!»
«Қарамай өмір азы, жасы азына,

Мінекей кімде болмақ күш қазына!»
Деп бұлар, сүйсіне оған салды назар,
Қарамақ шәкірт солай ұстазына.
* * *

Жаз еді, жасыл дала жан саясы,
Кеудеге жұпар сепкен жақсы ауасы.
Жақындап ел мен елдің іргелері,
Ғажайып шуға толғап аспан асты.

Сылдырлап, өзен ағып, бұлақтасып,
Сыбдырлап, көлдің бетін құрақ басып,
Желі де кісінеген құлын даусы
Қыс бойы бітіп қалған құлақты ашып.

Қамыстың арасында құстар шулап,
Мергендер бүкең-бүкең жарды қулап.
Саңқ етіп мылтық даусы, қаңқ етіп қаз,
Көк ала көкте қалып түтін шумақ.

Құлашын толқынға ұрып, сермеп көбі,
Біразы қоға тартып жел беттегі,
Балалар өзенде жүр жалаң ойнап,
Қырда қап бір жапырақ көйлектері.

Сәске түс. Бірман байдың сән ордасы,
Қазанда қайнап пісіп бағлан басы,
Қымыздың тәтті исін мұрынға әкеп,
Көрші үйде күмпілдейді саба даусы.

Жағалай қонған ауыл қанаттасып,
Жиналған ортадағы алапқа ашық,
Ауылдың бар адамы түгел мұнда,
Кететін күнде іспен жан-жаққа асып...

Сөйлеп тұр көпшілікке Бірман өзі,
Қадалып жүзге көзі, мыңға көзі:
− Халайық, ортамызға бір іс түсті,
− Халықтың керек боп тұр бұған сөзі.

Дуаннан мектеп ашу ел күшімен,
Патшадан іздеп алған келісіммен.
Ортада отыр жігіт, аты Ыбырай
Бұл іске жұрттан бұрын тері сіңген.

«Көл деген көп түкірсе» сөз мирасы,
Жоқ мұның пәлен-түген сөз бұйдасы.
Әркімнің шама-шарқы келгенінше,
Ешкімнің болмас оған көз қимасы!»

− Оқуы қандай екен? - деді бірі,
Басталып осы кезде ел күбірі.
− Бәрін де оқытпаққа қойған талап,
Бар болса өзге жұрттың не білімі!

− Баласын оқытпаған төлей ме ақша? –
Деді бір сақалды адам жирен, шоқша.
Ол кісі молдасы еді осы ауылдың –
Көрінді көпшілікке сөзі топса.

− Төлейді елге ортақ жүк болғасын!
Көздеген өз құлқынын, түпкі олжасын.
Бұл сөзге, ал, шамданды молда келіп:
− Байеке, жұртшылықтың құтқар басын

Салықтан, мына келген тұтқиылдан!
Салынған мектеп бар ма бір тиыннан.
Жұтатып, елге берген білім құрсын,
Балаға ас бола ма бір түйір нан?!

Қай білім, қандай мектеп естілмеген,
Баланын басын шатып ес білмеген.
Беретін бір пенденің тиыны жоқ
Күнәмды қадір алла кешсін! - деген.

Деп тоқтап, молда сүртті беттің терін,
Осы сөз кетті аударып жұрттың көбін.
− Баламыз молдекеңнің қарауында, −
Деп кей жан жұла берді жердің шөбін.

− Көңілге дін сауабын қазық еткен,
Мен өзім тәуекелдік әзір етпен.
− Бұл істің құрандағы жөн-жобасын
Алдымен сұрау керек хазіреттен.

− Бір айсыз жайлауынан ел кете ме,
Тұрмаған шығар қарап дәл ертеңге?!
Дуанда Алдиярдан, хазіреттен
Сұрасын, тапсырайық молдекеңе!

− Өзге ауыл бұл жұмысқа не деді екен?
− Қайткенде құранға сай келеді екен,
Келтіріп, оқытқан жөн балаларды,
Баламды, ақшамды да берем ертең! –

Деді бір орта жасты жұпыны адам,
− Құранды еш көрмеген шикі надан –
Берсең бер, өзің де оқы, керек болса, –
Құтырған осы топта сыйқың жаман! –

Молданы көрмеген жан өлер болса,
Сал бәрін, өңшең кедей жина малды! –
Оқып қал осындайда тобыңды үзбе,
Емініп, осы ишанға көзің сүзбе.

Білмейміз мұсылманша, кәпірше ме
Әйтеуір, білім болса - болды бізге! –
Деді бір балуан тұлға балғын жігіт,
Сол сөзбен жұрт көңілін алды бұрып:

Барынша қаражатын ел ұсынды,
Біраз жан қорқа соғып, қалды бұғып...
* * *
Дариға, жас махаббат, дәурен алтын,

Өмірдің атап қана сен деп атын,
Жанына көкке құмар қанат бітіп,
Қалады-ау мезгілінде сермеп әркім.
Осынау тірліктегі ғажайып шақ,

Бір сәтке қызығыңды кең жайып сап,
Жалма-жан жиып алып сен кетесің,
Кейбіреу өз үлесін азар ұстап,
Кейсісі сол сырыңды түсінбей-ақ

Ашады кейін барып іші удай-ақ.
Басынан құндыз бөркін жел әкетіп,
Жалаңбас үйге қайтқан кісідей-ақ...
...Бірманның үйінде ұзақ жатқанында,

Көрді ол, сұңқар туған сақтап ұлға,
Өсірген ер маралдай, бір сұлуды,
Ұқсаған тәңірінің ақ таңына.
Адамнан туады бір көркем мүсін,

Жап-жалқы баласындай ерке құстың.
Сезесің қолыңа оны тұрсаң ұстап,
Қаныңның алақанға тепкен күшін.
Айғанша көп ойлатты жас қонақты,

Білдірмей сыры өзгеше қас-қабақты.
Сый түзу, құрмет тегіс, ісі мінсіз,
Бермеді көңіл хабар, қанша бақты.
Бұл сезім өткінші ме, тұрақты ма,

Өзіне көп үңілді сынап бұ да.
Сыбырлап іште бір күш үкім айтып,
Кезінен өте берді сымбат тұлға.
«Көкте тұрмақ ай қанша?

Түннің жүзі тайғанша.
Қай құшақтың сән едің,
Асыл ару Айғанша?!
Көңілімде ой қанша,

Білер ме еді, ойланса?!»
Кей-кейде жыр оралып осындай бір,
Бір ойға, бір ой басы қосылмай жүр.
Уа, жастық! Ақылға да араласып,

Бересің жұмыс тауып тосыннан бір.
Қастерлеп, көп оқыды ол махаббатты,
Сонау кез соның жырын жаттап жатты.
Біледі нелер ғашық шежіресін,

Құрбыға асылдарын мақтап айтты.
Әйтсе де ол әр адамда бола берер,
Демейтін - жиі бақыт, одай өнер.
Алдында жүрексініп сол сезімнің,

Аялап әдеті еді қала берер.
Ал, енді алабұртып жүрек бүгін,
Тындырды іштен неге, күрмеп тілін.
Көңілінің көк жиегін нұрландырған