Ахмет Байтұрсынұлы замандастары мен сол уақыттағы
əлеуметтік қоғам тарапынан «қазақ халқының көсемі» деп
ұлықталды. Кеңес үкіметі кезіндегі көлеңкелі тұстардың көбесі
ашылып, Алаш арысының аяулы есімі ортамызға оралғанына

міне, ширек ғасыр болды. Ұлт мүддесі үшін жегілген маңдай
тердің ғұмырлы боларын қаламдас ізбасары Мұхтар Əуезов:
«...өнер-білім, саясат жолындағы қажымаған қайраты,
біз ұмытсақ та, тарих ұмытпайтын істер... Ақаң – еңбегі

жанған жанның бірі. Істеген ісінің жемісі – артында келе
жатқан жастар. ...Ақаңның бұл істеген қызметі – қазақтың
ұзын-ырға тарихымен жалғасып кететін қызмет, істеген ісі-
мен өзіне орнатылған ескерткіш – мəңгілік ескерткіш» – деп,

көрегендікпен дөп басып айтқан екен. Шын мəнісінде, ғалым
негіздеген əліппе оқулықтары мен ғұлама ғибраты еліміздің
жас жеткіншектерін оқытып-тəрбиелеуде күн тəртібінен түс-
пейтін ұрпаққа жалғасты руханият қайнарына айналып келеді.

Бүгінгі тəуелсіз елі ағартушыны «Ұлттық рухтың ұлы тіні»
деп таныды жəне «Ана тілдің айбары», «Ғасыр саңлағы» деп
ұлықтап, тұлғаға деген құрмет пен тағзымын көрсетуде.
Бір ескерте кетер жайт: осы оқулықтарды бүгінгі емлеге

түсіру кезінде төте жазудың «сөз басы, сөз ортасы, сөз аяғы»
болып түрленіп жазылатын қиыншылықтарына орай, сөздер
мен сөз тіркестерінің төтеше нұсқасын берудің мүмкіншілігі
болмады. Тек жекелеген əріптер ғана екі таңбада қатар берілді.

Сондай-ақ, түпнұсқадағы кестелі суреттердің телкөшірмелері,
кітаптың мұқабалары сол қалпында ұсынылды.

Ахмет Байтұрсынұлы – қазақ балаларының өз ана тілінде
сауат ашуына нақты мүмкіндіктер туғызған бірегей ғалым.
Ағартушының «Əліпбиі» мен «Оқу құралы» тұңғыш əліппеміз
болса, оның бірнеше рет қайта-қайта басылуы сол кезеңдегі

білім беру жүйесі үшін ауадай қажеттілікке айналғанынан.
Теоретик А.Байтұрсынұлының ғылыми зерттеулер ғана емес,
сол кезеңдегі сұранысты өтейтін өміршең оқулықтарының
қалың бұқара игілігіне айналуы – білім беру саласындағы та-

маша іскерліктің үлгісі.
Кезінде ұлт тіліне лайықталып реформаланған араб таңба-
ларын латыншалаудың тиімділігі жоқ деген пікір айтқан
А.Байтұрсынұлы бастаған зиялы топқа «ұлтшыл», «пантюр-

кист», «панисламист», «советке қарсы» деген айыптар тағылды.
Араб жазуы ислам дінімен байланыстырылып, ғалымның сан
жылғы еңбегі жоққа шығарылды. Уақыт көрсеткендей, латын
жазуының да өмірі келте болды.

Ғалымның араб таңбаларын қазақ тілінің жазылуына,
оқылуына, баспа ісіне толық бейімдеуі – осы жүйенің өмір-
шеңдігін дəлелдеді. Төте жазуды шет елдерге қоныс аударуға
мəжбүр болған (Қытай, Ауған, Иран, т.с.с.) қандас бауырла-

рымыз бүгінге дейін қолданып келеді. Олар осы төте жазумен
тек сауатын ғана ашып қойған жоқ, кітаптарын да шығарып ке-
леді. Ағартушы ғалымның қазақша əліппе жасауы, яғни араб
алфавитінің негізінде ұлттық əліпбиге реформа жасап, өзгеріс

енгізуі, қазақ тіл білімінің пəн сөздерін (терминдер) алғашқы
болып қалыптастыруы жəне оның негізгі салалары: Дыбыс
жүйесін (фонетика), Сөз жүйесін (морфология), Сөйлем
жүйесін (грамматика) терең зерттеп, бірнеше оқулыққа арқау

еткен еңбектерін өз замандастары лайықты бағалады жəне
қазіргі кезде де маңыздылығын жоғалтқан жоқ.

А.Байтұрсынұлының тіл білімі саласында ғылыми еңбек-
тері мыналар:1. Тіл құралы, І-бөлім. Фонетика; 2. Тіл құралы,
ІІ-бөлім. Морфология; 3. Тіл құралы, ІІІ-бөлім. Синтаксис;

Практикалық грамматика;6. Тіл жұмсар, ІІ-бөлім. Практикалық
грамматика; 7. Оқу құралы (балалар əліппесі); 8. Əліппе;

пеге əдістемелік нұсқау). Енді осы томға еніп отырған
оқулықтардың құрылымына тоқталсақ.
Оқу құралы. Қазақша алифба, 1-нші кітабы насихат
өлеңмен басталады:

«...Балалар, бұл жол басы даналыққа,
Келіңдер, түсіп, байқап қаралық та!
Бұ жолмен бара жатқан өзіңдей көп,
Соларды көре тұра қалалық па?

Даналық – өшпесжарық, кетпесбайлық,
Жүріңдер, іздептауыпалалық та!».
Оқулық «Би исми - иллаһи - рахмани - раһим» деген Құран
сөзімен ашылып, бірден үш хəріп топтаса беріліп, олардың

дыбысталу ерекшелігіне қарай атау сөздер берілген. Сөздер
оңнан солға қарай «ар», «аз», «ара», «аза» болып оқылады.
А.Байтұрсынұлы қазақ тіліндегі дыбыстардың таңбасын, да-
уысты, дауыссыз дыбыстарды анықтап, кестелеп келтірген.

Кітапшаның соңында берілген көркем мəтіндердің танымдық
мəні зор: «Туысқан-туған ілікдес, киімдер, ойын-ойыншықтар,
тамақтар-сусындар, дене мүшелері, үй саймандары (киізүй),
ыдыс-аяқ, малдар аты, малдан басқа төрт аяқтылар, құстар,

бақа-шаян, құрт-құмырсқа, жер түгінің аттары, жер жүзінің
атаулары, сан, жаңылтпаш, жұмбақ пен мақалдар» қысқа да
нұсқа қамтылған. Соңында «Біздіңүй», «Мен қалай оқуға бар-
дым» атты əңгімелер мен «Өтірік өлеңдер», «Шын өлеңдер»

топтастырылған. Мəселен, «Малдараты» деген əңгімеде түйе,
жылқы, сиыр, қой, ешкі атаулары беріледі де «Адам сөйлейді»
деп, мал-жануарлардың дыбыстау ерекшелігі келтірілген: «түйе
боздайды, жылқы кісінейді, сиыр мөңірейді, қозы маңырайды,

ит үреді, мысық мияулайды». Оқушыларға «Жер түгінің
аттары», «Ағаштармен шөп аттарын» бөліп береді. «Жер
жүзінің атаулары»: тау, адыр, қыр, жон, жота, дөң, дала,
сай, төбе, төмпе, шоқы, қабақ, ой, жазық, дала, сай, шың,

томар, жарық. Теңіз, көл, сор, өзен, өзек, қопа, шұңқыр, қара
су, бұлақ деп қырат пен суат бөле жара қарастырады.
Мақалдар да бала қабылдауына сай қызықты етіп алынған.
Мысалы, «Оқу – білім азығы, білім – ырыс қазығы»; «Ой-

нап сөйлесең де, ойлап сөйле»; «Білім жұғысады; ырыс
ауысады»; «Екпей егін шықпас, үйренбей білім жұқпас»
деген қанатты тіркестер оқушының қабылдауына жеңіл, əрі
тəлімдік мəні зор.

«Əліпби. Жаңа құрал» атты оқулықтың шығарушыдан
берілген алғысөзінде «1925 жылдың қазан айының 21-і
күні» көрсетілген. 1928 жылы кітаптың 3-рет басылғаны ай-
тылады. Қос кітаптың беташары «Балаларға тарту» өлеңімен

ашылады. Шығарушы «төте оқу», яғни, дыбыс негізі əдісі
туралы мағлұмат береді. Сонымен қатар, сөзді «тұтас оқу»
əдісі туралы да айтады. Ғалым осы ретте ұстаздар алды-
на нақты сауал да қояды: бұрынғы «Оқу құралы» мен бұл

«Жаңа құрал» екеуінің қайсысы үйретуге жеңіл? Ғылыми
іс осылай нақты тəжірибе арқылы сыннан өтуін талап ету
бүгінгі оқулықтарға да қажет. Оқулықтағы көркем мəтін де
қысқа, бірақ маңызды: «Атбақыл, Балық аулау, Базар, Атта

да ақыл бар, Аш шал, Тоғайға сайран, Қармақ салу, Қармақ
салуға бардым, Жұмаш, Жарлы-жалаңаш тойы, Ақшақар,
Теке мен серке, Таң ертең, Тігін, Біздікі, Күзет, Жүген
жұмысы, Сонар, Əліп-би, Қат, Мектепке түскен күні,

Біздің тəртіп» т.б. Əр мəтін соңында тапсырмалар беріледі
де, «Сауалдар», «Жұмбақтар, жəне «Ойнаңдар! Ойлаңдар!»
атты арнайы айдармен шағын мəтіндер: «Көмектестік, Жал-
пы жиылыс, Тазалық тəртібі, Салақтықтың кесірі, Дəрігер

бізге не айтты?, Сағат, Мектептегі мереке, Менің мін-
детім» т.б. тікелей ата-баба этикалық тəрбиесіне байланыс-
ты топтастырылған. Бұның тəрбиелік мəні зор. «Менің мінде-
тім» атты шағын мəтін келесі мақалмен түйінделеді:

мəтінде Омар деген баланың ата-анасы жоқ екенін білген ба-
лалар онымен кітап, қарындаштарымен ғана бөліспей, «оған
тимейік, болысып жүрейік» деген бала ақылымен бітеді.
«Түс көргенім», «Құлақ қаттар» «Сызық шама», «Ұят-

ай!», «Күн-бақпамыз», «Бұ қай кезде болады» (өлеңдер),
«Қыс қамы», «Үмені көргенім», «Күзем», «Шана істе-
генім» мəтіндерінің де тəрбиелік, танымдық мəні атауларын-
да тұр. Бүгінгі біздің бастауыш мектептерге арналған тым

күрделеніп кеткен оқулықтарымыздан гөрі, осы аз сөзді,
көлемі жұқа болғанымен, мағынасы терең кітаптың біздің
ұрпақ оқытудағы бүгінгі əдістемемізге əлі де жолбасшы бо-
лары хақ.

«Сауат ашқыш» сауатсыз үлкендер үшін, 1-кітабы дыбыс
əдіс жолымен тəртіптелген. Төте жазу ережесінен кейін топ-
тастырылып берілген мəтіндер ересектерге арналғаны бірден
аңғарылады. «Шорман» жинағынан «Торайғыр бидің тақпақ-

тары» атты өлең мен «Алшын Қаражігіт би», «Қулық», «Дау-
кестер сөзі» деген əңгімелер енген. Ыбырай Алтынсарыұлы
кітабынан «Атақозы би», «Алдар көсе», «Қожанасыр»,
«Мүңке би», «Үш мерген», «Жəнібек батыр», «Қыпшақ

Сейітқұл» атты танымдық əңгімелер алынған. Əбубəкір
Диваеевтан «Көсем бала», «Əділ би», Қожанасыр ақылы
(əңгіме), Шайқ Сағдидан («Асау тұлпар»), Бекеттен
«Туған жер» (Жуковский), «Тұтқын зары» (Красовский),

Бұйраұлынан «Өмір», «Жатырсың неге ұйықтап», Абай-
дан «Шырылдауық шегертке» (Крылов), өзінің «Қырық
мысал» жинағынан «Қасқыр мен мысық», «Кісі мен арыс-
тан», «Иттер достығы», Елдес Омаровтан «Қазақ салты»

жəне «Дағдылы жол мен айлалы жол», Агрономнан «Шаруа
жайы», «Қазақ малының тұқымын асылдандыру жайында»
(Бенкеевич), «Сүтті сиырдың белгілері», Ауылдан «Өрбу»,
«Олақтық па, салақтық па?» əңгімелері, Қойайдарұлынан

«Кəператсийе», Мағжан Жұмабаевтан «Түн еді» өлеңі,
Телжан Шонанұлынан «Күн» (Толстой), «Тамшының тари-
хы» атты аудармалары, Қыр баласынан (Əлихан Бөкейхан)
«Дүние қандай?», Сəрсенбіұлынан «Ленин», Жағыпардан

«Қуанышты күн» атты т.б. түрлі тақырыптағы көлемді
əңгімелер мен алуан өлеңдер топтастырылған.
Қазақ жұртының əлеуметтік дамуы үшін ұлттық баспа-
сөздің атқарар орны ерекше. Ғасыр басында билігі басым

ұлт өкілі аз санды қазақ жұртын бұратана санап, өз атымен
атамай «қырғыз» атағаны, ал қырғыздарды «қара қырғыз»
атандырғаны тарихтан мəлім. Дəл осы тұста бұратана елінің
жоғын жоқтап, сол заманға лайық үн көтерген «Айқап»

(1911-1915 ж.ж.) журналы мен «Қазақ» (1913-1918 ж.ж.) га-
зеті болғандығы белгілі. Міне, осы басылымдарда өз кезеңі
үшін орны зор, мəні үлкен əлеуметтік көкейтесті мəселелерді
сөз етіп, сан алуан өзекті тақырыптарды көтерген ұлт жана-

шыры да А.Байтұрсынұлы болатын.
Қаламгердің «Тағы да народный сот хақында» мақаласы
«Айқап» журналының 1911 жылғы 6-шы нөмірінде жарық
көрген. Мақалада билердің орнына сайлау арқылы енгізіл-

ген «халық соты» деп аталатын лауазымға қатысты пайда
болған жағымсыз құбылыстардың себеп-салдарына тал-
дау жасалған. Судья сайлауын қазақ түсінбей, сөзімен,
шешімімен əділеттіліктің айнасы болған билердің орнына

«өз елінің», «өз руының» шала сауатты адамдарын сайлау-
ды əдетке айналдырғанын сынға алады. Соның салдарынан
бассыздық, заңсыздыққа жол беріліп, адам құқы тапталаты-
нын дəлелдейді. А.Байтұрсынұлы сайлау жəй талас емес, ол

халықтың пайдасы үшін шешілуін талап етеді: «Халал мен
харамды» талғауды еске салады, себебі жаман іс əркімнің
қолынан келеді, жақсы іс қолдан келуі қиын. Мақалада «осы
күнгі билер қағида бойынша істемейді, ойына келгенін іс-

тейді» деп ашына жазады.
«Қазақ жерін алу турасындағы низам» мақаласында
ХХ ғасырдың басындағы жер мəселесінің ушығуын айқын
көрсеткен. А.Байтұрсынұлы жалпы жұртшылықтың заңды

білмегендіктен құқылары аяққа тапталатынын дəлелдеп,
қазақтың жерін алуды мақсат еткен патша өкіметінің
жарлығына нақтылы түсінік береді. Заңды білу арқылы
жеке адам өз құқын қорғайды деген үмітпен халықты оятуға

«Земство», «Жер жалдау жайынан» атты еңбектері ұлттық
мүддеге тікелей қатысты. Сол кезеңде жарияланған низам,
бұйрықтардың (9/06.1909) қазақ халқына берер пайдасы мен
зарарына тоқтала отырып, 22 пунктен тұратын мəлімет бе-

реді. Ол «Қазақ пайдасындағы жердің артықтарын пересе-
лендерге беруде қазақтың ата-бабасынан қалған қыстау мен
жайлауларының орнықты болуын қалай шешу керек» деген-
ге нақты ұсыныстар жасайды. Автор Ресей губернияларында

арнайы енгізілген «Земствоның» құқықтық жағдайлары мен
міндеттеріне кеңінен талдау жасайды. Оны қазақ қоғамына
пайдалану, енгізу өте тиімді екенін мысалдармен, əлеуметтік
практикадан алынған деректермен нақтылы дəлелдейді. Не-

гізінде «Земствоны» жақтай отырып, А.Байтұрсынұлы қазақ
қоғамында жергілікті басқаруды тиімді етудің жолдарын ой-
ластырады.
«Жер жалдау жайынан» мақаласында қазақтардың қоныс

аударған орыстарға жерлерін сатып жатқанын ашына жазады.
«Қазақ һəм 4-ші Дума» мақаласы 1912 жылы «Айқаптың»
бетінде Думаға қазақ депутаттарын сайлау туралы жазылған
мақалаларға қорытынды жасайды. Мемлекеттік Думаға

қайткен күнде де қазақтан депутат сайлаудың ауадай қажет
екенін айтады. Заң шығаратын орында қазақ халқының
мүддесін жақтайтын жəне қорғайтын тек қана қазақ азама-
ты бола алатынын дəлелдеп көрсетеді. Шынында да қазаққа

қатысты заң қабылдана қалған күнде оның кемшіліктерін
айтып, басқа депутаттарға түсіндіре алатын қайраткер тек
қазақтан сайланған болуы керектігі даусыз еді. Мысалы, 2-ші
Мемлекеттік Думаға Орал облысынан сайланған Бақытжан

Қаратаевтың қазақ жерін қызғыштай қорғап сөйлегені
бəрімізге мəлім.
«Көшпелі һəм отырықшы норма» мақаласы «Қазақта»
1913 жылы жарияланған. Мұнда қаламгер ХХ ғасырдың ба-

сында қазақ қоғамында ерекше дау туғызған жер мəселесі
туралы баспасөз бетінде көтерілген пікірталасқа талдау жа-
сайды.
Біз бүгін «шағын несие» алу деп жүрген мəселе туралы

арасында уақ қарыз беру мен алу ісін қалай ұйымдастыру
қажеттігін талдап, түсіндіріп берген. Уақ қарызды тиімді
ұйымдастырған жағдайда халыққа пайдалы болатыны
дұрыс көрсетілген. Мақалада көтерілген мəселелер қазіргі

нарықтық қатынастар қалыптасып келе жатқан кезеңде өз
мəнін жоймаған.
«Қазақ һəм түрлі мəселелер» атты мақаласы бұратана
халықтар тек орыс тілінде оқытылсын деген империялық

бағдарламаны қатаң сынға алған. Əрі мұны үнсіз қабыл
алған өз жұртына басқа жұрттың «қарсы шығып, келіспей-
тінін білдіргенін» мысал-өнеге етеді. «Қазақтың қарасын
көрмегендер қазақ жайын қайдан білер. Қазақ аң сықылды,

арам мен адалды айырмайтын халық деп біледі» сондықтан
қазаққа орыс ойына келгенін істейді. Бұл жөнінде газет бетін-
де дүркін-дүркін көтерілген даулы пікірге өз жұртының селт-
етпеуін «...үндемей отырғаны естімегеннен емес, керексінбе-

гендіктен емес, жандығының жоқтығынан, үрейсіздігінен»
деп намысын қамшылайды. Сонымен қатар, қазақ арасын-
да дінді дамыту үшін ең алдымен, бағдарлама жасаудың
қажеттігі өзекті мəселе етіп қойған. Мұсылмандықты биік

дəрежеге көтеру үшін алдымен дін қызметкерлерін оқытып,
дайындау қажеттігін айтады.
«Закон жобасының баяндамасы» деп аталатын еңбек
«Қазақ» газетінің 1914 жылғы 80-ші нөмірінен бастап 1915

жылғы 105-ші нөміріне дейінгі аралықта жарық көрген.
Мақалада орыс империясының қазақ жеріне қолын салып,
басқару жүйесін өз мақсаттарына бейімдеуі батыл түрде
ашып көрсетілген. Қазақ халқының болмысына, этнопсихо-

логиясына, ұғымына жат, сырттан телінген заңның қажетсіз
екенін өте жақсы дəлелдеген. Бұл еңбек құқық тарихын зерт-
теп жүрген ғалымдар үшін аса құнды материал.
Мақала ауқымды тақырыптарды қамтиды. Қазақ халқын

билеу туралы уақытша ереже, Сайлау əм партия пəлесі,
Осы күнгі соттың тəртібіндегі кемшіліктер, Билікті
бұзуға іздену, Сот ісіне хəкімдердің қатысы, Билікті ор-
нына келтіру, Көшпелі қазақтардың сотын өзгертудің не-

ұдайы жариялап отырғаны үшін қай Орынбор губерна-
торы 1500 сом айыппұл төлеуге немесе үш ай түрмеге
жабуға үкім еткені мұрағат деректерінен белгілі. Жал-
пы, ұлт мүддесін өз мүддесінен жоғары қойып, жұртына

еңбегін арнаған қайраткер сырттан төнген қауіпті аса
көрегендікпен сезген жəне оны маңайына түсіндіре біл-
ген. Əрине, бұл саяси көрегендік қана емес, білгірлік пен
біліктіліктің үлгісі.

«Жəрдем комитеті» ақпараттық жазылым, мұнда таби-
ғат апатына ұшыраған мұсылмандарға жəрдем берудің
қажеттігін жазады. Бұл идея қазіргі кезеңде де өзінің мəнін
жойған емес.

«-ов» туралы қазаққа сырттай телінген тəуелді «жұрнақ-
тың» қажетсіз екенін, оның орнына «ұлы», «қызы» деп
жазу керектігін, сол кездің өзінде дəлелдеген. Біз бүгін
үйреніп кеткен «-ов»-тың қазақ баласына «атасы, əкесі, те-

гін» ұмыттыру үшін қасақана жасалған нəубет екенін енді
түсінгендейміз. Десе де əлі күнге қазақтарды «ұлы», «қызы»
деп ресми құжаттандыруды іс жүзіне асыруда қасаңдық та-
нытып келеміз.

«Қазаққа ашық хат» мақаласында автор қазақтың мал
санағаннан қорқып, бағып-өсіріп отырған малының санын
жасыруды əдетке айналдырғанын сынға алады. Əрі кең-
байтақ қазақ жерінде мал көп, сондықтан артық жер жоқ,

яғни отарлауға жол жоқ деген ұғымды орнықтыруға бар
күш-жігерін салады автор.
«Жазу тəртібі» мақаласы оқу-ағарту ісіне арналған,
ғылыми əрі тəжірибелік мəні зор еңбек. Мұнда қазаққа ке-

рек: «бірі – мұсылманша оқу, бірі – русша оқуды» басты
мəселе етіп қояды. Ғалым араб таңбасының қажеттілігін
былай дəлелдейді: «Араб əліппесі қазақ арасына дін-
менен бірге таралған, сіңген, дінменен бірге байласқан

əліппені алып тастап, басқа əліппені алдыру қиын жұ-
мыс. Бұлай болған соң араб харіятерінің қазақ дыбыста-
рына жеткізу амалын табу керек. Мұның амалы менің
ойлауымша мынау» дейді де, өзі түрлеген əліпбидің не-

гізгі мазмұнын түсіндіреді. Араб таңбасы бірден мойын-
далмағанын

«Жазу
мəселесі»
атты
мақаласынан

аңғарымыз.
Ахмет Байтұрсынұлы қарсыластарын «сабырмен отырып,
ойласып, іс істелікке» шақырады.
«Қазақша сөз жазушыларға» мақаласында əліпбиді қор-

ғап, араб таңбасын латынға ауысуына қарсылығын біл-
діреді. Себебі: «Түрік жұртының 90 пайызы баяғыдан бері
араб əрпін пайдаланып келеді. Сондықтан ғалым араб
пен латын таңбаларының оқу, жазу, баспа ісіне қолайлы,

лайықты жақтарын қарастырады. Жазу, емле, терминология
мəселелері аталған мақалалада жан-жақты баяндалады.
«Оқу жайы» мақаласында ағартушы «хүкімет қазаққа
қазақша мектеп салып бермейді, қазақтың қазақша оқуын

тіпті тілемейді. Сондықтан мектептерімізді тəртіпке
қою, қазақша оқуды халыққа тарату өз міндетіміз» деп
ауыр жүкті көтеруге шақырады.
«Орысша оқушылар» мақаласында қазақ елінде-

гі оқу-ағарту мəселесі туралы пікірін жазған. Тақырып
Орынбордағы Қазақ мұғалімдер мектебі туралы. Мектепті
орысша атауға мəжбүр болған. Мақала мəтіндегі ғибратты
сөздер: «Алты миллион қазаққа алты ат жегіп, тар-

та алмады деп өкпелеу жөн бе?», «Сол қаңғырып, қалып
тұрған балалар ұлттың ұлы емес пе?», «Аталық міндетін
атқарып отырған жұрт жоқ, жұртқа борыштымын деп
жүрген қазақ баласы жоқ», «Балам деген жұрты болмаса,

жұртым дейтін бала қайдан шықсын» т.б. əлі күнге ұрпақ
тəрбиелеудегі маңызын жойған жоқ.
«Қазақша оқу жайынан» мақаласында оқу ісіне
қатысты кəсібилік туралы: «Бір нəрсені істегенде сол істі

істей білетін адам істесе шапшаң да, жақсы да істейді.
Бұл жалғыз қол іс емес, ми ісінде де солай... Оқытуымызда
қандай мін бар? Қазақ ісіндегі неше түрлі кемшіліктің көбі
түзелгенде оқумен түзеледі. Бұл күндегі үлкендердің көбі

біздің жаңалық ісімізді жатырқап, жаңалық пікіріміз-
ді түсінбей, айтқанымызды тыңдамай, істегенімізге
қосылмай отыр. Оларөтіп, кейінгі-жастардың да зама-
ныжетер. Жаңалыққа жастар мойнын бұрып, қайрылар,

қалай оқып, қалай тəрбиеленуі – бəрінен бұрын ескеріп,
бəрінен жоғары қойылатын жұмыс» дейді. Себебі басты
ниет: Жұрт жұмысының түзелуіне қызмет ету! Яғни, дамып,
қалыптасып жетілудегі соны жаңалықтарға оң көзқараста

болып, оны əлеуметтік ортаның қабылдап, игеруіне ақыл-
кеңесші бола білген. Мұны бүгінгі бала оқыту ісінде еске-
руіміз керек.
«Бастауыш мектеп» мақаласы тек білім беру мəселесіе-

мес, білім қандай болуы тиіс деген сауалға да жауап бе-
реді: «...Халықтың өз тілімен, өз əрпімен оқығанын əкімдер
жақтырмайтын болған соң... заң қағаз жүзінде бар бол-
са да, іс жүзінде жоқ». Бүгінгі халіміз де осы емес пе?

Ғасыр басында ел басқару тілінің қазақшалануын тілеген
зиялыларымыздың күресі мектеп жасындағы балаларды
қазақша оқыту болған. Ал сол тұстағы үкіметке жағымдысы
тұлға тілімен айтсақ, «...қол астындағы түрлі тілді, түрлі

дінді түрлі жазу-сызуды тұтынып отырған жұрттардың
бір тілде сөйлегені қолайлы». Сондықтан миссионерлер
арқылы оқуды орысшаға аударуға билеуші үкімет бар күшін
жұмылдырған. Тегі бөтен жұрттар тілінен, жазу-сызула-

рынан айырылып, орыспен бірдей болып сіңісу үшін, бір-
ден орысша оқыту қағидасын ұстанған. «Хүкіметке керегі
мемлекеттегі жұрттың бəрі бір тілде, бір дінде, бір жазуда
болу, əр халыққа керегі өз тілін, өз дінін, өз жазуын сақтау.

Солай болған соң бастауыш мектеп, əуелі, миссионерлік
пікірден, политикадан алыс боларға керек, яғни, қазақтың
діні, тілі, жазуы, сұмдық пікір, суық қолдан тыныш боларға
керек» дейді Ұстаздың бұл айтқандары бүгінгі тəуелсіз

еліміздің кейбір адасып жүрген ұрпақтарын (ағылшын тілі-
не, тіпті өзге дінге бет бұрған) қайтсек түзейміз деп ойлан-
дыруы керек-ақ, ертең «əттеген-ай» деп өкініп, кеш қалмас
үшін.

болмақшы», – деп негізгі жүктің оқытушыда екенін ескер-
теді. Екінші, «оқыту ісіне керек құралдар қолайлы һəм сайлы
болу керек» дейді, бұл жолда ұстаз-əдіскер өз ісімен өнеге

болды. Əдіскер-ғалым мектептің үшінші керегі «жоспарлы
жосық» деп білген, яғни, келісілген кемел бағдарлама. Осы
бастапқы үш керекті дұрыс жолға қоя білу – басты міндет
дейді. Жəне:«Ана тілмен оқытамыз деген пікір – кіли орыс-

тан басқа, тілі басқа жұрттың бəрі қуаттайтын пікір.
Ана тілмен оқу бізге де керек екендігінде еш талас болмасқа
керек» деп қорытады.
«Тəні саудың – жаны сау» мақаласында мемлекетте ден-

саулық сақтаудың қандай орын алатыны баяндалады. Автор
Қазан төңкерісінен кейін қазақ даласында бассыздыққа жол
беріліп, ашаршылықтың етек ала бастағанын ашық жазады,
тіпті адамдар бірін-бірі жеп жатқан жағдайдың кездесетіні-

не күйінеді. Қазақ мəтелдерінің «Қайғысыз қарасуға да
семіреді», «Бір күн ашыққаннан қырық күн ақыл сұрама»,
«Мастық не дегізбейді, аштық не жегізбейді», «Бірінші
байлық – денсаулық...» философиялық мəнін талдай отырып,

«Тəні саудың – жаны сау деген, жақсы сабаның қымызы да
жақсы болады» яғни, ауырмайтын, денсаулығы мықты халық
қана ғылыммен, өнермен шұғылдана алады, сол үшін мемле-
кет қолдан келген барлық шараларды қолданып, халықтың

тұрмысына қажеттіліктерімен қамтамасыз етуі міндетті
деп қарайды. Бұл айтылғандар да бүгінгі күннің өзекті
мəселелерінің бірі екенін көріп отырмыз.
«Қазақ арасында оқу жұмыстарын қалай жүргізу

керек» атты мақала «Қызыл Қазақстан» журналының 14-
санында басылған. Онда қазақ ауылдарында оқуды жаңа
талаптардың негізінде қалай ұйымдастыру керек екендігін
баяндалған. Мұнда көтерілген келелі пікірлер дəл осы күні

де мəнін жойған жоқ.
«Түрікшелер құрылтайы» мақаласында: «...Қазақ жай
сөзге əуестенбей, пəн сөздерін өз тілімен жасауға тырыс-
ты. Əдебиет тілі ауылдағы қазақтың қат білетін, біл-

мейтін қайсысына болса да түсінікті болуын көздеді. Тіл
арасына жік түсіп айырылмас үшін, жат сөздерді амал-
сыз болған жерде ғана алатын тəртіп қолданды». Ал оқу-
ағарту ісіне арналған мақалаларының ғылыми практикалық

А. Байтұрсынұлының Араб əліп-биін жақтаған баян-
дамасының ғылыми мəні өз мағынасын жойған емес.
Ғылыми стилдің үлгісі болып табылатын бұл еңбек қазақ
тілі білімінің сүбелі мұрасы екені анық. «Мен мəселенің ілім

мен іс жүзіндегі жағын алып сөйлемекшімін» деп зерттеуші
бірден баяндамасының басын ашып алады. «Əліп-би деген –
тілдің негізгі дыбыстарына арналған таңбалардың жұма-
ғы. Неғұрлым тіл дыбыстарына мол жетсе, арнаған дыбыс-

қа дəл келсе, оқуға, жазуға жеңіл болса, үйретуге оңай бол-
са, заманындағы өнер құралдарына орнатуға қолайлы бол-
са, соғұрлым əліп-би жақсы болмақшы». Ғалым осы атаған
шарттарға сай қазақ тілі дыбыстарына араб пен латын

əрпінің қайсысы қолайлы екенін талдау арқылы қарастырып
береді. Оқуға, жазуға, үйретуге қайсысы ыңғайлы? Түрік
жұртының 90 пайызы араб əрпін пайдаланып келгенін алға
тартқан тілші-маман «Араб əрпінен жасап алған əліп-биіміз-

ге жер жүзінде əліп-би жетпейді» деп оның тиімділігін
дəлелдейді. Осы ретте латын əрпінің араб əрпіне қарағандағы
кемшіліктерін саралап береді (тіл дыбысына, басылуына,
жазудағы жазылу түрі, баспаға, үйретуге, көркемдік пен

көзге жайлылық жағынан). Қай жағынан болсын «араб əрпі
артық болып шықты». А.Байтұрсынұлы «...Солдан оңға
қарай жазғанда қардың жайылатын жағына қарай жыл-
жиды, жылжыған сайын қиындатады. Оңнан солға қарай

жазғанда, қолдың қары жиылатын жағына қарай жыл-
жиды, жиылған сайын жеңілдетеді. Көп тыныққан есепті
болып, талмайды».Мақалада қарастырылған мəселелерді
баяндай келе, өзінің «Пəн сөздерінің жүйесі» туралы Түрік

тілінің пəн сөздері туралы деген тақырыптағы жасаған
баяндамасын əңгімелеп береді. «Пəн сөздері жағынан ба-
сынан-ақ қазақ басқалардан бөлек жол тұтынды, басқа
түріктер əдебиет тілі араб, парсы сөздерімен шұбарланса

көркем болады дегендіктен, екінші, өз тілдерінен пəн
сөзіне лайық сөздер іздеуге ерініп, дайын пəн сөздерді ала
бергендіктен, түпкі ана тілі мен əдебиет тілі бөлектеніп,
өз сөздерін жат сөздер тұтып, жойып жіберу дəрежеге

Электро-паровая лито-типография
Товарищества «Каримов. Хусаинов и К»
Оренбург. 1912.

Ата, баба, əке, ана, əже, шеше, аға, іні, апа, қарындас, жеңге,
келін, қайын ата, қайын ене, қайын аға, қайын іні, қайын бике,
балдыз, жезде, күйеу, бажа.

Шапан, ішік, тон, шекпен, бешпент, тымақ, жалбағай,
құлақшын, бөрік, тақиа, жаулық, орамал, бөкебай, қамзол, шал-
бар, көйлек, ыстан, етік, мəс, кебіс, байпақ, шұлғау.

Жалақ, соқыр теке, жасырынбақ, балтам-тап, мəлике-тотай,
табақ, атбақыл, қақбақыл, доп, асық, топай, лек, жақ, ағызбақ,
жылмаң, ақ-сүйек, зырылдауық, шатыраш, ортеке, қуыршақ.

Нан, ет, тары, сөк, құймақ, бөртпе, құрт, ірімшік, жент, мал-
та, бауырсақ, жалпақ нан, қуырдақ, сорпа, көже, қатық, айран,
сүт, қымыз, саумал, шай, қант, шалап, томыртқа.

Бас, мойын, кеуде, қол, айақ, көз, құлақ, мұрын, ауыз,
маңдай, иек, тіл, тіс, көкірек, өкпе, бауыр, жүрек, қолқа, қарын,
ішек, ұлтабар, бүйен, сан, жанбас, сирақ, бақай, иін, қары,
білек, саусақ, бармақ.

Құлақ екеу, ауыз біреу,
Көп көріп, аз тыңдауға
Ол не үшін бұлай?
Жаратқаны ол солай.

Көп тыңдап, аз сөйлеуге
Ауыз біреу, қол екеу,
Жаратқаны ол солай.
Ол не үшін бұлай?

Ауыз біреу, қол екеу,
Көп жұмысшы, аз жеуші
Ол не үшін бұлай?
Жаратқаны ол солай.

Шаңырақ, уық, кереге, есік, босаға, тайаныш, маңдайша,
сықырлауық, табалдырық, түндік, үзік, дөдеге, туырлық, ірге,
бақан, басқұр, таңғыш, желбау, түндік-бау, белдеу.

Қазан, тегене, шара, табақ, айақ, тостаған, кесе, шыныайақ,
тас-табақ, кұман, шəйнек, шелек, күбі, астау, сапты-айақ,
шөміш, ожау, бақыраш, қасық, саба, торсық, мес, сүйретпе,
көнек, қауға, қап, айақ-қап, баспақ, дорба.

Түйе: бура, атан, лөк, нар, қоспақ, інген, құнанша, буыр-
шын, тайлақ, бота.
Жылқы: айғыр, ат, бие, бесті, дөнен, құнан, тай, құлын, бай-
тал, дөнежін, құнажын, сəурік, қулық, бедеу.

Сиыр: бұқа, өгіз, құнан-өгіз, дөнен-өгіз, тайынша, бұзау,
дөнежін, құнажын, қашар, баспақ, торпақ.
Қой: қошқар, азбан, саулық, тұсақ, ісек, бойдақ, тоқты,
марқа, қозы.

Ешкі: теке, серке, серкеш, туша, шыбыш, ылақ.
Адам сөйлейді. Түйе боздайды. Жылқы кісінейді. Сиыр
мөңірейді. Қозы маңырайды. Ешкі маңырайды. Ит үреді.
Мысық миаулайды.

Ит,мысық, тышқан, күзен, тиін, карсақ, борсық, суыр, түлкі,
сусар,құндыз, қойан, қасқыр, қос-айақ, айу, жолбарыс, арыс-
тан, киік, марал, бұғы, құлан, құлжа, бөкен.

Балалық күй
Жаратқан баршамызды адам қылып,
Туғанда түк білмейтін надан қылып.
Алты айда еңбектеуге шама келіп,

Талпындық жыл толғанда қаз-қаз тұрып.
Қаз тұрып айақ бастық апыл-тапыл,
Тəн нашар, жоқ есепте ес пен ақыл.
Анадан емшек еміп, түсін танып,

Байқадық онан басқа кімдер жақын.
Тіл шықты келген кезде екі жасқа,
Қоса алмай сөзді айта алдық басқа-басқа.
Бір қасық, бір тостаған арнап алып,

Таластық үлкендермен ішер асқа,
Төрт-бесте талап қылдық асық жинап,
Жүгірдім жалаң айақ жанды қинап,
Боқтасып, көрінгенді боқпен атып,

Қазағыстан білім ордасы
Жер жүзінің еңбекшілері, бірігіңдер!

Жаңа құрал
Қазағыстан білім ордасы
мектебте қолдануға ұйғарған

суреттермен.
Қазақ басылымы
Қызылорда – 1926 г.

Өзгеріске дейін Ресейде қалың оқытушылар қолданған
«төте оқу» деген дыбыс негізді əдіс екендігі мəлім. Бірден ды-
быстарды қосып сөз қылып оқығандықтан, бірден қарыптарды
қосып, сөз қылып жазғандықтан, ежікпен қадымше оқытудың

қасында бұл əдіс анағұрлым төте еді. Сондықтан да «төте оқу»
деп аталып еді.
Дыбыс əдісімен қатар, онан тəуір сөз негізді «тұтас оқу»
əдісі шықса да оны жұрт жаппай ұстай қойған жоқ еді.

Өзгерістен кейін сөз негізді – «тұтас оқу» деген əдіс артық
деп алдағы жұрттар соны алу шарасына кірісіп жатыр, арттағы
жұрттардың алуға шамасы келмей жатыр: өйткені, жаңа əдісті
жұмысқа ол жаңа əдісті білетін адам, жаңа жағдай, құрал-сай-

ман керек.
Арттағы жұрттың бірі – қазақ. Басқалар жаңаланып жат-
қанын көріп, біз де жаңаланғымыз келеді, бірақ, не пайда!
Көңіліміз тілегенмен қолымыз жетпейді. Іске жалғыз көңіл

емес, қол да керек. Сондықтан жаңаланамыз десек те, жаңалық
бізден əлі алыс жатыр.
Бұл əліб-бій кітабы жаңа əдіске көшу жүзіндегі көңіл тіле-
гі мен қол қысқалығын бір-біріне жанастырып жақындату

шарасын табу түрде шығарылып тұр. Үйрету жағынан «ды-
быс əдісі» мен «тұтас оқу» əдісінің екеуіне бірдей жарарлығы
көзделді. Мазмұн жағынан қазақ жағдайына жанастырылып,
жаңа проғырамша (Гуус проғырамынша) болуы көзделді.

Қазақтан сүгіретші болмағандықтан, қазақ тұрмысына
лайық дайар сүгіреттер табылмағандықтан, бұл əліп-би кіта-
бында да сүгірет жағынан кемшілік көп. Онысы оңдала жатар.

Мұғалімдерден өтінеміз: бұрынғы «Оқу-құралы» мен бұл
«Жаңа құрал» екеуінің қайсысы үйретуге жеңіл? Екінші сөзбен
айтқанда, қайсысымен оқытқанда балалар оқу мен жазуды тез
үйренеді? Осы жағынан тəжірибе түйілсе екен. 90%-ы қат біл-

мейтін жұртқа оқу мен жазуды оңай үйрететін əліб-бій кітабы-
нан артығы жоқ. Аш адам астың бабы мен дəміне қарамайды.
Қазақ оқу жағынан қандай ашығып отырғанын топырлап ме-
кеме алдын тоздырып, оқитын орын таба алмай жүрген қазақ

балалары көрсетіп отыр. Сол ашығып отырған қазаққа ба-
бын-дəмін келтіріп соңыра беретін асыңнан, бабы, дəмі кем
болса да əзір берген асың артық. Тамақты қарны тойыңқырап,
қанағаттанған кезде талғайды.

Шығарушы.
21/Х– 25 жыл.
Қызылорда.

Ораз зор.
Онан Назар зор.
Нар арзан. Онан нан арзан.
Нан арзан. Нар арзан.

Бұлар екі сөзден қосып жасағандағысы. Екі сөзден емес, үш
сөзден қосып жасауға да болады.
Мəселен:
«Ораз, аз орар!»

«Оз, зор Ораз!»
«Аз ора, Ораз!»
«Ораз, аз ор!»
«Ораз аз орар!»

«Аз ор, Ораз!»
«Ораз аз озар!»
«Ораз аз зор»
«Зор Ораз, ора!»

«Зор Ораз, оз!»
«Ора, зор Ораз!»
«Ор, зор Ораз!»
«Зор Ораз, оз!»

«Зор Ораз озар».
Осы сөйлемдерден жаңылтпаш жасатуға да болады.
Мəселен, мынау төмендегі сөйлемдерді үш қайтара шапшаң-
шапшаң айтса, жаңылтпаш болып шығады.

Он саусағын жайып
Нанның
сүгіреті

Он «о» ﻭсалынған
Он «а» « »ﺍ

Баланың сүгіреті
Назар
Он. Онан. Оннан.
Нар. Назар. Арзан.

Он нан. Он нан аз.
Он нар. Он нар аз.

Сөйлеммен лепес жасату іреті алдыңғыларша, жаңылтпашты
мынау төмендегі сөйлемдерді үш қайтара шапшаң айтқызып
жасауға болады.

Мұны «ермек-еңбекке» түрліше айналдыруға болады. Бəрін
байандау қажет емес. Мұнда бір-екі түрінің жоспарын көрсетіп
отырмыз.

бөлек-бөлек кесіледі. Олар қарташа үлестіріледі. Заттар атта-
рымен жабылады. Заты жоқ, тек атын ұстап қалған екеуі сөзді
үлесіп алады да жазып шығады.

ды да, заттарын да үлестіріп, заты жоқтармен, аты барзаты жоқ
қағаз шыққан адамдарға жаздыру. Артынан жапқаны айақшы1
болып, қағаз үлестіреді. Бас-айақ кітапта басылған ретіне
қарай; мəселен, 1- інші «ара», 2-інші «нан», 3-інші «нар»....

татар
Ат. Ата. Атан. Тар. Тара. Тарат. От. Отар. Тас. Таста. Тастар.
Татар. Сат. Сатар. Таза. Тазар. Тазарт.
1 Соңы деген мағына (Құрастырушы).

Төмендегідей сөйлемдер жасатып, үш қайтара шапшаң
айтқызса, жаңылтпаш болып шығады.

ас асатса аз асатар.
қара

қазан
Қаз. Қаза. Қазан. Қазақ.
Қон. Қонақ. Қос. Қосар.
Қосақ. Қар. Қара. Қарас.

Қарт. Қас. Қасқа. Қара қас.
Қарт, асқа қара! Қарақас, қонаққа қазан ас!
Қазан қара қоста. Қарақас қонаққа қазан асқан.
Қонақта қосар ат. Аттар отта. Қонақ қоста тоқ.

(ы) ﻯ
қазы
қасық тары
Қазы. Қазық. Сары. Сарық.

Қонақ аз отырар,
Тары. Тазы. Торы. Ық.

анық сынар.
ЬІқтын. Ыс. Ыстық. Сын.
Қаз арық. Қазы арық.
Қыс қысқа. Қар аз. Қалықтоқ.

Таза арық. Тазы арық.
Тары – азық; қазы – азық,
Қазы арық. Қаз арық.
Нан – азыққа қазық.

Саб. Саба. Сабақ. Сабын.
Таб. Таба. Табан. Табақ.

аққала
Бал. Бала. Балалар.
Қала. Қалақ. Қалта.
Ала. Алақаз. Ала тазы.

Ал, балалар, аққала салалық! Асан қалақ алсын. Қар қазсын.
Назар қар тасысын. Ораз қар қаласын. Қосан қонақ болсын.
Болатқан ақсақал болсын. Ол қонақ қасына отырсын. Ырысты
қазан ассын. Тасқара табақ тартсын. Аққала асты болсын!

Торы ала қаз
Ала ат

Алақан
Қалыб
Қалта

Балта
Мұныңда реті алдыңғыша.
Кім табады?

Мана алты бала одақтасып атбақыл атты. Асан, Осан, Қосан
дала балалары одақ болды.
Ораз, Назар, Нысан қала балалары одақ болды.
Сақа салысып, Асандар атты, Қосан сақаны атып, алты асық

алды, Назарлар асықсыз қалды, Асандардан алты асық қарыз
алды. Қақбақыл қаққанда онан да Назарлар қалды.
Қата оқыған жақ қайта оқиды
Алты бала одақтасып атбақыл атты.

Дала балалары одақ болды.
Қала балалары одақ болды.
Асандар атты. Алты асық алды.
Назарлар асықсыз қалды,

Асандардан асық қарыз алды.
Қақбақылдан да Назарлар қалды.
Осы 6 сөйлем сөзді 6 баладан одақтасып бəске оқиды.
Бəстері қата шығармау; шығарған жақ қайта оқу, бала басы-

на бір сөйлемнен оқиды.
Бірі қаталасса, қатасы одағының бəріне жұғады.
Қаталасқан жақтан біреуі бүтін мақаланы қатасыз оқып
шықса, одақтарының қатасының бəрін жуады.

Əркім оқыған сөйлемінен қата шығарса сөйлемін қайтадан
оқиды, тағы қата оқыса, тағы қайта оқиды, екі ірет оқығанда
қатасын түзеп оқи алмаса, қата о жақтың мойнында қалғанға
саналады.

Оны жуу үшін одақтарынан біреу бүтін мақаланы қатасыз
оқып шығу керек.
Ол қатасыз оқи алмаса, өзгелері оқу керек.

Толық ай. Таза айна.
Асау тай. Нар тайлақ. Тал тайақ. Сырлы айақ.

Ауыл қасында қала бар. Қалада базар бар. Базарда талай зат
сатылады. Талай зат алынады. Қазақтар қой- қозы, тай-тайлақ
сатады. Базардан олар айақ-табақ, айна-тарақ сиақты заттар
алады, байлар базардан алып, ауылдарға сатып пайда қылады.

Қайсысын қайда қойу.
Қазақтар қой-қозы, тай-
тайлақ сатады.
Ауыл қасында қала бар.

Базарда талай зат сатылады;
талай зат алынады.
Қалада базар бар.
Бұ төрт болек сөйлемдерді төрт бөліп кескеннен кейін

сөйлеу жүйесімен балаларға қойдыру.
Қойа білгені құтылады, қойа алмағаны қойып бергеннен
кейін жазады.

(ұ) ۇ
ұлақ (лақ)

құлақ
Ұр, бүр, түр, құр-құр, құрау, сұрау, ұу (у), ұуық (уық). Сүу
(су). Сұуық (суық). Сұуат (суат). Ұлу. Сұлу. Ұлы. Ұулы (улы).
Сұлы сулы.

Асанда атты басқа ұратұн қылық бар-ды.
Таныс орысқа қонаққа баратұн болдық.
Ауыл аттарын ұстай бастады. Асан тайы ұстатпады.
Құр-құрлап, қуа-қуа Асан болдырды.

Тайына ыза болып, ұрысып, ыластап отырды.
Тайы онысына құлақ аспады.
Қайсысын қайда қойу?
Құр-құрлап, қуа-қуа

Асан болдырды
Тайы онысына құлақ аспады.
Тайына ыза болып ұрысып,
ыластап отырды.

Ауыл ат ұстай бастады.
Асан тайы ұстатпады.
Мұның да істеу іреті алдыңғыша.
шабақ

Аш шал. Ақ шаш.
Шалаб – ас. Шақша – ыдыс. Шабақ – балық.

Ауқаты – шабақ,
Бойына назар сал,

Сусыны – шалап,
Сақал-шашы ақ.

Аяқта шарық,
Қайраты қайтқан шақ.

Қатқан аш, арық,
Баладан ада,

Шабақтан, шалаптан
Қарадан таза,

Болсын ба қарық?
Қолайына қарай, қос сөйлемнен қойу.
Қатқан аш, арық
Ауқаты – шабақ

Сақал-шашы ақ
Мынау сорлы шал
Сусыны – шалап
Қарадан таза

Бойына назар сал
Аяқта шарық
Баладан ада
Қайраты қайтқан шақ

Бұларды ұйқасына қарай қос-қостап қойғызу.
торғай

ағаш
тоғай
Қарға. Таған. Тарғақ.
Қарлығаш. Сандуғаш (бұлбұл).

Қыстау қасы тоғай.
Тоғай толған ағаш.
Ағашта сайраған сандуғаш.
Бұталарда торғай.

Су бойында шулаған шағала,
қызғыш, балшықшы.
Оларды аңдып қалықтаған қаршыға.
Құстар даусы қосылғаннан,

тоғай басы у-шу.
Тоғайды аралап, айқайлап,
асыр салып, сайран қып,
ай туа ауылға қайттық.

Қайсысын қайда қойасың?
Тоғай толған ағаш
Ағашта сайраған сандуғаш
Қыстау қасы тоғай

Оларды аңдып қалықтаған
қаршыға
Су бойында шулаған шағала,
қызғыш, балшықшы

Бұталарда торғай
Істету іреті алдыңғыларша.

Мұз тайғақ. Табаныма мық қақтым.
Қармақты сайлап алдым.

Мұзды ойдым. Ойық басына қамыс тастадым. Оған отыр-
дым. Қармақ басына май шаныштым. Қармақты суға саларда
айтатын «Ал, балық! Ал, балық! Ал, ауызға сал, балық!» оны
айттым.

Қармақты қозғап-қозғап қойып отырмын. Балықтар қар-
мақты тартып-тартып қалады да тастайды. Қармақты ұзағырақ
тартқан шақта тартып қалдым. Қол басындай алабұға алдым.
Тағы салдым, тағы алдым; тағы салдым, тағы алдым. Қас

қарайғанша он шақты балық алып қайттым.
жарлы

Жайау қойшы – жатқан қойшы.
(Мұны кім айтқан? Тағы не деген?
Неге олай айтқан?)
оң жақ

сол жақ
оң қол қайсы
жалаң бас
жалаң айақ

Қалада алғаш болғаным сол. Қала жайына шорқақпын.
Шайға қанып алып, қаланы қарауға шықтым. Қаланың тауығы
шулап, арбалары салдырлап жатты. Қақпаларында қызыл
жалау. Азырақ тұрған соң-ақ айрықша мынадай салдырды

құлағым шалды:
«Тат-тыра-раттам, тат-тыра-раттам, тат-тыра-рат-там, тат-
там». Оның ар жағында жырлаған балалар дауысы шыға баста-
ды. Манағы салдыр да, жырлаған дауыс та жақындаған сайын

Қарасам жалаң аяқ, жалаң бас, қол-борбайы жалаңаш ылғи
жас балалар. Қолдарында қызыл жалау, алдарында қызыл ту.
Барабан қағып, жыр жырлап бара жатыр. Манағы айырықша
салдыр барабанның салдыры болып шықты.

Аң-таң болып азырақ тұрдым. Сонан соң қабырғалап
қалмастан қаладан шығарып салып қайттым.
Мақал: Ылғи қойшы болсандар, құл боларсың.
Ылғи тойшы болсаңдар, қу боларсың.

(«Қу» – кедей мағынасында).
Байпақтың сүгіреті Шапанның сүгіреті
Əйелдің сүгіреті
байпақ

Оба – опа. Шабан – шапан.
Сабақ – сапақ.
Сабар – сапар. Сабыр – сапыр.

Шолпан ұйқысы қанып ойанды. Қойған орнынан байпағын
тауып алды. Қаптал шапанын жамылды. Тысқа шықса, далада
жапалақтап жауып жатқан қар.
Ауыл айналасы аппақ. Қора шылқылдаған батпақ, ағаш

бастарында ақ жапырақ жапқан. Шолпанның қоспақ тайлағы
қосты ықтап тұр. Шолпан оған шоқпыт жаптырды.
Шайдан соң Шолпан сабаққа баруға жинала бастады. Апа-
сы Шолпанға қалпағын тастатып, жылы орамал тартты.

Шолпан сабақтан қайтқанда, жолында ылғи қар атысқан,
ағызбақ2 ойнаған балалар ұшырады.

Мен тұрмын. Мен отырмын. Сен тұрсың. Сен отырсың. Ол
тұр. Ол отыр.
Мен тұрдым. Мен отырдым. Сен тұрдың. Сен отырдың. Ол
тұрды. Ол отырды.

Мен ерте жатып, ерте ойандым. Оянып азырақ жатқан соң,
терезе ағарып, жарық бола бастады.
Қонақтар да ерте ойанған болар. Таң атысымен тұрып бет-
қолдарын жуды. Аттарын суарып ерттеп қойды. Апам тұрып

самаурын қойды.
Шайдан соңқош айтысып, қонақтар аттанды.
кесе
теке

елек
Елек, шелек, кесе – ыдыс.
Есек, теке, серке – мал.
Шешек – ауру.

Табын Тайқарбайдың ауылы сыбай болды. Ол ауылдың
қойында теке де, серке де бар екен. Мен текеден қорқамын,
серкеден қорықпаймын; азбаннан қорықпаймын, қошқардан
қорқамын.

Бес-алты бала суға шомыла бардық. Тайқарбайдың қойы су
басында жатыр екен. Серке жарды жағалап, суатқа келе жат-
ты. Суат басында теке жатыр екен. Теке тек тұра ма? Тұра сала

ұмтылды. Серке де қашпай тұрып алды. Сарт-сұрт қағысып
қалған кезде, теке артындағы суға құлады. Серке суатқа қарай
кете барды.
Жаңылтпаш: Бай Тайқарбай,

шеге
егеу

Етігім тозып, кийіуден қалды. Бапам тігуге Еріш етікшіні
алдырды.
Қобдиын қолтығына қысып, шай ішіп жатқанда, Еріш келді.
Апам кебежеден былғарыны алып, етікшінің алдына тастады.

Етікші былғарыдан керегін кесіп-кесіп алды. Шылапшынға
су құйып, кесіп алғанын соған салды. Суға малшып-малшып
алды да, киіз астына тығып қойды.
Апам тарамыс есті. Етікші егеуін алып, бізін егеді. Сонан

соң тігуге кірісті.
Тігісін болғаннан кейін шегелейтін жерлерін шегеледі.
Етігім кешкеге дайар болды. Бапам тігіншіге екі сом берді.
(ү) ءۇ

өрім
Үт – өт. Үр – өр.

Бапам жүгені тозып жаңа жүген істетпек болды.
Бапамның илеген қайысы бар-ды. Сол қайысты алып
түйіншіге бардық.
Түйінші қамшы өріп отыр екен. Өрімін бітіріп, топшылап

жатқан мезгілде келдік. Бапам қарады да сегіз таспадан өріп
жатыр екенсің деді.
Түйінші қайысты көріп, бір жүген шығарлық екен, сулық
керек деді.

Сулық соқтыруға ұстаға бардық. Төс, көрік, қысқаш деген-
дерді сонда көрдім.
Ұста көмір келтір, соғып берейін деді.
Жасы үлкен əйел

адамның сүгіреті
(ə) ءﺍЖасы үлкен ер
адамның сүгіреті
Əбіш

Оқу тоқталып, Əбіш он бес күн демалысқа келді. Бір күні
мен Əбіштікіне барып қондым.
Əбіштің əкесі аң аулайтын. Тазысы, бүркіті болатын. Таң
сəрінен тысқа шығып келді де: Қатын, тұр! От жақ! Құрт жы-

лыт! Бүгін сонар екен, – деді. Əбіштің əжесі тұрып құрт жы-
лытты. Құрт ішкенше, таң да əбден атып қалды.
Мен де тұрдым. Тысқа шықсам, түнде қар жауған екен.
Жаңа қар ұлпаланып аппақ болып жатыр екен. Əбіштің əкесі

бүркітін қолына қондырып, тазысын ертіп аңға шығып барады
екен.
Үйге келсем, Əбіш əлі ұйықтап жатыр екен. Əжесі əрең
ойатты.

Мақал. Əке дегенмен жан қалмас.
а б п т ж д р з
с ш ғ қ к г ң д
м н о ұ у е ы й

Бүгін мұғалім үлкен қағаз əкеліп іліп қойды. Қағаз бетінде
əріптер үлкен-үлкен болып жазылған. Астына «Əліб-бій» де-
ген сөз жазылған.
Мұғалім: «Біткен əріп осы. Мұнда танымайтын əріптерің

бар ма?» деді.
Біз: «Жоқ!» – дедік.
«Əше əріптің бəрін біліп болдыңдар. Енді қандай сөз болса
да оқуға жарайсындар», – деді.

«Мынау əріптердің бастан-айақ іретімен тұрғаны. Бұл «əріп
іреті» деп аталады. Əріптерді түгел айту керек болған кезде,
осы іретімен айтасыңдар. Əріпті іретті орнынан табу керек
болған кезде де осы іретімен іздейсіңдер», – деді.

Біз мектепке келсек, балалар көп екен. Бəрі шуылдап жүгіріп
жүр екен.
Бір бала шығып қоңырауды сылдырлатып еді, балалар жа-
пырласып мектепке кірді. Мұғалім мені де бір орындыққа

отырғызды. Балаларды жатырқап мен үндемей жүрмін, олар
да менімен сөйлеспейді. Мұғалім біріңнің атыңды бірің сұрап
біліп алыңдар деді. Балалар бірінің қасына бірі барып, аттарын
сұрасты. Содан бұлай танысып үйір болып кеттік.

Бір қазақ қалаға бара жатыр еді, жолда үш танысы қарсы
соқты. Қанша адам қалаға барды?
Мақал.
Бір көрген – біліс, екі көрген – таныс.

Мұғалім оқу бөлмесіне əкеліп үлкен сүгірет ілді. Қарасақ,
кітабымыздағы Ленин сүгіреті болып шықты. Мұғалім:
«Танисыңдар ма? Бұ кім сүгіреті?» – деді.
«Танимыз, Ленин сүгіреті», – дедік.

«Ленин қандай адам болған? Оны білесіңдер ме?» –деп тағы
сұрады.
«Білеміз, Ленин жақсы адам болған», – дедік. Қайтіп жақсы
болған деп еді, оған жауап қайтара алмадық.

Мұғалім айтты: «Ленин нашаршыл болған адам. Нашар та-
бын жақтап, өмірін соларды тендікке жеткізу жолында өткізген
адам.
Ленин – жалшылардың, жарлылардың досы. Қорлықта жүр-

Лениннің қандай адам болғанын сонда ғана анық білдік.
Мақал.
Білегі толық бірді жығар,

Мектепке бойымыз тез-ақ үйреніп кетті. Тысқа шыксақ алы-
сып-жұлысып шулап жатқанымыз. Ауыз үйде бірімізді-біріміз
қойып жіберіп, итеріп жіберіп жылатып та қойамыз.
Сабақ кезінде де тыныш отырмаймыз. Шулап мұғалім сөзін

естімейтін болдық. Түк нəрсе ұғудан қалдық.
Сабақтан шыққан соң, жиылыс жасап жібердік. Кеңестік,
сөйлестік, мынадай қаулы шығардық:
Бұдан бұлай:

Қалада оқитын шəкірт мектебіне келе жатты. Біраз жүрген
соң, арбалы алты адамды қуып жетті. Қараса, сабақтастары
екен. Қанша шəкірт қалаға барды?

Ертеңіне Мұрат оқуға келмей қалды.
Сабақтан шыққан соң, біз Мұраттікіне бардық. Мұрат отын
тасып жүр екен. Əбден терлеген, шаршаған екен. Біз жабылып
отынын тасып бердік. Малдарының астын күреп бердік. Атта-

3 шырпыны былай қойыңдар: | | | осыған 2 шырпы қосып, 10
болдыратын кім бар?

Сабақ басталарда кейде бор жоқ болып қалады, кейде
сүрткіш шүберек жоқ болып қалады. Тақтай бетішимай-шимай
болып тұрады. Немесе орындықтар орнында дұрыс тұрмайды.
«Бұл жарамайды. Тəртіп жасау керек», –деді Нұрмаш.

«Тəртіпболу үшін тəртіпші сайлау керек», – дедіДəмеш.
Бəріміз тəртіпші сайлауға жиылдық. Əбішті жиынағасы
қылдық.
Жиынды ашқаннан кейін тəртіпшінің міндеті не болмақ деп,

Əбіш көпке салды.
Тұрашайтты: «Тəртіпшінің міндеті бор мен шүберекті дай-
арлап қойу, тақтайды сабақ алдында сүртіп қойу болсын»,–
деп.

Менайттым: «Əр сабақтан кейін бой жазысқа шыққанда
əуетартарды ашып қойатын, орындықтардың орнындатұруын
қарайтын да тəртіпші болсын», –деп.
Бəкен: «Келмеген балаларды мəлімдейтін де тəртіпші бол-

сын»,–деп қосты.
Тəртіпшіге Нұрмашты сайладық.

Бүгінмектеп тазалығы туралы жиылыс болды, кеңескеннен
кейін тазалық болуға керек істерге қаулыжасадық.
Əуелі, тазалыққа керек істер қандай? Солар құлақ қаттүрінде
оқу бөлмелерінің қабырғасына қағылсын.

Екінші, оқу бөлмесі басына бір тазалықшы сайлансын. Таза-
лықшының міндеті тазалыққа керек істердің істелуін бақылау
болсын.
Үшінші, тазалықшы мен тəртіпшілердің қызмет атқаруларын

бақылайтын камитетші болсын дедік.
Ертеңіне тазалық құлақ қатын жасап оқу бөлмелеріне
қақтық.

Құлақ қат
Тазалық – саулық сақтаушы

Төлептің төрт ұлы бар. Төрт ұлының адам басына бір апа,
бір қарындасы бар.
Төлептің барлық баласы нешеу болғаны?

Бүгінгі сайлауда Жұмаштың сайланғысы келіп-ақ еді, болма-
ды. Балалардың бəрі де оның сайлануына қарсы болды. Қарсы
болатыны – мінезі жаман. Балалардың бірімен тəуір емес.
Толған бойы келемеж, сықақ. Келемеждеймін деп, əркіммен

дəйім жанжалдасып жүргені. Жана3 балаларға жала жауып,
мұғалімге жамандап, жарамсақтанатын мінезі де бар.
Оған мінезің түзелгенше қызметке сені сайламаймыз дедік.
Мені де атаушылар болып еді, бірсыпыралары салақтығы

бар. Қызметке ұқыпты, құнтақты адам сайлау керек десті.
Сүйтіп, тəртіпші Нұрмаш, тазалықшы Дəмеш болды.

Тайға мінген балалар жарысып келеді екен.
Бір бала екі баланың алдында келе жатыр.
Бір бала екі баланың ортасында келе жатыр.
Бір бала екі баланың артында келе жатыр.

Менің Мырзаш деген сабақтасым салақ-ақ. Кірсіз келгенін
көргенім жоқ. Ылғи беті салтақ, қолдары кір-кір, тырнақтары
қап-қара болып келеді.
Күнде сабаққа келген сайын, мұғалім бой басына қадала

қарап қойады.
Бір күні шыдамады білем, Мырзашқа саған су бұйырмай
ма, Мырзаш? Немесе келерде түйеше күлге аунап келесің бе?
Дəйім қожалақ-қожалақ болып келесің деді. Бəріміз ду күлдік,

Мырзаш жаман ұйалды.
Балалар атын «Қожалақ» қойып, күле беретін болған соң,
беті-қолдарын жуып, тырнақтарын алып, таза келетін болды.
3 Жəне деген мағынады.

Менің бір жолдасым бар. Жолдас болғанда бір түрлі! Қайда
барсам, қасымнан қалмайды. Менсіз ешқайда бармайды.
Тұрсам тұрады, жүрсем жүреді, жүгірсем жүгіреді, жатсам жа-
тады, жазсам жазады. Бірақ үндемейді.

Ертеңгілік, кешкілік үлкейіп, өсіп кетеді. Түсте тырбиып,
ергежейлі болады.
Жарықта жанымнан қалмайтын жолдасым қараңғыболса,
қайып болады да кетеді.

Кеше мектепке дəрігер келді. Бəрімізді шешіндіріп қарады.
Кейбіреулердің шешінгенде тəндері де, іш киімдері де кір бо-
лып шықты. Дəрігер басын шайқап ұнатпаған секілді болды.
Бүгін, дəрігер бір шыны əкеліп қолымыздың үстіне қойып,

əрқайсымызға қаратты. Қарасақ, теріміз шұрқ-шұрқ тесік.
Дəрігер айтты: Тер осы шұрқ-шұрқ тесіктен шығады.
Тер шыққанда, термен бірге тəнімізден зианды нəрселер де
шығады.

Тəн кір болса, осы тесіктердің бəрі бітеледі, тер шықпайтын
болады. Тер шықпаған соң, тəніміздегі зианды нəрселер
шықпайды, іште қалады. Тəнді аздырып, аурулы қылады деді.
Тəн тазалығы неге керек екенін сонда білдік.

Мақал:
Денсаулық –зор байлық.

(Көптесіп жазғанымыз)
Мен І-нші бөлімде оқимын. Біздің оқу бөлмеміз үлкен. Үш
терезесі бар. Ұзыны 10 метр; ені сегіз метр; биігі 4 метр.
Оқу бөлмемізде 10 үстел бар. Үстел басы 3 баладан оты-

рамыз. Бір бұрышта пеш бар, бір бұрышта кітапсалған ышкап
тұрады. Бір қабырғасында үп-үлкен Ленин сүгіреті ілулі тұр.

Біздің салған сүгіреттеріміз, жасаған құлақ қаттарымыз да
үйдің қабырғаларына қағулы тұрады. Ат-есімдеріміздің тізімі
де сонда тұрады.
Сабақ 9 сағаттан басталып, 2-де бітеді. Сабақ біткеннен

Үйдің төрт бұрышында төрт мысық отыр. Əр мысықтың ал-
дында үш мысықтан отыр. Неше мысық отыр?

Бір күні қатты жаңбыр жауды. Жер былжырап кетті. Далаға
шыққанымыздың айағына бес батпан балшық жабысатын бол-
ды. Балалар со бойымен үйге кіре берді. Кепкен соң балшық
үгіліп еденге түсті. Балалар алысып-жұлысып ойнамай

жүрмейді. Ойнаған кезде топырақкөтеріліп тозаң болды. Үйдің
ішін шаң қаптап кетті.
Шаң кіріп мұрнымызды жыбыршытып түшкіртті.Тама-
ғымызды жыбыршытып жөткіртті.

Бұған амал таппасақ жарамайтын болды. Қорадағы шөп-
шалам болсын, жаман-жұман жөке, киіз, кенеп болсын, əкеліп
есік алдына салдық. Балалар үйге кірерде айақтарын сүртіп
кіретін қылдық. Шаңнан құтылдық.

Caғaт
Оқу бөлмесінің қабырғасына қағып қойған үлкен сағатбар.
Сағаттың беті дөңгелек, ақ нəрседен істелген. Бетінеайналды-
ра 1-ден бастап 12-ге дейін сипырлар жазылған.12 сипыр 12

сағатты көрсетеді. Сипырлардыңаралары сызықшалармен бес-
ке бөлінген. Сағаттың бетінайналып жүретін екі тілі бар. Оның
біреуі қысқа. Ұзыныминутты, қысқасы сағаттыкөрсетеді. Неше
сағат болғанын қысқасына қарап білеміз.

Күн 12 сағат, түн 12 сағат. Күн мен түн «күн тəулігі» депай-
тылады. Оны бүгін мұғалім айтқанда ғана білдім.
Күн тəулігінен басқа жыл тəулігі бар екен. Жыл тəулігі 12
ай болады дейді.

Жасалған оң жағынан күн көрінген
Ішінде қылдан нəзік бір жібі бар.
Ол жіпті, қолы сыңғыр кім иірген.

Октебір мейрамы болады деп балалар дайарланып жүрді.
Мектептің үлкен бөлмесін ойын жасаймыз деп əсемдеп қойды.
Қабырғаларына сүгіреттер, құлақ қаттар қағылды. Ленин
сүгіреті əсемделіп қарсы алдымыздағы қабырғаға қойылды.

Түрлі түсті қағаздардан жасалған жалауларды жайнатып
іліп қойдық.
Мейрам күні келді. Мектеп маңайындағы елдерден келген
кісілер көп болды.

Жиылыс тəртіпті болу үшін жиын ағасы сайланды. Октебір
өзгерісінің күнін мейрам етудің мəнісі сөйленді.
Онан соң ойын басталды. Ойыннан кейін өлеңдер айтылды.
Көп балалар қосылып 2-3 рет айтты. Екі рет Əбіш пен Нұраш

қосылып əн салды. Тұраш домбырамен əн салды. Бірнеше рет
шығып ақындар сөзін безендіріп айтушылар болды.
Мақал. Бəрің бірдей қойшы болма:
Құл боларсың.

Бəрің бірдей тойшы болма:
Қу боларсың.

Мені бүгін камитетші сайлады. Мен қандай қуанғанымды
білсең!
Жиылыста біздің міндетімізді ұқтырды. Міндетім қандай
екен деп, үйге барғанда ойласам, мыналар екен:

Бір үйдің, 4 аты бар еді.
Еркек жаны 2 əке, 2 ұл еді.
Еркектері кісі басы бір аттан мінгенде, бір ат артық болып
шықты. Бұ қалай?

Күз. Көңілсіз түз.
Қыс. Қысады тыс.
Жаз. Бəрі шат, мəз
Шілде. Жақпайды кімге?

Жасыл шөп, бəйшешек жоқ бұрынғыдай.
Жастар күлмес, жүгірмес бала шулай.
Қайыршы шал, кемпірдей түсі кетіп,
Жапырағынан айырылған ағаш, қурай.

Кемпір, шал құржаң қағып, бала бүрсең,
Көңілсіз қара суық, қайда жүрсең.
Кемік сүйек, сорпа-су тимеген соң,
Тышқан аулап, үйде ит жоқ қайда көрсең.

Күнсалқын бола бастады. Бір күні қара суық жел болды.
Мектептің ашық-тесік жерлерінен жел гулеп, үйдін ішіазынап,
суып кетті. Қолымыз қатып қалды. Қалам, қарындаш ұстауға
илікпеді. Айағымыз да тоңды. Жаурап бүрісіп отырдық.

Мұғалім келді. Бор мен кендір май əкелді. Біз борды түйдік.
Оған кендір май құйдық та иледік. Илеген нансиақты қамыр
болды.
Қамырмен терезенің ашық-тесіктерінің бəрін сылап бітедік.

Жел азынауын қойды. 3-4 бала отын əкеліп отжақты. Бəріміз
пештің аузына үймелеп жылынып алдық.

Мынау қобдишаның ішінде 4 қаламбас бар. Осыны4 балаға
үлестіріп беріңдер.
Төрт бала бір-бірден алсын; бірақ бір қаламбас қобдишаның
ішінде қалсын.

Бізбен бірге Омар дейтін бала оқып жүрді, түлеген тайлақ
сиақты үсті жалба-жалба болып жүретін.
Киімінен қорынса керек, ешкіммен сөйлеспейді, жақындас-
пайды. Мен бір күні қасына келіп: «Атың кім?» – деп

кеттім де, басқа сөз сұрағаным жоқ. Байғұстың кітабы жоқ
екен, оқуға кітабымды бердім. Қызыл қарандашымның жар-
тысын кесіп бердім. Өте ырзаболып, сонан бұлай екеуміз үйір
болып кеттік.

«Омарға тимейік, болысып жүрейік», – деп жолдастарыма-
да айтып қойдым. Олар да «жарайды» десті.
Киімі жыртық-жыртық бір жас бала
Жол жүріп келе жатты ептеп қана,

Шұбырып маңдайынан тері ағып,
Тас жырған айақтары жара-жара.
Жап-жалғыз кеше анасын қойды көрге,
Қорған боп неше жылдан тұрған бірге.

Дорба алып, əр есікке телмірмесе,
Басқадан жоқ жəрдемі күн көрерге.
ҚАБЫРҒА КАЗІЙТ (газет)
Біздің мектепте қабырға казит бар. Мектепте болған, ба-

лалар басында болған оқиғалар соған жазылады. Ұнамды іс-
терді қостаған түрде жазады. Ұнамсыз істерді мысқылдап,
мазақтаған түрде жазады.
2-інші бөлімде оқитын Ысқақ деген жолдасымыз бар.

Ысқақ жақ істеп алып, ойнап əр нəрсені атып жүріп, Бекіштің
баласының көзін шығарып ала жаздаған.
Ертеңіне мектепке келсек, қабырға казитте мынадай сөз
тұр:

Біздің Ысқақ Далаға атып,
Ой, мерген-ақ Балаға тигізеді?
Торғайға атып, Балаға атып,
Шырғайға тигізеді. Далаға тигізеді

Қарғаға атып,
Арбаға тигізеді.

(Мақаш айтқанынан)
Түнде жатарда бапам айтты: «Күн бұлттанып тұр екен, жа-
уатын шығар».
Жұмаш деген кішкентай ініммен екеуміз пештің жанында

жататынбыз. Үйде қонақ көп болған соң, екеуміз де отауға ба-
рып жаттық. Жатысымен кешікпей-ақұйықтап қалдық. Сонан
таңертең бір-ақ ойандым. Ойанғанда қызық болып ойандым.
Түсімде айағыма жаңа етік киіп мектепке барған екенмін. Есік

алдында Жарас күзетші тұр екен. «Айағың қар, етігіңці шеш»
деп, етігімді тартып шеше бергенде «Тиме!» деп, айқайлап ойа-
нып кеттім. Көзімді ашсам, жеңешем айағымнан қозғап, «Тұр,
ортаншым! Таң атты», – деп, ойатып тұр екен.

Түрекеліп терезеге қарасам, қар жауып қалған екен. Ағызбақ
ойнауға жақсы болды деп, қуанғаным-ай.

Бүгін бөлмемізге камитетші əкеліп, бір құлақ қат қақты.
Тазалықшы əкеліп бір құлақ қат қақты. Екеуініңде басына,
айналасына əшекейлеп, өрнек салған. Біреуінің басына үлкен
əріптермен «Пионер заңы» депжазған.

Ондағысы мынау:
Пионер өтірік айтпайды.
Пионер насыбай атпайды.
Пионер ұрлық қылмайды.Пионер ыластап сөкпейді.

Пионер шылым тартпайды.Пионер қийанат етпейді.
Екінші құлақ қаттың басына «Саулық заңы» деп жазылған
Ондағысы мынау:
Істеу:

Істемеу:
Түзу отыру.

Бүгіліп отырмау.
Үстін таза ұстау.

Кірлеп жүрмеу.
Ac ішерде қол жуу.
Аузына қолын салмау.
Қайнатылған су ішу.

Қайнатпаған су ішпеу.
Таза ауада болу.

11 жастағы. 10 жастағы. 9 жастағы. 8 жастағы. қ. б.
2-інші бөлімнің бөлмесінде қабырғаға қаққан сызықты,
бойаулы қағаздар тұр. Оның немене екенін көпке дейін білмей
жүрдім.

Бір күні бұ немене деп Қабыштан сұрадым. Қабыш 2-іншінің
балаларының санын, жасын көрсететін қағаз. Мұны «сызық
шама» деп айтады деді. Қалай көрсететінін, қалай істелетінін
де айтып берді.

Мен де сондай сызық шама істейінші деген ой со жерде-ақ
келе қалды.
Келдім де өзіміздің бөлмедегі ұл балаларды өз алдына, қыз
балаларды өз алдына санадым. Əрқайсысының жастарын сұрап

лып шықты.
Кереге сызықты қағазды алдым. Əр көзін бір адамғабалап
сыздым. Ұл балаларды көкшіл бойаумен, қыз балаларды
қызғылт бойаумен көрсеттім.

Шəкен ылғи алысып-жұлысып жүргені. Үсті-басы таза да,
бүтін де болмайды. Киімінің бір жері жыртылып, бір жері
сөгіліп тұрғаны. Тыс киімінен іш киімдері көрініп жүреді.
Онысын ұнатпаған адамға «Жарайды! Кім сынайды?» – дей

салады.
Бір күні мектепке келсем, балалар ду-ду күліп жатыр. Неме-
не екен деп қастарына келсем, біреу Шəкеннің сүгіретін салып
қойыпты. Жанына қойдың, ешкінің, шошқаның сүгіреттерін

салыпты. Əрқайсысының астына айтып тұрған сөздерін жазып
қойыпты.
Шəкеннің үстінде қара күрте. Онысы бор-бор болып тұр.
Жыртылған жерлерінен көйлегі, ыстаны көрініп тұр. Ешкі

жыртылған жеріне қарап:
«Апырай, Шəкен! Мұның ұйат екен», – деп тұр.
4 Түпнұсқада кесте берілген (Құрастырушы).

Қой бор жұққан жеріне қарап:
«Шырағым Шəкен, үстіңді қақсаң екен», –деп тұр. Шəкен
оларға əдетінше: «Жарайды! Кім сынайды?» – деп тұр. Шошқа
аналарға қарап: «Маған осы қалпы ұнайды», – деп тұр.

Декабір айы келді. Күн-бақпамызды жаңадан істеу керек
болды. Қағаз алып, өткен айдікіндей қылып кереге көздеп
сыздық. Басына ірі қылып «Декабір күн-|бақпасы» деп жаздық.
Шетіне қыс туралы білетін өлеңдерімізді жаздық.

Күн белгілерін сызық астында көрсетіп қойдық, ашық, күнге
арнаған белгіміз дөңгелек – күн сүгіреті.
Қарға – жұлдызша қойамыз. Бүркеу күн болса, кереге көздің
бетін ирек сызықпен бүркеп қойамыз. Ала бұлттау күн бол-

са, немесе айнымал күн болса, кереге көздің жартысын ирек
сызықпен жауып қойамыз.
Сонда декабір күн-бақпасы мынадай болып шықты.
Күн қақпаның сүгіреті

* * *
Күн ұзарып,

Жауып жаңбыр,
Қар еріп,
Жер сабыр,
Су сайларға толады.

Шөп, жапырақ солады.
Бұқай кезде болады?
Бұ қай кезде болады?
* * *

Суда мұз бар,
Шөп пісіп,
Жерде қар.
Ел пішенін орады.

Боран борап соғады.
Бұ қай кезде болады?
Бұ қай кезде болады?

(Жұмаш айтқанынан)
Түн суып, жылы көрпе жамылып жатамыз. Таңертең суық-
тан қорынып, төсектен тұрғың келмейді. Апам да ертеңгілік
тұрғанда, бүрісіңкіреп тұрады. Даладан келгенде суықтан

шіміркеніп келеді. От жағып, алақанын отқа қақтап: «Қылышын
сүйретіп қыс келеді. Балалардың жылы киімі, етігі жоқ», – деп
айта береді.
От ала келген қатындар да соны айтады.

«Етік болмаса, күпі мен шапан сиақты нəрселердің жарасы
жеңіл ғой. Бір-екі рет қыздарды жиып жіберсе, бітіп қалады
ғой», – деп жүрді.
Бір күні Дəметтің апасы мен Мақаштың апасын жəне

жанымыздағы ауылдың бір қызын əкеліп, апам қабу қабытты.
Бауырсақ пісірді, самаурын қойды. Қыздарға апам шай берді.
Бір аздан соң қыздар мені шақырып алып, Бəтіш жеңешеме
апарып бер деп, бір сабақ жіп берді. Апарып беріп едім, бір

айақ құрт-май салып берді. Əкеліп қыздармен бірге жедік.
Кешке таман қыздар күпіні бітіріп, үйлеріне қайтты. Апам
бəріне алғыс айтып: «Айақ-қолдарыңа ауырмалдық бермесін»,

Мақал. Бақ-бақ еткен текені қыс келгенде көрерміз.
Батырсынған жігітті іс келгенде көрерміз.

(Құрмаш айтқанынан)
Қалқай – қартайған адам. Ержеткен балалары жоқ. Пішен
мезгілі келді. Жұртпен қатар Қалқай да пішенін шаба бастады.
Қайраты кеміген адам. Өзі шауып өндіре алмады.

Үме салып өндіріп алмасам болмайды екен деді.Өз ауы-
лына, өзге маңайындағы ауылдарға барып біркүнге қолдарын
сұрады.
Ертеңіне Қалқай арбаға қойын салып, екі мес сусын алып, пі-

шен басына барды. Мақаш пен екеуміз де үмені көруге бардық.
Шабатын жерін келген адамдарға Қалқай көрсетіп берді.
Көп адам қатар түзеп шапқанда шыдатпайды екен. Əрқай-
сысы қатардан қалмасқа тырысып, жарысқан сиақты болады

екен. Бесінге дейін бар шөбін шауып берді.
Бір қойдың етін жеп, екі мес сусын ішіп, орақшылар ауыл-
дарына тарады. Қалқай бəріне алғыс айтып, ырза болып, үйіне
қайтты.

Шырпыдан 9 торкөз жасаңдар. Со-
нан 8 шырпы алып тастап, басқасын
қозғамай қойып, 2 көз ғана қалдыру ке-
рек.

(Көргенімнен)
Байдікі күзем алады десіп жүрді.
Бір күні таңертең тұрсақ, байдың үйінің алдында қойлар
көгендеулі тұр. Үлкендер белдеріне шекпен, жаман-жұман

киім байланып алған. Біреулері қырықтық қайрап, біреулері
қой жығып, біреулері қой қырқып жатыр. Балалардың ересек-
тері көгеннен қой əкеліп беріп жүр, кішкентайлары жүн жи-
нап жүр. Мен декеліп жүн жинастым. Қап толған соң қолдасып

көтеріп, үйге апарып төгеміз.
Əйелдер сабауларын алып, үйге кіріп жатыр. Бір-екеуі үй
ортасына тулақ төсеп жатыр. Кешікпей-ақ дүсір-дүсір сабаған
сабау даусы шыға бастады. Əйелдер жан-жұң сөйлесіп, күлісіп

отырып, «ірит соқ-соқ!» деп жүнді көпіртіп-көпіртіп сабайды.
Қырықтықшылар əр үйге жүн беріп жіберіп құрт-май алдырды.
Келген кұрт-майды жеп тойып алдық.

Үйден шыға келсем, Тұраштың кішкентай інісі: «Мақатай-
ау, шанамды қара! Ағатайым істеп берді», – дейді.
Қасына келіп қарасам, жіңішкерек талдан істеген ойыншық
шана екен. Мен де сондай шана істейінші деген ой түсе қалды.

Қалай істелгенін анықтап қарапалдым.
Үйге келіп шана істеуге ылайық тал қарадым. Іздеп жүріп,
бұтағы жоқ түзу бір сида тал тауып алдым. Шанаға табан
болғандай етіп екеуін теңгеріп бір бөлек қойдым. Үстірік

болғандай жана ағаш тауып алдым. Оларды теңгеріп кесіп, бір
бөлек қойдым.
Табандық ағашты да, үстіріктік ағашты да көргенімше
ұқсатып жондым. Табандарының басын идім. Шабақ ор-

нататын жерлерін тестім. Шабақтарын жонып орнаттым.
Жіңішке шыбықтан қарамамен бүкпелерін істедім. Бүкпелерін
шабақтарынан өткізіп алып байладым. Табандарының басына
қарама салып, оны да байладым. Сонан соң екі жетек тағып

Дыбыс əдіс жолымен тəртіптелген қазақша əліпби
Сауатсыз үлкендер үшін І-ші кітап
Қазақ басылымы
Қызылорда – 1926 г.

Ат сат. Тал тарт. Ас асат. Ала ат. Тас таза. Арал тар. Татар ат
сатар. Сарт алар.

Ат озар. Тор тозар. Орта толар. Олар артар. Ол тартар. Ораз
осал. Орал озар.

Қар ақ. Қарт сақ. Қазан қара. Қазақ тоқ. Қос аласа. Қонақ
қонар. Ақ, қара аралас. Қазақ, татар қаралас. Асан, Оқас
қостас.

Ақ отау. Асқар тау. Acay атан. Сары қауын. Cayлық сауын.
Балау ас. Тау тарау. Ауыл алыс. Балық аулау. Орақ ору. Ауру ат.
Тал сабау.

Бұзық бұзар. Құлын тулар. Құнан құла. Қулықсұр. Құрақ қу.
Отын су. Тура тұр. Турабұр. Құр атқа құрық сал.

барды
жылдам
адыр
адам

балдақ
алды
адым
адал

сандық
қалды
дұға
адас

Адыр адам. Дабыл жол. Жылдам жазу. Омарға Оқас жолдас.
Алдында ат, артыңда арба. Адалдық арлы адамнан табылады.
Бұзық басы бұурылдан.

Барлы, барлы, барлы тау,
Басы есеннің дені сау.
Ұйықтамаса, қабақ жау,
Ішпей жүрсе, тамақ жау.

Арық атқа қамшы жау.
Жыртық үйге тамшы жау.
Ұрысқақ болса, ұлың жау.
Керіскек болса, келін жау.

Қашаған болса, атың жау.
Қарыспа болса, қатын жау,
Тебеген болса, биең жау.
Сүйкеншек болса, түйең жау

Түйең менен биеңді
Алып кетсе, жиен жау.
Ұл он беске келгенше

Қолға ұстаған қобызың.
Ұл он бестен асқан соң,
Тіл алмаса, доңызың.
Көкпектен өліп қалмаса,

Жасында күйеу алмаса,
Көрінгенмен ойнаса,
Бəрінен үлкен қызың жау.
(Шорман жиғанынан)

Алшын Қаражігіт би бала күнінде бір ауылға келсе, сол
ауылда Төле би мен Едіге бір үлкен дау бітіру жұмысында жа-
тыр екен. Қаражігіт босағадан орын алып, сөйлескен сөздерін
тыңдап отырып, ұнатпай:

«Асқар тау, сенде бір мін бар –
Асу неге бермейсің?

Қара су, сенде бір мін бар –
Өткел неге бермейсің?
Билер, сізде бір мін бар –
Елге тізгін бермейсіз», –

депті де, үйден шығып жүре беріпті. Билер қайтарып, кім
боласың деп жөнін сұрағанда, Қаражігіт айтады:
«Шешем қара күң,
Əкем қараңғы түн.

Пышағым бар жетесіз,
Шешем бар некесіз.
Өзім туған бір ұлмын,
Тегімді сұрап не етесіз?»

Билер төрге отырғызып, дау билігін Қаражігітке беріп-
ті. Қара жігіт: «Тұлпардың өзі бітпес, тұйағы кетпес» деген
бұрынғының жолы бар, көптен келе жатқан, тозған мал екен,
жүз жылқының тұйағы жүз тай болсын», – депті. Екі жағы

ырза болып тарапты.
(Шорман жиғанынан)

Қазақтың бір қанының заманында, елде бір Атақозы деген
би болған. Ол би сөзге ұста, шешен кісі болған. Бірақ бұл қан
оның сөзін елең қыла қоймаса керек. Бір күні қан жолдастары-
мен сейілге шығып келе жатса, бір бүйірден бір жалғыз адам

келе жатқанын көріп, қан жанындағы жолдастарынан мына келе
жатқан кім екен деп сүраса, жанындағы жолдастары бүл белгілі
Атақозы ғой деп. Сүйткенше болмай, Атақозы келіп қалады.
Қанмен амандасып болғаннан соң, қан тұрып Атақозыға:

«Апырай, сіз қалай арықсыз?» – деп сұраған. Сонда Атақозы
қанға айтқаны: «Тақсыр қан, мен қалай семіз болайын. Өлеңді
жерде өгіз семіреді, өлімді жерде молда семіреді, қаралысында
қатын семіреді, қайғысыз қан семіреді. Қазақтың жылқысын

калмақ алады деп, бір түнде тоғыз ойанып, тоқсан ойланамын.
Сүйтіп жүріп мен қалай семірейін», – деген.
Сонда қан жанындағыларына бұл мұндай кісі екенін маған
бұрынырақ неге айтпадыңыздар деп, не айтарын біле алмай,

Алдар көсе мен шайтан бірлесіп бидай егеді. Егін піскен
соң орып, бастырып, бидайын бір бөлек, саламын бір бөлек
қойыпты да, шайтанға көрсетіп айтыпты:«Көбін аласың ба?
Азын аласың ба?» – деп, шайтан: «Көбін аламын!» – депті.

Көбі мынау деп, саламды шайтанға беріп, бидай біткенді өзі
алыпты.
* * *
Бір күні Алдар көсе мен шайтан екеуі түлкі қуып соғып

алып, қай жасы үлкеніміз алайық дейді.
Алдар көсе шайтанға: «Кəні, сен нешедесің? Жасыңды айт»,

ғана еді», – дейді. Алдар көсе еңіреп қойа береді. Шайтан:
«Неге жылайсың?» – дейді. «Менің үлкен балам нақ сол жылы
туып еді, құрдас екен-ау деп жылап тұрмын», – депті. Сүйтіп,
Алдар көсе үлкен шығып, түлкіні алады.

Қожанасыр жарлы болған адам. Бір күні жайау кіре тасып,
кəсіп қылып, тамақ асырамақ болған. Базарға келіп,жайау
кірешілердің жанында тұрғанда, бір сандықкесе, шыны-айақ,
тас табақ сиақты шетін нəрселерді алып баруға жалданбақшы

болады. Нəрсе иесі айтады: «Алып бару ақыңа мен саған үш ауыз
мағаналы, қасиетті сөз үйретемін», – дейді. Ақша басқалардан
да табылады ғой, мұның қасиетті, зор мағаналы сөздерін естіп
қалайын деген оймен Қожанасыр жарайды дейді.

Сандықты көтеріп иесіне еріп келе жатып, біраз жер жүрген
соң: «Кəні, қасиетті мағаналы сөздеріңізді айтсаңыз екен»,

аштық тоқтықтан жақсы десе, еш уақытта нанбағайсың!».
«Жақсы, бұл бек мағаналы сөз екен», – дейді Қожанасыр.
Тағы біраз жүрген соң: «Енді екінші сөзіңді айтсаң екен»,

жүру жанға тыныш десе, еш уақытта нанбағайсың», – дейді.
«Бұда зор мағаналы сөз екен», – дейді Қожанасыр.

Үйдің жанына келіп қақпаға кірердің алдында тұрып: «Енді
үшінші сөзіңді айтсаң екен», – дейді. «Үшінші сөзім: егерде
жайау кірешінің сенен де ақылсызырағы бар деуші болса, асы-
лан нанбағайсың», – дейді.

Қожанасыр төбесіндегі сандықты жерге алып ұрып: «Егер-
де біреу бұ сандықтың ішінде сынбай қалған нəрсе бар десе,
ешуақытта сен де нанбағайсың», – дейді.

Шекті ұлы Мүңке би жеті жасында билік айтып, кісі құны
дауды бітірген екен дейді.
Бір судың бойына бір бай аулы келіп қонады. Су бойында
бір топ бала ойнап жүрсе балаларды келіп ауыл иесі ақсақал

қуалайды. Байдың астындағы асаулау байтал екен, балалардың
біреуі атын үркітіп қалғанда, байдың бөркі басынан ұшып,
байталдың алдына түскен кезде, байтал тулап, бай жығылып
жан тапсырады.

Байдың елі балалардан құн алмақ болып жиылады. Үш күн,
төрт күн жатады, бітісе алмайды; бес күн, алты күн жатады,
бітімге келе алмайды. Сүйтіп дағдарып тұрған уақытта бір
тайға мінген жеті жасар бала келеді. Бала қарап тұрады да, бұ

жұмыстың билігін маған берсеңіздер, мен бітірейін дейді. Бала
бір айтады, екі айтады, оның сөзіне баласынып ешкім құлақ
аспайды. Ақырында ақсақалдар дағдарып: «Осы қой асығы
демеңіз, қолыңа жақса сақадай, жасы кіші демеңіз, ақылы

жақса атадай» деген қайда? Манағы бала кім баласы екен? Та-
уып əкеліңдерші», – деп іздетіпті. Сұрастырып баланы тауып
əкеледі. Баланың аты Мүңке деген, бала келіп айтады: «Билікті
маған берсеңіздер, менің айтатын билігім мынау дейді: «Ердің

құны жүз жылқы, бұл істе тентек төртеу, əуелі ойнап жүрген
бала тентек, екінші, оны қуған бай тентек, үшінші үріккен бай-
тал тентек, төртінші, бастан ұшқан бөрік тентек. Төрт тентекке
жүз жылқыны бөлу керек», – дейді.

Сонда жүз жылқының үш бөлімі байдың өзіне түсіп, бір
бөлігін ғана бала жағы төлейді. Жұрт бала билігіне ырза бола-
ды. Сол бала үш жүзге белгілі Мүңке би атанып, аты аспанға
шығады.

Үш мерген құс атуға шығып, күні бойы жүріп, жалғыз
шүрегей атып алады. Елге қайтпай екінші күні тағы құс атпақ
болып, көлдің басына түнемек болады. От жағып, шəйнекті
отқа қойып отырып, үшеуі шүрегейді қайтеміз деген сөзге

түседі. Бұл үйрек үшеумізді тойғызбайды. Біреуміз жеу жөн
болмайды. Мұны қалай етеміз дейді.
Бұлардың біреуі қу жігіт екен, ол айтады: «Мұны қалай
ету ақылын мен айтайын. Үйректі пісірейік, орап қойайық та,

үйректі пісіріп, орап қойып, ұйықтауға жатады.
Екі жолдасы ұйқыға кете бергенде-ақ, қу жігіт тұрады
да, үйректі жеп, орнын үйрек ораған сиақты қылып, жауып
қойады.

Ертең жолдастары ойанған соң, қу сұрайды: «Қаны, жолдас-
тар, не түс көрдіңдер?» – деп.
Біреуі айтады: «Мен ақ боз ат мініп, алтын таж киіп, патша
болып жүр екенмін», – дейді. Екіншісі айтады: «Мен жұмаққа

кіріп, қор қыздарын құшып, кəусар суын ішіп, рақатта жүр
екенмін», – дейді.
Сонда қу айтады: «Бірің «патша болған соң, бірің жұмаққа
кірген соң, отқа пісірген үйректі жей қоймас деп мен жеп

қойдым», – дейді.
(Алтынсары ұлының кітабынан)

Алтай Айман деген қу жігіт жолдастарымен қыс кезін-
де қала шығып келе жатып, адамы өлген бір ауылға келеді.
Ол ауыл молдасы жоқ ауыл екен. Өлікке иман айтуға ешкім
табылмаған. Келген қалашылардан араларыңда молдаларың

жоқ па деп сұраған соң, Айман: «Бар, мен молда едім», – дей-
ді. Өлігі бар үйдің адамы: «Олай болса, жүріңіз, өлікке иман
айтыңыз, иман білмеген соң, өлерде айта алмап едік»,– дей-
ді. Айман: «Аты кім еді? – деп сұрайды. «Аты Қазаңқап еді»,

Айман түк оқу білмейтін, Құраннан құлағына тиетін сөздерді
ғана айта алатын адам, иман айт деген соң естіген сөздерін
теріп иман айтқан болады.
«Ағуз билла минашшайтан ражим ан илла қазиғұл қап,

қалимат, шайбат, иллаһа, илалайын», – дегенде үй иесі:
«Ардағыңнан айналайын, Алтай бабамның баласы-ай! Мана-
дан бері білмей отырған сөздеріміз тап осы еді», – деп жылап
жібереді.

Иман айтып болған соң, жаназасын да шығар деп өтініп,
шариғат пидиасына не қосады екен деп үй иесі сұрайды.
Айманның алдымен ойлайтыны жол азығы – бір ту қой, бір
қағаз шай, бір шана шөп, онан кемді шариғат қоспайды дейді.

Үй иесі Айманның айтқанын істейді.
Жаназа намазын оқып тұрып, Айман құлақ қағып дауыс-
тап: «Мал тараку, жан тараку, иман тараку, бір қадақ шай, бір
қой тараку» дегенде артында тұрған жолдасы да өзіндей молда

болса керек, Айман ұмытып тұрған шығар деген оймен есіне
салайын деп сыбырлап: «Тұржағуны бар еді ғой», – дейді. Ай-
ман: «Жаның шығып бара ма? Жаңа келді таржағуны, – деп екі
жағына сəлем береді де, – апарып көміңдер», деп, жүре береді.

Алтай Hay деген кісі «битін жоқтап құн сұрайтын» өте дау-
кес болған. Нау біреуден ешкі даулап, Акмырза биге жүгініске
барыпты. Ақмырза би сұрағанда Наудың ешкісін сипаттағаны:
Саусам бұлақ еді,

Іші толған ылақ еді,
Терісі бұтқа қап еді,
Мүйізі пышаққа caпеді,
Тоқты қарын майы бар еді,

Тоқсан шақпақ кұрты бар еді, – депті.
Ақмырза осының билігін өзің айтшы дегенде, Наудың
айтқан билігі.
«Бидің билігіне бір ат, ешкінің мойнына қосақ, соңына

тіркеу, төрешіге түк жоқ», – деген. Ақмырза: «Ал, бірақ Нау
құрымай, дау құрымас, өмірің даумен өтер», – деген.

* * *
Нау жолаушылап бір жақтан келе жатса, өзеннің ар жағынан
біреу: «Насыбайың бар ма? Мұрным қаңсып өліп барамын»,

Анау ар жақта тұрып: Насыбайың болса, атшы», – дейді.
Нау шақшасын суырып алып, ердің қасына қағып- қағып,
аузына салып жібергенде, ар жақтағы атынан мұрттай ұшып,
құлап қалады. Біраздан соң тұрып, атын жалдап келіп, Наудан

насыбай атады.
Насыбай атып тұрып, тамыр болайық, шақшаңды бер,
шақшаның қолқасына мен де жарармын дейді. Нау шақшасын
беріп, аты-жөнін сұрап, біліп алып, жүріп кетеді.

Бір жыл өткен соң, шақшасының қолқасын алуға, Нау тамы-
рын іздеп барады. Шақшаны алған кісі тұтамдай сиыр мүйізіне
не алмақшы болып келдің деп, Науға сөз бермейді. Қадалған
жерінен қан алмай, айрылмайтын Нау жабысып айырыла қойа

ма? Екеуі дауласып Бағаналы Барлыбай биге жүгініске барады.
Наудың даукес бəле екенін білгеннен кейін, Шақша алған кісі
Наудан бұрын барып бидің аузын алып қойады.
Би екеуінің басын қосып отырып, Науға айтады: «Е, Нау,

сонша жерден ат қинап іздеп келіп, жүгініске түскендей, қу
мүйізіңде не қасиет бар еді?» – дейді.
Нау: «Уай, несін айтамыз. Шақшам жақсы еді: тау текенің
мүйізінен істеген тақысы еді. Қырық қой, төрт ат істеген кісінің

ақысы еді, сексен маржан көзі бар еді, тоқсан қой, тоғыз ат бо-
лар деген істеген кісінің сөзі бар еді. Берген ақыны азсынып,
тау жайлаймын деп, бар шамды алды. Ой қыстаймын деп, шо-
тымды алды, қыр қыстаймын деп, балтамды алды, қалауың деп,

бөрте атымды алды; жау шапты деп, төрт атымды алды, қайқы
келген қара атымды алды, тілік құлақ сары атымды алды, сары
аттың енесі кішкентай ғана бием еді, əкесі тұлпарға жиен еді»,

Шақша алған кісі Наудың сөзінен қысылып, сасқалақтап, не
айтарын біле алмай:
«Қыстың қатты боларын ылақ білер,
Күннің суық боларын құлақ білер,

Берген нəрсең тұтамдай сиыр мүйізі,
Төрелігін Барлыекең өзі-ақ білер», – дейді.

Сонда Нау тұрып:
«Қыстың қатты боларын тоқты білер,
Қарақойын8 жайылымы қоқты келер.
Пара беріп қоймасаң Барлыекеңе

Айтпаған сөз мəнісін боқты білер», – дейді.
Барлыбай би алғанымды біліп қойған ба екен деп қысылып,
«төрешіден қалмайды, айтушыдан қалады», көп сөйлемей
Наудың ақысын бер деп, шақша алғанға ақырыпты. Науды ер-

тіп апарып, қасқа тоғыз беріп, ырзаласыпты.
(Шорман жинағынан)

Қалмақ пен қазақтың соғысып жүретін заманында,бір
соғыста қалмақ казақты жеңіп, қазақтардың жылқыларын
алып кеткен. Қалмақтар жылқыны алып барған соң, артынан
қазақтар кісі жіберген, ол жіберген кісіге қалмақтың қаны

айтқан: «Қазақ сендерден үш ауыз сөз сұрайын, сол сұраған
сөзіме жауап тауып берсеңдер, жылқыларыңды қайтарамын»,

баратын адам шыға алмаған, егер барған адам жауап бере алма-
са, қалмақтың қаны басын алатын болған соң.
Қалық жиылып бір адам да бара алмай, сасып тұрғанда,
бір жас бала келіп, қалмаққа жауап беруге мен барамын деген.

Бір адам табылмай тұрған қазақ қалқыбалаға, барсаң бар де-
сіп қаулы қылысып, жібермекші болған. Сонда бала айтқан:
«Маған бір түйе, бір ешкінің текесін əкеліп беріңдер», – деп.
Қалық сұрағанын тауып берген.

Сол нəрсе мен құралды сайлап алып, жалғыз өзі жүріп кет-
кен, жолда келе жатып бір аз қалыққа жолығып, менің жолым-
да кімдер бар деп сұраған, калық балаға баратын жолында бір
білгіш данышпан адам бар, соған, соға кет деген. Бала жолда

кез болып, Данышпанның үйіне келіп, сырттан сөйлес қылып
тұрған. Данышпан: «Балам, түс. Тапсам қонақ асыңа бір қой,
таппасам екі қой сойып беремін», – деп үйіне қондырып, бала-
ны тамаққа тойдырып, жақсылап жайлап жатқызады. Ертеңіне

баланы жөнелттірерінде, бала данышпаннан сұраған: Мен
қалмаққа жауап беремін деп бара жатсам да, сіздің кешегі бір
сөздеріңізге түсіне алмадым деп, сонда данышпан айтқан: «Сіз-
ге тапсам бір қой сойамын дегенім: бойдақ қойым иə қысыр

қойым болса, соны сойармын деп едім, егер таппасам, екі қой
сойармын дегенім: буаз қой сойармын дегенім еді. Сол уақытта
маған жолдас боларлық адам екен деп, қалмаққа бірге ертіп
алып кеткен. Жолда бірнеше күн жүріп, қалмақтың шəріне

жақындап келіп, кірейін деп келе жатса, қалмақтың шəріне
кіретін жолына абайға қойған көп иті бар екен. Бұларға
қарсыласып жібермеген соң, бəрін де бала атып, қырып тастап,
кіріп келе жатса, иттің бəрін қырып біреу келеді деп қанға

қабар барған. Қан шақырып көрсе, жауап бере келген қазақ ба-
ласы екенін көрген. «Сен баласың, еліңнің үлкені қайда?» – де-
ген. Бала: үлкен десең, түйе əкелдім деген. Қан: ақсақалыңды
айтамын деген. Бала, ақсақал десең, ешкінің текесін əкелдім,

сақалы бір кез деген. Қан, жоқ, олай сөйлеме, адамдарыңды ай-
тамын деген. Бала, адам десең, өзім келдім деген. Қан: тіліңді
тəңір кессін деп, жауаптан тоқталып, сөзін қойған.

Бір адам далада жол жағалап келе жатса, жайылып жүрген
бір топ түйеге ұшырайды. Бұл адам өзіне жол ашпақ үшін
қолындағы тайағын түйелерге лақтырып жібереді. Тайағы
құрғыр ұшып барып бір түйенің көзін шығарады. Түйеші

түйенің құнын даулайды. Бұл бəледен құтылайын деп түйенің
көзін шығарған адам тұра қашыпты. Бір биік жардың кенері-
нен секіріп түскен екен, салмағымен көлеңкелеп жар астында
жатқан бір бишара қартты басып өлтіреді. Мұны сол маңда

жүрген қарттың баласы көріп қалады.
Жолаушы қашады, мұны қарттың баласы түйешімен қуып
келеді. Сорлы қашқын бір дарианың жиегіне келіп жет-
се, қайықшыға ұшырайды, сасқанынан қайықшыға: «Мені

Қайықшы қашқынды жағасынан алып жібермейді. Сүйтіп
тұрғанда кейінгі екі даугер келіп жетеді. Даугер енді үшеу бо-
лады: біреуі түйенің көзін, екіншісі атасының кұнын, үшіншісі
қайық пұлын сұрайды. Қашқын не қыларын білмейді.

Қайықшы қашқынға айтады: – Егер төлеуге етің болмаса,
айағыңның балтыр етін кесіп бер, – дейді.
Бұлар қанша дауласса да, келісе алмай, ақырында сол
маңдағы бір данышпан биге барып жүгініседі.

қолыңа тайақ алып, сол түйенің көзіне дəл тигізсең, түйенің
көзі түгіл, бүтін түйенің өзін төлеуге үкім қылайын. Тигізе
алмасаң өзің жазалы боласың.
Бұл сөздерді есіткен соң, түйеші ойға қалып, дауын кешіп,

кетіп қалады.
Би енді қарттың баласына айтады:

жатқызып қойайын, сен жарға шығып үстіне секіріп түс; егер
өзіңнің салмағыңмен қашқынды өлтірсең, мен саған өз жаным-
нан əкеңнің құнын төлейін, өлтіре алмасаң, өзің өлесің.

удан қашады.
Ал енді жалғыз-ақ қайықшы қалады. Данышпан қайықшыға
айтады:
Мынау адамның балтырынан бір ширек ет кесіп ал, бірақ

бір ширектен артық та, кем де болмасын; мұнан не артық, не
кем болса, өз обалың өзіңе, басыңды аламын.
Соны естіп қайықшы қашады.
Бұл ертегіге қосымша бір билік өлең бар, соны төменде ай-

тып өтелік.
Əділ бидің алдынан іс кетпейді,
Жебірлікті нəпсі үшін істетпейді,
Ердің құнын екі ауыз сөзбен ептеп,

Абыройын кісінің еш төкпейді.
Қылар жақсы түймедей түйедейді,
Жөнін тауып əр істің жүйелейді,
Жаман болса, төрешің ептей алмай,

Дұшпандарды жақсы би дос қылады,
Дауыңа дау жаман би қостырады.
Бұ бір мақал: «Киікті ата алмаған
Атамын деп, үркітіп бостырады».

Ұрысқанды жақсы адам табыстырар,
Ақылменен жапсарды қабыстырар.
Жаман адам от қылып жандырмаққа
Сөніп жатқан шаланы қағыстырар

Жақсыларға жалқын от саз болады,
Жатқан бəле жаманнан қозғалады.
Жақсы менен жаманның парқы басқа
Айта берсең бірталай сөз болады.

Жəнібек батыр бала күйінде ақыл, білім үйренуге Қаракерей
Соқыр Абыз деген кісіні іздеп келген екен. Сəлем беріп кіріп
келсе, қарттықтан екі жағын жібекпен таңып отырған кісі екен.
Жəнібекті көріп: «Сен қай ұлсың?» – деді. «Қошқар ұлымын»,

«Қошқардың адам иісті бір ұлы бар деп еді, сол боларсың
ба?» – деді.
Жəнібек: «Болармыз», – депті.
«Балам, не жұмысың бар? Бұл жақта неғып жүрсің?» –

деді.
«Осы жақта бір қарт атамыз бар дегенге қолын алып, бір-екі
ауыз ақыл, білім алайын деп жүр едім», деді.
«А, а... Ел бастап, жұрт алайын деген ұл екенсің, сөз бас-

тап би болайын деген ұл екенсінң. Алдыңа келсе, əділдігіңді
айама: аймағың кетпес алдыңнан. Қол бастап, жол алайын де-
ген екенсің. Жолдастың мыңын алма, бірін ал: мың кісіге бір
кісі олжа салатұғын. Олжаңды айамасаң, жолдасың қалмас

қасыңнан.
Жүз жиырма алтыға толып отырмын. Жас күнінде қалың
бер де, қатын ал: жігіттің қан болатын, қыздың қарым болатын
кезі сол, қартайған соң өкінбе, ұлым. Қару жисаң, мылтық жи:

Жəнібек мұнан шығып, Кіші жүзде тоқсанға келіп отырған
Тайған деген биге келді.
Келсе, бидің елі көш екен. Көш үстінде кез болып, сəлем
беріп, ат үстінен көріседі. Мұнысын жақтырмай, би: «Жаным,

«Ұлым, неғып жүрсің?» – дейді.
«Осы жақта бір қарт атамыз бар дегенге жолығып, қолын
алып, бір-екі ауыз ақыл сұрайын деп едім», – дейді Жəнібек.
«Е, е... – деді би, – азуы алты қарыс арғынның Қошқарының

ұлы Жəнібек, алшынның бір алжыған шалын келемеж қылып
кетейін деп едім десеңші!» –дейді.
«Мен сөз сұрайын деп келсем, көңілімді қайтарды ғой»,

Анадай бара жатқанда, би: «Əй, Жəнібек!» – деп шақырды.
Жəнібек артына қарады. Сонда би: «Атыңның басын бұрма,
солай тұр. Жүзімнің кішілігінен бір ауыз сөзбен көңіліңді
қайтардым. Өгізді өрге салма, қанатың талар, жаманға жүзіңді

салма, сағың сынар», – депті.
(Алтынсары ұлының кітабынан)

Жиын үй. Жиылған жұрт. Əркім мінбеге шығып, жұртқа
білген ақылын, үгітін айтып жатыр. Бір уақытта мінбеге
Қожанасыреддин шығып: «Жамағат, менің сөйлейін деп тұр-
ғаным не нəрсенің жайы, білесіндер ме?» – деді. Жұрт: «Жоқ,

білмейміз», – дейді. «Білмесеңдер, білмейтін нəрселерің жайы-
нан қалай сөйлеймін», – деп Қожа мінбеден түседі.
Жұрт қамтама қалып, білмейміз деп ағат айтқан екенбіз,
енді сұраса, білеміз деп айтайық деседі.

Басқалар сөйлеп жатқан соң, Қожа шыдап тұра алмайды,
тағы қалықтан сұрайды: «Жамағат, мен не жайын сөйлемекпін,
білесіңдер ме?» – дейді. Жұрттың бəрі: «білеміз, білеміз», – деп
шулай қойа береді.

«Өздерің біліп тұрсаңдар, мен несін айтайын», – деп Қожа
сөйлемейді. Тағы мінбеден түседі.

Жиында болған адамдар, Қожа енді сұрай қалса, білетініміз
де, білмейтініміз де бар делік, онда не дер екен дейді.
Басқалар мінбеге шығып, анау жақсы, мынау жақсы, олай
ету керек, бұлай ету керек деп, ақылдарын айтып жатқан соң,

Қожа төзіп отыра алмайды, тағы мінбеге шығады.
Жұрттан үшінші рет тағы сұрайды. «Жамағат, мен нені ай-
тайын деп тұрмын, білесіңдер ме?» – деп. Жұрт: білетініміз де,
білмейтініміз де бар», – дейді.

«Олай болса, білетіндерің білмейтіндеріңді үйретсін, біл-
мейтіндерің білетіндеріңнен үйренсін», – деп Қожа мінбеден
түседі.

Қалтасында біреудің
Жұпары болса сақтаулы.
Жұпарын ол дауыстап
Көрмейді лайық мақтауды.

Мақтамай-ақ əркімге
Жұпардың өзі-ақ білдірер.
Үндемей-ак төңірекке
Тəтті иісін жайып сіңдірер.

Дүниеде көркем күйлер көп
Жаны бар оны сезбей ме?
Сезбейтін оны құр тұлып,
Тұлыптан кісі безбей ме?

Əн мен күйге түйе де
Шаттанар қайуан десек те,
Сезбейтін оны адамды
Салпаң құлақ есек де.

(Жуковскийден)
Туған жер! Көрген жаман, жақсылықты,
Не түрлі татқан тəтті, ашшылықты,
Кең дала, қалың тоғай, таныс ағаш

Бірінен-бірі болып қызғылықты.
Сүйікті аспан көктің сəулелері.
Қайғысыз сабақ алып жүргендері
Бірінен-бірі басып, асып түсер

Түрлі ойын балалықтың əурелері.
Жарықтық қасиетті туған жер-ай!
Əркімге сенің жолың емес оңай.
Қалпында қандай жүрек тұрады екен?

Сен десе орынынан қозғалмай, жай!
(Бекет)

Мана көкті қаптап еді қара бұлт,
Күн күркіреп қорқытып, ұшырып құт.
Көк тұнжырап, мұңайып, қабақ жауып,
Көз ашқанша аспанда жарқылдап от.

Бұрқыратқан екпінді дауыл еді.
Сабап құйған жеркеніш жауын еді,
Қорқып-сасып жан-жануар есі шығып,
Бəрі-ақ іздеп баспана тауып еді.

Бұлт айықты көк жүзі болды ашық,
Бар нəрседен қайғы-мұң кетті қашып
Күн сəулесі жер жүзін құшақтады,
Қосылуға қашаннан болған асық

Бейне алтындай көкте бұлт тұр ғой жайнап,
Енді жел жоқ мазалап оны айдап.
Жанға рақат, гүлдерден қош иіс аңқып,
Жан беріп, кең далаға құстар сайрап.

Өмір осы бірде ол болар бұлтты,
Қатты желді, дауылды, кейде отты.
Құрып демің, қайғырып жас төгерсің,
Бұлт ашылар –қайғының бəрі бітті.

Жатырсың неге ұйықтап қара шекпен?
Жарық жаз қайта келді былтыр өткен.
Қарашы, анау сенің көршілерің,
Əлі жүр қызметінде ертеңгі еткен.

Баққаның күндіз-түні тек бір ұйқы,
Адамсың талабың жоқ мұнша неткен?
Қарашы, көз жіберіп өзіңе-өзің.
Кім білер, қата шығар менің сөзім.

Бидай жоқ сарайыңда жалғыз түйір,
Білмеймін, не ойлап жүрсің сенің өзің?
Тап-тақыр шарбағың тұр босқа жайнап.
Кеткендей шоланың тұр пері жайлап,

Атыңды алдақашан борыш алды,
Ақырда жайау қалдың сорың қайнап.
Сандығың мынау жатқан төңкеріліп,
Үйің тұр қарт кемпірше бүкірейіп.

Басыңды енді, жаным, көтермесең,
Сөз айтпас қайтып саған жұрт түңіліп.
Есіңе ал, бұрын қандай болғаныңды,
Барында бақ-дəулетің оңғаныңды.

Жөнелтіп астығыңды əр шақарға,
Толықсып сол бір күнде тұрғаныңды.
Көруге қалық сені асық еді.
Əр жерде-ақ есік саған ашық еді.

Төр болса қонақтықта сенікі еді,
Қадірің осылайша асып еді.
Бұл күнде жарлы болдың адам нанбас,
Болған соң жалқау адам ұйқың қанбас.

Бидайың көптен піскен орусыз тұр,
Жарқыным, жетер енді ұйқыңды аш!
Құс шоқып, жел ұшырып тамам болды.
Етесің, өзіңе-өзің не үшін қас?

Ұйқыңды, қара шекпен, бөлсең нетер?
Мінекей, жаз мезгілі тағы да өтер
Ауладан көзін салып күз қарайды,

Артынан қатты ызғарлы қысы жетер,
Қар жауып шанамен жұрт жүріп жатыр.
Базарға не сатасың жалқау пақыр.
Арбалап астық сатып көршілерің,

Қарашы, пайда көріп оңып жатыр.
(Бұйраұлы)

(Крыловтан)
Орманнан қасқыр келді елге қашып,
Алақтап, не қыларын білмей сасып.
Соңынан бір топ аңшы қиқу салып,

Ит қосып келе жатыр шапқыласып,
Жалынып қасқыр сонда мысыққа айтты.
Шетінде бір ауылдың ұшырасып.
«Мысықжан, бұл жердегі жұрттар қандай?

Жау қуып келе жатыр арттан қалмай.
Ит үрген, қиқу салған адамдардың
Дауысын естимісің тартқан керней?
Айта гөр қайырымды ел бар болса,

Тасалап мені жаудан құтқарғандай».
«Бара ғой», – мысық айтты, Қойанкөзге,
Жігіт кем ер көңілді онан өзге.
Адамды анау-мынау тоқтатарлық

Аузының ебі де бар сөйлер сөзге».
«Оны қой, – қасқыр айтты, – ол жасырмас,
Жеп едім бір ту қойын былтыр күзде».
«Барып көр олай болса,Құрамысқа

Адамкем жасыруға онан ұста.
Шамасыз өзі асқан жақсы жігіт,
Жалғыз-ақ тоны келте, қолы қысқа».
Мысықжан, оны да қой өзгесін айт.

Жеп едім бір лағын өткен қыста».
«Иесі анау үйдің Көпберген бай,
Жақсылық, жамандықты көп көрген бай.
Қонақжай, өзі асқан дəулетті адам,

Жатсаң да ауырламас бірнеше ай».
«Баруға, – қасқыр айтты, – жүрексінем:
Оның да қозыларын жеп ем талай».
«Білмеймін сілтерімді енді қайда?

Барып көр Қисықбасқа анау сайда.
Болғанмен басы қисық, өнері көп,
Əр түрлі табылады онан айла».
«Мысықжан, оны да айтып əуре болма,

Жеп едім бір бұзауын өткен айда».
«Мен қайран, – мысық айтты, – істеріңе!
Залалдан басқа нəрсе істедің бе?
Байдың көбі, жарлының жалғызы да,

Тиіпті тыңдап тұрсам, тістеріңе,
Залалгер жұртқа тегіс болып əбден,
Енді не іздеп келдің, іштеріне?
Жынды жоқ, сені аман құтылдырып,

Алғандай бəле тілеп үстеріне.
«Не ексең, соны аларсың» деген сөз бар,
Ор, енді егініңді, піскенінде».
(«Қырық мысал»)

(Красовскийден)
Күн шығып, күн батады мезгілімен,
Қаталық бұл қапаста əлденеден?
Жүреді ерсең-қарсаң күзетшілер,

Алланың ырза болып бергенімен.
Мен түстім бұл түрмеге қапылыстан,
Көңілін бұрғандықтан қатын дұшпан.
Кінəм сол – көзін жойдым құпиа емес.

Кінəсін əшкерелеп емес бостан.
Сол үшін мұндай күйге түстім міне!
Тағдырдың кезі шығар, мені тосқан.
Түбіме жеттің жауыз... менің дағы,

Еріңнің адал пейіл, ақ жолдағы
Белгілі түзік жолдан шығып, сайқал.

Жаныңа дажал болдың жана тағы.
Балалар артта қалды жетімсіреп,
Қалайша олар енді етер қорек?
Кім білед? Аш-жалаңаш болмайтынын!

Ата-ана болмаған соң тұрар демеп.
Жатырмын мен тұтқында қапаланып,
Азаптың неше түрлі дəмін алып.
Күн-түні бір тоқталмай, қиналамын,

Кей-кейде тасыған жас көзден ағып.
Темірден əдейі соққан нық шынжырлар,
Бекітіп екі айағым алыпсыңдар.
Сыңғырлап жар шақырып бір тынбайсың,

Шамам жоқ босануға айла табар.
Қарасам, күзетшідей күн мен түнге
Түнеріп бағысып тұр мені неге?
Е! Менің сыңғырлаған шынжырларым,

Сендермен өлем шығар... келмей жөнге!
(Бекет)

Бар екен таудан аққан таза бұлақ,
Түк ел жоқ маңайында қылған тұрақ.
Жағалай біткен ағаш жапырақты,
Жайқалып күн мен желден тұрған құрғап.

Шілденің тас қыздырған ыстық күні,
Мөп-мөлдір суы салқын əйбат түрі
Шыныдай жалтыраған тазалығы,
Көрініп айнадай боп жатқан түбі.

Жақанкез үш жолаушы келе жатқан,
Шөлдеген ыстық күнде, таңдай қатқан.
Кез болып бақытына əлде қалай,
Су ішіп, мейірі қанған сол бұлақтан.

Рақат сусын қанып, жан жайланып,
Қарап тұр аққан суға қайран қалып.

Көреді су ағардан жазулы тас,
Жағалап жоғарырақ жүрсе барып.
Үшеуі мұны көріп қалды тоқтай:
Жапанда жазуы бар неткен тақтай?

Жазылған оқып көрсе сөзі мынау:
«Болсаң бол, ей жолаушы, бұ бұлақтай!»
Сəудегер екен бірі үшеуінің,
Тыңдаңыз сондағы айтқан сөзін мұның:

«Апырай, бұл жазылған ақыл екен,
Өткізбей ағар бұлақ күні-түнін.
Алысқа бармақшы ол тынбай ағып,
Қосылмас өзге бұлақ бұған нағып.

Зорайып ақырында өзен болып,
Суынан пайдаланар тамам қалық.
Меніңше, мұнан мұрат-мағана сол:
Кəсіп қыл, жалқауланбай талапты бол.

Бұлақтай мақсұтыңа сен де жетіп,
Басыңа тигізерсің пайдаңды мол».
Екінші ғалым екен аса зерек,
Ол айтты басын шайқап назданып бек:

Бұл сөздің мағанасы сіз айтқаннан
Меніңше, болса керек тереңірек.
Бұл сөзден ғибрат сол адамзатқа:
Тегін қыл, жақсылықты пұлға сатпа,

Бұлақтай кез келгенге дайар болып,
Міндетсіз біліміңді тарат, қалыққа».
Жас жігіт жолаушының үшіншісі,
Əдемі көрер көзге көркем кісі.

Тоқталып ешнəрсе айтпай тұрып еді,
«Не ойласаң, сөйле, мырза!» – деді өзгесі.

Бұл жігіт берді жауап сонда тұрып:
«Орнында ақпай бұлақ тұрса тұнып,
Шөп-шалам, шаң-топырақ, селеу басып,
Сарқылып қалар еді əлі құрып.

Жұрт құмар бұлақ таза болғандықтан,
Жазудан мағанам сол менің ұққан:
Көңіліңді, бойың менен таза сақта,
Пəктікпен артыларсың сонда жұрттан.

Ақ пейіл, таза жүрек, жүзің жарқын,
Секілді мөлдір бұлақ суы салқын,
Болғандай дертке шипа жаны сүйіп,
Шүбəсіз пайдаланар болсын қалқың».

(Крыловтан)
Бір аңшы ұстаушы еді, аңды қырып,
Ішіне қалың ағаш торын құрып.
Бір күні арыстанға кез келіпті,

Сырттан құрған торын бағып тұрып.
Арыстан ақырды оған аузын ашып,
Қанекей, қимылдап көр қарсыласып.
Шекірейіп, жан біткенге патшамын деп,

Мақтанып жүруші едің, судай тасып.
Қайратың мақтанатын қандай екен,
Кел бері байқасалық күш сынасып.
«Адамым, рас бізге патша болсаң,

Жүріп көр айағыңды қадам басып!»
«Арыстан, сенен артық емес күшім,
Сөзімді ілтипатпен тыңдап түсін.
Ететін мені артық қайуаннан,

Күш емес, өнеріммен еткен ісім.
Ол рас сендей онша батыр емен,
Мақтаншақ өтірікке жақын емен.

Қаншама күш жетпейтін қиын істі,
Орнына келтіремін ақылыммен.
Бұл саған айтып тұрған нағыз шыным,
Шындығын көрсетейін кəзір мұның.

Егерде сөзім жалған болып шықса,
Жейсің ғой сонан соң да, жарықтығым.
Сен қара, қылдай өрмек анау тұрған,
Мен едім азаптанып соны құрған.

Кішкене желге де өзі селкілдейді,
Көресің темір емес, иə тас қорған,
Жүрсем де қайратыңа сырттан қанып,
Көзіммен көргенім жоқ əлі анық,

Əуелі мен өтейін ар жағына,
Өтерсің мықты болсаң бұзып, жарып».
«Тұрсың ғой күш сынарға қылдай тормен,
Ол түгіл айқасқанмын онан зормен.

Сен барып ар жағында дайар боп тұр,
Жетермін мен де қазір тура жолмен»
Жөнелді көп сөйлемей адам пақыр,
Қуанып жылдам жүріп бара жатыр.

Астынан тор-торлардың өтіп алып,
Жүрді енді келсең кел, деп біздің батыр.
Арыстан шапты торға атқан оқтай,
Қомсынып бейне алдында нəрсе жоқтай.

Өте алмай торды бұзып шырматылып,
Сол жерде қолға түсті ұрмай-соқпай.
Оралып жатты торға арыстаным,
Ақылдан білді күштің қалысқанын.

Терісін арыстанның сойып алып,
Олжалы қайтты аңшы данышпаным.
Бұл жазған бозбалаға бір өсиет,
Өнерсіз қара күште жоқ қасиет.

Ойламай күшке сеніп еткен істің
Залалы əр уақытта басқа, тиед.
Демеймін күш керексіз адамзатқа,
Өнер, ой онан да артық мал мен баққа.

Өнердің жоқтығынан азып жүрміз,
Нағыз бұл арыстандай болмасақ та.
Бұл күнде күштен ойды бұрын жұмса,
Қара күш бəйге алмайт осы шақта.

Амал ет, заманыңның ыңғайына.
Бəйгесіз құр ұлағып босқа шаппа.
Ақылдан күшіңді артық көріп жүрсең,
Жадыңа бұл кеңесті оқып сақта!

(Крыловтан)
Бір байдың Төрткөз, Мойнақ төбеттері,
Өздері ит болса да əдепті еді.
Түнде үріп, күндіз үрмей жай жататын,

Болады əдепті иттің əдеттері.
Түс мезгіл еді төбет тойып жатып,
Кемпір наз өкпелерін қойып жатып.
Ac үйдің алдындағы күн шуақта,

Сөйлесті əр нəрсенің басын шатып.
Сөз қылды жақсылықты, жамандықты,
Жомарттық, мырзалық пен сараңдықты,
Достықтың, дұшпандықтың жайын сөйлеп,

Қолға алды татулық пен араздықты.
Тілмарсып сол уақытта айтты Мойнақ:
«Менсіз-ақ қара, Төрткөз, өзің ойлап,
Дүниеде онан артық не нəрсе бар?

Тұрғаннан татулықпен күліп-ойнап.
Дос болсаң, құшақтасып жанға балап,
Сөз айтсаң бір-біріңе шырақ-қарақ.
Алты күн ашаршылық көрсең дағы,

Жемесең бірің жоқта бірің тамақ.
Достың дос жұлдырмаса жауға түгін,
Еш нəрсе айырмаса, ара жігін.
Бірінің қабағына бірі қарап,

Не бар деп дүниеде мұнан артық,
Мен қалып бір қиалға тұрмын бүгін.
Жолдыайақ, ақсақ Құтпан, жаман Сарқұс,
Солар да тап-тату жүр біздер түгіл.

Сөйлейді маңызданып енді Төрткөз:
«Мойнеке, мұның əбден айтарлық сөз.
Тұрмайтын бір күн тату неміз бар деп,
Мен дағы ойлаушы едім осыны əр кез,

Не келіп, тірі жүрсек не кетпейді?
Араз боп екеумізге не жетпейді?
Тамақ тоқ (өркені өссін иеміздің)
Тиіссіз сөгіп соқпай құрметтейді.

Расын рас демей танасыз ба?
Бір сəтке татулық жоқ арамызда.
Тұрмайтын ренішке сəл нəрсеге,
Екеуміз таласамыз барамыз да,

Мұндай іс арасында болған емес,
Көз салсақ бұрынғы өткен бабамызға.
Атаның жолын қумай ұлаққанда,
Тура жол сонан артық табамыз ба?»

Бұл сөзге көңілденіп Мойнақ тасты,
Ол үлкен, онан гөрі Төрткөз жасты.
Төрткөзім, Мойынекем деп бірін-бірі,
Дос болып, серт айтысып, құшақтасты.

Екеуі бірін-бірі сүйді, құшты,
Қызығы басылмаған достық күшті.
Ac үйден лақтырған бір омыртқа
Солардың нақ жанына келіп түсті.

Көрген соң майлы сүйек ит тұрар ма?
Құшағын жазып ала жүгірісті.
Достықты, айтқан сертті былай қойып,
Екеуі бір-біріне салды тісті.

Досты дос мұнан артық қалай сыйлар,
Жүндері бұрқыраған аспанға ұшты.
Су құйып екеуіне жиылған жұрт,
Екеуін зордан ғана айырысты.

* * *
Иттерге таласса да жарасады.
Етпесе, ит əдетін адасады,
Дос болған адамдарды қарап тұрсақ,

Биікпен теңдеп болмас аласаны.
Сүйектей арасына нəрсе түссе,
Иттерден олар артық таласады.
(«Қырық мысал»)

(Крыловтан)
Шырылдауық шегіртке
Ыршып жүріп əн салған.
Көгалды қуып гөлəйттап,

Қызықпен жүріп жазды алған.
Жазды күні жапырақтың
Бірінде тамақ, бірінде үй,
Жапырақ кетті, жаз кетті

Күз болған соң кетті күй.
Жылы жаз жоқ, тамақ жоқ,
Өкінгеннен не пайда?
Суыққа тоңған, қарны ашқан,

Ойын қайда? Əн қайда?
Оныменен тұрмайды:
Қар көрінді, қыс болды.
Сауықшыл сорлы бүкшиді,

Тым-ақ қиын іс болды.
Секіру қайда сүрініп,
Қабағын қайғы жабады.
Саламда жатып дəн жиған

Селкілдеп келіп жығылды,
Айағына бас ұра.
«Қарағым, жылыт, орын бер,
Жаз шыққанша асыра».

«Оның, жаным, сөз емес,
Жаз өтерін білмеп пе ең?
Жаның үшін еш шаруа,
Ала жаздай қылмап па ең?»

«Мен өзіңдей шаруашыл,
Жұмсақ илеу үйлі ме?
Көгалды қуып əн салып,
Өлеңнен қолың тиді ме?»

«Қайтсін қолы тимепті!
Өлеңші, əнші есіл ер,
Ала жаздай əн салсаң,
Селкілде де билей бер!»

Сөзіме, қыз əкесі, кұлағың сал!
Биыл сен іс жасадың бір ақуал.
Қызыңды бір соқырға бердің ұстап,
Қарамай обалына, ақымақ шал.

Гүлайым он төрт жасқа биыл шыққан,
Кеткен жоқ ерніндегі сүті жұққан.
Жыласа, қарт адамға бармаймын деп,
Ұрсасың білмейсің деп балалықтан

Гүлайым білмейді емес, бек біледі,
Əншейін əкем білсін деп жүр еді.
Еншісі қыз баланың алған жары,
Ол сенен онан басқа не тіледі?

Ақымақ, төрт есе қарт берген байың,
Ит еді құлқы қатты, білем жайын.
Сыпырып барлық малын өзің алып,
Қалдырдың қалай қиып қотыр тайын

Сабайсың оңашада қызыңды өзің,
Бармаса, ойамын деп екі көзін.
Баланың базынасын көтермесең,
Айтады ол бишара кімге сөзін?

Гүлайым қорқып кеткен сойылыңнан,
Жылы қан ағызасың мойынынан?
Тал түсте қара шашын қанға бойап,
Ойнасын ұстап па едің қойынынан?

Қор қылдың Гүлайымды қыз тəуірі,
Тек жанды, бағын таппай, бақ дəуірі.
Қаның мал, жаның да мал, малдың құлы,
Қадырсыз, мақұлықсың жоқ бауыры.

Түн еді, көкті қаптап бұлт тұрды,
Жел жылап, долы дауыл ұлып тұрды.
Секіріп сары шашы жындар билеп,
Əлдекім сылқ-сылқ қана күліп тұрды.

Жапан түз, отсыз-сусыз бетпақ шөлде,
Жын шайтан мекен еткен тағы жерде.
Жас бала, жолдасым жоқ жапа-жалғыз,
Мен келе жаттым, баттым қанды терге.

Көзімнен жас ақпады, қандар ақты,
Табанды тілгіледі тастар қатты.
Қарқылдап, қиқу салып қарға-құзғын,
Жалпылдап жүрегімді шоқып жатты.

Шашымды жұлды əлдекім талдап-талдап,
Ыстық жас домалады көзден парлап.
Есіркеген жалғыз жан болды ма? – Жоқ!
Жыладым жапан түзде жалғыз зарлап.

Əлдекім: «Тəйт! Шығарма үнің!», – деді.
«Сен бір мал – бір бес байтал құның», – деді.
«Шоқысын қарға-құзғын жүрегіңді,
Тырп етпе, жылама да, күнім», – деді.

«Ойлама, деді күнді, сен мал, күң сен,
Сөксем де, соқсамдағы шыда, көн сен.
Шыдамасаң, қарсы «лəм» деуші болма,
Тұншығып көз жасыңа көміл, өл сен!».

Деді де, сол əлдекім сылқ-сылқ күлді,
Сол күлу жүрегімді жүзге тілді.
Күйік кеулеп, жүрегім от боп жанды,
Жұбатуға сол кезде қайсың келдің?

Ашу кернеп амалсыз жанып іштен,
Жалынған бəріңе де мен емес пе ем?
Сол уақыт: «Бас жақсысы пəлен ат» деп,
Саудаласқан аға екем сен емес пе ең?

Сасық доңыз, жануар, жуан қарын,
Сататын малға тəңірін, иман, арын,
Тастағандай боламын жүз тілгілеп,
Кеткенде қайнап, ойнап, ыстық қаным.

Сүйетін еркелетіп əжем, атам,
Өміріңше жыла! деп бердің батаң...
Құшақтап қысып, күрсініп жылай бердің,
Сарғайған сорлы болып бишара апам...

Қысты күні, боранды ұзын кеште,
Сорлының қасірет зары сыймай ішке,

«У-у» дегенде аузынан жалын шығып,
Отырушы ед қолына алып кесте.
Күрсініп, кестені алып тігуші еді
Мөлдіретіп көз жасын тосушы еді.

Нəркес көз жасқа толып, шала шаншып,
Кестесін қайда тағы сөгуші еді...
Үһ, Алла! Жай болды ма бізден мұңдық?
Дариға! Не көрмедік, не көрмедік?

Көргенше сонша қорлық, сонша зорлық,
У ішіп, отқа түсіп неге өлмедік?!
Өлмедік! Зар еңіредік, сабыр еттік:
Шашатын алтын сəуле таңды күттік,

Көп күттік, сөгілдік те, соғылдық та,
Сатылдық та, тілекке ақыр жеттік!
Мынау ту кімнің туы? – əйел туы.
Мынау шу кімнің шуы? – əйел шуы.

Улаған жанымызды сансыз жылдар
Жойылды бүгінгі күн қасірет уы.
Анау таң кімнің таңы? – əйел таңы.
Бүгінгі күн шын азат əйел жаны.

Соқыр құрт, сасық доңыз, кет жолымнан,
Басар сені төгілген əйел қаны!
(Мағжан)

Дүниеде өзгермейтін нəрсе жоқ. Дүниенің табиғи, негіздің
жолы өзгеріс, өзгергенде кер кетіп, кеміп өзгеру емес, ілгері
басып, жеттіге, жетіле, өсіп-өне өзгеру. Мұны ғылым тілінде
«еуолиіутсиа» (табиғат тағдыры) дейді.

Үстіміздегі шегі, шеті жоқ көк күндіз болса дүниені
жарық еткен күн, түн болса аспанда күлімсіреп тұрған ай мен
жұлдыздар, іздесең тіршілігіңе керек нəрсенің бəрі табылып,
анаша асырап отырған мынау жер, ол жердің үстіндегі жан-

ды, жансыз мақұлықтар бəрі осы түрінде, осы күйінде, осы
қалпында болмаған. Мəселен, жер осы тұр, осы күй, осы
қалпына жеткенше, ғалымдар айтуына қарағанда, 5 – 6 мілілійон
жылдар өткен. Жердің тұман сиақты буға ұқсаған заманда-

ры да болған, онан келе-келе қойылып, балқыған қорғасынға
ұсаған замандары да болған. Онан бері келе тас болып қатып
қалған замандары да болған. Сонан соң тас ұсатылып, үгіліп,
топырақ болып жерге айналған. Жерге айналған соң су пайда

болған. Су пайда болған соң өсімдік аталған түрлі жер түктері
ағаш, бұта, шөптер, жануар аталған түрлі жəндіктер пайда бол-
ған. Ол айтылған жердің түктері де, ол айтылған жəндіктер де
осы тұр, осы қалпында болмаған. Өзгеріле-өзгеріле келіп, осы

күй, осы түр осы қалыпқа түскен. Адам да осы түр, осы кескін,
осы қалыпты болмаған. Тұрмысы, істеген кəсібі, ұстаған жолы,
жұмсаған білімі, тұтынған нəрсесі осы күнгідей болмаған.
Адамзат адам болғаннан бері де неше мың жылдар өткен.

Неше мың жылдарды өткізе, неше түрге түсіп, жеттіге, жеті-
ле келіп, осы күнгі тұрмыс түрін тапқан. Бұл тұрмысқа жет-
кенше адамның тұрмысы, қалпы, салты талай өзгерген, талай
құбылған. Өнер білім де талай күйді басынан кешірген, талай

жанып, талай сөніп, тағы көтерілген. Бірақ ілгерінің ақылы,
білімі кейінгіге қалып, кейінгілер оған қосып жамай келіп,
тіршілік əдісі артылып, ақтығында өнер-білім ауданы ұлғайа,
кеңи берген. Күн көріс тəсілі молайа берген. Пайдалы тəсіл

алынып, пайдасыз тəсіл қалынып, тіршілікке керек білімдер
атадан балаға, үлкеннен кішіге, нəсілден нəсілге қалып, білім
сабасына құйылып отырған. Осы күнгі білім-өнер дегеніміз

адам болғаннан бергі адам баласының тапқан тіршілікке керек
əдіс-амалы. Өнер-ғылым білген адам тіршіліктің ісіне керек
əдіс, амалды жақсы білген.
Күн көріс ісі оған оңай, барлық қақпасының неше есігі, неше

тесігі оған мəлім. Жылдық жерден көз ашып жұмғанша жыл-
дам қабар алып отырған, атсыз арбамен жүріп, суды балықтай
кезіп, құстай аспанға ұшып отырған жұрттар ғылым мен өнер
арқасында, дүниенің есік-тесігін білгендіктен істеп отыр. Бұл

ғылым-өнер табиғат тағдыры бойынша аса бермек, өсе бермек.
Бірақ адам баласының бəрі қатар жетілу, қатар жетігу жоқ.
Табиғат тағдырының жолы – жарыс, талас, тартыс, күрес.
Бəйге өнерлі жүйріктікі, əдістінікі. Қарасақ қатар жетіліп

отырған жұрт жоқ. Біреу ілгері, біреу кейін, біреу көкке ұшатын,
біреулер терінің де жөндеп илеуін білмей, қаудырлаған тері мен
сірі киіп отыр.

Егін салу жағына көз салсақ, біздің қазақтың егін кəсібі
мүлдем шала. Дұрыстап еңбек сіңіріп айырған жер мен
қазақтың шашқан жерінің арасы жер мен көктей. Дұрыстап
айырған жердің шығыны да таза, дəні де толық. Арам шөп бол-

майды. Мұның себебі мынау: алдымен, қандай жерге қандай
астық шығатынын білу керек. Білу үшін жер мамандарының
айтқанына құлақсалу керек. Екінші, егін шашатын жерге
суды көп ұстайтын амал істеу керек. Бұл амалдың бірі мы-

нау: жазғытұры егін шыққан уақытта жердің үстіне əр жерге
бір-бірден қатарлап айқабағын шашып тастау керек, күздігүні
басындағы айқабағын алып, сабағын тіке қалдырып кетсе, қар
ұстауға себеп болады.

Жана да жерді күзге қарай қарадай айырып тастаса, жұмсақ
жер тақталанып жатқан жерден суды көбірек ұстайды. Тұқым
шашқанда, қолмен тастаған тұқым тегіс түспей, бір жерге бір
көп, бір жерге аз түседі, бұда егіннің шығуына шалығын тигі-

зеді. Əрбір жерге түскен дəнге өзіне тиісті жер керек. Сол се-
бепті бір жерге екі-үш дəн түссе, біразы шыға алмай қалуы,
яки шайланып шығуы мүмкін. Мұның үшін тұқымды маши-

намен шашқан дұрыс. Құрғақшылық жылы тұқымның сирек
шашылғаны дұрыс.
Қазақтың жері мол, бозы көп болғандықтан, жер айырып
ескі жерді тыңайтуға тиіс. Ескі жерді де бір жыл болса да, пай-

дасыз жатпас үшін жоңышқа иə болмаса басқа шөптер шашып
жаңартып алуға болады, бір жағынан, жер жаңарады, екінші
жағынан, малға жақсы шөп алады.
Біздің қазақ бақша шашуды əдет қылмаған. Шашса, оның да

пайдасы мол. Мал кесіп, бұрынғыдай етпен күнелтудің заманы
өткен, картоп, асқабақ жана капуста сиақты нəрселерді шашса,
тамақтың түрін кіргізеді, міні осының бəрі де көрмей жүрген іс
емес, бірақ істеуге құнтталмай жүрген. Құнтына алып кіріссе,

қолдан келмейтін де іс емес.
Қазақтың үйіне келсек, жазғы киіз үй мезгілінде жақсы,
бірақ жаңа болса ғана, жыртық болып, төбесінен жұлдыздар
көрініп тұрса, үйге сəндігі жоқ. Қысқы үйін алсақ қандай

дəулетті болса да землеңкесі қора екенін білмейсің, үй екенін
білмейсің, айырарлық емес.
Бұл неліктен?.. Бұл қазақ қалқының салақтығы. Салақтықты
тастап, ерінбегенде ғана үйді таза ұстауға болады.

Қазақ малдың төлін кішкене ғана үй салып, бөлек қамауға
ерініп, өзі отырған үйіне төлін – қотыр өгізше, қашарын бірге
қамап, үйінің жартысын қора қылып, былықтырып жібереді.
Бұл үйде тазалық болады деп айтуға болмайды.

Өте-мөте қыстың күні далаға шығып, таза ауамен дем ала
алмайтын жас балалар ауруға шалдығып өлуіне себебі мол.
Үлгілі елдің, кедейінің үйі де қазақтың байының үйінен
артық. Бұған себеп – жалғыз-ақ жалғыз-ақ қазақтың жалқау-

лығы.
Бұрынғыдай мал айдап жайлауға көшіп шықпайтұғын бол-
ған соң, екі үй ұстап, екі расқот ұстап жүру өте-мөте қазақтың
жарлысына пайдасы жоқ іс.

Қыпшақ Сейітқұл жанындағы отыз үйлі тобырын қалай ет-
сем жұрт қатарына қосармын деп, ойға қалды. Ол уақыт ат-
таныс, барымта туын тіккен, есалаңдар еңбексіз елдің малы-
мен күн көреміз дейтін заман. Барымта мен мал бағудан басқа

қазақ,та бөтен кəсіп жоқ уақыты. Сейітқүл мен отыз үй тобы-
рында мал жоқ болған. Барымтамен мал табу Сейітқұл сиақты
есті адам істейтін орынды кəсіп емес, «Жортуыл басы жолда
қалар» деп бабаларымыз айтқан екен ғой деп, барымтаға көңілі

шаппай, егін кəсібін істеуге қолайлы жер іздейді. Көп жерлер-
ді аралап кезіп келіп, Торғай жанамасындағы Қабырға деген
судың бойына тоқтайды. Мына жақта Үргеніш, Қоқаннан,
мына жақта естек, қалмақтан шетірек екен жана жаманшылық

болса, қалың ел қыпшақ руына жақын екен дейді.
Түркістанда қалсам, қоқаны қоқаңдап, өзбегі өкіректеп,
тыныштықпен кəсіп істетпес деп, Қабырғаны ұнатып қайтқан
соң, қысты өткізіп, жазына күннің жылы кезінде жалаңаш-

жайдақ кедейлерін көшіріп, Қабырғаға алып келеді. Ұрлық пен
барымта қызығына түскен бір ағасы бар екен. Сейітқұлдың
айтқан ақылын алмай, қасындағы үш-төрт үйімен Түркістанда
қалады.

Қабырғаның бойына келген соң қалай егін егуді, Түркістанда
көргені бар, Сейітқұл кедейлермен бірге кетпенді қолға ала-
ды. Жерді шабады, арық қазады, атыз тұрғызады. Тұқым ша-
шып, су жібереді. Егін піскен соң, орып, өздерінен артылғанын

маңайындағы көшпелі елге сатып, мал қылады. Жаңа мекен
еткен жеріне орныққан сайын, егінді жылдан-жылға күшейтіп,
арық басына шығыр орнатып, егінді шығырмен суаратын
етеді.

Егін күшейген сайын, маңайындағы елдің малына айырбас-
тап қара-құра мал жийыуы да күшейіп, ақырында бəрі ауқат-
танып, байыуға айналды. Мұны көріп көшпелі елдерден де
қызығушылар болып, Сейітқұлға қосылып, бес-алты жылдың

ішінде «Сейітқүл елі» деген төрт жүз шамалы үй болады.
Сейітқұлдың малды табу реті басқалардан өзгеше болғанда,
малды бағу, жаудан қорғау реті де басқалардан өзгеше бола-

Қазақ – малмен күнелтетін көшпелі ел. Бұрын қазақ түгелімен
көшпелі еді, қазір де шала көшпелі болып қалды. Бұрын қазақ
жаз Арқаны жайлап қысқа қарсы күні жылы Сыр бойына, Жеті-
су жакқа көшіп, баратын еді, қазірде олай қазақ даласының бір

шетінен бір шетіне көшіп жүру сиреді. Қазақтың қысы қатты
Арқада да тұрақты қыстауы болатын болды, қазақ малға пішен
жиатын болды, егінге де айнала бастады.
Бұрын қазақ Сырдан қырға дамылсыз көшіп жүретін за-

манда, қолындағы малының аман болып, өсіп-өнуі үшін, қыс
суықтан қашып жылы жаққа бару, жаз оты-суы жайлы Арқаға
келуден басқа, табиғаттың түрлі құбылысына қарсы ешбір
амал қыла алмайтын еді. Малға түрлі індет келсе, əр түліктің

құдайына өз алдына жалбарынып, жалыну шараларын істей-
тін: жылқы үшін Қамбар бабаға сыйынатын, түйені індеттен
сақтауүшін Ойсылқараға жалбарынатын... Ол күнде қазақ таби-
ғаттың қолайсыз құбылыстарына қарсы ештеңе істей алмай-

тын. Табиғатты өзіне бағындырып, пайдасын шығару қазақтың
түсіне де кірмейтін еді, қазақ табиғаттың сөзсіз құлы еді.
Мал өсіру үшін қолда тұқымдық мал болу керек, онсыз-
еңбекпен мал табу болмайтын еді. Малсыз кедей тамақ асырау

үшін байдың малын бағатын, бірақ онымен кедей байи алмай-
тын, өзі де бай боламын деп ойламайтын; байға жалданған
кедейдің есебі байыу емес, тамақ асырау ғана болатын. Мал-
сыз кедей еңбекпен мал таба алмайтын болған көшпелі елдің

түсінуінше, ұрлық-зорлық – бұзықтық емес, адал кəсіп, кəсіп-
тің ішіндегі ардақтысы болып шыққан; ол кəсіпті жақсы істей
білген кісі елге беделді батыр атанған.
Адам баласының тұрмысы – талас, тартыс. Адам баласы,

бір жағынан, табиғатпен тартысады, екінші жағынан, өзара
бірімен-бірі таласып, тартысады. Көшпелі елде табиғатпен
тартысу жоктың аз-ақ алдында болғанда, өзара талас, тартыс
ашық түрде бола келген. Сонымен кошпелі елдің салтында

өзара талас, тартыстың жалаңаш түрі – ұрлық-зорлыққа табы-
ну болған.

Бері келген соң қазақ орысқа бағынды, жерінен айрылды,
қонысы тарылды, жалпы көшу қалды, ептеп отырықшы бола
бастады. Аздап болса да табиғатпен тартысу басталды. Қазақ
қысқа қарсы малына пішен жиатын болды, ептеп егін сала бас-

тады. Сүйтсе де табиғатты өзіне бағындырарлық даражаға жет-
кен жоқ, табиғатқа құл болған күйінде қалды. Егінге белсеніп
кірісе алмады. Темір жол жоқ, базары алыс болғандықтан, егін
көп шыққан жылы арзан болатын болды да, шықпай қалған

жылы сұрапыл қымбат болатын болды. Сүйтіп, бұрыннан миы-
на сіңген еңбектен жирену салты қала қоймады.
(«Елдес»)

Тоқсан түрлі себептердің түйіні бір келіп, қазақ шаруасының
қаласы бұзылып, саны азайып, ауданы тарылып отыр.
Көп жерлерде өріс толған жылқы, қора толған қой ертегінің
ауданына кетті. Шаруа көркінен айрылған елдердің тұрмыс

көркі де қалған жоқ.
Ендігі əңгіме: өткенді көксемей, сары уайым сала бермей,
сағым қуып сандала бермей, шала жансарланған шаруаны
түзеудің шарасын істеу керек.

Жеке кісі түгіл, жалпақ ел – заманның бұйдалап, жетектеген
түйесі. Бұдан қазақ елінің тұрмысынан бірсыпыра мысал кел-
тіруге болады:
Бір кезде қазақ бала оқытудан қашты, енді іздеп таба алмай

жүр. 2) Бір кезде ырымға жаман деп сүт машинесіне жоламаған
қазақ енді қолына түссе босататын емес. 3) Ұлықтыққа жуан
атадан басқаны қоймайтын қазақ енді кедейдің, жіңішке атаның
билегеніне бойсұнып отыр. 4) Əке-шешемді ренжітпеймін

дейтін қазақ қызы сүйгенімен кетіп жатыр. Мұны ерсі көріп
отырған ел де жоқ. Осының бəрін істетіп отырған – заман.
Бұрын қазаққа малыңның тұқымын асылдандыр, егін-
ді жаңа ретпен сал, бақша орнат деп айтқандай болсаң, ерік-

кендікпен айтасыңдар, көре-біле бейнетке белшесінен бат
дегенің не? Ата жана бабаларымыздың ізімен жүре береміз деп
үстірт қарайтын. Енді ол болмас: заманның жетегіне жүрмеген
шаруаның мұрны жырылмақшы.

Осы күні тұрмыстың қай саласына болса да шаруашылық
көзімен қарау қажет.
Шаруашылықтың заңы: шаруаның қай тарауынан шыққан
заттар жақын базарға өтімді, пайдалы болса, сол тараудың

өнімді болуына артық күш салу керек. Мəселен: үлкен қаланың
айналасындағы жері аз шаруаларға астық салғаннан, топтан мал
ұстағаннан бақшашылық жəне сүт шаруасы аса пайдалырақ бо-
лады. Темір жолдан қашық жерде бақшашылықтан астық салу

пайдалы, темір жолдан 200 шақырымнан əрі жатқан аудандар-
да астық салғаннан мал өсірген пайдалы.
Шаруашылық көзімен қарағанда қазақ даласында шаруа-
шылықтың өнетін салалары: 1) мал өсіру, астық салу, 3) шөп,

жем егу, 4) сүт шаруасы, 5) бақшашылық.
Шаруаның қай саласын болса да түзеу үшін, гүлдендіру үшін
білімге қоса шыдамдылық керек. Бақытсыздығымызға қарай,
шыдамдылық – қазақ қанына толық сіңбеген сипат. Қазақта əлі

жалқаулық, тұрлаусыздық мол, шыдамдылық жоқ: бірі істі бас-
таса, айағына жеткізбей, тастай береді. Бірақ жалқаулық пен
тұрлаусыздық бір жола шегеленген, «қиаметке шейін қалмай-
ды» деп ұғынуға жарамайды. Табанды тəрбиемен, заманның

айдауымен шыдамдылық тумақшы.
(«Агроном»)

Дүниеде өзгермейтін ештеме жоқ. Дүниедегі нəрселер неше
түрлі болып өзгереді, құбылады, бір күйден екінші күйге түседі,
зорайады, кішірейеді, қалпын, пішімін де өзгертеді. Осы күнгі
қара жер бір кезде газ тəрізді болған; жүре келе суынған, бір-

сыпыра заттары сұйық күйге түскен; онан кейін жердің сұйық
заттары қойыулана келе қатайа бастаған; сонан соң көп заман-
дар өткен соң ғана барып, қой батпақ болып жатқан тас темір-
лер осы күнгі қатты күйіне түскен. Дүниедегі бар нəрселердің

бəрі де солай құбылады да тұрады, дүниеде тастай қатып, бір
қалыпты болып қалған жалғыз да нəрсе жоқ. Түрлі жан-жануар-
лар да, адам да соның ішінде солай неше түрлі болып құбылып
келді де, құбыла беруге тиіс те.

Бірақ құбылыстың өзі де түрлі болады. Дүниедегі нəрсе
табиғаттың заңына бағынып, тиісті жөнімен де құбылады,
оның үстіне ақыл-айламен табиғатты қолдан өзгертуге де бола-
ды. Данышпан Шарліз Даруиін жан-жануарлардың тұрмысын

көрсетіп, табиғаттың жалғаулы заңы мен тұрмыс тартысы
заңын тапқан. Жан-жануарлардың ол заңға бағынбайтыны
жоқ. Қойан сол заңға бағынып, қысты күні қардай ақ болады
да, жазды күні көк шөпке ұсап, көк болады. Қойанның олай

түсі өзгермей қалғаны болса, ол табиғаттың талғауына жара-
май, тұрмыстың тартысына шыдай алмай, жоғалуы тиіс: қысты
күні ақ қардың үстінде түсі басқаша болып жүрген көк қойан
да, жазды күні қара жердің үстінде өзгеше болып жүрген ақ

қойан да бүркіттің тырнағына, тазының тісіне, мергеннің
оғына басқа қойандардан бұрын түсуге тиіс. Ондай қойаннан
тұқымда қалмақшы емес. Қойанның бұлай қысты күні ақжазды
күні көк болып, тұрмыстың тартысына əдіс қыла алатын болып

шығуы бірден болмаған: койан неше мың жылдай табиғаттың
талғауына түсіп, сұрыптала келе, осылай түсін өзгертетін
болған. Қойанның бұлай түсін өзгертуі, түсін өзгертетін болып
шығуы – табиғаттың заңы, оған адамның айласы қосылмаған.

Бір кезде ағылшынның ақсүйек серілері, тұрмыстың қызы-
ғына тоймайтын сұлулары, шолақ тұмсық көгершінге əуес
болған, сұлу қатындардың көңілін аулау үшін қолда ұсталатын
көгершіндердің тұмсығы шолақтары аса қымбат болған да, ұзын

тұмсықтары бағасыз болған. Қолда өсіп үйренген ағылшынның
көгершіндері тұмсығы ұзын болып, қожасына ұнамай, ер-
кіне жіберілген соң, өз бетімен күн көре алмай қырыла бер-
ген, олардан тұқым да қалмаған. Тұмсығы қысқа көгершіндер

өсіп, көбейе берген. Əуесқой əйелдердің (табиғаттың емес)
талғауына түскен соң, бұл шолақ тұмсық көгершіндер де
сұрыптала келе, тұмсықтары мүлде қысқарып, ақырында бала-
пандары жұмыртқаның қабығын өз тұмсығымен жарып шыға

алмайтын болған. Оларды күні толғанда қожалары жарып
шығаратын болған.
Араб жылқысы ежелден жер үстіндегі жылқынын жүй-
рігі деп саналатын еді. Ағылшынның атбегілері сол араб жылқы-

өсіре келе, араб жылқысынан артық жүйрік қылып шығарды.
Ағылшынның сол араб жылқысынан сұрыптап шығарған
жылқы тұқымын осы күні ағылшын жылқысы деп атайды.
Ағылшын жүйріктері минөтіне шақырым шабады.

Міні, бұл ағылшын көгершінінің шолақ тұмсық болып
шығуы, ағылшын жылқысының сұрыпталып өрен жүйрік бо-
лып шығуы өз бетімен ғана емес, жалғыз ғана табиғат заңын-
ша емес, бұған адамның ақыл-айласы қосылған, табиғат

құрылысын, адамның айласын, өзінше үлгіртіп шығарған.
Сүйтіп, табиғаттың құбылысы екі түрлі болады: бір түрі –
адамның ақыл-айласы қатыспаған, жалғыз ғана табиғат заңына
бағынып, өз бетімен болатын құбылыс (бұған мысал: қойанның

түсінің өзгеруі); екінші түрі – адамның ақыл-айласымен болған
құбылыс. Мұның əуелгісіне «дағдылы құбылыс» деп, екіншісі-
не «айлалы құбылыс» деп ат қойылған.
(«Елдес»)

Бұл күнге шейін қазақ əлі малының санын көбейтумен бо-
лып, тұқымын асылдандыру жайында ойланған да жоқ. Сол се-
бепті қазақ малы уақтанып, азып барады. Мұнан бірнеше жыл
бұрын Орынбордан Мəскеуге апарған өгіздердің еті 15 пұттан

кем болмай жүруші еді, бұл кезде орта өгіздің еті 13 пұттан
артпайтын болды.
Мал уақтанған екен – онан қорқуға жарамайды, білім мен
еңбек сіңірген кісі малдың тұқымын түзеуге болады. Ғалымдар-

ға жəне мал бағу біліміне жүйрік тəжірибелі адамдарға мағлұм,
мал тұқымының асыл жері шет патшалықтарда екені, ол жер-
лерде жүйрік айғырдың басы 200 мың9 сомға шейін барады;
бұқаның қымбаты 3 мың, қатта бес мың сом болады, жақсы

қошқарларға қымбатсынбай 500-600 сом береді екен. Осы
малдардың бойындағы асылы əуелден-ақ осындай болмаған,
жүре түзелген. Малдың тұқымын асылдандырушылар көп
еңбек сіңірген, ақылмен іс еткен, асырауы, бағып-қағуы жақсы

болған, айғыр, бұқа, қошқарларды өз малдарының арасынан-ақ
танып салған.
Рас, бұл – ұзаққа созылатын жана көп шыдам керек қылатын
жұмыс, бірақ ақыры қайырлы, неге десеңіз, малдың тұқымы

асылданып, қазақтың қазіргі отырған жер-суына үйреншікті
болып өседі.
Екінші жол оңайырақ жана қызығырақ, бұл жол қазақ малын
басқа асыл тұқыммен шатастырмақ – қан араластырмақ. Бұл

ірет көрмеге оңай болса да, тəжірибеде қиын. Анық білу керек:
əлгі тұқым алмақшы болған малдарға, қазақ жерінің ауасы жа-
рамды ма екен, ол мал қазақ жерін жерсіне ме екен. Осыларды
салыстырып, бұл тұқымнан пайда бар-жоғын жете білу керек.

Ресейде мал тұқымын осы жолмен асылдандырамыз деушілер
көп болған, бірақ соның көбі мақсаттарына жете алмаған. Се-
бебі көбінесе тапқан тұқымдары жарамсыз болып ұшыраған,
тұқым түзелу орнына бұзылған, малы жерсінбеген.

Енді қазақ малына келсек, жылқы, қой, ешкі секілді мал-
дардың тұқымын асылдандыру үшін шеттен іздемей-ақ, қазақ-
тың өз малынан таңдап, ең жақсы тұқымынан үйірге айғыр,
қошқар салу керек. Қазақ малының тұқымы өте жақсы,

жалғыз-ақ соны тағы да арттыруға біраз еңбек сіңіру тиіс.
Сиыр тұқымын асылдандыру үшін қазақтың өз малынан
табылған жақсыларын, сұрыптап араластыруға керек, бол-
маса тəжірибеде тəуір пайдасы көрінген қалмақ сиырлары-

нан тұқым алу керек (Астырқандық иаки Тсаритсіндік деген
тұқымдардың біреуі болсын). Бұл айтқан іретше тұқымның
тазаруына бірінші себеп болатын нəрсе – малды жақсы асы-
рап жақсы күту, егер бұған салақтық қылса, еткен еңбек босқа

кетеді. Міні, сол себепті қазаққа шөп шабатын мəшине алу ке-
рек. Жаңа шөпті қуратпай, мезгілінде шауып алу керек. Осы
күнге дейін «осы жарайды» деп өлшеп шаппай, шама келгенше
көп шабуға керек. Мал қыс күнінде азыққа тарықпаса, іріленіп

тез өседі. Қазақтың егін салатын жерінде тай, тайыншаларды,
айғыр, бұқаларды сұлымен асырау артық. Жас малды неғұрлым
жақсы асыраса, өскіш келеді. Айғырлар, бұқалар күшті болса,
балалары да асыл жана берік болып туады. Бірақ айғырлар,

жылы орында ұстау жарамайды, аса нəзіктендіріп алып, қысқа
тебінге шығуға жарамайтын болып кетпесін. Əрине, тымсуық
борандарда далаға шығармай, қолда күту артық.
Жұрттың көбі үйірге қосатын айғыр, бұқаларының жақсы-

жаманына көз жібермейді. Малдың еркек, ұрғашы екі жағы
да бірдей тəуір болса, тұқым асыл болуын естен шығармасқа
керек. Жана қазақ малы құнажын, дөнежінінде балалайды. Бұ
да пайдасыз нəрсе, малдың тұқымы уақтанып өспей қалады.

Тұқым үшін малдың еркегі болсын, ұрғашысы болсын ең
берігін, күштісін, сұлуын таңдап аларға керек. Нашарын
тұқымға қоспау тиіс – ол еркектерін піштіріп, ұрғашыларын
сатуға немесе сойыуға ылайық.

Жақсы айғыр, жақсы бұқа өздерінде болмаған қазақтар
басқа жерден сатып алсын немесе үйірге сала тұруға алсын.
Бұлай реті келмесе, өздерінің жақсы биелерін тұқым алу үшін
жақсы айғырдың үйіріне қоссын. Қазақ жылқысынан жүйрік,

жортақ, жорға көп шығады, міні, осыларды піштіріп тастамай,
тұкымға арнау керек, шет патшалықтарда осылай етеді.
Қазақ жылқысының түқымын асылдандырып, өлшеуге
толарлыққа жетістірсе, əскерге керек аттарды өкімет те жақсы

бағамен қазақтан алып түрар еді.
Қазақ сиырының тұқымы онша жаман емес, бірақ сүйегі
уақ, сүті аз. Жоғарыда айттық, тұқымды қалмақ сиырынан алу
керек деп. Бұл туралы жақсы тəжірибе бар. Жақсы дейтініміз

сол: қалмақ сиырының тұқымы өзі əуелде қазақтан шыққан:
Бұл тұқым суыққа төзімді, жайылып оттауға көнімді келеді.
Бұл сиырлар қазақтың осы күнгі тұтынып отырған сиырынан
ірі, етті көп береді, жұмысқа шыдамды, бір айыбы сүтті бол-

майды.
(Бенкевиш)