Мұхтар Әуезов 39-том

Авторы: Мұхтар Әуезов

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ Ì.Î. ӘÓÅÇÎÂ ÀÒÛÍÄÀҒÛ ӘÄÅÁÈÅÒ ÆӘÍÅ ӨÍÅÐ ÈÍÑÒÈÒÓÒÛ Мұхтар Әуезов ØÛҒÀÐÌÀËÀÐÛÍÛҢ ÅËÓ ÒÎÌÄÛҚ ÒÎËÛҚ ÆÈÍÀҒÛ 39-том ÐÎÌÀÍ, ÐÎÌÀÍ ÆÎÑÏÀÐÛ, ÄÅÐÅÊÒÅÐ 1959–1961 “ДӘУІР” “ЖІБЕК ЖОЛЫ” АЛМАТЫ

УДК 821.512.122 ББК 84 Қаз-44 Р е д а к ц и я л ы қ к е ң е с: Кеңес төрағалары – М. Құл-Мұхаммед, А. Сəрінжіпов Жалпы редакциясын басқарған – ҰҒА корреспондент мүшесі, филология ғылымдарының докторы У. Қалижанов К е ң е с м ү ш е л е р і: Əкім Т., Əуезов М., Жұртбай Т., Кекілбаев Ə., Қанапиянов Б., Қасқабасов С., Қирабаев С., Қонаев Д., Қошанов А., Құрманғали Қ., Мағауин М., Мұртаза Ш., Нұрпейісов Ə., Оразалин Н., Сүлейменов О., Тасмағамбетов И., Ыбырай Ш. уезов М. Шығармаларының елу томдық толық жинағы. – Алматы: “Дәуір”, “Жібек жолы”, 2014. 39-том: Роман, роман жоспары, деректер. 1959–1961. – 352 б. ISBN 978-601-294-181-4 Мұхтар Омарханұлы $уезов шығармаларының елу томдық академиялық толық басылымының 39-томына 1959–1961 жылдары жазылған “(скен )ркен” романы, осы шығарманың “Роман аты – “(скен )ркен адамы” (әзіргі ат)” деп аталатын жоспары мен “Үміт қыздың )лімі туралы” поэманың кейбір деректері” жазбалары енді. Кітап ғылыми жұртшылыққа, қалың оқырман қауымға арналады. УДК 821.512.122 ББК 84 Қаз-44 ISBN 978-601-294-181-4 (39-том) ISBN 978-601-294-142-5 © М.О. $уезов атындағы $дебиет және )нер институты, 2014 Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігі

«Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару» бағдарламасы бойынша шығарылды ың н ӨСКЕН ӨРКЕН роман

БІРІНШІ ТАРАУ Күн мезгілі кешке қарай бейімдеген шақта Іленің жолымен Алматыға қарай жіті ағызып, қара түсті “ЗИЛ” жүйткіп келе жатты. Айнала пішендік, егіндік далалар реңіне қарағанда мезгіл жаздың аяқтап, күз басталуға тақаған шағы. Батысқа қарай еңкейген күннің к)лбей түскен сәулесі “ЗИЛ”-дің айқын қара бояуын шұғыласымен жарқыратып, алдындағы ақ металл әшекейлерін шақырайта жалтыратып, құбылта құлпыртып келеді. К)п жерінде тура тартылған кең асфальт жолдың үстінде ызғыта жортқан ұзын қара машина бейне жолды жұтып, метрлеп емес, километрлеп қылғып жұтып )тіп жатқандай. Машинада үш адам. Шофердің қасында отырған жасы 45 шамасындағы сұр шляпалы, ақшыл қызғылт жүзінде әжімі аз болса да, самайлары бурыл тартқан Карпов Нил Петрович. Артқы кең орында екі адам. Оның бірі – жалаң бас, кең маңдайлы, қасқа жүзіне кесек мұрны, үлкен мүйізді к)зілдірігі жарасқан қара торы, ғалым пішіндес адам. Ол пенсиядағы, 60 ішіне жаңа кірген доктор Асанов Жандос Асанович (Жәкең). Соның қасында толық ақ сұр жүзді, қоңырқай шашы бұйраланған, қысықтау к)зінде к)зілдірігі бар, қалыңдау ернін сәл қызартқан, интеллигент жүзді отыздың ішіндегі қазақ әйелі, ол – $сия $лімова. Бұл үш адам қазір алдарынан к)лденең созылып, кең ашылып к)рінетін, аспанмен тілдескен дейтін Алатау к)ркіне к)з алмай қарасып келеді. Күн ашық болса да, Алатаудың кейбір қатар, қатпар тауларының үстінде созыла ш)ккен бір жағы ақшыл, бір

жерлері қоңырқай бұлттар бар. Олар таудың кейбір қатарын, тағы бір қатпарларын қоңыр к)леңкемен жапқан. Ал бергі таулар қатарлары және ең арғы заңғар биіктер, қарлы асқарлар сол бұлттардың үстінен күншуақ астында )згеше жарқырап сәулеге б)ленеді. С)йтіп, к)п қатарлы алысжақын үлкен тау кешке бейімдеген шақта )зінше бір қоңыр ала болып к)рінеді. Теңбіл ала дегендей немесе қоңыр ала кеш дегізгендей ажар аңғартады. Сол тауларға қызығып ойлана қараған қалпында Карпов бір үлкен күрделі жайды ойлады да, арттағы жолдастарына сол ойын білдіргісі келді. – Мына таулардың осы бар к)рінісін кейде, менің ойымша, бір сәтке баяғы )ткен адамзат тарихы, әлемдік тарихымен салғастырса болғандай, – деп біраз отырды. Жолдастарына әлі аяқтамаған ойы пәлен деп жауап айтқыза қойған жоқ. Карповтың к)ңіліне алысқа к)лбеп, ұзақ шырқау кетіп жатқан тарих, к)ңіл болмаса, к)зге елес берген емес. Енді сол к)лбеп кетіп жатқан тарихты бір сәтке басын к)тертіп, қырынан қоя қараса деп ойлап келді де, жолдастарына тағы бұрыла с)йледі. – Айтайық, тарихты қырынан тіктеп қойып к)з жіберсем... Сонда әр тау, әр жота, әр б)лек биіктер адамзат есінде қалған әртүрлі тарихтық ұлы оқиғалардың, ұлы адамдардың, ұлы )нер ескерткіштерінің бейне-бейнесі болып елестемес пе еді, ә? Қалай дейсіздер? – деп бір тоқтады. Жандос Карповтың теңеуін мейлінше жақсы ұғына бастады. – Рас, таулар оқиғалар мен адамдар десек... онда талай нәрсені ойға салатын к)ріністер бар дер едік алдымызда. Карпов оған сәл бас изеді де, )з ойларын енді таратып айта түсті. – Таудың бәрі сұлу емес, биіктің бәрі бірдей биік те, нәрлі де емес. К)ресіз бе, кейбір таудың бояуы қара қоңыр, ең биік басы қисық. Жартасы болса күдір біткен, )зінше қыңыр біткен тұтас шоқылар, тектұрлар да бар. Карпов бұл тұста сәл күле түсті де: “Олар тарих тілесе, тілемесе де, к)п адамдар сүймесе де, сол тарихта )з аттарын еріксіз қалдырған әр алуан, айтайық, Аттила, Нерон, кей Людовиктер, кейбір Романовтар, әлдебір Гогенцоллерндер

болуға мүмкін. Ал кейбір қалың түкті жоталар, б)лек биіктер бар. Басынан етегіне дейін қарағай басқан. Олар )лкеге игілік, ырыс беріп тұрған. Айнала таулардың )зіне де қар ұстап, су беріп, әр алуан нәр беріп тұрған таулар. Бұлар )з заманында, кейінгі заманда, тіпті біздің бүгінгі күнімізге шейін үзілмес нәсілдерге таусылмас жақсылығын тигізіп тұрған әр алуан ұлы жандар” деді. Бұл тұста Карповтың ойын $сия да қостады: – Олай болса, анау аппақ, қарлы биіктер қиялдай ұзаққа шырқап, шарықтап барып орнаған әлдеқандай илиадалар тәрізденеді. Ал олармен салыстырғанда бергі таулар да қызық. (рікті, алмалы, жабайы жемісті балақ таулар бар ғой. Болмаса әне біреулердей к)галды, к)к майсалы аласарақ шоқылар, қырқалар, д)ңес-белестер болып бері қарай сатылап түсе береді. Олар тіпті бүгін мен кешегі, бергі заман оқиғалары мен адамдары, мұралары, әлі биіктемеген перспектива заңына түсіп, әзірше жырақтап болмаған болмыстар тәрізді. Үш жолаушы әзір алдағы таулармен осылайша )згеше тың бір к)зқараспен, жаңаша танумен тілдескендей боп келеді. Карпов адамдарды айтса-ақ, алыс тарихта Индияның Ашокасы, Египеттің әлдеқандай Тутанхамоны, Қытай тарихынан Тан, Сун династиялары, болмаса Александр Македонский бар дегенде, Жандос: – Темір, тіпті Леонид Фермопильскийді санасақ, тарихта жақсылар да бар, жамандар да бар. Ал тау басындағы, жаңа Нил Петрович айтқандай, кейбір жартастардың, кей шоқылардың қиқиып, бүкшиіп немесе суық қатпар боп түйіліп тұрып қалғандарында, рас, неше алуан жауыз, қаталдық жиынтығы болған Аттила, Шыңғыс, Нерондар бар екені даусыз. $сия бұған күлді де: “олай десеңіз, кей биік басында кейбір шошайған сирек тас әлдеқандай санасыз грек Геростратты да еске түсіреді. $небіреу бүкшиіп қиқиған қара жақпар тас әр алуан Дельфийский оракулдердің әлдеқандай пифияларына да ұқсайды”. Кейде бұлар тұтас тауға қарап қалғанда, ең биік жоталар қатарлары, қатпары алтын )лкедей жарқыраған сары әлемге ауысады. Онда Карповтың к)зіне бергі қоңыр к)леңке басқан таулар )лкесі к)кшіл қорғасындар тәріздене ме. Ұлы

тау бұндайда алтынды, қорғасынды қоңыр ала к)ріністі де еске түсіреді. Жолаушылар осындай ойлармен бірталай мезгіл жүрген соң тауға жақындай түсіп еді. Енді бақса, кеш тақаған сайын, сәт сайын тау реңі ғажап құбылып, )згеріп барады екен. Бояу реңі ертегідей шапшаңдықпен ауыса-ауыса береді. Карпов ендігі осы к)ріністі )згеше тамашалады да, жолдастарына мәслихат салды. Машинаны аз тоқтатып, таудың мынау бояуы )згеру сәттерін жерге түсіп тамашалау жайын айтып еді. Жолдастары мақұл к)рді де, машина тез тоқтап, үш жолаушы бірдей жай басып, )зді-)з ойларымен тау реңіне үнсіз к)з қадады. Кешкі жазғы Алатау ашық кеште, күн батарға тақағанда бейне ертегінің диюлары к)зге к)рінбес қолмен бояуларды сиқырдай құбылтып, )згертіп тұрған сияқты. Жолаушылардың үшеуінің де бала шақтарынан естіген дию алыптары болушы еді ғой. Олар сәтте сарай салады. Бір түнде тоғай орнатады. Тауды к)шіреді, к)лді кептіреді. Сондай сиқырлы күш иесі диюлар Алатау бояуларын ғажап құбылтып барады. Таулар әуелі ақшыл қызғылт болып еді. Қарлы биіктер ол сәтте анық айқын қызғылт болатын. Содан барлық тау әлемі реңін )згерте бере қоңырқай қызғылт тартты. Енді біразда к)кшіл қызғылт, тағы бір сәттен соң қошқыл қызғылт, содан барып күн батқан шақта қоңыр к)к реңге ауысты. Жолаушылар машинаға мініп жүріп келе жатқан кезде тау енді қара к)к тарта бастады. Тағы біразда қара қошқыл, одан әрі сәт соңында қара барқын, қара қоңыр түстерге ауысты. Бұл шақта кіші Алматы сайы, Талғар сайы, Үлкен Алматы сайлары, одан арғы Ақсайлар, Ремизов сайы, Бутаков сайлары қарақолтық болып, қап-қара түн тудыра бастаған терең қара түн сырласы қойнауларға айналған. Бүгінгі кешті жол бойында осындай үлкен қиялды табиғат әсерімен сезінген жолаушылар қалаға тақап қалып еді. $р жайға )здігімен, кейде )з бетімен тың ойлар айтқыш Жандос қазір жаңаша бір ой тастады. Ол басында Карповты сүйсіне тыңдаған-ды. Оған оқта-текте үндемей қарап құптай келген-ді. Кейін $сиямен екеуінің теңеулеріне қызығып, сүйсіне күле түсіп тыңдаған да болатын. Бірақ қазір сол құптасқан жайларына қарсы с)йледі.

– Сіздер бүгіннен баяғыға қарай маңдыңыз. Тау жайын айтқандағы теңеулеріңізді еске алып отырмын. Ал бір сәтке сол тауларға қарап бүгіннен )ткенге қарай к)з жібермей, бүгіннен келешекке қарай ой тастасақ не етер еді? Сонда да болашақ суреттерін, ұлы )згерістерін, табыстарын, адамзат тарихы шығар биіктерін осы таулардың арғы-бергісімен салыстыруға болмас па еді! Және сонда ең арғы таулар т)рінде алтын күнмен күмбезделген алтын арай ғажап шатыр коммунизмнің болашақ биігі сонау к)рінеді десек болмас па! – деді. Карпов Жандосқа мол бұрылып, сүйсінген жүзбен қарады. Бірақ оның ойларын түгел құптай қойған жоқ. – Бұлай ойлауға да болар. Бірақ таулар дымырақ айқын конкрет реалдық бейнелер ғой. Ал біз әдетте болашақты оншалық айқын шешіп айтпаймыз ғой. Оны )зінің тұсындағы заманы қалыптайды. Біз жалпы аңғарын ғана, бейнесін ғана м)лшермен айтамыз. Сондықтан, мысалы, Талғар биігі коммунизм тұсындағы пәлен жай, Комсомол биігі пәлендей болашақ оқиғасы, Үлкен Алматы биігі, айтайық, түгендей адамзат ғылымдық табысы деп айта аламыз ба? Онда біз ертегіден де озғын қиялға кетерміз де, бұлдыр күйге жетерміз. Сәуегейлікке ауысып кетерміз, – деп, екі жолдасымен қоса күлді де, алға қарай бұрылды. Қазір машина қала ішіне кірген еді. Бұлар Коммунист проспектімен жоғары )рлеп келе жатты. Екі жағадағы үйлер )здері ағыза жортып қарсы келе жатқандай. Кей жерлерде жарықтар жанған. Машиналар оттары ақшылы да, қызғылты да к)ше жарығымен бояуларын молайта түскен. Қала сыртынан келген адамға кешкі қала халқы )згеше таза, жинақы, сыпайы, мың бояу лы сәнді жүрген тәрізденеді. Бұлардың да Коммунист проспектінде, Киров к)шелерінде, Калинин к)шесінен бұрылар шақта ұшырасқан қалың-қалың әйел, еркек, жас-желек топтарына к)здері жылы қарағандай. Сүйсіне қарағандай. Машина Коммунист проспектіндегі Министр лер үйлерінен )тіп, солдағы анық зор сұлулық, үлкен сән-салтанат жиын бейнесі тәрізденген Үкімет үйінен )тті. Фонтандар бұл кеште ашық аспанға батыл шаншыла, әсем жарастықпен шашыла, т)гіле тұрған бір к)ркем құйылысты аңғартатын. К)зге аз уақыт к)рінсе

бар. Олар Пролетарская, 8-ое Марта, Талгарская, АлмаАтинская к)шелері деп аталады. Сол бір шеті Алматинка суы, екінші шеті, айтайық, Абай к)шесі, осы екі арадағы бар к)шелер қаланың ортасы. Ал ортасында баяғы Верный болған замандағы осыдан 40 жыл бұрынғы үйлер қалпында тұрса, ол қаланың қатты )згергені бола ма? Орталық к)шелері тіпті к)п к)шелерінің )зімен де, жаңағыдай жарты лашық хибарка үйлерімен де баяғы генерал Фальбаум қалдырған қалыпта тұрса, қаланың жақсы )скені бола ма? $сия мен Карпов бұның қатал сынын онша құптамады. Ең алдымен $сия: “Неге олай дейсіз, Жәке! Алматының бұл жағы )спесе, )зге талай жерлерінде әлденеше үлкен топ үйлер бар, кварталдар бар. Ғаламат жаңғырған жайлар бар емес пе? Асфальтты к)шелер, алаңдар аз салынды ма! Карпов та соны қостап: – Қазір қаланың )зінде оннан аса жоғары дәрежелі оқу орны бар. Академия, театрлар, кинолар бар. Жаңағы к)шелерді ғана к)рмей, сол )згерген кварталдарды, үлкенүлкен үйлерді қоса с)йлеу керек емес пе? – Бәсе, екеуіңіз де дұрыс нәрселерді айтып отырсыз. Дұрыстығы неде? Жеке топ-топ үйлер бар дейсіздер, кварталдар бар дейсіз. Ал бірақ Коммунист проспектінің аз жері, Фурманов к)шесінің жартылайы, Калинин к)шесінің үштен бірі демесеңіздер, тұтас )згерген, қайтадан салынған к)шелер бар деп айта аласыз ба? Қала әр жерге шашылып салынған. К)бінше жаңағы аталған орталықтардан бейне бір үріккендей боп жырақ-жырақ шеттерге үлкен-үлкен топ-топ боп салынған үйлермен, оқшау кварталдармен қырық мыңдай ғана халқы бар Алматыда бұл күнде жарым миллиондай халық бар екені де рас. Бірақ тұтас жаңғырып салынған анық бес к)ше жоқ. Бас-аяғы бірдей жаңа туған жаңа қала тұтас құрылысы жоқ. Бұл тұста $сия қала құрылысы туралы )з естігенін еске алып дауласа с)йледі: – Аз уақытта сол сіз )зіңіз айтып отырған б)лек топтар, жарым к)шелер, жеке жаңа кварталдар тұтасып барып біріне бірі қосылған шақта қаланың тек орталығы емес, шартарабы түгел бірдей қап-қатар )скен қалпын к)реміз. Жандос бұған да дау айтты.

– Олай )су болар. Бірақ ол бұл заманның темпі емес. Қала салудың, бүгінгі жолы емес... Қаланы к)ше-к)шемен салу керек. $р жерден шашыратып салған топтармен қала тез )спейді. Бұл с)зге $сия дау айта алған жоқ. Тек әзілмен жымиды да, )зінің кесектеу мағыналы күлкісімен аралас Грибоедов айтқызған Софияның әзілін айтты. “Гонение на Москву, гонение на Алмату” десеңізші, Жәке!” деді. Біраз отырғаннан кейін Жандос тағы бір )зінің сынға бейім ойын айтты: – Нені айтасыз? – деп сұраған $сияға ол ойындағы қалған сынын жеткізе түскен еді. – Осы қала, сіздер айтқандай, шеттерге салынған топ-топ үлкен үйлермен ғана )сіп жатқан жоқ. Толып жатқан линиялар – Тастақтармен де )сіп жатыр. Ал сол жерлерге салынған үйлердің бәрі бұрынғы қыстақ Верныйдың айнымаған )з үлгісіндегі жартылай жеркепе, жарым лашық, “избушки на курьих ножках” дейтіндер. Ана Ташкент аллеясының бойына барып қараңыз, Жұмысшы поселкесі деген тағы бір поселке туды. Туып ұлғайып барады. С)йтіп, бұрынғы поселка Верный к)бінше поселка Алматының есебіне ұлғайып бара жатқаны және бар. Мен қала құрылысы жақсы емес дегенде осыларды айтамын. Болмаса Үкімет үйі мен Академияны, Академия театрын мен де к)ргем, мен де мақтан етем. Карпов бұл с)зді к)бінше үндемей, ойлана тыңдаған еді. – Уақыт, уақыт керек қой. Қаланың )суі қиын, ауыр жұмыс. Үлкен завод, фабрикалар, үлкен )ндірістер жаңа туып, жаңа орнаған жерлерде Одақта және әсіресе осы Казақстанның )зінде қырық жыл емес, жиырма жыл, он бес жыл, тіпті он-ақ жыл ішінде туып қалыптасқан қырық мың, елу мың, тіпті жүз мыңдаған халқы бар ғажайып сұлу социалистік қалалар барын да білесіз. Жандос бұл с)зге мейлінше ден қойып: “$рине, әлбетте, ол дұрыс. Бірақ ол қалаларда қала салудың жоспарын )нерлі, мәдениетті және жауапты бастар басқарады. Ал бұл қаланың соры деп айтамын, тура 1929 жылдан бері қарай, міне, дәл отыз жыл бойында соңғы уақыттарға шейін осы қаланы салуды жақсы бас басқармаған. Жауапты ой жеткілікті түрде

дәл осы астананы қалай салуды зер салып ойламаған”, – деді де тоқтап қалды. Біздің жолаушылар мінген машина қалаға тоқтамай, тауға, қарай Кіші Алматы сайына беттеп ж)нелген. Олар сол бетінде Министрлер Советінің бірінші демалыс үйіне келді. Тегі, Карпов бұл қалаға жаңа келген адам болса, Жандос пен $сия осы демалыс үйінде біраздан бері тынығып жатқан, қызметтен бос адамдар болатын. Үшеуі де сондай күнделік қызмет адамы болмаған қалпында демалыс үйінде жатқандықтан, бүгінгі бір күндерін жоғарыдағы Ілеге барып қайтқан сапарға арнасқан-ды. Қазір қоңыр кеште қалың бақтар қоршаған екі қатар, к)лемі үлкен демалыс үйінің алдындағы асфальт алаңға машиналары кеп тоқтаған соң үйге кіруге асықпай, жолдағы гүл бағының қасындағы орындықтардың біріне отырысып қалды. Бүгін осында жаңа киносурет болмақшы. Сол басталар шақта үйге кірерміз дескен. Қазір таудың жайлы, баяу ғана білінген қоңыр лебіне үлкен үй алдындағы тамаша к)п түсті гүл бағының иістері қосылып, әрбір тыныс демді соншалық рахат күйге айналдырады. $сияның қасына бір шеттен баяу басып биік бойлы, )ң-сымбаты сүйкімді жас жігіт келді. Ол үлкендерге жақсы құрметпен сыпайы ғана бас иіп, $сия жақ шеттен орындыққа отырды. Бұл – $сияның інісі, медицина институтының бесінші курсына биыл енді шыққан Ілияс дейтін студент. Ол $сиядан жүргіншілердің қалай жүріп қайтқаны ж)нін қысқа ғана сұрақпен сұрады да, )зі с)йлеген жоқ. $сия үлкендердің тау суретін бүгінгі күншуақ кеште қаншалық ғажап таңданып тамашалағанын қысқа ғана айтты. Осы кезде екінші шетте отырған Жәкеңнің қасына ұзынша бойлы, ақ жүзді, қоңырқай ұзын шашты жас қыз Айсұлу келген еді. Ол да бұл үлкендермен таныс екен. Бірақ )те ақырын ғана үнмен ұялып амандасып, Жәкеңнің үлкен денесінің ығына тасалай отырды. Жандос одан күндіз тамақты қалай ішкендері ж)нінде сұрады. – Анаң қайда? – деп қазақша с)з қатып: – Ол кісі қайяқта жүр. Ауқатты дачада іштіңдер ме, жоқ, мында кеп іштіңдер ме? – деп сұрады.

Қазақша с)йлеген осы с)здерінен Жәкеңнің тегі Оңтүстік Қазақстаннан екендігі байқалды. Айсұлу қалаша киінбеген. Сұлу бойына онша қона қоймайтын ұзын жең, )н бойы кең, о да оңтүстік үлгісінде пішілген жібек к)йлек киген еді. Аяғындағысы оншалық талғаумен алынбаған жалпақ тұмсықтау жұпыны ғана қара туфли болатын. Оның шұлығы да жай ғана жіптен тоқылған сәл қалыңдау, қала үлгісіне қонымсыздау к)рінді. Айсұлу тегі түстіктен, колхоздан шешесімен бірге Жәкеңдікіне келген қонақ болатын. $сия Айсұлуға қызыға қараушы еді. Ойынан іштей алыстағанда: “Жақсы киіндірсе, )ңінің түстік күніне тотыққан сәл қоңырқай бояуын кетіріп, )зінің жаратылыстағы ақ сарғыш жүзіне жұқалаң қызылы білінген сұлу ажарын берсе, Айсұлу қандай шын сұлу, нұр сұлу болар еді” деп ойлайтын. $зірше ұяң, қорғаншақ, үнемі ақырын ғана қызара, қысыла с)йлейтін Айсұлуды $сия әрдайым бауыр тартып, жақын жүреді. Оны с)йлеткісі де келеді. Сондықтан қазір Айсұлуға қарай денесін бұрып, оның жүзіне үңіле түсіп: – Айсұлу, біз жаңа қаланы аралап келе жатып Жандос Асановичпен дауласып келдік. Мен, мысалы, Алматыны сұлу, жақсы қала деймін. Ал Жәкең “олай емес” дейді. К)п сынайды, қатал сынайды. Сен де жаңа келген адамсың. “Алматыны алғаш к)ргенім осы” дедің, солай ма еді? – Солай, – деп ақырын ғана қысыла қызарып Айсұлу жауап берді. Ол $сияны сыйласа да, “осы кісі маған несіне сұрақтар беріп, еріксіз с)йлеткісі келеді” деп іштей дүрдараздау еді. $сия тағы да қадала түсті. – Ендеше сенің к)зіңе қала қалай к)рінеді? Алматыны қандай қала дейсің? Сен айтшы? Айсұлу сәл қабағын шытып қалып, аз жымиып, қайтадан томсарып, $сияның жүзіне к)з тастады. Қара қас, қара кірпік астындағы үлкен нұрлы к)зінің түсі сұрғылт болатын. Сонысы ақ жүзінде аса оқыс бір жарастық белгісіндей. Үлкен к)здері сәл жасқа толыңқырағандай боп бір ағарып, бір қызарып қысылған Айсұлу: – Меніңше, қала жүдә жақсы, – деп бір нәрсе айтқысы келсе де, ұяңдық жасап тоқтап қалды.

$сия Жандосқа )зінің кішілік, бірақ сыйластық қалпынша қайтадан әзіл тастап: – Жәке, к)рдіңіз бе, Алматыны сізге жамандауға біздің к)п-к)п жасымыз, кәріміз де жол бергіміз келмейді. Енді мына Ілиястан сұраңызшы. Бұл не дер екен? – деді. Айсұлу с)здің беті )зінен бұрылғанына ырза боп, ақырын ғана сызыла созылып орнынан тұрды да, )зі отырған шет жаққа қарай бұрыла, баяу басып жүріп кетті. Ол Ілиястың Алматы ж)ніндегі пікірін білуге оншалық құштар емес тәрізді. (зінің үлкендер қасындағы еріксіз с)йлеу міндетінен құтылғанына ырза боп барады. Ілияс болса Айсұлудай емес, )зі туып, оқып, азамат боп келе жатқан қаласы, туған қаласы, бесігіндей Алматысын ашық қорғады. – Алматы, әрине, жақсы қала. Москвадан, Киевтен, Ленинградтан, тіпті Ташкенттей Орта Азияның )зіндегі қалалардан Алматыға алғаш келген кісілерден сұраңызшы. Алматының табиғаты, тау, тоғайлары, бау-бақтары, к)шелер пландары дұрыс емес, жаман деп кім айтады екен. Бәрі мақтайды, – деп )зінің шүбәсіз сенімін ашық, анық айт ты. – Бұл қаланы жаман деушілер әділ айтады деп ойламаймын, – деп қалды. Соңғы с)зінің тұсында Жандос пен Карповқа салқындау қарап, қою қасты қабақтарын түйе түсіп с)з тастаған. Бірақ Жандостың қазір мына жастармен дауласқысы келген жоқ-ты. Карпов болса Ілиястан медицина институты, үйлері, жатақханалары, лаборатория, аудиториялары, кітапханалары ж)нінде, профессурасы жайынан анық жоғары дәрежелі оқу орындарының нақтылы жайларын сұрастырып қысқа болса да қанықты, дәл деректі, орнықты жауаптар алып отырды. Айсұлу гүл бағының қасына жалғыз, ақырын басып барып, бұрын )зі к)рмеген к)п гүлдерге үңіліп таңдана қарап қалды. Бұнда львиный зев, канна, к)п бояулы георгин, алуан түсті розалар оның к)зін магнитпен тартқандай )здеріне қарай бұрып, бар жас ықыласын, сүйсіну сезімін )здеріне аударды. Ол жаңағы үлкендерді де ұмытты. (зі гүлге тақап барғанда, екінші ұзын орындықта отырған бір топ әйелдің с)здерін де естіп ұққан жоқ. Бірақ осы орындықтардағы әйелдерге қиғаш та болса жақындау отырған $сияларға мы-

нау орындықтағы әйелдердің с)здері құлақ салса естілерлік еді. Карпов Ілияс екеуі әңгімелескенде, ол с)зге араласпай отырып қалған $сия )зінің еркінен тыс бір құлағымен жаңағы Айсұлудың сыртында отырған әйелдердің с)здерін амалсыз естіп тыңдады. Бұл әйелдер т)ртеу еді. Бәрі де қырықтан асқан, жалпиыңқы, жуандау денелері бар. Бойларын онша сыпайы күткен кісілер емес. Бірақ үндері айқын, с)здері саңқылдап, күлкілері әсіресе сықылықтап, шаңқылдап шашыла шығады. $сияның аңдауынша, бұл әйелдердің ортадағы қоңырқай жүзді, жалпақ бетті, жасы елуге тақаған әйел – осы демалыс үйінде тұратын белгілі мәдениет қайраткерінің жолдасы. (зге әйелдер жоғарыдағы екінші демалыс үйінен жаңағы әйелге қонаққа келгендер тәрізді. Осы отырған т)рт әйелдің күйеулері жаңа Карповтар машинадан келіп түскенде оқшауырақ, бір беседканың ішінде преферанс соғып отырған т)рт еркек болатын. Олар $сиялар таңертең Ілеге қарай ж)нелгенде сол орында осы отырыстарымен карта соғып отырғандар еді. $лі әрекеттерінің желісі үзілмеген екен. Карпов машинадан түсіп келе жатып соларды к)ріп, басын шайқап таң қалған. – Мына кісілер таңертеңгі отырыстан әлі )згермептіау, – деген еді. Жандос сол шақта: – Бұл сурет бір күн емес, сіз бірнеше күн бойында осы беседка ішінде айнымай к)ретін сурет болады. Мен соңғы екі жұма ішінде анау жоғарыдағы екінші демалыс үйіне үш рет барып қайтып ем. Үшеуінде де кейде ағаштар к)леңкесінде, кейбір топ беседкада, тағы бір-екі топ үйдің ішіндегі қонақ жайларда, тағы бірнеше топ мәдениет адамдары салып алған стандарт үйлерде, қысқасы, т)рт-бес жерде күні бойы, ұдайы шарт-шарт картаны ұрып, сіресіп отырған преферансшыларды к)ресіз. Мен, бұл жағынан қарағанда, преферанс біздің алматылықтардың үлкен дерті, соры деп те санаймын. Кейін әлі )зіңіз де к)рерсіз, бұл бір айрықша к)ңіл б)луді, с)з етуді тілейтін жаман жай, – деген. С)з арасында сол еркектердің к)бінің әйелдері де топтоп болып, к)п-к)птен ақша салып, дамылсыз карта ойнау-

мен демалыссымағын )ткізгенситіні және де Жандос пен $сияның жүре с)йлеген жайлары болатын. (здерінің картасын аяқтаған жаңағы к)ршілес т)рт әйел киноны тосып отыр екен. Олар енді гүл бағына үңіліп тұрған Айсұлуды с)з қылады. Т)рт әйелдің бір шетіндегі аласа бойлы, қайқы т)сті, бақырайған семізше, қайқы тұмсық, қайқы ерін әйел қайтақайта папиросын аузына тістеп, Айсұлуға қоңыр бәйбішенің, ұзынша ашаң қызғылт жүзді екінші қонақ әйелдің және семіз сары, к)к к)з апайдың к)ңілдерін аударды. – Қараңдаршы, мына біреу әйелдің шашы қандай, қарағым-ау! (кшесіне жеткендей. Қос )рімінің екеуі бірдей жуан. Шашының реңі қандай еді. Қара да, сары да емес, қызғылт қоңыр түсінің )зін қарашы,– деп еді, семіз қоңыр әйел қоса с)з қатты: – Қызғылт қоңыр ма, қызғылт сарғыш па! (зінің бойы, жүзі – бәрі нәзік, сұлу-ақ қой мынау бір. – Мен осыны күні бойы бағып жүрмін. Білдіңдер ме? – деп, темекісін сора түсіп, қайқы тұмсық қара қатын енді )зінің дағдылы қалпына ауыса бастады. Ол сұлуды сұлу деп тамашалаушы емес, әр сұлуға орынды-орынсыз жала жабушы. $рбір )ңді де, )згеден б)лекше оқуы, к)ркі, сыпайылығы, тәрбие-тәлімі б)лек әйел болса, бұның )ші мен қасы сол. Неғылса соған бір күйені жақпай, бір жаланы жаппай жаны тыныштық таппайтын. Ол сол дағдысына басып, мына әйелдерге саңқылдап күле түсіп, бір тұрпайы с)зін қойып қалды. – Бұндай жерге осындай қыздар бай іздеп келеді. (зге әйелдер енді Айсұлуға қарай түсіп, әр с)зге шапшаң араласа бастады. Ашаң жүзді қонақ әйел: “ауданнан оқуға кепті ғой” деді. Семіз сары әйел қара қатынмен к)з қысысты да: – Оқуға келе ме, сені мен біздің к)зімізді шоқуға келе ме? Мынаған еркектердің к)зі түспесін де тек! – деп сақылдай күлді. Қоңыр бәйбіше қатал үкімін іріккен жоқ. – Бай іздеп келгенде де оқуға келдім, емделуге келдім, туғаныма қонаққа келдім деп жамбастай келеді ғой. Қара қатын етті қолының саусақтарын сілтей отырып, әр сұмдықты ойлап кеп:

– Осы күнде ауданда, сонау ит байласа тұрғысыз жерде неғып жүреді мұндай сұлу қыздар. Столицаға, Алматыға келу керек. Машинасы бар, жауапты орны бар, мықты қызметкерлерге тию керек, – дегенде, семіз сары қосыла түсіп: – Жақсы пәтер, кербез киім, ән-сән, би-күй, – деп бар әйелді күлдіре кеп: – соны іздемей нені іздейді бұлар, – деді. (секші қара қатын тағы да бір тың с)з тастады: – Мен күндіз осы қызды бағып жүрген жігітті де аңдадым. Бірақ ол жастау, оқушы тәрізді. $зір жетістірер жағдайы болмау керек. Сондықтан да мына қыз бойын аулақ салып қашаңдап жүрді, – деп қойды. Осы кезде Ілияс жаңағы үлкендер қасынан тұрып, гүл бағының жанындағы Айсұлуға тақай беріп еді. Т)рт әйел сырттан бірін-бірі жуан шынтақтарымен қағыса түртісіп, үн шықпай тына қалысты. Айсұлу Ілиястың тықырын естіп бұрыла берді. Ол )зін ұмытқандай гүл бағына қадалып жабысып қалған екен. Ілияс тақай бере: – Айсұлу, биология факультетіне түскенде сіз әлде ботаникамен шұғылданар ма екенсіз! Гүлдерге сіз тіпті мамандарша қарайсыз ғой, – дей беріп еді. Айсұлу оған қабақ түйе шапшаң жалт қарап, салқын к)з тастады. Ананың с)зін кекесін к)ріп ызаланғандай да. Неғылса наразы тәрізді, жауап бермей тек ананың бір с)зін мазақтай түсіп: “Маманмаман”, – деді де, оқыс жалт беріп сырт айналып, ілгері басып кетті. Ілияс Айсұлудың бұл мінезінен сасып қалды. Екінші жағынан )зінің жазықсыздығын ойлап ызаланған жайы да бар еді. (з ішінен: – Ауданда )скен қыз, жай әдеп тәрбиені білмей, тұрпайылық етті ме! – дегендей болды. Жас қыз бен мына жігіт арасындағы сырт к)зге байқалған шалғайлықты қылп еткізбей бағып танып отырған т)рт апай және с)зге басты. Сырты ұстамды тәрізденсе де, аузы әр жайға оңай барып қалатын жуан қоңыр апай жастар жайынан байлау жасап жатыр:

– $не )зіндей теңі десе дегендей студент жігіт жанасайын деп еді, к)рдіңдер ме, оны топшысымен қағып, сыртын бір-ақ берді, – дегенде, т)ртеуі бірдей сақылдай күлді. $сия осы күлкіні естіп, ендігі с)здеріне іштей ашулана құлақ салып еді. Қайқы тұмсық қара қатын )секші байлауын жасап жатыр екен. – Ондайы да тегін болмайды мұндай қыздың. “Іздегенім сендей емес шілтиген. Еркек болса, серкесі керек” дегені ғой, білдің бе? – деп, тағы да құптаса күлісті. $сия осы кезде орнынан үндемей шапшаң тұрды да, гүл бағының екінші бір жеріне барып жалғыз қарап тұрған Айсұлудың қасына келді. Оны иығынан бір қолымен құшақтап ішіне тартып, баурай жүрді. Жаңағы с)зуар апайлар к)зінше мынау жас қызға әдейі арнаулы апалық ілтипат жасап, )з қасына ертіп алды. Киноға барар алдында Карпов )з б)лмесіне кеткен еді. $сия Айсұлуды “киноға апаңды ертіп кел” деп, бұл жерден, )з қасынан екінші қамқор адамның қасына жіберді. Ішінен: “Оңаша болмасын, мынау жерде к)п түрлі к)п жан жиылатын демалыс үйінде, әсіресе кино кешінде Айсұлудай оқшау ажарлы жас қыз жалғыз болмасын”, – деп, қамқорлық, қорғаушылық ойдан туған апалық-ағалық еткен еді. Жәкең екеуі оқшау қалғанда $сия бірталай оңаша ойлайтын сын ойларын )зіне сенімді, мінезді ағаға ашып айтты. – Бүгінгі біздің қауымда нелер жақсы, мәдениетті оқымыстылар, жауапты қызметкерлер, жазушылар, мамандар арасында да кейбір оқымаған апайлар бар. Бұлар )мірде ешбір коллективте жұмыс істеп к)рмегендер. Бірақ )здерінің күйеулерімен бірге бармаған қаласы, к)рмеген курорты, жүрмеген ортасы болмайды. Театрларда бірінші, екінші қатар алдыңғы орын олардікі. Банкетте, жай қонақтарда т)рге де таласа отырысатын солар. $сіресе ательелерде орашолақ тілдерімен қысқы-жазғы мода-фасон дегендерді де айтқышыңыз солар. Кейбіреулері осы күнде күйеулерімен шетелдерге де шығатын болды. Ол енді Треневтің “Любовь Яровая” пьесасындағы профессор Горностаев айтатын: “Пустите Дуньку в Европу” дегеннің дәл )зі. (здері мектеп к)рмеген, кітап бетін ашпайтын жандар. Бірақ к)п жыл бірге тұрған тірлікте балалар табысқан. Құлақпен естігеннен

шала-пұла алған әр жайдан ала-құла түсінігі болады. Міне осы апайларыңыз... – деп Жандосты күлдіре түсіп, $сия ащы мысқылын соза түсті. – Қасіретке қарай, осы апайлар осындай жерлерде алдыңыздан к)п оралады, к)зге к)п түседі, – деді. Жандос $сияның сыншы тың ойына сүйсіне, таңдана қарап, оның жүзіне жымия, құптай тұрып бас изеді. $сия )з с)зінің Жәкеңе орынды к)рінгенін түсініп, тағы біраз ойлар қосты. – Тағы бір ащы шындық бар. Жалғыз Қазақстан емес, бүкіл Орта Азия республикаларының жауапты қызметкерлер, жауапты мәдениетті интеллигенциялары ортасын к)рсеңіз, біздің сол жаңағы апайлар бәрінде де к)п ұшырайды. Шашы, жүзі, киген киімі мәдениетті адамдар тәрізденіп жүреді. Фасонды платье-пальтолар мәдениетті кескін к)рсеткендей болады. Бірақ, не керек, ол портнойлар берген мәдениет. Ал дәлінде, мысалы, қазақты алсақ, біздің бар қауымымыздың ішіндегі ең артта қалған топ осылар. Жандос мынандай сыншы пікірге әрдайым қызыққыш болатын. Енді ол қарқылдап күлді. $сия )з ойын аяқтап келе жатыр еді. Сонысын тауыспақ болды. – Бұлар не бұрынғы халықтың дағдылы, к)шпелі дейтін байсалды мінезді, )з сыпайылық жолын білген аналар емес. Немесе бүгінгі тәлім-тәрбие қонған европалық үлгі іштеріне, бойларына сіңген адамдар емес. Ал осылардың кейде араласпайтын с)зі болмайды. $сіресе күйеулерінің бәсекесін, олардың үлкенді-кішілі дәрежесін, орын жағдайларын – қысқасы, )мірдің жабайы ж)ндекі таразысын )те жақсы айыра білетін с)зуарлар. Бұлардың әсіресе бір жаманы, қазақтың жаңа )сіп келе жатқан жас әйелдерін, жас қауымын танымайды. Түсініп аңдамайды да және оларды аямайды. К)бінің )здері қыз бен ұл туып )сірген боп отырса да, )зге жастарға ана есепті бола тұра, )сек-аяңнан олардың ешқайсысын аямайды, қорғамай қинайды. Екеуінің әңгімесінің бұл ж)ндегі аяғын Жандос кешегі күні осы демалыс үйінде белгілі халық артисі айтқан мысқыл анекдотпен аяқтатты. Ол кеше екінші этаждағы залға кірсе, бір топ тынығушы адамдар ортасында атақты артист күлдіргі

әңгімелер с)йлеп отыр екен. Ол сонда )зі жанынан қызық күлкі, мысқыл бір әңгіме шығарыпты. Кешегі сол артистің әңгімесі былай еді: – Мақшар таразысы құрылған күн екен. Адамзат жер үстінде істеген зұлымдық, сұмдықтың бәрі б)лек-б)лек таразыға тартылып, жаннамға топ-тобымен жіберіліп жатқан шақтың )зі. Енді бір сәтте сұрапыл сорын үріп алладан жарлықты жеткізіпті. “Айда, бүгін ғайбатшыларды, )секшілерді жазалаймыз” депті. Бір топ періште Қазақстанның ғайбатшы әйелдерін б)ліп айдап жүр екен. Семіз қоңыр бәйбішеге қолында от гүрзісі ұшқын атқан періште тақай беріп: “Демалыс үйінде жатқанда “пәлен артиска пәлен министрмен жақын” деп жалған )сек таратқан сенсің бе? Сен едің ғой!”– деп тап беріпті. Қоңыр бәйбіше бетін басып айғайлап: “Ойбай, оны айтқан мен емес” деп, қалшылдап шошып, зарлана беріпті. Сонда жалаңаш етіне күрзінің күйіп тұрған жүзін шаж дегізіп басып жібергенде, баж етіп айғайлап: “Оны айтқан басқа қатын, ойбай”. “Кім?” деп тағы тап бергенде: “Айтқан Гүлқаныс – Гуля дейтін қатын”, – деп бақырыпты. Гүрзі ұстаған періште екінші періштеден: “Ол қай қатын?” деп сұрапты. Сонда ол: “Анау қайқы тұмсық, қайқы ерін, ұзын бойлы темекіші қара қатын”, – дейді. Сонда баяғы “Ревизордағыдай”: “$пкел ЛяпкинТяпкинді” дегендей, “$пкел қайқы тұмсық қара қатынды” депті. Немене, бір сәтте дедектетіп, желкелеп )секші қатынды әкеле береді. Тергеуге алып жібереді. “Айттың ба, сенсің бе )сек таратқан, әлгі )секті таратқан”, – дей бергенде, )секші қатын бола ма, тана ж)неліпті. “Олда оңбайын, айтқаным жоқ. Қашан айттым, кім к)ріпті? Айтқан кісіні маған келтірші, мойныма салғызшы, тақсыр!” – деп бажылдай беріпті. Бірақ ол )зі надан, құдайдың агенттері қаталаспайтынын қайдан білсін. Дереу екі періште Кәрәмән, Катибан оң иық пен сол иықта тұрып, бар қылмысты жазып тұратын екі періште книжкаларын суырып алып, жайып салыпты. “Ш-ның үйінде айтқаның қайда? Тауда Ж-ның үйінде айтқаның қайда? Қалада Май мейрамы күні К-ның үйінде айтқаның қайда?” – деп, м)ймілдетіп мойнына салып-салып жібереді.

Содан әрі немене қылдан жіңішке, қылыштан )ткір сират к)піріне қарай қара қатынды итеріп кеп жібереді. Не керек, екі адым жерге бармастан )сек күнәлары т)ңкере ж)неліп, от дариясына күп беріп түсіпті, – деп артист әңгіме бітірген еді. Бұның ішінде )секші қатыннан ол )зінің де кегін алып, басқаның да талай есесін қайырып берген-ді. (йткені тыңдап отырған еркектің талайының қатындарын )здерімен ұрыстырып, т)белестірген тағы сол )сек анасының )зі болатын. Жандос $сияға бұл жайды соншалық қызумен күлдіріп айтты. (зінің сирек к)ңілденіп к)терілген шағында қызықты күлкі ажармен ойнақы артисше әңгіме айта білетін талантын к)рсетіп еді. $сия оны тыңдап тұрып )зінің сүйкімді, кесектеу күлкісімен жас аққанша күлген-ді. Оның есіне жаңа түсті. (секші қара қатынды бір жазушы “Всеказахстанский )сек-центр” деп атандырған екен. Кейін Нил Петрович қастарына келгенде, $сия оған жаңағы анекдотты шеберлеп айтып берді де, жазушы айтқан атақты жеткізгенде, Карпов қызыға күлді. Ол $сияға қызық бір қорытынды айтты: – Тегінде, әйелді әйел жақсы түсінумен бірге )те жақсы міней де біледі, – деп келді де, – қазіргі қазақ совет қауымындағы кемшіліктің бірі осы алуандас әйелдер жайы деген с)зді аңдағанда, ол қысқа тоқтамды бір байлау айтты. – Ондай мін де бар, бірақ сондай мінді жақсы түзейтін сын да бар екен қауымда. Былайша айтқанда, қауым ортасында у болса, соның зәрін қайыратын усойқы да бар. “Есть яд, есть и противоядие” дегендей. Удың басын жоятын усойқы жаңағы күлкі-мысқыл, мазақ-мысқыл. Ондай удың осындай оңды дәрісі және қауымның )зінен шыққаны әсіресе бағалы деді. Осыдан соң кино басталатын боп, бұлар тобы залға кіріп, артқарақ қатардан орын алысты. Бұлардың алдында екі қатардан ары Айсұлу анасымен бірге орналасқан екен. Бағанағы бір топ апай енді карташы күйеулеріне қосылып киноға келіпті. Олар Жандос пен Карповтардың артында екінші қатарда, осылардың тұсында отырысқан екен. К)шпелі киносурет әдеті бойынша үзіле берді. Алғашқы үзілген бір кезде Жандостың құлағы шалып қалған сырт

жағында отырған еркектердің ұнамсыздау бір с)здері болды. Күбірлей с)йлессе де анық естілгендері: – Қайсы дейсіңдер? – $й, жаңағы сұлу қыз дегендерің қайсы? – $небіреу бұрымы білектей екен ғой. – Қайсы-қайсы! – деп алғашқы сұраған еркек даусы тағы қатаңдай шығып: – Мен ж)ндеп к)ре алмай отырмын. Мынау біреу алдымда отырған бас мүлде сол қызыңды, бұрымы түгіл, бүтін бойымен жауып алды, – дей түсіп: – осы кімнің басы )зі, арқардың құлжасының басындай, – десіп күлісіп. – Е-е, әнебіреу ме еді, желке жағынан да бас, шаш бітімі к)ркем екен. Беті, мойны да аппақ тәрізді-ау. Қап, тағы мына бас... жауып алды, – дей беріп еді. С)з боп отырған )зінің басы екенін Жандос анық аңғарды да, артына қарай саспай бұрылды. (зіне таныс мәдениет қызметкерлерінің бір т)ртеуі қатар отыр екен. Ортадағы жаңағы соңғы үн қатып, мұның басын с)з қылған ақ шашты, жалпақ бетті егде кісіні таныды. Оның беті жалпақ болғанымен, шеке, т)бе жағы қушиған кішкене болатын. Қасында отырған қоңқақ мұрын, қоңыр шашты к)ршісі де шақша бастылау. Сол жағында отырған бір қайраткер қасқа бастау болғанмен, ол да кішкене басты кісі еді. Үшеуін де Жандос танитын. Жаңағы с)здеріне орай етіп әуелі амандас ты да, содан соң: – Сіздер жаңа менің басым туралы әзіл айттыңыздар ғой. $зілге әзіл орай болсын, – деп күлді де: – “Тегі, басқа жарыған қазақ емес едік, орталарыңызға бір тәуір бас кез келген екен, оны да с)з қып қалыңыздар” – десе, не дейсіздер, – деп, )зі де сылқ-сылқ күлді, қасында отырған $сия алдыңғы бар с)здерді естіп ызаланыңқырап отырған қалпында қатты дауыстап, )те сүйсініп қызара күліп жіберді. Жаңағы мұның мысқыл әзіліне ұшыраған топ анық ұрып жығар соққы естісе де, ол жараны күлкіге сайып, әзілдеріне жеңіл тигізбек үшін қиқылдап, сақылдап, кейбірі ырсылдап күліскен болысты. Бірақ айнала отырған жұрттың бәрі Жандостың мынау ішіңкіреп алып, бейпіл ауызданып отырған бейбастақ тұрпайы топты сілейте ұрып жыққандай жазалай мысқылдағанына тегіс мәз болысқан. Жандосқа сүйсінген к)рші отырған сыпайы еркек-әйелдер оның басына, к)лденең отырған профиліне, кесектеу

мұрны кең маңдайына, сұлу біткен үлкен басына жарасып тұрғанын еріксіз мойындасты. Оған бұл жағынан да сүйсіне қарасты. $детте )зінің пішінін )здігімен с)з қыла қоймайтын жуас, маңғаз Жандос )зінің басы туралы кейбір бірге қызмет істеген орыс дәрігерлерінің, үлкен мәдениетті адамдардың сыпайы құрмет с)здерін есінде сақтайтын. Аса мол оқымысты, білгір, қартаң бір дәрігер профессор бір шақта Жандостың мүсін-кескініне сүйсініп: – Жандос Асановичтің бас, жүз бітімі ескі Римнің патрицийлерінің бітіміндей, – деген-ді. Қазір жаңағы с)зуарларға іштей ызаланған Жәкең )зінің басын оқыстан, ойда жоқтан )зі де мына жердегі сарапқа салып жіберді. Келесі күні таңертең астан кейін Жандос Айсұлу мен Нұрбүбі екеуіне ақыл салды. – Тегі, осы демалыс үйі )зі таршылық та к)пшілік. Асы болса тек асхананың тамағы. Нұрбүбіге ж)ндеп басып беретін палауы да, баптап беретін шайы да болмай тұр толайым. Тегі, бұяқтан г)рі анаяқ, шәрдің )зі жақсы болмас па екен. Онда біздің кәрі апай, )здерің білесің, бар асын баппен ұстайды. Және шәрде Айсұлу әр жерді, мәдениет орындарын, бау-бақшаны аралаймын десе, жақын жер жайлырақ та болар. (зім де екі-үш күнде шәрге барып қайтып тұрамын. С)йтіп, меймандарым, – деп күлді де: – осы толайым менің қасымнан к)рі апайдың қасы жақсы болар, қалай дейсің - дер! – деген еді. Бұл с)зіне Айсұлу ең алдымен: “Тіпті жақсы, аға, жүдә сол жақсы” деп қалды. Нұрбүбіге мынау жердің )зіне мүлде бұрын үйреншікті емес жағдайлары: отырыс, тұрыс, жүріс, бар машықтары тараң, қолайсыз к)рінетін. Ол да ішінен Жәкеңнің осынысы, Айсұлу теріс к)рмесе, дұрыс мақұл с)з ғой деп еді. Қазір сыпайы күле түсті де: – Расында, бізді шәрдегі үлкен апайдың қасына жібергеніңіз мақұл болар, толайым тегі, – деді. Жандостың бұлай деуіне түндегі еркектердің сұқтана с)йлеген ашық тұрпайылау с)здері, мінездері себеп болды. Екіншіден, кеше кешке осында жатқан бір топ әйелдер туралы $сияның айтқан сыны да себеп болды. Енді аңдағанда

Жандос кешегі $сияның сыны мен ашуы да тектен-тек емес, бір дәл себептен туғанын ойлады. Кеше )зі сұрамаса да, бүгін енді сол $сияның сондағы с)здері де Айсұлу үшін наразы болған, оны солайша сақтап, қорғағысы келген қамқорлық ниеттен туған жай екенін жаңа аңдаған. Осымен демалыс үйіндегі ешкімге амандасып, қоштаспай-ақ Нұрбүбі мен Айсұлу қаладан жаңа келген $сияның машинасына мініп, сол бүгінге уақытша қалаға барып қайтқалы машинасын шақыртқан $сияның қасына еріп қалаға қайтысты. Бұлар жүрерде $сияға бір тапсыратыны бар Ілияс машинаға тақап келіп еді. Айсұлу оған үлкен сұр, нұрлы к)зін қиғаштау ғана бір бұрды да, тез басқа жаққа қарап кетті. Ілияс Айсұлудың кеше кешке бұдан үріккендей сырт берген мінезінен ыза тұтып қалған еді. Бұл да қырын қарап отырған Айсұлудың салқын, сұлу жүзіне томсара бір-ақ рет к)з тастады да, $сиямен с)йлесіп тұрған шағында қайта қараған жоқ. $сиядан оның сұрағаны: студенттерді, әсіресе мұның курсын күзгі ауылшаруашылық жұмысына жібере ме екен. Жіберсе қашан, қай жаққа жібереді екен? Соны жоғарғы орындардың кейбірінен сұрастырып біле келуді )тініш етіп қалды. Машина дәл қозғалар шақта Айсұлу мен мұның к)здері сәл сәтке ғана ұшырасты да, біріне-бірі болар-болмас қана бас иісіп ажыраса берді. Ілияс машинаның соңынан қарамай, кейін қарай шұғыл бұрылып кетті. Биік, сұңғақ бойлы, қою қара қас, үлкен нұрлы к)зді ақшыл жігіт таңертеңгі салқын шақта жаңа жуынып, таза киініп, ақ киініп шыққан қалпында к)ркем, сұлу еді. Киім үлгісі, тазалығы, күтімі де мұны анық мәдениетті үлкен қаланың үлгілі, )нерлі ортасының жас, түзу емендей әдемі балдырған жігіті дегізердей. Оның )з к)ңілінде )з бағасын мейлінше білетін орнықты сенімі бар. Сондықтан жаңа ғана к)з алдынан жас сұлу қыз бұған салқын қарап, бұны байқамағандай боп елемей кетті дегенге іштей )зімшіл жастық санасымен, сезімімен әлдеқандай бір ызалы кекесін сақтап қалды.

$сия түскі тамаққа демалыс үйіне қайтып келгенде, )зінен жастары үлкен Жәкең мен Нил Петровичке кішілік қызмет ете келгенін айтты. – Біріңіз демалыста, біріңіз жұмысқа кіріспеген істі тосу жағдайында болғандарыңыз себепті, мен )з мойныма бүгінгі кеште сіздер үшін бір тәуір ермек, тәуір уақыт )ткізер әзірлік жасап келдім. Білмеймін, тек сіздерге ұнар ма, жоқ па? Қысқасы, бүгін сенбі болғандықтан қазақ филармониясында үлкен концерт болады. Соған үшеумізге билет алып келдім. Қалай к)ресіздер? – деді. Нил Петрович б)гелместен алғыс айтып, қабыл алды. Ол: – Мен )зім де Алматыда осындай күндерде тұрған шағымды пайдаланып, қазіргі қазақ к)ркем)нерін, мүмкін болса, сол филармония, опера, тіпті драма театрын да к)ріп қалайын деп едім. Мынауыңызға )те-м)те зор рақмет. Мен барамын! – деді. Жандос та баяулап с)йлеп, сыпайылық ретіндегі алғысын айтты. Сонымен бірге: “Кімдер бар екен қазір, кімдерді тыңдайды екеміз?” – деп сұраған еді. Оған $сия нақтылы қанық жауап айтты. – Бүгін ең әуелі Құрманғазы атындағы халық аспаптар оркестрі, хор капелласы, Роза Бағланова, содан кейін халық әншілері арасында Камал Аманова және бар, – деп еді. Соңғысының тұсында Жәкең сәл қабақ шытып, бір жақ танауын тыжыртты. – Оның радиодағы ел құлағын зорлауы, тыңдаушыны күніне үш рет мезі қыла тұндыруы аз ба еді! Қазақтың концерті болса, )зі радио болса, Камалдың әнінің қатынаспайтын шағы жоқ. Жақында бір Камал әнінен мазасы кеткен топтың арасында бір ақын айтпап па еді: “Қазақ әні басталса, тыным алар Камал жоқ, безер боп бебеу қақсаң да, құтылатын амал жоқ” дегені қайда? – деді. $сия күлді де, осы демалыс үйінде болған шақта радиодан Камал аты аталған сайын Жәкеңнің әртүрлі )ткір сыншы с)здерімен әншіден )ш ала айтатын мысқылдарын еске алды. Ол бір кезек Камал туралы: “$йел десең еркекшора, еркек десең балғын бикеш. Не дауыс жоқ, не ән ырғағын

сезінер нәзік, биязылық жоқ. Бірақ және беймазалықта тынымы жоқ. Біздің заман тыңдаушыларының соры осы”, – дейтін. $сия мұндай қатал, аяусыз ызалы байлауға іштей онша қосылмайтын. Бірақ Жәкеңнің сыншы, )зіндік к)ргіш, сезгіш, айтқыш мінезіне дауласпай, күліп қана кешірім жасайтын. Арнаулы мезгілде Карповтың )зіне арналып б)лінген “ЗИЛ” біздің үш ашынамызды Пушкин к)шесіндегі филармонияның биік басқышының алдына алып келді. Мезгіл концерт басталуға тақау еді. Есікте, сыртта, тротуар бойында топталған жұрт к)п екен. К)п бояулы түстер концертке келген әйелдер киімдерін ең алдымен к)зге түсіреді. К)пшілігі қазақ қауымының сыпайы, мәдениетті киінген, әзірленген ажарын байқатады. Карпов филармонияға алғаш аттап кіргендіктен сыртқы басқыштан бастап есіктерді, алдағы қысаң фойені, үстіңгі үйге шығатын ағаш басқышты, тіпті директордың б)лмесін, ол б)лменің аласа т)бесін, арзаңқолды кейбір айқын бояулармен боялған қабырғаларды, б)лме бұйымдарын, бәрбәрін тәжірибелі, талапкер, мәдениетті к)збен қарап, жақтыра алмай, қомсына кірді. Кейін бұларды т)мендегі к)ріксіз фойеден )ткізіп, залға кіргізді. Бірінші қатардан қалдырған орын берісті. Халық залда к)п екен. Бірақ сахна алдыңғы орындағы адамдардың мұрнына тигендей т)ніп ентелеп тұр. Т)бесі аласа, ені тар. Жалпы, филармония үйі Карповтың к)зіне ол үшін к)птен бері ұмытылып кеткен революцияның алғашқы бес-он жылында ғана бұл жүрген жерлерде ұшырасқан нағыз аудандық клубтарды еске түсірді. Соңғы талай жылдар бойында Карпов барып жүретін үлкен астаналардың мәдениет үйлері, сахналары, бар қалпы, мерзімі мынау үйдің бір жарым ғасыр бұрын )ткен заман қалпын сақтап тұрғанын ойлатты. (мірде )з дағдысында бар нәрсеге ашық сыншы талапкер таразымен келетін іштей )те турашыл мінезін )зінің әрқашанғы қағидасы етіп алған қалпы бар-ды. Сонысы бойынша мына филармония оған әлі әзір сахна ашылғанша филармония дегізерлік әсер бермеді. Ол үшін іштей )кініш тәрізді бір сезім аңдаса да, кешірмес нәрсені кешпеу керек. Скидка бермейтінге бермеу керек.

Мынау орын филармония деп аталатын үлкен музыкалық мәдениет – вокалдық мәдениет ордасының ұясы емес деп, ішінен дәл бұл ж)нде қала иелерінің, Қазақстандағы мәдениет атаулыны басқаратын орындардың айыбына санады. Бірақ әзіргі іштегі алғашқы әсері мен сынын ол дағдылы ұстамдылығы бойынша және )те тәжірибелі адамның )зіне б)лек тәрбиесі бойынша сездірмей ішінде сақтады. Сәлден соң бұл хор капелласының орындап тұрған әндеріне бар ынтасымен қызыға, бейіл беріп қатып тыңдап қалды. $серлі, ойнақы, анық к)п дауысты )нерлі хор шын жақсы музыкалық-вокалдық мәдениет пен қазақтың ырғағы )те бай, құлаққа сондай сүйкімді естілетін халық әнін айтып шықты. Ол музыкадан, вокалдан тілейтін талапты ғана ойлап, күйге ғана берілген қалпында алғашқы номерден соң қатты қызып, сүйсіне қол соқты. Екінші номерде жас хормейстер орыс әйелінің шебер бастауымен қайнаған, қыза жайнаған, сан бұралып, біресе қоңырлап, жыбырлай түсіп т)мен кетіп, біресе шыңғырай, сылдырай шаншыла найзадай шырқап шыққан жіңішке дауысты әйелдер үндері кетеді. Кейде қоңырлай келіп қалың қою, сұлу үндер еркектер баритонынан бастарына қарай толқып ауысады. $н тағы да қазақ халқының халықтық музыкалық дарынды әсерін, шабытты к)ркем құйылысын танытты. Бұл тұста Карпов хормейстердің )неріне шын сүйсінді. Хор капелласы анық мәдениетті к)п үнді хор да, к)п бояу лы )те шебер нәзік )рнектер түзген үн, әуен, ырғақ жарастықтарын, күншуақты қайнар қызық ыстық сезім санасын танытты. Бұл номерге де Карпов )зімен-)зі боп қатты сүйсініп, ұзақ қол ұрды. $редікте ол қасында отырған $сияның және оның ар жағындағы Жандостың сәл күбірлей сыбырласып, күлісіп отырғанын аңғарса да, ж)ндерін сұраған жоқ. Капелла )неріне олар да жақсы баға бере отырып, сонымен қатар алдарында тұрған әйелдер мен еркектердің мүсін, пішін, кескіндеріне к)з салмай, к)ңіл б)лмей қоя алмады. Бұл ж)нде алғаш с)йлеген Жандос еді. Ол $сияға қазақша сыбырлаған: – Шіркін-ай, осы хор капелласының ән )нерінің жақсысы-ай. Бірақ енді мынау тұрған қазақ әйелдерінің

сонша жақсы ырғақтар тауып тұрса да, )здерінің к)бінің кескінсізі-ай! – деп бір қойды. $сия бұл тұста )зі де кейде осындағы әйелдер мен еркектердің, к)п филармонияларда болатын топтарға қарағанда, к)зге сонша қораш екенін ойлап ыза болатын. Ойына келген шындықты айтқысы келгенде бет-жүзге қарамайтын Жандос жақын тұрған әйелдерді шола с)йлеп: – Біреуі жуан, аласа, біреуі арық, сидиған ұзын. Біреуі жас, талдырмаш, біреуі арқардың кәрі ешкісіндей арса-арса! – дегенде, $сия еріксіз күліп жіберіп, )зі де қостады. – Ана біреуінің мұрны пұшық, міне біреуінің к)зі қысық. Жандос таласа с)йлеп: – Ол біреуі екі бетте болса бір сәрі ғой. Ана бір тұрған к)к кемзалдыны қараңызшы, әрі қысық, әрі пұшық! – деп ызалана мысқылдайды. Анығында, арада бірен-саран тәуір әйел жүзі болса, жаңағылардың к)птігі мыналардың тәуірлігін )шіріп тұрғандай. Қатар тұрған аяқтары к)бінше қисық. Бойлар бүкіш. Шынында, неше алуан қиқы-шойқы дейтін әйелдер к)рінді. Солардың кескінсіздігі сырттарында тұрған бірнеше еркектердің қоңқақ мұрындарын, бадырайған к)здерін, адырайған кеңірдектерін де, неше алуан сұмпайылау пішіндерді де байқатпай ұмыттырғандай. $рине, Жандос та, $сия да бұндай жайдың қалай туатынын жақсы түсінеді. Түсінгісі келеді. Тегі, капелла атаулы сұрыпталып алған сұлудан құралмайды. Талғап алған әншіден құралады. $рі ән, әрі сән бір арадан табылмай тұрғанын к)рмейсіз бе? Соны $сия мен Жандос бір-біріне айтысады да, ар жағында Жәкеңде тағы да дау қалады. – $рине, іштегі к)ңіл дауласпай тұра алмайды. Ал әншісін жисын, соған қарай таңдасын. Бірақ сонда да тымқұрыса кем-кетік, урод емесін жиса болмас па еді! Қазақстан жері кең емес пе? Облыстары, аудандары қаншалық. Халқы сонша молшылық. Сол әр тараптан, шартараптан жиып алатын қадірлі топ емес пе, бұл топ? Енді т)рт миллионға жуық қазақтан ж)ні түзу, )зі әнші қырық әйел табылмайды дегенге итім сене ме? – деп ызалана түсті. $сия мұны енді ызалана түскен мысқылшыл қалпынан дауласып бетін бұрғызғысы келмеді. Оның орайына )з тарапынан қосқаны болды.

– $рине, бұныңызда шындық та бар. Жалғыз капелла болған соң асықпай, барынша күш салып жинау керек. Осы тұрған адамдардың ішінде дауыстары тәуір болумен қатар, әр тұстан соққан телефон, таныстық, сыбайластық, к)ңілдестік ретімен келгендер де жоқ емес. Сонда бірнеше үй шаруасындағы туыстар, жолдастар әйелдері, жерлестер келмейді дейсіз бе? Белгілі ғой, осы тұрған әйелдердің к)бі арнаулы музыкалық оқу оқыған кісілер емес. Қайта к)птенк)бі дәл осы кештің )зіне шейін осы тұрған қалпында нота білмейтіні де, тек нотаның )зін танымайтыны да, музыкалық оқу былай тұрсын, элементарлық білімі жоқ күйде де келіп тұр ғой. Жандос бұған мейлінше қосылды. – Бәсе, )те дұрыс. Сондықтан да мен, оқымаған әйелден жиылуға болса, неге Қазақстанның кеңінен, к)бінен әрі әні түзу, әрі ж)ні, жібі түзу әйелді алсын десем, зорлық бола ма? – деді. Нил Петровичке атақты ұлт аспаптар оркестрі аса жақсы әсер етті. (те ұнады. Ол бірде осы залда отырған оркестрді сүйген жұрттың санасына кіріп, соларша түсінгісі де келді. Енді бір кезек, екінші жағынан, )зі жүрген, к)п к)рген үлкен астаналар сахнасында сондағы к)рушілер, тыңдаушылар алдында осы оркестр қандай тыңдалар еді деп те барлап к)рді. Ойша к)лденеңнен тұрып талабы зор, бірақ әділ таразыдай )лшегісі келеді. $рі білгір, әрі талғағыш құлақпен де тыңдап к)ргісі келді. Тағы бір кезек оркестрді тіпті шетелдерге шығарып, Карповтың )зі болып )ткен, аралап )ткен Шығыстың, Европаның кей сахналарынан тыңдап к)рсе, оркестр қандай баға ала алар еді деген түрде де ойлай, барлай тыңдады. Оркестрдің орындаған “Сарыарқа”, “Адай” күйлері ғана емес, Шопеннің, Чайковскийдің, Глинканың да к)ркем сарындары бой балқыта үндер қатты. $сіресе Карповтың қатты сүйсінгені, бұл топ соншалық к)п аспапты оркестр болумен бірге, құлақ жаратын, мазасыз, мезі қылатын қатаң дыбыстары жоқ. Ондай аспаптар жоқ. Соның үстіне, кімнің қолы, алда отырған қай шебер ер, әйелдің бал саусағы балдай үн қатып тұр. Кім екенін танымаса да, таппаса да осы оркестрдің 1-ші қобызында кей шақтарда, әсіресе жоғарғы ноталардың кейбірінде Карпов құлағы адам үнін естиді. Сонша бір жақсы әйел үні сызы-

ла созылып, қалған аспаптарға балдай оралып, үндеріне үн ширата қосып бара жатқандай болады. Оркестрдің әр номеріне Нил Петрович қатты қол соқты. Қасындағы жолдастары бұ кісіден бұрын байқамаған мерзімнен тыс сүйсінгендік білдірді. Сонысын ашыла анық байқатты. Кейін үшеуі оңаша шығып әңгімелескенде, Карпов оркестрдің бар адамының киіміне қарсы )те орынды сын айтты. – Барқыт бешпент, шалбарлар киіпті. Ол сахнадағы артист емес, жай адам киюден де әлдеқашан қалып бара жатқан бұлдың түрі. Барқытты осы күнде орта қолды дивандар қаптауға, немесе, есік-терезеге портьера етуге жұмсайтынын білесіздер. Анығында плюш, барқыт қаптаған диванның )зі де осы күнде мещандық машығы тәрізденеді. Ал бұнда сол барқытқа арзан жылтыр оқалар жапсырыпты. Кейбірі кешегі поптардың ризаларынан алынған қонымсыз бояулар. О да, әрине, тапқан ақыл емес. Жандос пен $сия сахналық киімге бұндай сын к)здерімен қарап к)рген емес еді. Карповтың олар үшін аса тың б)где талабы екеуіне де қызық к)рінді. Олар қатты ықыластана тыңдады. Карпов с)йлеп отыр: – Ал әйелдер киген тақиядағы, кемзалдағы жалпы омырау мен маңдайдағы әшекейдің бәрі қандай арзан. Ол, шынында, жылдағы елкада балалар ойыншығында жүретін арзан жылтырақтар емес пе. К)рікті деп тақияның т)бесіне тауық жүнінен қымбаттығы жоқ үкінің жүнін үйе беру тек этнографиялық, музейлік к)ріктер. Рас, бір дұрыс бар. Ол – киімдердің үлгісі халықтық үлгі, халықтың киімі дейік. Бірақ сахнаға шығарғанда оны да арнаулы суретші эскизі бойынша тігу керек. Ал суретші тек музейдегі дәлдік қалпын алмай, әр киімнің үлгісін стилизовать ету шарт. Тегі, сахналық жарастық дегеніміз жеңілдікпен келген к)ркемдікте болады. Олай болса, бадырайған сары жасыл, )зі батпиған арзан бояулар емес. Олай болмау керек. Оның орнына талғаулы, биязы, сыпайы түстермен келісті боп үйлескен жеңіл киім үлгісі шын жарастық әкеледі. Қысқасы, талантты тамаша оркестрге бүгінгі киімі лайық, к)ркем сахналық киім емес. Бұған $сия түгел қосылды. Жандос та бұрын )зі ойланып к)рмеген жай болса да, Карповтың к)лденеңнен қараған

к)зінде тың к)регендік және қамқорлық барын аңдады да, үндемей құптады. Карповтың тағы бір ойы бар екен. Ол )зі байқаған жайдан сол турасындағы шындықты да іріккен жоқ. – Екінші бір айтарым – оркестрде к)п домбыра, к)п )сіп, )згерумен к)ркем қосылады екен. Ал жалғыз домбыраға келсек, оның сахнаға жалғыз )зі күй тартып шығуға аса әлсіз, үнсіз, дәрменсіз екенін байқамай болмайды. Филармония сахнасы деген – үлкен музыкалық мәдениеттің сахнасы. Ал домбыра )зі екі-ақ ішекті, азғана ғана қоңыр үнді, әлсіз үнді аспап болғандықтан, )з орнында жұмсау лайық. Мысалы, жалғыз балалайка болса, оның шаңғырлаған темір ішегі дыбысын қатты естірте алады. Бірақ сонда да сол балалайка сахнаға жалғыз шыға ала ма? Филармония сахнасына шыға ала ма? Мандолина, жеті ішекті гитара, тіпті к)п халықтар қолданатын гармоника, баяндар ділмар айтқыш емес пе! Бірақ солар сахнаға... әсіресе филармониялық мәдениеті зор дейтін сахналарға шыға беруге бола ма, – деп бір қойды. Бұл с)зін $сия іштей онша қабылдаған жоқ. Ол домбыра жайында бұндай сын ойды, тегі, ойлап к)рмеген болатын. (зі Батыс Қазақстаннан болғандықтан, ертерек бала кезінде ауылда да, қалада, аудан орталығында да бірталай к)ңілді мәжілістер тек домбырада күй тартумен ғана )тетінін білуші еді. Сондықтан “домбыра үнсіз, дәрменсіз және қызықсыз” деп ойлап к)рген емес-ті. Ал бар нәрсеге )зі де сынап қарағыш және )згенің тың, сын ойларын аңдағыш Жәкең үндемей жеке ойланып қалды. Ол бір сәтке )зін Карповтың орнына қойып ойланғанда, “солай болса боларлық-ау. Бұл кісі тың құлақпен к)лденеңнен қарап отыр. Біздің үйреншікті болып кеткен, сынсыз қабылдайтын кей жайымызды оқыстан қапысыз дәл к)ріп отыруы да мүмкін” деп ойлады. Концерт біткеннен кейін үшеуі бірігіп машинаға міне бере айтысқандары филармонияның үй-жайы болды. Оны Жәкең аямастан қатты қорытты. – Бұл үй біздің астанамыз Алматының, қырық жыл жасаған мәдениетті республика дейтін Қазақстанның бүгінгі ұяты деуге батылым барады, – деді. Ол аса қатты ашумен айтылған )кім еді. Бірақ қамқорлықтан, филармонияның )нерлілерін аяп намыс-

танудан, сүюден туған ашулы )кім екені даусыз. Мұндай қорытынды бір ғана ауызбен, бір-ақ с)йлеммен соншалық салмақты айтылғандықтан, Карпов та, $сия да үндемей отырысып қалды. “Дұрыс деудің, дәл деудің” енді қажеті де жоқ еді. Осы кештен т)рт-бес күн )ткен соң Жандос қалаға барып, бір қонып қайтты. Ол бұл барған сапарында Нұрбүбі мен Айсұлудың )з жерлеріне қайтатын жайымен байланысты барған-ды. Айсұлу Жандоспен стол басында бірге отырып, )зінің мұңайған жүзімен к)ңілсіз хабарын айтты. – Оқуға түсе алмадым, аға. Университетке емтихан ұстай алмағаным )зіңізге мәлім еді, – деп бір тоқтады. Жандос білетін. Университеттің биология факультетіне к)п жастармен бірге емтихан беріп жүрген шақтың )зінде физика мен химия екеуінен де орташадан артық баға ала алмаған. Биология факультеті үшін ол ең байлаулы, салмақты пәндер. Араласып, болысып к)рейін десе де, қабылдаушы комиссия Жандоспен жылы с)йлеспеді. Айсұлу биыл к)ктемде аудан орталығындағы онжылдықты бітірген. Жақсы да бітірген еді. Оның орташа деген бір бағасы жоқ-ты. Бірақ, амал не, аудандағы мектептің физика, химия кабинеттері құрал-аспапсыз, тәжірибенің бәрі ауызша құрғақ с)з. Және, шынын айту керек, бұл бітірген қазақ орта мектебінің дәл осы екі пән ж)нінде оқытушылары да мықты болмаған. Жандос бұның бәрін жақсы түсінеді. Айсұлуды мінепсынап, сәл де болса кінәлап с)з с)йлеген жоқ. Тек қана: – $й, Айсұлу-ай, сенің бітірген орта мектебің к)п жағынан анық мәнінде толық орта мектеп те емес қой. Сен білім порциясын к)ңіл қанағаттанарлық етіп ала алмадың ғой. Ол үшін амал жоқ, саған да, маған да кінә жоқ. Бірақ басқа оқудың және де орайын таппадың ба? Техникумдар, курстар қалай боп шықты? – Мен техникумға түспеймін. Солай байладым. Артық жыл )лтіргенмен не пайда? Не қылсам да ВУЗ-ға түсуге күш саламын. Уақытымды )лтірмес үшін енді қысқа жақын осында тағы келіп, сырттай оқитын б)лімге түсуге байладым.

Бұл жайларды айтқанда Айсұлу Жандоспен жақын аға, әкедей к)рген, барынша сырлас жанға с)йлейтін шыншыл жүзімен әдеттегі аз с)зділігін жеңіп, жаңағыдай бірталай ашыла, байлай с)йлеген. Бұл ой да, байлау да Жандосқа орнықты к)рінді. Ол енді Нұрбүбіге )з мәслихатын қоса ұғымды етуді ойлады. Айсұлудың оқу жайын үй іші боп ақылдасып шешкен есепті болсын деді. Сонымен, ашаң, сұрғылт жүзінде тұңғиық мұңды қара к)зі еріксіз сыпайылық қалыпты ойлататын Нұрбүбі келінінің жүзіне салмақпен қарады. – Олай болса, бір айдан бері бұл қаладағы оқу жайын Айсұлу екеуміз біліп баққанымыз осылай болды ғой. Осы Айсұлу айтқандай қорытқанымыз да мақұл болар, Нұрбүбі. Бір-ақ нәрсені келісіп алайық. Айсұлу не қылса да ілгері жоғары оқуға түсетін болсын. Орта мектеппен тоқтап қала к)рмесін, – дегендей қамқорлық ойын баяндағанда, Жандос Айсұлудың бұған бағына құптай қараған аса шыншыл жүзін аңдады. – Айсұлу түбінде оқымысты адам, жақсы адам боп шығады. Білімді адам болады. Мен мұның болашағына сенемін. Дүние, тіршілік жағынан онша қысылып жатқан жайың жоқ, Нұрбүбі. Колхоздағы үйіміз, күйіміз жақсы дедің ғой. Жалғыз Айсұлу емес, келесі жылы онжылдық бітірген соң анау балаң – Арманды да не қылсаң да жоғарғы оқуға жібер. Міне, әке үмітін, арманын ақтау деген сол болады, – деді. Бұл с)здің ар жағында к)п мән болатын, Нұрбүбінің к)зі жасаурап, )ңі ақшыл тартты, жүдеңдей түсті. Қабағын шытынып қалды да, қарсысында отырған Айсұлудан жүзін тайдыра берді. Жандостың және әке деп еске алғаны Нұрбүбінің Отан соғысында қаза болған күйеуі Сапардың ж)ні болатын. Ол майданда ерлікпен қаза тапқаны бұлар ғана емес, бар ауданға, облысқа да мәлім. Сол жақсы әке соғысқа кеткенде бұл балалар – Айсұлу мен Арман жастай қалған. Соғысқа аттанар шағында Жандосқа ауданнан жазған хатында Сапар )зінің балаларын әсіресе к)п-к)п тапсырған еді. (зінің баласы жоқ Жандос содан бері кейде )зі ауданға бұлардың үйіне аз уақытқа барып та қайтып жүрді. Нұрбүбіге қолы

келген к)мегін де к)п етті. Жас қалған Нұрбүбі балаларын сүйіп, сақтау арманымен болды да, күйеуге тимеді. Сапар болса, Жандос түстік облыста емхана басқарған бас дәрігер боп істеген шағында бұның әрі к)мекшісі, әрі жандай к)ретін іні-досы болып фельдшер Сапар к)п уақыт бірге еңбектес болған. Жандостың мынау отырған екі қонақ әйелімен сондайлық байланысы аға, дос к)ңілмен жалғасқан туғаннан бетер жақындығы болатын. Ешкімге Алматыда жүрген шағында ақыл салып к)п с)йлеп, сырын ашпаған Айсұлу Жандосқа )зінің қиыншылығын да, үмітін де, байлауын қысылмай айта алған-ды. Оған Нұрбүбі мен Жандостың )зінен жасы үлкен осы үй иесі болып отырған, қазір самауыр қасында мол денесімен иелік, үлкендік ажар танытып отырған Ақыш апай да ақыл берген. – Жәкеңе барыңды айт. Оған айтпай, кімге айтасың. Не байлау жасасаң да Жәкеңнің айтқан ақылымен байла, – деген с)зді соңғы күндерде Ақыш апа да, )з анасы Нұрбүбі де жиі айтып, )здерінше ж)н сілтей жүрген-ді. Айсұлу бұлардан нақтылы кеңес ала алмаса да, кейбір ақыл с)здеріне ішінен сыпайы ғана, ақырын ғана күліп қойып баға берсе де, анық шешім с)зде олар айтқан жайдан аулаққа кеткен жоқ. Жандос осы қонақтарын вокзалға апарып вагондарына мінгізіп, нәрселерін )з қолымен тиісті орындарына қойғызып беріп, сапарларына шығарып салып қайтқан-ды. Қалада болған шағында ол бір жаңалық хабар естіген екен. Кешкі астың алдында дағдылы гүл бағы орындығының қасында отырған $сияға ұшыраса бере сол хабарын айтты. – Сіз естідіңіз бе, мен бүгін біліп қайттым. Кеше ме, бүгін бе, бюрода қаралып, Нил Петрович обком секретары болатын боп тағайындалыпты. – Қай облыс деп естідіңіз? – Менің естігеніме қарағанда түстікке бірінші секретарь боп баратын тәрізді. $сия құптай сүйсініп бас изеді де: – Дәл айтасыз, мен де солай деп естідім. – Сіз кімнен естідіңіз? – Осында демалыс үйінде тұрған адамдардың бәрінің қайдан келгенін, қайда баратынын, кімде-кім екенін елден

бұрын біліп қоятын сестра-хозяйка емес пе! Ол кісі үндемей жүріп барды біліп, ақырын ғана, қысқа ғана “солай бопты” деп қоятын жайы бар ғой, Нина Николаевнаның. Жаңа сол кісі айтты. Осыған байланысты $сия )з бетімен Карпов ж)ніңде сәл бір жабырқау ой ойлап қалды. “К)п күндерден бері бірге жүрміз. $р жайлардан ашық с)йлесеміз. Біз де партия мү шесіміз. Қайда баратынын )зі бұрын да сезген болу керек. Бізге тым құрыса шет-жағасын айтып білдірсе не етуші еді!” – деп ойлаған. Жандос $сияның бұл алуандас с)зін естігенде оны онша қостап, құптаған жоқ. Ол Карпов мінезін сабырмен ұғынды. Тегі, Карповтың жаратылысындағы және )мір дағдысындағы ұстамдылық, қажет түрдегі беріктік осылай болу керек деп аңдады. $сияға айтқаны: – Мәселе шешілмей тұрып, секретарь болмай жатып “мен сондай болсам керек” деп достарына айтса, лайық болар ма еді? Егер бола алмай қалса, сол с)зін естіген )зіміз болсақ, оның аузынан шыққан алдыңғы долбар хабарын жеңілдік к)рмес пе едік. $сияның алғашқы ойы оның жастығынан және )зінің әр кезде сеніскен жолдастыққа шыншыл, турашыл және жастық к)ңілінен туған болу керек. Жәкеңнің жаңағы бағасын естігенде, ол )з ішінен )зін есепке алып, )з-)зін сынай қалды. Сыртқа шығарып айтпаса да, ішінен: “А, мен асығыс ойлаппын-ау. Жауапты адамдар шын мінез, сыр мінезде ұстамды келеді. Сәл сараң сырлы болу саясат адамына шарт та шығар. Тегі, менің )з тәжірибем әлі де дәрежеге жетпегені, толмағаны бар ғой”, – деп ойлады. Кешкі астан кейін Карпов екі танысымен бірге шығып, қоңыр салқын аллеяда баяу басып, сейілмен келе жатқанда, )з ж)ніндегі жаңалық хабарды )з аузымен айтты да, Жәкең мен $сияны іштей ырза қылды. $сиялар естіген хабарға оның қосқаны: – Менің түстікке баратын болғаным бюрода шешілді. Бірақ дәл онда баруым кейінірек болады. Қазір облыс мақта жұмысына қатты қызумен әзірленіп, кірісе бастапты. Бұрынғы бірінші секретарь облысты аса жақсы білетін, к)п шаруасын ауданда, облыста істеп, аса жақсы басқарған тәжірибелі адам к)рінеді. Мақта жұмысына мығым ма-

ман басшы деседі. Сонымен, мынау науқанды сол кісі )зі аяқтасын. Қызу науқан үстінде басшылықтың ауыса қоюы орынды да, оңай да емес қой. Ондағы бірінші секретарь сол жұмысты аяқтап болғаннан кейін... жаңа қызметке ауысатын бопты. Кейіннен тағы анықталғаны – Карпов бір ай шамасына орталықтағы үй ішіне соғып, теңіз жағасына біраз уақытқа демалысқа барып қайтпақшы. Осыдан кейін де Карпов қалаға күнде таңертең кетіп, ұдайы кеш қайтып жүрді. Бұл уақытта ол )зі баратын облыс жайынан к)п деректер, түсініктер, нақтылы жоспар, міндеттер жайларынан хабардар болу талабында. Күн сайын ол Орталық партия Комитетінің не секретарьларымен немесе б)лім бастықтарымен с)йлеседі. Министрлер Советінде жиі болады. Госплан бастықтарымен де бірнеше сағаттарды арнайы б)ліп кеп с)йлесті. Солармен қатар ол облыстың жайын ағарту министрімен, денсаулық министрімен, мәдениет министрімен де жүз к)рісіп, ұзақ-ұзақ с)йлесіп шықты. Ол Академияның президентімен де ұшырасып, қанықты мол с)йлесіп шыққан еді. Демалыс үйіне қайтқанда с)з арасында жай ғана айтқандай боп “к)рістім, с)йлестім” деп қояды. Кейде “толық с)йлестім, қызық с)йлестік” деген сияқты жайлар айтады. Бірақ сондайлық қысқа ғана тұжырымды жарым с)йлеммен ендігі жүрген жайларды білдіреді де, одан әрі жазылып, ашылмайды. Жәкең мен $сияға жаңағыдай )зі айтқан с)здердің ар жақтарын қазбалап сұрастыруға орын да қалдырмайды. Қабақ, үн, ажар әр мінезге шек қойып, әр с)зге де жиек белгілегендей тоқтау салып қояды. Ал облыс ж)нінде Карпов бұл күндерде к)п деректер біле жүрген. Облыста 940 мың халық бар. Оның 44 проценті қазақ. К)п проценті )збек, 30-ға тарта ұлт бар. 15 аудан бар. Үлкен )ндіріс кендері де, шикізат қорларымен мықты завод, фабрикалары да бар. (ндіріс техникасы мығым облыс. Оның үстіне ауыл шаруашылығы және де әр сала балғын, мығым. Бар Қазақстанның мол мақтасын жалғыз осы облыс береді. $сіресе бұл облыс малға бай. Қой заты к)бінше алтын туатын қарак)л қойлары. Облыста ғылым, мәдениет ордалары да бар. Жаңадан ашылса да, облыс қана емес, бір

республика да емес, Одақ к)лемінде де үлкен орны болатын аса қымбат мамандықтарды білдіретін технология институты бар екен. Ертеде артта қалған шығыстық елдің оқытушылар, мектептер қатарларын молайтып, қамсыз ететін педагогика институты бар. Облыста театрлар, к)ркеменерпаздар күштері және жақсы. Қала Баскенттің )зі республикадағы үшінші орынға жеткен. Ерте заманда революциядан бұрын тек уездік қала болған Баскент қазір 150 мыңдай халқы бұрынғысынан 6-7 есе ұлғайған индустриялы, к)п құрылысты қызық қала, )нерлі қала боп қатты )сіпті. Бұл қалада Алматыдан әлдеқайда к)п )ндіріс ордалары бар. Қорғасын заводы, цемент заводы сияқты болашағы зор, бұл күнде де 3-4 мыңдай үлкен жұмысшы, маман коллективтері бар заводтар отыр. Облыстың бюджеті де миллиардқа тақау. Кейбір кішігірім к)ршілес одақтық республиканың шамасына бір )зі барабар келгендей салмағы зор облыс ауқымы байқалады. Сонымен қатар жаңағы аталып )ткен барлық саланың бар арынды, маңызды к)п үміт арттырар қымбат жақтарымен, қасиеттерімен қатар, әр сала тіршіліктің бәрінің де әр алуан бүгінде айқын тұрған жетіспегені, қиыншылығы, қайшылығы, қателік, олқылықтары да жетерліктей. Карпов облысқа бармас бұрын Алматыға келгеннен бері )зінің бұрыннан бойына жиған білімі, тәжірибесі әр жайға бойлағыш салмақты, сыншы ойы бойынша )зі баратын облысын осылайша орталықтан, әзірше жырақтан зерттей танумен жүрген-ді. Қазір оның жалғыз чемоданынан басқа бірнеше қосымша семіз-семіз папкалары )зіне б)лек үлкен бір чемоданды толтырған. Осындай )мірлік тың міндетке, міндетті еңбекке ой жігерімен, ерік талабымен ауыса бастаған Нил Петрович Карпов енді Алматыдан жүретін болып еді. Дәл қоштасарда Карпов бұндағы таныстарына жақсы бейіл к)рсетті. $сияға айтқаны: – Сіздермен осында танысып, с)йлесіп жүру, маған таныс емес әр жайларды білу аса қадірлі болды. Қазақ совет жұртшылығының сіздей боп )скен салмақты, білгір, мәдениетті жас әйелімен танысу маған )те бағалы. Түстікке келсеңіз, кей сапарыңыз солай бастай қалса, біз үшін қымбат қонақ боласыз. Сау болыңыз, – деді.

Жандосқа қоштасар жерде де ол біраз ойлар айтты: – Сізді мен )зім қызмет істейтін майданда әр кезде ұшыратсам ырза болар едім. Жандос күліп: – Ұшыратуыңызға болады. Себебі түстікпен менің байланысым к)п. Бұрын мен онда к)п уақыт қызмет істегенім де бар. Және сіздің уақытыңызда түстікте денсаулық мәселесі ж)нінен бірталай үлкен шаралар істелуі жайында және де мазасыз ойлар айтуыма болады. Карпов оған бас шұлғып күлді де: – Міне, міне, сол мазасыз ойларыңыз керек, – деп, алғашқы с)зінің шешуін с)йледі. – Шынын айтайын ба, сіздегі бір скептик маған к)п оптимистіктен қажетірек к)рінді. Біздің )мірде к)п ауызбен к)п-к)п айтылатын күндегі оптимистіктен кейде сараң сыншылдық, сол сіздегідей скептик керегірек, пайдалырақ тәрізденеді. $рине, )мірдегі бар жай, бар дүниеге сіз олай қарамайсыз да және сіздің кей сындарыңызға қарсы айтатын дау да к)п болар. Бірақ сізде сол әділ шыншылдықпен байланысты болған сыншылдық мен үшін қымбат жай есепті, – деп с)зін аяқтай берді де, – ал соның бәрі үшін сізге рақмет. Түстікке, )зіңіз туған түстікке жиі келіп жүруіңізді тілер едім. Және келген сайын менімен ұшырасуды серт етуіңізді )тінемін. Ал түстікке шынымен жиі келіп жүріңіз. Сіз қашан, қайда барамын десеңіз еріктісіз. (йткені қазір пенсиядағы сіз анық еркін құссыз ғой, – деп күлді. Жандостың қолын ұзақ та қатты қысып қоштасты. ЕКІНШІ ТАРАУ (Бұл б)лімше бұрын жазылған материалды тыңайтып, романша жаңартып, )сіре пайдалану қалпында құралатын болады. Бұрын жазылған Оңтүстік ж)ніндегі біраз деректі жайлар осы б)лімнің негізгі мазмұны болады. Тақырыбы да сол бұрын жазылған шығармалар іргесінен тарайды).

Ш)лді шүлен етіп жатқан үш аудан сан мыңдаған ер, әйелдің, мектеп балаларының, сансыз к)п жастардың және үлкендердің селдей мол күшімен мақта теру жорығында. Үш ауданның бар совхоздары, колхоздары б)лімдерімен, фермаларымен қатар салысқан, тайталаса сынасқан, кезек озысқан сан цифрлар қарбаласында. Бұл шақта қала халқы мен колхоз жұртшылығы, әр алуан ғылым саласынан басталған мамандықтар мен партия, совет басшылығының, ауыл шаруашылығы )ндіріс мамандарының, к)п ұлтты жандардың бәр-бәрінің тұтас майдан үстінде айырмыстары жоғалып, қосылыса араласқан шақтары. Бүгінгі күн де соңғы онкүндіктің бәріндей бұл ш)лістанда ашық, ыстық ұзақ күннің қалпында, әр жанға үздіксіз қайрат еңбек жағдайында жүріп жатқан. Сол қатарда “Қызыл жұлдыз” колхозындағы орта мектептің үйінде Алматыдан келіп орналасқан дәрігерлік институтының мол коллективі болатын. Жалғыз қабат темір шатырлы кең, ұзын ақ үйдің залы ғана емес, ұзын коридорына шейін, барлық кластары, кабинеттеріне шейін бұл күнде қатар-қатар т)сек-т)сек тапшандарға толы болатын. Тек қана мектептің селдір бақшасы жағынан кіретін кішілеу есіктің алдында аз к)лемді қысқа ғана коридор бар. Онда т)сек жоқ. Тек бір-екі орындық пен ұзынша скамья тұр. Коридор ар жағында кішілеу б)лменің есігі ашық. Осы кірер есік, коридордың жанында ішінде к)рінген адамдар саны аз болса да, ажарларына қарағанда да, дәрігерлік к)мекке келген жандар екені байқалады. Анығында, мектептің осы мүйісі директордың бұрынғы кабинеті, қазір дәрігерлік пункт ке айналған. Тек институт коллективінің )здері ғана емес, осы науқан үстінде “Қызыл жұлдыз” мақта далаларына келген барлық жұртшылыққа алғашқы ем-к)мекті беру үшін осы жерде бір кішкене б)лме мен мынау кішкене коридорда дәрігерлік пункті орналасты. Дәрігер боп істейтін медицина институтының ішкі науқастар ж)ніндегі оқытушысы орта жасты, белгілі дәрігер Петр Иванович. Ол )зіне к)мекке биыл келген студенттер, шәкірттері арасынан бесінші курс студенті саналатын Ілиясты алған.

Қазір Петр Иванович ауданнан дәрі-дәрмек әкелмек боп кетіп қалғанда, бүгінгі келгендерді Ілияс жалғыз қабылдап қарап жатқан. Бұндай орындардың дағдылы айнымас келгіндері бір-екі қазақ пен орыс кемпірі коридорда отыр. Солардан б)лек бір аяғының етігін шешіп, қан аққан жалаңаш жілігін үлкен ақ орамалмен ораған күйде ұзын, балғын денелі, т)гілген қара дудар шашты, қара торылау, қалың қабақты қазақ жігіті отыр. Ол қабағын шыта түсіп, жағын тістеніп қояды. Сәл делдиген танаулары кейбір қабақ шытынған, қатаңдау тыныс алған шақтарында желбірей түсіп басылады. Ол кезек күткеніне ызалы ма, әлде аяғының жарасы жанға батып қатты ауру үстінде ме, әйтеуір тынымсыз сазара түскен ызалы қобалжу үстінде. Т)ргі б)лмедегі Ілиястың кейбір әрекеті ол отырған орындықтың шетінен к)ріне түседі. Ілияс )зі құрбылас бір орыс студентінің қолын қарап дәрілеп, соны ұқыпты түрде таңып берді. “Екі күннен соң тағы кел, Вася!” деп, құрбы студентті иығынан бір қолымен қаға түсіп, есікке қарай ұзата берді. Ілиястың қазір коридорға қараған жүзі, күнге күйген ақ сұр жүзіне алашабыр қоңырқай бояу араласыпты. Бет ұштарының күреңіткен қызғылы бар. Ақ халат пен дәрілік ақ қалпақ киген қалпында ол қазір анық мамандық ісіне к)птен бейімделген, ысылған жас дәрігер тәрізді. Қаладағы ұқыпты күтімді жас жігіт бүгін де сақал-мұртын, иек-еріндерін ағарта, сәл к)кшілдендіре қырған екен. Ақ қалпақ астынан к)мірдей қара шашы жаңада күзелген қалпында жылтырай тікірейе к)зге түседі. Ол жаңағы )зінің Вася деген жолдасын шығара берген шақта есік алдына шапшаң дүрілмен сатырлай шықырлап бір машина кеп тоқтай қалған еді. Енді аңғарса, сол машинадан түсіріп, бір-екі кісі к)мектесіп әкеле жатқан қатаң ауру қарбаласты жүрісі байқалды. Вася шығып та үлгерген жоқ еді. Келе жатқандарға жол беріп, ол коридор есігінің жанына жабыса тұрып қалды. Кірген топтың алдында “Қызыл жұлдыз” колхозының екінші бригадасының бригадирі, Ілиясқа таныс Зәуре апай келеді екен. Ол )зінің бір иығына аурудың бір қолын артып, )зі еңкейе түсіп ауруды құшақтап алған. К)теріңкірей келеді. Аурудың екінші жағында колхозшы жас қыз – қара шашы бетінің жарымын басқан, шолақ тұмсық, ала к)здеу қап-қара қыз еді. Ол да ауруды екінші жағынан сүйемелдей

кірген. Осы екі колхозшы әйелдің ортасында )ңі аппақ боп қашқан, ұзын, қызғылт қоңыр шашы жалғыз тарау боп оң иығынан асып, тізесіне дейін т)гіле шұбалып кеткен, қабақтары шытылып, екі к)зін жұмып, қатты қиналып, ыңыранып келе жатқан )згеше сұлу жас қыз к)рінді. Ілияс танымай қалып еді. Енді аңдаса, бұрын к)рген адамы сияқты. Бірақ әлі дәлді кім екенін аңғарып болған жоқ. Оның оң қолы топшысынан оқ тиген құстың қанатындай ортасынан сынғандай салбырап кеткен. Жаңада )зінің кезегі жетпегеніне ызалана түсіп отырған ұзын скамьядағы дудар шашты қара жігіт енді Ілиясқа қарай бірдеңе күңк етіп: “мені қашан?” – дей беріп еді. Ілияс жауап айтуға да үлгірген жоқ. Ол мынау келген науқасқа шұғыл к)мек керек екенін айтып болмай-ақ, орта жасты, )ткір к)зді, омырау еркін мінезді Зәуре апай дабырлап с)йлей берді. Ілиясты бұрын бірнеше к)ріп, бір-бірінің түстерін таныса білісетін қалпы бар еді. – Қарағым інім, атыңызды ұмытып тұрмын, айып етпе! – дей бергенде, Ілияс басын шұлғи түсіп: “Ілияс” деп қалды. С)йткенде ауру қыздың үлкен, сұрқай, сәл шошақтау келген ұзынша нұрлы к)зі аз ашыла түсіп еді. Ілияс енді таныды. Ол Айсұлу екен. Қыз “Ілияс” дегенде, құлағына таныс ат болғандықтан к)зін ашты ма? Енді ол да дәрігер жігіттің )ңі-түсін жанына батқан дене азабы үстінде сәл шырамыта берген еді. Зәуре әлі де дабырлай, асыға және омырау ете т)ргі б)лмеге қарай тобымен баса беріп: – Шырағым Ілияс, менің мынау қызымды шапшаң қарамасаң болар емес. Қолының мертігі, сынығы ма, білмеймін тіпті. Сондай аял ете к)рме! – дей түсіп, Ілиястың )зін кимелей шегіндіре қозғап, жоғарғы б)лмеге бар тобымен кіре берді. Ілияс )з орнына, ауыз үйде отырған жігітке к)рініп тұрған бұрышына шегініп барып тұрды да, ж)н сұрады. Зәуре айтып жатыр. “Барлық соңғы күндерде “Қызыл жұлдыз” колхозының т)рт бригадасы ішінде алда келе жатқан звено осы қызымның, мынау Айсұлудың звеносы еді”, – дегенде, Ілияс Айсұлуға тағы к)з тастап еді. Қазір оның жаңағы аппақ жүзіне енді сәл қоңырқай араласып, шымырлап қызыл толқын қан ойнап, қабағы шытынып,

қатты ауруын “ойбай” демей, “байбай” демей, тек қана бір үн, бірқалыпты әр ырғақты үнмен “о-о” дей береді. Зәуре әлі сапылдаған үнімен с)йлеп жатыр: – Мақта тергіш машинаның үстінен бір топ мақтаны құшақтап түсірем дегенде, асыққаны ғой, қапылыста құшақтаған мақтасымен сүрініп кетіп, биік машинаның үстінен ұшып түскені. Жаңа ғана к)з алдымда, қарашы, міне, қарашы. Содан қолы сынды ма, шықты ма, білмеймін. Осы оң иығымен к)зімше құлап еді, жері құрғыр да қатты еді. Кәне енді, міне, )зің... – дей түсіп, екі әйелдің құшағынан әдейі босаған Айсұлуды Ілиясқа қарай жылжытып б)ле берді. Айсұлу “қолым, о-о” дегеннен басқа түк айта алған жоқ еді. Ілияс әуелі сенімді дәрігер Петр Ивановичті тосса деп бір ойлап еді. Сынған болса, )зі ойдағыдай емдей алмайтынына күдіктенген. Бірақ сонда да сынық па, не екенін білу керек. $лде уақытша укол жіберіп ауруын басқандай тыным таптыра ма! Қалай да к)ру керек. Сонымен, аз бүктелген, уқаланған ақ кофтаны омырауынан ұстады да: “мынаны шешу керек”, – деп Зәуреге қарады. Айсұлу шошынғандай сәл тартынып қымсына түсті де, сол қолымен жасқанғандай болып, шынтақ жағын к)рсете берді. – Осы тұс, мына жер. О-о, сондай-сондай... – деп, талықси артындағы Зәуреге сүйене берген. Зәуре қасындағы қызға иек қақты да, Айсұлудың кофтасының түймелерін ағытып, шапшаң ғана Айсұлудың қарсылығына қарамай, ауырсынған ыңқылын да тыңдамай, кофтаны оң қолдан екеулеп шапшаң шешіп алып, енді басынан да сыпырмақ еді. Ілияс: “Болады, жетеді!” – дей берді. Айсұлу да омырауындағы кофтасын босаған жеңмен қоса қысып, )зінің томпақша т)сінің үстінде ұстап қалды. (ңіжүзі маңдайына шейін, иегіне шейін жұқа қызылмен кешкі қызыл күн шалғандай бір толқып қызарып кетеді де, біресе қайтадан ағарып, сұрлана береді. Қалайда оң иығы аппақ боп ашылып, оң қолы салбырап Ілиястың алдында тұр. Бұл кезде Ілиястың к)зі жас қыздың мертігі не екенін аңғарып, ол ішінен сәл жұбанып та қалған еді. Сынық емес

екен. Және иық емес, топшы шынтақ. Шынтағы шығып кеткен. Қатты үңірейіп тұрған ойылған қуыс шынтақтың орнында айқын білініп тұр. Оң қолдың шынтақтан т)менгі жағы мүлде үзіліп түсердей жансыз босап қалған. Жас жігіттің алдында иығы, омырауы ашылу Айсұлуға ауруымен қатар қатал батқан қоса дерт тәрізді. Ол енді Ілиясты әлдеқашан есіне түсіріп біліп тұр. Тез бірдеме, не де болса болса екен, )зін амалсыз Ілиястың еркіне берді. Ілияс мұның салбыраған оң қолын шынтақтан т)менірек білегінен ұстап тұр. Сондай жылтыр майда, үлбіреген мрамор жылтырлығындай сүйкімді ет білінді. Иығынан т)мен қарай аппақ қолына к)зі түсіп еді, Ілияс )мірінде әйел қолының мұндайлық ақтығы мен сұлу бітімін, сом сұлу бітімін к)рмеген-ді. Ол тек Москвада экскурсияда болған шағында ескі грек сұлуларының иық, қолдарын осындай мүсіндеген Европа ғажайып скульптор суретшілерін бір сәтке еске алып, салыстыра берді. Зәуре мен қара қыз кейініректе серпіле тұрып қалған. Қыздың оң иығы ашылған қалпында сол иықтан асып түскен қалың қызғылт қоңыр, сәл алтын сарғышы аралас жуан бұрым да к)лденеңнен )згеше жарастықпен к)рініп тұрған. Дәл осы суретті ауыз үйде скамьяда )з жарасымен отырған дудар шашты, зор қара жігіттің к)зі бір шалып қалып еді. Ол кейін аяғын сүйретіңкіреп, скамьяның шетіне қарай арқасымен созыла к)теріліп, енді дудар шашын артына қарай баса қайырып тастап, суық к)зі қазір )згеше сығырая қадалып, Айсұлудың ажарынан басы айналғандай, елтігендей еңсесі кетіп, к)з ала алмай қалды. Ол Ілиястың қолын к)рмейді. Айсұлудың қолының сынғанымен, мертіккенімен ойы б)лініп отырған жоқ. Тек қана )з ішінен “Бұ не деген сұмдық сұлу! Бұ қайдан шыққан перизат. Бұ кім, толайым тегі, әкем-ау!” дегендей, етті иегі т)мендеп, аузы да ашылып кеткенін байқамады. Тек к)зімен Айсұлудың жүзін, мүсінін құштарлана, құмарта жұтып жібергендей. Айсұлу болса: “Ұзақ азап дертке ұшырадым. $лде )лем бе, – дегендей. – Тым құрыса апам... үйдегі Арман білсе...” – деп, Зәуреге қарай енді бір )мірмен қоштасардай бұрыла беріп еді. Дәл осы шақта сынғанын да, не қылғанын да білмей, ауруы да биттей бәсеңсімей, жанын суырғандай қинап тұрған қолын сол қолымен сүйей сипамақ болып еді.

Осы шақта иығынан т)мен тағы бір қол ақ жұмыр білегін қатты қысты да, дәрігер жігіт қолы шынтағынан т)менгі салбыраған білегін және де темірдей қатты қысып алды. Қыз қабағын шытып: “О-о”, – деп ыңырана бергенде, жаңағы екі қол барынша қатты жаудай жұлқа тартып қалды. Айсұлу құлап жығыла берді. Зәуре де, Ілияс та бір қолын босатып, оны құшақтай беріп еді. Жұлқып тартып қалғанда, қылышпен шапқандай қатты зәрлі шаншып кеткен ауру да )тті. Дәл сол сәтте шынтақ ұйып, талып, бұрынғы ауруынан арыла да берді. Жігіт қатты ауырта жұлқа тартып, т)мен басып қалғанда, шығып кеткен шынтақ сырт етіп, Зәуреге де естіліп, орнына да түсе қалған. Енді сынық та, ауру да жоқ, сәтте пышақ кескендей тыйылып қалған ауру орнына сол жаңағы ойсыраған жерде, екі буын арасында ұйып талған, жылып аққандай бір созалаң талмау ғана бар. Бұл болған халді, сәтте болған )згерісті Ілиястың )зімен қатар тәжірибелі, сезімтал Зәуре бұрын аңғарған. Ол дыбыстап жіберді. – Иә, сәт! Айналдым, інішек, әкежан! $улие екенсің ғой. Тәуіп екенсің ғой, айнала кетейін, Ілияс. Қолын орнына салып жібердің ғой. Басылды ғой, енді ауруы басылды ғой, айналайын Айсұлу, айтшы! – деп, біресе Айсұлуға, біресе Ілиясқа кезек т)не берді. Ілияс )зінің оқыстан Айсұлуды сондай қатты ауруынан тез құтқарып қалғанына )зі де шын қуанған еді. Ақырын күліп алды да, қызарып кетті. Айсұлу шынтағын тек аймалай сипалай беріп: “Ух, ауруы басылды, апажан. Апажан, ағажан”, – деп, Ілиясқа соншалық мол алғысқа толы нұрлы сұр к)здерін т)ңкере қарап, біраз алмай тұрды. Жігіт оған сондай дос к)рінді. Қазір оның Ілиястан аяр ешбір сыйқұрметі жоқ тәрізді. Тек сый-құрметі... Ол )зі енді бір іс біткен шығар деп ойлап еді. Ілияс оны сәл үнсіз тоқтатты да, оң қолын топшысынан бүктеген күйде кеудесіне таман к)тертіп, кеудесін сәл бастыра ұстатып қойды. Зәуреге ұстатты. (зі шапшаң бинт алып, кең келген мол бинтпен Айсұлудың мойнынан аса оң қолды к)тере білегінен орай кең, жайлы аспа жасап берді. Бұл істі ол тез, шапшаң істей алған жоқ. (йткені к)п орау керек еді. $р уақыт Айсұлудың мойнынан қолын асыра қос )рім шаштың астынан )ткізе бинт жүргізіп тұрып ораған. Қызыл

қоңыр, кей тұсы сарғыш тәрізденетін ауыр )рімдер мұның қолының, қос қолының екеуінің де үстіне )з салмағымен оқтын-оқтын құлай түсіп тұрған. Бинтті мойнынан орау шағында ол сан рет )зінің сол жақ бетінде, құлақ тұсында жас қыздың сәл дірілдей шыққан үздік-үздік ыстық демлебін сезе тұрған. (зінің дәрігерлік тәжірибесінің бойында Ілияс мұндай толқынды шақты және осындай қолма-қол сәтті түйінді біліп к)рген жоқ-ты. Ол )зінің сол дәрігерлік тәжірибесі оңды боп шыққанына қатты қуана сүйсінген-ді. Аздан соң Ілиястан бір-екі күнде істерлік дәрігерлік мәслихаттарды Айсұлу мен Зәуре қатар естіп, бас шұлғып тұрды да, ақыры бар топ бір-бірімен күлісе, жымиыса, алғыс айтыса қоштасты. Ауыз үйдегі жігіттің сұқтана қараған к)здері Айсұлудың кофтасы қайта киінгенше, оның жұқа қызғылт сұлу еріндері сәл-сәл қозғалып с)йлеп тұрған шақтарында қас қақпай бағу, қараумен болған. Қазір Айсұлу тобы мұның қасынан )тіп, коридорды басып, есіктен шығып болғанша )зінің бет-жүзін дәрігер б)лмесі жаққа бұрған жоқ. (з жарасын мүлде ұмытып кеткендей сілейіп қалды. Ілияс болса әзірге оның кеудесіндегі )зге сезім емес, ұдайы ойында тұрғаны )зінің к)мек беруге жарағандығы ж)нінде. $уелде қиналып келген Айсұлуға Петр Иванович болмаса, )зім к)мек бере алмаспын деген еді. Ол )зінің студенттік дәрігерлік тәжірибесінде бұл шаққа дейін сынықпен де, мертікпен де ұшырасып к)рген жоқ-ты. Ғажап бір хал болды. Қазіргі Ілияс дәрігерлік оқу ретінен білімі бойынша әрекет еткен жоқ. Жаңағы Зәуренің айтқанындай, шынымен, ол тәуіпше әрекет етті. Бір жаз Жайық бойындағы туған ауылға апасы $сиямен бірге барып демалыста жатқанда, 13-14-тегі Ілияс )з к)зімен ел емшісінің бір әрекетін к)рген. 16-17 жасар екі бала жігіт кешке жақын ауыл қасында күресіп, біреуін біреуі жыққанда жығылған баланың шынтағы жаңағы Айсұлудың шынтағындай болып шығып кеткен-ді. Сонда колхоздың кешке тыста отырған үлкендерінің арасындағы бір қартаң ұста қолы мертіккен баланың шынтағын Ілиястың және басқа бір топ балалардың к)зінше қолма-қол т)мен жұлқа тартып, салып жіберген болатын. Ол тәжірибені анатомияны оқыған шақта Ілияс есінде тұтқан болса да, )мірде тәуіптік әрекет етіп к)рем деген емес-ті.

Жаңа соны қалай қолданды, ойына қалайша келді, кімге қолданды, қайтып қана Айсұлудың керегіне, к)мегіне жарады, осыларды ойлаған сайын ол ішінен )з-)зіне, )з біліміне, )з тәжірибесіне ырзалық ойлады. Тегінде, бұл жас дәрігерлік мамандықты аса қадірлейтін. (з ғылымын сүйетін, )те ынталы, зейінді, бар профессорларына аса ұнамды оқушы болатын. Жеңіл-желпі ем-дом дейтінді ол студенттік тәжірибе бойынша, соңғы екі-үш жыл бойында тәжірибелі докторлар қарамағында істеп келгенмен, дәл мынадай оқыстан ұшырасқан, бетпе-бет шұғыл келіскен ауру адамға қолмақол к)мек дегенді )з бетімен істеп к)рмеген болатын. Қазірде қолынан жәрдемнің келгені бір ырза етсе, )з )міріндегі сол бірінші )зіндік тәжірибені нақтылы к)мекке Айсұлудай жанға к)рсете алғанына әсіресе ырза да, қуанышты. Дәл осы сәтте ол себебі неліктен деген сұраққа жауап бере алмаса да, әлденеден Айсұлуға да ішінде аянышпен бірге алғыс ойлап қалғандай. “Сен келермісің, к)мегім тиген жан сен болармысың? Қандай едің, қалай ғана ұшырадың! Қандай ғана халде саған тағы ұшырадым?” – деген сезімдердің, ой-жайлардың мұның ішінде ұйтқи түскен )з алай-түлейі қалды. Ал жаңа ғана кеткен Айсұлудың бойы, жүзі бар қалпынан қандай әсер қалды десе, қыздың мойнынан бинтпен )ткен қолдарының үстінде әлі күнге сезіліп тұрған бір салмақ бардай. Ыстық, сүйікті салмақ. Ол тығыз, қатаң, жуан )рілген қос бұрымның мұның қос қолының сыртына кезек ұрып, ауыр салмақпен әлсін-әлсін тиіп )ткен кездері. Ілияс қазірде де )з қолдарының сыртында сол бір бұрын әсте тыңдап болмаған сүйкімді салмақтарды сезінеді. Осы күні кешке “Ленин” ауданының орталығы Жиделі қыстағында тұратын аудандық тұтынушылар кооперативінің бастығы $білмәжіннің үйі мақта әбігерінен аулақ, тыныштықта болатын. Ауласында үлкен жүзім бағы бар. Шабдалы, нәк, алма, алша сияқты жемістердің үлкен к)леңкелі биік ағаштары қоршаған к)к шатырлы бес-алты б)лмелі жақсы оңаша жай, келісті аудандық үй – $білмәжіннің үйі. Мұның жеміс бағына қараған әйнекпен қоршалған верандасында үй іші кешкі шайларын ішіп отыр.

Үй иесі үйде жоқ болумен пайдаланып, шайшыл, бапшыл әйелі $сел )зі баптанып ішетін кешкі шайдың кезін к)бінше осы верандада )ткізетін. Самауырға қайнатқан шайды ол бұл жерде аласа д)ңгелек стол қасында, қалың к)рпе үстінде, текемет, кілем жайған т)рде отырып ішкенді ұнататын. Қызыл күрең жібектен )збекше т)сін бүре тіккізген кең к)йлек жерде отыруына жайлы, ыңғайлы. Қалың қара жылтыр шашын ақ жібек орамалмен жартылай бастыра тартқан семіз келген, қою қасты, қызыл жүзді $селдің құлағында үлкен салпыншақ сырға бар. Қолдары толы тасты, тассыз алтын жүзіктер. $селдің жоғарғы жағында қазақы кемзал, ақшыл к)йлек киген, басына күндік салған қартаң ене отыр. Оның жұмыла түскен қысық к)здері кірпік қақпай, ешкімге қарамай, тек ұрттап отырған пиялаға ғана қадалғандай. Бұл екі әйелдің қасында жаңа келіп шайға отырған, зор денелі, дудар шаш қара жігіт, күндіз Ілияста емде болған, сол аяғы жарадар бинттелген Сағит отыр. Сағит жарадар аяғының етігін шешіп, аласа стол қасына аяғын к)лденең созып, )зі столға шынтақтай жантая отырып еді. Кемпір шешесі шай құйып отырған келіні $селге ақырын ғана күбір етіп, “жастық берші, шынтағына жастық әкеп берсейші”, – деген. $сел еті ауыр, жауырынды, сауырлы, мол денесін отырыс-тұрыста )згеше толықтығына қарамай шапшаң жеңіл қозғайды. Енесі айтқан бойынша ол екі ақ жастықты қайнысына әкеп, шынтағына т)сеп берді. Үнсіз түксиген қабағы бар, салқын жүзді Сағит сол жастықтарға сүйене отырып, жеңге мен шешеге жүзін бермей, қырындай қарап, шайды сонырқай тартып отыр. Оның аяғы сынықтан аман. Күндіз аттан жығылып, тасқа соғып, жілігінің үстін қандатып жаралап алған. Ілиястан алған к)мек, мезгілді жәрдем қанын тыйып, ем жағынан мұны тыныштандырған болатын. Жаратылысында аз с)зді және қалалы жерде үй ішінен жырақта жүріп оқып )скен бұл жігіт үй ішіне аяғының жарасын да к)п созып с)йлеген жоқ. Сағитпен әңгіме ұзаққа бармайтынын шеше де, жеңге де біледі. Оны қозғамай қойып, енді екеуі )здері жаңағы шай-

дан бұрын үзілген әңгімесінің жайына қайта кірісті. Ол с)зді енесінің есіне салып қайта бастаған $сел еді. Енесіне сәл ғана қырындап, нұрлы жүзін бұра түсті де: – Жаңағы үйдің жасауын қашан к)рдім дедіңіз? – Осы жазда. Сол Наймандар ауылының )лді ғой әнебіреу тәуіп шалы – Кенжебек. Естідің ғой, білуші ең ғой? – Е, білем. – Соның жетісіне к)п үлкендерді шақырмады ма? Жүдә к)п кісі жиылған екен. (зінің әулісіне сыймаған үлкендердің біразын жақын-жақын қошналарына, )зге әулілерге шақыр мады ма? Мен бір топ кемпір-шалмен сол бағана )зің айтқан Нұрбүбі дейтін жесір қатынның әулісінде болдым. Сонда соның үйін де к)рдім дедім ғой, – деп әңгімеге қайта кірісіп, шайды сора түсіп, кірпіксіз, қысықтау жылан к)зін, түңғиық кішкене к)зін алдына ғана қадаған кең танау сұр кемпір әңгімеге жаңа т)селді. – Айтам ғой, сол жесір қатынның жиған-тергені мынадай екі жардың екеуін бірдей сонау т)беге дейін лық толтырыпты мүлдем. Жасау-жабдық, қымбат бұйым, үй іші жарастық байлық дегенге бар ынта-бейілімен берілген $сел тамсанып қойып, енесіне мол денесін түгел бұрып алды. – (зі жесір қатын қайдан жиыпты? Оның қолына сонша жасаулар қайдан түсіпті? – Қайдан дерің бар ма? Оның байы баяғыда бершіл боп к)п істеген. Ауылда тұрып табысы к)п болған. Катыны болса, мынау Нұрбүбі сондай )зі де қолы ісмер, ұқыпты қатын ғой. Қолында )сіріп отырған ұлы, қызы бар. (лім бар да қаза бар, жинап-тере берген де. Алдағы күнге деп қызға жасау, ұлға жабдық деп, бомай ма сондай шешелер. – Е, Нұрбүбіні мен де білем. Ол бір сондай бейнетқор. Мақтада жылда к)п істеп, мол табыс табатын қатын деп, мата-пұлды осы )зіміздің $бекеңдерден алғызып, колхоз бен аудан бастықтары соған сый да бере беретін. Ал, кәне, соның жасауын айтыңызшы енді! – деп, )зі ынтыққан жайы на қайта түйілді. – Айтам ғой, анау сенің ас үйіңдей бір кең үйі бар екен. Соның екі жары үйдің т)бесіне шейін толған жасау. Кәдімгі бұрынғы сегіз қанат үйлердің ішінде болатын жүкаяқ. Бояулы, оюлы жүкаяқтар қатар тұрыпты да, соның

үстіне екі жардың бойын қатарластырып жақсы, ұзын сырлы сандықтар жасапты. Ал солардың үстінде кей жерін шәукермен ораған кілем, к)рпе-жастық, әртүрлі терме алаша, шашақтары салбыраған бес-алты жерде бояулы әдемі боғжама, тамақшалары сондай жарқыраған баяғы шолпыдай. К)рпелері жерк)рпе емес, қыжым к)рпе, масаты ж)рме к)рпе. Жастықтары шетінен )ңшең рақы жастық. Етк)рпе жібектен де әсем жасалған. Бірнеше жерде қолдорба, күмістеген үш жағылан. Ал жер жастық дегенің тіпті к)п. Жаңағы жағыландарын жай ою емес, к)к сауырлап күмісін әр жерге биязы қып к)з-к)з етіп оюлаған. Айтам ғой, тегі, жүдәям жақсы. Күйеуге тисе қызы да, келіншек алса ұлы да жасау-бұйымнан олқы болатын емес мүлдем! – деп, тыңнан құйылған, бусанған қара шайды кең танау кемпір тағы да салдырата тарта берді. $сел енесі к)рген бұйымға қызыққаны сонша, аңыра қадала қарап, үнсіз бас изеп, тек тамсана береді. Енесінің с)зі тоқтаған соң ол енді есін жиып, бір нәрсе ойына түсіп, орнында қозғалып, мол денесі енесіне қарай бұрыла ұмтыла беріп: – Апасы-ау, білдіңіз бе, сол Нұрбүбінің, есіме жаңа түстіау, сол Нұрбүбінің бойжетіп отырған жақсы қызы да бар! – дей берді де, үлкен қызыл жүзі жарқырап күліп жіберді. – Ол үйде қыз болса, бізде ұл бар дейтін біз емес пе осы? Мына Сағит болса оқуын бітіріп, қызметіне жайғасып, қолымызға кеп отыр. Айтты-айтпады, осы жалғыз қайнымды аяқтандырмай, ендігі мына кенже балаңа қатын әпермей )зің отырасың ба? Біз қарап отырамыз ба? – дей берді. Ол )зінің бейілді жүзін енді қырындау отырған, әлі де үнсіз бейхабар шайды ғана ішумен отырған қайнысы Сағитқа жауап күткендей қадай түсіп, жауап тосып еді. Сағит түк үн қатпастан, танауын делдите кең тыныс ала түсті де, шетке қарап отыра берді. Кемпір шеше с)зуар келіні айтқан жайға мейлінше бейіл аударды. – Қызы бар дедің бе? Ержетіп қалып па еді онысы? Мен к)ргем жоқ. Рас-ау, бұрын сонада байы )лгенде екі баласы – бір қыз, бір ұлы жастай жылап қалды деп жұрт мүсіркеп жүретін. Одан бері 14-15 жыл болды. Айтты-айтпады, жетіп қалған екен-ау! Немене, келін, қызы жақсы ма екен?

$сел қазірде де енесін тыңдай отырып, қайнысына қадалып с)йледі. – Қызы ұлынан үлкен, жасы мейлінше жеткен. 18-19 шамасында. Ұмытпасам, былтыр сол оқу да бітірді. Ал )зі бір осы )ңірде жоқ сұлу қыз еді. Апыр-ай, шіркіннің бойы мен іреңі сондай бір жақсы боп )скен қызға бітетін мүсін екен деп қалып ем. Осы с)зді айтумен бірге $сел әрі енесін, әрі қайнысын жаңа естіп, сырттай к)рмей, еңсесі кетіп қызығып қалған жасау бұйымның соңына )зімен бірге салмақ, ерітпек ойға кетті. Ішінен “егер жесір қатын біздей үймен құда болып, қыз берсе, құдай біледі, $бекең екеуміз ондай байы жоқ, жалғыз қатынның үйінен жаңағы қыжым к)рпе, жағылан, рақы жастық, боғжамалардың талайын осылай тартпай қоямыз ба? Сонда анау тұрған тек )ңшең стол, орындық сияқты қаңқайған ағаш жиған екі-үш бос б)лмені осы жақтың жасауымен жайнатып қоймаймын ба?” – деген ойға келді. Ене болса, $білмәжін $селді ертіп жиі-жиі сатып әкеле беретін шкаф, стол, т)сек, орындық дегеннің бәрінің тұсында кең танауын тыржитып, кірпіксіз суық жылан к)здерін сығырайта жұмып, жирене қарайтын. – $кпелді тағы )ңшең қаңқайған ағаштарын! – деп сырт айнала бере: – Ағашта басың қағыр )ңшең. Бояуынан басқа түгі жоқ, осы да жасау боп па? Отыратын, жастанатын, жамбасқа басатын біреуі жоқ. Отырайын десең, )не бойың шаршайды. (здеріне )здері жаза жасап, “ағаш-ағаш” дейді де жүреді )ңшең. Үй атаулының бос жерін де қоймайды онысы. Қаңқайып-саңқайып алып! – деп ұрсатын. $білмәжіннің Ташкент барып жүргенде спальный гарнитур, столовой гарнитур, кабинет, диван, кресло, трюмо деп ұдайы аңсап, неше түрлі еп жұмсап, бірді олай соғып, бірді былай қағып, к)п жерде әредікте сирек бұйымдарды ауданға түсіретін орындарға пұлдай, сыйдай әртүрлі пара-мараны ептемелеп )ткізіп жүріп, к)п б)лмелі осы үйге тіс-тырнақтап к)п бұйым жиып алғанын кемпір шеше бағаламайтын. $сел, әрине, ол бұйымдарды байымен бірге жинасқан. Қуана қымтып пәтеріне тықпалап алысқан, табысқан да дүниеқор, шаруақор әйелдің )зі. Сондықтан енесінің

пысқыру, кекету, қыжырту с)здері мен мінездеріне ол тек қана күле беретін де, еске алып, есепке тұтпайтын. Бірақ әрдайым бұрын осы жақтың байлық жиған, дүние бұйым жиған қаласы мен даласындағы үйлерін к)ре қалған, )зі де бір кезде әлді, малды болған үйі болса, теңі к)п ішті үй саналған бай үйдің иесі, дүниеқор кемпір болатын. Сол $селге “дүниені сендерше жимай, былай да, мына жағынан да жию керек”, – дей беретін. – Кілем керек, масаты жібек, мауыты керек. Түкті кілем, тақыр кілем, алаша кілем. Сандық толы жұмсақ, қымбат бұйым, к)зге де к)п түспейтін тығулы, бүгулі жататын қазына да болады, – дей беретін. (мірі тойымы да, тынымы да әлі жетіп тоқтап болмаған $селге, әрине, мұндай с)здердің, ақыл-есептің бәрі әсерлі. Бірақ қайдан жияды? Кімнен алады, қайтіп алады, оның бабын үнемі таба бере алмай, титығы құри беретін. Қазір мына тұста бір қызық қазына к)з алдынан бұлың қағып, қызылдыжасылды еліктіре, ентелете, жетелей тартты. Үнсіз отырған қайнысына ол енді тура шабуыл жасады. – Ұқтың ба, Сағит-ау, айтқан с)зге құлақ салдың ба осы сен. Жасың, міне, биыл жиырма бестен асып барады. Оқу бітірдің. Құдайға шүкір, текінек болып келдің. Осы ш)лдегі елдің титығын құртқан су еді. $кесінің к)з құнынан бетер жоқтағаны су емес пе? Сен болсаң, )зге емес, сол су текінегі болып келдің. Келгеніңе екі ай болып еді, осы саған күні түспеген, алдыңа келмеген бригада, колхоз бар ма! Ендеше, алмайсың ба, осы ш)лдегі үш ауданның ең жақсы деген қызын. Сауырынан басып жүріп таңдап тұрып алмайсың ба, келіншек қып. Мына кісі шешең, анаң. Біз ағаң мен жеңгең. Енді міне, айтамыз, айттық, міне, сен де үй бол. Мезгіл жетті, үйлен. Ал үйленгенде сол жаңа мына кісі екеуміз айтып отырған Нұрбүбінің қызын ал, соған үйлен! – дей беріп еді, Сағит жеңгесіне түксие жалт бұрылып, жақтырмай қарап қалды. $зір ол: – О, қойшы әрі, жеңге, сен немене, қатын әпер дедім бе? $лде мен баяғыша еркіне қарамай қалыңдық айттыра салатын қазақтың ауыл жігітімін бе? Қой әрмен! – дей салды да, теріс айнала берді. Бұл кеште жаңағыдай д)кір мінезді, дүңк етпе тұрпайы с)зді Сағит осындай салқын ажармен жеңгесін дарытпады.

Бұлардың айтқан с)зін ол ойланатын да емес, тек қарсы шапшып, жатырқап қарсы алды. Оның себебі Сағиттың )зінің бүгін күн бойы, мына қазір кеш бойы ішінде жиылып, түйіле, толғана берген ішкі жасырын сырында. Ол сыры бүгін ғана күндіз бір сәтке оның к)з алдына к)рінген, қиялынан әлі де елесі кетпей тұрған Айсұлудың иығы. Сол қыздай болмаса, қатын дегеннің, жар дегеннің не керегі бар. Еңсесімен мұны )зіне қарай құмарта, қызықтыра құлатып әкеткен бір күш бар. Іші-бауырын, бар сыры-шынын бір )зіне бағындыра тартқан құдіретті әмір бар, магниттей әмір. Рас, сондай қатты қызығуына енді мынау әйелдердің “үйлену керек” деген с)здері бір жағынан әрнәрсені ойға салып жанасқандай да болады. Бірақ с)з емес, керек емес, бұлар ақылы мүлде-мүлде басқада, )згеде. Олар күндізгі сұлудан айыратын аулақ, жат ақылда, жаман есепте. Баласының $селдей жеңгенің айтқан ж)ні б)лек жүйелі с)зіне соншалық суық жауап бергенін кәрі шеше жақтырмады. – Ой, ақылы жоқ, сорлы балам. О неменесіне осқырдың? Дүниеден қатын алмай, азбан боп )тем деп пе ең. О несі? Алар болсаң, сондай жақсы шешенің жетіп отырған қызын алсаң дұрыс дегенге неге ойланбайсың! – дей беріп еді. Сағит шешесіне де бұрқ етіп, тоң-торыс суық жауап айтты. – Тілеуің берсін, апа, кіріспе! Айтпа! Керегі жоқ! – деді де, екі үлкен әйелдің мазасыз с)здерінен құтылу үшін стол басынан атқып тұрып, ақсаңдай басты да, ағасының кабинетіне қарай тез ж)неліп кетті. Екі жүз мың тонна мақтаны )кіметке, Отанға берген уәде бойынша ада қып шығу облыстың күн санап, сағат санап дамылсыз алысқан арманы. Соңғы онкүндік бұл ж)нде бар облыс к)лемінде, тіпті тарихтың тіршілігінде қоғамдық, шаруашылық бар болмысында б)лекше іріктеліп-соқталанып шыққан анық асқар асудай )згеше шақ. Мақта егетін аудандар саны аз емес. Облыстың терістік жақтарында Сайрам, Түркістан, Арыс бар. Одан бертінде

Қаратас, Сарыағаш, Келес. Содан кейін әсіресе бүгінгі, биылғы бар үміт к)зді, жанды-жансыз күш атаулыны )здеріне қадап отырған осы түстіктің үш ауданы. Рас, әзір мұның үшеуінен де Түркістан дәл мына 5 октябрь күні алда келеді. Облыс басшыларының осында отырып алған ақпарында Түркістан 85,44 процент орындады. Ал Сайрам сияқты мол бір аудан 33–34-тің ғана айналасында артта жүр. Түркістан бұл шаққа дейін алда болса, енді еріксіз шабандап, кейіндеп қалғалы тұр. Себебі онда жауын жауып қалды. Мынау үш ауданның екеуі кезек озысып, тайталаспен анық үзеңгі қағысып келеді. Рас, соңғы күндерге дейін алда келе жатқан Ленин атындағы аудан еді. Дәл бүгін 5 октябрь күні Киров атындағы аудан 83,31 процент берді. Ленин атындағы аудан болса, бұл күні 82,73 процент берген. Осы кеште Киров ауданының секретары к)зге қораш, кішілеу, арықша болса да, қатты )ркештеніп, к)теріле с)йлеп отыр. Мұқаш Баймұхаметов, ауданның бірінші секретары, кешкі ақпарға райкомға )зі шақырып алған аудан басшыларына күле түсіп хабар берген. – Ленин ауданы бүгін бізден кейін қалды. Кировтан не қып қалып қойдық деп шулап жатыр. Ал бұл біздің алғаш озып шыққанымыз болса да, енді осыдан соң Ленин ауданын ілестірмейміз. 11-інде 100 процентке ілінеміз. Жолдас облыс )кілі, осы сертке куә ғана болмаңыз. Бүгінге шейін еткеніңіздей к)мекші де болыңыз! – деп, жарасқан әзілмен күлді де, Баскенттен келген Жайлыбеков Алмасбекке серт те, салмақ та тастады. Бойы биіктеу, үлкен к)здері ажарлы, ақ сұр жүзінде д)ңес мұрны бітімді кісіні танытатын Алмасбек )зінің к)птен бергі тату жолдасы, аудан секретары Мұқашқа күле қарап, бас изеп тұр. Алмасбек облыстан үш ауданға жіберілген үш басты, жауапты азаматтың бірі. Ол облыстық кәсіпшілер одағының бастығы. Қазір 20 күннен бері осы Киров ауданында мақта ж)нінде еңбек етіп жүр. Түстіктің қалған үшінші ауданы – Жақсыарал ауданы. Онда облыстық атқару комитетінің бастығы Ахан Сұлтанов отыр. Үш ауданның мақтаны ең к)п беретін атақты ауданы – Ленин ауданы. Облыс беретін 200 мың тоннаның 70 мыңын

тек сол аудан )зі бермекші. Ол ауданда бүгінде облыстың бірінші секретары Юлдашев жолдас )зі отырған... Аудан секретары Мұқаш пен облыс )кілі Алмасбек, облыстың екі үлкен басшысы бұлармен к)рші аудандарда отырса да, енді артта қалып бара жатқан жайларын ақырын айтысып, мысқыл етіседі. Алмасбек бұл ж)нінен әзілдегенде: – Киров аудандардан ғана озған жоқ, обком мен облисполкомның басшыларынан да сен екеумізді басып озғызып тұр. Осынымыз сыпайышылық ж)нінен қалай болар екен. Телефон қайда, қазір Юлдашев пен Сұлтановқа осы жайды ескерте тиісіп к)рейін. Мені бір қосып жіберші, – деген. Ол шынында анау екі жолдасты үйреншікті әзілмен телефонда сәл қыса қағытып )тті. Обкомның бірінші секретары Юлдашев бұл телефон әңгімесінің уақытында “Лениннің” орталығында бірінші секретары К)лбаев Мұхиттың кабинетінде отырған. Мақта ж)ніндегі бірнеше жылғы үрдіс )німді еңбегі үшін Социалистік Еңбек Ерінің атағын алған сұлуша, қоңырқай жүзді райком секретары К)лбаев Мұхит Алмасбектің Юлдашевқа айтқан әзіліне күлсе де, ішінде ызалы қыжыл бар. – Бүгін жеттім деп отырсыңдар ғой. (мірде бірінші рет жетіп, бір жарым процент алға шыққанға тыраштануын мыналардың. 20 күннен бері ұдайы бес-алты процент артымызда келе жатқанында үндері шықпаушы еді. К)рермін әлі, күлкі бүгін күлгендікі емес, ең соңғы күлгендікі! – деп, кабинетте отырған )зін қошеметтегіш жолдастары аудан прокуроры Саматовты, аудан соты Бекбаевты қоса күлдірген. Осында отырған аудандық тұтыну кооперациясының бастығы шой желке, бурыл самайлы, сұлу киінген $білмәжін сақылдап тұрып, қызара б)ртіп, қошеметтей күлген. Бірақ бұл күлкілерді Юлдашев қостаған жоқ. Ол, анығында, бар таразыны жаңағы жолдастарынан артығырақ к)ріп отыр. – $й, шырақтарым-ай, ойында озған шында да озады. Мұқаш пен Алмасбек бүгін сендер мен маған ойнап-күліп отырса, ертең шындап, жыға күліп жүрмесін. Осы озғаны озған ба деп қорқып отырмын мен. Сендер үйдесең, біздің ауданның батырлары! – деп, )зіне де, жолдастарына да

мысқыл етіп сақылдап тұрып күліп жіберді. Ол сүйсінген нәрсесіне к)ңілдене күлгенде барынша қатты, ашық жарқырай күлетін. Қазір )з халдерін )зі сынап, мойындаған күйінде жұрт жігерін қамшылай түсу үшін әдейі мысқылына ширақ күлкісін араластырған. Ол Алмасбекке жаңа телефонда қатты күліп әзіл сын айтқан. – Сен орайын тауып күліп тұрсың. Кезін тауып күлдің. Оның ж)н. Бірақ Юлдашев пен Сұлтановтың алдына түсіп кеткеніңе айып т)легің келіп тұр ма! Біз намазда тұрғамыз жоқ, мұсылманның намазында ғана жай сапта тұрған адам имамның алдына шығуға болмайды. Сұлтанов пен Юлдашев имам емес те, сен намазгер Түркістанның сопысы емессің. Алға шықсаң шыға бер де, оза алсаң, сол бетіңде артыңа жалтақтамай оза бер, зыта бер! – деген. Ол осы әзілін Ақан Сұлтановқа телефонмен айта отырып, Ленин мен Жақсыарал аудандарын қатты шықпырта соққандай ширықтыра сынап та кеткен... – Біз, екі аудан жұртшылығы, бүгін күлерлік күйде емеспіз. Ұяттымыз! – деп, трубканы салып қойып, жаңағы )з қасында отырған аудан адамдарына енді томсарған жүзбен түйіле қарап отырып: – Онкүндіктің ендігі қалған бес күнінде Ленин ауданы Киров ауданынан тағы қалса, біздің біразымызды тірсекке сабап тұрып мақта даласынан айдап-айдап тастау керек. Қуып тастау керек тура! – деп, түйіле т)нген қалпында салмақты жұдырығын столға да бір соқты. Бұлардың тосып отырғаны аудандық атқару комитетінің бастығы $шкен еді. Сол алыс совхоздан жаңа келгенде, осы б)лмеге онымен ілесе сыртта салқында тосып отырған он шақты жауапты қызметкер кірді. Бұлардың арасында екі әйел де бар. Келгендер аудандағы мақталы ірі колхоздардың бастықтары мен осы аудандағы атақты екі ұлы совхоз – “Ильич”, “Жақсыарал” совхоздарының б)лім басшылары болатын. Ауданның мақта ж)ніндегі ең жауапты штаб есепті жандары осылар. Мынау қадірлі онкүндіктің қалған бес күнінде мақтаны 100 процентке жеткізуді серт етіскен ширақ, шапшаң және нақтылы қызу, қысқа с)зді серт жиналыстар жасады. Байлау нұсқауларды ауданның бар шаруасын тамаша жақсы бар машиналарымен, адам сандарымен түгел

бұлжытпай біліп отырған Юлдашев )зі кесіп-кесіп атап берген. Іңір қараңғысы Ленин ауданы орталығының к)ше-к)ше, бау-бақша үстіне қоюлап т)нген кезде, енді жан-жаққа тарап кетісіп жатқан жеңіл машиналардың сигналдарымен мол үн салды. Айқыш-ұйқыш жарықтары және борай ұйытқыған шаңдары біріне-бірі қосылып будақтап кетіседі. Райком үйінің маңындағы алаң мен к)шелердің бәрбәрінің бойларында жаңа ғана тараған қайнар штаб қызу )мірі аңғарылады. Кетісіп жатқан машиналардың к)пшілігі “ГАЗ-69”, араларда “Победа”, “Волгалар”, біреулері жыраққа, тағы бірі жақын шаққа жүйтки ж)неліскенде, жеңіл жүрістерінің шағында ауыр міндет, үлкен есеп-сандар, серт уәдесін алып ұшып кетісіп жатыр. Машиналардың к)бін адам күшін ірку үшін )здері айдаған аудандық жауапты қызметкерлер. Дәл осы машиналар сигналдары, шаңдары, қарбалас әбігерлері орталықты қым-қуыт қарбаласқа салып жатқан шақта, Айсұлу да үлкен кесірлі әбігер күйіне душар болды. Қолының мертігі Ілиястың к)мегімен орнына түссе де, Айсұлу үш-т)рт күндей жұмысқа жарамады. Ол сол күйінде қатты қиналған, қысылған болатын. Енді дәрігерлік пунктіндегі аспап, дәрі к)мектері аз болған адамдар бұған электр кабинеті бар, рентгені бар аудан емханасына бүгін барып к)рініп қайтуға жолдама берген. Орнына түскен қолының әлі біраз ісігі бар. Петр Иванович сүйекте шатынаған жер жоқ па екен деп, ауданға әдейі қолдың суретін түсіртіп алуға жіберген. Айсұлу емханаға кешігіп келіп, кешең шыққандықтан, колхозына қайтатын машинадан ажырап қалған еді. Солай жүретін машинаны ол кешке шейін амалсыз тосты. Ақыры машина болмай, жаяу кетуге он шақты километр алыс, түнге қалатын болған соң, ол осы аудан орталығында шешесінің т)ркіні $бді ағаның үйіне бармаққа беттеген. Ол үйде Айсұлуды кішкене күнінен жақсы біліп, жақсы к)ретін және аудандық орта мектепте Айсұлу оқып жүргенде кейбір жауынды суық күндерде жатып кетіп жүретін шешедей сенімді жеңге бар. Қазір $бдінің )зі құмда малда болғанда, баласыз әйелі Айсұлудың жеңге дейтіні Күлшат апай үйде болу ке-

рек. Бірақ ол үй де Шынарлының шетінде. Емхана болса орталықта. Машинаны тосқанда да Айсұлу сол орталықта тосып, кешеңдеп қалған. Дәл осы дағдарыс ж)німен не де болса шеттегі Күлшат үйіне барып қонбақ боп беттеген Айсұлуға $сел тап бола кетті. $селдің үйі Айсұлу келе жатқан к)шенің емханаға жақын пұшпағында болатын. Есігінің алдында к)леңкесі мол алшаның түбіндегі отырғышта жалғыз отырған $сел қасынан )тіп бара жатқан Айсұлуға )зі амандасып: – Амансың ба, шырағым! Мен атыңды ұмытып қаппын. Апаңды жақсы білуші ем. Сен мына Найман қыстағында “Қызыл жұлдыз” колхозындағы Нұрбүбінің қызысың ғой! – деп орала кетті. Үлкен, келісті денесін шапшаң к)теріп Айсұлуға қарай қадам басып, қасына да келді. Айсұлу оның сұрақтарына қымсына, қызара түсіп: – Ия, ия, солай-солай, апай! – деп қана бірнеше үзікүзік қысқа жауап айтқан. Жабыса оралған $сел мұның неғып жүргенін, қайда бара жатқанын түгел білді де, енді сол арада )з үйіне қонақжай, меймандос жылы, нұрлы жүзбен Айсұлуды шақыра бастады. – Апаңмен біз к)птен ашынамыз. (зің танымасаң да, мені б)тен деме! Кеш қараңғысында жалғыз бала қайда барасың. Мынау біздің үй, бұ да жақын, жатырқамайтын досжарыңның үй-жайы, осында кемпір енем екеумізден басқа жан жоқ. Жүр, бізге қон. Кәне, үйге жүр! – деп, Айсұлуды білегінен ұстап, )з қақпасына қарай бұра берді. $селдің с)зіндегі бір шындық, расында, бүгін бұл үйде )зі мен енесінен басқа ешкім жоқ-ты. $білмәжінді мақтаның әбігері қуып жүргелі талай күн болған. Ол кейде күндіз, кейде түн ортасында бір соғып, киім ауыстырып, әзір асты немесе ашулы б)телкені қабаттай қарбыта ішіп-қылғып кете беретін. Одан “қайда жүрсің, қашан ораласың?” деген с)зді, жайды $сел сұрамайтын да. Сағит бұл үйде бұл шақта жоқ. Ол, тегі, туған анасының үйі осы үй болса да, )з туған шешесі кең танау кемпір осында болса да, қызметке орналасқалы бұл үйде тұрмайтын. Кейде жиі келіп жүріп, қона жатып кетсе де, осы Шынарлыда туысқан-туғандары к)п, мол түбірлі, к)п ағайынды топ

болғандықтан, )зге жақындарының үйлерінде кезектеп тұра беретін. Салт атты, салт басты жігіт әлі жаңада қызметке кеп тұрғандықтан, бар туған-туысқанның үйінде де қонақ есепті қабылдана беретін. Айсұлу б)тен үйге қонып к)рмеген қалпында $селдің үлкен үйіне ақырын басып, тартына қысылып, ішінен үркектей кірді. Бірақ верандада, т)рде д)ңгелек стол жанында жастыққа жантайып таяқ ұстап отырған үлкен әжеге тақап келіп, столдың екінші жағына тізесінен жүгініп отырып, ибалы жүзбен сәлем бергендей боп: “Есенсіз бе, әже?” – деп еді. Үй іші осы үш әйел де, сонан соң $селдің дабыстап “Баттал! Баттал!” – деп, бақшаға қарай қатаң шақырған дабысынан соң келіп кірген жалаң аяқ, бітік к)здеу, үрпиген сарғыш шашты 12-13 жасар бала болатын. Оған $сел шай қойғызды. Кемпір мен $сел )зара азғана күбірлесіп қалғанда, келіні енесіне Айсұлудың кім екенін тез ұғындырған. Осымен аз уақыт )ткенде шапшаң қайнайтын самауыр да екі иінінен бу атып, дағдылы орнына, $селдің қасына келіп орнап еді. Шай ішіле бастады. Баттал бала столдың екінші жағында, самауыр қасында Айсұлуға тақау отырған. Ол осы үйге қызмет етіп жүріп мектепте қоса оқиды екен. Айсұлудың оқып, былтыр бітірген орта мектебіне бастауыш кластарға ол осыдан екі жыл бұрын түскен-ді. Жоғарғы класты былтыр бітірген Айсұлуды Баттал бағана келген жерде таныған. $йелдер арасындағы сараң с)з саябырлап, үнсіздік үй ішінде созыла берсе, с)йлеуік бала Баттал Айсұлудан оның оқуы жайын сұрай ж)неледі. Жаңағы бір әзірде оның сұрауы бойынша Айсұлу Алматыға барып, биыл оқуға түсе алмай қайтқанын айтқан. Енді ол Айсұлуға кішкене бітік к)зін қадалта отырып: – Сырттай оқитын оқуға қашан түсесің? – деп сұрады. Айсұлу қыс түсе, декабрь ортасында баратынын ақырын ғана айтқан еді. $сел )зі оқымаған әйел. Айналасынан қыздар жайынан к)бінше еститіні мектептен ұзамай бұл )ңірдің қыздары күйеуге тиетін. Сол жайды ол )зі де, күйеуі де қазақ қызы үшін жеткен, жетіскен м)лшер деп біледі. Аузы с)йлеп үйренген. Тыюшы болған емес. К)ңілі бол-

са оқыған дегеннен )зінің кеудесін, санасын кем деп біліп к)рмеген, т)рт тарапы түгел с)зуар жеңге енді қонағы – момын жүзді Айсұлу қызға ақыл с)йлей бастады. – Мұндағы оқуды бітіріпсің. Шешең болса жесір болғалы, сендерді асырап )сірем дегелі к)п жыл, жас )мірін, бар )мірін сарп етті. Сен болсаң жасың да, бойың да жетіп, жетіліп болыпсың. Енді тағы оқу деп, тағы қайда қаңғымақсың, сіңлім-ау! – деп бір қойды. Айсұлу мұндай с)здерді к)п есітетін. Естігенінің бәрін )зінің дүниедегі ең сырлас жаны, жақыны шешесіне түгел айтатын. Айта отырып, анасынан баласы ілгері оқуға рұқсат алып, )з жайын мықтап шешіп қойған-ды. Сондықтан келер-кетері жоқ қысыр с)зді бастап отырған $селге ол шешіліп, шындап жауап айтқысы келмеді. – Кім білсін, апай. Оқимыз дейміз. Ол оқу қолға түсе ме, жоқ па? Алдағы белгісіз жайлар еді. К)реміз де! – деді де, тоқтай берді. Дәл осы шақта сыртқы қақпа жабылғаны білініп, енді біразда веранда есігі ашылып, жалаң тақтайға аяғын қатаң басқан ұзын бойлы, кесек денелі, дудар шаш, қара торы жігіт кіріп келді. Үйдегі $сел мен кәрі шеше аз-аз үндер қатып: – Келдің бе, Сағит, жоғарылат. Сен екенсің ғой! – десе берді. Сағит үйдің ішіне к)з тастады да, Айсұлуды к)ре бере самауырдың ар жағына кеп аңырып тұрды да қалды. Ойда жоқтан жақында жүзін ғана сырттай бір к)ріп, кім екенін, қайдағы жан екенін біле алмай адасып, қаңғырып қалған жігіт енді оқыстан к)ргеніне таң қала бере қуанып та кетті. Жайшылықтағы тоң-торыс, суық мінезді жас жігіт )зіне )зі себебін айта алмастай халде күліп жіберді. (ңі де әуелі бозарыңқырап сұрқыл тартып, енді ду еткен, ойнаған қанмен қара қоңыр тартып, шұғыл құбыла, )згере берген. Ол енді бір кезек адымдай басып т)рге шығып, Айсұлуды басып )тіп, столдың екінші жағына таман т)рлей отыр ған шешесінің қасына барып күрс етіп отыра кетті. Ыр жиып күлген жүзін Айсұлуға қадаған қалпынан аудармайды. Амандасқанда: “Мен сізді білем, сіз де мені білесіз!” – деп сенімді с)йлей берді. Айсұлу ақырын ғана: – Есенсіз бе? – деді де, басын сәл шайқап: – Білмеймін, мен білмеймін, – деді амалсыздан.

Сағит әрбір )зі құрбылас жас қызға омырау с)йлеп соқтыға жанасатын дағдысынша: – О қой, оның не? Танисың ғой мені! – деп салғаннан “сен” деп қатқыл, тұрпайылау с)йлеуінің үстіне, Айсұлуды тамашалаған жүзінен әлі де ыржиған сүйкімсіз күлкісін жиған жоқ. Айсұлу анық жақтырмай, сәл қабақ шытты да, басын тағы шайқап: “Мен білген емеспін!” – деп, есік жаққа бұрылды. – Бәле, )зің қызық екесің. Осы т)рт-бес күн бұрын к)рдің ғой мені. – Қайда? Қайда дейді? – Е, медпункт қайда? Қолың мертігіп дәрігерге келмедің бе? – Ия, сонда... – Сонда мен қолыңның мертіккенін, дәрігердің емдегенін бәрін к)ріп отырғаным қайда? Айсұлу Сағиттың бұлай т)ндіре с)йлегеніне де мойындаған жоқ. Себебі ол )зінің қолы мертіккен күні ауыз үйде кім отырғанын, кім тұрғанын әсте байқаған емес-ті. Ол тартына үндемей, ішінен әлденеге тынышсызданғандай қозғалақтап, есік жаққа денесін де, к)зін де бұрды. Қырын отырды. Ойында осы үйден шығып жүріп кетсем деген байлау бар тәрізді. (зінің қайнысы мен мына қыздың арасында жалғасқан с)з тумаған соң енді $сел үн қатты. – Екеуің де бір-біріңді жете білмейді екенсің, тегі. Мен айтайыншы. Мынау жігіт менің қайным – Сағит, биыл оқу бітіріп, осында қызметке келген, жаңадан келген текінек, су текінегі. Осы аудандарда айтысады ғой, ең керек маман кім десе, ш)л жерде су текінегі ең қымбат адам деп. Сол қымбат маман құрбың Сағит осы болады. Ал, – деп енді бір кезек Сағитқа бұрылып, күле түсіп: – мынау жас сіңлім аты Айсұлу екен. Бұл біз Найман аулы дейміз. Колхозы “Қызыл жұлдыз” болса керек. Солай ма, Айсұлу. Айсұлу ақырын: – Солай. – Сол “Қызыл жұлдызда” тұратын жесір апай Нұрбүбі деген кісі бар. Сол Нұрбүбінің бойжеткен жақсы баласы, міне, осы бала Айсұлу. Бұ да оқу бітірген! – деп қойды.

Екеуін анық жанастыра танытқысы келген орамды с)з де, мінез де к)рсетті. Бірбеткей аңғал, қыңыр Сағит анада үй ішінде үйлену жайында с)з болған кезде шешесі мен жеңгесі атаған қыз Айсұлу ғой деп ойламаған болатын. Ол сондағы жеңгесінің бұған атамақ болған қалыңдығы осы Айсұлу екенін жаңа ғана, дәл $селдің соңғы с)зінен кейін ғана аңдап еді. Оқыстан таңдана сүйсініп, шұғыл )згере бере: – А-о, солай ма, осы ма? Осылай ма? – деп біресе жеңгесі, біресе Айсұлу жаққа шұғыл бұрылып жалтақтап, тағы да оқыранғандай ыржиып )з-)зінен орынсыз күле берді. Айсұлуға айлакер үлкен әйелдердің $селдей шырмағыш, орамды, жалған мінездері к)п таныс емес, оның іші бірақ осындай боп ұшырасқан, әсіресе )зін к)зіне қошеметтей мақтаған мінездер ұнамайтын. Айсұлудың іші )зінше жүйрік. Қазірде де ол бірі қайын, бірі жеңге мынау шала таныс екі адамның екеуінің де мінездерін, с)з, күлкі, ажар-әлпеттерін ұнатқан жоқ. Бірақ іші талай нәрсені танып білсе де, тілімен сыртына сол таза, тура к)ңілмен танығанын адам жүзіне туралап айта алмайтын ұяңдық па, жасаңдық па, әйтеуір біртүрлі бір перде жыртқызбайтын амалсыздық тұсауы бар. Сондықтан ол ешнәрсе айтпады да. Ақырын ғана тұрып, есікке қарай қозғалды. $сел оның кеткісі келген шығар деп )з с)зімен б)гемек болды. – Айсұлу, қайда, немене? Бір жаққа барайын дедің бе? Айсұлу осы кезде орнынан бірге тұрған Батталды ақырындау үнмен атын атап, )зіне қарай бұрды. Ол $селге де білінсін деп Батталға ендігі ниетін айтты. – Баттал, сен біздің апай Күлшаттың үйін білем дедің ғой жаңа? Ойында таза к)ңілден басқа ештеңе жоқ Баттал: – Ия, білем, немене? – Ендеше, мен сенен сұрайын, сен сол апайды осында мен шақырады, тез келуін сұрайды деп барып келші! – деді. $сел мен )зге үйдегілер Батталға б)гелер с)з айтып үлгірмеді. Баттал шапшаң бұрылды да, атқып ж)неліп кетті. $сел ж)нін сұрағанда, Айсұлу: “кеш қараңғы, мен жалғыз,

қайтуға қиын болған соң со кісі келсін дегенім ғой” дей салды. $селдің “қондырам, осында бүгін ұстап қалам” деген ниеті болса да, ең алғашқы к)ріскен сәтте Сағит оқыстан келіп қалған соң, мына түсті қызды к)ндіріп қалдыру болмайтынын аңдаған. Енді ол осы үйде қонақ бол деудің орнына: – Рас, қараңғыда жалғыз жүру жайсыз болар. Бірақ апарып салмай ма, мына Сағит! Мына Сағит апарып салмаушы ма еді? Кәрі жеңгеңді несіне шақырттың? – деген еді. Оған Айсұлу: – Оқа емес. Келеді, бірге кетеміз! – дей салды. Сағит енді орнынан тұрған бойында есік жақтағы жалғыз орындыққа отырып қалған Айсұлуға жанасатын с)з таба алмай, оның кететін мінезін туралай жақтырмай, сәл қыжырта с)йледі. – Немене, мұндағы жұрт тонаушылар ма? Неге үріктің! – деп, тағы )з с)зіне )зі ырсыңдап, сүйкімсіз танауы желбірей түсіп ыржаңдап күле беріп еді. Мұның жүзіне бірінші рет ашық барлай қарап, )згеше к)ркем сұрша к)здерін бұрған Айсұлудың )згеше м)лдір ашық жүзінде Сағитқа алғаш сынай қараған ажар болды. Орындықта, биік жерде отырып Сағиттың барлық түр-тұрпатын, жүз-кескінін енді ғана толық к)ріп аңдаған Айсұлу бұл жігітті сонша бір сүйкімсіз, келеңсіз жас к)рді. Онымен жауаптасқысы келмей, ашық қараған жүзін жалтартпай да, сынай отырды да, жауап берген жоқ. Бұл бір )з қадірі мен бағасын орнымен заңды м)лшерде жақсы білген шыншыл жастың керек болса сәл тәкаппарлық та мінезі болатын. Ол ішінен: “Сенімен жауаптасам деген кім бар?” – дегендей салқын түйілген күйінде отыр. Қыздан жауап ала алмаған Сағит енді шұғыл )згеріп, дудар шашын будыратып басын бір шайқап алып, д)ңгелек столды бір жақ аяғын секірте шынтақтай басып орнынан атқып тұрды. Желбіреген танауларын пысылдай к)тере түсіп, үйден тарс-тұрс басып шығып кетті. Оның қайда кеткенін үй іші аңдаған жоқ. Айсұлу $селмен де к)п жауаптаспай, үндемей ғана к)зін т)мен салып отырып қалған. (зі аңдамай ол қос бұрымының біреуін бергі жағына иығынан асыра құлата түсірген екен. Бағанадан қыздың

ажарына үнсіз қарап сығырайған к)зімен сұлу жасты )те жақсы танып отырған кемпір шеше енді $селге с)з қатып: – Жаңағы Сағит қайда кетті? Мына баланы апарып салмай! (зі не қып кетті екен. Тығыз бір жұмысы болды-ау! – деп, оның келісі мен кетісіндегі келеңсіздікті )мір тәжірибесі мол қарт к)ңілі осылайша жайма-шуақтап майдаламақ еді. $сел де Айсұлу к)зінде Сағит с)лекет боп к)рінбесін деп: – Жоқ, ол әлі кетіп қалған жоқ шығар. Мына Айсұлудың апасы келген соң ертіп апарып салады ғой. Үлкен қалада жақсы тәрбиеде )скен жастың бірі емес пе о да. Сыпайышылық жолын неге білмесін! – деп және де Айсұлудың ойында жоқ оғаш күйлерді тілмен жалап, жамап, майдаламақ болады. Айсұлудың зерек к)ңілі )зіне $сел мінезін түгел шешуді рұқсат етпейді. Ол батыл күйде шын сезгенін дәлдеп айтса, мынау қазақы жеңге тұрпайы қайнысына Айсұлуды телігісі келеді. Сондайына оңайынан к)не қоятын Айсұлу к)ңілі деп ойлағандай. Надан, жабайы, ескі тілдің феодалдықпатриархалдық дейтін айлалы сұм мінезі аңғарылады. Бұл жайды Айсұлу )зіне түгел жеткізетін $селдің де май басқан, осындай айламен )скен қалың етті д)ңгелек жүзіне салқын ғана, қысқа ғана к)з тастап қояды. Сәттей шолақ қана к)з бұрады да, онымен де жауаптаспай, бойын, ойын тежейді. Енді бір кезек ол “осы бір үйге, осындай жаман тор тәрізді мінездер ортасына, жайсыз адамдар арасына қалай келдім, неге келдім, нем бар еді?” – деп, )зін-)зі кінәлап та қалды. Сол жайды сезінуі мұң екен, тіпті )зіне ыза да болды. “Есімнен шатастым ба, әншейін к)шеде тұра амандасқан кісінің үйіне ж)н-жосығын білместен кеш бата келіп нем бар еді осы?” – деген )кінішті молайта беріп еді. Сол сәтте жүзіне қатты толқыған қызыл шырай шықты. Кешкі шамның ауданды жердің әдетінше әлсіреп тұрып шұғылдан жарқырап күшейетін сәтінің бірі болып еді. Үнсіз оқшау отырып қалған қыздың жүзіне енді к)з тастаған $сел оның ақ сарғыш )ңінде мынадай ұнамды уыз жастық қызғылт жарастығы, нұр ажары білініп тұрғанын к)ргенде, біртүрлі тамашалай сүйсінді. Ішінен: “Мынау не деген сұлу

қыз еді! Тіпті талайдан, қазақ қызынан к)рінбеген к)рік екен. Не ғып қана бұл осы күнге дейін осындағы к)п жауапты қызметкерлердің біреуінің к)зіне ілінбей, тағы біреуінің қолтығында кетпей жүр екен!” – деді де, содан әрі )зінің әнеугі енесімен с)йлескен жайларын және де еске алды. “Бұ қыздың үйінде мынау к)ргені к)п кешегі бай кемпірдің к)зін қызықтырған жасау да мол деген болатын. $рі қыз сұлу, әрі үйінде $селді қызықтырар қызылы к)п. Несін айтасың... Бұны қолдан шығарса есуастық болар еді. Енді ішінен Сағитты еске алып: “Сорлы Сағит, не қыласың, барыңды сал, қатын алсаң, осыны ал! Осыны алу қолыңнан келмесе, бүгін мына кеште орайластырып кездестіргенімнен садаға. Сірә, сірә, осыны ала алмасаң, жігіт болмай, )ле қал!” – деп, )з кеудесінің бұйрығын түйген болатын. Сағит тез оралмады. Енді біразда Баттал бастап Күлшат жеңгей асыға басып үйге кірген еді. Ол үй ішімен салқын, қысқа ғана амандасты да, алдынан қарсы тұрған Айсұлуды иығынан құшып, маңдайынан сүйіп, ертіп әкетуге айналды. $сел мен кемпірдің “отырып тамақ ішіп, асықпай кетсең болмай ма?” – дегеніне қараған жоқ, сыпайы с)збен алғыс айтты да, мезгілдің кеш, ертеңнің жұмыс қамы бап екенін с)йлей бере “қош-қошын” қоса айтты. Есіктен шығаршықпастан Айсұлудан қашан келгенін, не қып ауданға келгенін жүріп бара жатып, сұрап та жатты. Бұлар кетіп, бірталай мезгіл )ткен соң үйге және де адыраңдай басып, Сағит кіре берген еді. Оның қазір )ңі күреңітіп, демі ыстық тартып, бойына асығыс қызу жиғандай. Анығында, Сағит )зінің д)рекілеу есебі бойынша, тартыншақ қызбен батыл с)йлеспек үшін жақындағы құрбы жігіттің, кооперативте істейтін магазин сатушысы Құсайын деген құрбысына барып, екі жүз грамм арақты асығыс тастап, помидор, алмамен жүре закускалап қайта оралып келген-ді. Енді $селден қыздың кеткенін біле сала: – Қанша болды кеткеніне? – деп асыға арс ете сұрап қалды. – К)п болды. Үйлеріне тақап та қалған шығар! – дегенде, иығын жауып тұрған пенжагін шапшаң қол сұғып киіп

алып, шұғыл бұрыла тарпылдай ж)нелді. Сол-ақ екен, енді біразда қорада ерттеусіз тұрған қоңыр атқа жайдақ қарғып мініп ап, шапқылай ж)нелген. Ойларында ешнәрсе жоқ екі әйел қараңғы к)шеде қапқараңғы ағаштардың к)ше бойындағы қатарын жағалап келе жатыр еді. Енді бұрыш айнала бергенде, қарсы пұшпақтан қалың жапырақты қап-қара үлкен шынар ағашының түбінен, байлаулы тұрған аттың жанынан бұларға қарай адымдай басып ұзын бойлы, қалың иық, кеуделі Сағит алдарынан орала кетті. Келе Күлшатпен шала ғана “амансыз ба?” – деп салқын амандасып, Айсұлу жаққа шықты да, оны қолтығынан ұстамақ болып еді. Айсұлу қолын шұғыл тартып алды да: – Сіз немене? Не керек сізге? – деп, Күлшатты сол қолымен қолынан ұстап, )зіне қарай жақындата тарта берді. (зі болса жүрмей тоқтай қалып еді. Сағит: “Жүр, жүре с)йлесейік. Мен шығарып салам. $дейі келдім”. Айсұлу жүрмеді. – Шығаруыңызға рақмет. Біз үйімізге де жеттік. Одан да )з жолыңызбен...– дей беріп еді, Сағит оны тағы да қолынан ұстай берді. Айсұлу енді қолын қатаңырақ шапшаң жұлып алды. – Жолдас, сізге не керек деймін? Мен сізді білмеймін де. “Неменеге артымыздан қуа келдіңіз?” – дегенде, Сағит ызалана күліп жіберді. Омыраулай басына с)йлеп: – Менің сенде с)зім бар, үлкен с)зім бар, білдің бе? Тыңда деймін. Тыңдашы )зің, немене )зің! – деп, қызды жібітпек боп күлді. Күлген, қыза с)йлеген демінен Айсұлу арақ исін сезе түсіп, бұрынғының үстіне жиреніп ашуланып кетті. – Сізде менің с)зім жоқ. – Менің с)зім бар. – Керегі жоқ с)зіңіздің! Түсінесіз бе, с)зіңіздің де, )зіңіздің де керегіңіз жоқ. Сағит бұл тұста Айсұлуды сол қолынан тағы да қатты қысып ұстап, жұлқа тартып қалып еді. Айсұлу айғайлап қалды:

– Тартыңыз қолыңызды! – дегенде, Күлшат та ашулы үн қатып: – $й, шырағым, не қылған немесің )зің? Тұр былай жолымыздан! Немене, кімді басынып жүрсің! – деп, Айсұлуды бауырына тарта берді. Сағит сонда Айсұлуды тағы да алдын б)геп: – С)-)з-з-ім бар, тыңдайсың сен. Үлкен с)зім бар. Құтылмайсың с)зімді тыңдамай! – деп, енді анық мастық бастаған жанжалқой, сотқар зорлыққа ауыса бастап еді. (мірінде мұндай ұятсыз, келеңсіз д)кір зорлықты к)рмеген Айсұлу қатты айғайлап: – Жоғал! Неткен айуан! – дей бергенде, жігіт мұны бір қолымен тартып жұлқа қалып, Күлшаттан үзіп алып, енді беліне оң қолын созып құша беріп еді. Айсұлу: “Айуан, нахал!” – деп, барынша )зі ойламағандай, күтпегендей шыңғыра айғайлап жіберді де, жігітті жақтан оң қолымен тартып-тартып жіберді. Жынды соқыр ашуға мінген Сағиттың к)зіне от жарқ еткендей соққы тигенде, ол )зінің не болғанын білмей, құтырып кеткен қалпында қыздың жаңағы қолынан ұстап алып, екінші қолына қонышынан суырып алған пышағын к)тере Айсұлудың білегіне салып алды. Айсұлу мен Күлшат к)ше бойына айғай салып, жұртты к)мекке шақырып, соны енді ғана аңдаған және )зінің есуастығын, )зі еткен жыртқыштығын енді ұғына бастаған Сағит жалт берді де, ж)неліп кетті. Кетерінде тістеніп тұ рып, ақырып айтқан бір-ақ с)зі Күлшат пен Айсұлудың құлағында қалды: “Сені мен аламын, жерге кірсең де сені мен аламын!” – деген ант сияқты жыртқыш аңның ниетіндей ниетін қара түнде ақыра айтты да, атына қайта мініп ап, шапқылай ж)нелді. Күлшат сол түнде дәрігер тауып, Айсұлудың қолын оратып, алғашқы емін істеткен болса да тыным тапқан жоқ. Таңертең тұра сала емханаға апарып қайтадан емдетіп, оратып, Айсұлуды ерткен бетінде аудан орталығындағы комсомол комитетіне келді. Бұлай бастаған Айсұлудың )зі болатын. Апасына енді ол тек ауыз үйде күтіп отыруды тапсырды

да, бірінші секретарьға ең алдымен ертелей кірген ең бірінші келуші болды. Комсомол секретары, таңертең кеңсеге асығыс кірген, далаға мақтаға жүргелі тұрған Ермекбаев Айсұлуды түрегеп тұрып тыңдады. Сол арада милиция начальнигіне телефон соқты. – Түнде бір жыртқыштық бопты. Оны істеген анау су технигі, )зі де жас, оқыған дейтін, )зі комсомол Сағит $міров дейтін жігіт. Ісі барып тұрған қасқырлық. Қазір сіздің осы жұмысты қолға алып, әрекет етуіңізді аудандық комсомол комитеті талап етеді! – деген. Телефонда милиция начальнигі бұдан Айсұлудың қайда екенін сұрады. Секретарь )зінің қасында Айсұлу тұрғанын айтқанда, ана жақтан тағы айтылған ұсыныс болды. Ермекбаев оны тыңдап алды да, трубканы салып қойып, Айсұлуға қарады. – Қазір )зің барған доктордан, емханадан дәрігерлік акт жаздырып ал да, жаңағы мен с)йлескен аудандық милиция бастығына апарып табыс ет. Қағаз жүзіне де жазылған арызың болсын. Мені куәлікке осында келгеніңді, білдіргеніңді жазып, арызың ішінде қоса айт. Мұны біз текке қалдырмаймыз. Ол айуан, )зінің айуанша жазасын алады. К)ңілің жасымасын, жігерлі бол. Комсомол сенімен бірге! – деп ұзатып салды. Сағиттың жыртқыштығы әуелде осындай қатты түршігіп ызаланған комсомол секретарының екпінді с)зі, мінезімен басталса да, кейін, тағы бірнеше күндер )ткен соң, әлденеден бәсеңсіп, сиырқұйымшақтанып, сұйыла берді. Сағитты келесі күндерде милиция орны жауапқа тартқаны рас. Аудандық милиция бастығы жасы қырыққа тақап қалған, тікірейген қара шаш, қалың қасты қазақ жігіті Жетпісов Айсұлудың арызы мен актыны қолға алып отырып, Сағитты қыса тергеген. Оны арнаулы статьяларға орайластырып келіп, қазір тұтқынға алуға байлап, акт жасауға отырып еді. Сол шақта прокурордан телефон соғылды. Айсұлу (Сағит абақтыға жабылатын болды деп) Күлшат екеуі тағы бірнеше күн емханаға барып жүріп, енді қолы сәл тәуір болуға айналумен бірге колхозына қайтты. Сағит жазасын алып абақтыға түседі деген сенімді с)зді Райымбековтен, Жетпісовтен кетер күнде де қатар естіп,

ренішті к)ңілі сәл тыныштанып қайтқан болатын. Бірақ прокурор телефоны Сағиттың мойнына түсетін жаза құрығын тоқтатып қалды. Оның ар жағында неше саты телефон да, үй ішіндегі әңгіме де $білмәжіннің, прокурордың, аудан сотының бәрінің арасында күңкіл-күңкіл қысқа ғана с)здер болып, бұл әңгіме ешқайда дабырамай, басылып )шіп қалды. Соған орай Айсұлудың ауданға барып, онда жараланған жайы жасырын қалмай, бірталай ауызға жайылған тәрізді. Оны енді айтқанда, Айсұлу мен Күлшаттың мүлде ойына келмес жалған бояумен бояп, сырлап таратқан, жалған хабарға айналдырды. Ендігі айтыста Айсұлу мен су технигі, Ташкенттен жақында ғана оқу бітіріп келген жақсы білімді маман Сағиттың бұрыннан жастық уәде с)здері болады екен. Бірі алмақ, бірі тимек. Түнде әдейі аудан орталығында қараңғы кеште ұшырасады екен. Сонда әлденеден ұшқынысып екеуі с)зге келісіп қалады. Қызға к)п жылдар бойы жүрегін, байлауын, махаббатын сақтап жүрген жігіт ашу үстінде )зі және ішіп алған мастық шақта байқамай ойнап, шошытпақ боп тұрып пышақтың ұшын тигізіп алады. Милиция, комсомол соны )зінше ісім, қылмысым к)ріп дабырайтпақ болған екен, бірақ ауданның үлкен орындары, прокурор сияқты кісілер, есті-басты үлкен қызметкерлер “жоқты шатпырақтамаңдар” депті де, ұлдың да, қыздың да абыройын т)кпеңдер, жаманатқа ойларында түк жоқ жастардың )зара ойын үстіндегі мінезін шаулатпаңдар!” деп бастырып тастапты деген, бар жаман, айуан сұм мінезді осылайша, бір жағынан майдалап, бір жағынан сылап-сипап майға орап, айлалы тілмен амалдап таратқан хабар шықты. Айсұлу бұл жайдан мүлде хабарсыз еді. Бірақ осы с)з осы күйінде $сел мен $білмәжін үйінің “Қызыл жұлдыздағы” дос адамының бірі Бейсек дейтін колхозшы арқылы әлдеқайдан Ілиясқа келіп естілді. Тегі, Ілияс )зі еңбек етіп тұрған “Қызыл жұлдыз” колхозында осы үйінен айран ішіп, сүт алып, кейде осында кеп палау бастырып, бесбармақ жасатып тынығып кетіп жүретін. Айсұлудың жаңағыдай хабары жеткенде, Ілияс ас іше алмай, Бейсектің үйінен асығып атыла шығып, шырқай ж)нелген. Ол мынау естіген хабардан шынымен жарадар болғандай. Енді ол )зінің ішіне к)птен соншалық берік үнсіз, тілсіз, қымбат ауыр нұрдай орнаған бар қиялын ойына

алған ғажайып сиқыр сезімінен тез-тез арылсам деп әлекке түсті. Қайтсем есімнен сол ғана бір жүзді, талай түннен бері күндізгі ойын, түндегі түсін, қиялын алған нұр жүзді, ай жүзді ұмытсам... деген дерт, әлекке түсті. Ол бұл түнді ұйқы түгіл, отырумен де )ткізген жоқ. Тек қайда жүргенін білмесе де, түстіктің қап-қараңғы түнінде ең қараңғы ағаштар түбінде арлы-берлі сенделумен )ткізе алмай, дертті ұзақ күздің таңын атыра алмай сенделген еді. (мірінде мұның басына түсіп к)рмеген азап түсті. Ұмыту... ұмыту, естен шығару, арылу – ол мен үшін жоқ деп мүлде ойды, үмітті үзу – сол ғана шарт, сол ғана міндет – деген реніш, күйік мұның к)з алдында ғажайып сұлу үлкен сұр к)зді, қызғылт қоңыр қос бұрымды, сыпайы ғана жымия, қабағын ғана шытынатын Айсұлу жүзін бұл үшін жат жүз ету талабында амалсыз арпалыс түні болды. Ал Айсұлу болса, дәл осы түнде Сағиттың жауыздығынан жирену үстінде, )зіне әлі себебі мәлімсіз күйде қайта-қайта Ілиясты есіне алумен, соның к)мекшіл, дос-жар мейірбан момын жүзін )згеше жылылықпен еске алумен )ткен еді. Ертеңгі күні облыстан, астанадан асығыс келгенімен, мақта жиюшы топтар қайтадан асығыс жиналып, жаппай ж)нелу үстінде болатын. Ілияс та кеткелі жатыр. Оның азғана жүгі буылған. Бірақ ішінде от жанғандай алау ұрған қиналу күйі кетер емес. Реніш те, )кініш те, әлде бір ыза ма, бәрі де аралас ұлы құйын. (з ішінде ешбір байлауы жоқ, іздегені де жоқ Айсұлу бүгін к)шеге шыққанда, колхоздарына к)мекке келген мынау к)п жұрттың, жақсы дос жұрттың лек-лек машиналары мен топталып ж)неліп жатқан жандарына қимастық к)збен қарайды. Оның жүрегінде әлдеқандай )кінішті реніш бар. Кешегі күні ол әдейі іздемесе де, жолы кезігіп медпункт жанынан )тіп бара жатып Ілиясты к)ріп еді. Ол бұған әуелі анықтап қадала қарап таныды да, бірақ зорға ғана бас иіп, салқын амандасып қалғандай тез бұрылып кеткен-ді. Ілиястың к)зіне Айсұлудың бүгінгі жүзі қатты жүдеген, ағара түскендей боп к)рінсе де, оның ішіндегі реніші сұлу жас жүзді мүсіркеткен жоқ. Айсұлу болса бұл қалпында тез ғана жатырқап қалған астананың тәкаппар жасы деп аңдады. Ол )зінше іштей кінәлаумен қалды. Сонымен қатар )зіне )зі боп айтқан ойында: “Немене, )ткізіп қойған бірдеңем бар

ма? Мен оның кімі едім? Ол болса кімім еді. Оң қарап, теріс қарағанында не келіп, не кетері бар!” – деп, сәл күйік аралас жүдеу ойға қалды. Және сонымен аралас Ілиясқа ренжи түсті. Бірақ с)йтсе де, іштей сол реніші үшін )зін кінәлай тартынды да, қазіргі күйіне жауап та, ем де таппай, түйіліп қалды. ҮШІНШІ ТАРАУ Нил Петрович Карпов Баскент қаласына келіп, облыстық партия комитетінің бірінші секретары боп жұмыс істей бастағанына үш жұмадай уақыт болды. Бұл мезгіл ішінде ол қаланы к)п аралады. Бірнеше жақын аудандардың орталықтарын, жеке колхоздарын, )ндіріс орындарын, кей совхоздарын барып к)ріп қайтты. Қасына кейде облыстық атқару комитетінің председателі Ақан Сұлтановты ертеді. Кейде обкомның б)лім бастықтарын, облысты, жергілікті жайды жақсы білетін жолдастарды ертіп алады. Қаланы ол к)бінесе қалалық советтің председателі (тепов Бекхожамен, кейде горком секретары Сидоркинмен бірге аралайтын. Облысқа келмес бұрын Алматыда отырып білген қалпынша, демалысқа ала кетіп, к)п зерттеп танысқан облыс ж)ніндегі деректі материалдар бойынша ол облыстың үш сала үлкен тірлігі барын жақсы түсінген. Бұл )ндірісі әр алуан салмақты қалыптанған облыс. Ол – бір сала. Екінші, ауыл шаруашылығын алса, ол )зі екі арнадан құралады. Біреуі – бар Қазақстан атынан осы ғана облыс ада қылатын мақта шаруашылығы. Екінші арна – мал шаруашылығы. Мақта болса биыл облысты едәуір елеулі )рге шығарды. Карповтың алдында бұл облысты бірінші сек ретарь Юлдашев ол ж)нінде анық орынды үлкен абырой алып, Алматыға ірі жауапты жайға ауысты. Қазір күздің қалың ортасы. Кей ауданда енді бір ай шамасында қыс та басталады. Ауыл шаруасынан малға айналысқан күштерінің бәрі енді қыстың қамы деген кезекті үлкен жауапты жайға к)ңіл мен күш аударып жатқан кез осы.

Карповтың аңдауынша, мал шаруасы жағында бар облыс к)лемінде б)лек жағдайда тұрған екі аудан бар. Ол – Ноян мен Ұзақ ауданы. Қыстың бұрынғы тәжірибелеріне қарағанда, ең ауыр )тетін, шығыны да бола беретін аудандары осылар. Бүгін Карпов сол екі ауданның секретарьларымен с)йлесуге уақыт белгілеген-ді. Ал әзірше ол )зінің кабинетінде мұны соңғы күндерде к)бірек ойландырып жүрген )ндіріс саласының бір үлкен нақтылы мәселесіне шұғылданып отыр. Ол осы қаладағы ең ескі, ең бағалы үлкен )ндіріс орны – қорғасын заводы. Кешеден бері үйге алып кетіп, түнде танысып келген жайына қарағанда, осы Баскенттегі ең ескі, ең бағалы және жұмыскер коллективі ең мол )ндіріс орнында бірталай ауыр түйіндер бар. Юлдашев кетер алдында обкомның бюросы сол заводтың мәселелерін үлкен жиылыс жасап, терең талдапты. Протокол мол, кең жазылған. К)п жайды, Карповтың мұндай істерге к)п шұғылданған тәжірибелі к)зіне бірталай жайларды анықтап ашып отыр. Бюро қаулысы бойынша бүгіннен ай жарым ғана бұрын сол үлкен қорғасын заводының директоры Базаров орнынан алыныпты. $зір ол жерге сайланған бастық жоқ. Алынудың себебі бірнеше жайдан құралыпты. Оның кейбір жақтарын осы жолы Карпов Москваға соғып, Орталық Комитетте болғанда және де естіген-ді. (зіне арнай осы мәселені б)легірек ескерерсіз деген с)здер де болған. Енді таныса келгенде білгені Базаровты к)пшілік жұмысшы коллективі тоғышарлыққа, асқақ паңдыққа салынып кеткен адам деп бір с)з еткен. (з айналасына аз топты қоршау ғып алып, к)пшілік жұмысшы тірлік, тілегінен аулақтап кеткен. Жұмысшыларға ол қолға түспейтін алыс адам болған. Базаровтың адам )сіруінде әрқашан жақындық, жағымпаздық, іштей принципсіз, мансапқорлық дағдысындағы жалғастар, байланыстар к)п орын алады. Ал заводтың тарихын алсақ, алғашқы жылдарында, бері де к)п уақыттарға дейін мұнда жергілікті қызметкерлер, жұмысшылар проценті бүгінгіден әлдеқайда артық болған. Завод ілгері басатын істерді бұл ж)нде кейінге бұрып, кері кетірген. Заводтың )з коллективі обком бюросынан бұрын жасаған жабық мәжілістерінің бірінде сол заводтың ашылғаны-

нан бері істеп келе жатқан кәрі қазақ жұмыскері, Социали с тік Еңбек Ері аса бір ауыр шындықты ащы мысқылмен айтыпты. Ол )з с)зінің ішінде: “Менің балам түсті металлургия институтының соңғы курсында оқиды. Сол биыл маған хат жазып: “Сіздердің қорғасын заводыңызға қызметке барамын”, – деген екен. Мен соған жауап жазғанда: “Бізге келме, мұнда сенің қолың есеге жетпейді”, – дедім. Міне, менің осы заводтың кәрі жұмысшысы боп к)ріп келген тәжірибемнен байлаған дәл бүгінгі завод халі ж)ніндегі баулауым сол”, – депті. Екінші бір кәрі жұмысшы Ленин орденді Күмісбеков тіпті қатаң с)йлепті. Ол қазіргі завод басшылығы қазақ кадр ларынан жақсы инженер, үлкен мастер, завод басшысы боларлық адам шығады деп сенбейді. Сондықтан да соңғы бес-алты жыл бойында осы заводта, бір цехта бірде-бір қазақтан шыққан, завод )сірген адам жоқ деген. Обком бюросының протоколын осы заводтың )зінің коллективінде болған жиылыс протоколымен салғастырып оқып, бюро мүшелерінің де бірнешеуінің с)йлеген с)здеріне қарағанда, заводтың жайы бұл жерде ғана емес, бұлардан сыртқары ортада, ең әуелі к)пшілік, жұртшылыққа әйгіленумен басталған. Ол материалдар республикалық беделді газеттің бетіне нұсқайды. Осыдан бірнеше ай бұрын республикалық газеттің арнаулы тілшісі қорғасын заводының жаңағы жиылысынан, жабық жиылысынан туған едәуір ауыр шындықтарды батыл сынмен түстіктің үлкен елеулі заводының сондайлық елеулі олқылығы есебінде әшкерелеген болатын. Кейін сол мақала облыста, республика орталығында с)з болмас бұрын ең алдымен Москвада Орталық партия Комитетінің осы республикалары жақсы біліп отыратын б)лімдердің назарына ілінген. Орталықтың бұл жайға үлкен мән беруі соншалық болып, арнаулы нұсқаушы, салмақты бір азамат Баскентке осы ж)нде келіп, газет мақаласынан бастап, қорғасын заводының коллективімен бас қосып с)йлесіп, к)п жайды бұрынғыдан да шешіп, ашып, анықтай түскен. Қазір Карпов қарап отырған бюроның үлкен жиылысында сол Орталық Комитеттен келген нұсқаушы Жәлелов шын қатал, әділ сындар айтқан. Анығында, облисполком бастығы Сұлтановтың және облпрофсовет бастығы

Жайлыбеков тың, олардан басқа бұрын осы жиылысты )зі басқарып )ткізген Юлдашев – бәрі де Базаровтың тұсында анық, ашық теріс тәжірибе болғанын атаған. Карпов к)ріп отыр. Қазақ жұмысшысының сан цифрлары бұрынғы жылдардан қазір даусыз т)мендеп кеткен және шын бүгінгі завод басшы орындарының біреуінде де не қазақтың ескі жұмысшысы жоқ, не )сірілген маман, білікті, талапты жас инженерлер жоқ. заводтың бастауыш партия комитеті қатарында кейде екінші, кейде үшінші хатшы орнында жүрген маман да емес, қабырға газетінің редакторы сияқты шалағай жастардан тек белгіге, атауға ғана арнап қойған салмақсыз адамдар байқалады. Карповты осы біліп отырған жайларының барлығы едәуір ойға қалдырды. Осы ж)нде ол қалалық партия комитеті нің секретары Сидоркинді шақырып алып, с)йлесе бастады. Сидоркин заводтың )зіндегі жиылыстан бастап бюро мәжілісіне шейін түгел қатысқан бар жайды біледі. Ол Карповтың алғашқы сұрағы бойынша )з түсінігін айта бастады. – Заводта қазақ жұмысшысы аз екені рас. Мамандық басшы орындарда және жоқ. Бірақ бұл жайлардың себебі де бар. Рас, соңғысын мен Базаровтың айыбы деймін. Сол )ндірістің )зінде цехқа шейін к)теріп қоярлық екі-үш кісі бар. Жас инженерлер болса да тәжірибе алып )сіп кетуге болады, – деп, ол әңгімені біраз мамандарды жаңғыртып қою жайына к)бірек бұра бастап еді. Карпов онысын тура жауап к)рген жоқ. – Сіз бірен-саран маман емес, ана к)пшілік ж)ніндегі сұрауға жауап беріңіз? Не себепті заводта қазақ жұмысшысы аз? – Ол жалғыз бұл завод емес, Баскенттегі барлық үлкен )ндіріс орындарында да сондай. Бұл біздің ыңғайсыз, жайсыз бір шындығымыз, Нил Петрович! – Не дейсіз, тағы қай жерлерде сондай? – Обком бюросының сол жиылысында тоқыма фабрикасында, пресс-автомат заводында және тіпті биыл ашылған цемент заводында – бәрінде де қазақ жұмысшысының саны аз айтылған-ды. – Сіз оның себебін неден дейсіз? Ендеше, маған сол ж)нінде жауап айтыңыз. (зіңіз мұны дұрыс деп білесіз бе?

Сидоркин бұл ж)нде )зі де талай рет бірнеше жиылыстарда қойылған сұрақтарға жауап беру ж)нінде дәлелдерін сайлап алғандай болатын. Жирендеу қалың шашын самайынан аз қозғап, қайыра түсті де, ашық ажарлы жасыл к)здерін Карповқа туралай қарады. Карпов та қалалық комитеттің бірінші секретарының аузынан осындай жауапты ж)нге сайлы жауап күтіп үңіле түсіп, салқын жүзді, ойлы назарды Сидоркинге толық бейілмен аударып еді. Сидоркин қысылған да, қиналған да жоқ. – Нил Петрович, бұл жайды жеке-жеке завод коллективі емес, бүкіл Баскент қаласы к)лемінде ойласаңыз дәлірек түсінесіз. – Иә, мысалы қалайша?... – Мысалы, сіз завод коллективнің проценттік м)лшерлерін еске алып отырсыз. Сонда қазақ жұмысшыларының проценті аз екен. Ал бүкіл қала к)лемінде бар халық санын проценттеп алып к)ріңізші? – Қанша процент? Қандай деректер бар? Сидоркин бұл тұста салқын ғана күле түсіп: – Бар қала халқының к)лемінде қазақтың проценті он бір-ақ. – О, қалайша, облыста 44 процент қой. – Иә, облыста, аудандарда қазақ халқы к)п. Бірақ қалада, міне, к)ресіз бе? Ал қаладан тұрғын қазақ, жергілікті халық аз болса, завод-фабрика, барлық )ндіріс орны жұмыскерді қайдан алмақ керек. Карпов )зінің алдында тұрған мәселе жеңіл жай емес екенін аңдады. Ол )з ішінен Сидоркиннің жауабы әрбір завод коллективінің басындағы адамның бұл ж)нде үстірт, жеңіл жауапқа аузы үйреніп кеткен күйді аңғартты. Бірақ Нил Петрович обком бюросының атақты жиналысында с)йлеген Жайлыбеков с)зін және Сұлтановтың кінәлаушы сынын есінде сақтап отыр еді. Қазір Сидоркинге сол )зі білген, к)ңіл б)лген пікірлер туралы не айтатынын білгісі келіп, протоколдың кейбір жерлерін оның есіне сала с)йледі. – Жолдас Сидоркин сіз объективті жағдайды ресми түрде ғана айтып отырсыз. Ал кей жағдайды )згертіп түзеу керек дегенді сіз, қала ұйымының хатшысы, ойлап к)рген жоқсыз ба? Солай десек, не дер едіңіз?

Бұл тұста Сидоркин жирендеу түсі қызара түсті де, бірақ жылдам с)йлеп кетті: – Мысалы, менен қандай жауап күтер едіңіз. Тіпті, мысалы, менің орнымда )зіңіз болсаңыз, мұндайлық )зінше тарихи солай қалыптасқан жайды қайтып )згертер едіңіз? – деп Карповқа сұраққа сұрақ бере: “Ол сіздің де қолыңыздан келмейтін жай” дегендей ажар білдірді. Карпов қалалық хатшының мұндай қиялаған с)з, мінезін жақтырмады. – Сізбен мен үлкен бір шындық ж)нінде шыныңызды білгелі, шын түсініңізді танығалы с)йлесіп отырғанымды ескерерсіз, жолдас Сидоркин. – Мәселені тереңге апарып шатастырмай-ақ, сіз тек қана сол бюро мәжілісінде Сұлтанов пен Жайлыбеков қойған, атаған міндет ж)нінен не ойландыңыз? Ойлану ғана емес, қандай шаралар етуге болар еді деп ұсыныс айтасыз? Маған сол туралы жауап беріңізші? – деп, )зінің жуандау үнімен енді Сидоркинге талап қойған салмақ аңғартты. Бұл тұста Карпов жаңа )зі атаған бюро мүшелерінің не айтқанын Сидоркиннің де жақсы білетінін ескерді де, олардың пікірін қайталаған жоқ. Ал Сұлтанов пен Жайлыбеков сол жиылыста қазақ жұмысшысының санын қалай молайтуды атасқан. Олар қалада тұрғын қазақ аз болса, әрбір жаңа салынып жатқан завод немесе ескі заводтың к)п цехтарын ылғи оқымысты маманнан қызметкер, жұмысшылар жинауда, Ленин айтқан жолмен, партия орындары )здерінің бұрын артта қалған ұлттар арасындағы тарихтық міндетін дұрыс жүргізсе, сол ұлттардың ауыл қыстақтағы еңбекшіл топтарынан құрап социалистік жұмысшы табын жасау керек. Қанша бейнет болар еді? Қалада, болмаса облыстық қаланың қасындағы аудандарда, жырақ аудандарда тұрып жатқан қазақтың еркек, әйелі де, жас адамдары да, жасамыс адамдары да к)п. Бір жол солардан екшеу-іріктеу қиын болар ма еді. Тағы бір жол бар, ол – осы қаладағы еңбек резервін әзірлейтін кеңселер атқаратын міндет. Солар )здерінің әртүрлі мамандыққа әзірлейтін курстарына, толып жатқан мамандық оқу орындарының қатарына сол ауыл қыстақтағы қазақтың малдан басқа ешбір еңбек түріне үйрене алмай жүрген еркек, әйел жастарынан неге к)п адамдарды әр алуан азын-аулақ мамандыққа тартып үйретіп отырмайды.

Осындай екі жолмен қалаға келтірілген жас еңбек адамдары ең әуелі қала халқының да қатарына, мәдениетті қала тұрмысына даланың халқын к)бірек тартар еді. Және бұрын құрылған цемент заводы сияқты к)п коллективтерді енді ғана құралып жатқан )ндіріс орындарының бәріне жергілікті халық – қазақ халқының жұмысшыларын алған болар сді. Ал бізде қазір к)п ФЗУ мен қол)нершілер училищесінде ауылдан әкеліп оқытып жүрген жастар процентінің )зі ұят, шап-шағын күйде, деген екен Сұлтанов пен Жайлыбеков. Юлдашевтің с)зінде ендігі ашылып жатқан мектепинтернаттардың біразын Баскент сияқты, Түркістан, Ленгер және Кентау сияқты облыстағы мәдениетті дерлік қалалық орталықтарға к)бірек салу керек және сол мектептерге ең жырақ отарларда жылдар бойы малдың ғана соңында жүрген шопандардың балаларын әкеліп тәрбиелеу керек. Болашақ мамандар да, калалық )нерлі қызметкерлер де, кейде атап отырған )ндірістердің жас жұмысшылары, кейін бара-бара негізгі кадр дерлік соқталы жұмыскерлерлер тобы да сол арасынан мейлінше шығу керек. Бұрын к)шпелі мал бағу тіршілігінен ғасырлар бойы құмда, сахрада, тауда ғана )мір кешіп )ткен аталар, аналардың нәсілдері енді )здерінің туған республикасындағы социалистік тәрбие, мәдениет жасап отырған жаңа тарихтық жағдаймен пайдаланбай қалуы әділет пе?! Октябрьдің осы ұлттарға берген тарихтық лениндік жаңа жағдайы мен тәрбиелік жеңіс табыстары сондай нәтижеге бүгін әкелмесе, қашан әкеледі? Революцияның 41-44-жылында )ндірісі мол ұлт республикасының, )нерлі облысының біреуі біздің облыс болсын, оның ішінде бірнеше мыңдаған жұмысшы коллективі бар қорғасын заводындай және )зінде бір кезде қазақ жұмысшысы к)л болған зор завод болсын. Ал сол бүгін қазақтан шыққан социалистік жұмысшы тобын молайта түсу орнына азайта беріп отырса, бұл жай ғана сынап қана қоятын мәселе емес, осы ж)ндегі жауапты адамдары партияның қатты жазасына, соққысына да ұшырауға лайық адамдар. Сол себепті Базаровтай үлкен саяси жайды партияның бағытынан бұрмалап, теріс түрде бағыттаған тәжірибе орнатушы қызметкер бұл орынға лайық емес деп танылу керек.

Партия саясатын бұрмалаған, тура жолын танымаған адам деп бағалау керек. Сол себепті ол орнынан алынуға тиіс деген. Юлдашевтің осы соңғы қорытқан с)зін де Карпов Сидоркиннің есіне салды. Кей жерлерін протоколдан оқып та берді. Содан кейін қағазды шетке бұрып, алдына салып қойып, енді шынтағын кең столға ауыр салмақпен қондырды да, Сидоркинге қадаған қара к)к үлкен к)здеріне салқын сыншы ажар жиып тағы сұрады. – Міне, осы айтылған пікірлер мен осы жолдастардың бабына келген осындай ойлар ж)нінде, горкомның хатшысы, сіз не ойлайсыз? Бұлардың айтқаны оң ба, теріс пе? Сол туралы мен сіздің жауапты ой, жауапты пікіріңізді білгім келеді. Не айтасыз? – деді. Сидоркин бұл ж)нінде жауапсыз, ойсыз емес еді. – Нил Петрович, бұл жайлар туралы мен де ойланған адаммын. Және ойланғанда тек Баскент к)лемінде ғана емес, республика к)лемінде мәлім болған кейбір деректерді де аңдап жүрмін. Сіз Баскент туралы с)йледіңіз. Рас, 11 процент қала халқы, облыс к)лемінде 44 процент қазақ болғанда, аз екені рас. Бірақ сіз республиканың астанасы Алматыны алдыңыз ба? Онда биылғы статистика бойынша 8 ғана процент. Қарағанды сияқты үлкен )ндіріс қаласын алыңызшы. Бір заманда, мысалы, революцияның алғашқы жылдарында онда к)мірдегі жұмысшының проценті жоғары еді. Қазір қазақ жұмысшысының проценті және де к)п т)мендеп кеткен. Одан да әрі барайық. Мысалы, жаңа салынып жатқан Қазақстан Магниткасы, анау Қостанайдағы Соколов-Сарыбайдың жаңа қаласы Рудный, солардағы проценттер қандай екен? Мен сізге айтайын ба, Алматыдан бастап жаңағы мен санаған қалалардың бәріне қарағанда қайта біздің облыстағы Ленгер, Кентау, Түркістан сияқты қалаларда жергілікті халықтар проценттері к)п жоғары. Шын жоғары. Міне, мен Баскенттің қиыншылықтарын ғана айтып қойғым келмейді. Жаңағы сіз атаған жолдастардың пікірлеріне мен жат қарамаймын. Бірақ сол ойларды іске асырудың жолдары қалай, қанша мезгілде қандай түрмен соны іске асыруға болады деген жайға келгенде әлі сіз де, біз де, Сұлтанов та, Жайлыбеков та, тіпті сол Алматыға кеткен Юлдашевтің )зі де сонау Алматыға барып та ойлана-

тіпті миллионға жуық қой басын )сіре алатын аудан болады дер едім! – дегенде, Карпов: – Ауданыңызда адам саны қанша? – деп т)те сұрақ қойды. $рине, мал саны адам санымен бек байланысты. Есдәулетов шұғыл сұраққа оқыс тіреліп қалды. $рине, о да түсінеді. Қой )здігімен )спейді. Адам күшімен к)бейеді. Бәсеңсіген дауыспен: – Рас, адамымымыз аз. Аудандағы халық саны 20 мың! – деді. Карпов )з ойында 20 мыңға 300 мың мал басы да артып жатқан сан екенін анық аңдады. Бірақ Есдәулетовтің к)п тіре айтқан санның ар жағында тілек-талабы бар-жоғы анық талу керек. Ол үлкен цифрды текке айтып отырған болмау керек. Сондай дәмемен Карпов аудан секретарынан тағы да бір жайға жауап сұрады. – Сіз ауданның бүгінгі жағдайы сонша малды )сіруге жетерлік деп айтпайтын шығарсыз. Қосымша қандай шаралар сол санды малға қажет болар еді? – дегенде, Есдәулетов бұрынғы салмақты, сенімді қалпына келді. – Міне, Нил Петрович, айтпағым да сол. Жақсы сұрадыңыз. Екі түрлі жағдай керек. Біреуі – су. Біздің ауданға уәде етілген және су мамандары мүмкін деп тапқан 20 артезиан құдығы керек. Құм )згені қамсыз етеді, тек бірақ су беріңіздер. Бұл бір жағдай. Екіншісі – жол керек. Карпов Есдәулетовтің ендігі с)здері қамқор қызметкердің дұрыс талапкер ойынан туған с)з екенін аңдады. $зірше ол ауданда бұл сұрап отырған құдықтың үшеуі ғана қазылған. Жол )те жаман дегенді Карпов бұрыннан біліп, есінде тұтатын. $рине, Есдәулетов облыстың жаңа басшы адамына )зінің ауданы ж)ніндегі арманын, тіпті қиялға жақын дерлік арманын алдымен айтса, ол айып емес. Бірақ ол жайды Карпов та, барлық облыс басшылығы да, тіпті республика орталығы да бірігіп ойлап шешетін мәселелер. Ал қазір бүгінгі күн, биылғы жыл жайы – облыстағы мал шаруасы ж)нінде Карповтың бүгінгі талабы. Бұл секретарьлармен дәл осы сағатта с)йлесуінің де себебі сол. Ал қазіргі күздің алдағы қысқа арналған әзірлігі жайына с)зді Карпов аударғанда, Есдәулетов және де сенімді с)йледі.

– Құмға біз жақынбыз. (з ауданымызда мал жеуге жарарлық, оруға боларлық ш)п азықтың бәрін тегіс жиып қамдап алдық. Қыс аса жаман боп кетпесе, біз биыл мал )лтірмей, )сімін де аман аламыз! – деді. Оның осылай айтқан байлауында Карповтың аңдағыш ойы тез шалып қалған бір жай бар. Облысқа жаңа келгенмен, Карпов әр қыста Қазақстан малы сол қыс жағдайына қарай әртүрлі боп шығатынын жақсы түсінген. Қыс жақсы болса, мал аман да шығады, )сім де береді. Ал қыс жаман болса, Қазақстан к)бінше мал )лтіріп шығады. Есдәулетов бар сенімді с)зінің ішінде солқылдақ бір с)йлемді қоса қыстырғанын Карпов қылп еткізбей анық таныды. – Ал қыс жаман боп, қатты болса не дейсіз? Сонда да )лтірмеуге сене ме Ұзақ ауданы! – деп еді, Есдәулетов б)гелеңдеп, тамағын қырына берді. Бар с)зді )з кезегі жеткенше сергек күйде бағып отырған Ноян ауданының секретары Қасымов Мұрат сәл күліп қойды. Карпов Есдәулетовтің жайын аңдады да, ендігі с)зді )зі түйді. – Міне, мәселе осында. Құмнан сіз к)мек те, кесел де ұшыратуыңыз мүмкін. Сондықтан сіздің бар совхозыңызда жасаған қысқы қорыңыз сенімді деп айтқым келмейді. Бұл тұсқа келгенде Есдәулетов )зінің ауданы ж)нінде айтқан дерегі екіұшты, ұшқары болып шықса, аудан басшылығына жайлы болмайтынын шұғыл аңдай қалып, дауысына, бойына, жүзіне салмақты сенім беруге тырысты. – Мал )лтірмей шығуға біз сенімдіміз, жолдас Карпов. $зір осыны ғана айтқым келеді. Мен сол ауданда істегеніме алты жыл болды. Сол жылдар тәжірибесіне сүйене отырып, сізді осылай сендіремін! – деді. Карпов ішімен бұл жайға толық қанағаттанған жоқ. Ол Есдәулетовпен с)зін бітіре бере: – Мен жақында сіздің ауданыңызға барамын. Қалған жайдың бәрін )з к)зіммен к)ре, к)п адамдарыңызбен кеңесе отырып аңғарысамыз. Жасырмаймын, мен к)ңілімде алдағы қыс туралы сіздің аудан ж)нінен әбден тынышталып, нық сенімге келетін тиянақ тапқаным жоқ. Сіздікі к)бінше үміт, әрине, үмітсіз болмайық. Мен де үміттімін. Бірақ жалғыз үміт сүйеніш болуы жеткіліксіз. Мен сіздің ауданда боламын.

Есдәулетов бұл байлауға қатты ырзалық білдірді. Қашан келетінін, қандай к)лікпен келетінін сұрай бастап еді. Карпов )з ойында ол жайды шешкен жоқ-ты. Машинамен немесе самолетпен баратынын әзір анықтамайтынын айтты. Ендігі с)з Ноян ауданының секретары Қасымовпен айтысатын жайларға ауысып еді. Карпов енді кезек сіздікі дегендей боп Қасымовқа бұрылғанда, ол ең алдымен Карповтың ең соңғы байлауын қатты ырзалықпен қабылдайтынын айтты. Жаңа секретарьдың осы екі жырақ ауданға бармақ болуы Қасымовты шын қуантқандай. Қасымов биік бойлы, кең, қызыл күрең жүзді, аққарасы айқын шыншыл к)здерінде адамға жылы тиерлік сүйкімділігі бар. Бет-жүзі анық қазақ типі болумен бірге, мол қалпында сұлу біткен адам. Ол орысша Есдәулетовтен к)п таза с)йлейтін. Жұқалау қызғылт қоңыр еріндері оның таза аппақ, бүтін сұлу тістерін жиі ашып к)рсететін дағдысы бар. (зі де жаратылыс мінезінде к)ңілді, ашық жарқын болғандықтан с)йлеуі к)бірек болатын. Карпов екі ауданға баратынын білдіргенде, ол әуелі сүйсінуін бұл күнге шейінгі облыс басшыларының тәжірибесімен еске алумен с)з қылды. – Ұзақ ауданы – облыстың ең жырақ ауданы. Ол Қаратаудың арғы жағы, терістік беткейде, совхоздарының ең арғы шеті құмға кіріп кетіп жатыр. Қыс болса, Қаратаудың асуларын қалың қар, )ткелсіз мұз сіреу басып алады да, бүкіл аудан бар Қазақстаннан ғана емес, тіпті )зінің облысынан, к)рші ауданның бәрінен жырылып б)лек қалады. Біздің Ноян ауданының орталық тұсы ондай емес, Қаратаудың бергі жағында. Ал қысқы малымыздың жағдайын алсақ, біз де Ұзақ ауданымыз. Себебі біздің аудан совхоздары мен колхоздары к)п малын сол Ұзақ ауданы баратын мол құм – Мойынқұмға жібереді. Карпов бұл тұста )з ойына келген бір теңеуді айтты: – Басымыз Қаратаудың бер жағында, б)ксеміз, аяғымыз Қаратаудың ар жағында – мұзда деңіз! – деп күліп қойды. Екі секретарь Карповтың айтқаны анық шындық екенін бағалап бейілдене күлісті. $зілқой Қасымов сол теңеуді ілгері қарай )сіре түсіп: – Бас-кеудеміз бұл жақта болғанда, кей жылдар Қаратау ар жағындағы аяғымыз паралич болғандай, жинауға келмей

қатып жататыны да болады! – деп, тыңдаушылармен бірге )зі де ашық, қатаң, еліктіргіш күлкісімен жарқырай күліп алды. – Қысқасы, біздің сол екі ауданымыз қысқы қатынастары қиын болғандықтан облыстан барушы жұртқа қиын, қиян саналады. Жолы жақсы жақын аудандарға ұдайы жиі барып жүретін осы облыстың басшы қызметкерінің к)бін біз )з аудандарымызда аса сирек к)реміз. Бұл шағым емес. (зі к)птен үйренісіп кеткен шындығымыз. Басшы адамдар бармауға үйренген де, біз олардың келмеуіне де үйренген - біз! – деп тағы күлді. Карпов Қасымовтың с)зіне жаңа басшылыққа келген мұның )зіне әсіресе арнай айтып отырған сыпайы түрдегі талап барын аңдаған еді. Қасымовтың сол жайды әзілге сүйеп, қадап айтқанына Карпов іштей баға берді. Шаруа ж)нінен келгенде Қасымов Есдәулетовтей емес, күдік жағын басыңқырай с)йледі. Оның қиыншылығы екінші түрлі. – Біздің әзірлеген жем-қорымыз Қаратаудың бергі жағында болады да, малымыз арыда, Ұзақпен қатар жатады. Біз к)ретін қиыншылық бейнет сол мал мен жемнің екі арасының шалғайлығында. $рине, шама келгенше азық қорын таудың арғы жағына жеткіземіз. Бірақ күш, к)лік, бар мүмкіншілік азығымыздың бәрін таудың ар жағына шығаруға жетпейді. Сонымен бізде, жаңа )зіңіз байқағандай, қыс қатты болмаса, жақсы шығамыз деп амалсыз түрде с)йлейміз, – деген еді. Карпов мұның да шаруасы, )зі айтқандай, алдағы қыс тың ажарына байланысты екенін анық түсінді. Облыс к)ле мінде әрі малы к)п, әрі уайымы к)п аудандар осы екенін анық танып отыр. Аудан басшыларының )з аузынан анығын білді. Қиыншылықты таныса да, қауіпке кетіп ықтай қоймайтын Карпов мінезі бар. Ол екі секретарьға әзілдей отырып, ащы шындықты с)йледі. – Малы да к)п, сол малындай мұңы да к)п аудан Ұзақ пен Ноян екен. Істеген қамы да бар, соған орай сенімі бар, бірақ сенімінен де к)бірек күдігі бар секретарьлар сіздер екесіз. $зірге аңдағанымыз сол болсын. Жақында аудандарыңызда к)рісейік! – деп, екі секретарьмен қоштасқан еді. Осыдан он шақты күн )ткен соң “ГАЗ-69” машинасына мінген Карпов ауданға жол тартқан еді. Екі ауданды

к)п аралап, жақсы біліп жүрген обком қызметкері, мал шаруа ж)ніндегі б)лім бастығы Ерімбетов қасында бар. Және облыстық кәсіпшілер одағының бастығы Жайлыбеков Алмасбек үшінші кісі боп қасына ерген еді. Баскенттен Ноян орталығына қарай жүрген жол к)бінше бозғыл жусан, қара отты қыр ш)бі к)кпек, дермене сияқты қазіргі күзде тегіс бозарып қуарған ш)птер )скен )лке болады. Бірқалыпты ұзақ жота, тау, тоғай, )зен )лкеге соға қоймайды. Ноянның бойында күзде, қыста үнемі соғатын атақты қара жел бүгін қатаңдамаса да, машина сыртынан қатты екпін соққынымен, ызың-шуымен ұдайы білініп келеді. Жылы киінген, ұзақ жолға әзірленген жолаушылар бұл жолдың шаңына, жиі ұшырасатын орқаш оқабына, сұр аспаны соқтырған суық желіне к)ңіл б)лмейді. Қала адамы боп қажу, мою бұларда сезілместей. Жарым күндей жадау жолда, жадағай жалаңаш далада к)ңілсіз суық күздің сұрқай мезгілінде ұзақ жүрген жолаушылар ақыры Ноян ауданына жетпей, оңға бұрылды. Басында )зенсымақ )лкені )рлеген тар ғана бұраң жолға түскен машина біразда ш)бі қалың, қабаты к)бірек қырқалардың арасына кірді. Осы )лкеде жел саябырлау, қырқа-қырқа жондар қағаберіс болып, енді ш)птің шығысы, жердің ығы к)ңілдірек сезіледі. Машина күндізгі желге қарсы жүрсе де, қатаң қарсылық білінбейді. Күйлі “ГАЗ” жұмсақ топырақты тараң жолмен ызғып келеді. Жолдың ой жағында бір қалтарыста жақын қырқадан аса жайылып келе жатқан қалың қой к)рінді. $лім Ерімбетов бұл қой қай отар екенін аңдап келеді екен. – $не, Керекеңнің қойы да бері шықты. Бұрылайық солай! – деді. Бастап келе жатқан $лім Ерімбетов болғандықтан, Карпов мақұлдап бас изеді. Жүргіншілер тақай бергенде, )ңшең торпақтай ірі, күйлі қойлар машинадан сескеніп шалқып үрке берді. Дүрілдеп тұяқтары қатаң жерді дүсірлете басып жортқанда ауыр денелерімен бір-біріне қақтыға, сырылыса онан сайын желіге үркеді. Қойдың осы қалпына сүйсіне қараған Ерімбетов: – Мұның қойы арқардай. Үріккенде тап тау ешкіден кем үрікпейді, қарашы! – деді. Қойдың шетінде семіз қоңыр құлынды биеге мінген Керекеңе ақырын сабырлы ғана ды-

быс беріп: “шәйт-шәйт! – деп, )зі қозғалмай бір орында тұрып қалған еді. Қойлары мұның айналасына шалқи орала берді. Енді біразда машина тақап кеп тоқтаған соң, қойлардың ұйтқуы да басылған еді. Алмасбек қойды тамашалап, тез шола қарап, малға к)зі үйренген қалпында: – Қойлары не деген ірі, қарағым-ау. Осы әлгі архаромеринос па, жоқ кәдімгі қол қойы ма? – деп еді. Карпов Керімқұлдың )зін де, қойын да естіген, біледі екен. – Жоқ. Мұндағы жай қой. Бірақ т)рт-бес жасаған үлкен, кесек қойлар болу керек. Керімқұл қойы болса осы болар. Шынымен аса үлкен, б)лек қойлар екен. Мен Россияда қойдың мұндай үлкен болғанын к)рген емеспін, – деді. $лім бұл кезде Керекеңмен әңгімелесіп, мына келген кісілер жайын айтып тұрған. Керімқұл )зі де бүгін осы қонақтар келетінін естіген еді. Мұрат Қасымов айтқан хабардан біледі. Ол қазір есекке мініп, кейінірек келе жатқан жас шопанға қол бұлғап дауыстады да, $лімге қарады. – Меймандар қойды к)ріп болсын, сосын қайтамыз. Бұяқта бел астында біздің үйге барайық. Шай-пай әзірлігіміз бар еді. Дәм татыңыздар. Солай емес пе, $леке! – деді. $ліммен бұрын к)зтаныс, біліктес екені мәлім еді. Карповтармен қол алысып, амандасып болған соң барлық топты бастап Керімқұл )зі де жаяулап жүріп, қойды аралады. Жүні де асыл, еті де мол, бойлары биік, )те ірі – бұл тегі ісек қойлар тобы болатын. Керімқұл – облысқа мәлім алдыңғы қатарлы ең бір қадірлі шопанның бірі. Ол биылғы алған социалистік міндеттемесін бүкіл Қазақстанға мәлім етіп орындаған, айнала сексен килодан салмағы бар қалың қой отарын айтқанындай бағып семіртіп, табыс еткен, жүлде алған жеңіс қайраты бар. Қойды аралап болған соң қонақтардың машинасына қалың киімімен қинала кірген Керімқұл шоферге жолсызбен т)телей ауылға баратын жолды к)рсетіп отырды. Тағы да қабат бір к)лбеген қалың ш)пке аласалау қырқадан асқан соң т)менде, )зекте сәл ескірген к)галсымақ ауыл қонысы

ортасында отырған екі киіз үй к)рінді. Біреуі үлкен, бүтін, ақшыл үй де, екінші қара жүннен басқан т)рт қанаттай шошақтау, келеңсіздеу үй. Екі үйдің орталығын ала шимен қоршаған қазандық жерошақ байқалады. Үйлер қасында қара-құра жоқ. Жүгіріп үріп шыққан бір сары т)бет, екі сары ала күшік және бір сары қаншықтан басқа )зге тірі жәндік байқалмады. Тек машина үй жанына келгенде, жасы отыздың ішіне кірген бір әйел емшек баласын к)теріп, тағы екі кішкене баласын қасына ертіп, тысқа шықты. Екінші үйден күндігі бар бір кемпір мен басын қалың орамалмен ораған, бетінде қалың қызылы бар жалпақ жүзді, домалақ тұмсық келіншек шықты. Қонақтарды қарсы алған да осылар болды. Үлкен үйге кіргенде алдарынан киіз есікті бала к)терген Керімқұлдың әйелі )зі ашып еді. Карповқа бұл ыңғайсыз к)рінді. Табалдырықтан аттап кірген соң артындағылардың бәрі тығыздап кіріп жатса да, ол ілгері жүрмей, әуелі киіз үйдің ішін жағалай, айнала қарап тұрып қалып еді. К)птен оқыған, естіген, әр алуан дау болып, с)з болып жүрген киіз үй деген осы. Карпов ішінен: “Менің сенімен алғаш ұшырасуым осы, киіз үй!” – деп, әуелі шаңыраққа қарап еді, үңірейген үлкен тесіктен жаңағы түнерген сұр аспан аңқиып к)рініп тұр. Үйдің іші анық жылы емес, салқын. Отыратын орындық жоқ. Тіпті бұл үйдің ішінде жатқанда да жерде жату керек. Орындық, т)сек дегеннің біреуінің де белгісі жоқ. Оның есебіне енді т)рге шығып Алмасбектің қасына к)рпеге ыңғайсыздана басып кеп отырған соң аңдаса, бір топ қатар жиылған сандықтар тұр. Беттері сырланған әшекей қаңылтырмен, арзан жылтырақпен қапталған. Сол үш сандықтың үстінде әртүрлі оюлы, бояулы киіздер, біренсаран кілем байқалады. Солардың үстінде к)рпе. $рі бояулы, әртүрлі бағалы мақта тартылған қалың, ашық түсті к)рпелер. Одан әрі толып жатқан үлкенді-кішілі жастықтар. Керімқұлдың киіз үйі сыртынан да, барлық ішімен де Карповқа таң қаларлық тың әсер етті. Үйді айнала тұтқан киіз палас дейтін тақыр алаша бар. Карповтың )зінен басқа бұл үйдегі жандар ыңғайлы отырады. Аяғын астына оңай бүктеп, қолындағы баласын тастамаған Керімқұлдың күнге жүзі күйген қара сұрлау

әйелі отыр. Малдас құрып ып-ыңғайлы д)ңгеленіп сарғыш жүзді, шоқша сақалды, сұлуша жүзді, қара барқыт тақиясы бар Керімқұл отыр. Карпов аяғын қалай ұстауды білмей, арқасымен керегеге сүйеніп, екі аяғын соза түсіп, әрлі-берлі қозғалып аунай түсіп отырғанда, $лім мен Алмасбек жұмсақ к)рпелер үстінде олар да Керімқұлша малдас құрып, аяқтарын астарына етікшең күйде ыңғайлы жиып алыпты. Үйдің ортасында құрғақтау ұсақ ағаштан кесіп жарып жаққан кәдімгі даланың оты (костер) маздап жанып тұр. Оның түтіні жұқалау, сұйықтау, жіңішкелеу бойымен аспанға созылып, ысталған шаңырақтың үлкен тесігінен шығып кетіп жатыр. Бірақ үй ішінде түтін иісі )зге киіздің, терінің, тонның иістерімен аралас мейлінше мұрынды ашыта білініп тұр. Карпов ішінен: “$йтеуір ауа таза емес”, – деді де, папиросын суырып тарта бастады. Бұрын кіріп отырып к)рмеген киіз үй әр )згешелігімен таң қылса да, Карпов ол жайын маңындағы ешкімге сездірген жоқ. Тез қайнаған шай қонағуар ақ самауырдың, екі иінінен демалған күйде бусанып оттың бер жағына келді. Кішкене д)ңгелек, аласа стол қойылып, шашақты, таза к)к дастарқан жайылды. Оның үсті дәл бір шанаға тиелген отындай немесе ш)птің ш)мелесіндей қоңырқай, қызғылттау түсті бауырсаққа лық толыпты. Ш)меледей қалың бауырсақтың ортасында кесек-кесек қант түйірлері жүр. Азғана столдың үш жеріне тарелкеге салынған сары май қойылды. Шай пиялаға сүт қосқан күрең кофе сияқты тартымды, жайлы түсті шай Карповтың алдына қойылған еді. Қазір үй іші барлық жағдайымен жылына түсіп, к)ңілге алғашқыдан г)рі жайлырақ сезілді. Үйге кіргеннен бері Карпов әр адамның киім үлгісіне шейін, киген бұлының сапасына шейін к)реген к)збен аңдап отыр. Бұл үйдегі тұрмыс, жай-жағдай, жатыс-тұрыс қандай болмақ, адамға жайлыжайсыздық жағынан қандай деген ойларды Карповқа ұдайы ойлатып отыр. Мұнда ауа жаман болмау керек, тек от жаққан кезде түтін мазасыз. Бірақ от жақпаса суық қой. Сонда, мысалы, қыста қалай болмақ керек. Қатты жауында анау тесік қандай

жағдайсыздық әкелу керек. Жауын ұзақ жауып, не қар жауып беймаза күн болса, не түн болса, бұл үйдің ішіндегі адам жаурамасқа бола ма? Анау кішкене балалар, мынау үстеріне киген қалың ауыр киімнен босауға, тегі, мүмкін бола ма? Ал осындай үйде жуыну қалай болмақ? Жатқанда к)п жұрт, мысалы, бәріміз осында бүгін қонатын болсақ, тегіс қатар жататын боламыз ғой деген сияқты толып жатқан жайларды таңырқай және еріксіз жатырқай, кейбір жайын ұнатпай, сынай ойлай отырған Карпов және осы кездің )зінде стол басында с)йленген с)здің к)біне араласып отырды. $лім мен Алмасбек кезектеп аударып Карпов пен Керімқұлдың әңгімесіне жәрдемші, жалғастырушы болды. Карпов бір шақ қолдарының ұшы к)гере тоңған бес жасар, үш жасар екі балаға қарай отырып: “Қыстыгүні Керімқұлдың үй іші осы киіз үйде бола ма?” – деп сұрап еді. К)бінше қыстыгүні там үйде болады екен. Карпов қадала анықтап: “Мысалы, ноябрь, март айларында осы киіз үйде тұра ма?” – деп сұрап еді. “Ол айларда осы киіз үйде тұрамыз” деген жауап естіді. – Тоңбайсыздар ма? Бұл жердің желі қатты. Ол күні-түні ұзақ соғатын, қатал, суық жел. Балаларың, үй ішің тоңбай ма? Бұл с)зге Керімқұл сыпайы жүзбен алғыс айтқандай жымиды да, Карповқа қарады. Шопанның үй ішінің қамын ойлап отыр екен деген алғыс сезімі бар еді. Бірақ “тоңамыз, күйзелеміз” деген сияқты жайларды мұндай келіп-кетіп жүрген басшы адамдарға айтып шағыну әдетінде жоқ Керімқұл сыр берген жоқ. – Е, түк етпейді, үйренгенбіз де! Толайым тегі, біздің бұ жерде ол қатты желіңіз болмайды. Менің осы отарым жүрген жерді “Желтимес” дейді. Қыста да, жазда да қойымның арымай, күйлі бола беретіні со желден қағаберісте, әрбір қалтарыста жан бағып жүріп жатамыз, – деп қойды. Алғашқы бір шыны шаймен ілесе енді біразда суық тыстан ыстық буы бұрқырап үлкен сары табаққа салған қуырдақ кірген еді. Табақтың айналасында қасықтар бірге қадалыпты. Жұрттың, үндемесе де, к)ңіл ажары )згеріп к)теріле түсті. $зілі ашық, жылдам ауызға оралатын Алмасбек:

– Е, жылы “Желтиместің” ыстық қуырдағы да келді ғой! – деп күлді де: “Осының бір суық айдаушысы болушы еді”. $лім қоса қалжыңдап: “(зі суық, )зі сұйық!” – дегенде, Керімқұл екі әзілқой қонақтарына және алғыс жүзбен қарап рұқсат тілегендей болды: – Онымыз, бәрекелді, бар еді. Тек )здеріңіз, мына мейманымыз суықтан келіп ауыз тисе, бой жылытса жаман болмас деп ем. Тегі, )зі рұқсат па? – деп, қашан әкелгені белгісіз, кішкене столдың астынан мойнынан тартып бес жұлдызды коньякты суыра берді. $ңгіме бұрынғыдан да жиілеп, сұраулар, танысу, білісу жайлар қыза түсіп еді. Карпов Керімқұлдан қашаннан бері қой баққанын сұрады. Денсаулығы қандай екенін, ауырса қандай жәрдем алатынын сұрастырды. Газет, кітап, радио жайларын, монша жағдайын, жақындағы емхана к)мегін – бәр-бәрін де к)п сұрасқан еді. Шаруа ж)нінен білгені Керімқұл осы араға келіп отарымен “Желтимеске” орнағалы он бес жыл болса да, бірде-бір қыста мал жұтатып к)рмеген екен. Оның себебін де Керімқұл жақсы айтып берді. Жазда мұның қойы осы )ңірдегі бар қойдың семізі болады. (йткені ол күніне мұның қойы он сегіз сағат жайылатынын айтты. Судан да кенде болмайды. Күніне екі рет су ішпейтін айы болмайды. Қысқы қойы мықты келеді. Семіз, күйлі боп кіріседі. Ал дәл қыс айларында бұл осы “Желтиместің” қар түспейтін беттерінің бәрін арнап санап, сақтап жүреді. Ық жақтарын да есінде сақтайды. Сонымен, боран мұның қойына соқтыға қоймайды. Малы ашықпаған соң жұтау түгіл, қыстың )зінде етін бермей қояды. Күйлі қой аурудан да аман болады. Сонымен, Керімқұл шығынсыз қыс атқарып жүре береді! Карповтың аңғаруында Керімқұлдың )зі ғана емес, әйелі де меймандос, қонағуар адам тәрізденді. Карпов оның әйелімен де с)йлесті. Үй ішінің кірін қалай жуатынын, моншаның қайда екені, балаларды қалай жуындыратыны, киімді қалай тігетіндері ж)ніне шейін сұрасқан еді. Керімқұл мен әйелі Карповтың әрбір сұрағына ақырын күліп, іштерінен ырза бола түсіп жауап берісті. Бірақ әйелінің жауабында: – монша бізден жырақта, совхоз ортасында. (з қыстауымызда ол жоқ. Кішкене баламен суықта жол жүріп бару оңай емес. Ол жағынан қаладай емес, күйіміз т)мен.

Моншаны )зіміз жақсы к)рсек те, осы қожайынымыз екеуміз қыстың алты айында бір-екі к)реміз бе, жоқ па? Расау, үлкен кісі сұрап отыр екен, ондай сорақымызды айтпай жасырайын ба, тегі! – деп қалды. Керімқұл әйелінің мұндайлық ашылғанын әдепсіздік к)ріп, самауырға қарай тұмсығын бұрып, жақтырмай күбірлеп кетті. – Ой, қатын шіркін, ой, бәйбіше, сен неме қайдағы, қаяқтағыны айта берген несі. Қойсана, батыреке! – деп, біресе әйелін тоқтатпақ боп, бір жағынан қонақтарға имене жалтақтай түсіп, екі арада бәйек болды. Карпов бұл үйдің ішімен танысқанына )з к)ңілінде ырза болды. Бірақ үнемі шынтақтап, к)лбеп отыру оған ауыр болған еді. Аяғын тізесінен бүктеп отыру әзір оның қолынан келмей қойды. Бірақ қандай ыңғайсыздыққа болса да мынадай жақсы еңбек соңындағы жандардың меймандос шаңырағының астында, дастарқанының басында шыдап отырып шығуды )зіне шарт к)рген. Ол осында астан кейін жатып қалуға да әзір еді. Бірақ Алмасбек пен $лім екеуі ақылдасып, оған )здерінің байлауын айтты. Оны жеткізген Алмасбек еді. – Нил Петрович, қонақ шай ішіп, біз сияқты ет жеп бол ған соң меймандос үйді босатса да, олар ренжімейді. Біз, мысалы, қазір жүріп кетсек, бұл кісілер ренжімейді деп ойлаймын. Асын іштік, жақсы, мол әңгімелестіңіз. Енді ұйықтау үшін біз биік т)сегі бар, жарық б)лмесі бар аудан орталығына барып ұйықтайық. Ол осы арадан жырақ емес, – деген. Содан кейін Карпов Керімқұлдың әйелімен қол алысып қоштасып, үлкен алғыс айтты. Мазасыздық жасағандарына күле тұрып, кешірім де сұрады. Керімқұлдың меймандос әйелі бұл қонақты ішінен к)птен б)лек бір жылы жүзді адам екен деп ұнатып қалған еді. Келіп ас ішіп кеткендеріне ол )зі шыны пейілімен жақсылап алғыс айтты. “Тағы келіңіз, қыстағы тұрмысымызды да к)ріңіз”, – деп қалды. Осымен Ноян ауданының белгілі шопаны Керімқұлдың үйінен күздің күйедей қараңғы желсек түнінде күндізгі сары т)бет пен сары ала күшіктерді әуліктіре үргізген “ГАЗ-69” отардағы қойдың үстін әрлі-берлі бұрылған шақтағы күшті

фардың жарықтарымен айғыздап әрлі-берлі сызғылап )тті де, енді ауданға қарай т)телей тартып кетті. Арада бір жұмадай уақыт )тті. Бұл шақта Карпов тобына Ноян ауданының секретары Қасымов Мұрат қосылды. Және Ноян ауданының, райисполкомы Жарас ерген. Ноян ауданының к)п жерін аудан орталығының )зінен бастап Карпов мол аралады. Ол бірнеше совхозда және “Алға” сияқты Қаратаудың б)ктеріне кіре отырған колхозда болды. “Орловка”, “Леонтьевка” колхоздары орнаған тоғайлы, жемісті қыстақтарда болып )тті. Қаратау алыстан сыртынан жұтаң, жүдеу, жалаңаш тау болып к)рінсе, мынау екі қыстақтың тұсында кең қойнау к)бе-тоғайы мол, сулары м)лдір, к)п тараулы )згеше к)рікті бай бір қолтық-қолат жасайды екен. Бейне Орал тауының бір б)лімі дерсің. Чусавой тұсы да сондайлық құйқалы, берекелі, тұрғын еліне қызықты, жайлы, бай мекенді анық аңғартқандай. Бұл ауданның да к)пшілік шұғылданған шаруасы мал. Сондықтан совхоз бен колхоздың бәрінде де облыстың басшы адамдары мал айналасындағы директорлармен, колхоз бастығы, ферма бастығымен және жеке шопандармен к)бірек ұшырасты. Сол қатарда Ноян ауданының тағы бір үлкен абырой алып жүрген қартаң шопаны Д)ңбайдың отарында да Карпов к)п б)геліп, ол шопанмен де, үй ішімен де к)п әңгімелескен. Қазір енді Ноян ауданын аралап болған топ “К)некент” совхозы деп аталатын Ұзақ ауданының үлкен совхозының орталығына келген. Телефонмен алдын ала келіскен мезгілді еске алып, осы совхозда бұларды Ұзақ ауданының райком секретары $ріп Есдәулетов тосып жүр еді. Совхоз орталығы соңғы жылдарда жаңадан салынған едәуір к)лемді қыстақ болатын. Тап ортадағы бір топ шатырлы, ұзынша жалғыз қабат үлкен үйлердің біреуі совхоз директоры Есенов $бдінің пәтері болатын. Қазіргі жиын таңертең сонда келген бір топ машиналардың, қонақтардың топталған жері осы Есеновтің пәтері болды. Есенов )зі ұзын бойлы, басы, кеудесі де кесек біткен, қызғылт, сарғыш жүзді, ұзындау қоңыр шашты, қой к)зді, к)рнекті, келісті жас жігіт екен. Ол орысша таза, жақсы с)йлейді.

Карповты Есенов )зінің жас әйелі Құндызбен таныстырып, таза жиылған үлкен қонақ б)лмесіне кіргізген. Отыратын орындық жоқ. Кілем, к)рпе жерге жайылғандықтан, мұнда да қонақтар жастыққа сүйене екі т)секке жартылай отыра жайғасқан еді. Карпов директордан әуелі оның )зінің жайын сұрастырған. Есенов Ташкентте зоотехниктік мамандық білім алған. (зі осы ауданның )зінен шыққан жас екен. $йелі Құндыз осы ауданда, тіпті, осы совхозда орта мектеп бітіріп, бүгіннен он шақты ай бұрын ғана $бдіге қосылған жасы 18-19-дағы талдырмаштау, бойшаң, қоңырқай жүзді сұлу жас екен. Оның мінсіз бой мүсініне жүзіндегі, әсіресе үлкен, түңғиық қара к)зіндегі жылы, майда бір ажар )згеше жарасқан. К)теріңкі түзу мұрны қазақ әйелінде сиректеу ұшырайтын қырлы ұнасым бар. Кесектеу аппақ тістері д)ңгелей жұмырлана, сәл жылтырай к)рінген иегі, ұзындау мойны, жұмыр мінсіз біткен қалпында бір толқын бұғақ жасап, жас әйелді к)птен ұшыраспаған анық сұлу дегізерліктей. Карпов әзірше қала мен колхоз, аудандарда қазақ әйелінен дәл осы Құндыздай бойы да, жүзі де сұлу келіскен жас әйел к)ркін к)рген жоқ еді. Ол амалсыздан ішінен сұлу Құндызды күйеуімен салыстыра отырған шақтар да болды. Енді аңдаса, кесектеу бетіне түзу боп ірілей біткен мұрны, үлкендеу, сарғыштау к)зі, қызғылт, сәл қалыңдау ерні – бәрі де )з )лшеуімен жақсы жарасқан пішін $бдінің жүзінен де аңғарылып еді. Карпов бұларды жақсы табысып үйлескен жұбайлар екен деп байлаған. Құндыз бен күйеуі қатар қызмет етіп жүріп шай, қуырдақ әкелген тұста, кейін сол дастарқанды жимай, тағы да )зге астарын үздік-создық әкеліп сыйлап отырған меймандос жастарға қонақтар к)п к)ңіл б)лісті. Оларды әрқайсысы да с)йлетіп, сұрақтар беріп, жалпы мәжіліске қоса араластырып отыруға тырысты. $бді іс ж)ніндегі деректі жайларды )те орынды, ұстамды мінезбен асырмай да, жасырмай да дәл-дәл с)йлеп отырды. Құндыз облыстан келген қонақтардан к)бірек именгені ме, әлде )зінің мінезі солай ма, жауаптасып ұзақ с)йлеуге үнемі сараң болды. Ол ұялыңқырап, күле с)йлейді де, әр

с)зінің аяғын )те ақырын ғана айтып, әр әңгімені сол үні дағдысымен еріксіз тұжыра отырғандай болды. Бұл с)з оның )зінің оқуы жайынан басталғанда байқалып еді. Карпов одан: – Ілгері оқуға бармадыңыз ба? Барғыңыз келмеді ме? – деп сұраған. – Мұнда ВУЗ жоқ. Алыс қалаларға бара алмадым, – деп қана тоқтағысы кеп еді. – (зіңізбен бірге бітірген шәкірттер қанша еді? – Он жеті. – Олардың ВУЗ-ға кеткені бар емес пе? – Бар еді. – Солармен бірге бармадыңыз ба? – Жоқ. Бара алмадым, – деген күлімсірей, қызарыңқырай қысыла с)йлеген Құндыз с)здері Карповты оның )з аузынан айтарлық әңгімеге жарытпайтынын аңғартты. Осы үйдегі ұшырасуда аудан секретары $ріп облыс басшыларына )з ауданын жақсы білетін жайларын жиі с)йлеп, үзік-үзік білімдерін жақсы аңғартты. Ол аудан малының құмнан )тіп, Қарағанды шегіне, Бетпақты басып Жетіқоңырға дейін жайлап баратынын айтты. Осы ауданнан жақын жерден ағып )тетін Шудың суын ретке салу жайында пікірлер айтты. Екі облыстың бұл )лкедегі малын Шудың суымен ш)лсіз етуге болатын бір ойлар барын с)йледі. Жамбылмен екі аралықтағы Талас, Аса, Бүркіт сияқты )зендерді пайдалануға болатынын с)йледі. Ерте заманда осы Құмкент бойында мол су болғанын баяндайды. Осы Мырзабай дала дейтін құлазып тұрған мол дала бұрын мырза дала болыпты, түгел егін егіліпті дейді. Қай жерлерге плотина салса, Алтыбай қазанға жоғарыдан он жеті бұлақты әкеліп құйса, құнарлы азық қорын жасайтын мол су болатынын айтады. Қарабұлақта Біресек деген су бар. Ол Тастаққа кеп құриды, соған плотина жасаса, ауданға қарай созып 3-4 мың гектар егін егуге болар еді. Оны айтады, тіпті Мойынқұмның )зіне Жуант)бе, Састы, осы Құмкент қойлары бата барып пайдалана алмай жүр. Қыста біздің құмды паналап келетін мынау Ноян ауданының қойы да толық пайдаланбайды. Мойынқұмның жырақтағы к)п пайдалы )лкесі іске аспай қалып қойып жатыр. Бізге

сол )лкеден 18 артезиан құдығын қазып берсе, ең үлкен мемлекеттік шара сол болар еді. Қазір Жуант)бе тұсында қазылған бір артезиан құдығының беріп отырған игілігі толып жатыр. Кешегі ш)лде бүгін дарбыз шығарып жатыр. $зірге біз үш қана құдық қаздық. Бұл )те аз. Жалпы, Ұзақ ауданына жетіжылдыққа 635 мың қой )сіру міндетіміз. Бүгінде 330 мың қойымыз бар. Қарак)л қойы. Бұл )зіңізге мәлім, валюта беретін қадірлі қазына. Біз жеріміздің, ауданымыздың к)гін пайдаланбай отырмыз. Мүмкіндігімізді алсақ, бір миллион қарак)л қойын )сіре алар едік. Жер де, жайылым да жетер еді. Тек су, су берсе... Екінші арнамыз бізді қинайтын жол, қатынас. $сіресе қатынас. Қыста біз сонау бейне бір Арктикада қыстайтын зимовщиктер халінде айнала әлемнен қатынасымыз үзіліп, мүлде б)лініп қаламыз. Карпов үй ішінің адамдарын, жоғарыда айтқандай, аңыстай отырумен бірге, Есдәулетовтің жаңағы аудан жайындағы кең де, терең де, к)лемді с)йлеген жайларының барлығын жақсы ұғынды. Сонымен қатар ол )зі сезген жақын күндегі дәл алдағы биылғы қыстағы екі аудан қамына әсіресе қатты к)ңіл аударған еді. Ноян ауданын к)ріп шықты. Бұл ауданның колхоздары мен жақын совхоздарын және де танып )тті. Бүгін ауданның үлкен совхозының бірі “К)некенттің” барлық қыстық әзірлігін к)ріп отыр. Аудан секретары Есдәулетов болашақ арманды айтуы дұрыс. Аудан к)лемінде қандай мүмкіншіліктер барын, соның қалайша пайдаға аспай отырғанын айтуы орынды шығар. Бірақ ол осы баяндап отырған жайларымен дәл биылғы әзірліктің ойдағыдай сенімді емес екенін к)п с)зінің тұсында Карповқа танытып алғанын )зі де сезбеген болар. Ол, )з ойынша, мол мүмкіншілікті пайдаға асыртпай отырған тоғышарлықты ауданнан емес, облыстан және одан да жоғары үлкен үкімет орындарынан деген жайды к)п аңғартады. Карпов оның ойларын, с)здерін )з ішінде қорытқанда: “Бұл секретарь биылғы қыста жұт, апат болса, себебін, мәніж)нін ертеде айтқаным кәне! (здеріңе білдіргенім кәне?!” дегелі отыр.

Екі аудан басшылары осы арада түгел бас қосып отырғандықтан, Карпов енді бір жұма бойында )зінің аңғарып, түйген күдікті ойларын айтуға байлады. Бұл отырған қызметкерлердің бәрі сенімді адамдар. Бәрі де жауаптылығы мен оны ұғынуы жеткілікті кісілер. (здері және тегіс кешегі соғыста к)п қиыншылықтарды бастарынан атқарып )ткен Совет Армиясының әр дәрежелі офицерлері. Бұлармен қазіргі екі аудан жағдайын штаб сияқты нақтылы байлаулы кеңес құруға болады. Нұсқауларды ашық, қатал, ащы шындығымен дәл байланыстыра айтып кету шарт. Карпов әр адамды, әсіресе қызмет бабындағы )зіне қатынасы, жалғасы бар адамды оның )ткендегі )мірімен, ісімен, бұрынғы еңбек тәжірибесімен қатар тануға тырысатын әдетке сүйенетін. Сол дағдысы бойынша ол қазір облыстан шыққан $лім, Алмасбек екеуінің де Отан соғысында қанша жыл, қайда, кім болып істегенін жақсы білген. Қасымов, Жарасовтың да қандай майдандарда болғанын анық, ұзақ әңгімелетіп )з ауыздарынан естіген-ді. Бүгін $бдіден оқуының ғана жайы емес, әскерде, соғыста болып )ткен соңғы бір-екі жылдағы )мір тәжірибесін білген болатын. Есдәулетов те майданға біраз уақытқа барып араласқан қызметкердің бірі екен. Ол бірақ мынау отырған )зге, )зінен жасы кішірек топ адамдарынан басқарақ. Ол соғысқа барардан бұрын да жауапты қызметкер болған. Ауданда істеп жүріп соғыс кезінде партиялық бір алуан жазаға да ұшыраған. Неғыса )зінің )ткен шағы мен бірнеше қатқабат бас тарихы бар адам боп шыққан-ды. $неугі қалада с)йлеген с)зі мен бүгін ауданда Карповқа айтып отырған жайларының бәрінде желілес, астарлас күйлер, мәндер бар. Ол Карпов барлауынан, бар жайымен қиындау адам к)рінсе де, ұғылмай, танылмай қалған жоқ-ты. Карпов енді к)п уақыт еркін с)йлетіп, к)п тыңдап болған осы тобының бәріне арнап )зінің соңғы күндер ойына жиған байлауын тарата бастады. – Шын с)зге келгенде мен екі ауданда да танысып келіп, қорытып келген шақта облыс басшылығын толық тыныштандыратын жағдай таптым деп айта алмаймын. Шын халге, анық, ашық қатал шындық жайға үңіле қарасақ, осы екі аудан да биылғы қысқа сенімді келіп отырған жоқ. Мал

жақсы )скен. Мал басындағы бейнетқорлар, шопандар барды істеп келеді. Бірақ солардың еңбегін алдағы қыс рәсуә қып, т)гіп-шашып құм мен сахраға күлдей ұшырып кетсе ғажап емес. Және соған мал да кінәлі емес, мал басындағы шын бейнетқор, шын еңбек геройы, бүкіл Одақтағы, айтар едім, ең ауыр еңбек, тұрмыс жағдайында жүрген анық адал мал иелері – шопандар жазықты емес, осы отырған сіздер мен біз жазықты боламыз. Қыс жақсы болса, мал аман шығады. Қыс жаман болса, сіздер малды жұтататын басшылар халінде отырсыздар. Бір-ақ қана байлау айтайын: Есдәулетов, Қасымов, екеуің де ендігі бір есепті қыстың ең жаман болатын жағдайына м)лшерлеп жасаңдар. Айтайық, қыс ұзақ болсын, қар қалың болсын. Асулар )ткел бермей қойсын. Мал балалауға жеткен шақ болса да, сол мал )зінің, жылдағы қой қоздататын қораларына жете алмайтын, жүре алмайтын жағдайда қалсын. Азық бітіп қалсын. Мал )ле бастасын. Міне сол жағдайда осы екі аудан бүгінгі малдарының басын сақтап қалу үшін қандай бүкіл мемлекеттік, облыстық әскери түрдегі тығыз шара керек болады. Сол күнге, сондай жағдайда арналған к)мектің, бар керектің есебін де, түрін де айтып, облысқа деректер түсіріңдер. Бұл с)здер аудан басшыларының бұрын үйренбеген, естіп к)рмеген нұсқауы сияқты. Есдәулетов сақтық, күдік айтты. Оныкі үйреншікті сақтық есеп болса да қазір айтпасқа, іркіп қалуға болмастай к)рінді. Күле түсті де: – Жаман қыс болмай жатып, сондай үркіткен хабарақпар береді деп Сұлтанов бізді паникер демей ме? Сол үшін жазаға ұшырамаймыз ба? – деп, үй ішіндегі біраз адамды қоса еліктіре күле бастап еді. Алмасбек басқаша ойлады. Ол Карповтың с)зінде ең турашыл қамқор шындық бар екенін ерте аңдаған. Есдәулетовті сынай қағытты да: – Қамыңды ойлаған с)зге де жалтақтап артқы есепті қоса отырасың-ау! Анық шындыққа батылың бармаған соң жалтара жауап беріп отырсың-ау! – деді. $лім бұлай қараған жоқ. Ол )зі бірталайдан мал шаруасын басқаруға араласып жүргендіктен Алмасбекке дау айтты.

– Есдәулетов шын айтады. Күзден күдік айту былай тұрсын. Алдыңғы жылы март басында мал )ле бастағанын білдіреміз деп әуелі совхоздар министрлігінен қатты бір ескерту естіп алғанымыз қайда! Бізде шынында )ліп отырмасаң, )лтіріп отырмасаң, оның алдындағы халжағдайды айтқаныңды сүймейтін мінезіміз к)п екені айдан айқын. Қасымов ол да осы аңғардан шықты. Тек ол Карповқа қиялай отырып, ақыл сала с)йледі: – Біздің түстік, тегі, Қазақстанның ең жылы жағы. Сибирь емес, тіпті Алматы, Жамбыл да емес. Олардан бұрын мал )лтіріп к)рген емеспіз. Тегінде, түстік мал )лтіріпті десе, бізге жаны ашудан бұрын бар Қазақстан облыстары мен Алматыдағы басшылық орындары әуелі күліп, мазақтап, содан кейін ашуланып, ұрысқаннан басқаны қоспайтын әдеті бар. Ал сондықтан бүгін бар азық қолда, бар мал түп-түгел семіз күйде, қоңыр күзде отырғанда құлқын сәріден мыналар жұтты шақырып жүр деп тағы мазақ қылатыны айдан айқын! – деп, к)пшілікті )зінің сақылдап, жарқырай күлетін күлкісімен еліктіре күлдірді. Карпов екі секретарьдың да аңғарын түйді де, қазір )зге с)зді созған жоқ. Қасымовтың соңғы с)зін Карповтың )зі мен Алмасбектен басқалар түгел құптап қалды. Ол Карповқа жаққан жоқ. Бірақ облысқа жаңа келіп, жағдай білмей, үркінді күдік сепкен кісі болу ыңғайсыз да к)рінер деді де, бір-ақ қана байлау айтты: – Жарайды. Екі аудан басшылары )здерің толық сене алмайтын, күштерің толық емес халде отырып, сол ауыр шындыққа батыл қарауға шыдамадыңдар. Күлкі боламыз ғой. Тек кейін жылап жүрмеңдер. Шопандар еңбегін мен қатты құрмет етіп бағаладым. Сендердің тоғышарлығың олар күшін зая кетіретін болса, бүгінгі татулық ұзаққа бармайды. Ол кепіл бола алмайды. $лі де екеуіңнің де райисполком бастықтарыңмен ақылдасып, совхоз бастықтарын бюроға жиып отырып ойласу, ақылдасып байласуға мәслихат беремін. Осы менің соңғы с)зім! – деп, бұл жайдағы бар с)зді аяқтатқан еді. Осы жолда Карпов Ұзақ ауданында бір алуан бұл бұрын ұшырасып к)рмеген ұнамсыз жай бар екенін аңдады. Осы “К)некент” совхозының үлкен б)лімі – бірінші б)лімде

Карповтар болғанда, сол б)лім бастығы Керімбек Жанаев оңаша бір жайлар айтты. Ол с)зін Керімбек Карпов, Жайлыбеков, Ерімбетов үшеуіне ғана оңашалап айтып еді. Сол с)зінде Керімбек: – Біздің б)лімде отыз мыңдай қой бар. Осының қысқы қамы к)ңілдегідей емес. Ш)п-жем басқа жаққа тасылу керек деп директор бізді зорлай береді. Ал қыс жаман болса, ш)п осы күнгі тұрған жерінде болғаны мақұл десек, осында зоотехник Асылбек Жанаев екеумізді айыпкер санап, қыспаққа алып жүр. (зі жас адам. Ауданның, малдың жайын, қыстың қандай қиындығы болатынын мүлде білмейді. Анау Есенов деген директорымыз. Ал ол бізді малдың қамын айтқанымыз үшін жазаға ұшыратқалы қысып, қинап отыр! – деген де, Карповқа арыз да берген. Орысша жақсы тілмен жеткілікті, түсінікті етіп жазылған кәдімгі қамқорлық адал қызметкер, мамандар үні. Кейін Карпов осы ж)нде Есдәулетовке арызды оқытып, оның пікірін сұраған. Есдәулетов мұның орайына екі Жанаевты жамандап с)йледі. Ол тура Карпов пен Алмасбектің ойында жоқ жайды айтты. – Жанаевтар мен Есеновтің арасында бас араздық бар. Оның түбі әйел мәселесінде. Анау $бді Есенов алып отырған Құндыз дейтін қыз еді. Соны Керімбек Жанаевтың інісі, б)лімдегі зоотехник Асылбек алмаққа ниет қылады екен. Биыл мынау $бді қыздың )зіне ұнады да, ол соған тиді. Ал мынау Жанаевтар соны іштей зіл тұтып, Есеновпен шалыса береді. Олардың с)зін бұл тұста елемесе де болады! – деген. Карпов осы Есдәулетов айтқандай ұғынумен болды. Ол кейін жас директор Есеновтің үйіне келіп, ас ішіп, Құндыздың к)ркем жүзін, $бдінің келіс келбетті, мәдениетті қабілетін к)рді. Екі жастың қонақ күткендегі бейіл, ынтымақтары )зара аз с)збен жай біліскенде, Құндыздың күйеуіне аса мейірлі достықпен тұнжырай қарап, әсем үнмен сылдырай с)йлеп, іш тарта күлгенін естіп, сезгеннен жаңағы арызды жай болымсыз, елеусіз күй деп қойған еді. Кейін Алмасбек, $лім, Карпов үшеуі машинада оңаша келе жатқанда, Алмасбек осы ауданда негізсіз бір жік бар екенін атаған. Есдәулетов пен қазір курортқа, демалысқа кеткен райисполком бастығының араларында бас араздық бар. Сол кейде ойламаған жерден жаңағы Керімбек Жанаев-

тардың арызы түрінде де жотасын к)рсетіп жүреді! – деп, Алмасбек Карповқа тағы бір қос қыртыс жаңалық білдірді. $лім Ерімбетов мұндай болымсыз шындықтар, хабарлар Карповтай кісінің к)ңілін алаң қылуға тұрмайтын жай деп білді. Ол )зінше байлау айтты. – Есдәулетовті Жанаевтардың жесір мәселесіне шейін апарып жалғастыру қажет емес. Аналарда феодалдық жаман сананың бұл күнде ештеңе )ндіре алмайтын бықсыған қалдығы болса, оның райком басшылығына не қатынасы бар. Бұл байланыспайтын мәселелер. Алмасбек оған к)нген жоқ. – Біз осындай шындықтарға кейде елемей қараған боламыз. Ал күндегі )мірде ол бірде болмаса бірде кесірін тигізбей қоймайды. Кейде $бді мен Құндыз сияқты жастардың )з бас тарына ғана әсер етпей, сол $бді басқарып жүрген мемлекет шаруасына да қырсығын тигізуге жарайтын феодалдық қалдықтар болмайды демеңіз. Мен шынын айтайын ба, сол Жанаевты Есдәулетовтің ең алдымен )зі сүймейді. $лім оның ендігі ойының қалай беттегенін әуелі түсіне қоймай: “Оның себебі неден дейсің?” – деп сұрады. – Себебі – Жанаевтар райисполком бастығы Құрмановпен жақсы. Ал Жанаевтар болса Есенов $бдіні Есдәулетов жақсы к)реді, сүйейді деп есептейді. Жік деген ол бір жерден шықса, ойда жоқ әр жерден )зінің түтінін будақтатып жүреді. Мен )зім осы ауданның сондай бықсымаларын )лердей жек к)ремін. Түбі онымен де алыспай болмайды! – деді. Карповқа Алмасбектің турашыл, сыншыл бітімсіз мінезі ұнай түсті. Ол күндіз $бдінің үйінде бір ұсақ әңгіменің үстінде де Карповқа тағы бір жағынан ұнамды боп ашылған тәрізденіп еді. Күндегі ас үстіндегі қазақ үйінің қонағуар әдеті бойынша $бді мен Құндыз да бесбармақпен қатар б)лек табаққа салып, қасына )ткір пышағын қосып Карповқа бас тартқан. Карпов басты үндемей Есдәулетовке қарай жылжытып қойып еді. Есдәулетов дағдылы, үйреншікті с)здерді с)йлеп: – Сізге бұйырылған бас. Біздің халқымыздың ескі әдеті. Басты алыңыз, рақым етіңіз! – деген.

Сонда Карпов басты әдейі $лімге ұсынып еді. Ол алмады. “Алмасбек, сен ал!” – деп, оған қарай қозғап еді, ол күліп: “Жоқ, )зіңіз алыңыз, сізге берілген!” – деп қашқалақтады. Қозының басына бір жұмадан бері күнде осылай ұшырасып жүрген Карпов енді әуелі біраз күліп алды: – Осы бас құрметке беріле ме? Бар дауыс жан-жақтан: “$рине-әрине, құрметке, сізге!” – десті. Карпов әлі де күле отырып: – Ия, сыйға, құрметке беріледі екен. Олай болса, мен, мысалы, құлақты жеп, содан кейін құрметпен құрметті басты, маған )здеріңнің айтуларың бойынша, халық әдетімен мына Алмасбекке берсем, ия $лімге берсем, ана Қасымовқа да беріп к)рдім. (тірік пе, бәрің де алмай қашатындарың қалай? – дегенде, ас айналасында отырған қазақ қызметкерінің бәрі де күліп жіберісті. Бұлар тегіс бұрынғы қазақ әдетінің бірталайынан кейін қалыптанған жастар болғандықтан шынымен тартыншақтайтын. Баяғы қартаң қазақ болмаса, )здері )здігінен бас ұстауды мүлде жақтырмайтын. Карпов соларын аңдаған екен. Енді жаңа әрқайсысына әзілмен бас ұсынып, тағы барлап шықты да, бұл жұрттың ешқайсысының ойында жоқ бір жайдан с)йледі. – Ал осы үйде бізден б)тен кісі жоқ. Керімқұл мен Д)ңбай сияқты үлкен шопандар үйінде отырғамыз жоқ. Мынау Есеновтер – біздің жастар. Ендеше, мен бір шындық айтайын ба? Осы бас беру деген пережиток – ескірген қалдық. $дебиет тілімен айтсақ, мұндайды анахронизм дейді. Заманынан орынсыз ауысып қалған ескірген қалдық деген с)з. $лім бұл араға к)не алмады. Ол шырайлы қызғылт жүзі қызарыңқырай түсіп, Карповқа күліңкірей қарады да: – Нил Петрович, ол біздің халқымыздың дәстүрі. Сіз анахронизм десеңіз, мен традиция деймін, ұлттық традиция. Ол жайдан халықтың әдетін қажетсіз түрде бұзудың орны жоқ. Олай десе не дейсіз? Карпов үйдің іші оған түгел аңыра барлай қарағанын аңдады да, енді шынымен )зінің сын ойын айтты. – Рас, дәстүр, ұлттық, халықтық дәстүр деген б)лек, қадірлі жай. Оның ж)ні бір басқа. Бірақ дәстүр бар да,

қалдық бар. Біздің бар халқымыз, соның ішінде орыс халқы да қазір дәстүр болуға жарамаған қалдықтан арылып келеді. Кейінгі буындардың арылуы шарт, міндет болатын жайлар бар. Мен бесбармақты жақсы к)ремін. Біреулер осында жиындағы с)зде біреулерді сынап жамандағысы келсе, “бешбармашничает” дейді екен. Солай деп газеттерге де жазысады. Міне, бұл дұрыс емес. Бесбармақ – қазақтың ұлттық асы. Ол арақ емес, ешкімді бұзбайды, аздырмайды. Оны жамандаса, солайша “пловничает”, “шашлышничает” немесе украинның халық дәмін алып “галушничает” дер болса, дұрыс болар ма еді. Ол халық дәмін орынсыз кінәлау. Ал бас бір басқа. Ол, шынына келгенде, малдың ең қадірлі еті де емес қой. Қасапшылардың тілінде не дейтіндерін білесіңдер ме? Алмасбек ең алдымен күліп жіберді. – Сирақпен бірге “субпродукт” дейді. Олардан тек холодец қана жасайды! – дегенде, $лімнен басқалар тағы да күлді. Карпов Алмасбектің еркін әзіліне ырза болды. – Бәсе, дұрыс айтасың. Астың қадірлісі де емес және бүгінде )зге к)п елдердің халықтарымен, қонақтарымен қазақ жұртшылығы к)п араласатын болған шақта қазақтың )зінің де бүгінгі к)пшілігі, мысалы, )здеріңдей оқыған к)пшілігі еріксіз ескілік санайтын бастың әлі бұрынғы ақсақалдар, рубасылар арасындағыдай үлкенді санап, сақалды санап қалдырып жүруі, үнемі әр табақта ас басы боп жүруі лайық емес! – деді. Алмасбек )зге қазақтар үндемей қалса да, Карповтың к)лденең дос адамның с)зімен қатал да болса тура сынап отырған с)зін мейлінше қостады. – Осы с)з, дау жоқ, әділ с)з. Рас, мұны әр жерде жолдас Карпов айтпай-ақ, ол кісілерге айтқызбай-ақ біз, қарттар, )здеріміз айту керек. Мысалы, биыл қыста біздің облисполком Сұлтановтың кабинетінде Индиядан келген бір топ қонаққа банкет жасады. Сонда Алматыдағы демалыс үйлерінің әдеті солай деп Индияның қонақтарына қойдың басы ұсынылды. Ол индустар қойдың басы түгіл, жалпы ет атаулыны мүлде жемейді. Осылайша тағы бір Швециядан келген оқымысты қонақтарға біздің Баскентте және де

қойдың басын сыбаға қып тартқанды к)ргем. Мен сонда қонақтардың қысылғанына қарап, )зіміздің қазақ коммунистер мен бар қазақ әйелдерінің және де )здері қысылып күлгенін, “осы бір әдетті-ақ қоймадық-ау, несіне соны табаққа тарттық. Ата-бабасы жеп к)рмеген баспен қарық қылмай-ақ қоюшы едік қой!” – деп )кінген с)здерін сан рет естідім! – деген. Қазір машинада келе жатып $лім мен Алмасбек екеуінің жаңағы аудандағы жік жайындағы қайшы айтысқан дауларын естігенде де, Карпов Алмасбекке іштей к)бірек ден қойып отырды. Ұзақ ауданының орталығы Биікқорғаннан бүгін шыққан Карповтар тобы кешкі күн еңкейген мезгілде Бабатаға келген еді. Бабата мешіті күйдірген қыштан салған алуаны үлгісі б)лек Бабата медресесі бүгін құламаған, қаусамаған, барлық қалпы бүтін күйінде сақталған ескінің мықты имараттарының бірі екен. Мешіттің қасында былтыр мен биыл Алматыдан келген археолог әйел Агеева қаздырған ескі қорған бар екен. Барлық топты Есдәулетов бастап жүріп қазылған қорғанның тереңі де, к)лденеңі, к)лемі де түгелімен к)рілді. Археолог әйелмен бірнеше рет әңгімелескен Есдәулетов бұл қорғанның жайын да едәуір түсінікті етіп айтып берді. Тегі, бұл жерде ерте заманның хан сарайы болғанға ұқсайды. Одан )зге үй дүкендер саларлық кең аумақ жоқ. Тарлау сайға, суы мол )зен, бұлақ басына мынау екі жағада жартастар арасына әдейі салынған оқшау сарайдың бірі болса керек. Бірақ осы сарай үш мәртебе салынып, үш мәртебе ойран етіліпті. Агеева зерттеуінде алғашқы құлаған сарайдың ірге есебінде біраз қалпы екінші сарайдың салынған кезінде керекке жаратылыпты. Кейін екінші сарай құлаған соң үшіншісі салынғанда, ең бірінші мен екінші сарайдың бірталай іргелері, қабырғалары, кейбір кішігірім ішкі-тысқы берік қаланған қатарлары және де керекке жаратылыпты. Бірақ үшінші сарай және де жай емес жау қолымен ойран етілген. Есдәулетов осыны баяндап шыққанда, барлық к)руші, аралаушы адамдар к)ңіліне келген бір ойды $лім айтқан еді.

– Осының үш дәуірінде де әлденеше к)міліп қалған )мір, т)гіліп қалған қан да бар-ау. Кімдердің қандай тағдырлары осы сараймен қоса к)мілді екен? Жүріп келе жатып Алмасбекпен ой б)ліскендей айтқан $лімнің осы с)зі бұрын Бабатаға келіп жүретін Алмасбектің есіне осы Бабата дейтін жерде болған тағы бір )лімнің жайын еске түсірді. $лімнің с)зін естіп келе жатқан Карповқа қарап Алмасбек: “Сарайда кім )лгенін айтушы баян етпейді. Бірақ осы Бабата мешіт-медресесінің түбінде жақын заманда қайғылы қанды оқиға мен қаза тапқан )те бейшара жанның жайын осы )лкенің елі түгел біледі, – деген еді. – Ол кім? Кімнің жайы? – деп Карпов сұрай бастады. – Ол бір әйел. Жас, сұлу әйел жайы. Соның )лімі турасындағы әңгіме! – деп Алмасбек жауап берді де, сол ж)нін Карповқа айтып бергісі келгендей жүріп келе жатқан бойынан сәл б)геліп Карповқа айнала қарады. Карпов оның білген оқиғасын тыңдағысы келген ажар аңғартып еді. Барлық топ енді баяу аяңдап, т)мендегі қара жартас қарсысындағы машиналар тұрған орынға, медресеге қарай жай басып аяңдай берді. Кей тұста ақырын жылжи жүріп, кей кездерде тұрып қалысып, түгел жиын Алмасбек айтқан “Алуаның ажалы” дейтін әңгімені тыңдауға кірісті. Баяндалған жай мынадай еді. – Жас сұлу әйел Алуа жасы жетпістен асқан осы )ңірдегі сәудегер шал Қанайдың әйелі еді. Бойы аласа, денесі ерте қураған, аппақ боп ағарып, сақал-шашы қуарған бір малды ауыл иесі Қанай шал )те қызғаншақ, шадыр, рақымсыз қатал адам болған. Бұрынғы әйелінен туған балалары осы елге келген қалың сүзек ауруынан тегіс қаза болып, әйелі де )леді. Жасы жетпіске тақап қалған сол шал кейін қолына Алуаны түсіріп алады. 18-19-да м)лдіреген сұлу, )зі сұңғақ бойлы, аппақ, қара к)з әйел аз уақытта шалдың жас қатыны боп үйіне кіреді. Жылаумен, қайғымен кіреді. Алуаны айдаған )мір, тағдыр зорлығы қатал еді. Бұл арқаның осы Мойынқұмға ауып келген аз үй Арғыны ішіндегі жесір әйелдің ең ересек баласы – сұлу қызы еді. Жұт болып малдан айрылып, Арқадан құмды қыстай келген азғана бір қыс ішінде бар малын беріп, тақыр кедей болды да, мойны қашық Арқаға

к)ше алмай қалды. Оның үстіне Алуаның әкесі мал соңында жүріп )кпесінен суық )тіп, қатты ауырды да, қаза болды. Екі қыз, бір ұл кішкене бауырлары мен кәрі шеше атауының ендігі сүйенері осы үй ішіндегі ересек қыз Алуа ғана болып қалған. Осы үйдің іші жаяу шұбырып қазіргі Жуант)бе тұсындағы Қоңырат елінің ішіне келеді. Сонда саудамен пұл-шай алып барған, жақында қатыны )лген Қанай шал басына қаза түскен, қамалған сорлы үйдің ішінен Алуаны оңай қолға түсіріп алады. Міне, Алуа тигелі алты жылдан асқан шақ болып еді. Алуа түскен жылының )зінде бала к)теріп, Қанай шалға Кенжебек деген ұл тауып берді. Сол бала бестен асып, алтыға тақаған мезгіл боп еді. Бірақ жылдан жыл, айдан ай )ткен сайын Алуаның күні дертке, уға айналған. Алғашқы алған жылдың )зінде Алуаны айнала к)здің бәрінен қызғанған Қанай неше түрлі жала жабудан тоқтамайтын болған. Аздан соң Алуаға мұның қолы тие бастайды. Қызғаныш, жанжал үстінде ол Алуаға сұмдық жала жабуға да бекінеді. (зінен туған Кенжебекті Алуа басқа біреуден тапқан етіп қаралайды. “Бұл баланы сен арамнан таптың!” – дейді. Алуаның жүрегіне бұл сұмдық жала қанжар сұққандай болады. Алуаға )зінің ашу-ызасын батыру үшін кейде Қанай қазымырланып, қатты айыптап ұрысқан шағында жасы бірден асқан Кенжебекті “арамнан туған” деп қаралайды. Осыдан соң Алуаның жүрегі мұз болады. Ол шалдан жирене, жиырыла, к)зі жас, к)ңілі ызалы шерге толған сұлу Алуа ендігі )мірін айықпас зәрмен уланған қорлық деп біледі. Ол шалдың үйінде шаруасын істеп, әйелі аталып жүргенмен, енді шалды маңына дарытпайды. Ол т)секке к)рпе ішіне кіре бастаса, суық қолдары бұған суық жылан жанаса бастағандай қалтыратып, жылатады, қинайды, тітіркендіре шошытады. $йелінен жиреніш сезген шал бұрынғыдан бетер қызғаныш әлекке түседі де, енді Алуаға үйленгеннен бері екі жарым жыл )ткен шамада Алуаны жиі-жиі ұрып-сабай беретін болады. Алуа не қыларды білмей, тек тілі жаңа шыққан кішкене баласы Кенжебекті бауырына қысып, үнемі ыстық жастар т)геді. Соны құшағында тербете, еркелете отырып, “ендігі

жалғыз ғана, бар ғана талшық ермегім, тірлігім сенсің. Бірақ тұсауым да сенсің. Сенен айрылып кетіп )мір сүрмеспін. Олай етсем, )лгенім болар. Бірақ сені тастап кетпейтін болсам, тұсауым да, шырмауым да қырсық шал емес, жалғызым, )зің болдың ғой, боласың ғой” дегендей ұлы ойлар тұсауына, шырмауына к)п түсетін. Осымен арада тағы үш жарым жылдай уақыт )теді. Шал Қанайдың ауылдас және үш-т)рт атадан қосылатын ең жақын дерлік ағайыны шұбар Қоңқай дейтін жасы отыздың ішіне кірген жігіт болатын. Сол Қоңқай )ң жағынан кескінсіз, мінезі одан да жағымсыз адам бола тұра, Алуаға ұдайы жабысумен жүретін. Бас кеудесі кесек біткен, қоңқақтау қалың мұрынды, қара шұбар Қоңқайда сұлу әйел емес, жай әйелдің де сүйерлік кескіні жоқ еді. Кішілеу, бітік, шегірлеу к)зі болатын. Бетіндегі бар адам к)зі тоқтарлық қалпы қысқа қою, қап-қара мұрт пен ақсиған аппақ таза тістері ғана деуге болушы еді. (зінің бала таппай жүрген босаң, ұяң келіншегін ол к)птен менсінбей, осы маңдағы жас әйелдің әрқайсысына тілек етіп, ұрына беретін. Жақындық, туысқандығын сідет қылып, Қоңқай Қанайдың үйіне қысы-жазы ертелі-кеш келе беруге жолы ашық еді. Сол Қоңқай, Кенжебек бір жасқа келген соң, Алуаға жақындық ж)нінен с)з салып, соңына түсе бастаған. Алуа күйеуінің қызғаншақ жаласынан мезі болған қалпында, тегі, еркек атаулыға қарауды )зі не арам, күнәдай к)рген к)ңілмен түйіліп, қатты суынып қалған жан еді. Қоңқайдың с)здерін ол құлаққа ілмеді. Анау неше айлар бойында кезіге кетсе, жер оңаша болса жабысып жалынудан талмайтын. Сонысымен Алуаны ол қатты ашуландырып, жиренткен дәрежеге жетті. Бір күн Алуа оны қатты ұрсып: “Қоймайтын болсаң, еріме айтамын, жақын болғаның осы ма?” – деп, енді қайтып аузын аштырмастай қорқытқан-ды. Қанай шалдың Қоңқай – кедей ағайыны. $р кезде сараң сәудегерден сәл де болса жырымдап жәрдем, к)мек алып жүретін. Кейде ас, кейде к)не киім, тағы бірде жарым-жарты к)лік, тиын-тебен сияқтыны алса да, соны үнем к)ріп, пайда санап жүретін. (зі де )лердей дүниеқор, жұртқа бар мінезі жағымсыз Қоңқай Алуадан шын сескенді. Осы елге жұмысы болып атшабарымен, бір-екі билерімен ел аралап келген Сырбай дейтін болыс бар еді. Сол жақында

осы ауылға келіп, Қанаймен к)зтаныстығы бойынша қонып кеткен. Алуаның жаңағы с)зінен, дәл осы болыс кеткен күннен соңғы естіген с)зінен шошынып қалған Қоңқай Қанайға барып )сек айтқан. “$йел дегенін істеп, Қанайға )здерінің мінезін айтып қойса, бүлік болады деген жігіт әйелді “болыспен жақын екен. Сырбай болыс осыдан к)нген с)зді сәлеммен естіп, сенің үйіңе әдейі кеп қонды”, – деген )секті айтқан. Осыдан кейін де шалдың соққысы, кінә-жазасы үдей түсіп, Алуаның түні де, күні де жылауға, шер-қайғыға толады. Күйеуіне )сек с)з жеткізіп жүрген, болыспен қоса қаралап жүрген жауы Қоңқай екенін Алуа білген емес. Бірақ к)пке шейін бұған Қоңқай бұрынғыдай жанаса алмай, жырақ жүрген-ді. Айналада Алуаның жайын айтар, мұңын ұғар бір жан жоқ. Ауыл аймақтағы кәрі сәудегердің шырмауына ілінген қатын-қалаш к)бінше соның с)зін с)йлейді. (зі жас, )зі сұлу және )зі тәкаппар, ешкімге сырын айтпайтын Алуа тегін деспейді. Күйеуі болса шал, аңдушы кісі жоқ. Күйеуі саудамен үйден, ауылдан базарға, жәрмеңкеге, ел аралауға жиі кетіп жүреді. Сонда бұл к)йлегі к)к, тамағы тоқ, жалғыз келіншек тек отыра ма деп шалдың әрбір соққысы мен с)гулерін ұдайы қостап отыратын қазымыр, қартаң әйелдер аз болған жоқ. Тағы да жарты жылдай уақыт )тті. Болыстың )сегін естігеннен кейін Қанай шал Алуаның басынан қамшы үзбейтін болды. Осы кезде тағы да бір соққыдан кейін Қанай кетіп қалып, үй іші оңаша қалғанда жылап, іс тігіп отырған Алуаның үстіне Қоңқай келген еді. Сол осы жолда бұрын бірталайдан үзіп қойып кеткен с)зін қайта бастап, Алуаға жалынды да, жан с)зінің бәрін де айтты. Алуа тағы да ызамен сазарып, жігіттің жүзіне қарамай, қырын ғана, бірақ үнсіз, жауапсыз ұзақ отырып қалған еді. Бұл жолы қарсы қатаң с)зді естімегеніне үміттенген Қоңқай енді с)йлеген үстіне шешіліп, жалына жабысып “қалқа да, сәуле де, қолқа-бауыр, ынтығым”, – деп те жалбарына берді. Енді бір кезек ол тағы бір к)птен ішке түйіп жүрген ниетін шешпек, айтпақ болды. Сонысын естігенде, ең алғашқы рет оған к)зінің қырын тастаған Алуа жігіттің шұбар )ңі қуарып, жүдей түскенін,

жұқалаң қоңыр қызғылт ерні дірілдеп, дем атаулысы жылармандай қалтырай шығып отырғанын аңдады. – Ойдағы бір к)кейімді тескен арманымды тым құрыса бір сәтке Алуа тыңдаса-ау, деп алладан да, әруақтан да шын тілеуші ем. Қалқатайым, міне, бейуақ, бар шыным. Сен дегенде бар дүниеден бездім, міне. Тек осы сен к)ңіліңді берші. Тілеуіңді тілеуіме қосшы. Жай емес, арам жүріс емес. Жылауың жетті ғой. Алайын да кетейін. Екеуден екеу болайық та, қашып-безіп жоғалайық. Алып кетейін. Түу, Бетпақтың ар жағындағы әкеңнің елі, )зің шыққан тегің Арғынның іші бар еді ғой. Соған алып кетейін. Оңбайын, құдай, әруақ атсын осыны істейін. Бірақ тек менің білегімнен ұсташы! – деген. (мір емес уға айналған Алуа бүгін жеген ауыр таяқтың соңында сәл осы отырған қалпында қақ қасынан бір терең ор қазылып, жер жұтатындай болса, соған да осы күйіңде құлап, )ліп-ақ кетсе дегендей. (мірінде бұрын болмаған бір ең ауыр, ең улы қасірет ойдың соңында отыр еді. Азғырған жігіттің с)зінің тұсында “осының уәде ме, ар-иманыңмен ант етші”, – деп қана қалған-ды. Ар-иман дегенді )мірінде ешуақытта асыл дүние санап к)рмеген Қоңқай болатын. Ол тіпті )лген әкесінің әруағымен де ант етіп жіберді. Қараңғы тартқан үйдің ішінде үні )шіп, талғандай жым-жырт боп, істі тастап, ешбір қарсылықсыз, қимылсыз сұлық сілейіп қалған Алуаны құшақтап қысып, сүйе-сүйе берген. Екі-үш күндей шал-күйеу сапардан қайтқан жоқ еді. Қоңқай тілегі орындалған. Бірақ Алуа жүрегі жадыраған жоқ. Ол )зін бұрынғыдан жаман жанын жеп қинаған дертке түскендей сезді. (зін-)зі кешпестей жазалау ниеті сан рет ойына толқып келіп, астан да, ұйқыдан да, с)зден де қалдырып, бір алуан шырмап буып алды. Қоңқай келесі түнде және одан кейінгі түнде тағы да қара түн ішінде келіпкетіп жүрді. Алуа және де )зінен жирену үстінде жігітке де бір сәт жібіген жылы шырай берген жоқ. (лі жан, )лі дене ғана бар. Бәрібір )ртенген, күл боп қалған )мір. Енді Қоңқайдың жазалауы ғана қалған. Болмаса Алуаның теңі түгіл, аяғының ұшына отыртар адамы Қоңқай ма еді?! Алуа бұл жігітті мінез, адамгершілік, түр-тұрпат жағынан ең бір қасиетсіз, құнсыз

адам санайтын. Бірақ, не керек, міне, бүгін айналада басқа тал қармағандай, тым құрыса жанының шерін айтып, зарын т)гер бірде-бір жас жан жоқ. Енді міне, осы дозақтан, )мір дозағынан алып кетемін деген ғана уәдесі үшін жазықсыз жанын, соншалық сұлу тәнін )мірдің қандай да болса қадірлі алтын арай бақ ырысына татырлық сұлу тәнін осының еркіне берді. Бейне бір құзғын, қарға, қарақұс, күшігендерге, әлдеқандай арам құсқа ақ адал ардақтысын әдейі талатып, қандатып, жойып )ртеп жатқандай. Үшінші күні қасынан тұра берген жігітке: “Жә, енді қашан?! Сертіңді орындайтын күнің қашан, қай шақта аттанамыз дейсің?” – деп еді, әуелі т)секке аяғын салбыратып біраз үнсіз отырған Қоңқай енді келеңсіз түрде күлді де, сық-сық етіп шұғыл )згерген бойында түрегеліп, кереге басында ілулі шапанын қараңғыда сипалап тауып, иығына іліп алды да: “Асықпа, е, асықпа, шіркін. $лі осылай ойнап-күле тұрайық. Қайда асығасың?” – деп қалғаны. Алуа “аһ” деп шұғыл аунай, іргеге күрс етіп құлап түсті де, шыңғырып, солқылдап жылап қала берді. Ет кеуделі келеңсіз Қоңқай оған айналып та қарамай: “Таң кеп қапты, таң бозарып қапты ғой. К)зге түсіп қалармыз. Неғыласың!” – дей салды да, шыға ж)нелді. Келесі күні ол келген жоқ. Одан кейін шал қайтып келді. Арада т)рт-бес күн )тіп кетті. Тағы да үй оңашада кешке жақын Қоңқай келіп еді. Оны Алуа үн қатпай, жүзіне қарамай, суық қана жүзбен қарсы алған. Жігіт және түн ішінде ұрланып келудің, жасырын жолығудың жолын айта бастады. Алуа шұғыл бұрылып, сонша қатты ашумен қабақ түйіп, )ткір қара к)здеріне жас толып, иегі дірілдей беріп жалғыз с)зге жауап сұрады. – $неугі сертің серт пе осы? $кеңмен иманыңды айтқан сертің еді ғой. Мен соны күтіп жүрмедім бе? Сол емес пе еді? – деп жылап жіберді. – Айт, айт маған, шыныңды айт! – дегенде, ар деген )мірінде оны шіміркентіп к)рмеген Қоңқай: “Ой, тәйір алсын, не айтып тұрсың. Сол бір қалжыңды, әшейін нем кетеді деген қалжыңды шын малданып жүрсің бе? Тәйір алғыр-ау, ел-жұрттан безіп қайда кету!?” – дей берді.

Алуа атып тұрып, )лердей күйіп кетті де, )зіне қарай т)ніп келіп тұрған жігітті қоңқайған тұмсығынан қойыпқойып жібергенін )зі де аңдамай қалды. — Шық, к)рінбе к)зіме, қуарған! Құдай т)беңнен ұрғыр. Тек т)беңнен құдай ұрсын. Айуан, шошқа! Шық! – деп айдап шықты. Осының артынан үш күн )ткенде бар ауылға “Алуа мен Қоңқай жақын екен” деген суық )сек гу етіп барлық жанға тегіс тарады. Таратқан Қоңқайдың )зі еді. Сол күндерде Алуаның ең алғаш жаманатқа ілінгенін бір жас жігіт )зінің анық ауыр жарасындай естіп тұрып, оңаша шығып алып, жылап қиналған еді. Ол биыл 17 жасқа келген, әлі )мірінде әйел затын құшып сүйіп к)рмеген, уыз адал жанды к)рші ауылдың жас жігіті Жанұзақ болатын. Ол домбыра тартып, ән салады. Осы ауылдарда қыз ұзатылып, күйеу келсе, 14 жасынан бері қарай айтысқа түсіп, тәп-тәуір )лең шығаратын “бала-ақын” атанған жас )нерпаз еді. Ол әлі топ алдына шығып к)рген жоқ. Бірақ )зі құрбы жас қызкеліншек, бала-шаға, бала-бозбала арасында айтысқа да түсе береді. “Бәдік” те айтады. Жаттап алған жыр дастаны тіпті к)п. Талдырмаш бойлы, қызыл сары ұнамды таза жүзі бар жас еді. Ол жан баласына жарыққа шығарып к)рмеген бір сыр сақтайтын. Соңғы екі жыл бойында )зіне )зі ұдайы оңаша арман, қиял етіп шынын жасырын жырымен күбірлей қоңырлатып айтып жүретін. Ол )зіне салса шын ғашық болатын. Ғашығы – Алуа еді. Бірақ Алуа одан жасы үлкен, )те үлкен кісінің әйелі. (зі ұдайы қайғы-азап астында жан баласын, жігіт атаулыны маңына жолатып, бойына дарытып к)рмеген суық сұлу, сондығымен алыстағы айдай, қолға түспес армандай алыс сұлу, солай болған сайын Жанұзақтың жас қиялы ынтыға береді. Жалынды жаны елти береді. Оның бар жұбанышы – кейде оқта-текте ұйқысыз түндерде Алуаны түсінде ғана к)ретін. Қалған жан сырының бәрі оның жан баласына айтып ашып к)рмеген оңаша, құпия жырында, жан сырында ғана. Даланың желінен басқа, кең аспан астынан басқа, немесе осы Бабатаның қоңыр тауларының жартастары, оған үн қосып шығарған сирек жаңғырықтан басқа жан әлемге ашылмаған бала жүрек сыр жыры, шын жыры еді. Қоңқайдың )зінен шыққан жауыз сұмдық хабар Жанұзақтың жан азабы болды. Оның аулындағы )зімен

жасы тетелес бір жігітке Қоңқайдың бүгін күле түсіп мақтанып: “Алуаның қойнына бардым. Талай жыл к)нбей жүруші еді. Соңғы күндер мойнын қайырдым. Бір тояттадым, не қыласың?” – деген сұмдық мақтан с)зін жаңағы құрбы жігіт о да )з жанынан қызғана қызығып, Алуаға қызыға түсіп әңгіме еткен. Жанұзақтың жанын )ртей отырғанын сезбестен күле, сықақтай әңгіме еткен. Шыдай алмаған Жанұзақ жаны сая таба алмай, ертеңінде жұмысы болмаса да, Қанай шалдың үйіне кіріп келіп еді. Алуа онымен амандасқанда, жігіттің беті қып-қызыл боп ұялып, к)здері жасаурап, жасыды да, үн шығара алмай тұсалды да қалды. Алуа оған қымыз әкеп берді. Амандық жайды дағдысы бойынша қысқа ғана айтты да, к)п шешіліп с)йлескен жоқ. Айтар сылтау, жұмысы жоқ, ішінен жалындаған жігіт ойындағы қиналған күйінің шетін де шығара алмай кете барды. Шал келе жатыр еді. Отырғысы келген жоқ. (з еркі мүмкіндік тауып кеудесін ашар болса, ол Алуаға бірақ имандай )тініш айтар еді. “(зіңді қорлама! Қор ете к)рме, асыл жар. Қоңқай теңің бе еді? Қор бола к)рме, арам құс, қарақұс Қоңқайға! Сен қандай биікте, аспанда мекенің болар абзалсың. Аспан нұрлы аяулысың! Сен үлкен бақыт, жарастық, ашықтық )міріне жаралғансың!” – десе болар еді. Тілі жетер еді. Жан жүрегі емірене тұра соны айтар еді. Бірақ әлі әйел затына ауыз ашып, тілек-арман айтып к)рмеген ұяң, жасық жаны батылдық таппады. (зін-)зі іштей кінәлады, ұрысты. Қорлап қиналды, қиналды да кете барды. Шал осы келгенде соншалық суық түйіліп, қанын ішіне тартып, жауығып келген екен. – Бірін кіргізіп, бірін шығардың ба, сайқал! Сұм салдақы. Бұзық қар! – деген неше алуан жат с)здерді айтып, Алуаның жанын тағы да жаралай, жазалай келген. Осы күні кеш батқанша ұрсып, ұрумен болғанда, бүгін )зі )з құлағымен к)рші ауылдағы кемпір Қызтумастан естіп келген Қоңқай жайындағы суық хабарды айта келді. Кеш бойы, ас ішіп, түн болғанша шал буынып, түйіле түсіп сан рет жұмырықтап, түйгілеп, Алуаның үнсіз жүзіне неше алуан сұмдық с)здерді тастап келіп еді.

Кішкене бала Кенжебек бұл күнде үй ішінің жанжалын әбден ұғынатын болған. $кесі мұның шешесін жазалап, қинай бастаса, ол үнемі аппақ сұлу анасына жабысып, болысып жаны ашып жылай беретін. Сол баланың даусы шығады деп, шал ел жатқанша шын жанжалын бастаған жоқ екен. Ауыл жатып, жұрт аяғы басылып, к)рші үйлерде оттар с)нді де, түндіктер де тегіс жабылды. Баланы “қасыма жат” деп шешесінен айырып, т)секке құшақтап алып, ірге жағына жатқызды да, ұйықтатып болды. Т)секке жатамын деп келген Алуаны аяғымен теуіп, “жатпа, жолама, арам!” – деп жатқызбай қойған. Біразда бала ұйықтап, ауылдың иті де үрмей, жым-жырт үн тыныштығы орнаған шақ болып еді. От басында жүзін қолына сүйеп тағы да жылап отырған Алуаның кимешегі мойнына түскен. Қалың, қою жібек талды қара шашы ашылып, жүзіне қарай селдірей, шашыла жайылып отырған. Ол бұл шақта )зінің жүзі қандай, кескіні қалай екенін ойлар да емес. Демі дірілдеп, )ксігі басылмайды. Сол кезде шалдың жалаңаяқ аяғы мұның желке тұсынан теуіп-теуіп қалғанын сезді. “Шық, тысқа шық! – деп, шал қалың бұрымынан ұстай алып, есікке қарай сүйрей ж)нелді. Оң қолымен босағадан бірдемені сипалап, ауыр бір нәрсені к)теріп алды. Бұрымынан сүйреп, алдына салып итермелеген Алуаны есіктен теуіп шығарды. Ай жарық, ауыл ұйқыда, дүние жым-жырт еді. Үйден атқып шыққан шалдың к)к сақалы сербеңдеп, екі ұрты суалып, ұзын бурыл қастары тікірейе үрпиіп ереуілдеп алыпты. – (лтірем, құныңды т)легем. Арамы, зәнталақ! – деп тістене кіжінген, рақымсыз қатал бай енді қолына күндіз саптатып әкелген үлкен )ткір жаңа кетпенді к)теріп алыпты. Сонымен пәрмендеп кеп әуелі бір ұрып қалғанда, )зіне қарай ұмтыла түсіп жабысқан, жасқанған Алуаның сол иығына сабы ғана тиіп, кетпен дарымады. Енді шал тағы жұлқып кетпенді к)тере бергенде, барынша адамдық жігері соншалық намыспен, күйікпен ширыққан Алуа шоттан ұстай алды. Қазір шалмен екеуі үнсіз тартысып қалған. Шал шотқа т)ніп, темір кетпен жағынан ұңғыға жақын ұстай берді. Тартып алмақшы. Алуа кетпеннің сабын екі жерден ұстап жабысып жібермей тұр еді. Шал жалаңаяқ аяғымен Алуаны іштен теуіп-теуіп жіберді. Енді кетпенді жұлып ала

берді. Сонда Алуа бар жігер ашуын )зіне жиып: “Жазығым не еді, соншалық!” – дегендей боп, әлуетті қолымен кетпенді қатты жұлқып тартып қалды. Дәл осы кезде кетпеннің қайраулы )ткір жүзді ұшы шалдың дәл жұқа әжімді қушиған шекесіне қатты соғылып қадала түсті. Қан сол жерде бұрқырап атқи да берді. Шал шалқасынан серейіп құлап кетті. Жұмсарып, әлі кеткен қолдары шұғыл босатып жіберген кетпен Алуаның қолында қала берді. Алуа есі шығып, зәресі кетіп шошып кеткен күйінде шалдың үстіне айғайлап: “Құдай-ай, ой-бай-ай, не болдық, не болдық?” – деп талып жығылды. Сылқ етіп шалдың үстіне түсті де, жанына жансыз денемен құлап кетті. Осы айғайды, қатты шыңғырған айғайды естіп қалған қартаң күзетші жай басып келіп, Қанай үйінің жанында қанға боялып жатқан сорлы жандарды к)рді. Ауыл оянды. Жан-жақтан қатындар, келіншектер, бірен-саран к)рші малшы еркектер келіп қалыпты. Алуа енді ғана біреулердің сүйеуімен басын к)тере беріп, шалға к)зі түскенде, тағы да )зі есінен айрылып ойбайлай берді. Шал )ліп кетіпті. К)здер жұмылған. (ңжүзі к)кпеңбек бола түсіп қуарған. Аузынан қанды к)бік мұртына шыға бере түйіліп тұрып қапты. – (лтірдім. Мен қуарған. Мен бақыты күйген. Қарабет мен )лтіріп алдым! – деген с)здер ғана Алуаның аузына түсіпті. Сол-ақ екен, неше түрлі ұрысқан, мұны қаралаған жала с)здер жиылған еркек, әйел аузынан атылып жатыр, ақтарылып жатыр. Талай жұдырықтар, соққылар басына, денесіне, беті-жүзіне үздіксіз соғыла-соғыла берді. Осымен қасірет уын ішіп жүрген Алуа енді күйеуін, адал бата қосқан қойнындағы жазықсыз жарын кетпенмен басқа шауып )лтірген қанішер, қарабет, бұзық қатын атанып, ертеңінде атыраптағы бар елге әшкере болды. Алуаның басына т)нген осы сорлы түннен бастап, бұл )ңірдегі ауылдар сонымен қоса болыс кеңсесі және әсіресе мынау Бабатаның мешіт-медресесі алай-түлей бүлінді. Бейне бір аспан жарылғандай немесе тау құлағандай. Жер сілкініп, к)п жанды жұтқандай. “Сұмдық-сұмдық”, “тажал”, “дозақ” деген сияқты с)здер сан ауызды аралап )тті.

Үш күн бойында мың жарым үйлі болысты атыраптағы қыстақтарды, к)ршілес к)п елді бұл жат хабар шарлап )тіп жатқанда шалдың жаназасы болды. Ол қойылған соң үш күн )ткеннен кейін енді жаназа күні кіжіне, кәрлене, тістене би-болыс, ишан, хазірет, қалпелер, ақсақал-қарасақал, атқамінерлер дәл осы Бабата мешіт-медресесіне е дескен күні жан-жақтан шұбыра-шұбатылып к)п ат-арбамен келіскен-ді. $уелі соққыдан, талаудан есеңгіреп не күйде жатқанын білмеген Алуа енді к)з к)герген, бетінің бір жағы іскен, шекесінен, иегінен шып-шып қан шыққан жарасы бар күйде әлі де есін ж)нді білмейді. Тек қана бір-ақ с)з: “Кенжебегім, жарығым, Кенжешім! Кенжетайым... жетімегім!” – дегеннен басқа басында ой, аузында с)з де жоқ. Жалынбайды, сиынбайды. Ешкімнен рақым да тілемейді. Керек десе қара су да ұрттаған жоқ. Күткені ажал, тілегені ажал ғана. Тергеуді жиылған кәрлі топ үш тарау қып жүргізді. Болыс пен Қара ишан, Қасен қалпе, Дайырбай қалпе болып түпкі байлауды шешпекші. Бұл мешіт пен болыстық екеуінің әмір-құдіреті бір арнаға тоғысқанын танытпақ. Екінші саты тергеуді Сырбай болыс )зінің үзеңгілес биі Уәйіске тапсырған. Уәйіс болса Қоңқайды бір б)лек, Алуаны бір б)лек жауапқа, тергеуге алған. Алуа Уәйіс би келіп отырғанда да үстіне кірген үлкен семіз денелі ақсақалдан именген жоқ. Қымсынбай, к)зін де салмай жарадар жүзі аппақ боп қуарған қалпында: “Жарығым, жалғызым... жетімегім, к)ремін бе к)зіңді...” – дегеннен басқа с)зі жоқ. Шал Уәйіс бұдан жауап ала алған жоқ. Сұраған с)здеріне ессіз жандай, ұқпағандай жауап бермейді Алуа. Жалғыз-ақ аузынан шыққан с)зі: “$дейі )лтіргем жоқ. Кетпенмен )зі ұрып, )лтірем дегенде, соны қолынан жұлып алам деп қатты тартып қалып ем. Шекесіне тиіп, қан болып құлап кетті сорлы”, – деп жылап, )ксіп қоя беріп, бүктелген күйде тізесіне басын қойды да, еңірей берді. Ишан мен болыстың жіберген Дайырбай, Қасен қалпелерге де сан сұрақтарына жауап бермей, тек осы ғана с)зді қайта айтып, тағы да жылап барып талып кетіп, олардың к)здерінше сіресіп құлап қалған.

Уәйістің қатты қағып тергегені Қоңқай болды. Ауылда еркек, әйелден кезектеп сұрастырып, сол Қоңқайдың Алуамен жақындығы ж)нінде тараған )сек жайын сұрастырған. Бұл ж)нде Қоңқай жайынан к)п кісі бір-ақ түрлі куәлік айтты. Ол Алуамен жақын болған да, онысын )зі және жасырмай айтып та жүрген боп шықты. Уәйіс Қоңқайдың )зінен де ең әуелі осы ж)нде танбай шынды айтуын сұраған. Басында шал )лгелі пәлеге батып қалам ба деп қор кеудесі мен )з басын қорғауды ойлауға түскен Қоңқай тартынып, танып к)ріп еді. Уәйіс бірнеше әйелді және жас жігіттерді онымен беттестірді де, еріксіз Алуамен жақындығын мойнына алғызды. Сонымен, әйелден, еркектен естіген соңғы деректі с)здерін Уәйіс болыс пен ишанға әкеліп жеткізген еді. Ендігі байлауды бір ишан, екі қалпе және Сырбай болыс пен Уәйіс би шешпек керек. Екі қалпе бұрын қазылық қылып, шариғат үкімімен адам жазалап к)рген кісілер емес-ті. Ол екеуі Алуаның с)зін адам иланатын шын с)з қып әкелді де, хазіретке соны арнай білдіре отырып, )здері күмәнді боп қайтқан жайды аңғартты. Байлау с)зді екі қалпе атынан айтқан Қасен қалпе еді. – Иә, хазірет, бәрімізді бастан үкімі шариғат, уә )зіңіз тағылым, тәрбиеде тәкірарлап ияд еткен хұқімі тарихат бізләрдан агах болғанда ғаділәт жолын талап етеді. Бұл пүшайман нәфисә )зі )лтірді деуге сізге біз мағлұм еткен с)зләрінә қарағанда бізнің к)ңілімізге дәргүмән шәк келеді! – дегенде, болыс Сырбай қалпелерге түйіліп, үдірейген семіз желкесі қызарып қатпарлана түсті. – Екі қалпе, не деп отырсың түге! Сенің шәгің болса, менің шәидім бар ал! – деп еді. К)зін т)мен салып отырған сәлделі Қара ишан тығыз к)кшіл сақалын болыс жаққа бұрды да, әрлі-берлі құран оқығандай қозғала түсіп, кесек сары тасты таспиғын тарта ж)неліп, әр тасын сытырлата отырып, тәубаға келіп: “астағыфиролла, астағыфиролла, астағыфиролла!” – дей берді. Екі қалпе де ишанға еріп: “астағыфиролла, астағыфиролла” десті. Олар үшеуі де надан болыс Сырбайдың “шәидім бар” деген с)зді надандықпен, күнәкәрлікпен ауызға алғанын аңғартты. Қасен қалпе )зінен жасы үлкен

болысқа қабақ түйе қатулана қарап бас шайқап, “гүнәккәр, гүнәккәр бәндә с)зі ғой” – деп қойды. Себебі “шәгім бар, шәидім бар” дейтін с)здер ол екі періште мүңкір-нәңкірдің жаңа )лген адамнан тексеру тұсында айтылатын ғана с)з еді. Періштенің аузында болатын с)зді )зі намаз, ораза, зекет дегенді әлі күнге тұтынбайтын шала мұсылман гүнәккар, дінсіз, жабайы болыс Сырбай айтатын с)з емес еді. Хазірет бастаған діншілдер тобы Сырбайға күпірлік еттің дегендей үрке қарап қалысқан. Бірақ Бабата мешіті, оның медресесі – бәрі де осы жуанбел, )зі қолшыл, содыр және үлкен бай Сырбай болыстың жерінде. Болыс бұлардың мешітіне келіп намаз оқып, кейде інісі мен баласын оқытып жүрсе де ишан, пір дегенге онша бой ұсынбаған, құдай жолына әлі тауфиқты мұсылман түрінде, тәубеге келіп түзелмеген адам болатын. Сырбай болса кітапша с)йлейтін молдалармен )здерінше жауаптасамын деп жаңағыдай шатпаққа түсіп еді. Артынан сопы молдалардың тіксініп қалған ажарын к)рді де: “Осы қазақтың қара дүрсініне салып-ақ с)йлейінші”, – деп )зінің )р кеуде, қара дауына басты. Ол Алуаға ең рақымсыз, ең қатал жазаны атап та қойған. Болыс осы жолда бұрын ел ішінде, ауыл-сахарада адамзатқа қолданып к)рмеген жазаны қолдану жағына біржола бекініп, түйіліп алды. Осының Алуа мен Қанай шалдың қайғылы оқиғасынан басқа б)где бір себебі де болатын. Жасы қырықтан асып, елуді қусырып қалған жуан денелі, быртық аласа бойлы, бітік к)з, к)к тұмсық, жидігендей үрпиген мұрт-сақалды, тістері де ерте түскен, жайынауыз осы болыс үш қатынның байы болатын. Кіші әйелі жиырма беске жаңа келген Сақыпжамал – Сақыш деп еркелетіп аталатын “к)рікті, қызыл жүзді, сұңғақ бойлы, қыр мұрын, қыпша бел” дейтін, сондайлық әсем, к)ркем келіншек еді. Малды к)п беріп жығып алған осы тоқал соңғы бір жыл ішінде Сырбайға ұдайы қарсы с)йлеп, жиі-жиі тұтанып ашуланып, жылай береді. Кейде, әсіресе биылғы жазда: “Біздей қазақтың жылаулар қатын-қызына күн туа ма?” – деп бір қояды. Тағы бір күні Сырбай оның )зіне қадап айтқан тік жауабына қатты тіксініп қалған. – Қазақтың әйелі сорлы да. Жүрек бар ма, ерік бар ма? Мал берген иелер, кескінсіз сұм адамдар жылатып зарлатып, байлап-матап отырған жоқ па! – деген болатын.

Жақын ауылда мұғалімде Сырбайдың бәйбішесінен туған баласы сабақ оқушы еді. Сол бүлдіріп, астыртын сондайдың әзәзіл к)зі келіп жүр ме деп те Сырбай сескеніп қалған. Дәл осы жақында, екі жұмадай бұрын тілі шыға бастаған шайпау мінезді тоқалға бұл алғашқы рет ақырып қорқытпақ боп қамшы сілтей беріп еді. Тоқал қамшысының )рімінен ұстай алып: – К)зіңді ашып қара! Мен құлақкесті күңің емеспін. Күнім туар болса, осының үшін к)зіңді ақитып тұрып ағызармын, бәлем! – деген. Бұл с)з мүлде қаладан, газеттен, әлде мүғалім-сүғалім деген осы соңғы жылдарда жадит-садит деп ауылға дақпырты келіп жүрген пәлелерден жұғып жатқан дерт. Қалаға жақын жерлерде сонау Түркістан, Шиелі, Ақмешіт сияқты қалаларда қыз-қатынның байдан қашуы к)бейе бастапты деген с)здер Сырбайдың Уәйістей билер, атқамінерлер арасында жиі-жиі ауызға алатын жаманат сияқты, малға келген індет сияқты, адамға келген дерт сияқты ауызға алынатын жайлар еді. Енді мынау Алуаның ісі болса, жас тоқал кәрі байға қарсылық жасаймын деп, оны )лтіріп те салып отыр. Осындайдың тұсында осы атыраптағы қазақтың бар әйелінің т)бе шашын үрпиткендей, жан жүрегін түршіктіргендей қатал жаза керек болады. Болыс сондай оймен әдейі Бабата мешіт-медресесіне екі атшабарын, бірнеше старшиндарын және пәлеқор, не жамандықты болса да тілмен жалап, жіптіктей қып жіберетін атқамінерді отыз-қырық кісідей етіп, )ңшең сәйгүлік аттарға мінгізіп )з аулынан ертіп шыққан. Бұл түні мен таңертеңгі шақта ол Сақыпжамалға қабатын итше суық қарап, үн қатпастан доңайбат жасап, аулындағы бар әйелді, әсіресе )зінің үш қатынын қатты қатуланған ашулы аюдай боп сыртымен үркіте, қорқыта кеткен. Екі қалпенің с)здеріне амалсыз құлақ салған Қара ишан болыс әлденеше с)йлесе де: “Сабыр, болыс, сабыр, би-болыс, Ассабірақман, биссабүр ішшайтан”, – дей түсіп, )зі кесер с)зін айтпай келді. Түстен екіндіге дейін медресенің орталық үлкен құжырасында оқшау отырған бұл бес кісінің кеңесі аяқталмады. Бір кезек болыс белгі етіп, атшабарын есіктен қарап жұмсап еді.

Хазіреттердің үстіне атшабар ертіп әкеліп кіргізген кемпір Қызтумас келді. Ол қолынан жетектеп: “Жүр, бері!” – деп, алдыңғы қараңғылау даланшадан үлкен б)лмеге аппақ боп қуарған, бетінде к)з жасының сорасы ағарып білініп тұрған қалтиған жұқа бала Кенжебекті қолынан тартып, сүйреңкірей отырып үйге кіргізді. Бұл осы адамдардың соңғы байлауы үшін келтірілген адамдар. Болыс кешеден бері Қызтумасқа Кенжебектің жайынан бір с)зді қатты қадап тапсыртып қойған. Оны да бұл кемпірге жеткізген Уәйіс болатын. Тегі, әке )ліп, шеше құлыптаулы үйге тұтқынға салынғаннан бері алты жасар бала Кенжебек жетім қалған панасыз күйінде осы кемпір Қызтумастың қолына берілген болатын. Қызтумасқа тапсырылғаны шариғат атынан )кім айтарда баланың да байлауы, куәлігі ықтияры біліну керек десіпті. Оны болысқа шарт қылып Қара ишан мен екі қалпе айтқан болатын. Қазір жыламсырап, иегі кемсеңдеп тұрған бала жүрегі шошыған күйде, мынау суық қоңыр үлкен үй ішінде отырған бастарында б)лек киім, ақ ораған адамдар отыр. Мойнында жүз қарғыдай үлкен теңге салбыратқан к)ксақал Уәйіс отыр. Күжірейген семіз, жайын ауыз, бақа бойлы суық қарайтын болыс отыр. Бала ең әуелі шығып кеткісі келіп тартынайын деп еді, кемпір )зіне қарай қолтығын ауырта жұлқа тартып қалды. Сол кезде хазірет кішкене балаға мүлде түсінбейтін тілмен бірдемелер с)йлеп кетті. Айтқаны: – Ия, пұшайман сәби, мейірбан атаңнан, шаит болған атаңнан жетім болып сен қалдың. Ғаси фәнде гүнәккәр Алуа сенің анаң емес. Ол хайуан жыртқыш. Алланың әмірідүр, хүкімі шариғат бізден, сенен талап етеді, қазір шариғат атынан айтылатын хүкімге ырзалық бересің бе? Ырзалық бересің бе? Иә, гүнәсіз сәби! – дегенде, Қызтумас болыс пен Уәйістің үйретіп қойған жайын балаға миландырып қойған екен. (зінен не сұрап отырғанды білмеген балаға Қызтумас еңкейіп құлағына сыбырлап: – Айттым бағана саған, әкеңді )лтірген Алуа қазір сенің шешең емес. Ол жынданып кеткен. Енді к)зіне к)рінсең, сені де )лтіреді. Тірідей етіңді жеймін деп отыр. Айт! Берем

де. “Ырзалық берем” деп, басыңды изе! Изе басыңды! – деді. Бала жүрегі )зіне анық болмаса да, бір сұмдықтан шошынып, екі к)зінен ыстық жасын ағызып жіберді. Бірақ “изе басыңды, берем де!” – деген с)здерді түсі суық болыс, знакты к)ксақал Уәйіс және құлағына қақылдап кемпір Қызтумас айтып тұрған соң басын изеді де: “Берем!” – деп сыбырлап қана күбір етті. Болыс сол кезде қатты байлау жасап: “Жә, болды, алып жүре бер. Айтты, жетті!” – деді. Осыдан кейін с)здерін бір араға сайған хазірет, қалпелер, болыс-билер болып екінді намазын оқуға үлкен мешітке барды. Бар жұрт болыстың әмірімен сол мешітте болды. Дәреті бары-жоғы да, жайшылықта намазды оқитын-оқымайтын кәрі-жас қазағы да түгел Қара ишанға ұйып, қысқа оқылатын т)рт рәкәғат екінді намазын оқып алды. Үнсіз сұрланып түйілген жұрт енді не болатынын жым-жырт күткен. Осы кезде болыс пен хазірет, қалпелер мен Уәйіс би ілгері шыға берді. Бұлардың беті медресенің қарсы алдындағы жақындап т)ніп кеп тұрған жақпар қатары мол, биіктен )зенге к)лбей құлай түскен қара жартас болатын. Соған тақап келді де, болыс пен хазірет алға шығып тұрып қалып еді, Уәйіс артқа қарай бір сермеп қалды. Осы кезде ғана жұрттың алдына топ ішінен б)лініп, екі қолы артына байланып қалған Алуа шыға берді. Қара шаштары екі бетін жаба түсіп, жуан бұрымы екі иығынан ыдырай тарқатыла құлай түсіпті. Арт жағынан жаба салған жұқа ақ шүберек желке жағын жартылай жапқан. Артындағы жұртқа қарамай, Алуа ауыр, әлсіз денесін зорға сүйрей қаражартасқа қарай қозғала берді. Жұрт енді к)рді. Оның артында қоңқақ мұрын, қалың кеуделі, қара шұбар Қоңқай ауыр басып, басын т)мен салып кетіп барады екен. Екеуі топтан б)лініп жиырма-отыз қадамдай шығып қалды. Алуа осы шақта үн салып, айғайлап шыңғырып: “Кенжебегім, Кенжешім... жетімегім, сорлы жетімегім... Қошақаным!” – деп айғайлай-айғайлай берді. Жанын қысқан ендігі жалғыз жара сол артында қалып жатқан жас бала – жан жарасы еді. Ол сиынған да, жалынған да жоқ. Артында кім бар, кім қарап тұр, елеген де жоқ. Тағы

да: “Жетімегім, Кенжешім...” – деп шыңғыра бере, енді бір сәт артқа қарай айналып, к)зін жерден жоғары к)тере беріп еді. Осы шақта артында тақау келе жатқан Қоңқай сыртына салып ұстап келе жатқан кетпенді, ақ кетпенді жұлып к)теріп ала, Алуаны т)бесінен періп ұрып жіберді. Алуа қалың қара шашының түбінен жылжып аққан, т)гіліп аққан қанымен қатар )зі де т)гілгендей сылқ құлап түсті. Үлкен )ткір кетпен жүзі басына терең батып, дегенін істеген екен. Сол арада )ліп, үзіліп кетті. Болыстар, билер, сәлделі қалпе, молда, хазіреттер қыбыр етпей тапжылмай әлі тұр. Қара тастың түбінде босаң топырақты қоңырқай шымайттау жерді жаңағы кетпенмен тағы екі-үш салып, шұқанақ жасағанның белгісін етті де, Қоңқай кетпенмен үш рет қара топырақты к)теріп алып, Алуаның жүзіне тастады. Кетпенді де сол жерге тастай салып, кейін қарай, басын т)мен салған қалпында қалың топтың ішіне қайта кіріп, жоғалып кетті. Үкімді )зі тізе қып отырып шығартқан болыс шариғатқа да сол сиятын болсын деп, Алуаны )лтіргенде )зі байын )лтірген кетпенмен )лтіртті. Оған сол үкімді шығару үшін мұсылманның шариғаты, қазақтың қағидасы қосылып, ертең құныкері болатын баласынан )з аузынан ырзалық алу керек дегенді Қызтумас кемпір арқылы жас жетімді жаңағыдай қинауға салған. (лтіруші кім болады дегенде, “Қоңқай )з қолымен )лтірсін!” – деген байлауды да болыс айтқан. Сол үкімді жаңа екінді намазының алдында болыстың атшабары оңаша үйге тығып босатпай отырған Қоңқайға Уәйіс пен болыстың )зі кеп жеткізген. “Үкім осылай болды, шариғат үкімін сен орындайсың!” – деген-ді. Қоңқай бұл с)зден шошынып, болыс пен биге жалына берген. Еріндері дірілдеп, к)зі жасаурап, жаутаңдап: – Шыбындай жанымды қи. Ағеке, болысеке, құдайақың кісі )лтіріп к)ргем жоқ. Шыбын жаным садаға болсын. Толайым тек осыдан құтқар! – деп, етпетінен түсіп жорғалап, біресе болыстың, біресе бидің аяғын құшақтай беріп еді. Болыс сонда қолындағы қамшымен Қоңқайдың қалың жонынан тартып-тартып жіберіп: “Аш к)зіңді!” – деп ақырған-ды.

– Иттің баласы, үйтетін болсаң, Қанайды )лтірген сенсің. Қатынын азғырып, жақындасып ап, “сені )зім алам, байыңды )лтір. Мал, дүние екеумізде қалады. (зің мендей жас байға тиесің!” – деп бұзып, аздырған сенсің. Қазір айтқанымызды істеме, бүгін түнде протокол жасатып, екі атшабармен Түркістанға апарып, абақтыға жапқызамын. Сонан соң қатыргіге – итжеккенге айдатып, )міріңді, к)зіңді абақты мен катыргіде шірітемін. Айтқанды істемей к)р! Шығаршы енді үніңді! – деп тағы ақырып, қамшымен енді бастан тартып жіберді. Осы кезде Уәйіс Қоңқайды ақылға салған кісі боп: – Екі )лейін деп пе ең, ез неме! (лсе, малға сатып алған қатын )леді. Ер емессің бе! Еркек емессің бе! Тұр, бар, айтқанды істе! – деген-ді. Сонымен, атшабарлар қолына кетпенді ұстатып, жаңа намаздан кейін қозғалған жұрттың соңына Алуамен екеуін шығарған болатын. – Солай, сондай қасқырлар заңы талап )лтірген сорлы Алуа сұлудың )лген жері әне анау – Қаражартастың бауыры! – деп, Алмасбек Карповқа және басқа бұл әңгімені мұндай толық естімеген Қасымов Мұратқа, Құрмановтарға баяндап шықты. Бұл арадағы тыңдаушы жұрт та үн қата алмай, бірталайға дейін тасқа қарап сілейіп тұрып қалысқан еді. Алмасбек әңгімесін аяқтай бере жетім бала Кенжебек сол жылы үшт)рт айдан соң әр үйдің босағасында бір тұрып, қыс ішінде ауырған да, с)ніп, солып, әке-шешесінің соңынан бірге кеткен. $лім шыдай алмай күйіп кеткендей болып еді: – Түу, қандай жауыздық, қандай жауыз ел еді мынау ел. Халық үшін ұялатын, қорланатын қылмыс қой. Не қылып, тым құрыса үн қатар, ара түсер бір жан табылмаған. – Рас, ел атына қарғыс таңбадай басылатын сұмдық екен! – деп, қабағын түйген күйде қара тасқа қадалып тұр. $ріп Есдәулетов басқарақ ойлайды екен. – Ел дейтін ел ме солар! Ол кездегі халықта, қара бұқара к)пшілікте үн бар ма? Үн қатар күн бар ма? Елге тимеңдер! – деп, Карповтың да к)ңіліне дұрыс к)рінген сергек бір с)здер айтты. Алмасбектің есіне тағы бір жай түсіп еді.

Сол елдің ішінде Алуаны барынша аяған, оның жайын жылай отырып әңгіме қылған да жұрт аз болмау керек. Соған әсіресе себеп болған анау Алуаға сырттай ынтық, ынтызар, анық ашық болған сол кездегі жас ақын бала Жанұзақ екен. Білдіңіздер ме, оның да жайы, )мірі бір қайғылы трагедия. Ол сол Алуа )лген шақтан бастап бір түрлі зарға түскендей ылғи жоқтау )лең айтып, жылай-жылай беріпті дейді. Алуаның )лігін алып, кейін таза арулап к)мген де сол екен. Ұдайы қысы-жазы Алуаның қабірінің басына жалғыз барып, ұзақ отырып, зар )лең айтады екен. Жылай-жылай береді екен. Ғажап, жиырма бес жасында сол жігіт екі к)зінен айрылып соқыр болыпты. Содан кейін “Алуаның жүзінен басқа әйел жүзін к)рмесін деп, менің тағдырым осылай кесті. Енді мен үйленбей-ақ )тем” деп, сол қалпында қалып қойыпты. “Менің к)зім жұмылғанда Алуаның нұрын, к)ркін ішіне ала жұмылды. (мір тірліктегі маған қалған жалғыз нұр-жарық Алуаның жүзінің сәулесі!” дегенде, Алуа туралы ол )згеше поэма тудырған. Сол поэма “Алуаның ажалы” деп аталады. Тыңдасаңыз, осы күнде осы )ңірде к)п жандар, к)п аналар сол жырды айтқызып, к)п кештерде жылап, Алуаны жоқтап отырады екен. – Ал ақын ше? – Ақынның )зі ше? (зі не бопты, ол қазір қайда? – дескен дауыстарға Алмасбек соңғы білген, естіген жайын айтты. – Ақын Жанұзақ сол жырын тудырып, біраз жыл зарлап айтып жүреді де, біртүрлі тез қартаяды. Отыздың ішіне кіре бере мүлде кәрі кісідей арып-тозып, барынша азып болады да, соқыр ақын зарымен қаза табады. Бар әңгімені үндемей тыңдап, к)п ойланып тасқа қарап тұрып қалған Карпов енді ғана Алмасбекке қарады да: – Сенің бұл айтқаның кошмар! Трагедия ғана емес, кошмар сұмдық! – дей тұрып: – “Нет повести печальней повести Ромео и Джульетты” – деген еді, ал мынаны естісе не дер еді Шекспир! – деді де, қас қарая бастағанда топты бастап машиналарға қарай аяңдады.

ТРТІНШІ ТАРАУ Айсұлу )з қорасындағы жеміс ағашы арасындағы азғана алаңға орнаған гүл бағының шетінен үй жаққа қарады. Биылғы жыл Алматыда демалыс үйінде )зі к)ріп тамашалаған к)п гүлдердің кейбірі мұның бағында да )сетін. Қазір соңғы розалар да семіп қапты. Қызғылт күрең роза иісімен де, түсімен де Айсұлуға ыстық, сүйікті еді. Бүгінгі шақта тек қана күздің гүлі астраның бір-екі ақ және ақшыл қызғылт гүл сабақтары ғана соңғы күндерін аңдатқандай. Айсұлуға олар д)ңгелек гүл с)здерімен, әр түсті к)кшіл қызғылт, ақсары үлкен үкі к)здерімен “Біз де енді бітеміз. Бізді де күз салқыны ұйықтатады, солдырады” дескендей. Айсұлу )зі егіп, )зі күтіп күн сайын сүйсіне иіскелеп жүзіне гүлдерімен жамылшы жасағандай еркелене к)зін, бетін, мұрнын батыра к)міп, к)п-к)п тұрып қалатын. Қазір сондай жаз кезінде де к)п мол гүлдер жарастығын, жұмсақ сұлу к)ркін қимай ғана есіне алады. Гүлдер қатарынан бері шыға шабдалы, нәк ағаштарына жоғарылай к)з тастап, қыдыра қарай ілгері басып келеді. Үйге тақағанда, бұл әулінің үзім бағы, азғана бағы биік қалың жапырақты қатарларымен к)лденең тұр еді. Мұнда да үзімдер тегіс алынған. Енді жапырақтар т)меннен т)беге дейін қатар тұтасқан қалпында сәл сарғыш тартып, жаз реңінен ажырай бастаған. Бұлардың да күзі жетіп иісті, мәуелі, қызықты шағы )тіп кетіп бара жатқанына Айсұлу жаңағыдай астра гүлінің астында туған ойындай оймен, к)ңілмен қимастай қиылған сезім аңғарады. Мұның қазіргі кеште, қоңырқай мезгілде, к)ңілдегі к)леңкедей қоңыр баяу күйіне сыпа үстінде үзім асап, еркелей түсіп жатқан жалғыз інісі Арманның к)ңіл жайы мүлде қарсы, басқадай. Қазір ұзын бойлы, сымбатты, сұңғақ, тік денелі болып ержетіп қалған, тоғызыншы класта оқитын Арман сыпаның үстінде кішкене бала күніндей шалқалай жатыпты да, анасымен анда-санда әзіл с)з айтысып, хұсайни аталатын ұзынша қара үзімді бір-бірлемей үштен-т)рттен асап жатыр.

Айсұлу үзім бағының түбінде сәл тоқтады да, шешесі мен Арманның үндері үзіле күлісе түсіп қалжыңдасқан жайларын тыңдайды. Нұрбүбі қайнап қалған самаурынын соңғы рет жаңқа ағаштар салып демдей түсіп, қорадағы қазан аспаның кішілеу қазанында бүлкілдеп қайнап жатқан астың астына сәл отын тастады да, баласының қасына қайта келді. Түстікте әркім айтатын үзімге байланысты бір әзілді баласына айта отырды. – Сен үзімді т)рттен-бестен асайсың. Арқадан келген қазаққа айтылған бір с)зді білесің бе? – Қандай с)з. (зің айтшы? – Үзімді уыстап асаған қазаққа: “Мұның )зін үзім дейді, бір-бірден үзіп жейді” – депті. Сонда қазақ: – “Мұның )зін жүзім дейді, бір жегенде жүзін жейді” депті, осы сен секілді үзімқұмар, қомағай жігіт болу керек, – деп, Арманды күлдіре отырып, шешесі баласының ішіне алақанымен қағып, сипай түсіп, )зі де күліп қойып, әлі де с)йлеп отыр. Арман қақала жаздап күле түсіп, жүзімдерді қос-қостан асаудан тыйылмай жатыр. Сонда сен сияқты үзімқұмар жігіт әзілге орай әзіл жауап айта түсіпті. Ол: “бір-бірден жейтін шабдалы ғой” депті. “Жоқ, оны б)ліп жейді” дегенде: “Неге, б)ліп жейтін анау қауын ғой” депті. Айсұлу анадайдан бұл с)здерді естіп, ақырын үнсіз ғана күліп тұр. Шешесі, тегінде, осындай жайларды балаларына жеңіл, қызықты тілмен күлкі етіп айта білетін. Соған сүйсінген Арман, тегі, бұл жайды бірінші рет естігені осы болу керек. Ол қызық кітап оқығандай сондағы кейбір оқыстан қатты күлетініне салып қарқылдай, сақылдай күлді. С)йтті де, шешесіне қарай аунай түсіп, басын к)теріп отыра беріп: – Апа, мен сізге айтайын ба, осы қазақ )зі қу екен және жемістердің бәрін де біледі екен. Ол әлгі Арқаның жеміс деп қызыл бұрышты жейтін қазағы емес болу керек! – деді де, – Мен сізге айтайын ба, дәл сүйегі б)гет етпесе, шабдалыны мен де б)лмей-ақ асай салар едім, – деді. Айсұлу сол кезде қатты күліп, бұлардың қасына келіп, Арманды әшкерелей қалжың айтты. – Апа, жаңағы сіз айтқан шабдалыны б)лмей жейтін қазағыңыз тап осы балаңыз Арман. Мен мұнымен тіпті

биыл жазда да аршып же, асықпай же деп, кішілеу бір шабдалыны аузына тұтас салып жүргенінде биыл да әуреленген болатынмын. Арман қарсыласқан жоқ. Бірақ )з әдетін әлі де құптай түсіп: – Үзімді бір-бірлеп жейтін ол қаланың нәзік дамаларын айтады ғой, әлгі әртүрлі ханымдарын. Ал ш)лдегенде шабдалыны тұтас аузыңа салып жіберсең де, сонша жап-жаман емес. Және менің аузым Айсұлудың аузындай емес, үлкен ауыз. Мен еркекпін, – деді. Нұрбүбі оның )зін ержеткен үлкен еркек санағанына іштей шүкірлік ете сүйсінді де, бірақ дау айтты. – Сенің аузың Айсұлудың аузынан сонша үлкен емес. Екеуіңнің де аузың біріне-бірі ұқсайды, – деген еді. Айсұлу оған сәл тіксініп қалды. Ол Арманды бауыр тұтып, барынша апа к)ңілімен сүйсе де, еркек болған кесек үлкен, биік бойлы қалпын с)лекет, жұғымсыз к)ретін. – Апа, неге олай дейсіз. Менің аузым Арманның аузындай дегеніңіз әділет емес қой, – деп, нәзік, сұлу қыз )зінің к)ркіне )згені теңегісі келмейтін жас тәкаппарлық үн қатты. Сонымен қатар ақсары жүзінде кешкі алак)леңке шақта да байқалатын сәл қызғылт қан рең берген еді. Бұл кезде кеш ымыртқа айналып, толған аппақ ай бұлардың бағының үстінен бар нұрын т)ге ақ сәулемен анталай қарап тұрғандай болатын. Нұрбүбі Айсұлуға қарады да, сәл жымиып, қызының нұрына іштей шүкірана етті де, )зі де тамашалап қалғандай болды. Ай астында Айсұлу, қай сұлудан болса да асып түспесе кем түспестей. Арман да шешесінің қасына шынтақтай жатып, Айсұлуды тамашалай не айтар екен деп күлімсірей қарап қапты. Айға қарсы бар жүзіне ақ сәуле т)гілген Айсұлудың қызғылт қоңыр, жуан бұрымдары қазір қап-қара к)рініп, екі иінінен т)сін баса т)мен сорғалай түсіпті. Күле қараған Айсұлудың қырлы сұлу еріндері созыла түсіп ашылғанда, аппақ тығыз қатарлы сәл кесектеу мінсіз тістері ай нұрына сәл шағыла түсе с)ніп, жанардай сәл сәуле беріп тұр еді. Нұрбүбі қызының нұрына тамашаласа да, Арманды )мір-бақи қай сыпатта болса да одан кемшін, т)мендетпейтін )з ішінің сыры бар. Шешесінен жауап күткен Айсұлуға Арман әзілдеп жауап айтады:

– Несі бар. Аузың сұлу да болса менің аузымдай. Рас, мен еркек болғандықтан, аузым сенікінен біржарым есе үлкенірек. Сенің к)зің де менің к)зімдей, мұрның да менің мұрнымдай, – деп, апасын сәл ажуалай ыза қылғысы кеп ойнақы с)йледі. Айсұлу: – Ұқсамайды, бекер айтасың. Сенің мұрның үлкен. К)зің анау ішіне кірген. Ерніңнің үстінде түгің бар. Түгелімен сен еркек, грубый. Саған ұқсаған қыз болса, күйеу де алмас еді, – деп, інісін қытықтай о да қалжың айтты. Нұрбүбі балаларының бұл с)здерін ести жүре сыпаға кішкене д)ңгелек стол қойып, асжаулық жайып, нан, бауырсақ салды. Кепкен үзім мен қант аралас дағдылы қысқы-жазғы шайға қоса отыратын тәтті дәмді т)гіп қойды. С)йте жүріп екі баласына ыстық асты әкеліп қоя отырып, аналық бір т)релік айтты. Бірталай уақыт айға қарап, анасынан жауап күткен Айсұлу бір сәтте есіне оқыс түскен бір хал бойынша анасына к)мектесіп, сыпаға самауырды к)теріп әкеп қойған-ды. Енді шәйнекті қолына ұстап келіп, жаңағы орнына тағы да сәл б)геле тұрып қапты. Қолында шәйнегімен тұрып: – Апа, Арман теріс айтады. Ол маған, мен оған ұқсамаймыз. Солай емес пе, )зіңіз айтыңызшы? – деді. Нұрбүбі қой еті мен үйрек етін қоса салған мол күреңіткен, бусанған палауды балаларына: алыңдар, жеңдер, отыр деп Айсұлуға айтты да, )зі үй ішінің үлкені табақтан ең алдымен )з қолымен дәм татты. Балалары да палауды қолдарымен жей бастаған шақта ол Айсұлуға енді ғана жауап айтты: – Сен сұлу болсаң да, Арман сенен олқы емес. О да сұлу. Ал сен оған, ол саған ұқсайтын жерлерің тіпті к)п. Себебі екеуің де әкеңе ұқсайсың. Менің сендердегім екеуіңнің де ақ сары )ңдерің (бояуларың), тіпті к)здеріңнің түс реңі де маған тартып кеткен. Ал бар пішін, мүсін бәрін алғанда, екеуің бірдей әкеңе ұқсайсың. Ол сондай сұлу еді. Және Армандай биік болатын, – деп, тамақты жеп отырған қалпында самауырға айналғандай сылтау жасады да, жүзін балаларынан қырынырақ бұра берді. Сол сәтте Айсұлу шұғылынан асығыс қатты ғана: “Ойбай, апа, мынаны қарашы”, – деп, )зінің сонша ашық күмістей сылдыраған күйлі үнімен саңқ ете түсті.

Нұрбүбі бірдеме болды ма деп шошып қалып: “о не?” деп, жалт бұрылып еді. Айға қарай берген жүзі аппақ сұр тартқан еді. К)зінде толып тұрған салқын жас бір тамшысы, бетін шұғыл бұрып қалғанда, жарқ етіп подносқа ытқып түсті. Айсұлу енді күліп жіберді. – Алдап едім. Жасыңды бізден жасырғаныңды әшкерелейін деп едім, – деді де, күрсініп алды. Қызы мен анасы бір-бірін сондай шетін, құпия, нәзік жайлардан әр сәтте бұлжытпай тани қойысатын. Бірінің жүрегін бірі к)ріп отырғандай. Бірге қайнасып үнсіз, ымсыз қосылып құйылысып кеткен күй болатын. Нұрбүбі де ақырын жасын жұта күліп қойды. Қызына, к)ңілі жүйрік баласына тек мейлінше к)ңіл күйін қосады. Арман бұлар арасындағы жайды с)зсіз, үнсіз аңдайтын. Ол )зінше қоңырқай, бірақ салмақты үнмен байлау айтты: – Біз папама ұқсасақ, ол оған орнатылған ескерткіш, – деді. Онысы шешесіне де, Айсұлуға да айтқан ұдайғы ұзақ уақытқа жұбаныш-медеу боларлық есті баланың байлауы еді. Нұрбүбі бүгінгі кешті үй ішінің жүдеу ойға ауысуына жібермек емес. Себебі бүгін бұлардың үшеуінің де к)ңіл жайлары күндізден, таңертеңнен бері жақсы бір жадыраған, сейілген күйде болатын. Асты балаларымен бірге ыстықтай жақсы жей отырып, Нұрбүбі солай ауды. – Балалар, бәрінен де мынаны айт дегендей, колхоз мақта теруді бітіріп, қандай рахат болды, – дегенде, Айсұлу күліп шаттанып: – Апыр-ай, бәрінен де соны айтсаңызшы. Колхоз жоспарын орындады, бар мақта терілді. Жұртпен бірге, міне, кешеден бері үшеуміз де науқанды тоқтаттық. Енді апам үйде. Арман мектепте. Мен... ал мен, – дегенде, Арман күлді де, әзілдеп: – Мен мүлде жұмыссыз ұзақ еріншек тыныштықта... солай ма? – деп күлген еді. – Жоқ, мен енді күндіз-түн, бірнеше ай 1 январьдағы емтиханға әзірленемін. Оқимын да әзірленемін. Тағы сол Алматыға барып, сырттан оқитын б)лімге, биология факультетіне емтихан ұстап, оқуға түсіп қайтамын, – деп, )зінің нық бір байлауын айтты. Үй іші оны теріс демейді. Бұл үшеуі іштерінен анық білетін тағы бір жақсы жай бар.

Мақта теруде үшеуі де к)п еңбек етіп, колхозда мол еңбеккүн )ндіріскен. Соны к)ңіліне тоқмейіл санаған Арман Айсұлуға сенімді іні-дос байлауын айтты: – Биыл сен Алматыға барғанда ақшам болмайды. Киімім, тамағым, қиыншылығым демейсің. Мен )зім-ақ )з табысыммен сені асырай аламын. Алматыда жақсы киім сатып алуға бар пұлды )зім беріп киіндіремін, – деді. Айсұлу оған алғыспен сүйсіне күліп қарады да: – Жоқ, ол байлығыңды )зіңе жұмса. Мен биыл )з табысыммен де сол айтқандарыңды ала білемін, – деді. Нұрбүбі екеуін де баса түсіп: – Табыстарыңды сарапқа салмай-ақ қойыңдар. Алматыға Айсұлу барса, әкесіндей дос-жар ағасы Жәкең )зі де не істерді біледі. Тек оқитын ғана болшы. Жәкең екеуміз қалғанын ұқсата білеміз. Екеуің тек енді сол оқу, оқуды ғана ойласаң екен, жандарым! – деді. Жаздыгүнгі және күзгі ұзақ еңбек күні бұлардың ас ішуіне жаңа бір осындай маусымның )з мерзімін ендіретін. Жайшылықта Нұрбүбінің жас шағында, күйеуі барда, ыстық асты қала адамдарынша түсте ішуші еді. Колхоздағы күн бойғы еңбек шақтары түстегі демалысты ас пісірудің әуресіне салып, тыным алдырмайтын болған соң, балалары Нұрбүбіге “тегіс ыстық асты кешке ішейік” дескені. Соңғы үш жыл бойында, сонымен, бұлар күндізгі еңбек күнін аяқтаған соң, жалғыз Нұрбүбі емес, үшеуі де бірлесіп кешкі асын тез қамдасатын да, түнге жақын осы сыпада отырып, бүгінгідей палауын немесе нарын, кейде қуырдақ тәрізді дәмді тоқ астарын ішетін. Бүгін палаудан кейін Арман үй жаққа барып, бір жақсы иісті торлама қауынды әкелді де, соя бастады. Кеш жарық, айлы, жылы, ертең ерте шығатын күндегі арқадан батып тұрған асығыс еңбек күні жоқ. Сондықтан асықпай отырып үшеуі әңгімелеседі, жиі күлісіп те қояды. Палауды ұзақ жескендей, торлама қауын тәтті сулы, жұмсақ, хош иісті қалпында бұларды үнсіз күйлерінде түгел сүйсіндірді. Шайды содан кейін асықпай отырып ішу үшін балаларының әңгімесіне )зі де жиі қосыла түсіп отырған Нұрбүбі бүгін дағдысы бойынша “жатайық, ерте жатайық. Жатып ұйықтаңдар. Тынығып алыңдар!” дейтін қамқорлық

с)здерін айтқан жоқ. Қайта самауырды қазан аспа қасына апарып, жаңадан к)мір жаңқа салып, қайта демдеп қойды. Қауынды еріне жегендей, оймақтай кішкене аузымен жай тістеп, созыла жеп отырған Айсұлу соңғы екі күннің науқан біткен шақтарын қайта-қайта есіне ала қуаныш етеді. – Арманның мұғалімдері бүгін қандай қуанысып жүр! – дегенде, Арман да қостады. – Біздің алтыншы кластан бастап бар бала шетінен шулап жаздай тапқан табыстарын да айтады. Оқуға қайтқандарына лақ-қозыдай секіріп ойнақшып қуанысады. Бірақ бар бала, әсіресе бар қыздар қап-қара боп беттері, қол-аяқтары қарғадай боп кеткен. Кейбіреулерін танымай да қаласың, – деп, біраз құрбыларын еске алып, сақылдай күлді. Нұрбүбі де )зіндей аналардың, әсіресе жас баласы бар келін-кепшіктің, жас әйелдердің кешеден бері күлкісі түзелгенін, киімдері жаңғырғанын, тіпті самай шаштары жылтырап таралып, құлақтарына сырға, қолдарына жүзік, білезік қайта киілгендерін айта түседі. С)йте тұрып: “Ал еркектер болса, біздің бригадир Баймат пен тракторшы Жүніс те бар, ішіп те жүр. Кеше кооператив алдында к)гере сілейіп сенделіп тұрғандарын бір к)ріп ем. Бүгін анау колхоздың сиыр фермасының қасында тағы да үшеу-т)ртеуі қосылып ләйліп жүр”. “Онда не қып жүр екен?” – деп Арман сұрап еді. – Бір-екеуінің әйелдері сауыншы ғой. Толайым, ақша сұрап барып жүр ме дедім. Жұмыс біткені жақсы. Жүр жетісіп, колхоз дегенін орындап айнала үлкен-кіші мәре-сәре. Бірақ, құдай ұрсын, тек қана осы ішкендері жаман. Ауыздарында с)здер сондай былапыт. К)ресің де жиренесің, – деп, қабағын шытына, балаларын сол к)рініс, сол мінездерден үркіте с)йлейді. Арман колхоздың клубында болыпты. – Онда бүгін к)п жігіттер, жазды күнгі тракторшы, мақта жиғыш машинаның мастерлері, спортшы, әнші-күйші қыздар, жігіттер жиналыпты. Бәрі бір май мейрамындай )те жақсы сәнді киінісіп алған. Қыздардың қасынан )те берсең болды, әртүрлі иісті майларының желі еседі. Біреулері ән салады. Анау Қадиша дейтін мақта тергіш бәйгелі қыз бар ғой үшінші бригадада. Сол шаштарын қырық бес тарам

қып )ріп-)ріп тастапты да, )збекше әшулә айтып, билерді соқтырып жүр. – Мұның с)зіне бір жағынан сүйсіне және мысқылдай күле құлақ салып отырған Айсұлу енді қатты күліп жіберді. Айсұлудың, тегі, қатты күлуі сирек болатын. $ншейіндегі )згеше к)ркем сұлу үні жіңішкере, әндей созыла сәл шыңғыра күлетін. Қазір солай бір шалқая, бір еңкейе, бір тізесін құша күліп алды да: – Апа, қарашы. Біздің Арман иісті майларды қатты аңғаратын да болған. Биші қыздың шашы неше тал боп )рілгеніне шейін санап алған. Жігіт, анық қалыңдық керек жігіт балаңның )зі болған емес пе! – дегенде, Арман жаңағы )зі айтқан жайларынан қысылып: “Болды, болды. Жеттіей, Айсұлу!” – деп айғайлай түсіп, аунап сырт қарай бұрыла беріп, басын шайқап жатыр. Қысылып күліп жатқан қалпын оның сілкіне дірілдеген иықтары мен желкесі аңғартады. Нұрбүбі баласын ұялтқысы келмей, сәл с)зді )згертті де: – “Мақта тергіш Қадиша қыз” деп жалғыз оны қастерлемей-ақ қой. Мақтаны Айсұлу да бұл колхозда бұдан артық тере қойған жоқ. 560 еңбекүнді сен екеуміз де таппадық, )згелер де, мақтағандары да озып, ұзап кеткен, – дегенде, Айсұлу да бұл жайға к)ңіл б)лді. – Жалғыз мен емес, екеуің бірдей )здерің де озбадыңдар ма! Үшеуміз қосылып 1 500 еңбеккүнін тауып, еңбегімен байып отырған )зіміз емес пе? Мені б)лмей-ақ қойыңыз, – деп, )зінің әр шақта қолынан келген істерін жай сәл ғана бір орташа жайдай атайтын қалпына келді. Айсұлудың әдетінде, тегінде, мақтан мүлде жоқтай еді. Онда әрбір )зі істеген дұрыс іске “солай болуға керек, солай болып шықты. Мен керекті ғана ада қылдым, атқардым. Менің орнымда кім де болса солай етуге тиіс. Солай етеді де” дейтін бір алуан таза момын, асқақсыз, ұшқарысыз, артығы, с)лекеті жоқ жақсы жүрек, ұнамды мінез үйлесімдері болатын. Осындай кейде әзіл-күлкі аралас, кейде татулық, үй ішілік жарастық жайларын аңғартқан әңгіме арасында бұл үшеуі бүгін де осы сыпада жатып ұйықтауға байласқан. Жаз бойы, тегі, олар түн салқынын сүйгендіктен және сыпада ыстық үйдей емес, ұйқы тез қанатын болғандықтан ұдайы далада ұйықтайтын.

Таңертең ерте оянуға да бұл жер жақсы. Күн к)теріле сала қызу сәуле т)геді де, бұларды тез оятатын. Қазір болса күн де онша ерте шықпайды. $сіресе мынау кіршіксіз к)к аспанда барынша мол сәулесін толық т)гіп тұрған толған ай түстіктің жылы желсіз майда түнінде сиқырдай )зіне тартып, үйге, к)леңкеге, қараңғы жақтарға жіберер емес. Айсұлу бір кезде шешесіне с)йлей отырып, әредікте Арманға сәл ғана иегін к)теріп, “сыпада, тек сыпада ғана жатамыз. Арман, тұр бар!” деп қойған-ды. Арман шешесі мен Айсұлудың қайсысы болса да жаз бойы мұндайда, осылай жатар шақта )зіне артатын дағдылы міндетті біледі. Ол тұрып, үй жақта аз б)геліп жүріп, бір уақыт иығына, т)бесіне үлкен нар түйеге жүктейтін артудай етіп к)п қалың, әсем к)рпелерді, үлкен ақ жастықтарды бір-ақ тиеп әкеле жатты. Бұл үйдің жалпы мақталы түстіктің бәріндегі үйлердей к)птен-к)бі к)рпелері болатын. Қазір ала жібек к)рпе, асқа салатын қалың қыжым к)рпе, салқын түнде тоңбай орана жататын қалыңдау жібек к)рпелер, астарлары, )здері де жібектей к)п-к)ркем бояулы, бапты бұйымдар болатын. Үшеуіне арналған т)секті, кішкене д)ңгелек столды сыпаның қасына жиып қойып, бір сәтте бапты, жайлы етіп Айсұлу салып қойды. Ортаға к)птен бергі дағды бойынша ана Нұрбүбі жатады. Оның басы биіктеу, екі жастық астында Айсұлу арнап салатын жұмарлаған к)лденең к)рпе де бар. (зі мен Арманның т)сектерін ана т)сегінен сәл жұқарақ, аласарақ етіп бір-бір ғана ақ астық салып жайғанды. Үй іші енді біразда осындай )здерінің тыныш, жылы, таза ұяларында жарық, айлы түнде түстіктің үңіле қарап т)мендеп т)нген үлкен, аппақ жарық ақ сәулелі ай астында ұйқыға кетісті. Бейне бірақ қаз, ана қаздың ақ балапандарын қатарына ала, қанат сүйесе тыныш жағада оңаша үнсіз тыным алғанындай, адал еңбек жандары жазықсыз аппақ адал момын жүректерімен тәтті түн тыныштығына, ұйқысына )з бойларын берген еді. Қанша ұйықтағаны мәлімсіз, Айсұлу бір сәтте түсінде оқыстан )зіне қарай ұмтылып қалған қапқара аюды к)рді. Шошынып үн қатайын десе, дыбыс жоқ, демі үзілгеңдей үні шықпайды. С)йткенше, әлгі аю қатты қапсыра, ыстық денесін тоңдыра, мұздата, арқасынан аймалай, аяғынан және құшақтай қапсыра, мұны ілезде к)теріп лақтыратындай жұлып әкетіп бара жатты. Сол

сәтте ояна беріп еді, жүзі т)нген дударланған ұзын қара шашы Айсұлудың бетіне, маңдайына жаңағы түсінде к)рген аюдың басы-бетінің түгіндей тікендей тиіп алып-жұлып әкетіп барады. Құйын соққандай шапшаң )ткір талай сезім )рекпіген. Айсұлу жанын үркіте ширықтырды. Жақыннан естілген ыстық демде жиренішті арақ иісі бар. Оянумен ілесе келген ең алғашқы бір сезім шошыну болса, ілезде, сол сәтте ашу, жирену, құтылмақ боп сақтану, қорғану, к)мек тілеу және кекесінмен, ызамен )зі күтпеген әділ ашумен алыспақ болу – осы сияқты талай сезім құйыны )лім сәтіндей ұшқыр, шапшаң, қысқа ғана бір сәт ішінде ұйтқып соқты да бір жағынан шыңғыра айғайлап: “Апа, Арман, Арман, құтқар!” – деген шошыған үнінің )зі де түн жара күйлі, к)ркем оқыс айғайдай шықты. Және сол сәтте )зі екі қолымен қатал жауын екі жақ бетінен шапалақтап періп-періп жіберді. Шашын жұла бір қимыл етіп, к)зінен, бетінен де айғай үстінде қойғылай берді. Бұлқыну, темір құшақтан құтылып кету әрекеті де сонша қызу қайнау, үлкен денелі алып күшті дұспанның темір қүрсауынан ыршып шығып кетердей әрекет жасады. Аяқтарын сермеп, денесімен бұлқынып, бетіне қос жұдырығымен соққылап, тіреніп құтылғысы келеді. Бұл әкетіп бара жатқан Сағит екені Айсұлуға ояна бере-ақ айқын болды. Ол тек қана бірақ с)зді сыбырлап, тістеніп қырылдай айта-айта береді. – Мен сүйем, мен сүйем. Сені сүйем! – дегеннен басқа тістеніп, бекініп алқына қырылдағаннан )зге үні де, с)зі де жоқ. Айсұлу айғайын үзбей қайталап, “Арман, апа, құтқарқұтқар! Жауыз, найсап!” деген шолақ с)здермен, қатал үкімімен кесектей шыңғыра, шырылдай айта береді. Нұрбүбі мен Арман Айсұлудың алғашқы айғайының, кетіп бара жатқан шырылдаған үнінің ең әуелгі сәтінде ояна беріскен. Нұрбүбі “Айсұлу, Арман, Арман!” – деп, үстіндегі к)рпесін лақтырмай, шұбата, жалаңаяқ күйде, сыпадан құлап түсіп жүгіре ж)нелді. Арман да к)рпесін сілкіп, шетке лақтырып тастап атқып кетті. Ол шешесінен сәтте ағып )тіп озып кетті. Тез ғана Сағитты қуып жетті. Үйдің қақпасынан жаңа аттап шыға берген Сағитты дударланған шашынан уыстай бүріп, қатты жұлқа қысып алып, кейін қарай серпе тартты. Бірақ бас, мойыны )гіздей қатты, мықты сірескен

Сағит мұны сүйрей, Айсұлуды жібермей құшақтаған күйінде ашық қақпадан к)шеге шыға берді. Үйдің дәл қақпасы мен пұшпағының аралығында қарауытып үлкен үш тонналық жүк машинасы тұр екен. Сыртқа шыға бере Арман енді Сағит тың шашын барынша қатты бүре, бас терісін сыдырғандай аяу сыз ашумен кейін жұлқа тартып қалғанда, еріксіз ауырсын ған Сағиттың қолдары босай беріп, жұлқынған Айсұлу ыршып босанып жерге түсті. Арман Сағитты шашынан алып шалқайта басын қайыра берді де, оң қолымен к)зден, тұмсықтан сылқ-сылқ еткізіп бар пәрменімен құлаштап періп-періп жіберді. $рі қыздан айрылып, әрі сондай таяқ жеген Сағит енді аюдай, жараланған аюдай дүлей долы қараңғы ашуға міне беріп еді. Мұрнынан дірдектеп қан да ағып жіберді. Айсұлу кейін шегіне бере, )зіне қарай құшағын жая жүгіріп келе жатқан Нұрбүбінің кеудесіне арқасымен сүйене берді. Нұрбүбі оны сыртынан қос қолымен құшақтай ала қатты шыңғырып айғай салды. – Арман! Жіберме итті! Қайда, к)ршілер қайда?! Келіңдер! – деп шарылдап, тыныш түнді жаңғырта к)мек тілеген айғайын үзбеп еді. Дәл осы шақта Арманға қарай шұғыл бұрылып айналып алған Сағит бала жігітті иектен қос қолмен қойғылап жіберіп, басын, шашын оның қолынан ілезде босатып алды. С)йте бере мұрнынан қан ағып жүрген қалпында, )зіне құлашты қос қолдап сермеп, құлақ-шекесінен қатты қойғылап тұрған Арманды түйіліп, найзадай оқтап алған қос жұдырығымен дәл )кпеден және ішінен талмау жерінен қойып-қойып жібергенде, Арманның тынысы тарылып, )кпесі )лердей қысылып, демі біте беріп, қолы да сылқ т)мен түсіп кетті. (ңі бозарып, қаны қашып, айнала машина, үй бәрі де шырк)белек айналып, аспанға шығып, аспан т)ңкеріліп жерге түсіп, екі к)зі жұмыла берді. Сол күйін байқаған Сағит енді машинаға қарай Арманның денесін тастай бере және де күжірейген қабандай қос жұдырығымен қатар сілтей еңкейе, күш ала секіре келіп, нағыз талмау жүрек тұстан Арманды қойып-қойып жіберді. Онсыз да талып, әлі кеткен Арман еңді есі ауып барып сылқ құлай кетті. Нұрбүбі жаңағы Арман жайын аңдай бере жан ұшырып: – Арман, жаным! – деп ұмтыла келе, Сағитты сыртынан

құшақтай тарта беріп еді. Сағит сыртына қарай, топшысымен, оң қолының шынтағымен әлсіз әйелді және де жүрек тұсынан қағып жібергенде, Нұрбүбі де анадай атып барып талып түсіп, шалқасынан құлай кетті. Айсұлу жаны қалмай “апатай, апатай! – деп шыңғырып барып шешесінің үстіне құшақтай құлап түсті. Дәл осы қабақ қаққандай бір-ақ сәттің үстінде мұрнынан әлі қан дірдектеген, танауы ежірейіп, жақтары тістенген, ырсылдап алқынған Сағит атқып келіп шофер қасына, кабинаға отыра беріп: – Шегін кейін! – дей берді. (зі сол қолымен машинаның баранкасын шофер қолымен қоса бірге бұрай берді. Кейін шегініп барып жолға шыққан машина )зінің не сұмдық, қандай қастық істеп кеткенін аңдамағандай, к)шенің жолына шығып алды да, салғаннан шаңдата шапқылай ж)нелді. Кейін шегінген машинаның алдыңғы д)ңгелегі жаңағы т)белесте машина астына талып құлап түскен Арманның ұзын денесін тап ортасынан, іші тұсынан басып )тіп кетті. Шешесінің қасынан енді жалындай жалт бере, лап бере Арманға қарай ұмтылған Айсұлу жалғыз ғана шыңғырған, сұмдық үн қатты. $ншейінде аузына түсер емес сұмдық сор тілі, с)зі шыңғырып шықты. – (лді! Арман )лді! – дей берді де жансыз, қимылсыз серейіп жатқан Арманның кеудесіне құлап түсіп, басынан, кеудесінен құшақтап, құп-қу болған бетінен, мұрнынан, иегінен “Арманым, бауырым, жаным!” – деп зар қаққан с)здермен қоса інісінің бетінен, жүзінен сүйе-сүйе берді. Айсұлудың “)лді” деген жалғыз с)зі Нұрбүбіні шынымен осып ұрып ыршытып тұрғызғандай болған еді. Жаны талмаусып жатқан күйінен сәтте электр тогы, оты бар жантәнін соғып шаншып )ткендей ытқып барып Арманның үстіне о да құлады. Содан кейін қанша уақыт )ткенін Айсұлу да, Нұрбүбі де білмейді. $йтеуір бір сәтте қыбырсыз жатқан Арманның ай астындағы ақ жүзінің сәл ғана кірпігі қыбырлады. Зорға дегенде сүзіле барып қысылған күйде к)здері аларып ашыла берді. Осы кезде к)ршілер жүгіріп келген. $йелдер бар, балалар келіпті. Бәрінің аузында: “(лтірген, )лтіріп кеткен. Машинамен бастырып кеткен!” – деген шошыған лағынет айтқан неше алуан оқшау үндер,

жат с)здер Айсұлудың құлағына кімдер келіп, нелер деп жатқаны бір алыс шеттен әлдеқалай үзіле-үзіле келіп жатқан жарымы ұғымды, жарымы ұғымсыз тілдер тәрізді. Тек есінің кірген шағы бұлардың жақын ағасы Таңат қарттың машинамен дәрігер алып келгені еді. Үстінде ақ киімі бар бір әйел, бір еркек Арманды носилкаға салып, машинаға алып, емханаға Таңат пен Нұрбүбіні қосып алып жүріп кетті. Айсұлу түн бойы бүктеліп, булығып, жүз аунақшып жылай-жылай береді. Дауыс қарлыққан. (кпе қысылған. Біресе есі мүлде жоғалып кетеді. Айнала дүние жоғары, т)мен шыр к)белек аунақшып, д)ңгеленіп асты-үстіне кеп құлай, қирай түсіп жоқтыққа кетеді. Бұл )зі бірге кетеді. Қанша мезгіл жоқтыққа, қараңғы тұңғиыққа жан жүрегі, ойсанасы, жас тәні шомып батып кеткенін )зі де білмейді. Бір сәт басында к)рші кемпір жаңағы Таңаттың әйелі бұл үйдің барлығы “шеше” деп жүретін кемпір Дәнекер ғана мұның жүзіне үшкіріп суық су себеді де, талып жатқан күйінен қайта жан шақыртқан сияқтанады. Есін жия бере Айсұлу “Арман! Арман!” деп зардан тағы да ышқына, сыбырлай жылап, егіліп ыстық жастарды т)гіп-т)гіп жібереді. Ертеңінде, түс шағында анасы мен Айсұлу және Таңат шал үшеуінің ортасында арыстай ұзын денелі боп, аппақ ш)лмектей қаны кетіп, ақ сұр тартқан к)кшіл таңба енді жүзіне шыққан Арман соңғы рет сәл бір дем тартқандай болды да, үзіліп кетті. Биік сұлу үлкен залдағы үлкен мәжіліс жаңа аяқталған еді. Республика астанасындағы к)ркем салынған Үкімет үйінің ең соңғы архитектуралық үлгімен бұрынғы патшалар, корольдер атақты сарайларының кейбір жақсы үлгілерін жаңаша келістіріп үйлестірген салтанат )нері осы залдың бүгінгі қалпынан анық аңғарылатын. (згеше бір ерекшелігі, бұл залдың жарығы екі қатар жоғарғы-т)менгі әр үлгілі терезелерінен танылатын. Арты биік, т)рі аласарақ, кейінгі қатарлары кеңірек. Жайылып алқа-қотандау жайғасқан да, т)ріне қарай бүріле, ойыса түскен. Сегіз жүздей адам отырарлық мемлекеттік

үлкен жиындар атаулының арнаулы қадірлі залы к)рген мен кіргеннің бәріне де )згеше бір алғыс пен құрмет сезіндіретін. Зал ішінің кең жолдары, жайлы қатарлары тегіс қызғылт к)рікті бояулармен оюланған кілемдер, кілем т)сеніштер ұзынша жолдарымен безендірген болатын. Биік қабырғалардағы, зал т)бесіндегі бралар мен люстралар электр жанған шақта ғана емес, қазіргі күндізгі түс ауған шақтағы залға түсіп тұрған ашық күн сәулесінің )зінде де жалтырай жарқырайды. Кейде тұнжырай түскен тұнық судың м)лдіріндей. Жұмсақтау м)лдіреген үлкен хрусталь мұздары к)з тартып тұрып алады. Қазір президиум столында отырған адамдар мәжіліс бітісімен тегіс тұрысып, кейбіреулері )зара жауап қатысып, сырт айналып бара жатысты. Түстіктен келген )кілдер отырған екі қатардың алдыңғысында Карповпен бірге орнынан тұрған $лім облисполком председателі жұқалаң, денелі Ақан Сұлтановпен күбірлесе с)йлесе жүрді. – Ауа райы біздің де малдың жайын жаманға айналдырмаса деп қатты қауіп ойлап тұрмын, – деген $лімге Ақан ақырын да болса анық естіртіп: – $сіресе Ұзақ пен Ноян ауданы қауіп ойлатпай қоймайды. Жамбылды естідің ғой, Мойынқұмның )зінде )лтіріп жатқанын тағы естідік. Біздің жағдайымыздың қандай айырмасы бар. – Айырмасы жоқ. Құм сол құм, қыс сол қыс. Жаңағы с)зіңе қарағанда, февраль ғана емес, март түгел қарлы, аязды кеселін әкеле жатқан қыс боп тұр ғой. – Ендеше, мал шаруашылығы )з қарамағында, сол мал ортасында ең қатерлі дейтін қысылшаң күйге түсетін сол жырақтағы екі ауданда да )з к)зің болмай, іс түзелмейді. – Біліп тұрмын. Соны мен де ойлаудамын. Мынау залдан енді жырақ аудан Мойынқұмнан барып бір-ақ шықпасақ қайтсін. – Қазір Карповпен үшеу-т)ртеуміз ақылдасып алайық. Сен анау Ұзақ пен Ноянның екі аудан басшыларын қасыңа алып, осы бүгін-ақ ұшпасаң болмас деймін. Жиналыс бітті ғой. (згеміз бірлі-жарым күн б)гелсек те, енді аял жоқ. Жаңа ғана біткен үлкен мәжілістен естілген к)п жайлар осы күндерде Қазақстанның бірнеше облысында мал жұты үдеп бара жатқанын бұл екі жауапты қызметкер де )з

арқаларына аязы батқандай қатты қынжылыс деп шыққан болатын. Түстік )зге облыстарға қарағанда әлі мал )лтіре қойған жоқ. Бірақ қазір мезгіл февральдың аяғы. Ал алда қары қалың, қысы қатты март тұрғанда, бүгінгі амандық дұғаүміт пен күдіктің алма-кезек ауысып тең түсетін шағы сол. Бүгінгі амандық ертеңгі үш күн боран ішінде жамандық боп қоюы жұттың басы боп, қыстыгүнгі суық даланың үскірік боранының қасқыр аузындай қанды ауыз тұмсығы халық шаруасының )тіне қан т)ге сұғына кетуі оп-оңай. $рине, мал қорада. Қора жем мен ш)птің ортасында жайбарақат жайда болса бір сәрі. Жаңағы аталған екі ауданда мыңдаған емес, он мың да емес, жүз мыңдармен саналатын мал басы ен жерге кең жайылып, к)пшілігі құмға барып, ашық аспан астында, баспанасы жоқ жағдайда қыс айларын кешіріп жүрген аяқты қазына. Жә, енді сол мал қамы жаңа ғана болып )ткен мәжілістегі к)п жанды тұтас түршіктіріп кейіген қабақтар түйілтті. $р облыс адамы бар аудандарының басшыларымен осы залда, жайлы, жылы, сұлу мәдениетті залда )зді-)з )лкесінің ақ бораны, үскірік аязын, қалың қарын, мыңғырған малының қауіп-қатерін түгел к)з алдарынан кешіргендей, әркім де жаңағы $лім мен Ақандай ауыр қамқор қауіп ойларын арқалай, күрсіне күбірлей шығысты. $лім түстік )кілдерінің алдыңғы қатардағы тобының ортасында еді. Артқы екінші қатардың терезе жақ шетіне отырған Ноян ауданының секретары биік бойлы, қайрылған үлкен жұмсақ қара шашты Мұрат Қасымовты жаңағы бір кезде Ноян ауданының малы жайын ойлай отырып, мәні бітпестен бұрын да артына бұрылып қайда отырғанын аңдап алған. Кішкене блокноттан бір тарақ қағаз үзіп, екі ауыз с)з жазып, Қасымовқа жеткізген де болатын. Қазір Ақаннан артқарақ іркіліп қалған $лімге екінші қатардағы шұбыра шығып келе жатқан )кілдердің соңындағы Қасымов Мұрат кеп жанасты. $лім бір ғана асығыс с)з сұрады. – Бүгін хабар алдың ба? – Алдым. Күн сәл ғана жылынған екен. Құмда қар ери бастапты. Бірақ құмнан арғы жолдың бәрі әлі қарлы дейді. – Қандай нұсқау бердің? – К)шіңдер дедім.

– Ойпырай, не дейсің? – Жолда қар бүгін де жатыр. Жаңағы прогнозды және есіттің. Қаратауға жетудің )зі мұң. Одан асу тағы тозақ. Жолда қырмайсың ба малыңды? – Ал окотты қайтеміз. Марттың ортасынан қой қоздай бастайды. Құмда қой түгіл, қозыға да баспана жоқ. Тездетіп аудан жеріне қарай )ткізіп алмасақ, құмда панасыз суықта қозыны т)гіп жіберсе, тумай жатып қырылмай ма. – Сен жылдағы әдетті айтасың ғой. Биылғы жыл – жыл емес, биылғы қыс – қыс емес, қырсық боп тұрған жоқ па! – Құмнан шығармағанда қандай шара жасар ем? – Мен қозыны амандау үшін сол жерге үйлер тігеміз. Палаткалар апарып тігеміз. Күштің бәрін соған саламыз. Қойды сонда қоздатамыз деген ойға к)бірек ауысып отырмын. Сенің бұйрық беріп қойғаның )те ұшқарылық болды, Мұрат. Неге мұнша асықтың? Жүрші, қазір Карповпен, Ақанмен ақылдасайық, – деді де, $лім Мұратты ертіп залдан шықты да, Үкімет үйінің алдыңғы фойесінен кетіп болмаған Карпов пен Ақанды қуып жетті. $лім Карповке Ноян ауданының малы жайын, Қасымовтың бұйрығын айтқанда, Карпов Ұзақ ауданының секретары Есдәулетовты да қасына шақырып алды. – Кәне, сіздің ауданыңыздың бүгінгі жайы қалай, білдіңіз бе? Мал қалай? К)рші Жамбыл облысының сол Мойынқұмдағы малы жұтқа ұшырамағанын естідіңіз ғой. Біздің облыста қатердегі Ноян мен сіздің аудан. Мына Қасымов жолдас окоттан бұрын )з ауданыма жетіп аламын деп, жолда, қар болса да, малды к)шіруге нұсқау беріп қойыпты. Бұлар қысылса, бейнет к)рсе, жолда сіздің ауданның үстінде кетіп бара жатып сол қиындыққа ұшырайды. Сізге екі сұрақ: ең әуелі )з малыңыз, )з жемімен, аудан қорымен қыстан аман шыға ала ма? Екінші, мына Ноян ауданының малы сіздің “Құмкент” совхозының үстімен )теді. (з жеріне жеткенше, сіздің жеріңізден )ткенше сіздер азық, машина к)мегін бере аласыздар ма? Қажет болса, киіздер бере аласыздар ма? Ауданыңыздан палаткалар таба аласыз ба?! – деген сұрақтарды қатаң, ширақ үнмен айта тұрып, Карповтың салқын жүзі, молырақ ашылған қара к)здері Есдәулетовке шыныңды айт дегендей қадала қараған еді.

Мұның алдында да соңғы үш күндегі жиылыс үстінде қатерлі аудан мал жайын Карпов пен Ақан екеуі ұдайы сұраумен, оларға ақыл, нұсқау айтумен болған-ды. Жаңағы ойды Есдәулетовтен қадап арнап сұрап тұрғаны, Карпов Ұзақ ауданынан әрі үміт етеді, әрі қауіп, күдік те ойламай қоя алмайды. Оған дәл осы Есдәулетов )зі екіұдай ұшқары хабар айтқыш кісі тәрізденеді. Себебі жақында ғана Есдәулетов Карповқа: “Біздің аудан ж)нінде күдіктенбеңіз. Жем жеткілікті, мал күйлі. Құмда қар жоқ. Бар совхоз құм ішінде малын арықтатпай, күйлі, семіз ұстап, бүгінге жетіп тұр”, – деген еді. Ал “кеше ғана құмда қар қалыңдап қапты” деген хабар естіле сала, алдын ала )з басын арашалағандай, “бұлай болады деген ойда жоқ. Февраль аяғында құмда қар қалыңдаса, оған не шара. Мал бір шетте құмда, жем алыста, жырақта – екі арасы шалғай болып қиналмасақ, қысылмасақ деп қорқамын!” – деген. Алдыңғы үш күн бұрынғы с)зінен сондағы сенімді бейхабар үнімен кеше айтқан алдын ала арылу сияқты жаман жай болса, )з басын қорғау, арашалау сияқты сүйретінді с)зі Карповқа Есдәулетовтің деректерін сенімсіз, дәркүмән етіп к)рсеткен. Карповтың жаңағы анықтап, қадап қатты қадала тұрып берген сұрағына Есдәулетов шапшаң жауап айтты. – Палатка бізде жоқ. Ауданда ол қайдан болсын. Шынды айтпай, жоққа дәмелендіруге менің батылдығым бармайды,– деп соза с)йлей берді. Карпов нақтылы дәл жауапты, қысқа айтқанды тілеп тұр еді. – Рас, жарайды. Палатка сенде жоқ. Жә, жаңағы Ноян ауданына жем, ш)п, киіз үй, бірнеше машина тығыз керек боп қалса, облыстан к)мек барғанша, осы ж)нінде қандай жәрдем бере аласыз? Есдәулетов санап тұрып: – Жем к)мегін бере аламыз. Киіз үйлер бере аламыз. Солай бірнеше бос қораларды малдары түнеп )туге әзір ете аламыз. Машина к)п емес, бірақ шамалап оған да сенуге болады! – деді. Карпов енді $лімге бұрылды да: – Міне, Есдәулетовтің уәдесін есіңде тұт. Ол ең алғашқы

күндердің керегіне к)мегі есепті болсын. Ал қалған қажеттің бәрін артыңнан облыстан тез ж)нелте-ж)нелте беруге біз, Сұлтанов екеуміз, міндеткер боламыз. Сен қазір және сен, Қасымов, Есдәулетов, сіз де, үшеуің де қазір осыдан шыға, ж)неліңдер. Баскентке соқсаң да, б)гелместей тез )зінен, Кентаудан бір-ақ түсетін болыңдар. Шопандарға естіртіңдер. С)з сол. Бары сол! Жаңағы аттары аталған үш жігіт Карпов, Сұлтанов екеуімен ширақ, шұғыл қоштасты да, айналып жүріп кетісті. Карпов енді Сұлтановқа соңғы күндердегі дәл осы үш жігіттің кеткен жайы ж)ніндегі жиын бір ойының )зіне ең мазасыз к)рінген бір жағдайын айта бастады. Екеуі енді Орталық партия Комитетінің секретарларына қарай баратын бірнеше бұрылысы бар коридорда және бірнеше басқыштарда жай басып, ақырын дауыспен жауаптасып келеді. Карповтың бастағаны малдың жайы. – Бұл жайдан, малдың қазіргі халінен менің соңғы күндерде естіген мен білгеннен аңдағаным )те к)ңілсіз, )те ауыр жай. Қанша мыңдаған малды қыстың аязына, боранына беріп қойыппыз. Республика к)лемінде әлі де беретініміз, менің аңдауымша, сансыз к)п мал басы болғалы тұр. Анау бір облыс Жамбыл, Алматы, тағы бірнеше облыс – бәрі қатер үстінде. Бұ не деген с)з? Не деген шарасыздық?! Сұлтанов басын т)мен салып, жұқа еріндерін шіміркеніп жиыра қыса түсіп, қабақ түйді де, Карповтың жүзіне сәл аңыра қарап: – Сіз биыл ғана емес, бұдан бұрын да кей жылдарда осындай қыстарда Қазақстан ұдайы малды к)п )лтіретінін тағы қоса ойламайсыз ба? – Ойлаймын! Мен Госпланда, Совминде, кешегі күндер Орталық Комитет екі секретарында осы ж)нде к)п с)йлесіп, к)п нәрсе білдім. Білген сайын зығырың қайнап түседі. Аса қатты ырза қылмаған нәрсе – шарасыздық. Үлкен бір шарасыздық. Бүйткенде, бұлай болғанда, бұрынғы экстенсив түрде к)шіп жүріп мал баққан осы даланың патриархал шаруасынан қанша ұзап кеткен боламыз! Қыс жылы болса, жыл жұмсақ болса – мал бар, мал )седі. Қыс басынан бері қарай мен талай статистикалық есептерді оқып шықтым. Бұдан жиырма жыл, отыз жыл, тіпті елу-алпыс

жыл бұрынғы кей уездердің, облыстардың есеп-санақтарын да шарлап )ттім. Қар қалың, қыс суық болса, жұт келетін. Сол жұт болған, бүгін де болып тұр. Ертең де, келерде, одан арғы да жылдарда бола береді деген с)з бе? Сұлтановтың бұл да талай басын қинаған жайлар. – Шарасыздық арасында бірде аман, бірде жаман боп жатқан мал шаруасының күйі бар. Оныңыз рас. Бірақ бір жағы құм, бір жағы тау – сансыз мол иен )лкелер. Ш)бі сирек, жемі сараң, жері сусыз. Осындай толық ш)л, жарым ш)л ұшан-теңіз атыраптар жатыр. Малды соның жағдайына үйлесе, соның бергенін місе қыла бағу, қағу, )сіру – әзіргі тәжірибе осыдан ұзамай тұр ғой. Бүкіл Орта Азия солай. К)ршілес республикалардың кейбірінің жері жылы жақта дегені болмаса, ондағы мал )сіру де осылай. Біреуі тауларда, анау Кавказдағы сияқты, ол да жұтаң, жүдеу жағдайды місе қылады, місе қылмасқа шарасы жоқ. Бұл жайдан к)п білумен бірге к)п қиналып ойланған Карпов осы айтылған дәл шындықты біле тұра, іштей ыза, намыс отымен қайнай түскендей болады. Қатты жігерлене қыза түсіп: – Білемін, білемін! Бірақ сондай күйкі, болымсыз, әлсіз шындықты құр білгеннен не пайда! Болмайды. Бұған к)нуге, т)зуге болмайды! Басқа, мүлде басқа шаралар қажет. Табу керек соны. Соның үстінде партияның, үкіметтің, ауыл шаруа ғылымының да миын, ойын қинай әрекет ету керек. $сіресе адам, анау сол мал соңында, сол қырылып жатқан мал қасында қиналып, тынымсыз қимыл етіп жүрген адам ж)нінде шопан мен олардың үй іштері – барлық мал жанындағы жандар жайында тіпті де қиналған ой к)ргемін жоқ. Бүгінгі сәтте, қазір осы сағатта сол Мойынқұмда, Ұзақ пен Ноянның қарлы суық қатты боран соғып тұрған далаларында күндіз-түнін, ай, күнін бүрісіп )ткізіп жүрген шопандар ж)нін ойлағанда, жүрегіңнің басынан қан т)гіледі. Жоқ, жоқ, мүмкін емес бұлай! – деп, қолын ызамен лақтыра сілтеді де, үнсіз түйіліп, қатты адымдап жүріп кетті. – Мырзабай даласына шыққалы бері құтыру үстіне құтыра соғып тұр, – деді Есентаев, машинаның )зі отырған

оң жағындағы артқы кішкене әйнекті сәл ғана ашып, аңдап алғаннан кейін. Шофер қасында отырған Жарасов артына сәл ғана қырындай бұрылды да: – Қарабас құтырып тұр. Ашық далаға шыққан соң тіпті асқындап кетті ме, немене? – деп, жүрістің )ндімей келе жатқанына қынжылады да, бас шайқайды. – Облыс бойынша прогноз жаман еді. Бүгіннен бастап бұзылайын деп тұр ма? – деген күдікті Есентаев қосты. – Кім білсін, әзір қарсыз қара суық. Мынаның үстіне қар жауып кетсе, кесел сонда ғой. Қатты желдің үстіне суығы қандай. Бет қаратпайды, – деп, Жарасов жолдын алдағы нашар күйіне шофермен қатар к)з тігіп қадалумен болды. Шынында, бұлар жүрісі бүгін соншалық мимырт, маңдымай қойған. Не деген с)з, таңертең Бабатадан шығып, Қызылк)лді айналып Мырзабайға шығып, бұлар жүргелі сағат бес-алты, міне енді, жетінші сағатқа қарай кетіп барады. Жол да жаман екені рас. Жүріп )ткен машиналар іздері кейде басылып, жойылып, кейде шала сорап болып зорға-зорға білініп жатқан. Тек, әйтеуір, жол табаны кедірбұдыр болса да қатаңдау. Кейде шыны қар, кейде мұздақ. Бір жағынан осылайша жол жаман, екінші жағынан одан да әрі жел жаман. Қаратау )ңірінің әйгілі желі “Қарабас” бүгін қатты соғып, жүрдек машинаны маңдайы мен т)сінен үрлеп, ілгері бастырмауға сіресіп тырысады. Жарасов шыдай алмай, ұзын бойлы, қызғылт жүзді, қазір мұрны к)кшіл тартқан үнсіз шофер жігіт Шәкерге қарай түсті де: – Қандай масқара. Алпыс қана шақырымды жеті сағат жүрген деген не деген с)з! – деп қабағын түйгенде, жұқалаң, ашаңдау бетіне, екі ұртына қатпарланған әжім білінді. – Арттағы машиналар қайтер екен? Жүк машиналарын үстіндегі қаңқиған жүгімен, ш)бі-жемімен тіпті де қатты соққымен мол б)геп жүрмесе игі еді. Сол арттағы колонна бізден ұзап үзіліп қалмаса игі еді! – деген күдікті Есентаев қоса түсті. “М-72” бүгінгі жүрісте )зінің бар жерге жүргіш )нерін к)рсетті де, бұл жолаушылар ымырт жабыла )здері мақсат еткен Айгенеге ілінген еді. Мұнда “Алға”, “Шеген” совхоздарының штабы бар. Артта келе жатқан колонна машинаға ш)п артқан “Шеген” совхозының к)мекшілері.

Қосымша т)рт машинада арпа тәрізді әр алуан жем – комбикорм бар. Осы машиналарға к)мек үшін үш трактор жіберілген. Осының бәрін бастап кеше Ноянның орталығынан шыққан осы “М-72” машинасындағы ауданның екі жауапты адамы еді. Жарасов – Ноян ауданының исполком председателі, Есентаев – ауданның екінші секретары Алматыдағы жиын нан жақында оралған райкомның бірінші секретары Қасымов жаңағыдай күш-к)мектермен )здерінше едеуір бір лек азықпен ж)нелткен. Үш трактордың біреуін Қасымов, Жарасов ақылдасып, Қаратаудың әзірге қиыншылықпен болса да )ткел беріп отырған Таск)мірсай асуына калдыратын болған. Олары )німді есеп. Күн бүгінгі колонналар осы ғана емес. Кейін де алда ауыр күндер болуға мүмкін. Азық таситын, к)мектер жіберетін әлі талай лек-лек машиналар колонналары болары бар. Қаратаудың )зге сайлары, асулары бұл күнде кептеліп сіреу қар, мұз болып, асу бермей түсіп, нық түсіп жатып алды. Жалғыз ғана үлкен қам-қарекеттің кішкене тынысы, тар тынысы жіп-жіңішке )ткелі осы Таск)мірсай асуы болып қана тұр. Сондықтан қар қалыңдаса, мұз басса, асу кептеле бастаса, осы араға трактордың бірнешеуін ұдайы ұстап отырып, машина, к)лік атаулының арғы-бергі )ткелі болған осы жерді жау шабуылынан қорғағандай күндіз-түн қорғап отыру шарт еді. Алдағыны ойлаудың ең бір естен кетпес қамы осы тұста. Алыстағы, құмдағы екіталай күйдегі малды ойласаң, ең алдымен, осы арада бар күшіңді буып қалар “тар есік, там босаға” дегендей, дәл осы тас қамауды аңдып бағып отыру бірнеше тракторшыларға тапсырылған. Оның біреуі – Власов Алексей, екіншісі – Досов Бекен, үшіншісі – Садықов Ешмат. Түннің қара суық дауылы Таск)мірсай үстінде алақаншықтаған жаяу борасын болып, сай бойына, әр жерге кесе-кесе жал етіп, жол үстіне к)лденең түскен ақ д)ңестер үйгілеп соққылап еді. Түннің 12 сағатын т)рт сағаттан кезектесіп б)ліп алған Власов, Досов, Садықов үшеуі Жарасовтардың артынан жүрген 15-16 жүгі мол машиналарды к)п б)гелтпей, балғын, батыр қайратын жасап кезектеп қойып, сүйрете созғылай отырып тас асудан шығарып жіберген.

Қарабас дауылының түн әлегіндей тар сай бойында, терең шатта құтырған жын ойнағын үш тракторшы ерлер бұл сапар елемей жеңіп шығып, таң ата тыным алғанды. Айгенедегі “Алға” мен “Шегеннің” базаларына Жарасовтар жылы хабар әкелді. Арттан келе жатқан азықк)лігін жеткізді. Бұл арада аудан инспекциясының бастығы Ержановқа ұшырасқанда Жарасов: – Ал енді күніңді )з жауаптылығыңа ал. Сен құмнан жақсы хабар беріп: хал жақсы, күн жылы, к)шуге болады деген соң, бар отарды құмнан осылай қарай қозғауға бұйрық берген райком мен райисполком. Арты қар болмаса жарады. Қарабастың бүгінгі беталысы оңбай тұр. 60 шақырымды жеті сағат жүріп келдік. Біз бүйткенде, қой қайтпек! Қар жауып кетсе не етпекпіз? $йтеуір сен айттың, мал қозғалды. Біз к)мекке келдік. Бірақ қашан айттың деме, тек жол бұзылса, жауапты сенсің! – деді. Беті қара қожалақ боп қыс бойы тотыққан, мұрнының үсті қап-қара боп күйе түскендей, тістері ақсиған Ержанов )сіп кеткен тікенек мұрт-сақалын тыжырта күліп алды. – Маған инспекция ғана емес, тіпті Қарабастың желін де бағындырып қойған екенсіңдер. Оның әмірі менде болса, қой да кенде болмас! – деді. Бұлар с)зді тыста тұрып с)йлескен еді. Ноян ауданының қойлары құмдағы мекендерінен бері үзіліп шығып кеткен соң, ендігі шара бар колхоз, совхоз малдарын ретпен, есеппен к)шіру жайы ғана. Соны ойлап, ертең 8 мартқа, түскі кезге бар шопандарды, олар ішінде аға шопандарды және колхоз, совхоз атаулының осы отардағы жауапты )кілдерін осы араға шақырып алып ақылдасуға бекіністі. С)йтті де, үйге кірместен Жарасов пен Есентаев, Ержанов үшеуі маңайдағы шаруалар атаулыға бір топ атқа мінгізіп, шапшаңдатып хабаршылар жіберісті. Жарасов пен Есентаев күндізгі жолдан талып-қажып келсе де, түнгі ұйқысы тыныш болған жоқ. Екеуі түн ішінде қараңғы б)лмеде ояна түсіп, күбірлеп с)йлесе береді. Екеуінің бірдей жамбасына батқан аяздай, тастай қауіп бар. Ол кішілеу үйдің қос терезесіне ұлып соғып тұрған қатты дауыл, Қарабастың күндізгіден де аса құтыра соққан боранды дауылы. Жарасов бірнеше рет оянған шағында терезеге ба-

рып бақылап байқап еді. Түн ортасынан ауа бергенде дауыл ғана емес, енді қарлы боран к)теріліп, суығы да, ысқырық ызғары да қабырғаны қайыстырғандай болды. Осыдан кейінгі ұйқы ұдайы үзіле түсіп, жиі оянып жатып, таң атқан соң т)сектен тұрғанда, тыныққан адам тәрізді емес, екеуінің бастарын ауырлатқан мең-зеңдік те бар еді. Ержановпен үшеуі таңертеңгі асты ішісімен ауа райын аңдады да, кешегі шақырған кісілердің бүгін мұнда келе алмайтынын анық түсінді. Осыдан соң мал қайда, шопандар күйі қандай, мал халі қалай, соларды білмекке ендігі бар шараны )здері істеу керек болды. С)йтті де, үшеуі үш тарапқа отарларды іздеп тартатын болды. К)ліктері тек салт ат қана. Сонымен, Есентаев жеті мың қойы бар “Қазақстан” колхозына, Жарасов он сегіз мың қойы бар “Алға” совхозына, Ержанов “Қызыл жұлдыз” колхозына баратын болды. Онда он жеті мың қой бар. Мың қой қазір екі отар болғанда, он жеті мың қой отыз бес-қырық отар болады. Бәрін аралап шығу қайсысына болса да мүмкін емес. Бірақ әр үлкен шаруа тобына арнап барып, тым құрыса сол тобының қай-қайда бытырай тарап түскенін, адам мен малдың жалпы күйін білу керек. Үшеуі де кешке қайта оралып, осы Айгенеде бас қоспақ боп атқа мініскен-ді. Үшеуі үш тарапқа бір-бір жігіт басшы алып, үскіре соғып тұрған ақ боранға желе жортып кіргенде, тез қаралары к)рінбей ж)нелісіп кеткен-ді. Үш сағат үздіксіз бұлаң құйрықпен отырып, бір шеті адыр, бір шеті ұзақ ақ жазыққа жетіп жатқан “Алға” колхозының малына Жарасов жеткен еді. Шеткі отарда шоқтай боп тар ғана сайға ықтай иірілген қойды к)рді. Қой шетінде бурыл сақалды, қоңыр жүзіндегі шегір к)зі қайшылық сияқты аңдалатын қойшы Бәйтен жайды айта бастады, Жарасов Бәйтеннің қасындағы к)мекші жігітті, Құсайынды да )з қастарына шақырып алып еді. Екі шопан мал үшін қабақ түйіп, жақтары тістене түсіп ренжи с)йлейді. $уелгі жайды бастаған Бәйтен: – Не күйді сұрайсың, жолдас! Құмнан кетіп қалдық. Бұяқта болса тапқанымыз мынау. – Құмнан кетіп, Қаратауға жетіп қаламыз деп ем. Мына боран, мына аязда Қаратау қайда, біреу қайда! – деп Құсайын )кініш аңғартты.

– Енді мінеки, жер ортасы К)кт)беде к)кке қарап ұлып тұрғандаймыз. Жылына ма бұ құдайдың күні, жоқ мүлдем, тегі, )стіп құрта бере ме?! – деген дағдарысты Бәйтен қайта айтты. Екі шопанды тыңдай жүріп, Жарасов үнемі ақырын қозғалып қойды аралап еді. Бұл буаз қойлар емес, тоқты екен. Іштері жарау, жондары қырау. Осы сайда кішкентай қылтиып к)рінген бұта, бозғыл байқалса, соған үйіле ұмтылысады. Жарасов жайды біліп аңдап тұр. – Қойларың аш қой. Мына бораннан бұрын іші-күйі қалай еді? – дегенге Бәйтен жауап берді. – Біздің отар әйтеуір буаз қой емес. Күйі де құмнан жаман шыққан жоқ. Бірақ айдауға түссе, жерден алатыны мынау болса, қаншаға жетеді. Титығы тез біткелі тұрған мал ғой бұл да! – деген. Жарасов шопандарға дем бере с)йледі. – Күн ашыла сала малдарыңа жем жетеді. Біздің артымызда к)п машинаға тиелген малдың жемі келеді. – Ш)п бар ма, ш)п? Ш)п араласпаса, жем жемейтінін білесіздер ғой. – Білеміз, ш)п те болады. Тек аз т)зім етіңдер. Қойды мынадай боранда қазіргі мына ықтасында ұстап тұрғандарың теріс емес екен. Енді біз ертеңгі кеш осы малдарыңның ортасында, )здеріңнің қастарыңда боламыз. Бізді аудан жіберді. Нояннан әдейі келдік. К)мекке келдік. Мал жайы солай. Ал )здерің ішіп-жемің қалай? – Ішіп-жем, әзір түнде ішетін ыстығымыз бар. Күндіз де шүкір, жемнен, азықтан таба нан жесек те, тарыққамыз жоқ. Құсайын бұл с)зді аз к)рді. – Тоқ емеспіз. Аш та емеспіз. Бірақ суық қатты болған соң, тамақ та бапты болса, жаман бомайтынын білесіздер ғой! – деп күлді. – Шынды айтасың, дұрыс айтасың! – деп, жас шопанның тура с)зіне ырза болған Жарасов: – Мал азығымен бірге )здеріңе де әртүрлі май-мұй, шәй-пәй деген сияқты әр алуан керектеріңді ала келеміз. О да жетеді. Тек т)зе тұрыңдар! – деді.

– Кәйтеміз, т)збегенде кәйтеміз! – деп, Бәйтен Жарасовқа шегір к)зін сығырайта қадады да: –Тек қана қолыңнан келсе, мынау құтырған боранға бір дауа қысаңшы дер едік. Оған боп жатыр ма тек! Кәйтеміз, құдай қылған соң. Тек осы қудың арты аяз боп кетпесе десеңші. – Алдын болжайтындарың бар еді ғой! – деп, енді Жарасовқа әзілдей қарады да: –Не деуші еді ай, бала, сен айта беруші едің ғой! – деп, Құсайынға иек қақты. Момын жүзді Құсайын ыржия түсті де: – Прогноз, ауа райының прогнозы. Айтпақшы, ол не дейді, аға?– деп, Жарасовқа қадала берді. Жарасовтың )зінің де күдігі сол, бүгін түнгі ұйқысын б)лген де сол прогноз. Бірақ мына шопандарды жүдетіп түңілтпеу керек. – Прогноз не білуші еді. Шатаса береді де. Т)зім керек, т)зім керек. Қайрат керек. Азамат қайраты керек, міне, мұндай күндерде. Бүгін марттың 9-ы. Жеріміз Сибирь емес, түстік. Былтыр бұ кезде, қайда, Қаратау асып кетпеп пе ем! Жер қара, күн жылы боп. Қорықпай-ақ қойыңдар ендігі азғантай күннен. Құсайын бұл с)зге әлі қанағаттана алмай тұрған. – Тегі, прогноз жаман-ау, аға. Анықтап айтпадыңыз ғой! – деді. Жарасов әлі де екіұшты жауап айтты. – К)ктем келмей, жаз шықпай қайда кетуші еді. Қыс қайта келер деп тұрсың ба, бала. (з жайларыңды к)рші отарлармен күнде хабарласып білдіріп тұрыңдар. Аттарың кім еді, ақсақал? – деді де, Жарасов қойын дәптерін алды. Қарт )зінің атын Бәйтен деп, мынау к)мекші балам – оқудан биыл келген бала Құсайын деп, жас шопанның да ж)нін айтты. Жарасов бұлармен қол алысып қоштасты да, ілгері тартты. Осы күні ол алты отарды аралады. Түс ауа ақ боран енді қақап тұрған қатты аязға айналды. Ат үстінде тізе тоңып, бет қаратпай, қайта-қайта мұрны мен иегін жалаңаш қолымен уқалаумен болды. К)рген отарларының қалған бесеуі буаз саулықтар отары. Ондағы шопандар с)зге сараң, мал күйі қатты күйзелткен, )те қысылған камқор мал иесінің ажарларын танытқан еді. Жұт боларды ойлаған, күн райынан

сескенген, малға жаны ашыған адамда мұндай күнде қабақ жадырай ма? Тоңған ауызға, жүзге к)п с)з орала ма? Жазық жерде ықтай түскен қойымен бірге жаяулап, шаж биесін жетелеп алған қарасақал, орақ тұмсық шопан Ысмайыл Жарасовқа наразы с)з айтты. – Құмнан кетпеу керек еді. Қайтсын, к)шсін деп бұйрықты ерте бердің, түге. Енді, міне, малдың, елдің к)з жасы қайсыныңда? Жұтаса не болдық! Бүгін жауып, ертең ашылса бірсәрі. Ұзап кетсе қайттік жыл мойны! – деп сынын, наразылығын, мал ж)ніндегі күдігін бір-ақ айтқан Ысмайыл Жарасовты ұрмай сабағандай сезілді. Оған да Жарасов: – $дейі аудан жіберді. (кімет барды елмен бірге к)реді. Бізді к)п кісі қып, к)п машинамен )здеріңе әдейі жіберді. Артымызда малға азық, адамға ас, тамақ келе жатыр. (зіміз және күн сайын қастарыңда боламыз. Шопан не к)рсе, бірге к)реміз деп келдік! – деген с)зді жаңағы Ысмайылдың үнінен ұялған күйде қатты шіміркеніп с)йлеген еді. Түс ауа аттан түскенде, ол бір жас шопанның үйінен шай ішті. Содан кейін тағы да атқа мініп, тағы бірнеше отарды аралады. Бәріндегі шопандарға айтқаны жаңағыдай азықк)мек келе жатқанын білдіру. Малдың елеусіз, адамның иесіз, ескерусіз емес екенін аңдату мақсаты еді. Бүгін күн бойы әбден қас қарайғанша аттан түспей жүріп, ол кешке сол күндіз шай ішкен жас шопанның, Доскеннің киіз үйіне кеп қонды. Ержанов пен Есентаевқа айтысқан уәде бойынша бүгін кешке Айгенеге оралмақ еді. Бірақ шопандарға кездескеннен кейін бұлардың к)бін аралап, к)збе-к)з к)рісіп үн қатысып, адамның к)ңілін, малдың күйін к)збен к)ріп, біле түспек үшін әдейі қайтпай қалды. Бұл түн суық, бұрынғыдан да басымдап, оңбай асқындап кетті. Ақырған ақ боран үстіне аяздың сұмдық үскірігі соншалық қатал, сондайлық егескендей асқындап үдеп бара жатты. Бұл түн түні бойы тағы да борандата жауа берген қар бар даланы, бар адырды, тау б)ктерді, құм шақатты – бәрін де басты. Жарасов ертең таңертең атқа мініп Айгенеге қарай тура тартпай, тағы да орала айналып жүріп, кеше к)рмеген бес-алты отарды аралап, шопандармен ұдайы жүзбе-жүз

с)йлесіп, кейбіріне )зінің де кім екенін айтып, к)п халжайды аңдасып, Айгенеге түс ауа қайтып келген еді. Келе бере мұнда кеше кешке оралған Есентаевтан түндегі суықтың жайын сұраған. (ткен түнде аяз отыз екі градусқа жетіпті. Күндіз қазір жиырма градус. Рациямен алған Есентаевтың хабары бойынша, қар қалың жауғанда бұл атыраптың бәріне де ақ к)рпесін тұтас жауыпты. Құмның )зінде бүгін қардың қалыңдығы 45 сантиметр бопты. Барлық деректер бойынша, Жарасов пен Есентаевтың )здері к)ріп білгені бойынша да қой халі нашарлап барады. Мұны тек қолдан асырау ғана қалды. Қар астынан )зі буаз, )зі жүдеу, ашыққан қой енді жем іздеп ала алмайды. Барды, күш-к)лікті жұмсағанда қойға жем жеткізу, әсіресе ш)п, ш)п табу, талшық беру қажеттің кажеті болды. Осы күйді енді анықтап, аңдап, алдағы шараларды к)п болып ақыл қосып шешіп алу керек. Сол үшін 9 март күні кешке осы атыраптағы Ноян ауданының колхоз, совхоз бастықтарының бәрін Айгенеге Жарасов пен Есентаев жиып алған еді. Мұнда “Шеген” совхозынан Жақанов, “Қазақстаннан” Досбаев, “Қызыләскерден” Қызаев, колхоз “Алғадан” Болысбаев, совхоз “Алғадан” Алтаев бар. Алтаев – осы отгонның бастығы. Бұл аталған кісілер үй іштері ауданда, )з бастары қыс бойы құмда, малда жүргендіктен ел сағынған, біраз талып қажыған кісілер екен. $рқайсысына Жарасов пен Есентаев )з шаруаларының жайларын айтқызды. Алғаш с)йлеген Қызаев: – Құмды да қар алып қалды. Бізді құмнан к)шті деп сынайтындар бар сияқты. Мынау күн, мынау күйде құмнан кетпесек, онда да береке таппас ек. Мал құмның )зінде де )лер еді. Үмітсіз тек қана қиыншылық қамауда қалып, қой қоздайтын шақта қыбыр ете алар к)мектен де жырақта қалып, мүлде тыныс болмай құрыған болар ек. Ал қазір тым құрыса ауданға қарай, Қаратауға қарай біртіндеп, біртабан да болса жақындай берсек, алатын азық-к)мекке жақынырақ келген боламыз. Меніңше, қолдан келгенше енді аялдамай, Қаратауға қарай жылжи-жылжи беру керек! – деген. Мұның құмды білмейтіні алғашқы с)здерінен анық к)рінді де, Алтаев әзіл етті:

– (зің құмнан келе жатсаң да, құмның жайын аңдамапсың-ау! – дегенде, Жақанов, Досбаевтар кекесінмен қатты күліп жіберді. Болысбаев тіпті суық қабақты, түксиген жүзді томсарған қалпында Қызаевқа ыза болды. – Құмда қар болса да, құм т)белердің бір жағы ашық жататын жақсылығы бар. Және құм бар ш)бінен арылған жоқ, Қар алмайтын бұталары, түбірлері болады. Не керек, құмда отырсақ, шұқыр-шұқырына мынадай суық аяз, боран күні ішінде қозысы бар малды ықтатып, ең болмаса аяздатпай отырар ек. Қызаев, құдай аманаты, бос с)зді с)йлеп отыр. (стіп те отгонның басында жүреді екен кісі деген! – деді де, бірақ )зі де шығар жол айтпай, ендігі с)зде үн қатпай отырып қалды. Жарасовтың үміт еткені отгон бастығы Алтаев болатын. Соған қарап с)йледі. – Бар ауданның құмнан бері қаптап келе жатқан қалың малының бастығы сенсің. Не планың бар? Осындай күн болса, қалай жылжығанымыз ж)н? Қай ретпен жолдағы пана боларлық қора, отар базаларын пайдалану керек. Міне, дәл бүгінгі мынау жағдайда )зіңнің не жоспарың бар? Мына жұртқа қандай бұйрық етесің? Алтаев сырты ойланып отырған кісі тәрізденсе де, с)зімен бұл жиынды ырза қылған жоқ. – Менің завотгон деген құр атым болмаса, қолымда ш)п азығым тұр ма! Сайлы қора жай тұр ма? Немесе жылы күн, қар кеткен Мырзабай даласы боп тұр ма? (здерің к)ріп отырған қалың қар, тіреліп қаптап келіп отырған қалың отар. $йтеуір шама келгенше әрбір колхоз, совхоз, әр жеке отар алдынан шыққан азғана жем к)мекке сүйеніп жылжи бер дегеннен басқа не айтамыз!.. Жарасов қанағаттанған жоқ. Ол Алтаевқа қабақ түйіп, наразы күйде с)йледі. – Сенің айтып отырған с)зің осы мыңғырған шаруаны бастап келе жатқан қиыншылықпен алысуды анықтап ойлаған кісінің с)зі емес. Мұнда жоспар да жоқ, жұртқа ж)нді ақыл, басшылық та жоқ. Тек әйтеуір алдыңда дала, үстіңде аспан. Барар жерің Қаратау, одан әрі аудан. Бәрің де жапа-тармағай тарта бер дегеннен басқа айтқаның бар ма?

– Енді қайтем, басқа не айтам! Мұндай сұмдық күн болады деп, март ортасында Арктиканың аязы болады деп, Арқаның қалың қары болады деп кім ойлаған?.. – Бәсе, ойламағансың. Қиыншылық келген күні маңдайың тасқа тиіп отырған сәттің )зінде алдағыны ойлау былай тұрсын, бүгіннің )зін ойлап отырған жоқсың. Не дедің? Құр стихияны атап, әркім бет-бетіңмен тырым-тырақай тарта бер дедің. Осы да ой ма? Басшылық па? – Қаратауға жетіп ілінбей к)з ашылмайды. Енді не де болса, кім де болса солай қарап тарта берсін дегеннен басқа амал да, ақыл да жоқ. – Не айтып отырсың? – деп Жарасов ашуланды да, қолындағы қарындашты столға періп қалды.– Қаратауға дейін 80 шақырым жер бар. (зі буаз, )зі аш, түн баласында аяз астында пана жоқ, бар отар қаптай жүргенде қырылғаннан басқа не қалды? (зің қалай жоспарлағансың? Қазір мына осы жерден Қаратауға шейін неше күнде жеткізбек болғансың малды? – Алты күнде жетеді деймін. – Күніне 15 километр жүрмексің бе? – Ия, түсте бір тынықтырып ап, не болса да жіті жүргізіп, жететінін жеткізіп алмасақ, бар малды түгел осы арада жусатып қырып береміз бе?! Алтаевтың мына соңғы с)зі Болысбаев, Досбаев екеуін де ыршытып түсіргендей болды. – Не деп отырсың? Жаздың жылы күнінде қой 15 километр жүруші ме еді? Мына қарда не деген с)з бұл! – деген Болысбаевты Досбаев құптай ж)неліп: – Атама, 15 километр дегенің не түк білмегенің, не түк ойламағаның! Сұмдық қой, Алтаев, мына с)зің! – дей берді. Жақанов, Қызаевтар да бір-бір ауыз ызалы қыжыл с)здер айтты. “Сандырақ”, “жауапсыздық”, “түк білмейтіндік!” – десіп, түйіле түсіп, бұрқ-бұрқ етіскен-ді. Мал дағдарысының үстіне осылай адам басының да амалсыздық қамауында ауыр дағдарысқа түскен аңғары айқын болды. Жарасов пен Есентаев )зара ақырын күбірлесіп с)йлесіп, қысқа ғана бір байлауға қатар бас изесті. Содан кейін Жарасов: “Жол тапқан, алдағыны дұрыстап түйген с)з естімедік! Мынау ауа райының жаман құбылысы сендердің бәріңді де есеңгіреткен екен. Енді шопандармен

с)йлескеннен басқа шара жоқ. Таңертең соларды жиып ап ақылдасқаннан басқа байлау жоқ!” – деп тұра берді. Жұрт тарай бастағанда, Алтаевқа соңғы тастаған бір байлауы бар еді. – Сені құмды біледі деуші ек. Завотгон еткенде сонымен етіп ек. Құмнан кетіп ең, берекең де кетіпті ғой. Отгонды ұйыстыра алмады деген осы, әкесі )лгенді де естіртеді, – деді. Алтаевтың с)зін тыңдамай, сырт айналып кетті. “Шеген” совхозының адамы Жақанов жаңағы с)здерге пікір қосқан жоқ-ты. Оның )з ішінде тысқа шығармаған бір есебі қалды. Онысы кеше келген 12 машина бума-ш)п. Қазір сонысын ойлай отырып Жарасовқа жанаса берді де, байлау емес, жай ғана бір ойлау есебінде жүре с)йледі. – Менің жалғыз аңдағаным: табылған азыққа, жемге сүйеніп барды салып, қойды б)гелместен, күн-түн демей қоздар уақыт басталғанша Қаратау ішіне жеткізіп алу керек! Жеткізіп алу керек! – деп екі қайырып айтып )те берді. Жарасов Қаратаудың етегі арман екенін )зі де біледі. Жаңағы с)зді сол к)птің к)кейіндегі бір жайды қайталағаны шығар деді де, жауап қайырған жоқ. Ал Жақанов жаңағы завотгонның жоспарсыз дағдарыстағы бытыранды ойжайын таныған соң, енді не де болса )з қарамағындағы, )з басының міндетіндегі “Шеген” совхозының отарларына )з бетімен б)лек шара жасауға оңаша бекініп алған еді. Нақты не істейтінін ашпады, дәлдеп айтпады. Бірақ жаңағыдай, Жарасовқа естірте жанасалай с)йлеп кеткен с)зін )зінің келер күндегі ісіне “айтқамын” демек үшін )ткел етуге байлап кетті. Таңертең шопандарды шақырып ақылдасатын болған Жарасовтар жаңағы қызметкерлерді бүгін түнде Айгенеге қондырды. Жарасов, Есентаев, Ержанов үшеуі оңаша қалғанда Есентаев )з байқағанын енді қорытты: – Мыналар күн райынан қорқу үстіне, шопандарға сүйеу болар сенімнен де айрылып қалған сияқты. Тіпті шарасыздықтан )зге ойлаған ойлары да жоқ қой!– деді. Райком бюро мүшесінің бірі Ержанов қазір бұл үшеуі оңаша с)йлесетін шақта ақыл табу, байлау айту осы )здерінен шықпаса, жаңағы адамдардан шықпайтынды аңдап еді. Бұлар құмнан кетіп, жылдағы әдет бойынша қой қоздағанша жіті жүріп, зырқырап отырып Қаратауға ілінеміз

деген, оған ілінсе қойға, қозыға жылы жай бар! – деген оймен к)шкен ғой. Енді Қарабастың құтырған желі қарсыз болғанның )зінде ішінде т)лі бар малды ж)ндеп жылжытпас еді. Ал мынадай сұмдық қар түсіп, онан да сұмдық аязды боран қақап тұрған соң ес шығып, бас қаңғып қалған ғой. Тегі, қайрат малдың ортасындағы шопандардың )зінде болғандай. Осындайда ақыл табатын да солар. Не де болса солардың )зімен отырып байласайық, – деген с)зді ол жұдырығын түйе, оң қолын сілкіте, Жарасовқа ақ, қарасы ашық үлкен, қоңыр к)здерін сендіре қадап, салмақты айтты. Жарасов та ендігі сенетіні шопандар екенін ойлады да, кеше күні бойы )зі к)ріп )ткен он отардың к)п есті, сабырлы, т)зімді Бәйтендей шопандарын есіне алды. – Болды. Барды шопанның ақылына саламыз да, байлаудың бәрін, соларға жаңағыларды қосып, ортаға алып отырып шешеміз! – деді. Шопандармен әңгіме онша ұзаққа созылған жоқ. Кешегі қиындық жайындағы с)здер мұнда және де айтылмай қойған жоқ. “Алға” колхозының )кілі Болысбаев кешке болған дағдарысты шопандарға сездіре отырып: “Жұттың қаупі күшейіп кетті. Бір қойды мың қой еткен, мың қойды бір қой еткен Қарабастың құдай атқан желі енді жай жел емес, ақ боран, ақырған аязға айналып тұр. Тағы да мал )лтіреміз бе деген қауіп-қатерге іліндік. Осындай жылдарда, нақ осындай күндерде бұрынғы шақта не істелуші еді. Мына қартаң шопандар сондағы тәжірибені айтса!” – деді. Жарасов бұл с)зді қостап: – Бәсе, мұнда к)п заманнан бері осы )ңірде мал )сірген мынау Қосай ақсақал, Жақсымбет, анау “Қызыләскерден” Дәукен, “Алға” совхозынан Садық ақсақал отырсыздар. Дәл осындай шаққа, осындай күйге құмнан қайтып кетіп, жол бойы бүгінгі қиыншылыққа ұшырағандарыңыз бар ма, сонда қайтушы едіңіздер? Алдымен жауап берген Жақсымбет болды. Шүңірек к)зді, ұрты суалыңқыраған, сақал-мұрты аз, селдір ғана, сүйекті ұзын беті, жағы қайрат танытқан Жақсымбет Жарасовқа жалт қарап: – Қайтушы ек?! Байдың малын айтсаң, мұндайға тап болса, қырылатын да қалатын! – деп кекете күліп қойды.

– Соны айтсайшы! – деп, қарсы отырған аласа бойлы, д)ңгелек денелі қартаң шопан Дәулетбек иығымен, тізесімен ырғала түсті. – Оның к)ргенін итке берсін. Бай бір борандық деген осы Қарабастың желінен, дәл осындай талшығы жоқ жерінен тумай, қайда туды дейсің. Қазір “Шеген” совхозының қартаң шопаны, ақ сақалды Қосай және к)се Садық, “Алға” совхозының үлкен шопаны, қатар үн қатысты. Қосайдың айтқаны: – Байдың жолы )зімен, қырық жылдағы )з тәжірибеміз )зімен емес пе? – дегенде, Садық: – Бай )з амал-айласын )здері істейтін. Біздің бәріміз бір тілектегі жұртпыз. Олар кейде бірінен бірі таласа тартып жеп, берекесіздікпен жұтайтын. Біз ақылмен, берекемен, есеппен іс етсек, бірігіп отырып жұтқа мал бермеуді )зімізше шешпейміз бе?! Жарасовқа бұл с)з қажыр-жігердің үні секілденді. Есентаев та кешегі қызметкерлер емес, бүгінгі шопандар іштерінде ақыл есеп ойлар жұтпен күресудің шарасын айтқалы келген сияқты. Сол ойын Есентаев айтып та салды. – Күш, к)мекті жан-жақтан біз жеткізуге кіріссек. Мал басында сол к)мекке сүйеніп ақыл мен қайратты сіздер тапсаңыздар, береке деген сонда емес пе! С)зді осылай с)йлескеніміз ақылдың алды болмас па?– деп қойды. Жаңа алғаш шопандар катарынан үн қатқан Қосай енді сол байлауға, дәл кеңеске ауысты. – Бай шаруасына ит ұқсасын дестік қой жаңа. (йткені бай малы мұндайда ешкімнен к)мек алмайтын. Байдың )зімен қоса аспанға қарап ұлитын да серейетін. Бізге, міне, анау облыстан, сонау ауданнан лек-лек машина кеп, олар толы ш)п, жем кеп жатыр. Адамға азық келеді. Бар керек к)мек сендердің жолыңда, малдың алдынан шығады деп келіп отырсыңдар. Осында исполком, райком, совхоздар директоры, колхоздар бастықтары аңдыздап алдымыздан шықтыңдар. Енді отырайық та, есепке салып, ақылмен іс етейік. Байға ит ұсасын дегеніміз сол – олардың малы мұндай қам мен қамқорлықты к)ріп-білген бе еді. (згені қой да, тек енді ретпен кезектеп отырып, Қаратауға қарай малды діңкесін құртпай, аш жүріспен бұрлықтырмай, отар

артынан отарды саспай, бүлінбей жүргізіп, маңғыстатып отыршы. Мал )лтірмей-ақ, жұтқа жаға жыртқызбай-ақ мына Мырзабай даласынан шығып кетеміз! – деді. Осыған бар шопандар түгел “жә” десті. Мұндай есепке қалың малды к)ктемде, күзде таудан құмға, құмнан тауға аударыстырып дағдыланған “Алға” совхозының к)к к)з, сарғыш жүзді, реңі сұлу келген толықша денелі Жора енді нақтылы с)зге кірісті: – Жолдас Жарасов, Есентаев! Осы екеуіңіз аудан басшы азаматысыздар ғой. Осы қазір тура қолдарыңызға қағаз, қарындаш ал да, жазуға кірісіңдерші. Біздің шаруаларымызды, күнбе-күн кімнің артынан кім жүретінін кезектеп беріңіздер. Алдымызда, жол бойында Ұзақ ауданының “К)некент” совхозының он шақты қорасы бар. Осы жолымыздың бойында. Сол әр қораға ш)пті келтір де, жемді жеткізіп жи да қой. Бізге топырламай, бірің үстіңе бірің үйілмей, алдыңғы бір отар түнеп )ткен қораға артынан тез екіншің жетіп, тынығып, малыңды жемдеп, ұйықтатып тынықтырып алып к)ше бер, артқыға орын босата бер де де қой. Тек сол қораларға айтқан күннен бастап ш)біңді, жеміңді үзбей қатарымен жеткіз де отыр. Осы шопандардың бәрінің ойындағы тілегі осы. Аузындағы айтар ақылы да осы. Солай емес пе! – деп, )з кісілеріне қарап еді. – Құп, мақұл! – Бәрекелді, ақыл осы. – Ойдағы с)з де осы. – Аял жоқ, әрекеттің бәрі осы босын. – Тек қана б)гей к)рмеңдер! – Қойдың іші жетіліп қалды. Күн тақау. – Т)л туа бастағанда не де болса Қаратауға, аудан шетіне ілініп алайықшы! – деген с)здерді “Шегеннен” Тәжібай, “Қазақстаннан” Жабағы, “Қызыләскерден” Шоңқа, Дәулетбек, “Алғадан” Құмар, Мәдеш, ақ сақалды, бурыл сақалды бірнеше тәжірибелі, қайратты жүзді аға шопандар түгелімен үн қосты да, “е” десті. Осыдан кейін байлау болды. Енді жолда қанша қора, құдық бар. Аралары қанша километр екенін ретпен жағалай сұрап отырып, Жарасов қағазға жазып отырды. Қоралар саны жеткілікті. Аралары оншалық алшақ та емес екен. Бар қиыншылық – к)п малға жатарлық, түн боранда ық боларлық сол қоралар саны жеткіліксіз.

Есентаев пен Жарасовтың бар шопанға айтқан ендігі тың хабары сол баспана жайы еді. Осыны әңгіме аяғында Жарасов жартылай білдіруге бекінді. – Біз аудан мен облыстан және әсіресе мына )з жерінде отырған Ұзақ ауданынан к)мек күтіп отырмыз. Облыс )з к)мегін жіберуге кірісті. Ноянға жақын Арыс, Түркістан, Кентау – бәрінен де мол-мол етіп палаткалар, жеткенінше киіз үйлер, азыққа, жемге қоса алдымыздан шықсын деп жатырмыз. Біз Қаратауға жылжумен қатар алдымыздан сол айтқандарымыз келеді де, жаңағы әр қораның қасына киіз үй боп, палатка боп мол-молдан тігіле береді. Қойдың арығы, суықтан ұшқаны болса, арамза қоздап қалатыны болса,– бұлардың бәріне де баспана табамыз. $сіресе ең үлкен шарт жаңағы аталған ш)п пен азықтың мынау “К)некент” совхозы уәде қылған ш)птің сол қораларға үзбей жетіп отыруында. Оны міндетімізге біз аламыз! – деді. Мәжіліс аяғы осындай дәл-дәл нақтылы берік байлауға сайғанда шопандар к)ңілденіп кетті. Жақсымбет сирек тістерін ақсита қарқылдап күліп алды да: – Мінеки, Қоңыраттың қай байы осындай елдік, тірек к)мек к)руші еді. Уә, тіпті барлық облыс, Отан бізге к)мекке осылай ақтарылып отырғанда, тәңірі, Қарабастың ит боранын да ит қымаймыз ба! Мұның күлкісін Жора, Садық сияқты жастау, орта жасты шопандар к)ңілді қостаса да, Шоңқа мен Тәжібай онша еліге күліскен жоқ. Шоңқа )зінің құрбысы Жақсымбетке: – $й, бейпіл ауыз қу-ай. $п-сәтте асып та, тасып та т)гіле бересің-ау )стіп. Тұра тұр асқақтамай. Тіл-аузың тасқа босын. Осы сендейдің осындай тәкаппар с)зінен к)реміз! – деп еді, Жақсымбет әлі де батыл сеніммен к)теріле күле түсті. – Уа, сенемін, сенемін де серпемін. Елім-жұртым ақтарыла барын әкеп отырғанда, әлі де сенше бүгежектеп, қорқақтап “тәубе-тәубе” деп жатайын ба, Қарабастың желінің астында. Бермейміз малды. Қарабас түгіл, мыңбас болсын! Айналайын Жарасов, тек жаңағы айтқаныңды орында да, осы мына қорқақ иттің аузына құм құйғызшы маған! – деді. Жарасов бұған сүйсіне қолын алып, иығынан қақты.

– Осындай сеніміңе, батыл қайратыңа айрықша алғыс болсын, Жақсеке. Иық түспесін, жасымасын жаужүрек к)- ңіл. Керек те, керек осы да. Біз жеңбейтін қиындық бар ма еді. Солай демейміз бе, ақсақал ағалар! – деп Жарасов, “бәрекелді, бәрекелді. Дегенің болсын!” – деп құптаған қарт шопандар үндеріне қатты күлген, сүйсінген күлкісін қосты. Кешегі жиын емес, бүгінгі шопандар жиыны шопандардың )здеріне де, әсіресе ауданнан келген бар азаматқа осындай күнде қажет болған асыл қайрат бергендей еді. Осы байлаумен шопандарды және әр шаруа бастықтарын таратып жіберді де, Жарасов сол сағатта “К)некент” совхозына тартты. Есентаев, Ержанов екеуі ауданның бұл атыраптағы к)п машиналарын жинастырып, сегіз тракторды к)мекке қамдады. Енді жолдағы қораларға осы машиналармен, тракторлармен тұс-тұстан ш)п тасып отыруға бұл жақтағы ауданның басшылары мен бар шоферлері кірісетін болды. Жарасов “К)некент” совхозына Баскентпен с)йлесіп алып ж)нелген. Рациямен обкомда осы жақтың шаруаларының қамында әдейі шұғылданып отырған $лім Ерімбетовпен с)йлесті. Ол обкомнан нұсқау Ұзақ ауданының бірінші секретары Есдәулетовке берілгенін айтқан. Жарасовтың )зіне Есдәулетов және де рациямен Ұзақ ауданы беретін ш)п к)мегін “К)некент” совхозынан оның директоры $бді Есеновтен алатынды айтқан болатын. Жарасов $бдіні алғаш к)ргені осы еді. Директор Жарасовтың келуінен хабардар екен. Ол қонағын үйіне алып келді... Совхоз орталығы, тегі, к)бінше жаңадан салынған үйлер болатын. Қатар салынған жеті-сегіз ұзынша жалғыз қабат ақ үйдің ортадағысы $бдінің пәтері екен. Жылы коридормен бір-екі қалтарыстан соң оң жаққа бұрылғанда, т)рдегі үлкен есікке кіргенде, )зі жарық, жылы ұқыпты б)лмені к)рді. $бді қонағын жас әйелімен таныстырды. Қоңырқай жүзді, к)теріңкі қырлы мұрынды, ұзын қолаң шашты, үлкен қара к)зді, сәл кішілеу аузының сүйкімді еріндері әнтек қана қалыңдау келген аса к)рікті жап-жас әйел – аты Құндыз еді. Жарасовпен жұмсақ, жеңіл қолын сәнмен ұсынып, ақырын сыбырлай, сыпайы амандасты.. Жарасовтың сәл таңырқауы бар еді. (зі де, әйелі де қалаша тәрбие алған жас )нерлі адамдар тәрізденсе де, мы-

нау үлкен б)лмеде стол, орындықтар жоқ. Жерге киіз, кілем жайылған. Т)рде к)рпе. Аласа д)ңгелек стол бар екен. Тегі, бұл үй Есеновтердің қонақ қабылдайтын, ас ішетін б)лмесі тәрізді. Ауданнан, к)рші совхоздардан Жарасов сияқты жол жүріп келген жолаушы қонақты талай қабылдауға дағдыланған Құндыз $бдіге айтқызбай-ақ ауыз үйге шықты. Онда самауыр, шай әзірлемек тәрізденді. Жүріп бара жатқан сыртынан қарағанда да орта бойы, сымбатты сұлу біткен жауырыны, белі, бар мүсіні, пішініне сай ұзын шаштары ұнамды тоқыма кофтаның етегінен асып түскен қалпы осындай ұқыпты, жарастықты тік біткен әсем бойдың әсерлі жарастығы еді. Жердегі кілем, қызыл-жасыл терезе шілтері таза. Д)ңгелек стол үстінде қызғылты мол к)кшіл шашақты дастарқан. Барқыт к)рпелер, жаңағы жас үй иесі – бәрі де Жарасовқа тыныш, жайлы бейқамдықты аңдатады. Суықта, қиын жолдарда, таусылмас ұзақ қарлы далаларда, жылуы жоқ киіз үйлерде, базалардың аласа, қоңырқай кішкене терезелі ескі саман үйлерінде соңғы бірнеше күндерін )ткізіп жүрген Жарасовқа мынау үй рақат бір ұядай сезіледі. (зінің де аудан басындағы еңбек жайын, үй іші мекенін, тыныш жайлы тоқ күйлі бейбіт күн тіршілігін еске түсіреді. Аяқтағы калошпен киген үлкен қара пима, қолдағы қолғап, үстегі, бұттағы сырма спецовка Жарасовты жарастықты қонақ етіп тұрған жоқ. (зінің онсыз да қара-сұр жүзі қазір желге, аязға к)п т)селіп қара қожалақ боп кеткен. Соңғы күндер ол сақал-мұртын да қырған жоқ. Бас киімін алғанда қара сұрлау шашы сербиіп, ұйпаланып, жартылай шұбатылып самайына, к)зіне түсіп, )зін-)зі мынау жылы жайда келеңсіз кескінде сезінді. Бірақ бұл күйде оның к)ңілі ұзақ тұрған жоқ. Келген шаруасына ауысты. Ұзын бойлы, кең иықты, басы, беті кесек келген ақшыл-қызғылт жүзді $бді келбетті бітімді жас еді. Оның беті, бойы мол пішілген, ірі бітімді бола тұрса да, )зі әлі жап-жас. Даладағы жүрісте мұрны, бет ұшы қызғылт-қоңыр тартса да, оның маңдайы, құлақ, мойны, иек асты, тамағы ораулы, қымтаулы жүретін жерлері күн шалмағандай ажарлы ақшыл тазалық танытады. Мұның жүзіне қарай отырып, Құндызды еске алады. Құндызға қарап к)руші мұны да еске алады. Іштей кім де

болса екеуі бір-біріне сай келген, к)рікті, сүйікті жастар екен дегізгендей. С)йлеген с)зінде де $бді Жарасовқа оңай ұғысатын достықпен жағымды келді. – Есдәулетов хабарлады. Кеше Баскенттен жолдас Ерімбетов )зі де хабарлап еді. Обкомның бюросының тапсыруы, жолдас Карповтың да қатты бейіл аударып, күн сайын, сағат сайын қауіп етіп сұрап отырғаны осы сіздердің қойларыңыз. Ноян ауданының отарлары! – деген еді. – Мен )зіміздің шопандардан және де естіген едім: құмнан бері шығып қапсыздар. (з аудандарыңыз жырақта. Жүріп )тетін жолдарыңыз біздің совхоздың үсті екен. Сонымен, сізге осы біздің үстімізден 70-80 киллометр бойына бар отарыңыз )тіп болғанша біз ш)п беріп, қора-жай беріп тұруымыз керек екен. Енді нақты с)йлесейік. Қанша тоннадан ш)п керек қыласыз? – Ш)птен біздің сұрайтынымыз 150 тонна. – Таситын к)лік кімдікі? – Жиырма машина, жеті-сегіз трактор )зімізде бар. К)ліктен сізді қинамайық. Тек қораларыңыз жеткілікті болмай ма деймін. Облыстан палаткалар сұрадық. Сіздерден, осы ауданнан қой қоздай бастаса лыпа болар деп, ең болмаса қозылар үшін әр қораның басында 10-нан киіз үй болса! – 5-те, 10-да к)п. Ондай киіз үй бізде жоқ қой. Есдәулетов )зге совхоздардан әпермесе. Дәл бұл жеріңізге уәде бере алмаймын. – Ал енді қораларыңызды атаңызшы? – (з малымыз да құмнан шығып келе жатыр. Қораны жартылай болмаса, әрине, сіздерге түгелдей бере алмайтынымызды түсінесіз ғой. – Түсінейін. Бірақ біз жылдам )тіп кетсек, қораларыңыз )здеріңізге тез қайтады ғой. Бізге молырақ беріңіз. Осы кезде $бді совхоз жерінің картасын әкеліп, д)ңгелек стол үстіне жайды да, қатарға блокнот пен қарындашын алып отырып, құмнан Қаратауға дейінгі Мырзабай даласын, Бабата үстін – Шашты $зіз үстін алып жатқан )лкені қарындашымен д)ңгелете сыза бір нұсқап )тті. Сонан соң блокнотын Жарасовтың алдына тақай отырып, жолдағы қораларды шетінен атап қағазға түсіре берді. Кей қоралар арасы 5 шақырым. Ол Жарасовқа жағады. Кейбіреуінің ара-

сы 10-12 шақырымға дейін барады. Бұл тұста Жарасов бас шайқайды. С)йте түсіп ол да )з блокнотына қоралардың бәрін атап жазып алды. Енді ш)пті әр қораға Жарасов )зінің 20 машинасымен $бді атаған 15-20 шақырым жерлердегі 3 базадан, “К)некент” совхозының ш)п базасынан тасы тып тұратын болды. 3 базадан 50 тоннадан Жарасовқа ш)п беруге $бді бұйрық жазып берді. Оның біреуінде б)лім бастығы Керімбек Жанаев, екіншісінде соның інісі Асылбек Жанаев бастық екен. $бдімен жұмысын бітірген соң Құндыз әкеп жасаған самауырдың шайын Жарас )зі асықпай отырып қанғанша ішті. Құндыздың кейде күйеуі айтқан с)зге қайтарған жауабы ақырын күлкі аралас, күлкісі сылдырай әдемі үнмен естіледі. – Тоңып келген жолаушы досты тек шаймен ғана ж)нелткелі отырсың ба? – дегенде, Құндыз аз қысылып, қоңыр жүзіне к)ркем қызғылт қан жүгірді. Сыпайы күлді де күйеуіне, айнала қарап қонаққа да к)з тастады. – Неге жалғыз ғана шай дейсіз? Ыстық ас та әзірлетіп жатырмыз. Сұрамай-ақ қонаққа бізді сараң деп к)рсетпек пе едіңіз? – деді. Жарасов сары майды баса жаққан майлы бауырсақты, шелпекті кезектей асай отырып, қарбытып қалған еді. Ол қалжыңдап: – Ыстық ас тағы бір келген кезегімді тосып қалсын. $зір асығыстан алғыс айтамын да, осы шайға мейлінше қанағат қылам. Тез жүрем! – деді. Ауыз үйге бұлар шыққанда, ас үйден тамақтанып алған ұзын бойлы, қызғылт жігіт шофер Жағыпар да киіне шыққан еді. Кеш бата бергенде Жарасов асығып қайта тартты. Базаға келе бере Есентаев, Ержанов үшеуі сол кеште бар қойлардың отарларын кезектеп к)шірудің, ілгері қарай жылжытудың жоспарын жасап, кешегі шопандар мен шаруа бастықтарының бәрлеріне сол түнде нұсқауларды ж)нелтіп жеткізіп салды. Осы күні, күндіз марттың 14 күні күн жылы болып, қар ери бастаған еді. Сол сәтте қардың қалыңдығы 10-15 сантиметр т)мендегенін Есентаев пен Ержанов күндіз мал аралағанда байқап келген екен. Үміт күдікті жеңе түскендей, Есентаев мал арасында жүріп аңдап алған тәжірибесін Жарасовқа білдірді де:

– Қар т)мен түсумен бірге жусан ашылып қалыпты. Жер-жерде мал )з аузымен де талшық табуға айналыпты. Бүгін, кеше осы арадан кеткен шопандардың к)бінің қабағы күн райымен бірге ашылып үміттеніп қапты! – деді. Ертеңінде Жарасовтардың хабарын алған колхоздар, совхоздар ілгері қарай жылжып, к)шуге кірісті. Шынында, бұл күні де күн жылы. Жолда қой баласы оқта-текте жылжи отырып талшық ететін Мырзабай даласының жусаны, еркегі, кей тұстың к)кпегі қылтанақтап болса да қар астынан к)ршіп отырды. Атаған алғашқы қораларға алдыңғы отар лар кешке барып ілінген еді. Бірақ осы түнде тағы да күн бұзылып, қатты аяз қақап кетті. Бұл )ңір бұл шақта к)ріп білмеген 37 градус аяз болды. $лі тек, бір тәуірі, қар жауған жоқ. Бірақ түн ішінде Жарасовқа жайсыз хабар жетті. $бді уәде қылған бергі жақын тұстағы екі базада ш)п болмай шығыпты. Ондағы Керімбек пен Асылбек бұдан барған машина, к)ліктерді ш)п бермей, бос қайырыпты. Жақын жерде болмай, ар жағындағы тағы 20 километр жердегі алыс базаларға сілтеп, мына к)ліктер бара алмай қайтыпты. Түн болса ақырып тұрған аяз. Жем дегенді қой ш)псіз құрғақтай жемейді. Күндіз )зі жүріп арып, жүдеп келген, талып келген қой жемге аузы ілінбей, енді ілгері жүруге ашыққан, бұрлыққан күйде жарай алмайды. $рі қоралар жеткіліксіз. Қойдың к)бі, к)птен-к)п отарлары бұл түнде далада жататын болды. Жарасов пен Есентаевқа осы хабар жеткенде, жамбастарына мұз батқандай ыршып тұрысты. Апат басталатын сияқты. Енді мал )лімі араласуы оп-оңай. Ұмтылу керек. Тынымсыз жігер, қайрат керек. Шоферлердің бәріне )здері жүріп, т)рт сағаттан ұйықтап алып, машинаны сайлап, тегіс жүру кезегі бар екенін айтысты. Осымен ертең таңды тоспастан алак)леңкеде шала ұйқы мен шала тынығудың бойдағы мең-зеңін, ауыртпалығын сілке тастап, бар машинаны бастап, алыста аталған ш)п базаларына қарай Жарасовтар асыға тартып берді. Бүгін ш)п іздеп шыққан үлкен колоннаның жиырма шақты жүк машинасы, алты тракторы бар. Солардың алдында үш вездеходқа Жарасов, Есентаев, Ержанов үш б)ліне мініп, қастарына екі-екіден жерді, жолды білетін базаның кызметкерлерін алды. Жол бойында “Қызыләскер”

колхозының екі отары кездесті. Мұнда жақындағы шопандар кеңесінде болған Шоңқа, Дәулетбек Жарасовты танып, қойдың ажарын к)рсетісті. Жарасовтар )здері де байқады. Бар қойдың бүйірі солыңқы. Ішсіз қойлардың жоны қырау, бауыры жарау. Онсыз да аса момын түсті биязы жүнді қойлардың қыбырламай, тығыз мелшиіп тұрған бастарын т)мен салған күйлері барлық шаруаның жүдеп, т)мен түскен қабағындай. Қыбырсыз қойлардың жалғыз тірлік белгісі сирек кағылған боз кірпік арасындағы мағынасыз, үмітсіз, шарасыздықпен сүзіле қараған сарғыш, бозғыл к)здерінде. Бар тірлік тек сол бозарған мүләйім к)здерде. Алдарына әр жерге жалдап т)ккен арпа, жмых. Бұл қойлар жесе, )лтірмеу ғана емес, тоғайтатын да, күйлендіретін де азық болар еді. Амал не, ш)пке қосып бермесе жемейді. Азықтың қымбаты осы болғанмен, ауданнан бері қарайғы бар шаруашылық басшы орындары мұндай жемді әр жерге жеткізіп-ақ жүр. Бірақ кемде-кем ш)п, ш)псіз бұл желінбейтін болған соң шопандардың зығыры да қайнайды, амалы да құриды. Қойының жүдеу бүріскен күйін )зінің жүдеу қабағынан, сұрланған жүзінен айқын байқатқан Шоңқа Жарасовпен бірге қой ішін аралап шықты да: “Тілеуі құрғыр, не қылған мал екенін, жаныңды ап қалатын осы, осыны кеміріп )лсеңші”, – деп тұрып, кейбірінің тұмсығына иіскетіп, аузына да тығатын. Пысқырынып сілкеді де тастайды. “Ш)п бермесең, жемеймін” деп тұр, мінекей. Түнде баспана жоқ, ішіне түскен ас жоқ. Хал жаман боп тұр, шырағым Жарасов. Тек жолың болсын, тез ғана, тез ғана жеткіз. Ш)біңді ғана жеткізе г)р!” – деген тілекті қатты қысылып, қиналған үнмен жеткізді. Дәулетбек Есентаевқа да )з отарын к)рсетіп, ішінара нашар тоқтылардың бүгін түнде алтауы )ліп шыққанын айтып берді. – Есіл мал, алты ай жаз, алты ай қыс аялап баққан еңбектің соры ма, неғысын. Тез к)мекпен келмесеңдер, оп-оңай шашылып, т)гілгелі тұр. Қойда күй болмаған соң, )зімде де ұйқы жоқ. Жаман т)сегім түн бойы қасқырдың суық ініндей бір жылымай да қойды. Жүз аунап, қырық құбылдым. Мынау аяз қойды ғана қинап тұрған жоқ. (стіп, міне, )зімізді де арқадан бүріп бүрсеңдетіп тұр. Қолдарыңнан келсе, құдай тілеуің берсін, осы бүгін оралыңдар. К)мектеріңді осы ара-

дан тосамыз. Мынау бұралған күйде аузы ш)пке ілінбей тұрып, мына малды ілгері айдағанды қоямыз. Қыбыр етіп жылжымаймыз мүлдем! – деген еді. Есентаев бұл с)зді Жарасовқа айтып келіп, шопандармен осы арада атүсті с)з байласты. Отарды ілгері к)шірмей, азық к)мегін осы арадан тосып алуды мақұл к)рісті. Жол бойында осылай кездескен “Қазақстанның” аға шопандары Жабағы мен Жақсымбетке де, “Алға” колхозының шопандары Құмар мен Мәдешке де осы байлауды айта отырып, к)п машиналы к)ліктер Мырзабай даласынан Алатауға қарай, к)сіле созылған Ақтаудың қатпарлы сілемдеріне қарай жол тартқан. Осы барған бетте ш)пті бар машинаға тиеп алып, асығыс қайта қайтқанда түс ауған кез еді. Бұл 15-ші март күні болатын. Алда келе жатқан үш вездеход арттағы жүк машиналарынан ұзаңқырап кетіп еді. Енді дәл түс кезінде бұзыла бастаған күн райы қазір оп-оңай құтыра соққан алайтүлей дауылға айналды. Қар аспаннан жауған емес, құйыла т)гілгендей. Жарты-ақ сағаттың шамасында аяз да қатайып кетті. Жер-к)к к)рінбей, айнала дүние ысқыра үскіріп соққан сұрапыл ақ дауыл болды да, айнала үйіре ұйтқи т)гілген ұсақ қиыршық құмдай. Қар жерге қалың түсіп, нығыз түсіп, күн )згеше бір сұмдық апат күйге айналды. Үш машина бірінің ізін бірі зорға ғана к)ретіндей. Жол қайда, барар бет қайда, аңғару қиын. Сәл уақытқа ғана тоқтасып, үш машина адамының байласқаны – ұдайы машина сигналдарымен үн берісіп, бірінен бірі үзілмеу. Бірақ барған са йын жол жоғалып, қар қалыңдап, жүріс ауырлап кетті. Қайта қайта тоқтап жүрген жүріс )ндімеді. Артта ш)п тиеген к)п машина сигналсыз, белгісіз қарасы үзіліп ол қалды. Осылай етіп тағы бір километрдей жол жүргенде, алдыңғы машина қалың қарға опқа түсті де, жылжи алмай тұрып қалды. Оның ізімен келем деген машиналар және де кеудесінен тірелді де, тұрып-тұрып қалысты. Үш машинадағы шоферден басқа Ержанов, Есентаев, Жарасовқа қосылып және ауданның базасындағы жол к)рсете шыққан Малдыбай, Жұматай дейтін базаның қызметкерлері қосылды да, осы бес адам енді жаяу, алдағы елді іздеп, ақ боран ішіне әлек жүріске, жаяу жүріске бекінді. Шоферлерге бір машина ішіне жиылып қымтанып отыратын ауыр киімдерді қалдырып, азықтарды

да сол алдыңғы Жарасов машинасына әкеліп жиып беріп, бес кісі жаяу, Жарасовтар шоферлермен қоштасты да, жүріп кетті. Осы жолда жақын жерде бұрын колхоз болған, қазір “К)некент” совхозының б)лімі, бұрынғы Жданов атындағы колхоз болатын. Қазір Жұматай мен Малдыбайдың болжауынша, бұлар Бүркіттінің жонында тұр. Бұдан әрі күн ашық болмаса, мынау боранда жол еңіске ауысқанда қия бетпен, жартасты жағалармен жүретін болар еді. Айнала к)рінбейтін болжаусыз, мынау ақ түтек ішінде машиналардың ілгері қозғалуы да қатер. Оның үстіне, аспанды қаптап алған қарлы дүлей қалыңдығынан ба, күн сәулесі де күңгірттеніп кетті. Кеш батып қалған болу керек. Мұндай ақ боран аласұрған қарлы дауыл шағында қалың ұсақ қар қамауында адам, тегінде, күндіздің түнге айналған шағын айыра алмайтын кез болады. Қазір машинадан б)лініп ілгері жүрген шақта бес жаяуға мезгілдің кеш екені, түн екені танылмайтындай бола берді. Қозғалу қазірде де, жаяу күйдің )зінде де соншалық қиын. Қатты боран, тегінде, бетті қалай бұрсаң да, алдыңнан ақыра қарсылай ық бермей, ырық бермей ұрып тұратыны бар. Жүргінші бесеуі бәрінің алдындағы Жұматайға ілесе жүргенде жиі-жиі сырт айналып, қырындай қозғалып, бас пен бетті т)мен тұқыртып, аязды үскіріктен ықтай жүргісі келеді. Жаяулаған соң кейде дененің тоңғаны білінбей, бірақ бет, мұрын, иек қайта-қайта қатаңдап, мұздап, шыдатпай шымши береді. Соны уқалаған қолдар да жалаңаш күйде ілезде тоңады. Саусақтар ұшы шаншып, күйгендей боп шыдатпай, қол сырты ағаштай мұздай береді. Осындай әлекпен зорға алыса баяу жылжыған жаяулар )те к)п тынымсыз жүріске түсті. Бір сәтте қар алмаған қара үскірік жел бұл тұстағы қарды жалап-жұлып әкетіп тұрған бір мұрыншақ қара тастың тұсына барлық топ жеткенде, Жұматай алда тұр еді. Осы арада ол )зінің мына топты тек желге ғана сеніп, сүйеніп бастап келе жатқанын аңдатты. Және жер топшысын дұрыс болжап келеді екен. – Мынау Құсмұрынның қара жартасы ғой. Бетіміз тура екен. Енді Жданов атындағы колхозға дейін үш километрдей жол қалды! – деді. Бұлар сонша ұзақ жүрген болатын. Машинадан осы жер қанша деп Жарасов сұрап еді.

– Ол да үш километр. Мұндайда жүріс )нди ме? – деген Жұматайдың хабарын естігенде, Жарасов сонша түңіліп: – Не дейсің? Барлығы үш-ақ километр ме? – деп сағатына қарады. Есентаев екеуі бастарын түйістіріп тұрып, сіреңке жағып, сағатты қарағанда: “Қазір тоғыз болған екен. Машинадан кетерде сағат бес еді. Т)рт сағат жүргенде, омбылап, жолсызбен баяулап шұбыра жүрген топ үш-ақ шақырым ғана жол жүріпті. Енді алда тағы үш шақырымдай жер бар. Шаршаған, тоңған, әл бітіп қиналған ауыр жайдың бәрін ауызға алғаннан не пайда?” Жарасов Отан соғысында 1942 жылдан 1945 жылдың август айына дейін бар соғысты басынан атқарып )ткен шынығудың )ткелі бар еді. Сонысын темекісін тарта тұра осы аз толас үстінде еске түсірді де, сілкіне ширығып, қажырланып алды. Есентаевқа: – Бұ бас нені к)рмеген бас. Бізді Отан соғысы мұндайдан жасқанатын етіп тәрбиелеген жоқ. Т)зімнен басқа шара жоқ. Білесің ғой! – деп қалды. Есентаев та Отан соғысында к)п айлар кешірген жазды күнгі батпақ к)лде, қысты күнгі үскірік қатты аязды жолдар мен күндер, түндерді кешірген шыныққан денесі бар, күжірлеу жоны, ұзын бойлы, күшті арқасы талай ауыртпалықты к)теріп үйренген командир болатын. Танкіде соғыстың к)п кезін кешірген Жарасов от пен суды кезек кешіп )ткен шыдамын )зге жолдастарына да жақсы аңғартты. – Жұматай жолдан адаспасын. Біздің аяқтар кері баспасын! Тарт енді. Жетпей қоймаймыз “Ждановқа!” – деп тұрғанда, тоңази бастаған бойын сәл бірнеше рет секіртіп ширатып алды да, Жұматайды жонынан түртіп: “Бас, тарта бер, енді тек жітірек жүр” деді. Осымен жеті сағат жол жүргеннің соңында алты-ақ километр қарлы боранды қамал кешуді кезіп )ткен бес жолаушы Жданов атындағы колхозға жеткен еді. Жұматайдың білетіні осындағы завмагтың үйі еді. $лі жатып болмаған үй іші, аязды киімдер үй ішіне бу атып, даланың, түннің суық аязымен бірге кірген, )ңдері қашқан, түстері суық, бес жолаушыны әуелде әлдеқандай суық жүріспен келген, ниеті жаман топтай к)ріп қалып еді. Қазақша кемзал-бешпет, үстіне ақ шәлі тартқан, аласа бойлы, ашаң жүзді, орта жастағы үй иесі әйел:

– Ойбай-ау, мыналар кімдер еді? Не қылған адамдар )здері, – дей бергенде, биік т)секте демалып жатқан мұртты, шоқша сақалды қызғылт сары завмаг Бейсен: “Ақырын, жә! Б)тен кісілер емес! – деп, орнынан к)теріле беріп: – $, Жұматаймысың, Жұматай!” – деп, )зінің жерлесін алдымен таныды. Бұл үй үлкен самауырды тез қайнатып әкеліп, қою шайды қонақтарға ұзақ ішкізді. Бірнеше кесені жылдамдатып ішіп алған соң ғана Жарасовтың тілі шыққандай еді. – Ойпыр-ау, бағанадан с)йлеуге, тіпті қозғалуға мұрша болмай қапты-ау. Енді ғана аузыма с)з келе бастағанын қайтерсіз. Есентаев, сен тіліңді жібіттің бе? Ержанов, сенің де тілің қатып қалған жоқ па? – деп, енді-енді жылына бастаған жолдастарын, үй ішін жадыратып күлдіре түсті. Осы колхоздан завмагты жіберіп, бір топ адамды азықпен әлді аттарға мінгізіп, беріде, арыда қалған машиналарға ж)нелткенше бұлар тыным алған жоқ. Ертеңінде Жарасов салт атқа мініп “К)некентке” тартты. Ауданға, облысқа ендігі халдің қиындық шындығын айтып с)йлеспек еді. Шапқылап отырып асыға келсе де, “К)некент” орталығының рациямен с)йлесетін уақыты )тіп кетіпті. Ертеңге шейін тосуға аял жоқ. Сол сағатта асыққан бойда түнделетіп отырып ендігі жақын жер Сарбастағы ауданның штабына кетті. Келе облыспен жалғасқанда, обкомда отырған Жайлыбеков Алмасбекпен с)йлескен еді. Мұндағы бар қиыншылықты жасырмай айтты да, ендігі күтетін к)мек палаткалар мен ш)пті мол табудың, соны таситын машиналардың трактор мен бензовоздың к)п керек болатынын айтты. – Күн боран, жол жаман, қар қалың. Мал жүдеу. Енді отарлар осы отырған жерлерінен ілгері жылжу қатер. Алдымызда 20 март. Ал 20-25-нен қауырт окот басталады. Қоздауға жараған қой енді т)гіп жіберуге тақау. Сол қойдың қалған күшін титықтату мүмкін емес. Қозыға, әлсіреген қойға қора жеткіліксіз. Жалғыз пана сол палатка, палатка! – деген. Алмасбек жай салмақты үнмен мұндағы бар күйді обкомның тегіс біліп отырғанын, қам етіп жатқанын айтты да, “жақын күнде $лім Ерімбетов қастарыңа жетеді. Жүз тонна жем, сол жақтағы бар базадан ш)п қамтамасыз етіледі. $лім мұнда облыстың барлығынан палаткалар жинап, осы

қамдарды әзірлеп, сіздің екі ауданның к)мегіне бола аттанды. Сол жеткенше бар қам-қарекетті істеп, мал )лтірмеуге бекініп бағыңдар!” – деген еді. Обком секретары аузынан естіген нақтылы деректі к)мек ж)нін және к)ңілге сүйеніш боларлық ақыл, демеу, тапсырма – бәрі де Жарасовқа іштегі тірек нығая түскендей жұбаныш берді. Бірақ енді бұл жердегі жайды Айгенеге келіп жаңадан Есентаев, Ержанов үшеуі бас қосқанда аса жайсыз бір күй алдынан шыға келді. Осыдан үш күн бұрын “Шеген” совхозының директоры Жақанов әнеугі ұшырасуларда байлаған с)здердің, шаралардың бәрінен б)лек ойда жоқ ерсі әрекет жасапты. Жақында он екі машинамен сол совхоздың малына аудандағы базалары жіберген буулы ш)п келіп еді. Оның үстіне, осыдан т)рт-бес күн бұрын жылымық болып, қар жұқара түсті. Осы күйлерге сеніп, ол бар Ноян ауданының малына арналған шопандар кеңесінің байлауын қағып тастапты да, )з совхозы бойынша елден б)лек )зінше есеп ойлапты. (з б)лімдеріндегі аға шопандарға бұйрық берген де, т)рт күннің ішінде Қаратауға жетіп алуды шарт қып қойған. Шопандар алаңдамасын, үйлер к)шіп-қонып, үй іштері мазаланбасын. Сондықтан )рескел сорақы байлау басына келген де, бұйрық берген. Шамасы, он бес отардың бар шопандарының киіз үйлерін, бала-шағаларын, ш)п алып келген он екі машинаға бір-ақ сағатта салғызған да, Қаратауға қарай ж)нелтіп жіберген. Шопандарға әр отардың алдында шанаға тиелген пішен жүріп отырады. Қойларды сонымен жіті жүргізіп, күндіз-түн демей, асыға жылжи беру керек деген. (з есебі бойынша, үйлері ілгері кеткен соң шопандар асқа, отынға, түн баласында, кейде күндіз үйде қонақтап жатуға айналмайды, аялдамайды. Азықтарын қоржындарына мықты етіп салып беріп, т)рт-бес күнге шопандарды малынан үзбеу керек. Осылай болса, әр отар үрдіс жүреді. Күн жылынып қалды. Қар жұқара малдың жүрісі жеңілдеді. Енді күн санап тәуір бола беруі мүмкін. Прогноз деген былшыл, ол адаса береді. Бұл жақтың ауа райын қасымызда отырып, )лшеп отырған метеостанция жоқ. Жылда бұл кезде қар кетіп қалатын. Бұл )ңірдің әдеті күн райы түзеліп, жыл келе бастаса, қар екі-үшақ күнде ағыл-тегіл кетеді де бітеді. Қайта осындай жұқарып

келе жатқан қарды сусын етіп отырып, мал қоздайтын уақытына дейін жайлы мекеніне жақындап, Қаратаудың ығына, етегіне барып ілініп қалады деген. Осы есепті )зінің завотгоны, анау он екі машинамен пішен жеткізген, Нау дейтін шаруа адамымен ақылдасып, Жақанов жұрттан б)лек оқшау байлау жасайды. Жарасовтарға мұны айтпайды. $неугі шаруалар бастықтарының Жарасовтармен алғаш кездескен сағатында бұл осы жоспарын сездірген болатын. (зі ішінде, бір есептен, Жарасовқа сонда аңғартқаным бар дейді. Екінші, барлық аудан малы шұбала қаптай жүргенде ол жүріс аяқты байлайды. Күші бар, )здігімен Қаратауға тез ілініп қаларлық мүмкіндігі бар шаруалар жіті жүріп кетпесе, барлық совхоздар мен колхоздар бірге ошарылып жүріп малтығып қалып, әрі құмнан кетіп, әрі Қаратауға жетпей, екі аралықта ұшықиыры жоқ Мырзабай даласында тоғышарлықпен қойды қырамыз. (з шаруамызды сол азғана )з ш)бімізге сүйеніп аз күн ішінде алып шығып кетеміз деген. Енді бүгін Айгенеде кешке Жарасов, Есентаев, Ержановтан естуі бойынша, үйлер кетіп қалған болса да, отарлар соңғы күндердегі құтырып соққан ақ боран, ақырған аяз астында ілгері тапжыла алмай, қамалып қалған. Малда күй жоқ болғанда, күндіз-түн мал соңындағы адамда үй жоқ. Ақ боран астында қой ішінде қаңғып қалған панасыз шопандар не болары белгісіз қатер күйге түскен. Түн ортасынан тұрған Жарасов, Есентаев атқа міне, қойшылар күйін білуге “Шеген” совхозының жақын б)лімі “Тасбұлақ” фермасына қарай шапқылап еді. Қойлар жүдеу, қойшылар дір-дір тоңған. Қойындарында тек таба нан. Су орнына қар жеп жүр. Суық дәл осы кезде 30 градус еді. Жарасов шопандармен ұшырасқанда, )з ішінен жерге кіргендей қысылды да, ұяла қиналды. Мұның алдынан ұзын таяғына сүйеніп, қалың қызыл сеңсең сары тонының биік жағасына мойнын, иегін тыға, қалың қара б)ркін к)зіне шейін баса кие Қосай шал тосып тұр еді. Оны имектеу ұзын тұмсығынан таныған Жарасов сәлем беріп, қасына аттан секіріп түсіп келіп, қолын алды. Қосай )згені айтқан жоқ. – Қырылды ғой мына мал. Есіл асыл, адал мал не жазып еді, осынша. Дәрмен болмай, осылай кеткені ме мына дәулет! Біткені ме, қарағым Жарасов-ай! Қысылдық қой! –

дей берді. Иегі дірілдеңкіреп, қоңыр сұрлау боп оңа түскен ұзынша к)здерінен түйір-түйір сұп-суық жастар шықты. Шопандар ж)нінен Қосайдың бар айтқаны – бәрінің де малды тастайтын кеуілі жоқ. Қойындарында таба нандары жеткілікті бір тәуірі. Сол болса, әзір шыдайды ғой, қайтеді. Малды айтсайшы. Жарасовтың уайымы қазір әсіресе адам жайы. Ол соны үздіксіз ойлаған күйінде: “Бар шопанның киімдері қалың, жылы ма екен? Үсіп қалып, ұшып қалып жүрмес пе?” – Кім білсін. Қысқа бәрінің де қамы жақсы. (ң киім кимеген шопан жоқ қой. Алпыс бестегі шал мен екеш – мен де әзір тоңып жаурайын деп тұрғам жоқ. Бел шешпегеніме он күн болса да, ойым )зімде емес. – Қайран, Қосеке-ай! Советтің ер-азаматы )зің екесің ғой. К)ңілге мына с)зің медеу ғой. Бірақ бар шопан бәрі бірдей киімі жылы, дене бойы күйлі деп сене алмай тұрмын. Енді не де болса қастарыңда, күндіз-түн қамдарыңда болармыз. Үй де, ыстық ас, жылы жай да тез болады. (з үйлерің к)шіп кеткенмен, тезбе-тез бұл жақтан соны ұйыстырамыз! – деді. Қосай үйлері кешіп кеткен отардың үлкен шопандарын санап еді. Жарасов бәрін де сол арада қағазға түсіріп алды. Олар он бір отардың сілемі боп саналды. “Қосай, Сәлмен, Даубай, Жетпісбай, Кенже, Тәжібай, Доске, Есен, $жібай, Сейіт, Базар”, – деп Қосай санады да, )зінің малы жатқан жазықтан бір шетін анау Ақтаудың сілемі, қойтасты ақ адырға дейін созылып жатқанын к)рсетіп берді. Жер шаршысы к)ңілінде сайрап тұрған Қосай қалың сіреу қар басқан ақ дала, ақ жұмыртқа т)бе, жота белдердің барлығын Тасты, Сарт)скей, Жыланды, Қоянды, Сарбастау, К)ксала, Жамбас, Бүйрексай деп шеттерінен шұбыртып айтып берді. Жарасов енді тезінен Жақановты к)рмек еді. Соған қасындағы жолдасын шаптыртып жіберіп, )зі ендігі істейтін шараларын есептеп іштей байлап алып, асыға шапқылаған күйде Айгенеге келді. Жақанов осында екен. Жарасов оны к)ргенде, жаңағы Қосай шалдың иегі дірілдеп, к)зінен м)лт-м)лт жас т)ккен жүзін к)з алдына келтіріп алған еді. Жақановқа амандасқан жоқ. Созған қолын алмады. – Ар қайда? Адам деген ар-ұят бар ма, сенде, жоқ па?! Неге алдайсың? $неугі шопандармен )зің боп, бәріміз боп

бас қосқан байлауға к)нбесең, адамша, еркекше неге сол жерде ашып айтпайсың. Не істеп отырсың бүгін. Бүгін күн 30 градус. Қойшыларыңды к)ріп келдім. Жегені қар, дір-дір қағып )лімші күйде, мал ішінде жүр. Онсыз да он күннен бері бел шешпеген шалдарың жүр. Енді міне, бүгін үш күннен бері отыздан аса қойшының, он бес отардағы сегіз мың малдың, отыз қойшының басында пана жоқ, малында күй жоқ. Енді мал ғана емес, адам қоса қырылғалы тұр. Не істедің? Не деген сұмдық іс істедің сен! – деп, Есентаев, Ержанов екеуінің к)зінше алқынып тұрып қатты ақырып, тамағына қайта-қайта ашу қайнап тастай тығылып булығып с)йлеген еді. Бірнеше рет бұған жауап айтқысы кеп: – Мен сізге айтқамын. Мен әнеугі алғашқы кеңесте айтқамын. (з есебім бұл емес еді, кәйтейін. Аязды мен әкелдім бе? Кәйтейін! – деген үзік-үзік жарым с)йлем Жақанов с)здерін жаңағыдай қайнаған ашу үстінде Жарасов тыңдаған жоқ. Кейін ол шешініп бар ызасын, қатал сынын айтып таусып болған соң, Жарасов үндемей темекісін қайтақайта тартып, Жақановқа сырт беріп отырып алды. Осы шақта Жақанов ақырындап Есентаев пен Ержановқа айтқан боп, )зінің неліктен үйлерді к)шіріп әкеткен б)лек есебін айтып жатты. Жарасов Жақановтың к)зінше рациямен Баскентке жалғасуға кірісті. Онын сұрағаны Карповтың )зі еді. Мұндағы халдың ендігі қиындығы әсіресе “Шеген” совхозына т)нгенін, осы сәттердегі қақап тұрған аяз астындағы бар шарасыздықты Жарасов Карповқа жасырмастан түгел айтты. Жақановтың есебі тез )тіп кету мақсатынан туғанын, бірақ күннің бұзылып, шопандардың енді бір тобы қалың қоймен ең қиын дағдарыста қалғанын, ең тығыз к)мек, ең жақын жерден берілмесе, Ұзақ ауданы барлық орталығымен, жақын совхоздарымен тезінен к)мекке келмесе болмайтынын айтып еді. Карпов бұдан қанша палатка керек екенін, қанша киіз үй мен күтуші әйелдер, ас пісірушілер керек екенін, қандай түрлі азық керек екенін, қанша машина ш)п қандайлық кезекпен жетіп отыру қажет екенін, нақтылы цифрларды қайта-қайта сұрап, әуелі тек к)мектің, тез к)мектің түрлерін түгел жазып алды. Содан кейін айтқаны: “қазір, келесі сағаттан бастап Ұзақ ауданының бұларға жақын “К)некент”, “Калинин” совхоздарынан киіз үйлер, темір пештер, к)рпе-жастықтар, әр үйде ас пісіретін күтуші

әйелдер ж)нелту ж)нінде Есдәулетовке, екі совхоз директорына бұйрық берілетінін” айтты. Және )зі осы сағатта Арыс пен Ноянның орталығымен, Шеген каналымен, Түркістан, Кентаумен түгелдей жалғасып, бәрінен Ерімбетов $лімнің керегіне, к)мегіне машиналар, тракторлар, палаткалар, киіз үйлер және бар машина толы буылған ш)п, жем осы түнде жіберіліп жатқанын айтты. Бұл жайды Карпов Жарасов үшін әдейі толық санады. Облыстың мал басындағы, жұт астындағы шопандар мен барлық қызметкер атаулының бәріне де мол к)ңіл б)ліп, солар қамын үздіксіз ойлап отырғанды танытпақ. Мұндағы жұрттың к)ңілін орнықтырмақ. Барлық облыс, Отан осы жұрттың к)мегінде, қамында қатты ширығып ойлану мен әрекет етуде дегенді Жарасовқа жеткізе айтты. (зі аш, жаңа ғана аяздан ширығып келу үстіне Жақановпен қанын бұза, жүрегі аузына тығыла қатты с)йлесіп алған Жарасовқа Карповтың жаңағыдай с)йлеген, жеткізген бейілі, әкелік қамқорлығы, дос тілектестігі )згеше әсер етті. Карпов с)здерін тыңдап отырған Жарасов бойы қызып, жүрегі біртүрлі жылынып, алдында аяздың суығы қысып тұрған жүрегі енді жылынып, жақсы бір мейірлі күн, дос к)мегін сезгендей болды. Біртүрлі ысынып, толқыды. Үміт пен сенімді салмақты қамқор үнмен анықтап мұның к)кейіне қондырған Карпов Жарасовтың ішін ысытып, жүрек қақтырып, сүйінішті сүйеу берді, анық сүйеніш жұбаныш еді. Карповтың ең соңында әдейілеп тұрып: тыңдап ал, ұғып ал деп ендігі қадағалағаны шопандар жайы. – Жарасов, біліп қойыңдар. Қой )лмесін, әрине, бірақ бәрінен де шопан, шопан )мірі барлық басқа қазынадан, қымбаттан ең қымбатты, ең ардақтының )зі. Мен бұл )ңірде бұл жұт жаманшылық үстінде, осы жау стихия үстінде шопандардан геройлығы, адамдығы және советтік отаншылдығы артық асыл адамдар бар деп білмеймін. Бұл партияның, қала берсе бар совет халқының, Отанның бағалауы, тануы. Мұны мен қызыл с)з үшін, осы түнде бір сезімшілдіктің арзан қызыл с)зін ақтару үшін айтып отырғам жоқ. Есіңде болсын, барлық аудан қызметкерлері, барлық шаруа бастықтары, біліп қойыңдар. Бірде-бір шопан қаза болып жүрмесін. Далада қатып, аяздан )лу ғана емес,

суық )тіп )кпесі қабынып ауруға шалдығып, панасыздық салдарынан саушылығынан айрылып, азап шексе, оның бетін к)рсетпесін, бірақ )лімге жетсе, сол шаруалар басында жүрген бар жауапты адамдар, )з бастарыңмен жауап бересіңдер. Бұл менің обком бюросының атынан кесіп айтатын с)зім. $уелі партбилетіңмен жауап бересің. Содан кейін сот алдында, барлық советтің әділ заңының бар қатал бұйрығы бойынша жауап бересіңдер! – деді. Бұл с)здерге келгенде Карповтың үні әрбір с)зін қорғасындай салмақпен ауыр-ауыр үзіп-үзіп тастаған еді. Жарасов )зінің иығынан бұл с)здер тұсында жүк үстіне жүк, зіл-зіл салмағымен баса түсіп жатқандай сезінді. Ертеңінде аяз азаймады. Боран бәсеңдемеді. Қарабастың желі бұл күнде жеміт жаудай қадалып тұр. Ажалдай ақыра т)ніп тұр. Келесі күн машиналарды жүргізбей, оларды сүйреген тракторлардың істері )ндімей, мал атаулыға қолға түскен ш)п, жем, азық болар-болмас себездеп шашқанда )те аз-аздап қана жетті. Осы күні Жарасов алған хабар бойынша отар басына кемінен жетпіс, сексен, жүзге жуық қой қырылды. Аязды ақырған қалың қарлы ақ боран 18-19-2021 март күндерінде бәсеңдеген жоқ. Түн баласындағы аяз 30 градустан бір т)мендемеді. Бірнеше отарлардан хабар болмай, қатынас үзіліп кетті. Бұл 19-күнгі түстен кейінгі хал еді. Дәл осы шақта, түс ауа бере, Ұзақ ауданының орталығына Карпов аттандырған $лім Ерімбетов алпыс машинамен жаңа келіп жеткен еді. Аудан орталығы Ұзынқорғанға келе сала рациямен Жарасов Есентаевты, Ерімбетовті аудан орталығына шақыртты. Пилот Петро “ЯК-12” самолетіне азғана жүкпен $лім Ерімбетов, Жарасов екеуін мінгізіп алып, Қаратау б)ктерінен құмға қарай созылған ұзыны да, ені де ұзақ ақ далаға бет алды. Бұлар отарларды жағалай шолып, к)бінше Ноян ауданының қойлары жатқан )ңірлерді әуелі т)мендей жағалап бір шолды. Қайта бір айналыста шетірек бір отардың тұсында осы жерге қону керек деп $лім белгі етті. Петро т)мендей түсіп, қонарлық жерді баяулай т)не қарап іздеумен болды.

Екі аудан басшыларымен Ұзынқорғанда ұшырасқан $лім Ұзақ ауданының Есдәулетов бастаған қызметкерлеріне әзірше )зінің Ноян ауданымен істес болатынын айтқан. – Сендер )з ауданың, )з жеріңдесің. Ноян ауданы болса, )з жерлерінен жырақта, )з базаларынан алыста. Менің к)мегім ең алдымен соларға арналады. Обкомның, жолдас Карповтың нұсқауы да сол! – деген. (зімен келген елу машина толы ш)п пен жемді Ноян ауданының отарларына тұрған-тұрған жерлеріне жеткізу шарасы сол түннің )зінде таң атқанша істелген-ді: 15 машина палаткалар мен адам азығын әкелген. Оларды да отар бас сайын тез таратып жеткізу Есентаев пен Ержановқа тапсырылды да, түнде шоферлерді тамақтандырып, тынықтырып алып, анау екеуі қалың қарлы, қиын жолды ақырындап мымырттап жылжыса да, отарларға жетуді мақсат етіп тартып кеткен-ді. Бұл күнде марттың 20-нан асып қалғандықтан, енді қой қоздай да бастаған. Ілгері қарай жылжу ойдан шығарылды. Боран мен аяз мал атаулыны осы Мырзабай даласының шетінде әзірге аяғы жеткен орындарында басты да қалды. Ендігі шара – қоздайтын қойға, азған, арығанына пана боларлық палаткаларды тігіп беру. Сол палаткалардың бірен-сараны, Жарасовтың )з ауданынан Қасымов жіберген алғашқы бір тобы кей колхоздардың отарларына берілгенді. Бірақ не к)п, отар к)п, қой к)п. Сондықтан палатка мұқтажы ұшан теңіз. Қазір Ұзақ ауданы, Ноян ауданы жұт жайы, мал күйі дегенді облыста отырып ауызға алған атқару комитет, обком, ауылшаруашылық б)лімі, совхоз трестері бәр-бәрі осы күндерде айтатындары “палатка, палатка” болатын. Ноян ауданынан жақын Кентау қаласы, Түркістан, Арыс, Шәуілдір аудандары, тіпті Қазақ темір жолының осы облыс жерімен )тетін жол бойы үлкенді-кішілі станциялары, Шегендей канал қазушылар орталығы бәрі-бәрі Қарповтың арнай күнделетіп берген бұйрықтары бойынша сол палаткаларды жинатып, $ліммен бірге аттанған 15 машинаны толтыра жіберіп, кейінгілерін тағы да үздіксіз машиналар топтарымен Нояннан тізбек-тізбек Мырзабайға қарай аттандырмақ боп жатыр.

$лім Ұзынқорғанға келіп түскен сағатта Карпов телефонмен “Шеген” совхозының 15 отарындағы қойшылар халінің қауіпте қалғанын әдейі арнай білдіргенде, түнде Жарасовқа айтқанындай )згеше жауаптылықтың, ең ауыр міндеттің бастысы осы деген. Бар күшті салып, бар қызметкерлерді жұмсап, сол баспанасыз қалған 30 шопанды ең алдымен )зің тап! Соларға палаткамен қоса )здері тұратын киіз үйді Ұзақ ауданынан жақын екі совхоз “Калинин” мен “К)некенттен” осы бір с)ткенің ішінде жиғызып тапқызып, тез тығыз аттандыр. Шопандарға азықты да )зің қолма-қол жеткізіп, мүмкін болса, бар шопанмен, сол 30 шопанның бәр-бәрімен ауызба-ауыз с)йлес. Күйлерін біл. Жаурағандарын жылындыр. Науқас болып, суық тигені болса, Ұзаққорғанның, К)некенттің дәрігерлік қызметкерле рін бар дәрігерлерімен, санитарлық күш-к)мектерімен және де тез ертеңгі таңертеңнен қалмай аттандыр. Олар мінген машиналарды жолда б)гелтпес үшін әр тобының қасына мықты, сенімді тракторды, бензовозды қосып бер! – деген. Баскентте отырып Карповтың мұндағы малдағы адамдар топтарына арнаған ойы, қамы кейбір осы арада отырған Ұзақ ауданының немесе Ноян ауданындағы совхоз, колхоз бастықтарының бастарына да келмеген нақтылы, дәл басқан оғатсыз анық қажет істер мен қамдардың ең тығызы, ең қымбаты еді. Бүгін “ЯК-12” самолетпен Петроға міндет пен сенім артып, панасыз шопандарды іздеп шыққан $лімнің алдындағы міндеті анық ашық болатын. Петро алғашқы отар тұсына $лім қон деген соң, к)п сақтықпен бірнеше айналып жүріп, к)п жазаңдау бір ұзындау созылған жонсымақ жерге жайлы қонды. (зі әлсіреп жүрген қозылы қойлар үркіп қақтықпасын, қиналмасын деп $лім Петроға дәл отардан, кем қойса, жарты километрдей жырақ қонуды тапсыратын. Бұл жайлы екеуі ең алғаш ұшып шықпай тұрып та айтысып, келісіп алған. Петро дегендей шеткі отарға қолайлы жерден кеп қонды. (зі және $лім мен Жарасовқа к)мектесіп, машина ішіндегі азықтан, наннан жеке бір түйіншек алып, қалың қарды $лімдермен қатар басып қойшыға қарай жүрді. Түйесін тұсап қойып, қойдың шетінде ұзын бишік иіріп жүрген Сәлмен шопан бұларға қарсы жүрді. Биік, ұзын

тұмсықты, сақал-мұрты сирек, ашаң жүзінде әжімді ұрттары сола түскен, мойны ұзындау, жағы да атжақты келген үлкен к)зді Сәлмен қатты үнмен ажарлы амандасты. $лім мен Жарасов бұл шопанмен қол алысып амандасты да, әуелі )зінің саушылығын, үсімей, суық тимей, дені сау тетік жүрген жайын қадағалап сұрап еді. – (з денім сау ғой. Үйренген дала, ет үйренген қыс емес пе! Тек мен т)згенге қой т)збей жатыр. Тыңдасаң, соның жайын тыңдашы! – деп, салғаннан с)зді )зінің отары жайына бұрды. – Ішетін асың қалай, ұйқың қалай? – Нені қорек қып, қалай тынығып жүрсің? – деп Жарасов пен $лім екеуі қатар сұраған с)зге айтқаны: – Жегенім – нан. Тыным алатын жерім – қойдың орта сы. Қой жусағанда бірге жусап, қой )ргенде бірге )ремін. Мы нау үлкен сары тон киімім де, үйім де, к)рпе-т)сегім де, баспанам да болып алған жоқ па! – деп )з жайын қысқа айтты да: – Азаматтар-ау, қой )ліп жатыр. $р жерде қалып жатқаны да бар. Үстінде асыл жүнді терісі бар. – Арық болса да сонысы керек болар деп, әлім жеткен жерлерге кейбіреулерін сүйреп апарып, бір араға үйіп жүрмін. Қар басып, қарасы жоғалып кетсе, кейін табылмай қалады. Соларды алдымен алғызсаңдар екен! – деді де, ойындағы ең алғашқы шаруа қамын айта бере: – Апыр-ау, есім шыққаны-ау, )здерің кімсің, азаматтар? Самолетпен тура осы мені іздеп келдіңдер ме? Жоқ, машинасы бұзылып қондыңдар ма? Жарасов күлді де: – Сәлмен-ау, мені танымай қапсың ғой! – дегенде, Сәлмен жалт қарады. – О, жолдас Жарасов, Жарасовым екенсің ғой )зімнің! – деді. Мұның отарына Жарасов бірнеше соғып кеткен болатын. Енді Жарасов $лімнің ж)нін айтып, “обкомның секретары әдейі сіздерге к)мекке келді. Самолетпен жүргеніміз, іздегеніміз сендерсің!” – деді. – Кімдер? Қайсымыз? Ендігі жауапты $лім айтты. – “Шеген” совхозының үйлері к)шіп кеткен )зіңдей он бес отарын әдейі самолетпен іздеп шықтық қой. Сендердің

жайларыңды анау Баскентте отырып, партия мен үкімет біліп, ойлап, қиналып отыр. “Алдымен соларға жетіңдер! Тез к)мек апарыңдар!” – деп бізді жіберді. Мынау сол ала келген сәлем-сауқатымыз. Алдымен мынаны алыңыз! – деп, үшеуінің қолындағы үш б)лек к)лемді түйіншек бума, қағазға ораулы сары май, шұжық, үлкен нан б)лектерін берді. – Машина жүре алмайды. Аттың жүрісі шабан. Содан соң әдейі самолетпен осы бүгін-ертең ішінде бар үйсіз қалған отыз шопан, он бес отарды түгел аралап шықпақпыз! – деді. Қойды осы арадан жылжытпа деп с)з байласты. Кейін палаткалар және Сәлменге, к)мекшісіне баспана болатын киіз үй, Калинин атындағы колхоздан жіберілген ас істейтін әйел дәл осы араға келетінін айтты. – Ш)п пен жемді де қойларыңды қалың қарда шұбыртпай, осы )здерің қазір тұрып жүріп қалған аумағында ғана жеткізіп тамақтандырамыз, – деді. Қағазға Сәлменнің жайын, ж)нін жазып алып, енді екінші отарды іздеп тағы ж)нелісті. Келесі үш сағаттың ішінде дәл т)рт отарды осылай үстінен айналып, аз үйіріліп ұшырды да, Петро жарты километрдей жерде )зі қонатын аз алаңға жазбастан, қиналмастан қона қалады. Т)рт рет қонып ұшқаннан кейін $лім Петроға сүйсінді де: – Қымбатты Петро, сіз Қаратау мен Мойынқұм арасындағы, Мырзабай даласындағы бар )лкенің батыры, сахараның қыран бүркіті болып алдыңыз. Бұлай ұшсақ, осылай қонсақ, біз бар отарды да бүгін-ертең түгел түгендей шығармыз! – деді. Ықшамды, орта бойлы, домалақ мұрындау, жағы қалыңдау келген, қою қасты, үлкен сарғыш к)зді Петро аппақ, ұсақ тістерін ақситып күліп алды. – Отанымызға қызметтеміз! – деп күліп қойды да. – Мен жаз бойы шегірткемен к)п алысқан тәжірибем бар еді. Бүгін соның керекке жарап тұрғанына )зім де ырзамын! – деді. Ендігі бір отарға қонбақ боп шүйіліп келгенде, жер шоқалақ, жарықбас екені аңғарылды. Петро қойдың үстін сыза алысты да, жақын жерді де орағыта айналып қарап шыққанда, бір азғана тегістеу пішендік сияқты жер бар екен. Ар жағы шұқанақ. Ол жардың асты кең сулы бұлақ. Петро бекінді де, қонамын деді. С)йтті де, келіп ептеп,

сызыла кеп қонды да, біраз қалың қарды бората жосытып барып тоқтай қалды. Енді самолеттен түсіп қараса, бес-ақ метр жерде терең жар, оның асты бұлақтың суы екен. Осы бұлақ басында бір мола тұр еді. Ескі болса да, т)бесін бүріп салған, бұрынғы шақта белгілі болған мазардың бірі болуға лайық. Жүргіншілер )з бастары үлкен апат, қатерден аман қалғанын жаңа аңдап, $лім қалжыңдады: – Мынау мола тегін емес. Қаратаудың бауыр сыртында не к)п, әулие к)п. Бізді ажалдан аман алып қалған да осы әулиенің киесі. Жарасов, сенің бұрын әулиеге түнегенің жоқ шығар. Уыз қолыңмен алғаш байлаған әлемің сол болсын, шұлғауыңды мынаның басына байлап кет! – деді. Бұл жерде қой қасында жүрген Жақсымбет еді. Ол Жарасовты таныды да, әнеугі айтқан сертін салған жерден есіне алды. – “Жұтқа мал бермейміз!” деп пе едім әнеугүні, жолдас Жарасов. Айналамда )лтіріп жатқандар болса да, мен осы бір бұлақ пен шұқанақты, алақандай ши қорықты тауып алдым да, осыған жабыстым да қалдым. Тілеуің бергір, қар астында құрағы, миясы, сәл қияғы бар бұрынғы бір ауыл қонысы екен. Осыған жеттім де, қыбырламай жатырмын. $йтеуір әлі )лтіргенім жоқ. Енді міне, жаңа ғана )здерің жіберген палаткалар, әні бір киіз үй к)п тігіліп жатыр. Жем мен ш)п те келеді деп хабар әкелді. Калинин атындағы колхоздан жібертіпсіңдер ғой. Қазір бойым сергіп, мүлдем еңсем к)теріліп қаппын! – деді де, келгендерді с)йлетпей: – Мына кісі обкомнан келген Ерімбетов жолдас қой! – деп, $лімнің қолын алып, қос қолдап, оның қолын ұзақ сілкіп, бүгін к)ңілі жайланған алғыстай ажар аңдатты. Анығында, жақын жерге палатка келіп тігілгелі жатыр. Кішілеу киіз үйдің қызарған керегесін жайып, шаңырағын к)теріп жатқандар да енді байқалған еді. Түс ауғаннан кейін $лім, Жарасов екеуі тағы да үш отарды тапты. Осының соңғысында жүрген аға шопан $жібай )з қамынан бұрын басқа бір отардың қойшысын ең алдымен қауіп етіп ауызға алды. – К)мекке кепсіңдер, рақмет! Жегеніміз қар. Малдың )ліп жатқаны бар. Баспана кетіп қалды. Бір есептен кішкене балалары бар кейбір үйдің мына аяз, ақ боран астында отынсу таппай күйзелгенінше, кеткені де мақұл ма дедім. Бірақ

күннен күн, түннен түн )тіп, дұшпандай ақырып тұрған аязды аспан астында бір күн емес, бір түн емес, апта бойы азып-тозып жүру, шынын айтам, қинап та жүр, шошытып та жүр! – деді де, неден шошығанын сұраған $лімге: – (зім емес, осында бір отарда қойға биыл келген немере інім Медет бар еді. Оқу бітіріп, онжылдықты бітіріп келген. Соғыста )лген жалғыз ағамның жапа-жалғыз баласы еді. Міне, үш күннен бері содан айрылып тұрмын. (згенің бәрінің қайда жүрген аңғары байқалады. Біреу адырда, біреу далада. Біреу кейбір кездескен құдықтың басында қалғанда, со бала, құдай құдіреті, міне, үш күндей жоқ боп кетті. $лімді бұл хабар қатты үркітті. – Аты кім? Сен біліп пе ең? – деп Жарасовтан сұрады. – Аты Медет! – деп, $жібай бурыл сақалын шеңгелдеп ұстады да, т)мен қарап, даусы қалтырап, иегі кемсеңдеп с)йлей алмай қалды. – Іздеу керек. Қазір біз енді соған аттанайық. Жарасов, сен машинамен шық. Мен сені Сарбастауға түсірейін. Машинамен сендер іздеңдер. Самолетпен мен іздеймін. Ығып кетті ғой. $лде боранда ығып кетті ме екен қойымен! – деп, $жібайға қарап еді. Енді жерден басын сілке к)теріп алған $жібай қалың қара б)рік астынан қатты түйілген қабағын ашыңқырай түсті. Бояуы оңған қоңыр сарғыш к)здері қызарып, былшықтанып тұр еді. – Соның рас, ығып кетті. Қой ықты да, бірге кетті ғой. Мал жаюдың ж)нін білмейтін, қалада )скен, оқудан келген жас бала, атамыз Далбадан қалған жалғыз жас еркек ұрпақ еді. (зімде қыздан басқа туған жоқ. Жақсы оқыған, жібектей есілген, бұл )ңірге бітпеген асыл бала, алтыным еді. Іздей к)ріңдер, азаматтар. Тілеуім кесілді ме деп тұрмын. (зі аш, )зі аяздан қатып қалды ма, не болды! – дей берді. – Ақсақал, назаланба! – деп, $лім )зінің күйлі, ашық үнімен қартқа )те жаны ашып, үйіріле с)йледі. Кішілеу аузының лебізі және үлкен д)ңгелек к)кшілдеу к)зінің достық жылы нұры $жібай шалға қазіргі сәтте бір түрлі сенімді, шыншыл, бауырмал үн болып аңғарылды. – Айтшы, қарағым. Солай деші, құтқаршы. – Құтқарамыз, $жеке. Енді бізде сол Медет баланы таппай күндіз де, түнде де тыныштық болмайды, $жеке. Қинала

к)рмеңіз. Онсыз да аяз мынау, панасыз мал күйі мынау. Азабың аз емес. Жаныңды қинама. Бізге айттың, жеткіздің. Болды. Ол баланың ендігі ағасы да, әкесі де мына менің )зім деп біліңіз! – деп, шалдың бір қолын қысты да, бір қолымен арқасынан аймалай құшып, иығынан қағып қойды. – Ал мынау облыстан біздің сізге әкелген дәміміз. Осыны, мына сары майды қарбытып жеп, хал жиып ал. Біз қазір Медетті іздеуге кеттік! – деді. Айтқанындай, күн батуға екі сағаттай қалғанда, Ноян ауданының базасы Сарбасқа шапшаңдатып кеп Жарасовты түсірді де, )зі қайтадан Ержановты қасына ертіп, жершіл Қожақметті тағы да ертіп алып: “Қыран Петро, сұңқар Петро, жайды білдің ғой. Ендігі әңгіме адам )мірі ж)нінде. Күн батқанша осы маңды тездете бір орап, шарлап қайтайық! – деді. Жарасов пен Есентаев жылы киім мен мол азық алып, вездеходқа мініп, Медетті іздеп, жолсызбен т)белерді, далаларды, кейбір жыра, құр арналарды жағалап, түн ортасына дейін машиналарын жиі-жиі үн салғызып, жарықты жанжаққа бұра дабырлай түсіп, кей тұстарда мылтық та атып, осы )здері жүрген құлан елсіз, жансыз, қыбырсыз далаларда, аяз астында үн беруге жарарлық жан атаулыны іздеп бақты. Бұл түні $лім де, Жарасов та ештеңені таппай қиналып, қысылып қайтысты. Дәл сол кеште сағат тоғыз шамасында Баскенттен Карповтың )зі $лімді рацияға шақыртып ап с)йлескенде, ең алғаш сұрағаны: “Жоғалған шопан Есенов Медет табылды ма, жоқ па? Ең алдымен соны айтшы!” – деген еді. $лім самолетпен, машинамен, салт атпен де жағалай кісі шаптырып, соның ішінде )зі де, Жарасов та қоса іздеп, күн жарымдай іздеп, әлі таппаған жайларын айтты. Карпов үнінде қатаң, қысқа айтылған тапсырмасында шопан Медет туралы )згеше мазасыз қысылған ойда тұрғанын аңғартты. – Мен )зіңе де он қайырып айтқамын, Ерімбетов. Жарасовқа да аз айтқам жоқ. Арктиканың мұзында, Мұз мұхитта жоғалып қалған адамды да қоймай тауып жүрген біздің Отан. Айтуға да ұят. 500 қоймен, қойдың аяңымен )зінің туған жерінде жүріп боран болды, суық болды деп жігіт адасып )лсе, к)мек к)рмей, шопан қаңғып )лсе, сені

мен бізге содан үлкен қорлық (позор) жоқ. Соны тірідей аман-есен таппасақ, сенің де, менің де бағамыз сынық грош! – дегеннен басқа с)з жоқ. Ертең кешке маған дәл )зің шопандардың бәрі туралы және әсіресе арнаулы Есенов Медет туралы ақпар бер! – деді. Бүгін кешке жақын Сарбастауға келерде $лім “Шеген” совхозының кеше )зі аралап )ткен үйсіз қалған шопандардың бірнеше отарларына соққан болатын. Ұзақ ауданы орталығына алғаш келген сәтте аудан басшылығымен және “Калинин”, “К)некент” совхоздарының басшыларымен жасасқан уәдесі бойынша бүгін түстен бері мұндағы үйсіз шопандардың бәріне киіз үйлер келген екен. $рбір үймен бірге ас, ыдыс-аяғы, үй күтетін, ас пісіретін жәрдемші әйелдер келіпті. Анау жолда аудан мен облыстың бұйыруы бойынша Ноян малына қорадай, пішендей к)мек беретін мін дет алған “К)некент” совхозының директоры $бді бү гін ерекше ширақтық, жауаптылық жасапты. Ол сонада Жарасовқа уәде қылған 150 тонна пішенді атаған б)лімдерінен бере алмай, Ноян ауданының қойлары алғаш )лімге ұшырағанда, сол уәделі ш)п мезгілімен жетпегендіктен ұшыраған болатын. $бдіні ол жолда )тірік айтқызып, ұятқа қалдырған жалғаншы б)лім бастықтары кім екенін $бді ауданға, Жарасовқа да, кейін мына $лімге де білдірген-ді. $лім ол жайдың облысқа түгел мәлім екенін, Карповтың сол тұста осы $бдіге )згеше ызаланғанын $лім жасырмай айтқан-ды. Енді мына тұста кеше міндет алған $бді “Калинин” совхозынан жіберілген киіз үйлер жеткеніне қарамай, )з совхозынан 15 киіз үйді тығыз тапқызып алып, ыдыс-аяқтарын, азықтарын түгендетіп, әрбір үйде бара сала жағатын азын-аулақ отынды да салғызып, әр үйге екіекіден адам шығартқан. Біреуі ас пісіретін әйел, біреуі отынсуды қамтамасыз ететін және қоздаған қойға, жас қозыға, шопанға қосыла к)з болатын жас адамдар. К)бінше еркек қызметкерлер болған-ды. Сонымен қатар $лім алып келген 15 машина толы палаткалар жаңағы үйлер жеткен отарларға ілесе барып, олар да тігіліп қалған. Қоздап қалған қойлар да осы бүгіндер аз емес еді. Енді үлкен-үлкен палаткалар кем қойғанда 250300-дей қозыларды сыйғызатын пана-лыпа боп қалыпты.

$р отардың жанында бүгін кешке үйлер тұрып, онда от жанып, түтін түтегені қой шетінде жүрген он күннен бері ыстық ішпеген, он бес күннен бері бел шешпеген шопандарға анық бір аязды күннің ортасында к)ктем лебі ескендей жылы тиді. К)п қойшылардың қабақтары ашылып, к)ңіл кейістері, жүз кірбеңі сәл де болса жадырағандай. Бір отарға тоқтамай, вездеход машина мінген Сәлім түс ауа жүре бастап, кешке дейін он екі-он үш отарды аралап )тті. Бәрінде де білмегі, сұрағаны: шопандардың к)ңілі, саушылығы. Қазіргі жеткен к)мектің жетістігі мен кемшілік жайлары ғана. Осы отарлар орта тұсында Сәлімге Жақсымбет ұшырап еді. Сирек сары тістерін ақсита ашып, сары тонын құлағына к)тере қаусыра түсіп, киіз үй жанында тұрып жусаған қойын к)рсетіп қойып, Жақсымбет $лімді үйге шақырды. – Кешегі келгеніңдей емес, қу дала, қу медиен, ақырған аспан асты емес. Енді, міне, үйіме келдің, қош келдің. Кір, міне, жайымды к)р! – деп, $лім мен шофер екеуін қос қолдап амандасып, үйіне кіргізді. Үй ішінде бір әйел басына қалың шәлі ораған қалпында босаға жаққа айналып нан илеп, кіргендерге сырт қарап отыр еді. Жақсымбет қарқылдап ащы даусын дабырлата к)теріп күле кірді. – Айналайын, жасым алпысқа келгенде жаңадан, міне, үй жаңғыртып, басына отау к)теріп бердің. Біздей егделердің арман ететін осындай жаста тағы да бір үйлендірген шағың ба деймін. Мына жағыма, мінекей, жетістіре түсіп мынау отырған жас иіс келіншекті де бір-ақ әкеп беріп қойдың! – деп қарқылдап еді. Сырт қарап отырған әйел енді бетін бұрып тамсанды да: “Дәмесін, дәмең кұрғырдың! Далада серейіп қатып, жемтік боп қалмай, осыған жеткеніңе неге шүкірлік етпейсің. Саған әлі тоқал да керек пе, )лмелі шал басыңмен!” деп, үйдің ішін к)ңілдендіре күлген әйелдін аузында бір тіс жоқ, екі ұрты қатпар-қатпар әжім еді. Бұның түсін к)ріп, Жақсымбеттің қалжыңын ұғына түскен жас шофер Жиенбек қарқылдай күліп еді. Жақсымбет тонының ұзын жеңін кемпір жаққа сілтеп, бұлғап: – О, арман қара, құрып қалғыр. Мен әдейі жас келіншек олжа таптым деп, мына обкомды алдайын деп отырсам, онысы несі екен аузы опыраңдап. Мені жеп қоятындай

жалмаңдап. Иле, ана наныңды! – деп, )з әйелімсітіп, қоразданып, құнжыңдап қойды. $лім к)зінен жас аққанша күлді. Жақсымбетті арқасынан қағып: – Бәрекелді, Жәке! Жігіт болса, )зіңдей болсын. Қиындық болса қайтеді. Аузынан әзілі кетпеген азаматтық осы десеңші. Мен осыныңызды бар шопанның бәрінің де қайрат-қажырының белгісі деп, не қиындыққа болса да мойымайтын, к)нбейтін халық қайсарлығы деп қуанам! – деген еді. – Ой, тәйірі-ай! (зімнің туған жерімде, )з малымның ортасында тұрып жүріп, марттың аяғында қараспан қаңсылады деп, бірнеше күн бұзылған аязды аспан әуілдеді деп құтым қаша ма?! Айтқам әнеугіде. Бар облыс, бар ел, Отаным арқамнан тіреп отырғанда жыласам, жидісем, құдай алсын да мені! Тек әлгі бір баланы, жерді білмейтін байғұс қой. Туғалы ала қағаздан басқа не к)рді дейсің! Тек сол жолж)н білмейтін баланы ғана тауып ала к)ріңдер. Болмаса Ноянның шопаны қырылып қапты деп, бірдің )зін дүздей қып қырта беретіндер болады. Соны ғана іздеп тап, айналайын $лім! – деп, қамқорлық ойын енді )здерінен г)рі сол адасумен табылмай жүрген қойшы Медетке аударған-ды. Келесі күні таң біліне $лім Петроны тағы да осы )ңірді сүзуге салды. Мырзабай даласы Уілдек, Бүркітті, бір жағы Ақтау, бір шеті құмға қарай ыққан қой кетсе кетерлік Мойынқұмға қарай ойыса ұшып к)п атырапты шарлады. Тіпті “Жуант)бе”, “Тасты” совхоздарының бергі шеттеріне дейін шарлап та қайтты. Түсте уәде бойынша Жарасов, Есентаев екеуімен ұшырасты. Олар )здері де және салт атпен айналаға шаптырған ж)н білетін, жерді жақсы білетін Қожақмет сияқты кісілерді де к)п жүріске салғанмен, ешбір із-дерек таппады. $лімге осы хабарды білдірсе де, бұл жұрт іздеуден тоқтамақ емес. Түскі аз ыстық асты іше сала кешке Айгенеде табыспақ болып, жан-жаққа )зді-)з беттерімен Медетті іздеп ж)нелісіп кетті. Дәл осы жолы Жарасов, Есентаев екеуі бұрын бір араламаған онша алыс емес Бүркіттінің сілемі боп бері келетін бір адырды бетке алды. Күн бұлыңғыр. Соғып тұрған қатты жел, суық ызғырық аязын бәсеңдеткен жоқ. Бұл

сағаттарда да Қарабастың желі шығыстан Алатау, Ақтауды асып, Мырзабай жазығына шығарда құтыра соғып тұр. Жол оңай емес. Жазықтан адырға кіргенше машина “ГАЗ-69” зорға басып, )те баяу жүріп келген еді. Адыр шеті биік т)белер емес екен. Соның кей жерде тұтасыңқыраған жоталарын басып жүріп отырады. Жалаңаш беті ашық т)белердің бұдырсыз жоталары кей жерлерде қара топырағы, қиыршық тастары, домалақ бұдыр тастары к)рініп, машинаға б)гет жасамай, қайта, қатқақ қары аз жеңілдеу жүріске жол бергендей болады. Кейде жотадан ұзап кетпей қиялай жүріп, тау арасындағы бұндай жүрістерге машықтанған Жарасовтың шофері Жағыпар бар бейілін салып, бүгінгі жауаптылықты Жарасовпен қатар ұғынған қамқор саналы әрекет етті. Бұлар осы адыр ішіне қиялап, кейде жоталап, кейде б)ктерлеп, бірде )рлеп, бірде құлдап отырып қалыңдай батып кірген еді. Бұдан бұрынғы үш күн бойғы іздеуде дағдыланған мерзім бойынша Жағыпар машинасын анда-санда ұзақ боздатып сигналдап қояды. Бір кезде сайда, ықта келе жатқан қалыпта Есентаевтың құлағына болар-болмас бір ызың естіледі. Ол машинаның артқы есігін ашты да, басынан құлақшынын алып, жел жаққа қарай тағы тыңдай берді. Енді Жарасовты, Жағыпарды иықтан қағып: “Тоқта! Тоқташы!” – деп қатты дауыстап, )зі машинадан ытқи шығып, желге құлақ салды. $лі үнсіз. Сергек, жіті қозғалысты Жағыпар да машинадан атқып түсіп тың тыңдап тұр еді. Екі жақтан екеуі бір-ақ сәтте: – Үн шығады! – Адам үні шығады. – Айғай шығады! – дескенде, Жарасов та жерге секіріп түсті. – Бұл жақта шопандар жоқ. Малсыз да елсіз )лке. – Кәне тағы тыңдаңдаршы! – деп тұра қалып еді. Енді ол )зі де есітті. Анық бір ызыңды үн естіледі. Жағыпар )леңдеп тұрып: – (зі бір үзіліп, бір басымдай түседі. – Тап мына жақта адам үні бар. – Осы адам үні. – Бір үзіліп, бір созылып шығады. – $лде ұлыған қасқыр үні бола ма?

– Жүрейікші не де болса! – деді Жарасов. (зі айналып машинадан шопандарға деген б)лек түйіншек азықты алды. Енді үшеуі де машинаны тастап, үн шыққан жаққа қарай жүре ж)нелді. Алдары )р еді. Жолда қалың қар да бар екен. Үшеуі де бірінен-бірі қалмай, белуардан қарға бата омбылай, жақын белге шыға берді. Т)бе басынан жаңағы дыбыс және анықтала түсті. Енді анық шырқаған адам даусы екені аңғарыла берді. Алда тағы бір т)бе бар еді. Үшеуі енді жіті басып, сол иек артпа т)беге шыға бергенде, ар жағында құлдилай түскен шұқыр сай екен. Соның арғы беткейін ала тырмысып жайылып жүрген қой к)рінді. Енді бір сәтте бұлардың к)зіне арғы бетке к)теріліп бара жатқан қойшының жоны к)рінді. Ол айғайын үзген жоқ. Бұлар енді аңдаса, сол адам ән салып барады. Үшеуі біріне бірі жалт қарасып, үнсіз сүйсіне күлген жүздері аңыра тұрды да, қатарынан бір-ақ аңғарысқан жайлары болды. Осы бара жатқан ұзын бойлы, сұңғақ біткен жас қойшы Медет, айтып бара жатқан әні мынау үшеуіне де сондай таныс. (здері түгел білетін, исі Ноян ауданы былтырдан бері түгел сүйіп жырлайтын кәдімгі Шәмші Қалдаяқовтың әні “Ақмаңдайлым” екен. Үш жолаушы ойда жатқан қойды үркіткендеріне қарамай, қуана айғайлай жүгірісті. Қойшы Медет артына салмақпен бұрылып қарап, енді әнін үзіп аңырып қалған еді. Жарасов жете беріп: “Уа, сен Медетпісің?” – дегенде, анау: “Ия, Медет мен!” – дей бергенде, Жарасов: – Айналайын-ай, амансың ба?! – деп құшақтай алды. Есентаев та мұны аймалап, арқаға қағып құшақтап, қысып-қысып алды. – Аман болғаның қандай жақсы еді. Жігіттің )ңі жер беттеніп )згеше тотығыпты. Қатты жүдеген екен. Жас терісі әжімденген беті жиырылды да, аппақ кесек тістерін ақситып ашып, с)з қатпай күле берді. Жарасов сол сәтте таңырқаған қуанышын ірке алмады. – Сені )лі табамыз десек, әніңмен бізді )зің таптың ғой. $нің тапқызды ғой бізге. Жә, )згең )зге, осы жаңағы әнің не? – Соны айтшы! – деп Есентаев та ентеледі. – Бәсе, )зі “Ақмаңдайлым!” Жігіт бұған жай, баяу жауап айтты. Даусы ақырын.

– Құмнан к)шер алдында радиодан естіп, жаңа ғана үйреніп алып ем. Кейін соны ұмытып қап, бірнеше күннен бері есіме түсіре алмай қойып ем. Кеше, со )зім қажып, талып жүргенде, жаңағы ән қайтадан )зі к)п аузыма түсті. Соны кешеден бері айтқан сайын бойым к)теріліп, ішім жылынып қалады. Аға, не дейсіз, сондай серігім боса, не дейсіз. Айтқан сайын )зін ұмытып қалмайын деп айтам. Және жалғызсырамаймын! – деп еді. Енді осы жайды айтып тұрған түзу, сұңғақ бойлы, к)теріңкі қырлы мұрынды, үлкендеу ажарлы қоңыр к)зді Медет Жарасовқа )згеше ыстық, бауырындай к)рінді. Тағы да құшақтай алды да, бетінен сүйді. Бұл жолы үн қатқан жоқ. Тек Жарасовтың кеудесіне Медетті құшақтағанда батыңқыраған қатты бір бұлтық бар тәрізденіп еді. Наны ма екен десе, кітап екен. Қойнына салып оқып жүрген қазақ тілінде шыққан “Нағыз адам туралы аңыз” атты кітап еді. Медеттің таба наны азайып қалған екен. Тіпті бітуге тақау. Ал мұның алдындағы 600 қойынан бір қой да )лмепті. Ол алғашқы боранда қойымен ыға ж)неліп билей алмай, қайда, қалай кеткенін аңғара алмай, тек қойдың ортасында, қойын және тоқтата алмай ықтап келе жатып, осы бір шұңқыр сайға кездесіпті. (зі тіктеу ғана қолат болғанда, қойтастары бар екен. Арасында ығы к)п. Бұта, к)де және бар. Кей жерінде бозқараған, еркек жусан, тағы бір тұстарында ыраң, селеу тәрізді әр атаның ұлы қойға талшық жем бар екен. Қойдың )зі де осы сайға шұбырып к)п кіреді де, үйіліп жатып алады. “Сонымен, әйтеуір күн ашылған соң ел, жұрт бір тауып алар дедім де, осында жаттым да қойдым. Түнде қойдың ортасында жатам! – деп күлді, – күндіз нанымды жеп, қарымды асап, жаңағыдай әнімді сала жүрем!” Жарасов пен Есентаев енді машинадан әкелген азықтарын Медетке ұстата берді де, тезінен осы араға )зіңе үй де келеді, к)мек те жетеді!” – дей берді. Ол к)мектің қандай болатынын да айтысқан еді. Кеш бата бере сол күні Айгене үстіне $лім мен Петро да қонбақ боп орай ұшып жеткен еді. Түс ауа бұлар да және де к)п жерді шарлап, Медетті іздеген болатын. Енді Жарасовпен байласқан с)з бойынша Айгенеге келіп, сонымен бас қосу, ұшырасу керек.

Петроға бұл атырапта алғаш ұшырасқан қиын шақ осы болды. Айгене – сай бойында тараң )лкеге орналасқан базаның бірі. Петро бір шүйіп, қайта к)терілгенде, қонудың самолет үшін қиын екенін анық аңғарды. Қонатын жер )те тар. “Тағы бір айналып к)ремін!” – деп, $ліммен тілдесті де, тағы бір-екі рет т)мендеп барып, қайта )рледі. $лім: “Есебін тап та қон!” – деген еді. Айгененің самолет қонарлық тегіс алаңы 30-40 метрдейақ жер екен. Самолет қонса да құмға тіреліп, тоқтайтын болады. Кейін бұл арадан жүкпен, бірнеше адаммен ұшып шығу қиын. Ертең ұшарда бұл арадан $лім бірге мініп ұша алмайды. Петро жаңа Айгенеден 5-6 километр жердегі бір тақыр алаңды болжап алыпты. Ертең $лім, тегі, бұл арадан ұшқан самолет соған барып қонғанда, Айгенеден атк)лікпен барып отырып, сол жерден самолетке мінеді. Бұған $лім к)нді де, енді екеуі де тәуекелге бекініп, ұшқыш, қонғыш “ЯК-тің” Петроның батыл, епті қолына бағынған моторға ерік берді. Айтқанындай, 40 метрдей ана тегіс алаң бар екен. Соның шетінен д)ңгелегі тиген самолет екінші шетіндегі құмға жүріп барып, баяулаған жүріс болса да, тіреле, к)міле барып, зорға тоқтады. $лім Петроны құшақтап арқадан қақты да: “Бүркіттің )зісің! Бүркітше қияға ұя салып ұшып та, қонып жүре аласың! Петро, мені де )зіңмен қоса бүркіт етіп жібердің!” – деп еді. Петро жерге түсіп, самолетінің кеудесі құмға батыңқырай тоқтағанын аңдап тұрып: – Бұл бүркіттің басы батпаққа батып жатқаны мақтан емес болды. Енді тек артымен жылжып, мынау қақпаннан басын құтқарып алуға жарағай-ақ та! – деген еді. Айгенеде он шақты жеке қора жайлар болатын. Самолет келіп қонған соң, бұл жерге жаңа ғана келіп түскен Жарасов пен Есентаев $лімді қарсы ала келген-ді. Бұл кеште ұшырасу $лім осы атырапқа келгелі болған ең бір к)ңіл ашар ұшырасу еді. Медеттің табылғаны $лімді ырза қылғаны сонша, ол Жарасов пен Есентаевты қайтақайта қолдарын сілкіп, екі жағына алып құшақтай түсіп, арқаларынан қаққан. Аналар қалай тапқандарын айтқан еді. Бұлармен бірге жүрген қазақша білетін Петро қай жерден Медеттің табылғанын аңдағанда, санын соғып дабырлай с)йледі.

– Жолдас Ерімбетов, айттық па бағана, осы таулар арасында бір жер қарлы емес, сарғыштау. Неліктен солай деп едік қой. Біз ол қойдың үстінен ұшқамыз! – деген. – Рас, бүгін ғана емес, біз кеше де ұштық ол т)белердің үстінен. Бірақ тастың түсі сондай ма екен, болмаса жердің борбастағы сондай ма! – деп, анық андай алмай )тіп кете беріп ек. Жылдам )тіп кетіп жүргеміз! – деді. Жарасов бұл күйге әбден түсінетінін айтты. – Сай сондай тар ғана. Ұзындау созылған қорадай болымсыз қолтық. $рине, оның үстіне жылдам ұшқан самолет ештеңені байқатпай ағып )ткен болу керек! – деген. Есентаев Медеттің айтқанын да естіртті. Қойшы жігіт: “Үстімнен самолет соңғы күндер ұшып )тіп жүрді. Бірақ оның қонатын мүмкіндігі жоқ та, менің белгі берер мұршам болған жоқ!” – депті. “Жылт етеді де, лып етіп )тіп кетеді. Тау асып, тасаға түсіп кетеді. “А” деп үн салуға да келтірмейді” депті. Осындай әңгімемен дабырласып жақын қораларға тақағанда, Жарасов бүгін $лімді “Осындағы бір жақсы үйге сізді қондырғалы келеміз. Кішкене к)ңіл жайланып, тәуір ас ішіп, жақсы тынығып алайық!” – деді де, шеткерірек бір қораға әкеліп, қараңғылау далаға кіргізді. Үй кең, екі б)лмелі. Іші жақсы, жарығы үлкен лампалары бар. (зі сондай жылы, жайлы екен. Қонақтарды т)ргі б)лмеге кіргізген үй иесі ұзын бойлы, кара сұрлау, таза киімді әйел еді. Ол сыпайы амандасып, т)ргі үйдің есігін ашқанда, арғы босағада қонақтарды түрегеп күтіп тұрған зор кесек денелі, шоқша бурыл сақалды, қызыл күрең жүзді үй иесі жақсы шыраймен жылы амандасып, $лімді )зі тани сала, )з қолымен шешіндіре берді. Жарасовтың таныстыруы бойынша, бұл адам осы Айгенедегі белгілі аңшы, )зі мерген, )зі қақпаншы, осы тау сахараның бұл да бір қыраны есепті адам деді. Аты Жақсымбет деп таныстырылған бұл кісінің әйелі осы Айгенедегі кооператив магазинінің сатушысы Зейнеп екен. Қонағуар үй иелері тезінен д)ңгелек аласа столды ортаға қойып, дастарқан жайып, қайнап тұрған сары самауырдың ыстық шайын, иісі шыққан мол табақтағы қуырдағын қойып, асқа отырғызды. Жерде к)нелеу кілем, жаңа жақсы алаша, қалың қызғылт, қоңыр текеметтер бар. Кең б)лменің сол

жақ терезеге қарсы бітеу қабырғасында оюлы тұскиіз, әдемі жиылған баршау т)сегі тұр. Бір қабырға, қонақтардың сырт жағындағы есікке қарсы бітеу қабырға т)меннен т)беге дейін сәнмен қатарланған сандықтар, олардың үсті қатар-қатар жиылған әр түсті қыжым, атлас, дүрия к)рпелер, қалың, таза жаңа к)рпелер. Солардың үстіне тіките қойылған әр тысты, алуан гүлі мол жастықтар. $лім әнші болатын. Оның к)зіне алғаш осы б)лмеге кіре бергенде түскен екі музыка аспабы үнемі ойында отырды. Біреуі келісті баян, тағы бірі үкілі домбыра. $лім әлі сұрамаса да, ішінен бұл үйде осы аспаптарды тартатын кім екен деп қалып еді. Шай іше отырғанда Зейнепке мойнын бұра беріп, Жақсымбет ақырын күбірледі де: – Келмеді-ау, бұ қайда б)геліп жүр екен? – деген сұрауына Зейнеп )з ойында отырған дәл сондай күдік сұрауын қоса айтты. – Осынша кеш батқанша неғып жүр екен?! Қайда жүрсең де, тым құрыса мынау боранда, аязда, далада түнеп қала к)рме. Адасып кете к)рме! – дегенді к)п айтсаң бір к)нбейді. Кешігіп жүргенін қарашы! – дей берді. Енді біразда Жақсымбет: “тоқташы” деп әйелін б)геп, тысқа құлағын елең еткізіп еді. Сол кезде тыстан тықыр естілді. Аттың дүбірі де, жаяудың жүрісі де, жерге түскен ағаш па, жүк пе – бәрі де неғыса біреудің келгенін аңғарта берді. Енді біразда арғы есік, сыртқы есік ашылған еді. Зейнеп бергі есікті асығыңқырап барып )зі ашты. Сол кезде қонақтар отырған б)лмеге мойнында сылдырмақ қарғысы бар, шашақ құлақты екі к)к қасқа, шашақ құйрық тазы сумаңдай кеп қатар секіре кірді. “$, келген, келген екен ғой!” – дей берді Жақсымбет. Осы кезде ауыз үйден жіңішке болса да үнді жас дауыс шықты да: “$ке, әке, бері шығыңызшы!” – деген еді. Қонақтар үйде қалып, Зейнеп те, Жақсымбет те ауыз үйге шыға бере: “Айналайын, келдің бе. Ойбай-ау, мынауың не? Қуатым-ау, мынауың қалай. Сәулем-ау, мұны қалай алып келдің?” – дескен әке мен шеше екеуінің бірдей қатар таңырқай қуана, сүйсіне шыққан с)здері естілді. Дабырлары жетіп жатты. Бұлардың дауыстарының арасында ашық әсем үнмен к)теріле күліп тұрған бір жастың үні келді. Аздан соң мәлім болды. Зейнептің үйге кіріп айтуымен т)рде отырған

т)рт еркек, Петро да қосыла ауыз үйге ұмтыла шығысты. Қараса, ауыз үйдің есігінен ашық полға к)лденең созылып түскен үлкен к)к қасқыр жатыр. Анық, мол қылшықты, қалың түбітті қабандай к)кшулан, арлан қасқырдың )зі. Соның қасында жалғыз ауыз мылтығын құндағынан жерге қойып, жіңішке ақ саусақтарымен темірінен ұстап тұрған сұңғақ бойлы, үлкен к)з, қыр мұрынды, қазір екі беті суықтан әдемі, жұқа қызғылт рең алған, аппақ тістері ашыла күліп тұрған жас жігіт к)рінді. Таныса келе бұл жігіт емес, осы үйдің, мынау шар тартқан әке-шешенің жалғыз қызы (еркекшора) Сағадат боп шықты. Ол әкесіндей аңшы, әкесінен де бетер мерген. Үнемі ат үстінде жүріп )скен осы үйдің мырзасы деп аталатын қызық бір ерекше жас боп шықты. Жұрт асқа қайта отырғанда, Сағадат үлкен ағайлардан сәл қызара түсіп ұялыңқыраса да, әңгімесін, бүгінгі к)ргенбілгенін жақсылап айтып берді. Ол әкесі қойған Уілдектегі қақпандарды аралай барған екен. Бірақ қақпанға мынау арлан б)рі артқы санынан түсіпті де, тірсегінен ілініп, кете алмай тұр екен. Сағадат күле түсіп, енді жылынған соң, ақшыл тартқан жүзімен ұдайы сыңқ етіп күліп қойып, әкесіне қарап с)йлеп отыр. – $уелі жерге түсіп, тұмсықтан мылтықтың дүмімен ұрайын деп ем. Біресе бұлай, біресе олай ортқып ұрғызбай қойды. Және ұрып )лтіре алатын емеспін. Бір жағынан атым үркіп осқырып, беліме іліп алған шылбырымен )зімді тартқылап кейін сүйреп, күш алдырмай қойды. Қасқыр жұлқынып жатыр. Содан құтылып кетеді екен дедім де, мылтықты қос )кпесіне қадай бере періп қалдым. Қылжалаң етіп жығылды. Бүйірін қауып жығылады екен. Басы қылжалаңдап, аздан соң тістеген )кпесін тастады да, басы жерге сылқ ете түсті. Содан таспен тұмсықтан ұрдымұрдым да, қанжығаға байлап ап жүрейін десем, ат )ңгертетін емес. Ұзын шылбырмен екі аяғын мықтап тұрып буып, қанжығамдағы арқанды тағып алдым да, сүйрете шапқылап алып келдім! – деді. $кесі сүйсіне отырып сәл ақыл айтты: – Қасқыр )лмей тұрып жерге түскенің оғат екен. Жаралы қасқыр ашулы күйде адамға да ұмтылады! – дегенде, Зейнеп:

– Астапыралла, қойшы. Құдая тәубе, )зін қауып ала жаздапты ғой. Айтам ғой, бұл осындаймен бірдемеге ұшырайды! – деп, әрі сиынып, әрі қызын кінәлай ұрса түсіп, қабағын түйе қызы мен еріне кезек қарап қалған еді. Сағадат әкесіне орынды жауап берді. – Оны білгем жоқ. Бірақ торы атты білесің ғой. Ат үстінен оқ шығартпайды. Жерге түскенде атамын деп түскем де. $йтпесе )лтіре алатын емеспін. Қалдырайын ба қақпандағы қасқырды! – деп, шешесіне қарады. $лім бағанадан Сағадатқа қатты сүйсіне қарап отырған. Енді )зінің үні зор даусымен Сағадатты мақұлдап күліп жіберді. – С)з-ақ. Қарындасым, қандай азамат едің! – дегенде, Есентаев, Жарасов екеуі де: “Жігіт, азамат! Міне, жас болсаң осындай бол!” – деп те қойған еді. Сағадаттың табысы, әңгімесі )згеше оқшау, )зге қыздардан б)лек )мірі, дағдысы, )нері үй ішінде бірталай уақыт с)з болысып еді. Бұл шақта Сағадат үндемей, )з жайындағы кей әңгімелерді ашық, сүйкімді үнмен сықылықтай күліп тыңдап қояды да, с)з қатпайды. Шайдан соң ол ауыз үйге барып, ұзын к)йлек киіп, түйген бұрымдарын түсіріп, ұзын шаштарын т)гілтіп, т)ргі үйге жуынып алған күйде жаңа ажармен кірген еді. Бұл шақта Жарасов пен Есентаев $лімге де, Жақсымбет, Петроға Медеттің табылған жайын, жерін әңгіме етіскен болатын. Оны сүйсініп мақтау үстінде Есентаев )зі сондай әнші, айтқаны Шәмші Қалдаяқовтың әні “Ақмандайлым!”... – Біртүрлі сұлу да, берік қайратты, қажырлы жас. Жоғалып кетіп, аяз астында, күн мен түн бойы он шақты күндей жалғыз жүргені жеңбеген, қажытпаған, бір сұлу сабырлы жас екені – деп Жарасов Медетті сүйсіне мақтады. Жақсымбет бұл хабарға анық сүйсінді. – Шынайы азамат мынау екен. (зі және ән сап жүр дейсіз бе? – $н салып жүр. – $нді тамаша шырқатып жүр. – Тағы және кітабын да оқып жүр. – Қойнында романы жүр! – дегенде, Жарасов пен Есентаевқа кезек қарап аңыра қалған Сағадат:

– Қандай кітап екен? (зі оқыған шопан екен ғой? – деп, ашық жүзін к)теріңкірей хабар тосты. – Оқып жүргені “Нағыз адам туралы аңыз”. Оқыған жас. Тіпті онжылдықты бітіріп, әдейі осында келген. (ндірістік практика атқарып жүрмін, жоғарғы оқуға барып түсемін дейді! – деген хабарды да Есентаев Медетке сүйсінген қалпынан аумай жеткізген-ді. Жақсымбет енді тағы бір жайды білгісі келіп: – Мұның бораннан тығылып қалғаны қай сай екен? – дегенде, Жарасов: – Осы арадан туралай есептесе қашық емес. Шамасы 12 километр м)лшеріндегі аласа қоңыр адырлар, қойтасты адырлар арасындағы бір тар қолтық. Екі жағасы тіп-тік. Ұзынша жіп-жіңішке бір сай. Қызық қолат! – деген еді. Соны аңдай бере, ең алдымен Сағадат: – Уа, ол Қасқырсай! – дей бергенде, Жақсымбет те: – Бәрекелді, Қасқырсай екен ғой. Бәсе, онда пана да бар. Қар астында бір қора қойға біраз күн талшық болатын әртүрлі бұта-к)де, к)р-жер де бар... – Онда бозқараған да, қалың шығатын ыраң да болатын, – деп, Сағадат үлкен тәжірибелі ер адамдардай, жер ж)ніндегі байқағыштығын да аңғартты. Осы кеште Сағадаттың екінші сыпаты $лім, Жарасов сияқты қонақтарға тағы да ашылды. Ас алдында енді баян мен домбыра тартатын анық иесі Сағадат екенін жақсы аңдаған $лім Жақсымбет пен Сағадатқа кезек қарап әзіл айтты: – Бүгін бір жақсы кешке сіздердің мына қонақжай жақсы үйіңізде ұшырасқалы біз мынау аязды, боранды суық күнді ұмытып отырмыз. (здеріңізбен, үй иесімен мәжілістес болу бізге сонша бір жайлы жағдай болып отыр. Бейілдеріңізге, сый-құрметтеріңізге ырзалықты әлі айта жатамыз. “Ас иесімен тәтті” деген нақыл бар сияқты. Мына, осы мына біреу баянға қарай түсіп: баян баяншысымен тәтті. Осы баянға “иеңді тапшы” дегім кеп отыр. Сол осы мына менің қасымдағы жолдастарымның да тілегі сияқты. Жә, осының иесі әкесі ме, баласы ма? – дегенде, үйдің іші жамырай күліп қалды. Сағадаттың үні созыла күйлі күлкімен ашығырақ естіліп еді. $лім )зі де үлкен к)зін жоғарылай қаға түсіп, сүйкімді кішкене аузымен күлкісін де қатар естірте отырып:

– Қалайда үйреншікті қолдың біреуі бағанадан бізге телміре қарап тұрған осы баянды алса не етер еді? – деп, тағы да сыпайы с)зіне, орынды тілегіне үй ішін сүйсіндіре күлдіріп қойды. Енді біразда баянмен Сағадат үні белгілі тілдің тұсында, әсіресе т)менгі жіңішке тілдің үніне қосыла сызыла шықты. Осыдан кейін ас жасалғанша Сағадат талай әндерді әдемі айтып берді. Бұл Абайдың “Айттым сәлемін” айтады екен. Радиодан естіген Розаның репертуарын білген екен. Енді бір кезекте қонақтарды тағы да сүйсіндіре түсіп, ол “Ақмаңдайлымға” ауысты. Барлық айтқан әнін )зінше үлкен сезімді салмақпен, баппен қысылмай, асықпай, кең қайырып, бар нақыс ырғағын баянда да, )зінің үнінде де дәл келтіріп жақсы айтты. $н айтуында қалада жүріп )скен театр, филармония музыкасын тыңдап )скен, сан концерттерде к)п болып, )з құлағымен тыңдап үйреніп )скен )нерлі жас екені аңғарылады. Кейін сұрасқанда Сағадат жетіжылдықты аудан орталығында оқып бітірген екен. Ол аудан орталығына келіп жүретін үлкен артистердің, үлкен к)п концерт топтарының ән-күйлерін шынайы )з құлағымен естіп, ұғынғаны рас. Бүгінгі кеште бұл )згеше жастың бір жағы сонша сирек ұшырайтын әлдеқандай амазонка тәрізді сыпаты білінді де, сонымен қатар к)п қазақ қыздарының жетіжылдықтан соң оқи алмай, әлдеқандай үй ішілік себептер тұсап, б)геп қалатын жабайы жалпы қиыншылығы да мәлім болды. Бұған ілгері қарай оқу шарт екенін, Баскентке келсе, жетіжылдық оқумен таңдаған техникумға түсуге болатынын және түсіруге к)мек ететінін $лім )зі серт етті. Оқуға шақырды да. Ас үстінде Медет тағы еске алынып, әнімен қоса аталған еді. Бұл кезде Сағадат сол шопанның мынау үлкендерді анық ырза қылған еңбегіне, мінезіне )з ішінен ең алғаш анық қатты к)ңіл аударды. Бұларға айтпаса да, енді бір аңға шыққан шағында сол шопанды барып к)ріп, қолдан келгенде бір пайдасын тигізіп, к)мек етіп кеткісі келген ойды сезінген еді. Келесі күні елең-алаңнан тұрған $лім мен Жарасовқа Ержанов келіп, жаңадан тағы да бата түскен қиыншылықты айтып келді. Ноян ауданы Қасымовтың уәдесі бойынша жем жіберіпті. Барлық отарлар жемді алып жатыр. Бірақ пішен

тағы бітуге айналды. Күн аяз, қар әлі қалың. Жайылыс жоқ. Пішенсіз )зі қоздап қалған қой )лімге басты. Барлық отарлардан, әсіресе “Шеген” совхозының 30 отарынан тегіс хабар алынғанмен, қоздап тұрып )лген, қоздай алмай )лген саулықтар саны бар жерде де к)бейе бастады. Осы хабарды әкелген Ержановтан $лім Шаудың хабарын сұрады: – 17 машинамен “Тасты” совхозына құмға жіберген Шау қайда? Хабар бар ма? – Хабар емес, )зі келді. Екі күн жүріп жете алмай, бар машинасы жолда малтығып, бүгін түнде қайтып келді. – Түу, құдай атқан екен ғой! – деп, Жарасов ыршып түскендей болды. – Сол бір шалағай, қолынан түк келмейтін адамды тағы да жіберіп. Сеніп отырғанымыз сол еді. $рі ш)п әкелмей, әрі машиналарды б)геп, қырсық қой мынау! – деп, орнынан атқып тұрып, не істері мәлім болмаса да асығып, сыртқы киімін кие бастады. Есентаев пен $лім де ешнәрсені байламаса да, қысылған, қиналған ойдың үстінде есепсіз бір қозғалыс ретінде қатар киіне беріскен. – Жолды біледі деп жіберіп ек! – деп жатыр Есентаев. – Жол білгені бар болсын. Қазір тез басқа бар машиналарды қамдатыңдар. Енді “Тасты” мен “Жуант)бе” екеуін де к)ріп, к)зіммен к)ріп және біразға жететін ш)пті қарбытып мол етіп әкелу үшін мен )зім жүремін! – деп $лім байлау етті. Бұлардың қысқа кеңесі тыста машина мен тракторлар тұрған колонналарға жаяу жүріп келе жатқанда үзілген жоқ еді. – Олай болса, бензовоздар әзір болсын! – деп, Жарасов барып қайтыстың үлкен қамын айтты. “Ол жақта бензин жоқ. (здеріңмен ала кету керек. Мұнда тың тұрған екі трактор бар, сол қоса жүрсін!” деген кеңесті Ержанов айтып еді. Колоннаға келгенде, Ұзақ ауданының райисполком бастығы Құрманов “ГАЗ-69” машинасымен жаңа келген екен. Одан жай сұрағанда, $лімге Ұзақ ауданының қиыншылығын білдірді. “Бұл аудан )зі де ш)бін бітіріп, енді “К)некент” совхозы қойды )лтіре бастапты. Аз емес, к)птен )ліп жатыр. Қиындық үлкені біздің ауданның )з басына келді!” – деп Құрманов $лімге шынын айтты.

$лім бұдан: – “Тасты” мен “Жуант)бенің” қайсысының ш)бі к)п? Қайсысына барса, Ноян мен Ұзақтың екеуіне де жетерлік ш)пті бір жерден алып қайтуға болады? – деп сұрап еді. Құрманов түнде “Тастымен” с)йлесіпті. “Қанша болса да ш)п бере аламыз. Тек к)лікпен, мол к)лікпен жетудің қамын ойлаңдар!” – депті. Айнала қиыншылық. $лім келгенмен, жеңілдік түгел келген жоқ. Рас, адам басы қауіптен құтылды. “Шеген” совхозының барлық отарына сол қатарда Медеттің отарына да үй тігіліп, палаткалар тұрғызып болған-ды. Бүгін түнделетіп отырып, кешегі Жарасов пен Есентаев кешке қамдатқан үй, палатка, азық, адам к)мегі, ас пісіретін бір қартаң әйел – бәрі де бүгін таңертең Медеттің отары жатқан Қасқырсайға орнапты. Осымен ең соңғы қатердегі аяз астындағы панасыз күйде қалған шопан құтқарылғандай. Бірақ $лім келгелі күші мен талабының бәрін сол адам жайына, әсіресе “Шегеннің” панасыз отарларына салғанда екі ауданның )зге шаруалары қатал қыстың әлі айықпай тұрған аязынан құтылған жоқ. Қайта қой қоздай бастағалы соңғы бес-алты күн ішінде қысыла түсті. Қиындық жас қозы туып, )ле бастағанда барлық шаруа басындағы шопандар мен аудан қызметкерлерін тегіс түршіктіре бастады. $лім енді ойласа, шарасыздық зығырды қайнатады. $лі иықтан басып тұр. Құрманов пен Жарасовқа сәл тоқтай тұрыңдар деді де, ішіндегі байлауын әзір ойда сақтап, Баскентпен с)йлесетін рацияға келді. Жаңағы )зі біліп тұрған айналасындағы екі аудан адамдары бұдан бір к)мек күтіп тұрған халдің бәрін $лім Карповқа толық айтты. Карпов бұдан: “Енді не істемек ойың бар?” – деп сұрап еді. Қиыншылықты Карповтың )зі толық сезіп, Ұзақ ауданынан Ноян үшін ш)п к)мегі тию былай тұрсын, оның )зіне ш)п керек боп қалғанын түнде “К)некент” совхозынан, $бдімен )зі )з бетімен с)йлесіп, Есдәулетов айта алмаған, жасырған ауыр шындықты )здігінен біліп айтты. Бұл аудан секретары Есдәулетов Карповқа берген жауабында совхоздың директорларын кінәлапты. Олардың ар жағындағы б)лім бастықтарын айыптап жамандапты. Солардың берген теріс, жалған ақпары қазір райкомды да )тірікші етіп қинап отыр депті. “Ал )зің берген азық

пен ш)п жеткілікті деген хабарларың қайда? Ол сенің )з к)зіңмен к)ріп, обкомға, облыс басшылығына анықтап біліп берген нақтылы деректі хабарың емес пе еді?” – деп сұраған Карповқа: “Азық, пішен бар еді. Жеткілікті еді. Соны “К)некент” совхозындағы б)лім бастықтары сияқты жергілікті жауапты адамдар шашып, босқа үлестіріп, транжирит етіп қойыпты!” – деп жауап беріпті. $ліммен әңгімеде Карпов бұл жақтың шарасыздығын кезек айтысып тұрып білген соң, енді Ноянның ауданы жасарлық мүмкіншілікті $лімнен сұрап еді. $лім: “Ол ауданның секретары Қасымов айтқанын істеп тұр. Қолынан келгенін жасап жатыр. Ол )з міндетіне алғаны жем еді. Онысының бәрін бір Ноян ауданы емес, Ұзақтың “К)некент”, “Калинин”, совхоздарына да жетерлік жәрдем етіп жіберіп тұр!” – деді. Ал пішенді сонау Ноян ауданынан тасу соншалық алыс. Машина, күш-к)лікті Қаратаудан асырып жүрудің )зі және бейнет. Ш)п )згеше қымбатқа түсетін сияқты. Сондықтан ендігі жалғыз шара – құмдағы “Тасты” совхозына барып, т)телей жүрсе, ол 120 километрден артық емес. Бар машина күшін, бар санын енді жинап алып, соған ғана бару керек. Карпов енді осыған “мақұл” деп тоқтады да, барлық осы істі тыңғылықты етіп айтқандай орындап шығатын, әрі қажырлы уәдеде тұратын мықты адам керек деп еді. “Сондай сенімді адамды тап та, қазіргі сағатта ж)нелт. Бүгін кешке маған обкомға хабар ет!” – деген еді. Соңғы Карпов айтқан жайларды ести тұра нық, берік байлауға бұрын келген $лім қазір жауап айтты. – Осы жолға қазір мен )зім ж)нелемін. Мұндағы шарасыздық ыза қылғаны сонша, енді мен )зім жүріп, )зім барып, сол керек ш)пті )зім алып келмекке бекіндім! – деді. Карпов мұнысын ырзалықпен мақұлдады. “Тек Жарасовқа айтып кет. Сенің қалай, қайда жүргеніңді обкомға хабарлап тұрсын!” – деді. Рациямен с)йлесіп, бар байлауды жасап шыққан $лім екі сағат әзірлік жасатты да, сол шақта 40 машина әзірлетті. Қатарда екі трактор, үш бензовоз бар. (зі Құрмановтың “ГАЗ-69” машинасына мінді. С)йтіп, колоннаны бастап, жолға түсті.

Бүгін $лімнің Жарасов мәслихаты бойынша машинаға қасына алғаны Қожақмет. Бұл )ңірдің қыста-жазда, күндіз-түнде, ақ боран, ақ жауында адасу дегенді білмейтін сахараның к)реген к)зі. Соның )зі жылы киінген күйде $лімнің, Құрмановтың қасына отырды. Бұлар бар машина шоферлерінің жасасқан уәдесі бойынша алда жүріп отырады. Кешелер Шау адасқан, жүре алмай қайтқан дағдылы машина жолымен жүрмейді. Оның орнына Қожақмет жақсы білетін түйелі керуен жолы бар екен. $лім сол жолды анықтап, бастан-аяғына дейін, “Тасты” совхозына дейін баратын )н бойын сұрастырып алды да, шофер $утәліпке дәл сол жолмен тарт деді. Қожақметті алдыңғы орынға, шофердің қасына отырғызды. Осы тартқан бетте жиыны 114 километр жолды арттағы бар колоннасымен б)гелмей жүріп отырып, сол күні “Тастыға” жетті. Арттан келген шоферлермен түгел “Тастыда” бас қосып, бұл жетудің жайын аңғарысты. Соңғы машиналар қиналып, тракторлар сүйреп зорға )ткізген жерлер болыпты. Қайтыста бүгін түн суық болмаса, жер мықтап қатып қалмаса, бүгінгі келген жолмен жүре алмаймыз. Жүкті машиналар артқы қатар емес, алдыңғы, ең алғашқы жүкті машинаның )зі де батып қалатын болады. Сонан соң 40 машинаны 40 күн сүйрейтін күйге ұшыраймыз деп, соңғы он шақты машинаның шоферлері $лімге мәлім етіпті. Бұл жұрт тамақтанып, тынығып алып, кешке “Тастының” үйген мол маяларынан бар 40 машинаны толтыра нығыздап басып, ұзын арқандармен мықтап тартып тиеп алысқан еді. Ертең қайта жүретін жол бар. Түн, бүгінгі түн аяз керек. Осы кеште бұлар $лім мен Құрманов, Қожақмет үшеуі Мойынқұмның осы Мырзабайға дейінгі шет )лкелеріндегі )згеше қырсық қиындықтар жайларын айтысты. Бүгін анықталса, бұл маңайда борбас, ойылма бос топырақты жерлер к)п. Құм деген оңай. Бір жағы құм, кейде қарлы болып жатып, аязды күннің )зінде кей тұстарда борбастақ жер ойылып кетіп, миы шығып жататыны болады. Ендігі қайтыстың қаупі $лім мен Құрмановтың барлық ойын, сезімін, тіпті қиялын да дегендей )зіне бұрып алған еді. Осы түнде бұл екеуі кезекпе-кезек далаға шығып, ауа райын, күн жайын бағумен болған. Бірақ қырсыққандай дәл осы түнде күн жылынып, талайдан болмаған желсіз, жылы

к)ктем түні тұнды да тұрды. Алдағы күн не сыбаға тартары белгісіз, жантайған күйде бұлардың бәрі де кезек-кезек күрсіне береді. Түндегі қонақтарды әнімен, сыйымен құрметтеп ж)нелткен аңшы Жақсымбеттің үйі күндіз )з әрекетіне кіріскен. Екі тазыны ертіп, Жақсымбет кешегі Сағадат мінген торы атқа мініп, түлкі қарап кетті. Жуастау к)кбестіге мінген Сағадат қанжығасына бір түйіншек байлады да, адырға қарай кетті. Қасқырсайда басына үй тігіліп, түсте он күннен бері бірінші рет ыстық ас, жақсы шай ішкен Медет енді түстен кейін қойын қарсы бетке ақырындап жылжытып шығарып, )зі жотаға таман ақырын аяңдап келе жатыр еді. Айгене жақтағы белдің астынан ән шығады. Тақап келе жатқан әдемі, таза шырқау ән. Енді біразда аңыра тұрып қайран қалды. $нді бұл тани кетті. $сем бұралып, нәзік оралып, жібектей үйіріле қайырған ырғағы мәлім “Ақмаңдайлым” әні. К)ңілденген, кешеден бері сергіп, бар жан денесімен қайта сілкініп, бұрынғы жарқын, қызықшыл қалпына келген Медет енді )зінен )зі күліп ән шыққан жаққа аңыра қарап қалды. $н тақап келді. Енді бұ да әннің қайырмасына, бел астындағы әуенге )зінің еркекше зор, таза даусымен қатты басып қосылып кетті. С)йткенше арғы ән үзілмей, бұның әні де үдей, екі дауыс әсем жарастықпен қосыла берді. Сол шақта белгісіз ән иесінен бұрын к)к т)бел аттың ауыр жүріп, )рлей келе жатқан құлағы мен кекілі, маңдайының т)бесі ғана к)ріне берді. Енді бір сәтте басында сусар б)ркі бар, үстінде ақ елтірі ішігінің жағасы қайрыла қаусырылған ақ сұр жүзді, күлкілі пішінмен әндетіп келе жатқан әйел дауысты жас бала жігіт к)рінді. Бұлар амандаспастан әндерін ірікпей біріне-бірі тақап келгенше, сүйікті ырғақты соза беріскен. Соңғы екі қайырма жолдары енді екі үннің әдемі қосылуымен аяқтай берді. ...Жақсылықтың жоқ, сәулем, ерте-кеші, Жадырашы, назданшы, еркелеші!.. – десумен қатар, ат үстіндегі жолаушы жіңішке ұзын ақ саусақтарын Медетке қарай үнсіз соза берді.

– Сен Медетсің ғой? Аманбысың? Бар жайыңды Жарасовтардан естіп келіп, әдейі саған амандасып тұрған Айгенедегі әйгілі комсомолка Сағадат! – деп күліп қойды. – Сағадат! О, мен атыңды к)п естігем. Мерген екеніңді, аңшы, әнші екеніңді – бәрін білемін. Тек сен туралы әлі жазылған роман ғана жоқ. Ал аңыз, ауызша аңыз, осы )ңірдің Мойынқұм мен Қаратаудың бар )лкесін алып кеткен. Соны жақсы білетін Ноян ауданының “Шеген” совхозы комсомолдар ұйымының мүшесі Медет Есенов! – деді. Бұлар қой шетінде оңай танысып, анық ашық тілектес жастарша жайларын жасырыспай кезек айтысты. – Қорықтың ба? (лемін деп қорықпадың ба? – деп те Сағадат сұрап еді. – Қорқуымнан ыза болуым к)п болды. Осындаймен )лсем, ит )лімі емес пе, деп ызаланып ем. – Аштық қинамады ма? – Онша қатты ашыққам жоқ. К)пте не к)п, тастай боп қатып қалса да бір қапшық таба наным бар еді. Сағадат сықылықтап күліп алды. – Енді қайтып таба нанды жемейтін болған шығарсың?! – Жоқ, таба нанға )мір бойы қарыздармын. Тірлігіме ортақ болды. Неге қарамайын. Кеше сары май тигелі к)мек)ме батырып, тағы да құлшына-құлшына асадым. – Тамақсау екенсің ғой! Болмаса, кеше саған сары май да, шұжық та, жақсы нан да әкелді ғой Жарасовтар. Соның үстіне тағы қомағайланып таба наныңнан да аузыңды үзбепсің ғой! – деді. – Ендігі арманым, әрине, тамақ емес. – Мен айтайын ба? – Айта қойшы!.. – Моншаға бір түсіп, іш-киімдерді бір ауыстыру болу керек! – деп, к)птен бір жақын, таныс достай жылы қараған Сағадат Медетті есіркеген күйде жымиып тұрып, атының қанжығасынан бір түйіншекті шешіп алды. – Мынау саған бір пар ішкі киім. Ал қазір соны ауыстырып ки. Және осында мен, сен оқитын бір роман да әкелдім. Мә, “Үш мушкетер!” Оқып па едің? – Жоқ. Естісем де оқыған жоқ ем. – Ендеше, күннің қалай )ткенін білмей қаласың. Осыны оқи бер. Ал енді бір-екі күнде мен үйден рұқсат сұрап ке-

лем де, сенің орныңа бір күн қой жаям. (зіңе атымды берем. Сен біздің Айгенеге барып моншаға түсіп қайтасың! – деді. Түс ауғанға шейін Медеттің қасында жүрген Сағадат бұл сайдың Қасқырсай атанатынын, осы сайда бұрын қалың бір шеңгел )сіп, соның түбінде қасқырдың үлкен апан іні болғанын айта бастап еді. Медет бұл жайды тыңдап алып: – Не дейсің? Бәрекелді! – деп мәз бола күліп алды. – Мен осы сайға келген соң үшінші күнде қар үстінен келе жатып, оқыс бір орға құлап түсіп кетіп ем. Қарасам, бір кісі сыйғандай жер құрқұдық сияқты. Терең жыра екен. Түндерде мен қатты жел аязда сол жыраға қойды жағалай иіріп, )зім жыраның ішіне түсіп, жылынып жататын едім. Сағадат тағы да құрбыша әзілдей күлді. – Ендігі қасқыр сен боп кеткен екесің ғой. Бұрынғы қасқырлардың бүгінгі нәсілі болған екенсің ғой! – деп сықылықтай күліп еді. Медет біраз ойнақыланып сұңғақ бойлы, сұлу жүзді қызға қасқыр болып екі қолын арбитып, жауырынын күжірейтіп, тісін ақсита “аф-аф” деп тап берді. Бұл екі жас осылай алғашқы ұшырасудың )зінде екеуіне де жеңіл тиген әзілдес құрбы халдеріне келген еді. $лімдердің қайтыс сапары түнде ойлаған күдікті түгелдей расқа шығарды. Кешегі келген жолмен жүруді қойып, Сарысудың “Құмкент” совхозының жерінен жүріп )тетін бір жолы бар екен. Айтушылар сол тың жол және тәуір десті де, бар колонна шоферларымен с)з байласып, бет белгілесіп алып, $лім, Құрманов, Қожақмет алға түсіп жүріп кеткен. Егескендей, бұлар жүріп, жолға шыққан соң бір сағаттан кейін, тағы да Қарабастың желі құтыра соға бастады. Күн қатты суып, тез аяздап кетті. Соған қарамай жол үстінен ауыр қырсық б)гет шықты. Жолда Сарысудың бір жүк машинасы батып жатыр екен. Ішінде адам жоқ, үсті толған )лген қойдың )лексесі. Машина т)рт д)ңгелегімен қар емес, борбас жердің желімдей сұйқылт-сұрғылт лайына батыпты. Жолдың неше алуан пәлесін к)ріп, к)зі қанған дағдылы $утәліп бұл машинаны ұстап жатқан кесір үлкен қырсық екенін алыстан сезіп, бас шайқап, жолдың бұл тұсынан едәуір шеттеп бүйректей бұрылды да, бұл борбасты айналып )тті. Бірақ ілгері жүргенде, жарым километрдей-ақ ұзай бере, машина лық-

лық етті де, жүріп келе жатқан қалпынан ұрып жыққандай солқ етті де, тұрып қалды. Т)рт д)ңгелегімен бірдей лаймиға батыпты. Жерге түскен адамдар және де аяқтары қар астындағы миға кіре-кіре берді. Нағыз оңбаған борбас лайдың )зі боп шықты. Бұл осы атырапта кей-кейде шығып қалатын жердің іріңіндей қара жердің жара жері, іріңді жарасы. Ең әуелгі сезім сондай бір жиреніш болғаны не керек. Кейін сол сәтте Құрманов бұл жақта к)п жүрген тәжірибесі бойынша ендігі жайдың аса қатерге түскенін білдірді. – Құм дейміз, құм ғана ма бұл жақта? Қызылқұм, Қарақұм тәрізді емес. Осы Мойынқұм жағалауының дәл осы қырсығы анық үлкен сордың бірі. К)рші, міне аязда да қатпайды! – деген. – Бәсе, қақап тұрған аяз мынау. Шілде күндей не қылған сұп-сұйық лайсаң. Машина шығу былай тұрсын, )зін мына қырсық түгел сорып кетпесін! – деп, $лім, Қожақмет екеуі батпақтай-батпақтай машинадан шет шығып, зорға дегенде аяқ батпайтын қатаң жер тапты. Шофер мен Құрманов та бұлардың қасына келді. Осыдан біржарым сағат бойында алды-артынан күткен к)лік машиналардан белгі болмады. Машина д)ңгелектері үштен біріндей батып, содан әрі тереңдеген жоқ еді. Аяз шыдататын емес. Мұндай қатты суық соңғы күндерде болған да жоқ еді. Желі бір жағынан бетке мұздаған темір басқандай қарып жалап, әрі күйдіргендей, теріні сыдырғандай апшыны қуырып барады. $лім мен Құрманов біріне-бірі “мұрныңның ұшы ағарды, бетің ағарып барады, уқала!” – десіп, т)рт жолаушы ен дігі аязбен, қабаған иттермен алысқандай, жұлысып беттерін уқаласу, қолдарын ысқылап, денелерін ширықтырып к)реді. Қазір уқалаған бет сәл жылынғандай болады да, енді біразда ағаштай қатайып, сезімінен айрылып бара жатады. Далада тұра алмай, машинаны ықтап тұрайық десе, оның айналасы батпақ. Бұлар халі үлкен қиындыққа түсті. Енді не қыларды ақылдасқанда шофер $утәліп кеңес айтты. – Т)ртеуіміз бірдей осы арада тұрып ұшып қалмайық. Мына $лім ағай, Садық ағай екеуіңіз, – деп Құрмановқа иегін к)теріп, – жаяу жүріп ел іздеңіз. Осы маңда сексеуіл байқалып еді. Біз мына Қожекең екеуміз сексеуіл сындырып әкеп, соны жағып жылынып, жан шақырып отырар-

мыз. Колонна қайда? Содан олар да батып жатыр ғой. Тым құрыса бір трактор жеткізіп к)ріңіздер! – дегенде, Қожақмет те ақыл қосты. – Бағанағы бір әзірде біз жол қасындағы жалғыз үйден )ттік қой. Сол Сарысудың бекеті. Сонда ат та, түйе де бар. $уелі )здерің сонда барып жылыныңдар. Содан к)лігімен колоннаны тауып к)ріңдер! – деген байлау айтты. $лім біраз ойланып тұрып: – Ендеше, $утәліп, сен к)рген сексеуіл қай арада? $уелі соған жетейік. Екеуің емес, т)ртеуміз болып, сексеуіл сындырып осы араға соны жеткізіп к)рейік. С)йтіп, сендерге сенімді жылынатын жағдай жасап, біз кетсек содан кейін кетейік! – деген. Осы байлау болып, т)ртеуі жолдан шығып, бірінің ізін бірі басып, шұбырып оң жақтағы құм белдің орта тұсына қарай тартты. Сол бетінде олар бір сағаттай жүріп, шашырай шыққан жеті-сегіз кәрі сексеуіл селдір тобына жеткен еді. Енді обком секретары, райисполком председателі, шофер деген айырмыс жоқ, бұлардың бәрі бойдағы күштерін, бар қайрат-қажырларын бір білектей қосты да, алғашқы бір сексеуілді әуелі бұтағына т)ртеуі салмақ салып асылып сындырып ап, сол бұтақпен кәрі сексеуілді ұрғылай ырғап басқылап, зорға дегенде сындырып алды. Алғашқы сексеуілді жеңіп алу кейінгі істерін к)п оңайлатты. Сексеуіл атаулының ұрғылай берсе опырылып, сына беретін )згешелігі бұларға қазір аса бір мейірімді жақсылықтай болған-ды. Алғашқы сексеуілді жыққан жерде $лім )зінің үнді зор даусымен сақылдап күліп жіберді. – Қайран, байғұс сексеуіл-ай. (зге ағаштай емес, осындай бір к)ңілшектігің бар-ау. Опырыла кеткенін қарашы! – деп, жолдастарын күлдіре жүрді. – Бәсе, т)рт бірдей азамат кеп мойнына асылған соң қаттылығы неғып шыдасын, мейірімі түсіп кеткенін к)рмейсің бе? – деп, Садық Құрманов қоса әзілдеді. Қожақмет қалған сексеуілдер түрлеріне қарап, алдыңғылардың әзілін ендігі ойындағы есепте қоса соза берді. – (здерінің ақсақалы осы сексеуіл екен. Үлкені бізді қабылдаған соң қалғаны да жақсы қарсалар. Енді осы сексеуілдің )зімен, міне біреу осыған жасы тетелес болу керек, тағы бір кәрісін ұрғылап к)рейік. Сексеуілмен сексеуілді

ұру, тегінде, балтамен қарағайды шапқаннан әлдеқайда оңай. Бұлар сексеуілмен алысып жүріп бет-мұрындарын да ұмытқан жоқ. Аяз ұмыттырмады. $лі де аз уақыт болса жалап, қарып күйдіре береді. Бірақ ұлы денелері сексеуілдермен алысу үстінде жылынып қалған еді. Аз уақытта бұлар т)рт сексеуілді құлатып алды да, соны к)теріп, кейбір алып жүрулеріне ауыр болатын жуантық түбірлерді осы арада қалдырып, әрқайсысы бір-бір сексеуіл арқалап, машинаға қайта келген. Бензин құйып, от тұтатқанда, құрғақ қатты сексеуіл және де мейірленіп жана бастады. Енді машина басында қалатын адамның қамы істелгендей болып еді. Осы шақта $лім байлау айтты. – Жә, енді екеуің осында қаласың! – деп, $утәліп пен Қожақметті үлкен сұрғылт к)зімен к)здеріне қарап барлап )тті. – Азық машинада. Шыдай тұрыңдар, амал жоқ. Тек үсіп қала к)рмеңдер! Біріңнің бетіңді бірің күзете отырыңдар! – дегенде, жас жігіт $утәліп: – Енді бізден уәйім етпеңіздер. Тарта беріңіздер! – деді. Сонымен, $лім мен Садық екеуі әлі де қақап тұрған аяз, қатты қара дауыл астында кейін қарай жол жағалап жаяу тартып кетті. Бұлар жолда бекеттегі жалғыз үйге келгенде, қартаң шал мен науқастау әйелі бар екен. Екі жаяу жолаушының ажарын к)рген үй адамдары шай қайнатып, ыстық шаймен бұлардың беті-бойын жылытты. Енді біразда кеш бата бергенде, осы үйдің түйесін алып, екі жауапты қызметкер сол түйеге мінгесіп, колоннаны іздеп тағы да кейін қарай жол тартты. $лім Отан соғысын Садық сияқты к)п жылдар бойында басынан атқарған. Бұл Балтық теңізінде әскери кемеде қысқы аяздарда әскери флот жауынгері боп к)п істеген. Фин түбегінің қатты желін, суық толқынын, әсіресе қысқы тау-тау мұздарын талай шақтарда жаяу да, к)лікпен де кезген болатын. Бергі уақыттағы жайлы тұрмыс, жылы пәтер, жұмсақ орындық, т)сек, жайлы кабинет бәрінде жүріп-тұрғанда ол бұрынғы шақтың бастан кешкендерін ұмытқан емес-ті. Қайта осы облыста жауапты қызметте істеп жүріп, жазғы ыстықта, қысқы суықта Қарабастың осы қара басқыр сұмдық желінің астында күн-түн демей жүре беретін. (зін анда-санда осындай қиыншылық күйге )з еркімен біраз тастап қоюға әзіргі

қажырлы сау денесімен қажет к)ретін. Қазір түйенің алдына )зі мінді де, қара іңгенді баяғы бала кездегі дағдысы бойынша қос қабырғасына тепеңдеп, кезектеп тепкілей түсіп жиіжиі “атшу-атшу” – деп жіті жүргізіп кетті. Осы күннің кеші батып, түнге айналған шақта ғана ол Садық екеуі отырып қалған жерлерінен жаңа құтылып келе жатқан колоннаға ұшырасқан. Қайтыста түйені кемпір мен шалға алғыспен қоса табыс етіп, енді бар колоннамен алғашқы машина отырған жерге қарай тартқан. $утәліптер қалған жерге тақалғанда, алдыңғы машиналар кешегі күндізгі жеңіл “ГАЗ-69” дан жырақ жерде б)гелді де, бірі артынан бірі отырып қала берді. Сонымен, түн бойы бұл колонналардың айналасында барлық шоферлермен бірге $лім мен Садық тынымсыз ауыр азап бейнетке түсті. Таңға жақын суық дәл 40 градусқа жеткендей анық ақырған сұрапылдың )зі болып еді. Кешеден бергі тоңудың арты $лім мен Садықты қатты қажытқан-ды. Соған қарамай ол екеуі оң жақтағы кешегі сексеуілді тапты. Содан кеше құлатылған, бірақ алуға ауырсынған жуан екі сексеуіл түбін екеуі де иықтарына “ап” десіп к)терісіп алып, енді әлі де айқын жатқан кешегі )здерінің ізімен алда к)рініп тұрған $утәліптің машинасына қарай тартқан-ды. Бұлар машинаға тақап келгенде, алдан, аудан жақтан бір “ГАЗ-69” жүріп келіп, жырақтау тұсқа тоқтаған еді. Соның артында екі трактор келеді екен. Сексеуіл арқалап $утәліптерге $лім мен Садық тақап келгенде, бұлардың алдынан елең-алаңда күліп қарсы шығып тұрған Жарасов тап болды. Оның к)зіне алак)леңкеде $лімнің бет-аузы мүлде қабарып, қарая түсіп, к)кшілденіп үсіп, ісіп кеткендей еді. – Ойпыр-ау, барсыздар ма?! Беттерің үсіп кеткен жоқ па? – деп, Жарасов $лімнің иығынан құшақтап сексеуілді ала беріп еді. $лім қуанып, саңқ етіп үн қатты. – Ой, айналайын, Жарасовпысың? Қайдан ғана жеткен едің? Мұндай керегің, к)мегің қажет шақ болмас тірлікте! – дей берді. Бұлар жайды аңғарысқанда, Жарасовқа $лімнің алдынан баруды және де Карпов түнде бұйрық еткен екен. Сонымен, Жарасов бұлардың жолда батып қалғанын біліп, екі трактормен осы жақтан шығыпты. Енді біразда, таң әбден ата бергенде, бұлардың үстіне таныс самолет “ЯК-12” және келіп т)мендей орағыта берді. Екінші айна-

лып оралғанда машинадан 100 метрдей жерге бір түйіншек тастады. Жарасов барып алғанда, түйіншек ішінде шұжық, сары май бар және хат бар екен. Онда Петро жазған с)з: “Осы жерде обком хатшысы бар болса, тұрған тобыңыз машинадан шеткері елу метрдей шығыңыз!” – депті. Бұлар Петроға $лімнің мұнда бар екенін ұшқыштың )зі тілеген белгіні беріп мәлім етті. Петро содан кейін тағы бір айналды да, қайта ұшып кетті. Ол Жарасовтың және к)мекші тракторлардың $лімдердің алдынан жеткенін анық біліп аңдап кеткен еді. Кеше кеш батқанға дейін ол “Тасты” базасынан бері шығарлық үш тарау жолдың )зге екеуін барлап алған. Ол жақпен керуен жолымен де, дағдылы үлкен жолмен де $лімдер колоннасының шықпағанын түнде Жарасовқа білдірген болатын. Енді $лімдер қайтарлық жалғыз ғана жол осы Сарысудың Құмкентті басып жүретін жолы ғана қалған. Сол себепті Жарасов әдейі осы жолмен алдынан ұшырасамын деген есеппен шыққан еді. Ал Петроны да бүгін ерте Сарбастаудан ұшырған Баскенттен обком секретарын тауып біліп, хабарын тез білдіріңдер деген Карповтың тығыз нұсқауы болатын. Алдан келген тың тракторлар екеуі де аса мығым, әрқайсысы 100 аттық күші бар тракторлар еді. Солар $лім мен Жарасовтың к)зінше бүгін түске дейін барлық 40 машиналы колоннаны осы тұстағы ми бейнеттен талмай жүріп тартып алып шықты. Кей уақыттарда үш жүк машинаны біріне-бірін жалғастырып қойып, тұтасынан сүйреп алып шығып жүрген шақтары да болды. Жарасов осы әрекеттердің бәрінде талмастан жүрген еді. $лім мен Садық бір шақ тоңған, талған күйде алдыңғы шыққан жүк машинаның кабинасында сәл демала отырысып еді. Жарасов оларды әдейі отырғызып кеткен. Бірақ )зі сол жарым күн үздіксіз жағаласқан ауыр бейнет үстінде ылғи жаяу жүріп еді. Енді машиналар к)бі шығып, соңғылары қалғанда аңдаса, оң жақ аяғы бас бақайы тұсында соншалық қатты ауырып қинай бастап еді. Амалсыздан бір машинаның ығында отырып, етігін шешіп к)рсе, сүйелі езіліп қанапты да, аяғының бәрі қанға толып кеткен екен. $утәліп пен Қожақмет және мұның )з шофері Жағыпар үшеуі сексеуілді лапылдатып жағып, аяғын тазартып, $лімдегі азғана аптечканың бинті, йодымен ауру саусақты

аяз астында, қар үстінде сәл тазартып емдеп алып, етікті қайта киген. (зі ақсай жүрсе де, Жарасов соңғы машиналарды батпақ тұтқынынан анықтап құтқарғанды к)ріп алды да, енді $лім мен Садықты )з машинасына отырғызып алып, бар колоннаны бастап, алға қарай тек кеш батарда ғана тартып кетті. Осымен пішен үшін алысқан ойда жоқ ұзақ әлек, қиыншылық соңы аяқталғандай еді. (йткені 40 машинамен тұтас жеткен қалың ш)п Ноян ауданынан үздіксіз жетіп жатқан жемге қосылып, енді екі ауданның да қой баласын аштықтан )лтірместей қамтамасыз еткен еді. $лім мұнда келерден бір күн бұрын Ұзақ ауданына самолетпен Карпов келіп түсіпті. $уелі Ұзынқорғанда болып, содан Есдәулетовті ертіп бүгін ерте шыққан күйде “К)некент” совхозының орталығына келген екен. Сол араға $лім мен Жарасовты, Құрмановтарды шақыртыпты. (зімен бірге ерте келген он бір адамы кеше таңертеңнен бүгін түске дейін екі ауданның к)п отарын, бірнеше совхоздар мен Ноян ауданының колхоздарына шейін аралап қайтыпты. $уелі Карпов солардың хабарын үндемей тыңдап, әкелген ақпарларын қағазға )з қолымен түсіріп отырды. Бұл келгендер ішінде облыстық совхоздар тресінің бастығы, облисполком мен обкомның ауыл шаруа б)лімдерінің орынбасарлары, қарак)л тресінің бастығы, орысша, қазақша екі газеттің тілшілері және Алматы республикалық газетінің тілшілері де бар болатын. Осы адамдардың бәрі де қазір обком үшін қажет болған бір деректі жинасып келді. Қай жерде, қанша мал )лген. Бүгін )ліп жатқан, мал )лтіріп жатқан отарлар бар ма? $лім келгенше Карповтың қолына жиылған дерек бар еді. $уелі Карпов Есдәулетовті с)йлетті. Есдәулетовтің есебі екіұшты боп шықты. Ол )з ауданынан )лген қой саны 5 мың деп еді. Карповтың қолында отырған бүгін жиылған деректер бойынша Ұзақ ауданынан )лген мал саны 11 мыңға жетіпті. Карпов Есдәулетовке тағы бір нәрсені ескертті. – 25 мартқа дейін аудан бойынша 2 мың 500 мал )лген! – деп хабар берген едіңіз. Жаңа маған 5 мың )лді дедіңіз. Ал міне, анығы 11 мың боп отыр. Мұндайлық қайшылық себебі не? Неліктен дәл хабар бере алмайсыз?

Есдәулетов сәл кібіртіктеді де, енді қорқу мен қысылу аралас қалыпта с)йледі. – Нил Петрович, аудан бойынша алты совхоз бар. Соның бесеуінен )лген мал жоқ. Бар шығын осы бір ғана “К)некент” совхозыныкі. Бұлар соңғы он күн ішінде сонша к)п )лтіріп жатыр да. Түн асқан сайын кешегі хабар )тірік боп шығады. Ал )лтіру себебі не екенін осы арада )зіңіздің к)зіңізше бәріміз бірге анықтау қиын емес! – деді. Карпов мақұл да, теріс те деген жоқ және үндеген де жоқ. $лімге қарап, қысқа ғана бір жайды баян етті. – Мен осы келгенде жұттың анық жүзін бетпе-бет ұшырасып к)рмекке келдім. (лген малдың дәлі қанша? Қандай күйде )ліп жатыр? Және сол мал қасындағы бүгінгі жағдай қайсы? Қандай? Соны білмекпін. Бұл – бір. Екінші, осы жұттың себебін білгім келеді. Соған жалғас к)п есіту, к)п әңгімелеу нәтижесінде бір білмегім – осы екі ауданның жұты тек биылғы жылдың қысының соңы ұзап, аязы, желі қатты болып, бораны құтырғандықтан жұтқа ұшырап отыр ма? Яғни март айы қарлы суық болса, келесі жыл да, арғы жыл да осылай )лтіре береміз бе? Жалпы жұтты жеңудің, мүлде жоқ етудің түстік облыста мүмкіншілігі бар ма, жоқ па? Сол жайларды осы жақтағы мал мен адамды )з к)зіммен к)ріп аңдасуға араласпақ болдым. Мен енді мал басындағы жағдайды к)ремін. Менің қасыма мына Есдәулетов, Жарасов екеуі еріп жүрсін. Ерімбетов, сен )зіңнің осыған шейін істеп келген істеріңмен айналыса бер! – деді. $лімді Ноянның малына қайта жіберді. (зге жұрттың бәрін де бас-басына жұмыс тапсырып, үш күннен кейін осы араға жиналып, Карповты тосуын, )зіне ұшырасуын сұрады. Есдәулетов, Жарасов екеуін қасына ертіп алған Карпов жұтқа ұшырап жатқан малды да, шопандарды да к)рмек боп сол сағатта жол тартты. $уелі К)некент жеріне жақын жатқан Ұзақ ауданының “Калинин” совхозына келген. Жол бойы бірнеше шопандарға кездесіп с)йлеседі. “К)некент” совхозының бір отарына келгенде, жасы 67-ге келген ұзын к)к сақалды бір шопан жылап жіберді. – Жәрдем к)рмедік, қайдасыңдар! – дегенді қатты дауыстап Карповқа қарап айтып еді. Карпов Есдәулетовті к)рсетіп:

– Мына кісі келіп жүрген жоқ па? – деп еді, шопан танымай шықты. Осыдан жақын жердегі бір қораға тақай бергенде, азғана ш)пті қораның т)бесіне үйіп салып, қора ішіндегі )зінің жиырма қойына беріп, қора сыртында жатқан совхоз қойына ш)п бермей, аш ұстап отырған жағдай к)рінеді. Осыдан кейін Ноян ауданына ауысқанда Қосай, Жақсымбет, Жетпісбай, Тәжібай, Даубай сияқты шопандар Жарасовты шетінен танып, к)ңілді амандасты. Карпов бір-ақ с)збен “Жарасовты қойшылар біледі екен” деді. Бұл шақта шопандар далада жемді, ш)пті, тұзды да жауып салып, арық малға суды жылытып та беріп, үлкен ретті шаруа істерін істеп жүр екен. Ал “К)некент” совхозының жолда ұшырағандары тек )лген қойларын даладан тасып жүр. Жарасовтан Карпов колхоз малын к)рсетуді сұрап еді. “Қызыләскердің” Шоңқа, Дәулетбек, “Алға” колхозының Құмар, Мәдеш сияқты шопандарының малдары кездесіп еді. Бәріне де жұттан ендігі қалған малды сақтаймыз деген сенім бітіп қалыпты. Карпов )зі с)йлесіп, шопандарға ырзалық айтты. Бұл тұста да Карпов Есдәулетовке: “(з жерлерінде жүрмесе де, мынау Ноян ауданы ақылмен алысқанды аңғартады. Солай емес пе, Есдәулетов!” – деп қояды. Кешке Карпов қонған жерге бұрын Жарасовпен бірге қиындықтарды бастан кешкен Жақсымбет сияқты, Қосай сияқты, анада баспанасыз қалған шопандар Есентаевты ертіп, Карпов қонған үйге келеді. Осы түнде “К)некент” совхозының алауыз-кілауызының бәрі және де сыр береді. Карповтың үстіне сұранып, жеке бір кісі, кейде екі кісі кіреді де: “Жолдас Карпов сіз бе? Айтатын арызымыз бар!” – деседі. Біреуі )з атын жасырып: “Атым Олжабеков, )зім шопанмын” дейді. Шын аты ол емес, Сарманов. Тағы біреуі атын )згертіп: “Мен де шопан – Күшікбаев боламын” дейді. Осының екеуі де орысша білетін, ішкіш, жалаңдаған қу адамдар. Солардың артынан түстері тотыққан, киімдері жүдеу бірнеше кісі және де Карповқа арызым деп, қағаз үстіне қағазды бере береді. Бір сағаттың ішінде Карповқа бір уыс арыз жиналады. Кейбірі орысша, кейі қазақша жазылған. Карпов қасына хатшысын алып отырып, сол арыздарды түнімен, таңертең де оқиды. Бар арыздың жамандағаны $бді Есенов.

Мал қырған жалғыз ғана совхоз “К)некент”. (згелер )лтірген жоқ. Ендеше, бұған айыпты кісі бар. Сол Есенов деседі. Осы арыздарды жіберіп отырған, )здері бұл түнде к)рінбеген Керімбек, Асылбек дейтін ағайынды екі Жанаевтар. Олар Есеновпен қатар соның қайнағасы, совхоздың полеводы болып істейтін Сыпатаевты қоса жамандайды. Директор Есенов соның тіліне ереді. Ал Сыпатаев )зіне артқан жауаптылықты ада қылмайтын, алдамшы қиянаткер, совет шаруашылығын жеп жүрген адам делінеді. Осымен қатар Жарасов пен Есдәулетов және совхоздар тресі бастығынан $бді Есенов жайын Карпов толық естиді. Жанаевтар мен Сыпатаев араз адамдар. Былтыр осы аудан к)лемінде жікшілдік болған. Сонда жік жасаушы райисполком Алманов орнынан алынған. Мыналар екі жақ болып, сол аудан арасында болған жайсыз жағдайды )здерінің жеке бас араздығына сылтау етеді. Анығында, Есдәулетов айтуынша, бұл екі жағының араздығы Есенов алған жас келіншегі Құндыздың себебінен туған болады. Карпов тағы да Қаратау асып, бұл жаққа келіп, күзді күнгідей әйел халінің және де бір дұрыс қауым арасында болмайтын түйінді тартыс жағдайын біліп, ойлап қалады. Ертеңіне Карпов шопандар жатқан жерлердің к)бін және де аралауға кіріседі. Бұл кезде қар кеткен. Бірақ әлі қара суық қатты, қыс ызғары кетіп болған жоқ. Бір шопанның үйіне келіп, Карповтар жаңа ғана босанған әйелді к)реді. Үстінде пальтосы, бас-аяғы қалың киім киген. Бауырында жас бала жатыр. Үйде темір пеш те жоқ, отын да жоқ. Бұған Карпов темір пеш әкелгізіп береді. $йел аты Дәмелі. Ол Карповтың ж)нін біліп, )те орынды наразы с)з с)йлейді. Карпов Есдәулетовтің )зін )з машинасымен жақын жердегі дәрігерге жібереді. Шопандардың осындай жағдайлары Карповты күйініш ойға салады. Енді Қосай, Жақсымбет сияқты қарт шопандармен қатар Медетті алғызып, сонымен әңгімелеседі. Оқу бітірген жастың бұл жағдайда тұруы, ұзақ еңбекке шыдауы мүмкін емес екенін Медет ашып айтады. “Жоғарғы оқуға түсу үшін )ндірістік стаж алу үшін еңбек еттім. Бірақ )зіңіз ойлаңыз, адам қасқыр емес, )зіңіз осында к)рген жағдайда тұрып-жүріп болмайды” дейді. Карпов бұл жайлардың бәрін үндемей түйеді. Қойшыларды к)п

с)йлетеді. (зі ішіндегі ойларын Жарасов пен Есдәулетовке де ашып, шешіп айтпайды. Бұл отарларда пішен тасу үстінде тракторлармен к)п еңбек еткен Егоров, Жұмаділов сияқты екі шофер Медеттің с)здерін қостайды. Осы арада жүрген, осы Сарбастауда уақытша тұрып қалған сахара қыраны пилот Петро да мұндағы тіршіліктің адам жайын ойламайтын топастықпен қалыптасқан тіршілік екенін қатты айтады. Сол бір кеште Карпов к)п-к)п шындықтарды естиді. Ауыртпалықты да ұғынады. “К)некент” совхозының малды к)п )лтіріп отырған себе бін де осы адамдар к)лденеңнен әділ оймен, қатты сынмен шыншыл жастар боп жақсы ашады. Мұның к)бі жіктің себебінен. Жіктің бір жағы Есдәулетовтің )зінде деп бұрын осы арадан кеткен райисполком Тоқбаев Есдәулетовті айыптайтын. Бүгін Сыпатаев пен Жанаевтар кесірі малға тиді. Қандай сұмдық, сорақы жайлар. Бір ойлап қараса, бүгін қырылып отырған он бір мың Ұзақ ауданының қарак)л қойының себепшісі, түп себепшісі жазықсыз жас әйел Құндыз. Ол )зінің сүйген, )зіне тең адамы $бдіге тиген. Карповтың артынан соңғы бір кеште іздеп келген $лім Ерімбетов осы жайдан екеуден-екеу оңаша с)йлескенде к)п күйді ірікпей баяндаған. $лім )зі бұл кезде шопандар арасында айға жуық жүріп, үлкен )мір )ткелінен )ткендей. Қазір даусы қарлығыңқырап жуандаған, қолы-беті қап-қара боп тотыққан. Жұқа сұлу ерні жарыла түскен. Жарасов та сондай. Айдан аса жүріп, неше түрлі бейнет кешкен. Осы жағдайда әрі ел танып, құмды біліп, шыныққанына, шопан )мірінің бар бейнетін бірге танығанына )зі дән ырза. Бір шақта бұлар Карповтың сұрауы бойынша далада сексеуіл шоғының жанында тоңып, қатып жан шақырған жайларын күле отырып баяндасады. Осы екі жас басшы қызметкердің екеуінің де )мірі бұларды бір алуан жақсы әзірлеген тәрізді. Екеуінің де )мірбаянында Отан соғысы жылдарының тәжірибесі барлығы Карповқа бұларды к)п жақындатты. Карпов осы жолда к)ргендерінің бәрін әзірше сыртына с)йлеп те, байлау етіп те шығарған жоқ. Енді күн жылынып, қар тегіс кетіп, малдың к)бі жұт құрығынан құтылғандай

шақ еді. Ең соңғы күндердің деректерін тағы да жиғызып ап, )зімен келген он бір қызметкерді шопандар арасында күн әбден жылынғанша жүріңдер деп қалдырды да, $лім мен Жарасовты алып, )зі Петроның самолетімен Қаратау асып ұшып, Ноян ауданының орталығына түскен еді. БЕСІНШІ ТАРАУ Түстіктің к)ктемі бір сәтте дулап шыққан гүлдерімен, неше иісті сан алуан ш)птерімен Айсұлудың кішкене бақшалы қорасын да жадыратып, безендіріп келеді. Ең алғаш гүлдеген )рік ақшыл-қызғылт гүлдерін биыл к)п т)гіпті. Қатардағы шабдалы, нәк, алма ағаштары жиі бүрлері б)ртіп қабара түсіп, жақын шақта кейі жапырақ, кейі гүлдер к)ріктерін дүниеге жас күлкісіндей ашқалы тұр. Қара топырақ сызат салқын қалпын таңертең әлі кетірген жоқ. Айсұлудың жеңіл жұқа, үшкір тұмсық к)кшіл туфлиінің табаны астында сол қара топырақты жарып, қаулай шығып келе жатқан бұл бақтың жылдағы ұсақ бедесі, райграсы, жауылшасы мыңдаған к)здермен т)меннен Айсұлуға біз де келеміз дегендей. Айсұлу қолына қалың кітабын бүктеп ашқан қалпында оқудан сәл к)з тайдырып, бет бұрып, басын енді біраз жоғары к)теріп, )зі түбінде отырған )рік ағашының гүлдеріне ұзақ қадалып, үнсіз қарап қапты. Сол шақта ақк)к тартқан бетінен, әсіресе таңертеңгі к)леңкемен аппақ мойын к)кшілденіп тұрған қалпына, шалқайған екі к)зінен аққан жастар тамып жылжи ағады. Айсұлу тағы да бүгінгі таңда ерте тұрып, гүлдеген )рік түбінде дәл былтырғы осы күнді есіне алып отыр. Бұл )зінің астына аласа орындық қойып, қолына кітап алып жайғаса бергенде, Арман ұйқыдан жаңа тұрған қалпында жеңіл басып жүгіріңкірей келіп, Айсұлудың аяғына шынтағын қоя жантая кеткен. Шалқасынан жатып алып, осылай )рік гүлдерін жерде жатып таңдана қарайтын да: “Мозаика, гүл мозаикадан құралған аспан, кең, мол, жақсы иісті, мейірлі аспан”, – деп кәдімгі сезімтал, шабыты бар жандай, Айсұлу бұрын естімеген қуантарлық сүйкімді үндер қатып, сырлар ашып еді. К)ктемнің к)ркін сүйген, алғаш соны сезіне,

рақаттана шерленген шабытты бала жүрек, балауса жан демін аңғартқан-ды. Қыс бойы үйден шықпаған, ана қасынан ертелі-кеш ұзамай бір ғана уайым, шер соңында ерікті тұтқын боп қалған Айсұлу бұл шақта )згеше жүдеген. Былтырғы күздің ақ жүзін сарғыш қоңырқай тартқызған тотығынан бұл күнде ешбір рең-ажар жоқ. Оның орнына саусақтарына шейін аппақ боп сүйірленген. Кең, шолақ жеңді кофтадан к)рінген білегі жұмыр емес, сәл жұқалау д)ңгелей біткен қалпында болар-болмас қызғылт аппақ. Маңдайы, бетиегі, тамақ-мойны қазір тегіс, тұтас, бірақ аппақ, үлбіреген жүдеулікте. Осы шақта қырлы мұрнының үстіне созыла түскен түп-түзу жіңішке ақ сәуле маңдайы мен иегіне де мрамор реңіндей жұмсақ қана ақшыл сәуле бітірген. Бетінде осы бақтың жазғы алмасы реңіндей сәл ғана білінген ұлпа жұқа қызғылт рең бар. К)зінің астындағы к)леңке к)кшіл қою тарта түскен. Шалқайған жүзін енді т)мен игенде, ұзынша сұрғылт-сарғыш нұрлы к)здері үлкен нұр шырағын жандыра т)ңкеріледі. Бұл к)здер, мынау к)кшіл к)леңке, қадірлі әзиз жас жанның жанына түскен ұзақ ауыр дерттің ізі сол жан к)зіндей. Ашық қарайды. Салқындаған, азап шеккен, сол азаптан ой түскен мұң нұрын )з шұғыласындай таратады. Мұңлы, нұрлы шұғыла. Шекесінің жұп-жұқа терісі жіп-жіңішке боп бұрала түскен к)к тамырдың екі ғана сызықтарын жасыра алмайды. (згермегенде қызғылт-қара, кей тұсы қызғылт алтын тәрізді б)лекше рең беретін, қою, қалың ұзын бұрымдары )згермеген. К)птен бергі Айсұлудың мерзімі бойынша екі тал жуан бұрымының бір талы оң иығынан үлкендеу әдемі қызғылт құлағының жарымын баса, иығы мен т)сінен аса т)мен құлап, қолынан да әрі асып, отырған кішкене орындықтың қатарына барып ұшығы к)рінбей кетіп жатыр. Таңертеңгі асқа Айсұлуды үйден дауыстап бірнеше рет шақырған Нұрбүбі енді есіктен бері шығып, бақшаға қарап еді. Алғаш гүлдеген )ріктің түбінде былтыр осылай Айсұлу қасында Арман боп екеуі бірдей тамашалап, )з бақтарына )здері сүйсініп отырған бір шақтарды Нұрбүбі де тани кетті. Оның жұқа желек астындағы самай шаштарына биыл бурыл к)п араласқан. Ақ сұр тартқан ашаң жүзі маңдайында, екі ұртында, к)з айналасында әлденеше тың әжімдер жиыпты.

Айсұлудың қасына үнсіз келгенде, қызының бетінде аққан жастың сәл білінген сорасын к)рді. – Айналдым жаным!.. Жан тірегім, ендігі жалғыз шырағым... – деп, Айсұлудың басын құшақтап, жаңағы жас сорасынан сүйіп-сүйіп алды. – Апа-ай, біз былтыр осы шақта, дәл осы күні қандай бақытты едік! – дегенде, к)зінен кесек-кесек тамшылар жерге тамып-тамып кетті. Шешесімен қатар күрсінді де, енді тұрып, үнсіз басып үйге кетті. Тегінде, бұл екеуі Арман ж)ніндегі іштің сырын, жан с)зін бір-біріне к)п айтыспайтын. Екеуі бірін-бірі аяғаннан да айтыспайды. Нұрбүбі к)п уақытқа шейін Айсұлудың саушылығынан қауіп қып қорқып жүрді. Күндіз ол сарылып, қабағы түсіп, к)бінше үнсіз жылай беретін. Ас атаулыны ж)ндеп ішпейді. Түн баласында да )зі оянған шақтарда Нұрбүбі Айсұлудың ақырын, ұзақ күрсініп жатқан шақтарын іштей қинала, уайым ете аңғара жүреді. Шешесі ж)нінде Айсұлу да дәл осындай күйлерді күн сайын аңғарумен, бағумен болатын. Сондықтан екеуінің де қайғысы кейде құпия, тереңдеп ішке түсіп кеткен ұзақ сары ауру, зәр ішкендей аяусыз қатал қасірет болған-ды. Айсұлу үйден шықпайды. Барса баратыны тек осы әулінің ішіндегі әр ағаштың түбі. Дарбаза алдына шығудан ол мүлде үркеді. Сол жерде жаны аяулы Арманы ауыр, қатал машина астына басылған. Ол ара жап-жақын жерде тұрған жау жер, ажал жері сияқты. Ойласа, үйде отырып та жүрегі үркеді, жаны шошиды. Не деген сұмдық. Арманның кішкентай күнінен, ең алғаш аяғын апыл-тапыл басқан шағынан шаңдата, жүгіре ойнап жүрген )з жері, туған үйі, туғызған бесігі қасында қара жер қаттылық етіп, ажалына жетті. Ауыр машина д)ңгелегі басқанда, туған жер болып ол неге мейір бермеді, бейіл бермеді, жұмсақтық етпеді. Суынады Айсұлу жүрегі. Сол дарбаза алдын ойласа, қабағы түйіліп, есінен шығарғысы келеді. Соның орайына анасынан жасыра Арманның кітаптарын жиі аударыстырады. Оның қолымен жазылған дәптерлерді бетіне басады. Кей қағаздарын к)з жасымен сулайды. Қол жазуы соншалық ұқыпты, сұлу шығатын Арманның дәптерлерінде қаламмен, қарындашпен

жазылған беттердің бәрі де оның жас жүрегінің жаңа талап іздену, )суінің айқын жақсы саты-сатылары еді. Кітаптарды бетіне басып, үн шықпай тұншыққандай сілейіп қалады. Бұл жайларды шешесі ауыз үйде ас әзірлеуде жүрген шақта істеуші еді. Дәл осындай Нұрбүбі де ендігі қалған жалғыз Айсұлудан жан азабын жасырады. Ол Арманның жамылған к)рпесін күнде б)лек ұстайды. $р күні әр жерге қояды. Оның жастығының тысын да )згертпейді. Соңғы күндердегі Арманның иісі айықпай сақталып қалған болады да, жастанбай, оңаша шақта бетіне, кеудесіне басып, кейде бүк түсіп к)рпе мен жастықты құшақтап, ашаң тартып жүдеген иықтарын дір-дір еткізіп, бүктеліп қалады. Ауыр қайғы, жетімдік қасіретінің салмағымен жаншылып бүктелгендей. Тек қана соңғы 20 күн ішінде Айсұлу Арманның кітаптарын ақтара жүріп, енді кітап оқуға ауысты. Қазіргі қалған қанаты, сыңар қанаты, жалғызы – қызы да, ұлы да )зі болған, бары болған Айсұлу кітапқа қарағанда, сыртқа шығарып сыр білдірмей, с)з етпей Нұрбүбі іштен шүкіршілік етеді. Бүгін шайдан кейін осы үйдің ендігі аға досы қартаң Таңат келіп кірді де, жиналмаған дастарқан шетінен отырып ақырын амандасты да, )зінің дағдысы бойынша Арманға арнап құран оқып, жалғыз )зі бет сипады. Құранды күбірлеп іштен оқитын. Осы сәтте Таңат амалсыз мәлімдеп, жайсыз хабар әкелді. – Сот болады дейді. Жақында сот деп жатыр. – Нұрбүбі жаудың жайынан шыққан хабарды тіксініп, сескенгендей ести сала ызалы үн қатты. – Үкімі бола ма?.. Сыбағасын ала ма?! Не деседі? – Сыбағасы )лім ғой, доңыздың... Бірақ со бомай ма дейім!.. – Неге?.. – Қайдам!. Толайым тегі, шоферді мықтап жазалап, анау қара беттің )зін жеңіл жазаға бұйыра ма деседі. – Неге олай болады?.. Айып сонда емес пе?! – Сонда болса да, соттың тілін кім білген, мүлде. Астыртын не жүрмей жатыр дейсің! – Не жүреді? Не айтасыз?

– О қудың жақынынан к)п неме жоқ екен ғой. Ағасы, нағашысы, аталасы, жерлесі де сотыңның астынан ит жүгіртіп, үстінен құс ұшыратын к)рінеді. Осы кім аманын білмеймін, пыркорол, сәдуәтіл, сот, тіпті анау арық-тоған жүргізу СМУ басы Бейсен, тағы басқа ауданның мен білмейтін кәпіратів сияқты толып жатқан кеңсесінің бәрі жең ұшынан жалғаса ма, білмеймін. Біз білеміз бе? Жең ұшынан жалғасып, тұмсық түйістіре бере ұғысып қоймай ма, түге! Ақыры, қысқасы, сол сұмға жазаны жеңілейткелі бара ма деп к)ңіліме к)п түйткіл кіріп қалды, келін. Анасынан бұрын Айсұлу үркіп сілкігендей болды. (зіне де, анасына да оқыс ойда жоқтай ашу ажар бітті. – Ағеке. (Ол Таңатты Ағеке деуші еді.) – Солай деп жалт бұрылып, Таңаттың екі ұрты солған жүзіне жасқа толы к)зімен кадалып қарап қалды. – Арман үшін кім алысады? Сіз бен біз болмасақ, кім жоқтайды Арманды!.. $рі Арманның к)зін жойып, әрі жеп-жеңіл құтылмақ па жауыз! Алысыңыз, Ағеке, ізденіңіз!.. – Қаяққа барып, кімнен ізденейін? Айтпадым ба жаңағы бар кеңсесін. – Жо, бары ол емес. Шын әділет табатын жерге барыңыз. – Барайын... Бармай кәйтейін. Кеуліңде отырғаның кім? Айтшы, тегі, соны маған. – Райкомға, партияға!.. Райкомның бірінші секретарына барыңыз. – Мен партияда жоқпын ғой, тегі. – Ол есеп емес, Ағеке. Партия жұрттың бәрін тыңдайды. Сіздей колхозшыны, біздей колхозшы жылауларды алдымен тыңдайды. Соған барып, жаңағы естіп жүрген с)зіңіздің бәрін түгін қалдырмай айтып шығыңыз. Біз ізденеміз, біз алысамыз Арман үшін. Мен де, апам да алысады. Айтыңыз, бізді де шақыртып сұрасын. Нұрбүбі де Айсұлудың с)зін түгел құптап, )тінішін қоса айтты. Таңат осымен енді бүгін райком секретарына бармақ боп Алтынсайға беттеді. Таңат райком секретарының таңертең ерте жұмысқа келетін кезін біліп, кеңсе алдынан тосқан еді. Ауданның к)п колхозшыларын түгелге жақын білетін бірінші секре-

тарь К)лбаев Мұхит Таңатпен жақсы амандасып, шаруасы барын білген соң, )зімен кабинетіне ере кіргізді. Үлкен, сұлу, ажарлы қара к)зді, қою қасты, қоңыр сұрғылт жүзді Мұхит сұлу жігіт болатын. Шашты аласа алғызып, баса тараған, таңертең жылтыр ажары кетпеген, сулап тараған белгі бар. Қалыңдау ерні баяу қозғалып, Мұхит ақырын ғана ж)н сұрады. “Шаруаңыз не еді?” – Шаруам )з жайым емес, – деп, Таңат Мұхит к)рсеткен қарсы орындықтың шетіне обиыңқырап отырды. Столды қолымен сипалап, к)зін Мұхиттың жүзіне түйіле қаратып, басын еңкіш салып, қабақ астынан сүзіңкірей қарап с)йледі. – Кеулімде сізге келем дегем жоқ еді мүлдем. Бірақ келмеске болмай да қалды. (зіңе айтпай, қаяққа барам. – Айтыңыз, маған айтыңыз! – деген Мұхит папкасынан бүгін тексеретін, обкомға жіберетін бір есептерді алдына салып қиғаштай, соған қарай отырған еді. – Айтам ғой, шаруам )зімдікі емес, – деп тағы да кібіртіктеп, қалай бастарын біле алмай отырған Таңат ұзын бойымен иіліп к)теріліп, ырғала берді. Содан кейін барып жайды баян ете бастап еді. – Естіп жатқан боларсың. (лтіріп кетпеді ме сонда. $лгі Нұрбүбі дейтін жесір әйелдің Арман дейтін жалғыз ұлын. Естіп пе едіңіз? – Сонау күздегі оқиға ма? Шетін естігенім бар еді. Оны )лтіргендердің екеуі де тұтқында отыр ғой. Жұмысы сотта емес пе еді? – Бәсе, міне, біледі екесіз ғой. Соттасы сотта, жақында үкімі де болады дейді. Бірақ естіп жатқан сыбысқа, апқашты с)зге қарағанда, )лтіруші бұзықты жеңіл жазаға сая ма деген лақап тарап тұр. Кінәнің к)бін шоферға аударып, қанішер жауыздың )зі аз жаза алып, оңай босайтын аңғары бар дейді мүлдем. – Бұл айтып отырғаныңыз жай к)шенің алыпқашты с)зі емес пе, ақсақал? Сот болған жоқ, үкім айтылған жоқ. Алдын ала )здерің оңайды ұйғарып жүргендерің мақұл ма?! Ойлаңызшы, қазір “сен жеңіл үкім айтасың-ау” деп сотқа бірдеме деуге біздің – к)лденең жұрттың күн бұрын қандай қақымыз бар! (зіңіз ойлаңызшы! – деп, біраз үнсіз тоқырап қалған Таңатқа Мұхит бар шынымен ойлана және ой сала ұзақ қарады. Таңат, тегі, с)зге және мұндай ырғасуға олақ адам бо-

латын. Секретарьдың с)зін )з ішінен мүлде дұрыс к)рді. Бірақ Айсұлудың қатты қадағалап, бұрын Таңат білмеген салмақты, күшті талап танытып с)йлеген, )зіне үміт артқан аппақ боп деміге, тұтана с)йлеген с)здері есіне қайта түсті де, секретарьға бұрын әзірлеп алған ең салмақты деген с)зін жаңа есіне алды. – Үкім айтылған жоқ. Бірақ үкім айтылып қалған соң қайту да жоқ. Жаңағы мен айтқан күдік бойынша қылмыстыға жаза жеңіл кесіліп қалса, оның артын түзеу оңай бола ма, жолдас Мұхит. Мен сол үшін баласы мен бауыры )лген, қан-қаза к)рген, бүгін қан жылап отырған колхозшы сорлы әйелдер )тінішін әкеп отырмын ғой, сізге. Олар да, мен де жаңағыны естуіміз хақ. (зіңізге де, райкомға да, пыркорол мен сотқа алдын ала ескертіп қойсаңыз, кейінгі арты жеңіл болмас па! Мұхит әуелі “соттың ісіне араласу заңға сыймайды. Жол да жоқ” деген сияқты с)зді айтуға бір оқталды да, оны мынадай бар шынын әкеліп отырған, айласы, амалы жоқ таза к)- ңіл колхозшымен арбасқандай, немесе оны алдандырғандай айта салуды лайық к)рмеді. Енді қайта біраз ойланып отырды да, )зі үшін де, Таңат үшін де тиянақты байлау айтты. – Жарайды, мен бұл жайды ескерейін, с)йлесейін. Келіп еске салсаңыз теріс емес. Қайта дұрыс болған. Осы с)збен Таңаттың шаруасы бітті де, кетіп қалды. Райком секретары кейін аудан прокуроры Саматовты шақырып алып, бұл жайдан с)йлескенде, прокурор к)п нәрсені баяндады. Ол бұл іспен мейлінше мол да толық таныс тәрізді. Ең алдымен Саматов іс ж)нінде аудан соты Бекбаевпен және тергеушімен )з басы жүзбе-жүз с)йлесіп алғанын айтты. Қазір оның баяндауында райком секретары Мұхит )зі бұрын мүлде естіп білмеген жайларды ұғынды. Саматовтың айтуынша, бұл оқиға Нұрбүбі мен Айсұлудың, Таңаттың білген-к)рген, бастан кешкен шындығынан, дәл халінен мүлде басқарақ, )згеше шытырман жайлар күйіне ауысқан еді. Болымсыз шынға ұқсаған сыртқы бір деректер болса, соның бәрін болымсыздан, титімдейден жамап-жасқап, шеберлеп айлалап құрап, )зінше желісі бір шындық болмыстың суреті жасалыпты. Саматов бұл жайларды қабақ түйе томсара отырып, толық бетті, бұғақты келген үлкен басын Мұхитқа тақай

түсіп, әдейілеп сыр б)ліскен кісі қалпында баяндады. Мұның айтуынша, Сағит пен Айсұлу арасы тату жастардың оңаша келіскен сыры болады екен. Бірге )скен, к)рісіп жүрген жастар болған соң кейде тату жүріп, кейде шәлкемшалыс келісіп ұрысып та қалады екен. Бірақ сонда да жақындарының үйінде және түн ішінде оңаша ұшырасулары болады екен. Былтыр жазда осы Алтынсайдың )зінде де бір кеште ұшырасып, артынан )кпелесіп қалысыпты. Содан кейін Сағит хат жазады екен, кешірім сұрайтын к)рінеді. Бір емес, талай хат жазады. Бір хатында реніштері үшін кешірім сұрайды, қайтадан татулықты тілейді. Қыз қарсы болмаған тәрізді. Бұған )кпе де, қарсылық та айтпайды. Сағит кешкен екен деп ойлайды. Содан кейін ол )зінің алмақ болған ниетін Айсұлуға тағы жазады. Қыз бұған да қарсылық білдірмейді. Содан кейін Сағит шешесі, інісі білсе, қарсылық етер деп ойлайды да, бір түні алып қашпақ болады. Мұнысы, әрине, ақымақтығы. Бірақ осы күнгі жастарда кейде әке-шешеге ақыл салмай сүйісу мен тиісу бола беретіні бар ғой. Соған салады да, “пәлен түнде барып сені алып кетемін” деп хат жазады. Қыздан тағы да жауап болмайды. Қарсылық с)з де болмайды. Тегі, қыз к)нген болу керек. Сонымен, барып түнде екеуі машинаға мінгелі келе жатқанда, бауыры оянады да, т)белес салады. Сағиттың мұрнын қанатып, )лімші қып қояды. Содан қашып, қыздан да айрылып, )здері құтылғанға мәз болып шоферге “бас, тарт!” дейді. Ал қыздың бауыры бұлардың машинасына жабысып есікті ашамын деп, рульге жабысамын деп жағаласа береді. Машина жүріп кетеді. Жүк машинасының кабинасында отырған кісі арттағыны байқай ма, жүріп кеткен кабинаға, бортқа қақтығады да, арпалысып жүрген қыздың бауыры )здігінен қағылып-жығылып машинаның астына түсіп қалады. Міне, қазір к)п куәларды сұрастырып, тіпті почтадан Сағиттың қызға жазған хаттарының санына шейін нақтылап түгендеп алдық. Жаңағы айтқанның бәрі рас. Сол Сағиттың дегенінше дәл боп шықты. Ал мұны бұзық екен; ықтиярына қарсы тартып алам деп барыпты, үйдің ішін сабапты. Жігітті ұрып жығып, машинаның астына тастап, әрі бастырып )тіпті деп, осында әуелде милиция, одан кейін комсомол шаң-шу к)терейін деп еді, біз де соған басында к)п мән беріп, қатты

бастап ек, бірақ заңның аты заң, қылмыстың түрі қылмыс, айыптан айыптың, қылмыстан қылмыстың анықтай, ақтара келгенде айырмасы к)п боп шығатыны белгілі ғой. Сырты, дақпырты мүлде басқа болғанмен, бүгінгі сот қолындағы анықталып, екшеліп отырған қорытынды шындық осылай. Сізге )зім де кеп, болатын соттың жайын бір ескертемін дегем. Қысқасы, біз бұл істі ескерусіз тастағамыз жоқ, Қадала қарап, қатты бағып жүрген ісіміз. Бар жайы заң бойынша, лайығынша болады. Шығып кеткен кісі жоқ. Адам )лгені анық. Себепші болған кісілер қамақта. Үкімді халық соты халық алдында бар жайды жарыққа салып әшкерелеп отырып кеседі. Бұл тұста бір әлдеқалай лайықсыз нәрсе, сотқа, жұртшылыққа жайсыз тиер жағдаят болады деп ойламаймын деген. Мұхит бұл жайларды үнсіз тыңдау үстінде прокурордың жүзіне ойлана барлай қарап отырып еді. Ысылған, тәжірибелі жасамыс адам прокурор заң ж)німен ресми түрде бұл жайды бағалағаннан, талдағаннан басқа сыр аңғартқан жоқ. Бұдан естіген с)з бұндайлық жаңағы Таңат әкелген с)зден, жылаулар, үй ішінің күйікті )тініші тағы бір алуан. Бірақ заң сезіммен үнемі үйлесе бермейді. Туған жандардың күйігі мен ызасы заң алдында баланың жылағанындай жеңіл салмақты боп кететін орындар к)п. Мұхит сонда да )з ішінде жылаған жетімдер жағын к)бірек ойға алып, солай бейімдей отыр еді. – Кісі )лімі ойын емес. $кесі Отан соғысында қаза болған бала жастың )лімі қандай жанға болса да қатты батпай қоя алмайды. Жылаулар шеше үні партия мен үкіметтің жауапты қамқорлығында. $рі адам )лтіріп, әрі оңай құтылып кетті деген с)з, тегінде, қай ауызбен айтылса да, айналаға к)п күдік қалдыратын, сотқа да, прокурорға да оңай салмақ салмайтын жайлар. Аса жауапты, армен қарайтын жайлар. Осыны мен саған )згеше ескертемін. Іс сендердің қолыңда. Бірақ қадалушы к)з халықтың к)зі болады. Бұл естеріңде болсын?!. (зі білген, ұғынған дәрежесінде райком секретары арылып та с)йледі. Бар шынын да айтты. Және прокурордың ішінде басқа бір астарлы мінез, әлдеқалай қалтқылар, түйін жайлар бар шығар деп аңдаған да, ойланған да жоқ. Райкомның алдынан прокурор )тіліп алған соң, жұрт ау-

зында жүрген сыбыс хабар анықтала берді. Енді соттың күні келді. Нұрбүбі, Айсұлу, Таңат үшеуі ғана емес, бұлардың колхозынан к)п жастар, кейбір үлкендер де аудандық сот кеңсесіне мол келіпті. $рине, әсіресе залдың алдыңғы жағын, орта тұсын, екі бүйірін керней келген Айсұлу білмейтін адамдар к)п. Мұның бәрі Сағит жағының неше алуан топтары. Нұрбүбі мен Айсұлу білмеген, Таңат та к)п сезбеген осы сот сағатының күнінің алдында талай күндер бойында құралған шытырман, қым-қуыт жайлар болатын. Сан ауыздар Айсұлу мен Сағит аттарын талай толқытып, жүз саққа соқтырып, толғаған-ды. Сол қатарда бүгін мынау сот залында ең алдыңғы қатарда отырған Сағиттың ағасы жуан шұбар $білмәжін, оның киініп келген нұрлы семіз әйелі $сел бір )зі емес, айналасында әр алуан туыстарды Сағитқа тілеулес, арқа тірек ете келіп отыр. Сондайдың бірі – анау отырған ашаң, арық жүзді, бет сүйегі шошайған, ұрты солған, үшкірлеу мұрны жылтырай сойдиған Бейсен дейтін осы ауданға белгілі, аса белгілі шаруа орны СМУ-дың бастығы. Ол Сағитқа нағашы есепті. (зі арық-канал жүргізетін СМУдың бастығы болғандықтан, бүкіл бір аудан ғана емес, к)рші аудандардың да к)п шаруа орындары бұған байланысты, байланысты ғана емес, жалынышты болатыны да бар. Ауданды жерде не қымбат – құрылыс ағашы қымбат, шифер қымбат. $рбір шеге, әйнек, темір шатыр, цемент дегендерде ұшы-қиыры бар ма?! Ал мынау барлық )сімдік-)німдік дүниесі тек дана арық пен каналға, әр алуан плотинаға нық байланған аудандарда құрылыс үлкені осы СМУ-дың қолында. Ол Бейсеннің қолында деген с)з. Ауданда райпотребсоюз Сағиттың туған ағасы $білмәжін болса, нағашысы Бейсен болса, оның жерлесі аудан соты Бекбаев $діл болса, ол да Сағиттың, $білмәжіннің аталасы боп шықты. Ал прокурор Бейсенмен жерлес адамдар екен. Бұл аудан бұл облыстыкі болмағанмен, осы ауданда ұшырасқаннан бері аралары аса тату болатын. (зінен )зі осындай тордай тоқылып, қат-қаттап тұрған шақта неше алуан жіңішкелеу, жез қармақтау сыбыр-сыбыр күбіркүйбең жаңағы аталған адамдардың араларындағы )з-)зінен амалсыз туатын халдер болды. Тоқылған тордай болып тоқайласқан “жағдаят” деп ата-

латын күйлер бір шетін райкомға прокурор тілімен апарып аңдатты. Тағы бір шетін соттың )з ақылдасу, ойласу ретіндегі талабы деп аталып, райисполкомға $шкенге де мәлім етілді. Осымен бүгінгі істі жүргізіп отырған судья Бекбаев $діл дәл осы сағаттағы мәжілістің алдындағы астарлы шарттардың бәр-бәрінен болашақ сот үкімін жақ игендей иіп, орап, сақтықпен де, шеберлікпен және есепқор айлакерлікпен орап, шырмап, баппен әкелген-ді. Тергеу үстінде Нұрбүбі мен Айсұлу жылап, жасып, ұяңдық та істеген жоқ. Біріне-бірі бұл ж)нде арнаулы с)з айтыспаса да, Арман үшін бар күшін, жан күшін жиғандай түршігіп, қатуланып айтып қалу, талап қойып, қадалып айту екеуінің де мінезіне айналды. Сағиттың шашы бұрынғыдай шашылып будыраған. (ңі бірнеше ай бойы к)леңкеде отырғаннан тотығынан айрылып, бірыңғай қара сұр тартқан. Бірақ жүдемепті. Ісінгендей қырыс қабақты бітік к)здерін Айсұлудың нұр жүзінен алмайды. Басқа дүниеге қарамайды. Сот сұрағына жауап берген шақ қана болмаса, соның да әредігін тауып, бар тергеу бойындағыдай “к)рейін де )лейін” деген тәрізді Айсұлудан бет бұрмай қойды. Айсұлу оған қараған жоқ. Жиреніші ішінде шала бүркелген оттай лаулай түсіп басылады да, )з-)зінен “қарама жүзіме, жүзіқара, не бетіңмен қарайсың!” дегендей түршіге береді. Сонан сайын Сағитқа ашулы жауаптарын ұдайы қатты қадады. Бірақ тергеу үстінде сот пен бір заседатель, Алтынсайдан келген кәсіподақ адамы қартаң қазақ шала оқыған кескіні бар аласа бойлы, әжімді маңдайын к)п тыжыртып, Айсұлуға бір сұрақтарды кезектеп бере берісті. Ол сұрақтары: – Сіз мына айыпкер Сағиттан анау белгілі кештен бұрын хат алдыңыз ба? – деп бір сұрады. – Қанша хат алдыңыз? Почта арқылы алдыңыз ба, кісі арқылы алдыңыз ба? Дәл келетін күні хат алдыңыз ба? – деп те сұрады. Ғажап, Таңаттың қайран қалғаны судья мен жаңағы заседательдің осы үсті-үстіне берген сұрақтарының бәріне: “Жоқ, алғам жоқ” деудің орнына Айсұлу ұдайы хаттың келгенін айтып жауап қатып отырды. Сол жайға Айсұлудың мойындауы $білмәжінді, Бейсенді және солар маңындағы к)п әйел-еркектерді к)ңілдендіріп, к)теріп жібергендей. Зал ішінде сыбыр-күбір, кейбір қысылған күлкі реңі кірген

жүздермен қатар т)рде отырған сот адамдарының бәрінде бірдей аңғарылды. Бірақ Айсұлу хаттарының келгендерін айтумен бірге, енді анық, қатты түршіге тұрып саңқ етіп кесіп тұрып с)йледі. – Рас, хаттар келетін. Бірақ мен бір хатты да оқымай, алысымен жыртып-жыртып тастайтұғым. Алғашқы хатын да, соңғы хатын да оқымастан жыртып-жыртып лақтырып тастайтұғым. Мен білмеймін, маған жат және алдында жаулық істеген, менен аулақ жүр дегемін де, жазда қолыма пышақ салған, жыртқыш адам болған соң мен оны )з )мірімдегі ең жек к)рген, ең жиренішті дұшпаным деп білетінмін. Одан хат алуды )зіме айып санар едім. Хатын оқуды қылмыс деп білер едім. Сондықтан да жыртатынмын. – “Неге жыртасың, жау болса да не айтқанын, қандай жаулық ойлап жүргенін білуге тырыспадың ба? Қолға алған хат болған соң, оны ашпайтын кісі бола ма? Ашса, бірер жолын болса да оқымай ма! Мүлде оқымадым дегенің ақылға сыя ма, шындыққа жата ма?” – деп, судья мен жаңағы заседатель тақымдаған сайын Айсұлудың жинастырып, түйіліп тұрып берген барынша шын, барынша дәл, әділ жауабы жаңағы еді. Ал Сағит )з жауабында бір-ақ нәрсені қайталай берді. – Мен әуелгі хаттарымда жазғы істегенім ішкілік үстінде істеп қалған қателігімді “кешір”, “кешіре г)р” деп бес хат жаздым. Содан кейін жауап болмаған соң мен кешірді деп ойладым. Шынында, бұл )зінің жаратылысындағы қыңыртопастығы адам арасының қарым-қатынасын мүлде тұрпайы ойлайтын, )мір бойғы үстірт дүңктігі бойынша солай деп ойлағаны да рас-ты. Бұл тұста ол соттың жетектеуі бойынша қалған жауаптарын жаңағыға тіркеп сабақтап, )зінше заңды бір іс бастағанға ұқсап с)йледі. – Кешірді деп ойладым да, баяғы алғаш к)ргеннен ойлаған байлауымды, талабымды айтып )тініп, тағы да үш хат жаздым. Ол хаттарда “маған ти” деп, “мен алайын” деп )тіндім. Соттың қадағалай сұрауы бойынша Сағит жауап бере отырып “ол үш хатыма да жауап болмады, оны да к)нгені деп білдім. Содан кейін екі хатты мен барамын да, )зіңді машинаға мінгізіп алып қашып кетемін деп жаздым. Жұрт

ұйықтап жатқанда түнде келемін, қораңда, сыпаңда жат дедім. Ал дәл баратын күні жаңа )зі “алдым” деген ең соңғы хатта бүгін түнгі сағат 1-де келемін де, әкетемін дедім. Содан кейін келдім. Жауап айтпағаны тағы да к)нгені деп ойладым. Хаттарды жыртып тастадым деген с)з менің басыма кірген емес. Тым құрыса біреуін оқымадым деген с)зіне әлі де сенбеймін” деп, ол жайды бір атқарды да, кейін прокурордың сұраулары бойынша соттың тергеуін және де )з жауабымен толықтыра отырып, Арманмен екі арасында болған т)белесті айтты. – Арман мені сабады. Күші менен артық боп шықты. Мұрнымнан, бет-аузымнан қан кетіп, енді ұсталып қалады екем деп зорға құтылдым да, машинаға міне бере шоферға “тарт” дедім. Арман шофер жағынан келіп есікке, рульге жабыса берді. Мен ол шақта кабинада есім ауып қансырап қалдым. Не болғанды білгем де жоқ. Шофер итеріп қағып жіберіп, машинаны жүргізді де, біз қаша ж)нелдік. Сонда машинаға, жүріп кеткен машинаға қалмастан жабысамын деп машинаның борты қағып, жігіт )з-)здігінен жығылып, машина астына түсіпті деп оны біз кейін естідік. Мен мүлде білгем жоқ. Шофер де білген жоқ деп ойлаймын, – деген жауаппен Сағиттың тергеуі біткен-ді. Бұл бар жауабын осы арада осылай желілеп айтып отырған жоқ. Абақтыда соңғы күнде, сот болар алдында оған ұшырасқан $селдің түгел тізіп, жолға салып айтып берген жауап-жобасын түгелдеп жеткізіп шыққан. Кейін сот кесік айтты. Прокурор бұған шофермен екеуіне қатты жаза тілеген болса да, ол тілегін салмақты етіп дәлелдеуге орамы жоқ, орны жоқ, заңы жоқ кісі тәрізденіп, кібіртік боп, әншейінде к)н бола қоймайтын к)рінеу олақтыққа ауысты. Сот үкімі жазаның қаттысын шоферға аударды. Ол иесі, іздеушісі жоқ, бұл жаққа жаңада келген жалғыз жігіт Жәует деген болатын. Сағит ж)нінде соттың жалпы айтыптау с)зі сырт қарағанда, қоюлау тәрізденіп, салқын қатал айыптау с)здері с)йленіп келді де, аяғында оның айыбын жеңідетер дәл деректер етіп Айсұлудың )зі мойнына алған хаттарды келтірді. Сонымен, соттың )зінше мықты дәлелі бардай болды. Бұл оқиға қыз бен жігіттің екеулеп байлаған алмақтимек болған дағдылы салттағы байлау еді. Жігіт сол келісім бойынша алып кеткелі барған еді. Бірақ інісі біліп жанжал

шығып, т)белес салып, Сағит )зі таяқ жеп зорға құтылады. Қызды тартып алып қалысады. Ал інісі )лгеннен кейін хал қиындаған соң қыз алғашқы с)зінен, байлауынан айнып, енді айыптың бәрін тек жігітке ғана аударуға шыққан, – деп байлау жасалды. Сонымен, Сағитқа бес жыл кесілді. Оның бірнеше жылдары, бірнеше кешіріммен к)п кесіліп шегерілді. Тергеуде отырған айлары тағы есептеліп шегерілді. Сонымен, енді Арманды )лтірген айыпкер, жыртқыш айуан Сағит енді бірнеше айда құтылып та шығатын боп кесім жасалды. Айсұлу, Нұрбүбі залдан күңіреніп, жылап шықты. Осыдан кейін, келесі күні Таңат, Айсұлу, Нұрбүбі үшеуі бойларындағы бар жігер, намыс, ашуларын жиып жаңа байлау жасады. Айсұлу Таңаттың қолына үлкен етіп, бар әділетсіздік қиянаттың барша сұмдықтарын айтып, анасы мен )зінің атынан үлкен арызды Баскенттегі обкомға жазды. Екінші бір хатты сот үкімінің әділ еместігін түгел айтып, шешесі мен )з атынан Алматыдағы Жәкеңе ұзақ етіп жазды. “Арман әруағы осыны маған қарыз етеді. $ділет, іздегенім әділет! Тауып беріңіздер сол әділетті!” – деген зарлы, ызалы жан с)зін хатында Жәкеңе, аулында Таңатқа арнап айтты. Жәкеңе жазған хат – )мір бойында Айсұлу жазған жүрек шерінің, оның шіміріккен санасының, жан жарасының хаты. Жас жанының шыңғырған, шырылдаған зары да осы хатта үн салып тұрған сияқты. Осыдан бір жұма )ткеннен кейін Айсұлу мен Нұрбүбіге ойда жоқ оқшау бір адам келді. Оны бұлар әуелі )з үйлерінде күтпегендіктен салған жерде танымай да қалды. Келген биіктеу бойлы, орташа толық денесінің кесек сымбаттылығы бар, беті толық үлкен жүзіне жарасқан, ұқыпты таралған, қысқа қырқылған шашы жақында бұйраланған тәрізді. Оқымысты, тәрбиелі адам ажарын танытатын жүзіне қосымша, ұнамды к)зәйнегі бар. Ернін сәл қызартқан. Қолында ұзынша жұмырлау қара лак сумкасы бар. Бұл әйел қақпадан кіріп, үй есігін ашып, Айсұлу мен Нұрбүбі екеуі қатар отырған б)лмеге кіргенде, жүзінде сыпайы жымиған күлкі тәрізді жылылық бар еді. “Рұқсат па, мүмкін бе?” деп табалдырықтан аттап үйге кіріп, сәл тұрып қалған, қалаша киінген және бар бойы, жүзі

жұмсақ әдеп білдірген бұл келуші әйел )зі де үй ішінің адамдарын салған жерден тани алмай қалғандай к)рінді. Бірақ екі жақтың алғашқы аялы бір ғана сәттің жайы еді. Келер сәтте Айсұлу екі беті ду етіп қызарып, орнынан атқып тұрып: “$сия апа, рақым етіңіз, $сия апа!” дей берді. Нұрбүбі де тез есіне түсірді. $сия Нұрбүбімен қол алысып, к)ңіл айтты да, енді Арманды ол ауызға алған шақта иығы селк етіп, басы т)мен түсіп, екі беті дуылдап жылап жіберген Айсұлуды $сия )з туған апасындай, анық ыстық бауырындай к)ріп, етті ұзын ақ саусақтарымен иығынан қыса құшақтай алды. Бауырына оның басын басып, шашынан, маңдайынан сүйді. Қой деп жұбата тұрып, жаңағы саусақтарымен Айсұлудың шашын ұзын бұрымдарын бойына соза сипап, сылап арқасынан да қақты. Отыра бере )зі де бірге үнсіз жас т)гіп, к)кшіл жібек кішкене орамалын алып, етті келген кішілеу тұңғиық қара к)здерін к)зәйнегі астынан сүрте-сүрте берді. $сия бұл үйге к)п жайды сырттан мейлінше біліп, қанып келген еді. Үй ішіне аңғартқанындай, $сия Алматыдан түстік облысқа Қазақ Жоғарғы Советі Президиумы жіберген бір командировкамен келіпті. Бұлар Алматыдан жиырма шақты кісі боп түстік облыста негізгі бір мәселе ж)нінен біраз жүріп еңбек етіп қайтуға, деректер жинап келуге жіберілген екен. $сия әуелде Ленин ауданына келіп, осы колхозды аралаған шағында Айсұлу мен Нұрбүбінің бұл колхозда тұратынын білмейтұғын. (зіне тапсырылған міндеттің бірі осы аудандарда әйел мәселесі, мәдениет, салт мәселесі, үй іші тұрмысқа мәдениет кіргізу ж)ні деп жалпы аталатын, облыста, республика орталығында үлкен маңыз беріп к)терілген мәселенің соңында жүрген жайы бар. Ауданды жерде ол ж)нде толық, анық түсініктер алу үшін бір жағы комсомолдармен, бір жағы әсіресе молынан мектеп айналасын, оқытушылардан, оқушы ересек жас комсомолдардан к)п нәрсені сұрастыру $сияның әдетіне айналған еді. Жақындағы орта мектеп Алтынсарин атындағы қазақ мектебі болған соң $сия сонда ертелі-кеш екі күндей ұзақ уақыттар арнап, к)п жайларды естіп, ұғынып шыққан. Сонда Алтынсарин атындағы мектептің оқу б)лімін меңгеруші мұғалима Мәдина Мүслимовна және математика сабағын оқытушы, оныншы кластың басқарушысы Саида

Шәріповна сияқты орта жасты, байыпты білімді оқытушы әйелдермен $сия к)п с)йлескен. К)п нәрсені білген де, кейін )зі облысқа, Алматыға ала қайтатын деректердің, к)ңілді-к)ңілсіз жайлардың талайын солардың айтуынан хатқа түсіріп алған. Жоғары кластың балаларымен де $сия к)п әңгімелесті. Тоғызыншы, оныншы кластың оқушы қыздары осы колхоз жастары Зипа, Сара, Жәмила – бәрі де комсомолдар. Солардай тоғызыншы, оныншы класс оқушылары $нуар, Аман, Сәду сияқты ер балалар комсомолдар тобымен де кейде жекелеп, кейде топтап екі күндей әңгімелескен. Соңғы бір жұма ішінде осы ауданда, қала берсе осы мектеп ішінде, жақындағы бар колхоздарда к)пшілік аузында жүрген бір іс бар екен. Ол осыдан бір жұма бұрын болып )ткен Сағиттың соты ж)нінде. Мектепке келмес бұрын $сия бірнеше адам аузынан сол соттың үкіміне сын айтқан с)здерді естіді. Кейде үлкен адамдар, кейде жастар, бірнеше қартаң колхозшылар бәрі де Сағит бір жасты, жазықсыз жақсы жасты әдейі )лтірген жыртқыш жауыз бола тұрса да, жеңіл жаза алды. Сот кесімі әділ емес. (лген бала, сот адамдары ойлағандай, бұрынғы ескі феодалдық к)зқарасты жақтап, әйелдің азаттығына қарсы әрекет еткен қараңғы нанымдағы қартаң туыстардың к)зсіз құралы болған емес. Тегінде, $сия осылай деп с)йлеген с)зді де ауданға келе бере аз естіген жоқ-ты. Ал, міне, ендігі айтушылар сот үкімін к)п ауызбен сынай береді. Наразылық бірінен бірі шалғай әртұрғы адамдардың аузынан шығады. (лген баланың аты Арман деп айтылса да, $сия ол Арманның бұның )зіне мәлім Айсұлудың бауыры екенін де білмей келген. Тек мектепке келіп, Мәдина, Саида сияқты жүздері де, мінездері де байыпты, салмақты, әділ, момын адамдар аузынан болған жайлар ж)нінде бірталай әңгімелер естіген. $сия бұл оқиғаның ортасындағы адамдар бір шақта )зі Алматыда демалыс үйінде к)рген Нұрбүбі мен Айсұлу екенін есіне алған. Айсұлу $сияның )зіне сол күзгі к)ріністе аса жақсы әсер еткен жастық к)ркі, нұры әлі де к)з алдында тұрғандай ұмытылған жоқ-ты. Бұл адамдардың және Алматыда $сия қатты сыйлайтын аға досы Жәкеңнің жақындары екендігі

тағы есіне түсті. Енді ол үй ішінің барлық қайғы-қасіретін сырттай білу үстіне есту ғана жеткіліксіз деп танып, мүмкін болғанынша сырттан да, жақыннан да және кейін сол күйікті қазаға ұшыраған жандардың )зінен де толық ұғынып, бар болған халге )зінің анық сенімді, деректі түсінігін ала қайтпақ болды. Мүмкін оның ар жағында істің ж)нін біле бара $сия осы іске араласып, әлі, тегі, аяқтамаған тартысқа қатынасатын да бола ма! Онысын )з ішінде шешкен жоқ. Ал, тегінде, к)зі жетіп тұрған әділетсіздік алдынан к)лденең оралып, қиянат к)рген әлсіз жақ мұның әділ, адал к)мегін тілеп күреске шақыратын болса, $сия ондайдан бас тартамын, тайқимын деп ойламайды. Затында бір қорқақ емес, қорғаншақ, сақтық ойлағыш та, кейбір мансапқор әйелдерше жалтаң, ұсақ есепқор болмайтұғын. Арманның )лімі ж)нінде )зі тәрбиелеген жастарға ұстаз ғана емес, апа, ана тәрізді бурыл шашты, үлкен кең жүзді, салқын ойлы сарғыш к)зі бар мұғалима Мәдина соңғы с)зді $сияны түсіне отырып шешіліп с)йледі. – Арман осы оныншыда оқып жүрген балалардың ішіндегі аса мінезді, кітапты к)п оқитын, ой шамасы жақсы )скен, ең алдыңғы қатар саналы бала, әрі жақсы комсомолецтың бірі еді. Ол қазақы ескі ұғым бойынша апамды күйеуге )з еркімен баруға жібермеймін деп тырысатын бала емес. Тіпті де ондай емес болатын. Және Арманның )зі ғана емес, одан екі жыл бұрын осы біздің мектепті бітірген апасы Айсұлу дейтін қыздың )зі қандай! Жоқ, жоқ... бұл жастар анық біздің )зіміздің алақанымызда бар шынымен к)рініп )скен )зіміздің таза жастар. – Мұның с)зін қостаған Саида, кесектеу қатаң дауыспен ызалана араласты. – Тіпті ол балалардың шешесі Нұрбүбінің )зін де ескішіл, қызының ықтиярына қарсы зорлық ететін ана деп айтушының )зі жалақор. Біз білеміз, ол үйдің іші торғайдың балапандарының ұясындай сондай момын да, тату да ыстық ұя болатын. Мен білемін, бір-ақ нәрсені білемін, қиянат, оларды панасыз деп қиянат жасау әрекеті ғана болды. Ал сол қиянаткерді сот ақтап қана отырған жоқ, жақтап та отыр. Бұл мұғалімдерден оңаша жерде $сия комсомолка Зипа, Сарамен, Жәмиламен с)йлесіп еді. Олар )з үйлеріндегі үлкендердің де соттың үкіміне наразы боп отырғандарын айтты.

– Менің әкем сотта болыпты! – деп бастаған Зипа қабағын түйіп. – Сонда зал толған сол жауыз Сағиттың жақындары жиналыпты дейді. – Ол ғана емес, – деп Сара да )з естігенін мәлімдеді. – Соның бәрі Сағитқа ештеңе болмайды. К)п болса, енді үшт)рт ай отырады да, босап қайтып келеді деп, залда отырып сот үкімі айтылмай тұрып күбірлесіп отырғаны болыпты. Жәмила да Арман үшін күйікті жастың бірі екен. Соның бәрін к)ріп отырған прокурор неге араласпайды. $сіресе райком, райкомның секретары )зі сенімді үлкен адам. Социалистік Еңбек Ері анау Мұхит аға неге осындай теріс, әділетсіз үкімге қарсы шықпайды. Мен түсінбеймін, комсомолдар, біз, не істеп жүрміз! – дегенде, $нуар, Аман, Сәду үшеуі де қатарынан ызаланған жас наразы үндерін айтты. “Арман үшін күресу керек. Жәмила, сен дұрыс айтасың. Сот үкімі туралы біз осы мектептің жастары, Арманның жолдастары райкомолға да, райкомның )зіне де керек болса делегация жіберуіміз керек!” – деп $нуар бастап еді. Аман салқынырақ, сабырлы үнмен: – Делегация емес, менің ойымша, біздің комсоргпен, мына Сәду мен ана завучымыз Мәдина Мүслимовна бірге барып с)йлесу керек. Сәду бұған қарсылық білдірген жоқ. $сияға білдіретін мектеп жастарының ойларын да, ұсыныстарын да Зипа, Аман бәрі де жеткізді. Бір нәрсені қайталап айта беру оның жаратылыстағы сараң с)зді байыпты мінезіне артық сияқтанды. Сондықтан ол бір-ақ қана байлау айтты. – Тіпті мақұл. Мәдина Мүслимовна құп к)рсе, мен сіздердің атыңыздан жаңағы айтқан )зімізге мәлім бар жайларды, ойларды атаған жерлерге апаруға әзірмін! Міне, осымен $сия Нұрбүбінің үйіне келгенде, бұл үйдің қайғысы, қазасы ж)ніндегі айнала ел аузында қазір жүрген с)здерді, әр кеудеде керней жүрген бұларға мұңдас анық әділ совет қауымының ой сезімін, с)з байлауын мол ұғынып келген болатын. $сияға әуелі сот үстінде болған теріс с)з, жалған айлалар жайын бүгінде жақсы аңғарып алған Нұрбүбі )зі айтты. – Айсұлуды ұялады, к)п алдында жауап беріп к)рмеген қорғаншақтық етеді дейді ғой қулар. Мұны хат алған, к)п хат алған деп бір с)йлейді. Сұмдық пәле болатын күні

соңғы рет тағы хат алған. Анау сұмның келетінін білген деп тұрып, т)ндіріп, соған тіпті мені де, Айсұлудың )зін де “е” дегізбек болғанын айтсаңызшы. Бірақ Айсұлу айналайын ұялған жоқ. (зі қорғамаса )з басын, әділетті кім айтсын. Баламнан сондай батылдық шығады деп күткен жоқ ем. Тура кесті де айтып берді. Жиренетұғым, оның хатын ашып к)руге қолым кірлегендей етім тітіркенетін. Сондай былғаныштай к)руім себепті, одан келген хаттарды алатынмын да, жыртып-жыртып лақтыратұғым деп тұрып, бетке соққандай жарып сойып айтып бергенде, бүгін, міне, шынымды айтайын, әкесінің де, кешегі қаза болған бауыры Арманның да жоқтаушысы бар екен дедім. Намысына сүйсіндім, жаным )скендей боп қалды, – деп жылай отырып, осы с)здерін үзе-үзе, тоқтай-тоқтай с)йлеп, Нұрбүбі барды айтып шықты. $сия Айсұлуға мұндай сын үстінде сондай )з ішінен қуат тапқанын жақсылық деп бағалады. Бірақ Айсұлу ауыр мұңда. Бірталай уақыт үнсіз отырып қалып еді. Бір шақта $сияға ұзын кірпікті, ұзынша сұлу сұрғылт к)зін баяулай к)тере қарап, )зек жарғандай бір шынын айтқысы келді. – Мен ерлік, батылдық іздейін деп жүргем жоқ. Тек Арман үшін қолымнан келгенді, тілім мен ділім жеткенді етейін де, тіпті )лейін деп те ойлай берем. Дүниеден, тірліктен біз жапа к)рдік, $сия апа. Жүрегім жетім, ішім де )ліп қалғандаймын. Тек бір соңғы Арман алдындағы қарызды ада қылып, осы )мірден кетсем деймін, – дей берді де, орамалын жұлып алып, к)зіне басып еңіреп жіберді. $сия оны бауырына қысып, басынан сипап, )зі де оттай бұрқырап алай-түлей боп қалған еді. Қалың иегі дірілдеп, жылаған аузынан бір-екі алтын тістері ашылды. Ол әуелі үнсіз күйде Айсұлуды құшып қысып отырды да, ақырын бой жиып, салқын с)йледі. – Ол теріс. Оның )те теріс... Айтпа сен ондайды. Сен бе екенсің )мірге керексіз жан? Ешбір адам баласына жазығы жоқ, сондайлық жаны да, жүзі де, тәні де, бар )мірі де аппақ таза сендей жас )мірге керексіз адам бола ма екен!.. Сендейлерді керексіз етсе, )мір )зі неменеге тұрады? $сия ішінен Айсұлудың сұлулығына біртүрлі тамашалайтын. Осы үйге келгелі қайғы үстінде бұрынғыдан да ағарып, бар жарастық к)ркі жүдеулік халінің үстінде )згеше

айқындап шыққан Айсұлуды $сия бір түрлі ерекше тамашалап отырған-ды. (зі жаратылысында эстет және Одақтағы к)п музей-галереяда дүниежүзінің бар шеберлері салған жас сұлу қыздар суреттерін есіне ала беретін. Айсұлуды к)ргенде Рафаэль ме, Рембрандт па, Микеланджело ма, әлде Индия фрескаларының сұлулары ма, жоқ, Жапонияның фарфордан жасаған сұлу қыз мүсіні – әсем статуэтка ма, сондай неше алуан сурет )нерінен, мүсін )нерінен бояулы қоңырқай түсті әлденеше портреттер, мадонналар, әулие әйелдер жүздері к)з алдына келе беретін. Тегінде, әйелдің сұлулығын, к)ркем әсемдігін, нәзік әсерлі жарастығын әйел бағалап тамашалағанда к)п кітаптарда жазылмайтын )те шетін де нәзік бір аңдаулар болады. $сиядай к)п оқыған және к)ркем)нер жағын )здігінен к)п зерттеген іші терең, )з ішінде ойлы, әділ, аса таза сыншыл сирек қасиеті бар апа қалпындағы әйел жас нәзік Айсұлуды жазылмаған романның, бұрын суреттеліп к)рмеген ғажайып ыстық жарастықты жас герой әйелін оқып танығандай ұғынған еді. Бұл сезімдердің үстіне $сия азамат, ол партияның, саналы үлкен ортаның жауапты )кілі. Мұның қазіргі Айсұлуға арналған қамқорлық, достық сезімінде партия мен үкіметтің жазықсыз жасты жазалы жыртқыштан қорғау )зіне қарыз деп түсінген сана да бар. Ол осы күнде, осындай заманда Айсұлудай жас, советтің қызы, социалистік семьяның аққанат к)гершіндей жазықсыз сұлуы, азат сұлуы осындай қайғыдан жапа к)реді дегенге )зінің, партия жұртшылығы атынан, азаттық алған совет әйелдері атынан барлық адамгершілік санасымен, қайраткер азамат санасымен ызаланады, ширығып тұрып намыстана ашуланады. Сол сезімге түйілген бір шағында Айсұлуға қысқа ғана, тартымды ғана және тоқтарлық бір-ақ с)з айтты. – Сен оқығансың. Сен советтің жасысың!.. Сен Арманды сүйгенің шын болса, сол Арман үшін және мына қасыңда отырған қасиетті анаң үшін жаңағыдай с)зді жасық к)ңілдің жасып, босаған с)зін айтуға ешбір правоң жоқ! – деген с)зді $сия нығыз зілмен айтты. Сонымен Айсұлудың к)зіндегі жасты құрғата да білді. Және Айсұлуға: – Кітап оқы, үзбей кітап оқы, биыл анаңның қасынан шыға алмайды екенсің, сол уақытта )з бетіңмен оқумен

іздене бер! (сесің және үйден шықпай, қартаң адамша, ауру жанша бүгіліп, бүктеліп ұдайы жасып жылап отыра берме, ол саған ұят!.. Мына анаңды ол сүйеу емес, жүдете беру, қарта й та беру. Оның ар жағында мұны да )лімге қарай жақындата беру, қой мұны. Сенің жайыңды осы айналадағы комсомол жастардың бәрі жақсы біледі. Мен к)п адаммен с)йлестім. Айнала жұрттың бәрі үлкен де, кіші де – бар мектеп түгелімен осы отырған екеуіңнің досың. Тығыл ма! Енді үйден шығып, жастардың жиынына барып, мектеп кітапханасынан кітап алып жүр. Ал анау екі мұғалимаң – Мәдина Мүслимовна, Саида Шәріповна сенің жайыңды және Арманның жа йын осы мынау отырған апаңдай с)йлейді де, уайым етеді. Соларға барып жүр. Бұ не бұл? Қара тұтқан дұрыс, ол бірақ к)ңілде, іште болсын. Ал сен жассың. Жас )мірің сенен жастың тірлігін талап етеді. Оқы және былтырғы ниетің бойынша жоғарғы оқуға осы күзден қалмай бар да түс! – деді. Бүгін осы үйден Нұрбүбінің қолынан шай ішіп, ас ішкен шақтарда $сияның бірнеше қайырып Нұрбүбіге де Айсұлу ж)нінде ақыл етіп айтқаны осындай ойлар, кеңестер болатын. (зі Алтынсайға барып-қайтып жүрген шақтарында бұл үйдің ішіне айтпай, $сия соттың ісімен де біраз айналысып к)рді. $уелі прокурормен с)йлесіп еді. Шығарар үкімін шығарып, мұндағы бар ісін бітіріп алған прокурор Саматов бұл істің ж)нінен $сиямен с)йлескісі келмеді. – Іс бұл арада шешілді. Тергеу орындары мен сот орындары заңға сүйене отырып, )здері таныған қалыпта барынша әділ байлауын жасады. Ендігі инстанция – облыстық сот. Алыстан к)лденең келген адамсыз. Ресми жағын айтсақ, сіздің жүрген командировкаңызға бұл істің қатынасы жоқ! – деген жайды да сездірді. – Және атүсті к)шеден естіген сырт с)з, әртүрлі алыпқаштылар бойынша нені анықтап, нені сіздің аңдауыңызға болады? Партия мен үкімет сенген сот пен прокуратура орындары )з істері ж)нінде жауаптылықты )згесіз де біледі! – деп те қойды. $сияның с)зінде “әділет”, “ар” деген, “совет семьясына паналық, қамқорлық” деген сияқты жайлар болып еді. Оған да үлкен басты, семіз толық бетті, сәл қанталаған үлкен сұрғылт к)зді Саматов таңдана түскен болды. $сияның жүзіне қырындай к)з тастап, ақырын мырс беріп салқын кекесінмен күлді де, жүзін қайта суытты.

– Сіз ауызға алған ар, әділет, әлсізге қамқорлық деген жайлардың бәрі советтің заңының мазмұны, жаны. Сіз бізге )зіміздің жұртқа беретін сабағымызды қайта оқуға келгеніңіз, сыпайылап айтқанда, нескромный болар! – деп те қыр беріп, жотасын к)рсетті. $сия әр жағынан бұл адамды барлап к)ріп тынып шықты. К)зілдірік астынан қараған кішілеу )ткір, тұңғиық қара к)здері прокурордың бітеубас, асқақ, тұрпайы, тәкаппар қалпын түгел таныды. Бұл арада ештеңе )нбейтінін және аңғарды. Шала қоштасты да, кетіп қалды. Прокурормен қысқа с)йлескен, тіпті ішкі ойын таратқысы келмеген $сия райкомның секретары Мұхитпен с)йлескенде мүлде басқа мінезбен келіп еді. Мұнда ол райкомның осы үкім ж)нінде айнала колхозшы мен жастар жұртшылығы не деп жүргенін тыңдауы, білуі керек шығар деген. (зі мектептерде комсомол қыздар мен ұлдардың ортасында болып, үлкен әділ ойлы мұғалімдерден к)п нәрсе естігенін бір айтып )тті. $сіресе соттың ресми тергеуі, мәжілісі, талқысы сырттай түптелген қалың томды делоға неше алуан акт, протокол, сұрақ, тергеу, үкім атымен аталып құралған қағаздағы істің жолдары бар екені бір б)лек. Одан басқа )мірдің шындығы, жүрек ішіндегі тартыс, адамдық пен айуандық қақтығысы, жас жанның әділ қарсылығы, ашу жиреніші, ешбір қағазға түспейтін шындықтар тағы да барын атап )ткен-ді. Милиция, прокуратура дәл деректері )з алдында даусыз күйде болған істер іздері есебінде тізіліп тұрған шығар. Бірақ осындай істер ж)нінде тек қана прокурордың немесе жалғыз ғана судьяның )здерін ғана к)ріп, айнала адамдарды, ол адамдар ішінде қылмыстының жақыны, сүйеушісі, толып жатқан мықты, салмақты астыртын да, құпия да іздеушілері болуға мүмкін екенін ескермеуге бола ма?! Прокуратура ескермесе де, халықтың к)з алдында партия мен үкімет орындарының нақ қасында бар жұртты түршіктіре, сұмдығымен шошыта жасалып отырған жауыздық райком секретарьларын, райисполком басшыларын кеңірек ойландырса болмас па еді. Теріс, артық болар ма еді? Сіздер тек қана прокурормен с)йлесумен тоқырап қалмай, айналаға кеңірек к)з салу, к)бірек ұғына түсу, к)бірек үнді тыңдай түсу, халық үнін тыңдай түсу дұрыс болмас па еді? – деген сияқты с)здерді $сия Мұхитқа асықпай отырып, )зіне біт-

кен алғырлық, батылдықпен жүзіне салқын да, түршіккен де ажар шығара отырып с)йлеген еді. Ол Айсұлу мен Нұрбүбінің үйінде болып, к)п нәрсені жалақор емес, пәлеқорлық мүлде жоқ, тек жылаулар шыны ғана бар жандардың аузынан )з құлағымен к)п естіп білгенін әдейі Мұхитқа қадап тұрып, оны біраз ұялтқандай: сіздің де білуіңіз керек еді деп те бір қойған. Сонымен қатар, жасырған жоқ, прокурор Саматовта болғанын, оның с)зіне )зінің наразы боп шыққанын және де айтқан. Сона бір кезде прокурормен байыпты с)йлескен К)лбаев Мұхит $сияға шолақ мінез к)рсетті. Бұл )зі герой, биылғы жылы мақта жоспарын жақсы бітірген. Мал шаруасын да, ет, сүт, жүн дейтіндерді Ленин ауданы түгел, декабрь ішіне соза келсе де, ада қып шыққан болатын. Облыс түгіл, орталықтан келген $сия болса да жаңағыдай, бірталай сын тере келген кісіге ол алғашқы ойына келген сезімінен асып барлап жа уап айтқысы келмеді. Мұның алғашқы ойы $сия партия, совет қызметкері болғанмен, екінші жағынан әйел қызметкер. $рине, ол жылаған әйел Нұрбүбіні, жас қыз Айсұлуды және )зі айтып отырған мұғалима Мәдинаны, Саиданы және комсомолка қыздарды бар еркектерден артығырақ, сенімдірек к)реді. Ол $сияның әзірге )зі де аңдамай отырған психологиялық табиғи заңды нәрсе. Соларша түршігу, ұғынбай тұрып соларша, солардың нұсқауымен кейбір олардың сырттан айтатын ұшқары үкімі бойынша кінәлай сынау бәрі Мұхит үшін түсінікті де, к)птен таныс та. Осындайда болатын сыңаржақтық әйел ортасының )рекпуі тәрізді ұғылды. Дәл осы ойдан басқа жайды )зі іс арасында отырып, толық аңдамаған және аңдау, барлау керек деп ойламаған Мұхит әңгімені созбай, тоқырата кесіп айтты. – Партия мен үкімет бізге бұдан үлкен мәселені де сеніп тапсырады. Сіз ауданға бірінші рет жалғыз ғана келіп алып, )здігіңізбен тергеу ісіне бас сұғасыз. Кейбір әйелдерден ұғынған ұшқары, біржақты с)здерді райкомға дәлелсіз, дерексіз алып келесіз. Заң орындарын және ауданның сенімді, жауапты, )здері жұртты жақсы білетін, тәжірибелі партия қызметкерлерін салғаннан сынай с)йлейсіз. $ділетті айтасыз, осы )зіңіздің осылай тергеуіңіз әділет пе? Осыныңыз не?! – деп $сияға жауап айтып, ж)нді түсіндіру

орнына салғаннан қарсы дау айтты, тіпті қарсы кінә да тастады. $сия мұндай жайлар ж)нінде Мұхит алуандас жауапты адамдармен сан рет кездесіп к)рген, тәжірибесі бар-ды. Және жаратылыста )зіне біткен адам танығыш, естілік, іштей жүйріктік мерзімі бойынша бұлай с)йлеген кісімен салғыласудан пайда жоқ. Соны аңдады да, с)зді Мұхит күтпеген түрде тоқтата қойды. Бір-ақ қана с)з тастады. – Дәл осы жұмыс оңай екен, оңай тынар екен деп ойламаңыз, жолдас Мұхит. Прокурорға да, СМУ-ға да партияның әділет күші жететін шығар! – деді де, тағы с)йлескісі келген Мұхитқа орнынан тұрып қол беріп, үндемей қоштасып шығып кетті. Осы сапардан Баскент қаласына келген шағында $сия Алматыдағы Жәкеңмен телефонмен с)йлесіп еді. Ол Айсұлудың хатын алып, аса қатты наразылықпен, ызамен жүр екен. $сия барлық жайды )з к)зімен к)ріп біліп қайтқанын айтты да: – Мен бұл жайды тек қалдырғым келмейді. Обкомға да білдірмекпін! – деп еді. Жәкең мұның байлауына ырза болды да: – Бәсе, мен сізден сондай ойға келерсіз деп күткен едім. Ал мен )зім Баскентке барсам деймін. Қартайған шағымда мен де арызбен әділет қумаққа, іздемекке бекініп тұрмын, қалай дейсіз? Осы іске менің септігім тиер ме еді?! – деп, )з байлауын $сияның мәслихатына бере с)йледі. $сия сол шақта былтыр күздегі Жәкең мен Карповтың таныстығын еске алып: – Жәке, менің де мұнда бармағым, осы ж)нді түгел айтып білдірмек болған адамым жолдас Карпов. Сіз онымен )зіңіз де таныс едіңіз ғой. Мен келуіңізді мәслихат етемін! – дей сала, Жәкең де сол сәтте Карповты есіне алған болу керек. – Жетті, болды, $сия $лімовна. Маған бәрі түсінікті. Енді мен ертең Москва поезымен Баскентке жүремін! – деді. Осымен соңғы күндерде Баскентте Жәкең де, $сия да ұшырасып бас қосқан. Соттың артынан Таңатпен бірге байланған с)з бойынша ол Баскентке келген. (з бетімен Айсұлу, Нұрбүбі обкомға

бар, облыстағы партия басшылығына арыз айт, )тінішімізді жеткіз деген с)здер бойынша бірнеше күннен бері Баскентте жүр. Бүгін ол обкомның секретары Алмасбек Жайлыбековке кірмекші боп келген. Үлкен үйлері мол, асфальтті, гүлдеген биік ағаштары мол, к)леңкелі салқыны мол, арықтары таза, сулы Совет к)шесімен әрбір үлкен үйге қарай түсіп, ақырын аңдап жүрген Таңат обкомның екі қабат үйіне келген. Бұл үйдің тұрған жайы )зге, бұл к)шедегі үлкен үйлерден сәл ішке таман салынған. Алды жеңіл машиналар келіп тоқтауға, жүргіншілерін тосып тұруға қолайлы боп жайғасқан. Үлкен к)шедегі )зге биік, к)рнекті тас үйлерден үлгісі, архитектурасы да сәндірек, сыпайырақ жасалған обком үйі Таңаттың к)ңіліне обкомға ең лайық үй тәрізденген. К)ше бойында отырғызған ағаш атаулы гүлдеген кез. Мұнда )рік гүлдері, алманың ақ гүлдері, грушаның (нәктің) биік зәулім ағашты етегінен еңселі жоғарғы кең бұтақтарына дейін түгел тарай жатқан ұсақ ақ гүлдерімен түстіктің қаласын бүгінгі апрельдің шағырмақ бұлтсыз, ашық күнінде жастық нұрға б)лейді. Ағылып жүрген машиналар да аз емес. Бензин, мазут иістерімен қатар жаңағы гүлдеген ағаштар, т)мендегі газондар толы гүлдердің неше алуан жібек талындай үзіліпсозылған, білінер-білінбес толқып с)нген иіс-лептері қыстақтан келген Таңаттың таңырқай сезінген үздіксіз жайлары болатын. Сылдырап аққан тап-таза арық суы да оны қызықтырып, сүйсіндірді. Ауданда, колхозды жерде арық суы қыстақтың ішінде, үй қасында аз болады. Болса лайлау, арығы қисық, тараң, к)бінше құр арна боп жатады. Және әсіресе Таңат келген түстікте к)шелердегі топырақ, шаң қалың болғандықтан, арық суында анық таза м)лдірлік те бола қоймайды. Таңат Баскент қаласына, осы жайларды еске ала жүрген сайын, тамашалай, сүйсіне қарайды. Кеңсе адамы Таңаттай ерте тұрмайды. Бұл )зі түскен үйдің бар адамдарынан да әлдеқайда ерте оянып, қораның ішіне шығып, к)леңкелі жерде қаланың неше алуан үнін тыңдап, таңертеңгі қозғалыс-қыбырларын үндемей байыпты ғана бақылап отыра беретін. Қазір Совет к)шесімен обкомның үйіне қарай келе жатқанда да ол әр жерлерде ағаш түбіне тоқтап, к)шеге,

үйлерге, ағылып жүрген жаяулар мен машиналарға к)п уақыт к)з салып тұрып-тұрып қалып, ілгері жылжыған. Бұған обкомның үйін )зі келген күннің ертеңінде )зі түскен үйдің иесі қартаң әйел ертіп келіп к)рсеткен-ді. Обкомның ішіне кіріп, т)менде тұрған милиционерге )зінің келген жайын айтып, обком секретары Жайлыбековке әдейі ауданнан арнап келгенін осыдан екі күн бұрын айтып шыққан. Бірақ Жайлыбеков бір ауданға кетіп, әлі қайтпай, обкомда болмай жүр. Бүгін соның қызметке шығады деген күні болған соң, күндегі дағдысы бойынша елден ерекше, кеңселердің қызмет сағатынан әлдеқайда бұрын тұрып алған Таңат Баскент орталық к)шелерімен, жаңағы айтқандай, )те жай жүріп, асықпай баяу басып келіп, обкомның парадный есігінен енді келіп кірген. Таныс милиционер бұ жолы оны б)гемей, жоғарыға қарай шығатын кең, биік басқышты к)рсетті. Бұдан екі күн бұрын осында обком кеңсесінде кеңірек б)лмеде екінші этаж да отырған үш әйел қызметкерді к)рген. Соның біреуі – қазақ әйелі. Ұзын қара шашын желкесіне түйген, жұқалаң, ашаң жүзді, бетінің сәл қызғылт күреңі бар, )ткір кішілеу к)зді Шалқарова деген әйел еді. Оған Таңат обкомның секретарына, Жайлыбеков жолдасқа арнап айтатын, ауызба-ауыз айтатын арызым бар деп бұрын да білдірген. Шалқарова осы Таңат сияқты колхоздан, ауданнан келетін ер-әйелдердің қартаң адамдарына, әсіресе ауыл-қыстақ адамдарына ұдайы үлкен ілтипат жасайтын. Қолынан келгенше бар жайды ұғындырып, бар ж)нде к)мек етіп тұруға талмайтын. Осы міндетінен әр кезде танбайтын. Шалқарованың алдынан )тіп келген арыз, қағаз немесе осы Таңат сияқты ізденген еңбекшілердің істері секретарьдың қайсысына болса да елеулі салмағымен орнықты дәл жететін. Таңаттан Шалқарова іс ж)нін бұрын да сұрастырып еді. Бірақ Таңат оған ашылып с)йлеген жоқ, қайта шаруасын онша анықтамай, тартына к)мескі қып айтқан. Ауылдан келген қартаң ізденуші барымды бұған айтып қойсам жарамас. (зі араласқан боп ісім әрі бармай қалар. Бәрін білсе, ұстап қала ма! Сонадан, жырақтан келген соң, не де болса ойға алған басшы адам – обком секретары, ауданнан да, бұ жерден де кеңесшілер атап берген Жайлыбековтың )зін к)ремін. (зінен бұрын онша ашылып, шешіліп с)йлемейін

деп, Шалқарова бірнеше рет сұраса да, ісі ж)нінде тұйықталып шешілмей қойған. Қазір ол үлкен б)лменің сол жақ бұрышына тақау тұрған Шалқарова столына тақағанда жас әйел мұнымен түрегеліп амандасып, орындық әкеп қасына отырғызды. – Қазір жолдас Жайлыбеков келеді. Сіз кіріп с)йлесесіз. Бірақ менен әуелі сіз туралы “кім екен, не жұмыспен келген екен?” деп сұрайды ғой. Соны айту үшін сіз маған барыңызды айтпасаңыз да, оны секретарьдың )зіне айтарсыз, бірақ тек қана не ж)нмен келгеніңізді айтқаныныз мақұл болар еді, ағай, – деп жылы с)йлеу үстіне, Таңаттың алдыңғы ұшырасудағы мұны қомсынғандай ісін жасырған мінезін сәл кешіре күлімсірей түгел ұғына отырып, Таңат шалдың жүзіне “енді қайтер екен” дегендей барлай қарады. Таңат әлі де сырдаң, қартаң к)ңілмен )зінің тартбақы бақал есебінен жаңыла қойған жоқ. Күлімсірей қараған Шалқарованың жүзіне о да )зінің кішкентай сұрқай к)зімен күлімдей қарады. Ішінен: “Сен білгенмен, қолыңнан не келеді. Стол басында отырғанмен, әйелсің ғой”, – дегендей к)не сенімсіздігі де аралас отыр. Бірақ жауап күткен Шалқарова бұған )зіне ұнайды да. Бір кісіні еріксіз сенімді бастайтын жылы жақындық, Таңат к)п кездестіре бермейтін тартымды туралық бар сияқты. Күлген к)зі тіпті жұмыла, сығырая беріп, ең әуелі Шалқаровадан )тініп алды: – (зің әйтеуір кіргізесің ғой. Жүзі жақсыдан түңілме деп, алдамайсың ба деп отырмын. Кіргізетін болсаң, айтам. Алдамаймын деші )зің әуелі, – деп күліп қойды. Шалқарова басын ілгері т)мен изеп, беті ду етіп қызарып күлді де: – Алдамаймын, ата, уәде болсын, айта бер! – деді. – Ендеше, – деп Таңат жүзіне салқын салмақ жиды, – менің келіп отырғаным кісі )лімінің жайы. Азамат інімді, оныншы класта оқып жүрген комсомол інімді бір дұшпан )лтіріп кетті. Соны ауданда жақтаушы, қорғаушылары к)п болып, жазадан құтқарып жатыр. Інімнің әкесі )зімнің туғаным еді. Ол кешегі Отан соғысында майданда қаза болған ер еді. Сол соғысқа кеткенде емшекте қалған бала, жалғыз ұл баласы – Арман болатын, міне соны )лтіріп кетті. Ауданда әділет таппадық, )лген баланың шешесі мен жалғыз қыз апасы қайғыдан сарғайып, олар да )лім шағына жетті. Мені әдейі жіберді, обкомға бар, әділет ізде деді. Со-

мен келдім. Ал енді к)рсетші Жайлыбековті. Жеткен жоқ па осы айтқаным! – деген еді. – Ендеше, Жайлыбековті қазір к)ресіз. Тек сәл ғана күтіңіз. Ол кісі жаңа келді. Мен кіріп, сіздің ж)ніңізді айтып, ұғындырып шығайын. Ол кісінің уақыты аз болса да, сізді қабылдайды деп білемін! – деді де, обком секретарына қарай беттеп кетті. Жайлыбековке с)йлескенде Таңат ең алғашқы с)зін: – Осы дүниеде әділет деген бар ма, жоқ па? Мен соны іздеген кісімін. Жоқ болатын болса, “о бомайды” де де, үйіңе қайт де, мен қайтам да кетем, – деп с)зін бастаған болатын. Таңаттың қайран қалғаны Жайлыбеков бұл істі бұрын біліп қойған сияқты. Жаңа Шалқарова осында кіргенде бірталай б)геліп еді, әлде сол жеткізіп айтты ма екен? Жайлыбеков одан да ұғынған, бірақ соның ар жағында да біраз осы істің жай-жапсарын естіген кісі сияқты. Бұл да жылы жүзді, жасы жас, ажарлы болғанмен, әжімсіз, ақ сұр толық жүзінде кісіге айтқанына сендіретін бір тартымдылық бар екен. Үлкендеу )ткір к)здері Таңатқа аздан соң жылына қарады. – $ділет іздеп келгенің мақұл екен, кәрия! Алдын ала айтайын: бұл жерден, обкомнан сол әділетті табарсыз да. $уелі осыған келісеміз ғой. С)зді сондай үлкеннен бастадыңыз ғой, солай емес пе? – деп, барлық )ңі-жүзі жылынып күліп алды. – Шынында, с)зімнің басы сол екені рас. Ал шындық, дұрыстық болады деген лебізің кеулімді ырза қып қалды. Бомаса мен мүлде әділет табылмайтын боп талай белден асып кеткен бе деп ем. – Жайлыбеков шалдың есті сыншы ойының орамды тілмен сыпайы айтылып отырғанына іштей сүйсінді де, тағы да күле түсті. – Ақсақал-ау, осы сіз к)п түңілген сияқтысыз ғой. Сонша к)п жерде болдыңыз ба? Кімдерден әділет таппай келдім деп отырсыз? Оны да атай кетсеңіз қайтеді? – $ділетті, әлбетте, атайын. Бұяққа келгенде соны айтам демесем, несіне кеген болайын. Бір деңіз, пыркоролдан таппадым, екі десем, аудандық ысполкомнан таппадым. Тіптітіпті ер кезегі үшке дейін деп, үшінші, райкомның )зінен де таппадым. Со бомаса ауданнан кетіп нем бар. Мұнда сенің алдыңа к)п жүріп, келіп нем бар деймін де. Осылай басталған Жайлыбеков пен Таңаттың с)зі

сағаттан артық әңгімеге айналып еді. Бар жайды Таңаттың аузынан толық ұғынған Алмасбек әңгіменің аяғында жүзін салқындатып, сәл қабақ түйіп ойланды да, )з байлауын іштегі ызамен, қатты бір түршігумен жасаған еді. $уелі Шалқарованы шақырып алды да: – Мына қарттың жаңағы маған айтқан, оның алдында шет-жағасын )зіңізге айтқан ауызша с)здерінің бәрін қағазға түсіріп, жазып алыңыз. Орысша тексті Нил Петровичке беріледі. Сондықтан орысшаға да жақсы аударыңыз. (зге жұмысты істемей-ақ қойыңыз. Қызмет аяғына шейін осыны дұрыстап жазып, мына кісі )зі атап отырған Ленин ауданының судьясын, прокурорын, райком секретарын түгел қалдырмай жазыңыз. Бүгінге мен сізді басқа жұмыстан босаттым. Тек қызмет аяғына дейін сол қағаздар әзір болсын! – деді. Екінші бір байлауы – қазір б)гелместен осы естіпбілгенін қолма-қол обкомның бірінші секретары Карповқа түгел мәлім етіп, сонымен бірге қосылып отырып, байлау жасау еді. Осы күні түскі үзілістен кейін Шалқарова Таңаттың арызын әзірлеп әкелген соң, Карповқа телефон соғып, сол қағазды жіберген Алмасбек )зі кейін жарты сағаттан соң кіріп еді. Карпов қағазды оқып, бар жайды ұғынып отыр екен. $зір Алмасбек екеуі қысқа ғана нақтылы бір байлау жасады. Үш кісіден комиссия құрылсын. Соған облыстық соттың бір қызметкерін, профсоюздан бір адам және обкомнан Шалқарова қосылсын. Осы үш кісі ертең жүріп, бір жұманың ішінде сол ауданда болып, колхоздарды, аудан орталығын және аталған кеңселердің бәрінің бастық адамдарын к)рсін, мектеппен с)йлессін. Комсомолдардың, колхозшы куәлардың, жалпы жергілікті жұртшылықтың біраз адамдарымен де с)йлесіп, толық, дәл, әділ деректер жиып келсін. Обком )зінің бұл іске үлкен к)ңіл б)лгенін осы комиссияны тез жіберумен танытады. Ал анық, нақтылы байлауды бар нәрсеге к)з жетіп, бар жайдан дәл деректер жиналып болған соң жасайды деген байлауды Карпов Алмасбек екеуі бірге отырып жасады да, с)здің ең соңында Карпов бір-ақ қана түйінді с)з айтты. – Обком бұл мәселеге қатты к)ңіл б)леді. Себебі бұл бір әйел басының с)зі емес. Облыс к)лемінде қазақ әйелінің мәселесінде ескілік қалдығы ж)нінде облыстық партия

комитеті к)ңіл б)лмеске болмайтын ауыр да, қиын да жайлар бар екені байқалып отыр. Соған к)ңіл б)летін мезгіл мейлінше жеткен екен! – деген с)зді кең жүзіне бір толқу қызу қан ойнап шығып, қатты үнмен салмақты қып бір-ақ түйді де, содан әрі с)йлеген жоқ. Қазіргі сағатта $сия Карповтың кабинетінде облыс бойынша не деректер біліп, қандайлық ой қорытқанын обкомға, соның ішінде әсіресе Карповқа )з аузынан баяндамақ боп келген еді. (зі орталықтан келген, к)лденеңнен тың к)збен қараған адам болудың үстіне, қазақтың оқымысты, білікті, партия мүшесі, мәдениетті әйел $сия Карповтың оның аузынан біраз жайлардың шындығын естуіне мейлінше лайық адам боп к)рінген. Былтырғы Алматыдағы екі жұма уақытты таудағы демалыс үйінде бірге )ткізген шақтардан Карповтың есінде қалған айқын шақтар, ашық әңгімелер әлі ұмытылған жоқ. $сия сонда бұл шаққа дейін Карпов к)рген қазақ оқымысты әйелдерінің ішіндегі ең бір б)лек к)рнекті, анық ішкі мәдениеті жақсы ашылып )скен совет әйелі боп танылғанды. $сия )зіне біткен ашық, турашыл және адам ажарын аңдағыш жүйрік к)ңілімен Карповқа к)п басшы адамдардан басқарақ қарайтын. Бұ кісіде, $сияның түсінігінше, іште жатқан берік таза адамгерлік қуат бар. $рине, сол қасиеті ұдайы к)рінекке беріге шығып тұрмайды, ол бір еркектік салмақты қуат және к)п тәжірибелі ірі саяси қызметкердің ұстамды, байыпты, үлкен тәжірибелі сыпатынан туатын мол қалыптанған кесек қасиеттей қазына. К)п сырласып, іштесіп с)йлеспегенмен, $сия былтырғы күздің )зінде Нил Петровичке к)п нәрсенің шынын сеніп айтуға болатын кісі, бұл партияның үлкен )кілі және ұлттық республика жағдайында )зінің Ленин жолындағы ойлы большевик болған міндетін терең түсінетін аса жауапты, ойлы адам деп білетін. Мысалы, осы облыстағы обком секретарьларының $сия қадірлейтін тағы бір-екі қазақ азаматтары бар. Солай болса да, $сия )зінің қазіргі осы сапар соңындағы ойын шын лениншіл басшы деп ең алдымен Карповқа ғана сеніп айтқысы келеді. Бұл $сияның қазір Карповқа келіп алғаш әңгімелесе бастағанда ішінде отырған ойлары, түсініктері еді.

– Мен облысыңыздың бірнеше ауданын аралап, мысалы, әйел жайын жеке б)ліп с)з етсем, шынды айтайын, Нил Петрович, сізді мен жұбата алмаймын, – деп бір бастады. Нил Петрович үлкен м)лдір қара к)к к)здерін қырындай бұрып, $сияға молынан ашып қадалыңқырап қарады да: – Ол сіздің міндетіңізге кірмей-ақ қойсын, $сия $лімовна. Сіз таныған шындық мен үшін бәрінен қымбат болар, соны ойлаңыз. Барынша қатал да болса шындық болсын! – деп біраз оңдала бұрылып, $сияны асықпай тыңдайтынын аңғартты. $сия Карповтың жақсы үтіктелген жаңа жұқа шұбарлау сұр костюміне, түзу сыпайы байланған қоңыр сұр галстугіне к)з тастап, секретарьдың сырт ажарынан да тәрбиелі, ұстамды тазалық аңғара отырды. Бұл кабинеттің жазу столы )зге кабинеттерден оқшау, басқарақ екен. Келушіге қараған сырт жағы сәл д)ңгелене келіп, секретарьдың )зіне қараған жағы қысқалау, іштей иіле жасалыпты. Телефондар тұратын кішілеу қатар стол беті және де ұқыпты етіп жабылған жасыл сукносы (шұғасы) бар, о да сырты д)ңгелене, иіле жасалған сәнді орын. Қысқасы, бірінші секретарьдың үлкен б)лмесі мәжіліске жиылатын адамдар отыратын терезе жақтағы ұзын столымен де және әсіресе секретарьдың )зі отырған жаңағы орын түрімен к)рнекті мәдениетті орын-жайды б)лекше андатты. $сия мұндай к)п к)ріністерді елегіш, аңдағыш мәдениетті әйел қалпымен қазіргі кездесу жағдайы, адамы барынша орынды, жауапты ұшырасу екенін аңғартып отыртты. Ол облыста к)п нәрсені естіп, к)ріп, әдейі )здігімен араласып, анықтап танып шыққан бірнеше к)ңілсіз күйлер бар. Соларды шетінен санады. Қазақстанның )зге облыстарынан осы облыста б)легірек әйел халінің бұрынғы шақтағы ауыртпалығына )згеше себеп болған кеше ғана )ткен тарихтың аса ауыр жағдайлары бар. Бұл облыста ишандар, шайқы-қожалар, неше алуан медресе, мешіт, мазар түрінде мейлінше мол заман үстемдік құрған ауыртпалықтар бар. Мұнда тегін айтпайды, “Сайрамда бар сансыз баб, Түркістанда Түмен баб, бабтар бабы Арыстан баб” деген жайды Карповқа ұғымды етіп аударып берумен бірге, қазіргі облыстың үш үлкен ауданы осы бір с)йлемде аталғанын ескертті, Арыстан баб Шәуілдір ауданында.

Ноян ауданында кеше ғана Ақишан деген айлалы, қатал, даңқты хазірет болған. Тіпті сонау Қаратау ар жағындағы жырақтағы Ұзақ ауданының )зінде Баба түкті Шашты $зіз, Бабата, Балықшы әулие дейтін әлденеше әулие жайлар бар. Мынау тұрған Ташкенттің аржақ-бержағы, Орта Азия мұсылмандарының бәріне құдайдың )мір құдіретіндей кәрлі құдірет бұйрығын таратқан Қожахмет Йассауи, Ташкент түбіндегі Зеңгібаба мазары тәрізді бір облыс к)лемінде бүкіл бір діндар мемлекетке мол жетерлік әулие-хазірет, ишанпірлердің мекен-жайлары болған. Айрықша атап, тарихына барып тереңдеудің қажеті жоқ. Бірақ осы орындардың бәрінде фанатик, дүмше, )здері обыр және қатал, ожар плутократияның әмірі жүрген. Сол ескіліктің ізі оңай жоғалып, ажалдың торлары, шырмауық желі тұзақтары тез жыртылды да, бітті деу керек емес. $лі к)п жанның санасында жаңалық талай осындай шырмауықтарға оралумен, тұсалумен қос-қыртыстап, қос-қабаттап жүр. Соның себебінен к)зге к)рінбеген, іште тереңде жатқан таусыншақ та болса, тегі, лас жайлардан туған, туатын ойда, жоқ жат мінездер шығып қалса, )ріс алып қалып отырады деген, жинай ойлап жүрген бір жайларын алдымен айтып )ткен $сия Карповтың әлі нақтылы іске жеткенге шейінгі с)зді сыншы ойлылықпен үнсіз барлап, салқын тыңдап қалғанын аңғарды. Енді $сия шұғылынан әр ауданда )зі к)рген )рескел күйлерді тізе берді. – Ең әуелі жетінші кластан әрі оқуға баратын қыздың саны бар ауданда бірдей )те азғана. Ол күйеуге ерте береді деген с)з. Ал сол жастағы қыздарды күйеуге бергенде әкешешенің ықтияры, таңдау-талғауы к)бірек орын алады деген с)з. Және сол тегін ғана болмауы мүмкін. $ке-шеше ықтияры тегін қоспайтын да кездер аз емес шығар деймін. Осы күнде )зінше айлалы қулық түрге айналған негізі бұрынғы жаман әдеттермен – батамен, қалың т)леумен былық түрде астасып жатқан, қалмай жүрген қырсықтар болу керек. Ерікке к)нбеген әйелдің әртүрлі айламен жазаға ұшырайтындары қырсық қазаға, үлкен трагедиялық қиындыққа шырмалатыны және де жоқ емес. Оның бір мысалын Ленин ауданында аса жақсы жас сұлу қыз Айсұлу басынан кешіп отырған жай екенін мен сізге кейінірек айтамын, – деді.

Карпов үндемей бас изеді. Аздан соң ғана отырып: – Бұрынғы бір болған әйел басының ғажайып ауыр трагедиясын мен Бабатадан естіген едім,– деп қана бір қойды. $сия оны да біледі екен. (з әңгімесін желісінен үзбес үшін тек қана: “Ия. Алуаның оқиғасын мен де жақсы білемін”, – деді де, Айсұлудың бүгін бастан кешіп отырған қаралы, қайғылы халін есіне ғана алды. Карпов бұл нақтылы іс ж)ні екенін аңдады да, $сияның с)зін б)ліп: – Сіз ол оқиғамен таныссыз ба, сіз де сол ауданда болдыңыз ба? – деп сұраған еді. – Мен мейлінше таныспын. Колхозда да, қаза к)рген әйелдің үй ішінде де, тіпті ауданның прокурорымен және райком секретары жолдас К)лбаевпен де арнайы с)йлесіп алып, біліп келген жайларым бар. Сізге осы мәжіліс үстінде толық айтам деген жайымның бірі сол, – деген с)зін естіген соң, Карпов Жайлыбекке телефон соқты да, қазір келуін сұрады. $сияны тыңдау үстінде Карпов қазақ аудандарының Ноян, Ұзақ, Шәуілдір, Келес және тіпті түстіктегі мақталы үш ауданның )зінде де әйелдер босанатын үйлердің жоққа тән екенін еске алысты. Содан әрі Карповтың )зі облыста қазақ әйелінің халі бұрынғы к)шпелі тіршілік қалдығын сақтаған киіз үйге байланысты және бүгінгі мал баққан шаруалардың к)шіп жүретін бірінен бірі шанжау, шалғай аз үйлер боп шашырап жүретін жағдайына байланысты мал )сіретін аудандарда әйел халінің к)п қиындығын )зі есіне алды. – Оларға жалпы медицина, дәрігер к)мегі аз. Тазалық сақтау, гигиена-санитария жағдайы )те т)мен. Сондықтан к)п балалардың кейде беттерінде қотыр к)ресің. Бастарында қотыр жүрген балалар бар. Айтуға да ұят, тіпті монша, қара моншаның )зі алтыннан бетер қымбат шаруалар күйі бар. Ол бір сала к)п уайым ойлататын жайлар, – деп, )зінің ішінде к)птен байқап түйіп жүрген тағы бір нәрсені бүгін $сия сияқты оқымысты қазақ әйелі аузынан шыққан әйелдер ж)ніндегі аса салмақты қамқорлық ойларды ести отыра, )зі де бірталай тың жайларды қосты. Бұл ойларының ішінде қиындық, қиынсыздықты санау ғана

емес, соларды жеңу шараларын, қамдарын қоса ойлаған іскер лік жігер де аңғарылды. Ендігі Карпов с)зінің тұсында жаңа шақырылған Жайлыбеков келіп кіріп, $сиямен ақырын амандасып, үнсіз тыңдаушы боп Карповтың аузына қарап қалған еді. Карпов оған орын к)рсетіп, қолын үндемей созды да, $сияға қарап с)йлей берді. – К)шпелі мал баққан жағдайдың қиыншылығын атадық қой. Оның әлі сіз бен біз атамаған талай сорақылық безобразиелері жатыр. Жетіжылдықтың үстінде бұл күнде ауызға алып, қағазға, баспа жүзіне жазып жариялап шығаруға болмастай, оқып к)руге ұят боларлықтай қор сорлы шындықтар бар! – деп бастағанда, Жайлыбеков Карповтың к)ңілінде мал маңындағы адамдар туралы пісіп, зығырын қайнатып жүрген аса шын және аса қатал қайратты ойлар барын сүйсіне аңғарып отырды. Карпов с)йлеп отыр. – Біз облыстағы әйел жайын с)йлеп отырмыз. Мен сондықтан отырықшы аудандағы мақта, жүгері егіп отырған, к)птен қыстақ салып отырған, жазда ешқайда к)шпейтін аудандардың )здерін де к)рмей жүргем жоқ. Қайда барсаң ауыл советтің жаман-жақсы кеңсесі бар. Колхоздың кеңсесі бар. Ал к)птен-к)п жерде бала бақшасы, бала яслиі мүлде жоқ аудандар бар. Ендеше, осы аудандардағы әйел-ана – үйдің тұтқыны. Олай болса және еңбекке толық қосыла алмайды, ол – бір, еңбекте, тірлікте тең бола алмағандықтан және бұрынғы әдет пен салт ерлер санасынан арылып болмағандықтан, ол – екі, сол қыстақ, аудандардағы әйелдер, міне, жетіжылдықты құрып жатқан шағымыздың )зінде біз атап жүрген теңдік халінде емес. Тең болмаған әйелдер ана болса да, қызы болса да ерлер билейді, бағындырады! – деп біраз ойланып тоқтап еді. $ңгімеге тыңнан қосылса да, бұрын Карповпен бұл ж)нде әлденеше рет )зі білген деректерін айтып, нелер сорақылық жайларды жасырмастан Карповқа білдіріп, танытып келген әдеті бойынша, Жайлыбеков салқын жүзбен, үлкен сұрғылт к)здерін Карповқа қадап, молырақ ашты да, ойлы нұр шырағын жаққандай боп отырып, тағы бір ауыр, ащы шындықты қосты – $йел правосы біздің облыстың кей жерлерінде ескілікті жаңаша айламен пайдаланған қор қиянатқа да соғып жүр.

Сол жаңағы шала оқыған шеше мен әкенің ықтиярынан шыға алмай жүрген жас қыз осы күнде, дәлін айтайын, сатылып та жүр. Сыртынан қарасаң сатылу емес. Мысалы, бір қызды бір жігітке екі жақтың әке-шешелері алдын ала келісіп ап ұйғарысады екен. Жас қыз, жас жігіт )з ықтиярларын әке-шешелеріне берген. Бір күні жігіт әкелері атаған кеште қызды алып қаша алады. Содан жиырма күн, бір ай )ткен соң қыз бен жігіт айыпты болып, қыздың әке-шешесінен кешірім сұрауға барысады. Ол жақ кешіреді де, той жасайды. Сол тойға берген болып он мың, он бес мың сом ақша апарылып беріледі. Бірнеше қой апарылады. Кейде сиыр, ат қоса беріледі. Той болады. Ол )ткеннен кейін жиырма күн, бір айдан соң қыздың шешесі, жақындары күйеуге тиген қызының үйіне барады. Сонда алғашқы берген ақшаға, малға орайлап жасау апарады. Осымен екі жақтың құдалығы есеп айырысып ырзаласады. Ал сол қыз бен жігітті басында біріне-бірін ұйғарған әке-шешелер алғашқы келісуінде жігіттің қанша ақша, қанша мал айыпқа апаратынын байлап қойған. Ол ғана емес, қыздың жағы сол алатын сыйына орай қанша кілем, неше к)рпе, қанша жастық, қанша сандық – толып жатқан үй ішінің жиһазы, жасау-жабдық дейтінін түгел атап, санап, батамен нығайтып, бекітіп келісіп қойған болады. – Нил Петрович, мен )зіміздің кейде тіпті сізбен бірге жүрген жолдарымызда кейбір жас мұғалімнің үйінде, әлде бір бригадирдің немесе жас председательдердің үйінде осындай ұзатылған қызбен келген үй ішінде бір жарды т)меннен т)беге дейін тірей толтырып тұрған жасауларды сан рет к)рдім. Оның )зін тану да қиын емес. Себебі кейбір сандықтар, жағыландар, рақы жастық, қыжым к)рпелер дейтін бүгінгі жасаудың бас бұйымдары жай бүгінгі совет жастарының )здері үйге сатып алатын нәрселер емес. Олар сатуда мүлде болмайды да. (здері к)п еңбекпен қолы бос отырған бұрынғыша шебер әйелдердің қолымен шегілген ою-кестелер, )з қолымен боялған әр түсті жүннен, мақтадан тоқылған боғжамалар болады. Жағыландарды тек бұрынғының сондай жасауларын істейтін шебер еркектер ғана істей алады. Міне, үйленген жастардың б)лмелерінде осындай нәрселер былтыр істеліп, бүгін, биыл келіп тұрса, соны текке келді деп кім айта алады! Ал осы жай әсіресе масқарасы

бір түстікте ғана емес, Қазақстанның )зге де кейбір жақын облыстарында да жоқ емес. Ол ғана емес, мен )ткен жазда бір комиссиямен Қырғызстан, Ыстықк)л жағасына, сонда Шолпан-Ата деген курортты, сәнді, бай қыстақта болдым. Онда тіпті Қырғыз үкіметінің демалыс үйі де бар. Дәл біз барып жатқанда сол қыстақта тұратын бір қырғыз үй ішінің той-мерекесі болды. С)йтсе, әлгі үйдің баласы қыз алып қашып келіпті. Арада құдағи болып келістіруші әйел жүрген де, әкелері с)йлестіріп, алып қашатын сағатқа дейін қызды жігіт к)рмеген де. Бірақ кешке барған да, алып қашып әкелген. Сұрастырсақ, дәл жаңағы осы жақтағы әдет сияқты. Бес мың сом ақша, бір ат, бес қой, елу б)телке арақ айып апармақшы болып келісіп тұрып, алып қашып келіпті. Карпов пен $сия бұл хабарларды ашумен, соншалық жігерленген намыспен тыңдағанын танып отырған Алмасбек тағы да бұдан да сорақы ащы бір шындықты қоса түсті. – Қырғызда да естіп ем, осында да кейбір біздің азаматтар ызаланып, намыстанып, )те ұят бір шындықты айтады. Колхоз бригадирінің қызы он бес мың, колхоз бастығының қызы жиырма бес мың деп, кейде ауылдың )зіндегі саналы дейтін қызметкерді мысқыл, мазақ етіп аңыз таратып жүргендер де жоқ емес деп есіттік. Жаңағы әйелдің еңбекпен теңеледі деген үлкен шындық ойға осыны қоса есептеңіздер, деп әдейі айтып отырмын! – деді де, Алмасбек Карповқа қарап: – Нил Петрович, менің бұл айтқаным тек фактілер. Сіздің жаңағы ойларыңызға дерек болсын деп қостым, айыпқа бұйырмаңыз, айта беріңіз! – деді. Карповтың ойы жинақы түйілгендей екен: – Айтатын нәрсе, бір-ақ қана іске саю керек. Алғашқы шаралар есебінде қазақ колхоздарында бала бақшалары мен яслилерін бар жерде ашқызу керек. Екінші, әсіресе жас әйелдерді механизацияға тарту керек. Барынша тез уақыттың ішінде, мысалы, солтүстіктегі мақталы үш ауданда, кем қойса, үш жүз қазақ қызы, жас әйелдерін жинап механизаторлар курсын ашу керек. Содан соң осы қалада – Баскентте к)п цехтарда әйелдер істейтін істер к)п. Арнаулы тоқыма фабрикасы, май комбинаты, пресс-автомат тәрізді талай )ндіріс орындары бар. Химфармзаводтың )зін де қоса атайын. Осыларда неге қазақ әйелі аз. Бәріне де жас әйелдерді алғызу міндет. Және

ауыл-қыстақтың жас әйелдерінен осындай орынға түсіп, белгілі мамандықты үйреніп шығатын ФЗУ мектептерін ашып, күшейту керек. Ал қалаға ауылдардан келтіретін жас әйелдердің )здеріне арнаулы, б)лек, таза, жақсы жатақхана жасау керек. Солар арасында ағарту тәрбиелік, мәдениет жұмыстары таза, жақсы тәртіпке қойылып, мол жүру керек. Мысалы, бұл ж)ндегі істі, үгіт-насихат секретары жолдас Жайлыбеков, сіз тура )з қолыңызға, )з міндетіңізге мықтап алу керек. Ал соларды осы қалаға іріктеп әр ауданнан жиып алуды осы облыстың трудрезерв кеңселеріне мен )зім мықтап тапсырамын. Және бір шара, – деп $сияны да, Алмасбекті де )зінің ішінде жиып, сақтап, толық ойлап алған оңаша болса да, жалғыз да болса мығым етіп ойлап, түйіп алған байлауымен таңқалдыра отырып, Карпов қатаң, берік үнмен тағы бір ойлар қосты. – Биыл бар ауданның орталау және орта қазақ мектептерін мен есепке алғызып отырмын. Орталау мектепті бітіретін және орта мектепті бітіретін қазақ, )збек қыздарының, біздің облысымызда )збек к)п, олардың бұл ж)ндегі жағдайы қазақ қыздарының халінен артық емес, б)лек емес, оларды бірге ойлау керек. Сол қазақ, )збек қыздарының бәрінің де )з мектептерін бітіруімен бірге ілгері оқуына ауысуына анық науқандай түгел шара қолдану керек. Мен бұл ж)нде жақында болатын обкомның пленумында біз б)лек, ерек қаулы, шара қолданамыз деп байлап отырмын, – деді. $сия Карповтың с)здеріне )зінің шыншыл, ашық к)ңілімен қуанып ырза болғанын білдірді. – Шынымды айтайын, Нил Петрович, мен сізге )зімнің к)рген-білгеннен жиған ойларымды айтып, хабарыммен к)мек берем деп едім. Ең әуелгі ырза болғаным, мен айтқан ғана емес, оның ар жағындағы к)п жайларды мына Алмасбек екеуіңіз облысыңыз к)лемінде тіпті жақсы біледі екенсіз! – дегенде, Алмасбек $сияның жүзіне қарап сақылдап күліп жіберді. – Сіз бізді мақтаймын деп )зіңіз бұрын аса т)мен ойлайтыныңызды аңғарттыңыз-ау! – деп батыл қалжыңдап еді. $сия қызарып, қысыла күлді де: – Жоқ, тілеуіңізді берсін, олай ойлай к)рмеңіз. $рине,

сіздер облыс халқы туралы барды білесіздер. Бірақ сол бар тым к)п болғандықтан, аса к)п түрлі, к)п қиын түйінді болғандықтан, әйел мәселесіне кейде арнай к)ңіл б)лмей де кететін шақтар болады дегенмін. Ал екінші ойымды айтайын, халді білу ғана емес, менің )зім не істеуге болар еді деген шаралар таппай, айта алмай келген халімді Нил Петровичтің )з облысындағы әйелдер мәселесі ж)нінде үлкен, кең аталық, аса қамқор программасы бар жан екеніне қайран қалдым! – деді. Карпов күлген де, үндеген де жоқ. (з ішінде к)п нәрсенің шешуін бұрын да сан ойлап, байлағанмен, әлі іс болмаған, баста ғана жүрген шаралар болғандықтан, к)пшілік басшы адамдарға осыны миландыру, солар қолымен іске асыру, жақсылыққа бастыру қандай болары әлі мәлім емес болғандықтан және бұрын )зі бұрынғы )мір тәжірибесінде партия басшылығының неше алуан, істерін бастап к)рсе де, дәл мұндай жайда әрекет етіп к)рмегендіктен, әлі алдын ала сүйсіну, шаттанудан аулақ болатын. Ол $сияның сүйсініп с)йлеген с)зіне де жай салқын ғана құлақ салды да, жауапсыз қалдырды. Енді Алмасбекті шақырғаны Айсұлудың жайы болғандықтан, ол іске Алмасбек кірісіп отырған мейлінше таныс адам болғандықтан қазір $сиядан сол нақтылы істің ж)нінен білгенін айтуды )тінген. $сия бұл орайда екі секретарьдың үнсіз, зор ықыласпен тыңдап қалған жүздеріне кезек қарап отырып, ұзақ с)йледі. Айсұлудың аузынан естіген анық Сағитпен екі арасының дәл шынын, жас таза қызды жаза баспай, аса дәт түсінген, шын түсінген нәзік жүректі, таза мәдениетті, тәрбиелі әйел к)ңілімен соншалық түсінікті етіп таратты. Сағит ж)нінде мұның ұғынғанының )зі де бір психология, терең талдау, сынау артынан туған ойлар болатын. Мүмкін Айсұлу Сағитты “)зің ұғындырып бер” десе, дәл қазіргі $сиядай таныта да, ұғындыра да алмас еді. – Мен ол адамды біртүрлі түсіндім. Жүзін к)рмесем де, с)йлеспесем де, жақсы түсіндім. Ол )зі, тегінде, бұрын жас әйелмен жақсы мінезде, татулық жарастықта болып к)рмеген, бар жаратылысы )зіне де түсініксіз, тұйық, олақ, тұрпайы жас болу керек. Оның үстіне ішеді. (мірлік іске ешбір мәселесін кісімен ақылдасып, сырласып, шындап ай-

тысып к)рген жас емес. (зі физкультурник. К)бінше дене қайраты қара күшімен шындап алданатын, сонысына мәз, мақтанып жүретін адам тәрізді. Кейін ол ауданда аса қымбат мамандық – сантехнигі болады. Мұның алдына су үлесі ж)нінде келушінің бәрі )зін к)теріп, бұған бағынышты болады. Сол жастың үй іші тұрмысында дүниеқор, ескі ұғымды кәрі шешесі бар. Барлық аудан тіршілігінің қызығын мол к)ріп семіріп, бар коллективтен, совет қауымынан жырақта сыланып отырған жеңгесі бар. Шаруақорлық, жемқорлық, әртүрлі айлакерлік )мір машығы болып алған кооператив бастығы және бар аудан адамы жалынышты ағасы бар. Одан да беделді, мығым шаруа, бар жұрттың күні түсетін, ауданда шетінен дефицит шыны, шеге, шифер, тақтайдың бәрінің иесі – СМУ бастығы нағашысы бар. Ал Айсұлу не? Ол – әкесі жоқ, ағасы жоқ, жалғыз жесір әйелдің панасыз жетім қызы. Оған сен қызықсаң болды, қаласаң аласың да қоясың деген с)здерді )зінің қыңыр, біржақты топас кеудесінен шолақ ұғынып алған ақылсыз жігіт бар. (зі және хаттар жазады, кешірім сұрайды. Хаттарына жауап болмағанда, ол үндемегені к)нгені деп ұғынады. Хаттары оқылмай жыртылады, отқа тасталады дегенді ол ойлап к)рген емес. Міне, бұл қылмыстың осындай психологиясы бар. Қылмыстының, бүгінгі жас атаулының ішінде урод боп, теріс бұтақтай боп біткен жаннан б)лек жаман жиреніш образы бар. Осыны ашып, жауыздық жазалансын деп әрекет еткен, әрекет етпек түгіл, ойланған және тіпті кейін де болса қате болды-ау деп ұялған адамды к)ре алмадым. Мен прокурорды да, аудан секретары К)лбаевты да к)рдім де, с)йлестім. Екеуіне де, сіздер алдыңызда шынымды айтайын, ашуландым. Соншалық ырза болмадым. Осында келуімнің, сіздерге айтуымның себебі де сол. Олар сол ауданда, дәл қастарында туып, бүгін жуылып-шайылып отырған сұмдық жаманшылық үшін тіпті ойланғысы да келмейді. Мен әсіресе райком секретарына оcыныcы үшін қатты наразы болдым! – деді. $сияны қайран етіп Карпов бұл ж)ндегі с)зге )те қысқа жауап айтты. Тыңдауы соншалық ықыласты, )згеше тануұғынумен $сияның әр с)зін жұтқандай, қатты бейілмен тыңдап еді. Аяқтағанда тек қана бір-ақ с)з айтты.

рысы, шешімі мәлім мәселені анықтап ашып, шешіп әкеп салғандай. Бұл жұрттың соңғы сәтте тыңдап отырғаны – Ұзақ ауданының секретары $ріп Есдәулетов. Кесек денелі, қабағы қалыңдау, қызыл-сары жүзіне азырақ шұбары білінген. Семіз бітімі салбыраңқы бұғағынан к)рінетін сарғыш к)зді $ріп қазіргі с)йлеп тұрған жайын қиналып айтып тұр. $сіресе жұрт күткен деректі бір цифрды айтпай, айналсоқтап, себептерді тергіштейді. Жұрттың әзіргі оның аузынан естігені ауданда биыл жұт болып, қойдың к)п басы жұтап, апатқа ұшыраған. Ол соны )зінің бүгінгі обком бюросы алдында анықтап ашып айтатын ауыр шындығы екенін сезініп тұрса да, болған шығынның жайын айтпай, аман қалған жақтарын баса с)йлейді. –...Құмда отырған қиыншылықтың тап ортасында қыс бойы қалған “Жуант)бе”, “Тасты” сияқты екі совхоз мал )лтірген жоқ. Бергі Қаратауға жақын отырған “Калинин”, “Энгельс” совхоздары да аман шықты, мал )лтірген жоқ. Кұм мен таудың аралығында жағдайы )згелерден тәуірірек деп күз басынан к)ңілге сенімді санаған “К)некент” совхозы ойда жоқтан апатқа ұшырады. Ауданды да азапқа салды. Қысқасы, ауданның, тіпті облыстың да мал жұтатты деген атағын ұлғайтып отырған сол бір ғана совхоз. (з жерінде отырып )згеден алаб)тен жұтап қалған сол болды, – деп, бұрын да бір айтқан жайына, тағы терлеп-тепши тұра, адасқан кісідей, бір ізіне қайта кеп түскен аңғар танытты. Карпов бұған үлкен к)зін қадап, түйіле қарап қалған еді. Ойына келген сұрағын берген жоқ. Бірақ оның орнына облисполком бастығы Ақан Сұлтанов сәл қылилау қоңыр к)здерін жалт еткізе шаншыла қарады. – Санын айтсаңшы, қанша )лтіргеніңді осы арада жасырып қалам деп тұрсың ба! – деп қатты үн қатып қалды. Зал тегіс )з ішінде осы ғана сұрақты күткендей екен. Ешкім ешбір с)з айтпаса да, барлық орындықтар сықырлап, к)п денелер ширақ қозғалып, бүкіл мәжіліс үлкен шапшаң бір қыбыр-қимыл еткендей болды. Маңдайы к)п әжімімен жиырыла түскен, тепшіген қалыпта Есдәулетов Ақан сұраған цифрды да атап қалды. – Жиырма мың!.. – Бәрі де қарак)л қойы ғой?

– Бәрі де... Жұрт “түу” дегендей, ауыр күрсінгендей болды. Жиырма мың қарак)л қойы қозысымен санағанда, шаруаның мығым иесі осы отырған жұрттың бәрінен мемлекеттің алтын валютасы отқа тасталғандай сезілді. Ақан сұрақтарын тоқтатқан жоқ. – Күзде барлық совхоздың алдағы қысқа жем қоры түгел жеткілікті деп обкомның бюросына, облисполкомға деректі )зің бердің бе? – (зім бергемін. – Ол ғана емес. К)ктемде, март айының басында Алматыда партия съезінің үстінде жолдас Карпов екеумізге “қыс қандай болса да Ұзақ ауданының жемі жетеді, қаупім жоқ” дедің бе? – Дегенім рас. Мен қазірде де жем жоқтықтан жұтады деп тұрғам жоқ! – деген с)зді айтумен бірге, Есдәулетов )зінің тағы бір қиын түйіндерге соққалы тұрғанын амалсыз аңдай тұра күрсініп те қалды. Сұлтанов )кшелей қадала түсті. – Ендеше, жұттан емес, жем жоқтықтан емес, адамнан дейік пе? – Адамнан, әрине, адамнан. Оны март пен апрельде ауданда )здері болған жолдас Ерімбетов пен кейін барған Нил Петрович )зі де анықтады ғой деймін. “Құмкент” ш)п болмай жұтаған жоқ. Ондағы бір топ адамдардың шаруашылық ұйыстыру ісін басқара алмағанын анық осы кісілер таныды деп білемін. Сұлтанов сұрағы тағы бір жайды анықтады. – Ендеше, белгілі адамдар шаруаны ұйыстыра алмаса, ол адамдарды қиыншылық күндерде, анық сын күндерінде аудан басшылығы ұйыстыра алмады дейсіз бе? Бұл да қатты нақтылы ауыр шындыққа және Есдәулетовтің )з басына арналған шындыққа туралай қадап соққан сұрақ еді. Есдәулетов ол жайды да ішкі есепқорлықпен аңдап тұр. – Мен қалай айтайын. Бар шаруаның басында жауапты адамдар, партия мүшелері, )зіміз сеніп қойған адамдар отырған күйде шалалық, қателік жасап отыр. Жауаптылықты қанша жанға, кімдерге таратып беруді партияның )з әділеті,