Қанат Тілеухан. Қараштың әңгімелері

Авторы: Қанат Тілеухан

Қанат Тілеухан Қараштың әңгімелері 2017 жыл Қараштың әңгімелері Повесть және әңгімелер

ІНІЛІК ҚАБЫЛДАУ, АҒАЛЫҚ ЖАНАШЫРЛЫҚ Қанат Тілеухан әңгімелері өмірімізде көп кездесетін бір-ақ елең қыла қоймайтын жағдайларды қозғайды. «Қайтқан қыз» әңгімесі шынайлылығы жөнінен қазақта Бейімбет Майлин, орыста Василий Шукшиннен кем соға қоймайды. Өмірді көру мен қайшылықты жеткізу жөнінен замана табы анық сезіледі. Шынайылық деген кейде өмірлік факторлардың күтпеген шешімі арқылы көрініс табатынының белгісі осы қаламгер қолтаңбасынан анық аңғарылады. Жалпы жұртшылыққа қатты әсер еткен осы автордың екі әңгімесінің орындалуы мен көркемдік жетілуінің куәсі болғандықтан ба, шығарма жазу қиындығын автор да, оған редакторлық жасаған адам да ащы сезінді. Шығармашылық үдерістің осынау азабын шегу мен жан рахатына бөленудің екі арасы едәуір. Әйтсе де қуанышы мен абыройына көз жеткізу ләззатынан автор біраз айыға алмай жүргендей. Қанат классиканы тереңдей оқып, өнер эстетикасына қаныға бастағанын әңгіме арасында айтуға әуес. Бұл жауапкершіліктің алғышарты. Енді еңбек етудің мехнатты кезегі тұр. Несі бар, адам баласының қолынан аңдасақ не келмейді. Шеберлікке жету әйтсе де бұйыра ма, жоқ қарабайыр ой ағысынан арылу қиын ба, бәрін уақыт патша көрсетеді. Қанат жаратылысы жөнінен жазушыға тән төзімді.

Эпикалық

тынысы да сезіледі. Шығармашылық лабораторияны Мұхтар Мағауин сияқты тану арқылы өмірлік мақсатқа пайдалана алса – біраз іс тындыратыны сөзсіз. Шығармашылық қысымнан бүлінбей аман-есен өтудің мәнақасы да жетерлік. Ізденістің азабын тәрк қып жеңілдікке ұмтылса –көптің бірінен еш айырмасы болмай қалады. Қанат бұл жағынан есейген қалыпқа түскендей. Соңғы жазған хикаятындағы желілік тұтастыққа селкеу түссе де, әлгі шынайлығы табиғи сақталған. Көрдіңіздер ме, автор тұтастыққа еңбек сіңіре алмаған соң ой қожырауы басталады. Жастармен аралассам да шығармашылық бірлікте болмаған соң лабораториясына жеткілікті үңіле алмайды екем. Дүниеге жаңа дүниенің сәтті келуі үшін ағалық пікірдің үстемдігінде жанашырлық, інінің қабылдауында еңбекке құлшыныс қасиеті айқын байқалуы керек. Қанатта осы мінездер барына сенейік.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ Жаназа (повесть ) «Все счастливые семьи похожи друг на друга, каждая несчастливая семья несчастлива по-своему…» Л.Н.Толстой «Мы в нашей семье никогда не были особенно нежны друг с другом, — это не принято у бедняков…» Э. М. Ремарк

— Тәуіржан, Медетбек, дауыстарыңды қаттырақ шығарып жылаңдар! Бұл әкелеріңнің ақтық сапары. Ыбаш енді қайтып келмейді. Шешемнің осы бір сөзі түсіп кеткен еңсемді тіктегендей болды. Қос немере бауырымның ортасында таяққа сүйеніп тұрған мен айналама көз жүгірттім, көңіл айтып келушілердің аяғы саябырлаған тәрізді. Бір топ әйелдің ортасында отырған анам бірер күннің ішінде шөгіп кеткен сияқты. Жылайжылай екі көзі былаудай болып ісіп кеткен. «Бұл әкелеріңнің ақтық сапары. Ыбаш енді қайтып келмейді». Осы бір сөз құлағымнан кетер емес. Екі күн бел шешпей сойыс мал әзірлеп, келген кісіні қарсы алып, әуре-сарсаңмен жүргенде әкемді қара жер қойнына беретінімді ұмытып та кеткендеймін. Жылағым келді. Үш күн бойы көзден аққан жас та таусылған ба, жылай алмадым. Басым меңзең. Таяққа сүйеніп тұрсам да теңселіп кетем. Ішім өртеніп, жүрегім сыздап барады. «Қарыс жерде қаза бар» деген бұрынғының сөзі соншалықты дәл айтылғанын ет-жүрегіммен сезіндім. Кеше ғана дін аман жүрген әкем енді сөренің үстінде шалқасынан түсіп үйден шығып барады. Баяғыда, жарықтық, марқұм әжем: «Өлген адамнан кеселді жан баласы болмайды» деуші еді. Рас екен, сапырылысқан мына жұртпен шаруасы жоқ. Ақ кебінге оранып ап қамсыз жатыр. Тәуіржан мен Медетбек сүйектің бір жағынан ұстауға ұмтылып алдыға озды. Мен көппен бірге сүлдерімді сүйретіп, жаназа намазға тұрдым. Әкемнің көз жұмғанына әлі де сенер емеспін. Оның өлі денесіне жақындағым келмейді. Тыныштықты имам бұзды. — Марқұм қандай адам еді? — деді әдеттегідей көпке сұраулы жүзбен қарап. — Жақсы, жақсы. Имам үйдің үлкені Алдаш ағамды қасына шақырып: — Уа, жамағат, марқұм Ыбырай Ақтанұлының қарызы бар ма еді? Адам баласы Алланың алдына қарызсыз барғаны ләзім. Ол үшін Жаратқанның алдында жауапқа тартылады. Егер бар болса, айтыңыздар. Ұлы Алдаш қайтарады. Алдаш, қайтарасың ғой?, — деп енді ағама бұрылды. Ол жақ ашпай, басын изеді. — Жоқ, жоқ, — деп жерлеуге жиналған жұрт бірауыздан жауап қайырды. Жаназа намазы өз шарты бойынша бел бүгілмей оқылды. Намаз соңында әйелдер жағы дауыс шығарды. Біз үнсіз, кілемге оралған әкемнің сүйегін

көлікке салып, қорымға қарай тарттық. Кімнің айтқаны есімде жоқ, маған ақымға түсіп, әкемнің ендігі жатар жерін көру керектігі айтылды. Үңірейген суық көрге түсуге жүрегім дауаламады. Ол түгілі қабіршілерге де жақындай алар емеспін. Алдаш та ол жаққа аяғын баспайды. Қабірге әкемнің жиені Жеңіс түсіп, тағы да бір-екі жігіттің көмегімен нағашысын мәңгілік ұйқыға жататын орнына өз қолымен жайғастырды. Алыс-жақыннан келген ағайын, дос-жаран мен көрші-қолаң топырақ салып, молда құранын оқыды. Артынша тағы да жиналғандар ортасынан ақсақалы бар, қарасақалы бар, кезек-кезек суырылып шығып, дұғаларын бағыштап жатты. Сол кезде ғана өмірімде алғаш рет өзімнің Құран оқи алмайтыныма іштей қатты налыдым. Имам көптің ортасында тұрып уағызын айтуға көшті. Кейбіреулер үнсіз, бас шұлғып тыңдап тұрса, енді біреулер топтан бөлініп, өзара әңгіме-дүкен құра бастаған. Шеткерірек шығып, шылым тұтатқандар да бар. Қабіршілер жағы болса, әке қабірінің топырағын ретке келтіре жинап, уақытша қоршауларын үнсіз орнатып жатыр. Молданың тура жанында сүреңсіз күйде бір нүктеге мақсатсыз қадалып қарап тұрған нағашым Нұрланға көзім түсіп кетті. Қос жанарынан тарам-тарам жас ағып тұр. Әкем нағашымның атын атамай Нүркен, Нүркентай деуші еді. «Нүркен балдыз емес, туған інімдей болып кетті ғой» — деп отыратын. Үйге келсе, баладай қуанып, құрақ ұша күтуші еді. Неге екенін білмеймін, нағашыларыма суықтау өстім. Енді қазір маған Нұрлан нағашымнан артық жан жоқ сияқты. Ішім жылып, жақсы көріп кеттім. Жанарымнан қалай жас шыққанын да байқамай қалдым. Оны жүгіріп барып құшақтай алып, айғайлап, боздап жібергім-ақ келеді. Мендегі қайғымен бөлісіп тұрған жаһандағы жалғыз жан сол кісі сияқты. Әкемнің жетісі мен қырқы болатын күн хабарланған соң жұрт қонақасына қарай жылжыды. Молда Алдаш екеумізді алып қалып, тағы да Құран оқыды. Бет сипап, біз де үйге қарай бет түзеп келеміз. Ағам молдамен жеке әңгімеге көшіп, енді атқарылар шаруалардың жөн-жоралғысын айтып келе жатқандай. Мен артта бірер қадам қалып келем. Артыма қарай берем, қарай берем. Сәуірдің әлі де салқыны бар, баяу желімен «Қараш, мені жалғыз қалай тастап барасың?» деген әкемнің дауысы құлағыма жеткендей. Ту сыртымнан әкем маған қадала қарап, жанарымен жалына «мені алып кет» дейтін сияқты. Иә, тура аурухана төсегіндегі жалынышты кейіппен. Неге сол кезде алып кетпедім екен? Неге? Дәрігер: «Инсульт оңай емес. Ақыл-есі дұрыс болғанымен тілден айырылған. Ойын жеткізе алмай, соған іштей уайымдап, психикасы бұзылған. Үйде күте алмайсыз. Алып кетпейсіз» — дегенге неге тез көне салдым. Жас баладай менен мейірім күтіп қарап еді. «Мэ-мэ-н ап-ап ке-ке»— деп, сол қолымен есік жақты нұсқай берген-ді, нұсқай берген-ді. Төсекке таңылған оң қолын көрсетіп, екі иығын селкілдетті. Тұрғысы келіп, қайта-қайта басын көтеріп бұлқынды. Ақыры шыдай алмай екі көзіне ерік берді. Өзінің дәрменсіз күйіне мойынсұнып жылады. Өмірімде бірінші рет әкемнің жылағанын көрдім. Иә, бірінші рет. Бір жылда шешесі мен екі бірдей інісін жерлегенде де көз жасын көрсетпеген еді. Ауыр күрсініп қойып, тек оңаша өзімен-өзі жүрді. Онсыз да біртоға, сөзге сараң көкем сол кезде тіптен кісікиіктеніп кеткен-ді.

Ауыр қазаға қасқайып тұрды. Іштей тынды. Қатын, бала-шағасының алдында майрылмады. Қайғысы ішіне түсіп кетсе керек, араға екі жыл салып, жүрекпен ауруханаға түскенде де еңсесін тіктеп алған. Бұл жолы күш-жігерінің таусылғанын, санаулы сағатының қалғанын сезді ме, әлде «Қараш-ау, мен де ет пен сүйектен жаратылғанмын. Мына ауруға шыдар емеспін. Қайраным таусылып барады. Өлсем өз шаңырағымда өлейін, мені алып кет» дегенді айта алмаған сынды. Бордай езілді. — Көке, әлі-ақ сауығып кетесің, — деп сабыр сақтап тұрған мен де шыдай алмадым. Жүзімді ыстық жас жуып кетті. — Көке, сен жыласаң, біз қайтпекпіз?! Жыламашы. Сен біздің қорғанымыз емессің бе! Жазылып кетесің. Мен сені керек болса, Қытайға апарып емдетемін. Немерелерің Сапар, Санат, Бекнар, Айболат, Міржақыптың тойында отырасың. Ажалмен алысып жатқан адамға жігер берудің орнына солығымды баса алмай тұрған мына тұрысым дәрігерге ұнамады. Мені сүйреп дәлізге шығарып: — Бауырым, бұның не? — … — Қиналып жатқан ауру адамның көңілін босатып. Ол кісіге тыныштық керек. Қазіргі жағдайы түсінікті. Кеше ғана сау едім. Маған не болды деп жағдайды түсіне алмай жатыр. Әкеңізді уайымдатпау керек. — Әкем өзі де дәрігер. Жүрегі баяғыдан ауыратын. Профилактика ретінде жатқан еді. Сіздерге келгеніне үш-ақ күн болды емес пе? Қалай ғана инсульт алған? Өз-өзіме әрең келіп, дәрігерге қарадым. — Жексенбі күні инсульт алған екен. Мен ол кезде жұмыста болмадым. Кезекшілік еткен дәрігер әлі келмеді. Анық-қанығын сол кісі келгесін анықтаймын. Медбикелердің айтуынша аяқасты қан қысымы көтеріліп кеткен. Ауа-райының да әсері болуы мүмкін. — Енді бізден қандай көмек керек? Қандайда бір дәрі-дәрмектер қажет шығар? — дедім көзімнің жасын сүртіп жатып. — Әзірге ештеңе керек емес. Ертең анаңызды алып келіңіз. Басқа туғантуыстары келмесін. Әкеңіз көңілі босап, қиналып қалады. Сіз енді екі-үш күннен кейін палатасына бір-ақ кіріңіз. — Үйге алып кет деп отыр ғой. — Үйге алып кетіп не істейсіз? Әкеңіздің бетіне қарап отырасыз ба? Мында біздің бақылауымызда болады. — Қайтқысы кеп тұр емес пе? — Қалай түсінбейсіз, әкеңіз инсульт алды. Миына қан құйылған. Он уже калека. Дәрігердің дауысы бұл жолы қатты шығып кетті. Әкем жатқан палатаның маңайын айналшықтап біраз уақыт жүріп, әрең дегенде ауруханадан шықтым. Әттең-ай. Неге дәрігердің тілін алдым екен? Әкемді үйге алып келгенімде, бәлкім, бала-шағасының ортасында жазылып кетер ме еді? Тым болмаса, соңғы сөзін естір едім ғой…

Аяқ-қолымды тым ауыр сезіне, ілбіп басып, басым салбырап үйге кірдім. Жабырқаған жүзім жаман хабарды сездірсе керек, жайбарақат отырған әйелім мен ұлым менің түрімді көріп, үрейленіп, үрпиіп қалды. — Қараш, тыныштық па? Әкеңе бірдеңе болды ма? — Маған үйде сұрақ қоюға тек шешемнің ғана шамасы жетті. Бірден тіл қатуға қауқар жоқ. Көкірегім қарс айырыла күрсініп, диванға сылқ етіп отыра кеттім. — Өй, әкесі өлгенді де естіртеді ғой. Айтсаңшы. Әкең өліп қалды ма? — деді шешем дегбірі қашып. Мен болған жағдайды рет-ретімен баяндап бердім. — Болды! Кеудеңді көтер, Қараш. Өлімнен қашып құтылған ешкім жоқ. Дәм-тұзы таусылса құдайына барар. Жетпіске келіп қалған әкең инсульттан сауығып тұрып кетуі неғайбыл. Қиналып, төсек тартып жатқанша, құдайына барсын. Я, Алла, қидым, қидым. Қинамай алатын болсаң, жанын ал. — Сөзін жігерлі бастаған анамның даусы дірілдеп, кеудесін өксік қысып кетті. Ертеңінде әкемді емдетуге тәуір аурухана іздеп Алматыға тарттым. Инсульт бөлімі тек Қалқаман ауруханасында екен. Қала іргесінде тұрсақ та, облысқа қараған соң бұл ауруханаға ақылы түрде де жатқызу мүмкін болмай шықты. Араға екі күн салып, таныс-тамырлар арқылы бұл шаруа да реттелді. Бірақ үлгере алмадым. Ауыр науқастарды тасымалдайтын арнайы көлікті алып, Боралдайға алып-ұшып жеткенімде дәрігер «көкеңнің жан тапсырғанына бір сағат болды» деп қаралы хабармен қарсы алды. Жалма-жан жансақтау бөліміне кіріп бардым. Өліммен үш тәулік бойы алысқан әкем бейне бір ұйықтап жатқандай. Сол баяғы қалпы. Еті ағып кетпеген. Тек жүзінің бозарғаны болмаса. — Әке, тұршы. Тұршы, — дедім айғайлап, жансақтау бөлімін басыма көтеріп. Әкем «Енді мені алып кетпей, осында қалдырып кетсең де өз еркің» деп мені жазалап жатқандай көрінді. — Сабыр сақта, бауырым, — деді дәрігер ту сыртымнан келіп, қолын иығыма қойып. — Жүрегінен инфаркт алған адам ғой. Жүрегі шыдамады. Осыдан бір жарым сағат бұрын жүрек соғысы баяулады. Арнайы құрылғы арқылы ажалдан арашаламақ едік, электр жарығы сөніп қалып, түк те жасай алмай қалдық. Бекем бол! Тағы екі ақ халатты адам келіп мені жетектеп тысқа алып шықты. Олар маған тіс жарып, еш нәрсе айтпады. Тек жасы елулер шамасындағы бидай өңді, орта бойлы толықтау келген медбике келіп: — Сен Қарашсың ба? — деді. Сөйлеуге мұршам жоқ. Басымды шұлғыдым. — Әкеңіз түнде аздап тілге келіп еді. Сіздің атыңызды қайта-қайта атап шақырды. Иманы жолдас болсын! — деп жүріп кетті. «Әкем не айтқысы келді екен?»

созбай аңғартса, үлкендер жағы дастарханнан қолдары жеткендерді дорбаларына салып, бет сипар уақыттың таяп қалғанынан хабар берді. Жиналған қауым артынып-тартынып болғасын төрдегі имам Құранын оқып болып, сөз тізгінін алды. — Айғыз апа, Алдаш, Қараш бауырларым, тағы да сіздерге қайғырып, өзімнің және мына жамағаттың атынан көңіл айтамын. «Тас түскен жеріне ауыр» деген. Уақыт — емші, жан жарасын өзі жазар. Ыбырай атамыз жақсы адам болатын. Пайғамбар жасынан асып дүние салып отыр. Әрине, әлі де ғұмыр кешкенде ғой дейміз. Енді ол кісі сүрмеген өмірді Алла тағала артында қалған бала-шағасына берсін. Қиын күндері сүйеу болатын ағайын-туыс керек. Міне, барлығымыз сол үшін осында жиналып келдік. Қайғыны бөлісуге. Қала іргесінде тұрсақ та біздің Ақкемер ауылында бірлік жоқ емес. Осы жерге Қазақстанымыздың әр тарапынан келсек те бір атаның баласындаймыз. Қара жамылып отырған отбасының қайғысына ортақтасып келген баршаңызға тағы да мың да бір рақмет. Алла әр ізгі істеріңізге сауаптан жазсын. Жаратқан иеміз ынтымағымыздан айырмасын. Ел іші тыныш, көпұлтты мемлекетімізде тек той болсын. Бағана атамызды жерлеу кезінде айттым. Естімегендер болса қайталайын. Марқұмның жетісі осы айдың жиырма төрті беріледі. Қырқы мамыр айының жиырма жетісіне түсіп тұр. Қасиетті жұма күнге келеді. Бұл да бір Алла тағаланың шарапаты шығар, — деп молда сөзін түйіндеді. Тысқа шығуға ыңғайланған жұртты маған белгісіз бір дауыс тоқтатты. — Уа, мұсылман бауырлар! Біздің қазаққа құдай кісі өлгенде, я болмаса, түс көргенде керек. Қазір кейбіреулер, тіпті, түстерін кафирлердің гороскобы арқылы жорып әлек. Осындай қаза кезінде асыл дініміз ислам жайлы айтпасақ, қай жерде айтамыз. Бұл өлім арқылы ажалдың бізге де жететінін рахман иеміз білдіріп отыр емес пе. Сондықтан сәл сабыр сақтаңыздар. «Мұсылманның ең бірінші қаруы — сабыр» деген. Аз-кем білгенімізді айтайық. Өз білгеніңді мұсылман бауырларымызбен бөліспесек, күнә болады, — деп еңгезердей, мұрты жоқ, қаба сақалды бейсауыт адам сыртқа асыққандарды тежеді. Көпшілік ішінен сөз жорғасын тайпалтқан бұл қай шешен деп жақтырмай қарағандар болды. Шын ықыласымен назарын бұрғандар да табылып жатты. Жұртты бір тынышталтып алған әлгі жігіт сөзін сабақтай жөнелді. — Біздің қазақ өлімге келгенде әлсіз. Жылап-сықтауымыз көп. Қайталап айтам, сабыр қылу керек. Бізді топырақтан жаратқан Аллаһ топыраққа өзі айналдырады. Ерте кетті, аздап болса өмір сүре тұрғанда ғой деп күпірлік етуге болмас. Ол Аллаһтың қалауы. Оған қарсы шығамыз ба?! Адам баласы болғасын алады да жанымызды. Егер тасбақадай үш жүз жыл жасатса, қайтер ек. Онда жәндік болғанымыз да. Ондай ұзақ өмірден не мән қалады. Біздің кісі өлген үйде түтін шығарып, салтанатты мейрамға дайындалғандай бай дастархан жаятынымыз — айналып келгенде бұрыс. Өлген адамды әулие етіп бастарына мазар орнатамыз. Мазасын алып, зиратына бара береміз. Әруағына сиынып. Бұның барлығы дінге қайшы. Тірісінде әкемізді сыйламаймыз. Тілін алмаймыз. Орысша айтқанда тек проблемаларымызды айтамыз. Тіпті, қол көтереміз. Өлгесін «Әкем әулие кісі еді. Әкем керемет адам еді» деп жұртқа мақтанып, жыл сайын тоғыз дуанға

сауын айтқандай жүздеген адамға көл-көсір етіп дастархан жасап, жақсыатты боламыз. Шу дегенде сөзін баяу бастаған уағыз айтушы адам қолын оңды-солды сермей, кеудесіне түскен сақалы желп-желп етіп, шаптығып кетті. Мен оның бұдан ары не дегенін естігенім жоқ. «Тірісінде әкемізді сыйламаймыз. Тілін алмаймыз. Тіпті, қол көтереміз» деген сөзі құлағымда қалып қойды. Дәл осы айтқандары қайта-қайта жаңғырып маған естіле берді, естіле берді. Қылмысы әшкереленген адамдай айналама ұрлана көз жүгіртем. Әйел атаулының сумаңдаған сүйір тілдеріне ілігіп, ал еркек біткен: «Қараш, тірісінде қадіріне жетпеген әкеңді неменеңе жетісіп жоқтап отырсың?» деп маған қадала қарайтын сияқты.

өнегесі. Сен өзі қырым-сырымды құрттың емес пе? «Ойбай емделуім керек» деп кезінде Қырымда үш ай қыдырып, сайран салып едің ғой. Артыңнан жүрген қатындарыңның хаты келген. Соның бәрін ұмытып қалғансың ба? Келесі бөлмеде мен сықылды бәрін естіп жатқан Әсем орнынан тұрып, әкешешемнің арасына килікті. — Папа, что я тебе мешаю? Мен Мұхтармен тұрғанда керек болдым. Ал қазір керек емеспін бе? — Бар орныңа жат, — деді әкем бұйыра. — Қалай жатам? Вы на весь дом орете. Сен біз үшін не жасадың? Елдің әкелері балаларын оқытты. Үй алып берді. Мен өз күшіммен оқуға түстім. Стипендияма сендерге азық-түлік тасыдым. — Өй, бұл алқаш ол жақсылықтарыңды білмейді. Арақ әкеп бергеніңде ұмытпайтын еді. — Шешем әпкемді қостай кетті. — Мен де әке-шешемнің көмегінсіз оқу оқығам. Басымды қатырмай, бар орныңа жат. Әкем бұл жолы зілдене тіл қатты. — Бұл менімен салғыласып еді. Енді қызымен ұрысады. Осы үйдің қатыны мен емес, сенсің, Ыбырай. Бар, қора жаққа тыққан арағыңды ішіп кел, — деп апам іркілді. — Қысқасы, Әсем, сен бұл үйден кет. Кеткен қызсың. Бар да өз күніңді өзің көр. Шешем бұл жолы да әпкемді жақтай сөйледі. — Қайда кетеді? Ешқайда да бармайды. Ішіме сыйған бала сыртыма да сыяды. Мен енді бала таппаймын. — Сыртыңа сыймады. Барсын. — Алқаш. Сендей әке болғанша, болмағаны жақсы. Өл, өл! — Әсемнің шыңғыра шыққан дауысы құлаққа ащы естілді. Шешесіне біреудің қолы тиді деп қалды ма, он жастағы жиенім Гүлназ шырылдап келіп анасын бас салды. Ол да ұйықтамаған ғой. Қайтіп ұйықтасын. — Мама, папама қайтайықшы, — деп кемсеңдеп өтіне бастады. — Әке, болды енді қойыңыз. Ертең де уақыт бар. Дастархан басында бейбіт отырып сөйлесуге болады ғой… — Бұл жанжалды басу үшін түпкі үйге мен де келдім. — Өз бөлмеңе бар, — деді көкем енді жетпегені сен едің дегендей суық жүзін маған бұрып. — Әкең маскүнем ғой. Миын арақ жеп қойған. Бұған баланың да, басқаның да сөзі өтпейді. Қайдағы ертең? Сау кезінде мылқау емес пе. Енді таңға сөйлейді. Құдай бар болса, жағың қарысып қалсын, жағың, алқаш ит. Бұл сөзге әкем қатты ашуланды. Көздері қос ауыз мылтықтың ұңғысындай жансыз, суық. Жонын күжірейте қаһарланып, шешемді құлақ шекеден періп жіберді. — Ойбай, — деп анам бажылдап қоя берді. — Жас күнімде таяқ жегенім аз болғандай қартайғанда да таяқ жедім ғой. Әсем қарап тұрмай, әкеме ұмтылды. Гүлназ шырылдап жылап жіберді.

— Қараш, не қарап тұрсың. Қазір бұл белогорячка әпкеңді өлтіруден тайынбайды, — деп айғай салды. Әкеммен жағаласып жатқан Әсемді жолымнан ысырып тастап, көкемді кеуде тұсынан қойып қалдым. Шатқаяқтап барып, әкем төсегіне жығылды. Күткенім осы дегендей апам құлап жатқан жарының бетін тырнағымен осып-осып жіберді. Әкемнің бетін қан жуып кетті. — Малғұн екенсің, Қараш, малғұн екенсің, — деді әкем тісін шықырлата. — Сен, қатын, баламды өзіме айдап салдың ғой. Тұра тұрыңдар, ертең Алдаш келсін, сазайларыңды берем. Әкем сол жатқаннан тұрмады. Ал шешем мен әпкем болса орталарына Гүлназды алып шүйіркелесіп отырып ұзақ шәй ішті. Мен түнімен ұйықтай алмадым. Таңертең бөлмемнен мысықтабандап шықсам, шешем ас үйде ыдыс-аяқты сылдырлатып, бір нәрсе істеп жүр екен. — Көкем қалай, — деймін сыбырлап. — Қалай болушы еді? Жас босанған қатын сияқты бода-бодасы шығып, ыңырсып терлеп жатыр. Шалабын дайындап бермесем, — дейді жүре жауап қатып. Таңғы асқа да қарайламай жұмысқа қарай асықтым. — Қараштай, әкең кеше мас болған. Есінде ештеңе жоқ. Оразаңды ашып кетсеңші, — деп шешем артымнан ере шықты. Мен кері бұрылмадым.

әпкемнің сөзін үзіп тастады. Үйге аптығын баса алмай, алып-ұшып, менен екі жас үлкен тете әпкем Қамар кіріп келді. — Клеттегі шкафта тұрған жарты пакет кәмпитті таппай қойдық. Іздемеген жеріміз қалмады. Қамар енді қайттік дегендей үшеумізге жалтақ-жалтақ қарайды. «Қазынамызға бір антұрған қол салды, сендердікі не бейқамдық?» дегендей жазғыру да бар жүзінде. — Мына көрші Халима қатын ұры иттей тіміскіленіп жүреді, сол алған шығар. — Шешемнің сөзі сенімді шықты. — Масқара кісі өлген үйден ұрлап не көрініпті? — деп Лекер бетін шымшыды. — Барып алып келейін бе? — деді Қамар лезде шешім қабылдап. — Сендер аман болыңдар. Сол қайыршы қатынға садақа болсын! Жарты пакет кәмпитке байып кеткенін көрейік. Бармай-ақ қой. — Шешемнің бұл сөзіне «жә, бопты» дегендей сыңай танытып, Қамар тысқа шығып кетті. Оның ізін ала біреу сүйретіп алып келгендей аяғын алға әрең басып, бөлмеге Бәтимаш енді. — Апа, Аққыз тәтем жарты қазы сұрап тұр. Көңіл айтып келетін көршіқолаң бар дейді. — Бәтимаштың дауысы шаршаңқы шықты. — Піскен қазы қалмаған ба? — Шешем жүзін Лекерге аударды. —Түк те қалмады. Келген жұрт жегенін жеп, жемегенін сыпырып-сиырып алып кетті. Шешем Бәтимашқа: — Балам-ау, кілеттің кілті менде емес қой. Зылиқа тәтеңнен алып бер. —Тәтемнің бергісі жоқ. Ағамның әлі жетісі, қырқысы бар. Беретін қазым жоқ деді. — Зылиқаның онысы жөн екен. Ертең де келімді-кетімді кісілер бар. Бірнәрсе қылып ренжітпей, шығарып салыңдар. Мені сұраса, ұйықтап қалды деп айтарсың. Айтпақшы, қатындар бауырсақты аямай пісіріпті ғой. Бекер қатып қалады. Аққызға молырақ етіп салып бер. Бәтимаш бәрін ұқтым дегендей басын изеді де келген жағына бет түзеді. — Осы сіздің Аққыз сіңіліңіз үнемі тіленіп жүреді, иә, мама. — Лекер нағашы апайымызды жазғыра жөнелді. — Бар кезінде де сондай еді. Жоқ, жоқ деп отыратын. Құдай пейілі тар адамды оңдырсын ба? Қазір түксіз қалды ғой. Құдай біреуге алақан жайдырмасын де. — Дұрыс айтасың, мама. Бірақ, біз әкемізді жерлеп, қара жамылып отырғанда ол кісінің жарты қазы сұрайтындай жөні бар ма? Осы кезде есікте Қамардың басы қайта қылтиды. Бізге қарай жүгіріп келіпті. Ентігін баса алмай: — Алдаш тағы да ішіп алды! — Дауысы сүйінші сұрағандай шықты. — … — Әкем өлген күні де ішкен. Жүздетіп алып көкемнің сүйегін күзеткен.

— Осы біздің Алдаш жынды. Әкесі өлгенде арақ ішкені несі? Әнеу күні қарным ашты дегесін қабіршілерге арналған көжеден құйып беріп ем, мынауыңның еті аз ғой деп дастарханды төңкеріп тастай жаздады. — Әкең өліп жатыр. Оған қосқан түгің жоқ деп айтайын дедім де үндемедім. — Лекер шешемнен қолдау күте терісіне сыймай, сөйледі. — Лекер, Қамар, онда нелерің бар? Ешкімге тимесе болды. Атам өлгенде Ыбаш та ішіп жүрген. Әкесіне тартқан ғой. Біреуге соқтықпаса болғаны. Әмбе ол ауғанда болып келген бала ғой. Нервісі де дұрыс емес. Лекер сөз таластырған жоқ. Қамар «бастысы мен айттым, қалғанын өздерің біліңдер» дегендей жұлқына тысқа шықты. «Күлкі арсыз» деп кім тауып айтты екен. Анамның «ауғанда болып келген бала ғой. Нервісі де дұрыс емес» деген сөзі езуіме күлкі үйріліп, шешем мен әпкемнен жүзімді жасырдым.

семестрден кейін ауылға оралған. Ел-жұртқа күлкі болдық деп шешем айғайға басса, әкем мал болмайсың деп, қолды бір сілтеген. Тек әжем ғана қуанған. Алдаш мен сияқты аурушаң, әлсіз емес, жастайынан қара жұмысқа араласып, спортпен де шұғылданды. Содан болар, әскерде десант қатарына алынып, Ауғанстанға аттанды. Шешем байқұс екі көзі төрт болып, апта сайын ағамнан хат күтуші еді. «Түгенбай ауылдың бір баласы үйіне табытпен оралыпты. Алып келген командирлері табыттың бетін ашқызбай, жақындарына марқұмның бет-жүзін көрсетпестен, біржола өздері жерлеп қайтыпты» деген әңгімелерді естігенде түні бойы жылап жататын. Бауырымның соғысқа аттанғаны әжем үшін тіптен ауыр соққы болды. — Ыбашжан, Гитлер көрінен қайта тұрды ма? Соғыс біткелі қай заман. Бұл не тағы майдан? — дейтін әкеме. Екінші дүниежүзілік соғыстан қайтпаған бауырын есіне алып: — Мәскеу үшін жас өмірін Тұрысбек беріп еді ғой. Я, раббым, Алдашымды аман-есен қайтар, — деп қара жолға қарайлап отыратын. Мені бауырына қысып: « Қараш, сен періштесің ғой. Құдайдан тіле, ағам тез оралсын деп. Рахман иеміз сенің тілеуіңді береді», — дейтін. Арада екі жыл өткенде екі ананың көз жасы қуаныштан төгіліп, Алдаш Ауғанстаннан дін аман арамызға оралды. Сол кезде мұқым ауыл қуанып, ұлан-асыр той болған-ды. Ұсақ балалар кезек-кезек төргі үйдегі берекелі дастарханнан барып кәмпит аламыз. Сол кезде шешемнің абысын-ажындарының: «Алдаштай әлгі Ауғанстаннан арақ ішіп үйреніп келіпті» деген сөзін құлағым шалып қалған-ды. Еркектер «Ішсе не бопты? Қару асынып, қан кешіп, соқталдай жігіт болып келді. Ішсін» деген. Әйелдер жағы: «Жастық шағында соғыс көрген оңай деймісің. Көрген сұмдықтарын ұмытқысы келетін шығар» деп қостап та жатты. Ағама Ауғандағы майдан даласын ұмыту оңайға соқпаса керек, арақты көп ішті. Тыныш ішсе жақсы ғой, сол күні бірнәрсені бүлдіреді. Кеңес үкіметі құлап, ауылдың тоз-тозы шыққан заман келіп, ел ішінде тепсе темір үзетін азаматтар араққа үйірсектей бастады. Ағам солардың бел ортасында жүрді. «Алдаш ауылда бүйтіп жүре берсе, құриды», — деді әкем бір күні. Ақыры әке ұйғарымымен ағам Алматыға кетті. «Алматы — үлкен қала. Екі қолға бір күрек табылар. Еңбек қана адам баласының бойындағы жаман әдетті жояды», — деп әжем де әке шешімін мақұлдаған-ды. Алдаш Алматыда көп тұрақтамады. Қалай аяқасты кетті, солай аяқасты оралды. Қыстың қысқа күндерінің бірі еді. Қорадағы аз ғана ірі қара мен ұсақ малдың астын тазалап болып, түнде жауған қарды күреп жатқам. Аулаға сау етіп бір қызыл жағалы келе қалды. — Ей, батыр, мынау Жолжақсынов Алдаштың үйі ме? — деді. Бірден полиция екенін білгенім жоқ. «Иә» дегендей басымды изеп: — Апа, бізге Алдаш ағаммен соғысқан бір ағай келді, — деп үйге айғайлап кіріп бардым. Өкінішке қарай, шақырылмаған қонағымыз Алдаштың ешқандай да майдандас досы болмай шықты. Үйдегі үлкендерге балаларының Алматыда жасаған қылмысын қысқа-нұсқа баяндап, ағамның қолына кісен салды. Менің түсінгенім, ағам қалада бір мейрамханада бір топ болып төбелескен. Қарсы

жақтан екі жігіттің басы жарылып, аяқ-қолы сынған. Бұнымен қоса, тағы біреуі ауруханаға түсіпті. Бірақ, оның жағдайы тіптен ауыр көрінеді. Жансақтау бөлімінде екен. Бауырымның серіктері оқиға болған күннің ертеңінде ұсталып, төбелесті бастаған Алдаш деп бар кінәні ағама жауыпты. Екі шешем кісі өлгендей айғайлап дауыс шығарды. Бұны естіген көрші-қолаң шыдап тұрсын ба, өкпелерін қолдарына алып, олар да жетті. «Өткендегі түсім жаман еді. Содан кейін сол көзім де тартқан. Бәсе-бәсе, бір жамандықтың боларын мен сезгем. Әй, жетпегір-ай. Бұл бүлдірмесе, тыныш жүре ме?» — деп шешем ойбайға басты. «Ақ-қарасын Құдай біледі. Алдашымның жазығы жоқ» деп, әжем немересіне шаң жуытқысы келмейді. Мен не істерімді білмей, абдырап қалдым. Тез арада өз-өзіме келіп, тысқа шыққандардың ізіне түстім. «Милиция ағай, көкешімді жіберіңіз. Ол ешкімге зияны жоқ, жақсы адам…». Көзімнің жасын тыя алмастан сүрініп-қабынып кеп бұжыр бет, дәу қара милицияға жармастым. — Әй, батыр, жылағаның не? Үлкен жігіт жылай ма? – Жібере салыңызшы. Мен сізге өзімнің қоңыр бұзауымды берем. Милиция қызметкері маған не дерін білмей тосылып қалды да: «Ініңмен өзің сөйлес» дегендей ағама көзбен бұйырып, қолын кісеннен босатты. — Кетпеші… — Алдашты бас салып, қойнына кіріп кеттім. – Жылама енді, болды. Мына ағамыздың сөзінің жаны бар. Жігіт емеспісің? — деп милицияны нұсқады. Ондағысы «бұл кісінің маған жаманшылығы жоқ. Алаңдама!» дегенді білдіргісі келсе керек. Сорамды ағызып, кемсеңдеуімді сонда да қоя алатын емеспін. — Мен екі-үш күннен кейін қайтып келем. Үйге бара ғой, — деді жылы жымиып. Шын ба дегендей ағамның айдаушысына қарадым. Ол басын изеп, ағамды асықтыра алдына салып, алып кетті. Көріп тұрмын, қайтып кісенін қолына салмады. Демек, ағам қылмыскер емес! Оның оралатынына сендім. Асыға күттім. Анам ағамды түрмеден босатып алу үшін Алматыға бір емес бесалты рет барды. Әр келген сайын әкемнің бетінен алып: — Алдаш алғаш көрген қызығың емес пе? Саусағыңның ұшын да қимылдатпадың ғой, — деп назаланатын. — Ер азамат қолымен істегенді мойнымен көтерсін. Ауғаннан өлмей, тірі келді. Түрмеде біреу өлтіреді деймісің? Қайта ақылы кіріп, адам болып шығатын шығар. Әжем болса: — Ыбаш, ондай жаман сөз айтпа. Түрмеден адам боп шыққан ешкім жоқ. Керісінше қаны бұзылады — деп, бәйек түсетін. Ақыры Алдаш ағам үш ай дегенде абақтыдан босап шықты. Қорадағы екі сиырдың ноқтасы бос қалып, бес-алты қой бауырымның бостандық жолында пышаққа түсті. Бұнымен әжесінің баласының тентектігі басылған жоқ. Ауылдың «стоматологы» атанды. Той-томалақ болған сайын төбелестің арасында жүріп, бір тіс қағып келеді. Әкем бір тіске бір қой беріп, шешем мен әжем болса, әлгі тісі түскен бейбақтың алдынан кешірім сұрап өтеді. Әкем «есті ұл әке малына мал қосам деп талпынады. Мынау бір жатыпішер, малшашар болды» деп ашуланатын.

— Жарайды! Өз балаңды өзегінен тебесің бе? Оның жүйке жүйесі дұрыс емес. Он сегіз жасында от кешті. Соғыста болды ғой. Қан көрген оңай деймісің? Сол Ауғанстаннан бұзылып келді. Миы содан ауып кеткен ғой, — деп шешем араша түсетін. Абақтыға тамақ тасып, сот пен прокуратура арасында сандалған мехнатын ұмытып кететін. — Қайдағы соғыс? — деуші еді, әкем жұлып алғандай. Сосын дауысын бәсеңдете: — Айғыз-ау, мына көшенің басындағы Әнуарбек шал соғыстың көкесін көрген. Сталинград түбіндегі қан-қасапта болған. Одан тұтқынға түсіп, немістің концлагерінде жатты. Немістің тозағынан аман шықтым-ау дегенде коммунисттер түрмеге тоғытқан. Сталин өлгенде барып, аяқ-қолы шынжырдан босаған. Келіп еңбекке араласты, отбасын құрып, совхоздың бар кезінде озат шопан атанғанын білесің. Қазірдің өзінде зейнетақысымен бір қоралы жанды бағып-қағып отыр. Жынданса, сол шал жынданып кетпеді ме? Сенің балаң оның көргенінің бірін де көрген жоқ. Біздің «ардагердің» жауапкершілігі жоқ. Көк жалқау. Барлық мәселе осы, — деп барып басылатын. Әкемнің осы салыстыруы шешемнің езуіне күлкі ұялатып, «біздің ардагер-ай, біздің ардагер-ай» деп уақытша болсада әкейдің айтқанына келісетін. Біз де — Қамар екеуміз — шықылықтай жөнелеміз.

— Әй, өзіме де обал жоқ. Бағана Аққыз «құдай-ау, ақшаны келінге жинатып, кердеңдетіп қойғаның не?» — деп еді. Біліп айтқан екен ғой. Бәсе, келген елдің қарасы көп. Қалай аз ақша жиналды? Сен қатын біразын төркініңе берген шығарсың? Лекер, «ол да мүмкін» дегендей, көзімен шеше сөзін қостады. Айнұр бұдан ары шыдай алмай, көз жасын сығымдап алды. — Апа, не айтып отырсыз? Бір тиын да алғаным жоқ. Жалған айтсам, атамның әруағы атсын! Бетін басқан күйі тысқа қарай беттеді. — Тоқташы, Айнұр. Тоқташы. Мен де далаға атылдым. — Апамды білесің ғой. Ойланбай ауызына келгенін айта салады. Кейін ол сөзі үшін өкінеді. — Қойшы, — деді Айнұр дауысы қатқыл шығып. — Үнемі сол. Мен де ет пен теріден жаралғанмын. Көңіліне келеді деп ойламайды. Атам өлген күні түн жарымда ыдыс-аяқ жуып жатып жылағам. Қатты жылағам. Енді мені үйде жақтайтын, қорғаштайтын атам жоқ деп жылағам. «Мен бармын ғой» деп айтпақ болғанымды сезді ме: — Ал сен мені қорғай алмайсың! Анаңа түк те айта алмайсың. Мен саған қарсы шық демеймін. Айтқан да емеспін. Айтпаймын да. Бар-жоғы шындықты айтуыңды қалаймын. Ашуы басылғанда сөйлесем дейсің де аяғын сиырқұйымшақтатып жібересің. «Біздің үйдің шаруасына араласпаңдар» деп әпкелеріңе де айта алмайсың! Үндемей құтылып, қайтадан ішке кірдім. Анам мен Лекер саусақтарын түкіріктеп қойып, бір бума теңгені санап болып қалыпты. Жаңылыс жоқ. Бес жүз елу мың теңге деп бір-біріне қарады. Сосын: — Не болды-ей, қатыныңның артынан тұра жүгіріп. Кетіп қалады деп қорықтың ба? — Шешем оқты көзін маған қадады. — Жүріңіздер, шай ішейік. Бауырсақ пісіріп, ішек-қарын аршып көмектескен көршілерге арналған дастархан жайылыпты, — деймін ұрыскерістен бойымды ала қашып. — Қатыныңмен іш. Ішпеймін шайларыңды. Құдай біледі екі жүз мыңдай ақшаны қатының алып алды. Өй, бір, ынжық сорлы. Елдің ұлдары әйелдеріне айтқандарын істетіп, қатты ұстайды. Бұл жетпегір Айнұрды көрсе, аузы ашылып, мәймөңкелеп қалады. Менен жауап болмағасын апам Лекерге бұрылды: — Аға-әпкелерім бір тиын да қосқан жоқ. Барлығын мен жасап жатырмын деп бұртиып жүрген. Мен бәрін көзінен оқимын бұл қарабеттің. Қанына қалай тартқан, ә? Анау марқұм әкесіндей іші тар, арам бұның. Жақ ашпастан бөлмеден шықтым. — Ақсуда қаңғып жүрген жеріңнен алып келіп, Алматыда оқытып, адам қылған әпкелерің болатын. Алқаш әкең емес. Шешемнің дауысы далаға шыға берістегі ауыз үйдің табылдырығына аяғым тигенде де құлағыма жетіп жатты. Теңселіп тысқа да жеттім-ау. Жан дүнием үңірейіп, көңілім құлазып кетті. Қора жаққа барам, көшеге шығам, өзімді қоярға жер табар емеспін. Біраз сенделіп барып, аула сыртындағы орындықта отырған Алдаш ағамның қасына

барып тізе бүктім. Екі иығының ортасына басын жасырып, будақтатып отыр. Мен де езуіме бір тал шылымды қыстырдым. Мұрныма темекі түтіні мен арақ араласқан жағымсыз иіс келді. — Ауғанстанда әр қадам сайын бізді ажал күтіп тұратын. Қаңғыған бір қорғасын оқ шыбын жаныңды алуы әбден мүмкін еді. — Мені тыңда дегендей бауырым маған тесіле қарады. Е-е-е, тыңдап отыр екенсің ғой дегендей, басын қайта төмен салып, сөйлеп кетті. — Жастық қой, өлімнен қорқу дегенді білмейтінбіз. Дұшпанның қару-жарақ тасыған керуенін жою үшін қаншама жорыққа шықтым. Қаншама жігіттің ауған даласында сүйегі қалғанын мына маңдайдағы екі көзбен көрдім емес пе! Сол кезде. Иә сол кезде. — Алдаш астыңғы ернін тістеп, өзіміз отырған ағаш орындықты жұдырығымен бір соқты. Тағы да темекіге қол созып, сөзін жалғады. — Қараш, бұл жолы ажалдан қатты қорықтым. Әкеміз ешқашан да өлмейтіндей көрінуші еді. Барлығы аяқастынан екен-ау. Ойлашы, енді шешем де өліп қалуы мүмкін ғой. «Қарттықтың келгені — ажалдың таяғаны» деген сөз. Әкем өлмей, оның орнына мен өлуім керек еді. Егер де әкеңнің орнына өміріңді бер десе, ойланбастан кеудемдегі жанымды суырып берер ем. — Соңғы сөзі сенімді шыққан Алдаш иығын көтеріп, артындағы қашаға сүйенді. «Сен не айтасың?» деп сөз кезегін маған бергендей. Тірлік атаулыдан хабар беріп тұрған Алдаштың дауысы болса керек. Айнала жым-жырт бола қалған, тек еңкейіп бара жатқан күннің ұясына батқысы жоқ сияқты. Былай отыра берсем мені иектеген мұң зілбатпан боп еңсемді тіптен езіп жіберетіндей. Үнсіздіктен қашып, тұруға ыңғайландым. Мұны сезген Алдаш: — Дүкенге барып келші — деді. Жауабымды күтпестен. — Бір қорап шылым. Сосын екі бөтелке сыра ал. Тек шешем байқап қоймасын. Сөз соңын өтінішпен түйіндеп тастады. «Екі бөтелке сыра ал. Шешем байқап қоймасын» дей ме? Әкем болса, «Шешең байқап қоймасын, бір читушкаға ақша тастап кетші» деуші еді…

болдым. Сенің шілдеханаңа әкең Қоңырдан бір жылқыны әкеп бір-ақ жықты. Күн демей, түн демей ішті. Ұлым қырқынан шыққасын қоям деді. Сосын бір жасқа толсын. Мектепке барсын. Мектеп бітірсін, аузыма алмаймын деп ант-су ішті. Міне, сенің ұлыңды сүйіп отыр. Қоятын түрі жоқ. Алдаш айтпақшы, өлгенде қояды, өлгенде. Әкем тысқа қандай да бір шаруа жасамақ болып шығып кеткенде шешей осылай өткеннен сыр шертіп отыратын. Біздің дастархан басындағы ұзақ әңгіме әкеме ұнамайтын-ды. Артынша анама «Ұлың екеуің мені жамандадыңдар ма?» деп тықақтаушы еді жарықтық. Бастауыш сыныпта оқып жүргенімде әкемнің қатты араққа салынғанын көрмедім. Бос уақытында қолына қалың-қалың кітаптарды алып оқып отыратын. Шамасы, үйдегі барлық кітапты тауысып тастаған-ау, совхоздың кітапханасына аптасына бір рет баратын-ды. Мені тастамай, қасына ертіп алатын. Кітапхананың босағасынан аттағаннан қасында ұлы барын ұмытып, кітаптардың бетін көп парақтайды. Кейде оқып кетеді. Қысқасы, біз ол жерде ұзақ жүретінбіз. Әке іс-әрекетін қызықтап жүріп, оның жасағанын қайталаймын. Көбіне-көп мен ертегі кітаптардың суреттерін тамашалап кететінмін. Әкем ұзақ таңдап жүріп, үш-төрт кітапты жаздырып алады. Мен де кітапханадан бос қайтпай, үлкен «Төрт батыр» деген сұр кітапты қолтықтап шығушы едім. Көшеде кезігіп қалған жұрт әкеме иіле сәлем беріп, бір-біріне: — Ыбекең совхоздың кітапханасын екінші қайтара оқып жатыр-ау. Ресейден «Роман-газета» журналын да жаздыртып оқиды, — деп өзара пышпыштайтын. Сондай білімдар адаммен қатар жүруді бала болсам да өзіме мәртебе санайтынмын. Әкем кітабын столға қойып, өзі орындыққа отырып тапжылмай оқитын. Күндіз бір-екі сағат. Ал кейде түнімен отыратын. Шешем де кітап оқитын. Бірақ ол кісі жантайып қарайды. Ұзақ уақыт жазушы шығармасына телміруге шыдамы жетпей ме: «Қой, онсыз да шаруам көп. Жұмыс істейін. Бұл үйде менсіз де бір қари бар. Ол қариға бала қари қосылды» деп, кітабын тастай салатын. — Ылғи қызық кітаптарды өзің оқып, оны зып беріп кітапханаға апарып тастайсың. Оқығаныңды бізге де айтсаңшы, — дейтін әкеме. Көкем сырт көзге тұйық, сөзге сараң болғанымен бір шешілсе, сөзге шешен тұғын. Шешен болғанда да тілін орынсыз беземей, оқыған кітабын ұғынықты етіп, әдемілеп айтып беретін. Қамар екеумізге қосылып, шешемнің де аузы ашылып, мұқият тыңдап қалатын. Әкем суретті де тамаша салатын. Дәптеріме небір керемет суреттерді салып беруші еді. Сурет пәнінен беретін көкемнің құрдасы Мұсабек ағай: «Әкеңе бес!» деп семіз бестікті быттитын қоятын. — Бұл — әкеңе қойылған баға. Келесі сабақта өзіңнің суретіңді алып кел, — деуші еді мұғалім. Сыныптастарымның алдында беделімді көтергісі келе ме, әлде, құрдасын алдағысы келе ме, әкем кезекті үй тапсырмасына бар өнерін салмай кірісетін. Бәрібір Мұсабек ағай: «Құрдасыма бұл жолы плюс үш» деп менің күнделігіме өз бағасын сүйкей салатын. Ондай кезде айламызды тағы да асыра алмадық, енді қайтсек болады деп амалым таусылып, аңтарылып қалам. Әкемнің бұл суретшілік өнерін шешем жақсы пайдаланады. Шалын мақтап

отырып қатты картон қағазға түрлі ою-өрнектердің суретін салғызып, оны қайшымен қиып алатын. Сосын оны маталардың үстіне қойып, ою-өрнекті айналдыра қарындашпен жүргізіп шығады. Ою ойып, көрпе тіккен ісмер әйелдің кейпіне еніп, тамаша туындыларын ауыл әйелдеріне көрсетуді ұмытпайды. «Айғыз-ау, неше түрлі қошқар мүйізді, маралмүйіз, аймүйізді қалай әдемілеп ойғансың? Бізге де үйретші» деп қатын-қалаштар шешемді мақтап жататын. Ондай кезде әкем анамды қаумалаған әйелдерге қарап, миығынан ғана күліп қоятын. Жұрт таңдай қағып, үйден кеткесін апам жайнатып дастархан жасап, біздерге дәмділеп шай береді. Әкем екеуі Семейде өткен студенттік шақтарын естеріне алып, шүйіркелесіп үстел басында ұзақ отырушы еді. Мен сегізінші сыныпқа өткенде әкем жұмыссыз қалды. Дәрігер Ыбырай атанған көкем диқаншылықпен айналыса бастады. Өз ісіне ұқыпты, кейбіреулердей кірпиязданбай, қара жұмысқа білегін сыбанып кірісіп кетеді. Ақ халатын шешіп, қолына кетпен, күрегін алып, күн ұзақ бақшада тынбай еңбек ететін. Қызылбелдің жомарт жері ерінбеген адамға жемісін аямай береді. Көрші-қолаң көктемгі уақытта тұқымдықты бізден алады. Шешей: «Бір тиынға болса да сат. Қазір тегін дүние жоқ» десе де, әкем сұрап келгендерден ақы алмайтын. Ала жаздай бақшаның маңына жоламайтын біз күзде ғана сол жақты торитынбыз. Торымай қайтесің? Иісі мұрныңды жаратын балдай тәтті сарғайып келе жатқан қауындар көздің құртына айналып, өзіне тартып-ақ тұрады. Сондай-ақ «көршінің тауықтары бақшаға кіріп кетпесін, көз қырыңды сала жүр» деген әжемнің тапсырмасы бар. Түс кезі болатын. Қыстық отын жинайтын қораның төбесіне шығып, бақша жаққа көз жүгірттім. Қияр мен қызанақ өсіп тұрған жақта ешкім жоқ. Қауын-қарбызға да көршінің тауықтары түспеген. Тек бір-біріне арық бойы қарсы өскен сыбыртқы мен күнбағыс ортасында басындағы ақ кепкасы ағараңдап, біреудің төбесі көрінді. «Бұл кім екен-ей?» деп өкшемді көтеріп қарадым. Бойым жетер емес. Қап, құтылып кететін болды ғой деген оймен: — Апа, Қамар, бақшаға ұры түсті. Ұстаңдар, ұстаңдар, — деп айқай салдым. Үйдегілер лезде атып шықты. Шешем «ұрыны» бірден таныды. — Әй, Ыбаш, таста қолыңдағы картошканы. Құдай-ай, үйдегінің бәрін сатып бітетін болдың ғой. Қыста анау «купи-продай» Гуля қатынға ет тасиды. Күзде бау-бақшаны. Арақ жеті атаңнан қалған ас па еді, қу алқаш! — деді екі иығын жұлып жеп. Қамар шешемнің бұйрығын күтпестен ұзыннан-ұзақ өскен күнбағыс пен сыбыртқының арасына кіріп, бір шелек картошканы алып келіп, апамның алдына қойды. Әкемде үн жоқ. Дыбыс шығаратын емес. — Ей, тіліңді жұтып қойдың ба? Шық ана жақтан, — деді апам. Сосын Қамарға үйден оқтауды алып шығуын бұйырды. Сәлден соң барып әкем шығып: — Не болды, ей, ақырзаман орнағандай зарлап. Сен қатынға бір жақпадым ғой. Сатсам өзімнің жаздайғы еңбегім. Шаршап жүргесін бір елу грамм ішейін деп ем.

— Еңбегім? Ей, есі дұрыс адам еңбегін орыстың самопал жаман арағына айырбастай ма? Өз бала-шағаңның ауызынан жырып отырғаныңа ұялсаң етті. Өз үйіңнен өзің ұрлап. — Болды-ей. Айқайлама енді. Елден ұят емес пе? — Елден емес, өзіңнен ұял, алқаш. Онсыз да жұрт сенің алқаш екеніңді біледі. Больницаның тегін спирті жоқ. Таңдайың құрғап жүр ғой, байқұс. Әкей бұдан әрі сөзге барыспады. Сенімен тәжікелесетін уақытым жоқ дегендей қолына күрегін алып, қиярға су салуға кетіп қалды. Мен болсам, қораның төбесінде мелшиген күйі тұрып қалыппын. Бір сәт бақшаның арғы шетіне қарап едім, үйдің есігін қарауылдауы тиіс болған көрші Шурик ағай еңбектеп өз бақшасына қарай бара жатыр екен. Сол күні олар жетім қыздың тойын жасай алмады.

Осы сөзінен кейін барып көзін бір ашып маған қарады да, әңгімесін қайта жалғады. — Қараштай, қазір кімнің әпкелері байдан қайтып кеп жатқан жоқ. Арақ ішпей, темекі тартпай, намаз оқып жүрген қыз-келіншек кемде-кем. Қыз баланы қазақ қашан да сыйлаған. Лекер қанша ішсе де байы, балалары бар. Басында үйі мен қазаны бар ғой. Қамар да, әйтеуір, жаман байымен кісі босағасында емес, өз шаңырағында отыр. Мұнда Әсем мен Бәтимаш қой байсыз, үйсіз-күйсіз, сонысымен қоймай, қамсыз жүрген. Бір күні оларға да ақыл кіретін шығар. Жастары қырықтан асты ғой. Ақыл кіретін уақыт болды. Балалары да өсіп қалды. Айтпақшы, анау Алдаш ағаң сияқты қатын ұрма. Қатынын ұрған еркек әсілі оңбайды. Құдай жолын оңғармайды. Алдаштың жарымай жүргені де сол ғой. Ауғанда соғыс көрген бала ғой. Миы да дұрыс істемейді. Зәре құтым қалмай, шешемнің сөзін бөлместен бар айтқанын үнсіз тыңдап отырмын. Маған деген аналық мейірімін сыртқа әсте шығармайтын шешем жүрегімді елжіретіп жіберді. Мені ес көріп отыр емес пе? Сол күні шешемнің артқан жауапкершілігі мені есейтіп жібергендей болды. Оның ауыр хәлі де алаңдатты. Күн ұясына кіріп, кірпік ілер уақытта әр нәрсені бір ойлап ұйықтай алмадым. Кенеттен келген әке өлімі үрей туғызған, қарыс жердегі қаза тағы да шаңырағымызға жетіп келсе қайтпекпін… Қай сағатта көз ілгенім есімде жоқ, қорқыныш үстінде әйтеуір ұйықтап кетіппін. Таңертең ұйқымнан шешемнің дауысы оятты. — Қараш, Айнұр, тұрыңдар! Арынов ағамның үйіндегі жеңгем балаларымен келе жатыр. Әкеңе көңіл айтпақшы. Тұра ғойыңдар енді тездетіп. Өз көзіме өзім сенер емеспін. Жүзі сәл шаршаңқы болғанымен шешем бүгін ширақ. Есінеп, тағы да көз шырымын алып алғым келіп еді, анамның мына кейпіне қарап ұйқым ашылып кетті. — Денсаулығыңыз қалай, денсаулығыңыз, — дей бердім сасқанымнан. — Е, мені құдай алады деймісің. Тұр-тұрдан хабар келгенде ұйқыдан маза кетеді деген. Арыновтар келеді деймін. Түрегеліп қазанға салатын етіңді Айнұрға дайындап бер. Алла тағала көп көрмесін, шешемнің туыстары аз емес. Нағашылардың біразын танымайтыным да бар еді, бірақ, Арыновтар дегенді ет құлағым бірінші рет естіп отырғасын «Арынов кім?» дегендей анама сұраулы жүзбен қарадым. — Арынов деген Молалыда тұрғанда етене араласқан садыр ішінде мен сияқты малқар ағам болған. Мектепте бірге сабақ бергенбіз. Сен ол кезде баржоғы төрт жастасың, есіңде жоқ қой. Сол ағайымның үйіндегі жеңгем ұлқызымен келе жатыр. Бөріхан ағам өзі қайтыс болып кеткен. Шешемнің бұл сөзіне селқостық танытып, «е-е-е, алыс бір ағайын екен ғой» дегендей жастығыма қайта жантая кеттім. — Өй, түрегелсеңші, — деді шешем. Даусы ренішті шыққандай естілді. — Ұшып келмейтін шығар. Дайындалып үлгереміз. Жата тұрайыншы, — деймін еркелей. — Қараштай, ұшып келеді, ұшып келеді, — деп шешем қояр емес. — Олардың дәу джиптары бар екен. Алдаш ағаңмен оқыған ұлы полицияда

подполковник, қызы банкте бастық екен. Ойбу, ұмытып барам ғой, ағаң мен Лекер, Бәтимашқа қоңырау шалайын. Келсін. Кім біледі, ақшасы молырақ тәуір жұмыс тауып бере ме. Бір елдің, бір жердің адамдары емеспіз бе, шарапаттары тиіп қалар. Сен әкең сықылды болмасаңшы. Кісіге жұғысты болу керек. Саған да кейін бір көмегі болып қалар деп шешем жүре сөйлеп, келесі бөлмедегі телефон аппаратына қарай беттеді. Төсектен тұрып, киіне бастадым. Телефон тұтқасына қолы жеткен шешем әпкеммен айқайлап сөйлесе жөнелді. — Иә, иә, теміржолға таяу жерде тұрған Арыновтар. Әйбат киініп келіңдер. Назеркені өзіңмен алып кел. Қалған балаларың байыңмен үйде қалсын. Керек емес, керек емес. Қараштың домбырасы бар ғой. Соны тартып берер. Айтпақшы, Бәтимашқа айт, балаларынсыз келсін. Ұлы аумаған наркоман күйеуі сияқты. Қызының көзі сықсиған, тура алқаш енесіне тартқан. Жақсы, жақсы. Бала болғанда, мен оларды жек көріп, бөлектеп отырғаным жоқ қой. Елмен бірге топырламасын дегенім. Келген елді күтеміз бе, әлде балаларды қойша «қой-қой» деп қайырып отырамыз ба? Сосын Алдашқа звондап келсін деп айт. Қатыны керек емес. Ұлдарымен үйінде отырсын. Өз ұлым келсе болды! Осылайша үлкен қызына тапсырманы беріп тастаған анам асхана жаққа барып келініне бір шаруаларды айта бастады.

тараптан қойылған сұраққа қысқа жауап қайырғаны болмаса, әңгімеге араласқан жоқ. Көбіне-көп сипайтын қалта телефонын шұқылайды. Біздің отбасымызда келген қонақтарға альбом көрсету әдеті бар-тын. Содан жаңылмай, көңіл айта келгендердің қолына екі-үштен альбом ұстатып, үшеуін үш жаққа бөліп алдық. Әйтсе де, олар мұншама көп суреттерді көруге құлықсыздық танытып, көп бөгелмей қайтуға ыңғайланды. Тағы да отырып, бір шәугім шай ішейік деген өтінішімізге «шаруаларымыз бар еді» деп сыпайы жауап қайырып, қоштасты. Алдаш ағам «мен шығарып салайын» деп Арыновтармен бірге тысқа шықты. — Дина бұрын орысша вообще сөйлей алмайтын. Қазір үйреніп алыпты ғой, — деді Лекер ауылдастарымыз кетер-кетпестен. — Понтуется. — Бәтимаш әпкесін қостап қойды. — Мама, Динаға Бәтимашты жұмысқа алсаңшы дегендей неменеге емеурін таныттың? Өзінше болып қалды ғой. — Поштадан гөрі банкте ақша тәуір емес пе? Бәтимаш көбірек ақша тапсын дегенім ғой. Бәтимаш: — Ой, мама, ауылбайский замашкіні қойшы. Көмектесетін адамға ұқсамайды. Мақтану үшін келген сияқты ғой. Айфонын қайта-қайта сумкасынан алып шығып, көрсете берді. — Кстати, Батимаш, Дина ажырасқан екен. Маған бағана тысқа шыққанда жігіт тауып берші деді. Бұрын мектепте де жігіттермен ей не везло. Қазір де. — Үшеуі бір машинамен келсе болар еді ғой. Екі джиппен келіпті. Көрсету үшін ғой. — Бәтимаш сөзін кекесін күлкімен көмкеріп барып тоқтады. Біздің қатын да тыныш отырмай қайынбикесін қостай жөнелді: — Иә, екі машинамен келіпті. Олары несі екен? — Екі мәшінемен келсе, не бопты? Гүлдерхан қызымен тұрады. Ұлы бөлек тұрады екен. Жолдары түйіспейтін шығар. Неменеге Дина ажырасқан екен деп күлесіңдер. Лекер, екі сіңлің де байдан қайтып, кер маралдай керіліп, сылаңдап жүр емес пе. Күйеулерінен бір тиын да ала алмай, пәтер жалдап. Қыздың үлкені болып сіңлілеріңе ақыл айтқанның орнына желігі басылмағандармен бірге сыра ішіп сен жүрсің. Жалғызбасты болса да Динаның басында үйі, астында машинасы, қызметі бар. Құдай-ау, осы елдің қыздарының ақылы бар да, біздің шәштәкулер неге ғана санасыз болды екен. Көрмейсіңдер ме, шешелерін үлде мен бүлдеге орап тастаған. Қолы-басының бәрі алтын. Лекер мен Бәтимаш бір-біріне «эх, баяғы сол әңгіме қайта басталды» дегендей қарап, үстелден бастарын көтермеді. Осы кезде бөлмеге Алдаш кіріп «нағашыларды шығарып салдық» деп диванға жайғасқаны сол еді, анам: — Полиция кластасыңмен жұмысқа байланысты сөйлестің бе? — деді жақтырмай. — Ертең жұмысқа шық деп отыр. Бір тал темекі тартып болғанымша 150 мың теңгелік айлығы бар жұмыс тауып берді. Біздің кластас мықты болып кетіпті, — деп қойып қалды Алдаш екі көзін кезек қысып, басын шайқай.

Анамнан басқамыз бұндай жауапқа шыдай алмай, қарқылдап күліп жібердік. Біздің күлкіміз апамның зығырданын қайнатты. — Осылай кері сөйлеп, кері кетіп жүрген баласың ғой. Сен неменеңе жетісіп осылай сөйлейсің, Алдаш? — Ой, енді, апа сіз де қызықсыз. Пәленбай жыл көрмей, бір көргенде жұмыстың шаруасын қалай айтам? — Е-е-е, әкең сықылды кісі бетіне қарай алмайсың ғой сен де. — Басымды қатырмашы, болды. Қазір, міне, көзіңше звондап, «жұмыс тауып бер» деп айтайын. Алдаш әдеттегідей шорт кетті. — Немене маған міндетсінесің? Өзіңе жақсы болса, жүр өстіп қырық мың теңгеге бос қоймаларды күзетіп. Шешем одан ары Алдашқа да, Лекер мен Бәтимашқа да тіс жармады. «Шаршадым, белімді жазайын» деп өз бөлмесіне кіріп кетті. Аздаған уақыттан соң ғана: — Айнұр, әй, Айнұр, мыналар өз үйлеріне қайтатын шығар. Әрқайсысына жейтін бір нәрселерін салып бер. Мен ұйықтадым, шамды өшіріңдер, балалар теледидардың дауысын бассын, — деп сөйлеп жатты. «Жазықсыздан жазықсыз Айнұрдың енесінің қаһарына ұшырадық-ау» деп әпкелерім әйелім екеумізге күліп қарап, жинала бастады. Алдаш болса шешеммен болған әңгімеден кейін тұнжырай түскен бұйығы күйден арылмай, салқын қоштасып кетіп қалды. Ақтарыла әңгіме айтылмаса да Арыновтармен болған емен-жарқын отырыстың ізі де қалмады. Айнұр екеуміз анамызды оятып алмайық деп аяғымыздың ұшымен жүріп дастарханды жинастыра бастадық.

дөңгелегінің қалай кері айналып кеткені мүлдем түсініксіз. Көлікке бір, ағама бір қараймын. «Қалай аман қалған?». Жеңгем тұр, екі көзі тас төбесіне шығып. «Енді қайттік, енді қайттік?» — дейді жаныма келіп. Автобустың жүргізушісі де маған келіп, болған жайды айта бастады. Жасы үлкендеу кісі екен. Қатты қорқып қалса керек, дауысы дірілдеп әрең шықты. — Соңғы рейсім еді. Қаладан адамдарды тиеп алып келе жатқам. Мына сары нексия алдымнан қалай сап ете қалғанын да байқамай қалдым. Қатты жылдамдықпен ызғытып келеді. Ыстық-суығы басылмаған жас шопырлардың бірі шығар деп топшылағаным сол еді, енді қарасам, қарама-қарсы жолаққа шығып кетіпті. Рульді дер кезінде бұрып үлгердім. Салон толы адам. Арасында жас балалар да бар. Құдай сақтады, құдай сақтады, — деп барып ентігін басып, сөзін әрең бітірді. — Иә, құдай оңдап, бастысы, адам шығыны жоқ. Біздің машина мыжылған қалбырдай болып қалыпты. Сіздің автобусыңызды көрейік деп оның көлігіне қарай беттедім. Автобустың бір жақ шеті ғана сырылған екен. «Е-е-е, мұның жарасы жеңіл екен» деп қойдым іштей. Ендігі мәселе, бұл кісі жол полициясын шақырды ма екен деймін. Ұзын бойлы, талпақтау танаулы мұртты ойымды оқып қойғандай: — Балам, жол полициясын шақырғанымыз жоқ. Олар келсе шаруаның қиындай түсетінін білеміз. Маған жөндеуге отыз мың теңге бер де, өз жөндеріңе кете беріңдер. — Отыз мың теңге? Оу, көкесі, автобусыңыздың бір жақ шеті болмашы ғана сырылған ғой. Бағанадан бері сабырлы кейіпте тұрған жүргізуші дауысын көтере сөйледі: — Бұл болмашы ғана майысқан жерді жасау үшін автобус СТО-да үш күн тұрады. Үш күннің шығыны бар емес пе? Ұзын-тұра мұрттының қасында жүрген орта бойлы шикіл сары жігіт те маған сауал тастай, ортаға киліге кетті: — Бауырым, мына ішіп алған адам сенің кімің? — Ағам! — Туған ба? — Иә. — Онда неге әңгімені созып тұрсың. Отыз мың теңгені рақмет айтып беріп кететін жөнің бар. Біз егер жол полициясын шақырсақ, ағаңның жүргізуші куәлігін бірнеше жылға алып қояды. Машинасын айыппұл тұрағына алып кетеді. Шикіл сарының айтқаны жөн. Ешқандай да уәж айта алмастан қолымды төс қалтама салып, әмиянымнан айтқан ақшаларын беріп, алғысымды білдірдім. Дал-далы шыққан ағамның машинасын жолдың шетіне шығарып, Алдаш пен Айжамалды өз көлігіме салып алып, ауылға қайттық. Анам бұл оқиғаны естігенде қатты ашуланды. «Ыбаш сойысқа қалдырған елдегі малды сатып, зейнетақысынан жинаған ақшасын қосып, алып берген ат көлік еді. Әкесінің көзіндей көріп, мініп жүретін жөні бар емес пе. Е-е-е,

«әкенің малы балаға мал емес» деген рас екен-ау» деп торықты. Жаяу қалған Алдаш өз ісіне, әрине, іштей қатты өкініп, көңілі сынық күйде ұзақ жүрді. Біраз уақытқа дейін шешемізден қашқалақтап, біздікіне ат ізін салмай кетті. Қалбалақтап жүріп, тұзы жеңіл жеңгем апамның қолына түсіп қалды. — Ей, қатын, сен неге байыңа ие бола алмай жүрсің? Өзінің өліп қалғаны түк емес. Біреуді мертіктірсе, кісі өлімі мойнында кетеді ғой. Атаң марқұм өмір бақи ішті. Ішкен кезде бір пәлеге ұшырап қалмасын деп қыр соңынан қалмайтынбыз. — Апам өткір көзін жеңгеме көк сүңгідей қадап, Алдашқа жинаған бар заһарын жеңгеме төкті. — Мама, білесіз ғой, Алдаш менің тілімді алмайды, тіпті ұрып та жібереді. Айжамал басын төмен түсіріп жауап қатты. — Таяқтан өлген қатын жоқ. Кілтін алып, ешқайда жібермеу керек. — Қайдам? Ішкен кезде балаңыз машинасына отырып алып Чапай жаққа тартады. Сол жақта жүріп жүрген біреуі бар. — Жеңгей бұл жолы басын көтеріп, сенімді сөйледі. — Байың басқа қатынға барса, маған неғыл дейсің? Қойныңның тікені бар да. Бұл сөз Айжамалға ауыр тисе керек, жылап жіберді. — Болды, жылама! Еркекті алдап-сулап ұстау керек. Даланың шаруасын істесе, болысқандай болып қасында жүріп, әңгімелесу керек. — Алдаш үйдің де жұмысын істемейді. Күзеттен келген күні ұйықтайды. Ертеңінде Ауғанстан туралы соғыс киноларын көріп жатады. Қайталап көруден бір жалықпайды ғой. Сонысын түсіне алмадым. Әскерде бірге болған достарының әйелдерінен сұрасам олардың күйеулері ауған туралы киноларды көрмейді екен. — Е-е-е, он сегізде қан майданның ортасына түсу оңай деймісің. Ол қатындардың байлары қашып-пысып, жөндеп соғыспаған да шығар. Алдаштайды жынды қылған ауған соғысы ғой, ауған соғысы. Апам баяғысынша ағамды ақтауға кірісті. Шешемнің мұнысына жыным ұстап: — Неге біздің кезде соғыс болмады екен. Соғысып жынды болып келетін, — деп қойып қалдым. — Ой, иттің баласы. Аузыңнан бір жақсы сөз шықпайды ғой. Соғыс болса, шекеңнің қызғанын көрер ем. Мына ілмиген түріңмен кө..ң бүрісіп, бір жерде қалар ең. «Әй, қайным-ай, естиін дегенің осы ма?». Жеңгем көзінің астымен маған бір қарады. Сөйтіп Айжамалмен бірге мен де сол күні өз сыбағамды алған едім.

— Алдаш-ау, мына шаруаның реті былай еді. Сенікі тіптен теріс, — деп ұлымен бейне бір сұхбаттасып отырғандай өзімен-өзі сөйлесуші еді. Сау күнінде тіптен жақ ашпайды. Алдаш үйге келгенде асты-үстіне түсіп, алдынан жүгіріп шығатын. Кемпірінен бұрын шайды қойып жіберіп, түннен қалған етті жылытып дегендей. Әкемнің алпыстан асқандағы бұл балажандылығына мен қызғана қарайтынмын. Әкем, көкем деген сөзі жоқ болса да Алдашқа деген әкелік махаббаты көрініп-ақ тұрады. Қазір ойлап қарасам, әкеме менен гөрі ағам жақын болған сияқты. Бала күні даланың қара жұмысына анам мені жібермейтін. — Қараштың қабырғасы қатаймаған. Дәусоғар, істесін бәрін, — деп мені үйден шығармай қоятын. Әрине, бұндай сөзге жаным кіріп, үйде жатам, сабақ оқығандай болып. Көкем мен Алдаш қи ояды, жуан-жуан ағаштарды аралап, оны жарады. Қолдарымен бірге тілдері де тыным таппай арасында қарқылдай күліп, қол сермей, бірнәрселерді талқылайтын. Сол кезде не айтты екен? Ағамның дауылдай лезде көтеріліп кететін мінезі шешеме тартқанымен, жомарттығы мен өтірік айта алмайтын шыншылдығы әкемнің қаны арқылы берілген сияқты. Бірде әкем, ағам үшеуміз оңашаланғанда әкей маған шахмат тақтасын ойынға әзірлеуімді сұрады. Ол осы бір ойынды күн ұзақ ойнаса да жалықпайтын. Ауылдан қарсылас таппай аудан орталығы Қапалға кетіп қалатын кездері де болушы еді. «Ыбырай қатыны қартаға ақша бермегесін осы қу тақтайын арқалап, шахматқа әуес болды» деп қыжыртатын құрдастары біздің шалды. Ол кісі болса: «Е-е-е, сендердікі жөн» деуші еді сөз таластырмай. Көкем шахматты Алдашқа да, маған да үшінші сыныпта үйреткен. Әр фигураның жүрістерін бірнеше қайтара көрсететін. Шахматқа ысылғанымша маған қарсы ферзясыз ойнайтын. Көбіне көп матты ат, офицер және «пешкі» арқылы қоятын. Сонымен қойшы, әуелгі әңгімеге көшейін. Тақта дайын! Партияны ағам екеуміз бастадық. Екі ойынды ағам ұтып алды. Қабағым түсіп, шытынай қалғанымды Алдаш сезсе керек, үшінші партияны маған бере салды. Мен оны іштей сезгеніммен, тысқа шығармай, масаттанып әкеме қарап қоям. Кезек Алдаш пен көкеме келді. Екеуі ұзақ айқасты. Бірінші ойында көкем басым сияқты еді, ақыры пат болды. Екінші партияда уақытты үнемдейік деп блицқа көшіп, тең түсті. Қашан да Алдашты ұтып кететін әкем: — Сен тәуір ойнайтын болыпсың ғой. Бұл бетіңнен таймасаң, мені ұтып кететін түрің бар. Әлде шахматтың біз білмейтін құпияларын интернет деген бәледен үйреніп жүрмісің? — деді, сыр тарта. — Қайдағы интернет. Компьютерге немерелеріңіз жолатпайды. Мен мектептің чемпионы болғанмын кезінде, — деп мақтанды. «Мен білмеппін, ағаң чемпион екен ғой» дегендей әкеміз басын шайқап, таңдайын қаға маған қарап қойды. — Рас. Чемпион болғам. Әлгі сізбен бірге жұмыс істеген тіс дәрігері Қуанышхан ағаның баласымен финалда ойнап, ұтып кеттім. Беркі деген ұлы бар еді ғой. Менен бір сынып төмен оқыған. Соны ұтқам. Ол ракировканы оң

жаққа жасады. Мен сол жаққа ұзын ракировка жасап, оң жақтағы үш пешкімен шабуылдап, сіз сықылды пешкімен мат қойғам. Әкемнің көзі жанып кетті: — Қуанышханың да бәле екен, ә? Ол да баласына шахмат үйреткен екен ғой. Қызылбелдің барлық «гройсмейстерін» ұтатынмын. Бірақ сол қызылкөзбен үнемі тең түсіп қалушы едім. Жеңіп жатсам да ойын соңында сытылып кететін. Сен соның баласын шын ұттың ба? — деп, әкем үш қайтара сұрады. Алдаш «Қыз Жібек» кинокартинасында жаудың бетін қалай қайтарғанын баяндайтын Бекежан батырдай кеудесін кере ойынның қалай өрбігенін үш рет майын тамызып тұрып, әрі өзіне сүйсіне әңгімелеп берді. Сол кезде көкем ағама қатты ырза болып, балаша қуанып еді. Әкемнің дәл бұлай шаттанғанын бұрын-соңды көргенім жоқ.

Сөзге шорқақ ағам үйдің үлкені болғасын амалсыз өз лебізін осылайша қысқа қайырды. Үстел басындағы көпшілік: «Қабыл болсын, қабыл болсын» айтып, «жөн екен, жөн екен» десті. Имам өз дәстүрі бойынша пайғамбарлар мен сахабалар өмірінен мысал келтіріп, уағызын айтты. Жиналғандар арасында кемпір-сампырлардың қатары көп болғасын жас молданы баласынды ма, оның сөзін үзіп-жұлып, ақыры өз әңгімелерін айтып кетті. Өткен-кеткеннен қайырып, руларындағы би мен батырларын түгендеп, ауыратын жерлерін айтуға көшкенді. Осы тұста көкемнің жаназасынан бері үйге ат ізін салмаған Әсем сөз бастады. — Сіздер осындай жерде бас қосқанда ғана ауырып жүргендеріңіз еске түседі. Уақытысында қаралмайсыздар. Содан балаларыңызға масыл болып, төсек тартып қаласыздар. Бізде ем-дом алмай өліп кетіп жатқан адамдар қаншама. Отырғандардың назары Әсемге бұрылды. Төр жақтағы егде тартқан бір кемпір: — Е-е-е, емделмек түгілі өлуге уақыт жоқ. Сексеннен ассақ та үйдің оныпұнысын жасап, кеш батырамыз, — деп күрсінді. — Апа, үйдің жұмысы бітпейді. Жас келгесін қаралу керек. Біздің папамыздың жүрегі, өкпесі ауыратын. Өзі дәрігер болса да қаралмады. Жүрді ананы жасау керек, мынаны жасау керек деп. Содан қайтыс болды. Адам ауырғанда емес, ауырмай тұрып аурудың алдын алу керек. — Қазір ауруханаға барсаң сау адамды өлтіреді. Дәрігерге барудың қажеті жоқ. Жаның қиналып бара қалсаң анализ тапсыр, рентгенге түс деп сандалтады. Одан қалса бір дәптеріне жазуын жазып, алдындағы адамын ұмытып кетеді. Баяғының осы тамыр ұстайтын балгерлері дұрыс-ау. — Терезеге жақын отырған бір апамыз осылай тыжырына сөйледі. Әсем сасар емес: — Кім айтты сіздерге емханаға, ауруханаға бар деп? Мира, Рита, кіреберіс бөлмедегіні алып келіңдерші. Мына кісілерге көрсетейік, — деді қасындағы екі келіншекке. Шашын сап-сары қылып бояп алған, аяғы тырнадай ұзын, сида әйел мен бойы быртық, шашы күлгін түсті, әукесі шыққан, етжеңді, не қазақ екені, не орыс екені белгісіз құрбысы орындарынан тез түрегелді. Екеуі көп айналмай, жылдам қайтып оралды. Беті бұжыр-бұжыр төрт бұрышты құралды алып келіп, еденге орнатып, теледидар жанындағы тоқ бауға қосып қойды. «Қалғанын өзің реттейсің ғой» дегендей Әсемге қарады да, Мира мен Рита өз орындарына қайта жайғасты. Құдайы тамаққа келгендер іштерін тартып тына қалған. Әсем үстелдің шетінде отырған көрші Зейнеп апаның қолынан тартып, ортаға шығарды. — Тәте, бағана сіз балтырым сыздап, табаным қызып, қыши береді деген едіңіз ғой. Мынаның үстіне шығыңыз, – деп жұртқа жұмбақ болып тұрған құралдың үстіне қондырды да қолындағы кішкентай пультті басып қалды. Әлгі бәле дір-дір етіп іске қосылды. Көршіміздің көзі бақырайып, екі қолын екі санына қойып, қаққан қазықтай қатып қалған. Әпкем бұның аты SEGA екенін, Оңтүстік Кореядан шыққанын, көп аурудың алдын алып қана қоймай, талай дерттен айықтыратынын айтып, Sega-сын мақтай жөнелді. Осы кезде Зейнеп апайдың да дауысы шыға бастады.

— Мынау расында да керемет дүние екен. Табаным жақсы болып қалды. Өне бойымды шымырлатып, арқамның құрысқаны кетіп жатыр. — Жаңа ғана айттым ғой. Өздеріңіз естідіңіздер ғой, міне, тәтенің сөзін. Бірден көмектеседі бұл Sega. Қазір Алматыда барлық үлкен кісілер осыны алып жатыр. Әсіресе, орыстың кемпірлері жалмаңдап келіп бізден осы массажерді сатып алады. Бағасы да аса қымбат емес. Бар-жоғы мың-ақ доллар. Мың доллар дегенді естіген Зейнеп көрші сиқырлы Sega-дан секіріп түсті. — Құдайақы менде ондай ақша жоқ. Қайдан болсын? Бір зейнетақыға қарап отырған адамбыз ғой. — Әсемге жалма-жан ақтала түсті. Бағанадан бері Sega-ға сүйсінгендер енді үрке қарады. Тек бағанағы төрдегі жүзін әжім басқан кейуана: — Мынауыңды қыруар ақшаға дені дұрыс адам алмайды, — деп астыңғы ернін шығарды. — Егер Sega-ны қымбат десеңіздер, қолдың басындай ғана бір массажер бар. Ол өте арзан. Әрі қолдануға да ыңғайлы. — Әсем сөзін аяқтап қасындағы пакетке қолын соза бастап еді, Зейнеп апа мына қыз маған массажерін күштеп алдырта ма деп қорықты ма: — Балалар оқудан келетін уақыт таяды. Мен қайтайын. Жақсы, сау болыңыздар, — деп зыта жөнелді. Әпкем одан кейін қытайдың монахтары шөптен әзірлеген «ши» деген дәрі туралы лекциясына кіріскенде еркектер жағы тысқа атырылды. Молда намаз уақыты келіп қалғанын айтып, мешітіне қарай тартты. Әпкеме еріп келген Мира мен Рита да үндемей қалмады. Олар «ши» атты дәрінің қан қысымын түсіретінін ұзақ баяндады. Мұнымен қоса бұл «шиді» үнемі сатып алып отырып, сол компанияға жарна төлеп, тіркеліп, сатып алушылар қатарын көбейтуге кіріссе, мол байлыққа кенелуге болады екен. Бай болудың бұл жолына сенгендер де, сенбегендер де табылды. Бұл дудың ортасында шешемнің амалсыз тыныш отырғанын байқадым. Әсемнің бұл базары оған ұнамағанын да аңғарып қалдым. Сонымен қойшы, түс мезетінде тізесін бүккендер күн ұясына кірер кезде бойларын тіктеді. Әсемнің күні мұнымен аяқталған жоқ. Бізді алда оның түні күтіп тұрды… Жұрт жамбастап жатып қалған шақ. Есіктің бір ашылып, бір жабылғаны мені ұйқыдан оятып жіберді. Қалта телефоным түнгі сағат екіні көрсетіп тұр. Тысқа шықсам жазды күні тамақтанатын екі бөлмелі аласа үйдің жарығы самаладай жарқырап, терезесінен қылтиған бір-екі бас көрінді. «Әйелім пысылдап төсекте жатыр. Күндіз келген адамдар үйлеріне қайтты. Бұлар кім екен?». Сол маңға таяп келем, құлағыма шешем мен Әсемнің дауыстары қатар жетті. — Бағана ғана кетіп едің ғой. Неменеге келдің? Жеті түнде арақ ішу үшін келдің бе? Бағана ол, әкеңнің құдайы тамағын «барахолкаға» айналдырдың. «Қызының есі дұрыс па?» деп келгендер өс ектеп кетті-ау. — Қойшы, мама. Несін өсектейді? Менің бизнесім — халықпен жұмыс жасау. Осылай біз клиенттерді табамыз. Анам қызының бұл сөзіне күйіп кетті.

— Бүйткен бизнесің құрысын! Сен айтқандай байып кету сондай оңай болса, жұрттың бәрі дәулеті тасыған бай-бағланға айналмай ма?! — Мама, басымды қатырмашы. Өзім жұмыстан шаршап келсем. — Жұмыс істесең, менің қойымды бағып жүрсің бе? Елдің есігін қағып, түсініксіз дәрі-дәрмегіңді алыңыз-алыңыз деп жалынып, оныңнан түк те шықпай, бос сандалып келген шығарсың. — Кетші деймін. Бар ұйықташы. — Әпкем долдана айғайлап жіберді. — Өзің кет. Бағана бір дидәку екі қатынды алып келгенің аздай, енді мына бір шегірткенің айғырын неменеге алып келдің? Бұл үй саған сырахана ма, кафе ме? — Бұл — менің жігітім. Жақында үйленеміз. Таныстыруға алып келдім. — Таныстырмай-ақ қой. Бұныңа тисең, осының үйіне бармайсың ба? Осы сен қаншықтың не жының бар? Осы үйге бөтен еркектерді алып келе беретін. Орысы да, шүршіті де келіп кетті ғой. Байқаймын, шешем қалшылдап отыр. Апамның онсыз да ойнақшып тұратын қан қысымы көтеріліп кетіп, сұлап түспесе болғаны деп қастарына жетіп бардым. Екі әйелдің ұрысына мақсатсыз бір қарап қойып, алдындағы ақаңнан ұрттап отырған «мейманымыз» аяқасты сап етіп келе қалған маған үрке қарады. — Брат-тан, бәрі ровно, бәрі дұрыс! Миру мир, — деп тәлтіректей тұрып қолын созды. Сәлемін алмай, көзімнің қиығымен ғана қарап, бар назарымды шешеме бұрдым. Ашудан әлі қалшылдап, ісініп-кебініп, қызын жұлып жейін деп тұр. Бұған Әсем тайсалатын емес. Анасына қияс қабақ танытып, «маған не қыласың?» дегендей қасарысып алған. — Сабырға келіңдер, сабырға. Апа, ауырып қаласыз ғой. Бәлкім, демаларсыз. — Аузыма ілінген сөз осы болды. — Мына қаншық кетсін! — Анам маған жүзін бұрмай, Әсемнен көз алмастан кесіп айтты. Әпкем де қайтар емес: — Кетпеймін. Ал не қыласың? Мен көшіп келдім. Жүктерімді гаражға түсіріп қойғам. — Сен бұл үйге мың келіп, мың кеттің. Байыңнан ажырасқалы он жыл болды. Осылай көшіп-қонып жүресің бе? Өз жөніңді тап. Тышқанның да өз іні болады. Сен оның қасында адамсың ғой. Қанында ақаңның қызуы бар, көзі қызарып, беті қыртыстанып кеткен Әсем булыққанның үстіне булыға түсіп, тіл ұшына сөз ілікпей, саусақтарын шыртылдатты. — Өзіңнен кіші сіңілің Бәтимаш та жалғыз өзі мектеп жасындағы екі баласын бағып, пәтер жалдап тұрып жатыр ғой. Сен болсаң соқталдай қызың екеуің сыған құсап көшіп-қонып жүрсіңдер. Әсем бұл жолы да үнсіз қалды. Үстел үстіндегі стақандағы арақты тартып жіберді де артынан су ішті. Осы бір аздаған тыныштықты пайдаланып мен: — Әсем, бар қайт. Кейін дұрыстап сөйлесеміз. Апам ауырып қалады, — дедім бейбіт келісімге шақырып.

— Саған кім сөз берді? Бар әйеліңнің қасына. Сен де мені тыртың-тыртың етіп жақтырмай жүрсің. Баяғыда студент кезіңде Талдықорғанда үйімде тұрғаның есіңде жоқ. — Әпкем жын ұрғандай енді маған төне түсті. — Әй, Қарашта сенің нең бар. Сөйлеме оған. — Қараш, Қарашым деп қалыпсың ғой. Мама, сен кімде ақша бар, соның сөзін сөйлейсің. Саған ақша алып келмесек, бізді адам құрлы көрмейсің. Қамар қайыршы біреуге тиді деп оны да менсінбейсің. Есіңде ме, Қараш папам екеуіңді тастап әйелімен кетіп қалғанда менен артық адам жоқ еді ғой. Қаным басыма шапты. Әпкемді шапалақпен тартып-тартып жібердім. Әсем баж ете қалды. — Мама, сен мені Қарашқа ұрғызып отырсың ғой, — деп айғайлады. Бағанадан бері арамызда состиып тұрған «жездем» сыртқа қарай тұра қашты. Анам менен бұндайды күтпесе керек: — Қараштай, бұл малғұнға қолыңды былғап қайтесің. Бар жата ғой, жата ғой, — деп, мені сабырға шақырды. «Жездем» сол кеткеннен мол кетіп, қайтып оралмады. Ал әпкем шыжыңдана шыңғырып, полиция шақырып, менің үстімнен арыз жазатын болып қиғылыққа басты. Біздің айғай-шудан әйелім мен он жастағы балам тұрып, «Әсемді қаншама рет қой-қойға» шақырғанымен ол ретін тауып үйге полиция да шақырып тынды. Әншейінде шабан қимылдайтын сақшылар бұл жолы қалай жедел жеткен? Қызыл-жасыл шамын жарқыратып, бір нәрседен құр қалғандай жетіп келді. Шешем өзі тысқа шығып: — Бағана мына көшеде біреулер арақ ішіп жүрген. Солар сендерге қоңырау шалған шығар. Сендерге «ызбандаған» біз емес деп полицияны алдапсулап шығарып салды. Мен сол түні көзімді таңға жуық бір-ақ ілдім. Әйеліме көрсетпей, көз жасымды да төгіп алғанмын. Әпкеме қол көтергеніме қатты өкіндім. Қай әбілет басты екен деймін. Әуелде адам өз бауырларымен бір ата-ананың саясында күліп-ойнап, өсіп-өнеді. Сосын әркім өз жолын табуы керек. Алайда, өз соқпағыңды тауып, оған түсу оңай емес екен. Неге біз қарапайым ғана адами қарым-қатынасты ретке келтіре алмаймыз? Осы тақілеттес сан түрлі сұрақ мазалап, ойым сан-саққа кетті. Алдаш, Лекер, Бәтимаш пен Қамар айтпаса да шешем осы жасағанымды бетіме басары анық. «Жүзіқара, әпкеңе қол көтердің ғой» — дер. Марқұм әкем мен ағам әпкелерімнің бейәдеп қылықтарын сөккенде анам араша түсуші еді. Бір жағынан шеше байқұс қайтсін? Анамның күйеуі мен үлкен ұлының сөзін қостай кететін кездері де болған-ды. «Елдің осы қисық-қыңыр балалы қыздары әп-айбәт жігіттерді тауып, отбасын құрып жатады. Біздің қыздардың жолын құдай қашан ашады екен? Бұл үйдің ханшайымдарын не бай алмайды, не құдай алмайды» деген сөздерін сан естігем. Артынша «Қыз бала — қонақ. Қыз қырық шырақты ғой. Бір шырақтары жанар түбі» деп жіби түсетін. Күн төбеге көтерілгенде ғана жастықтан басымды көтердім. Жуыныпшайынып, түскі ас үстінде отырған әйелім мен шешемнің қастарына жайғастым. Балам ойнап кеткен болу керек. Жақын маңнан байқамадым. Әпкемнің де қарасы көрінбеді. Шешемнің жүзі сынық. Екі иіні салбырып,

қабағы тұнжырап кеткен. Ісіп кеткен көзінен түнімен жылап шыққанын анық білдім. Туабітті өктемдігін өкініші тауысып, ауыр күрсіне шайын сораптап ішеді. Жанын жайнатып жіберер менде бір құдіретті күш болса ғой деймін ішімнен. Дыбыс шығармастан әйелім ұсынған кесеге баяу қолымды создым. — Әсем тәте апамның гауһар тастары бар алтын сырғасын алып кетіпті, — деді Айнұр баяу ғана үн қатып. Не дерімді білмей абдырап қалдым. Анамның жүзіне қарап: — Бізден есе қайтарған түрі ғой, апа. Мұңаймаңыз. Бірер күннен кейін қайтарып береді. Я болмаса Лекерден беріп жіберер. — Әпкемнің олай етпесін білсем де, анамды жұбатпақ болып, осылай дедім. — Сөлкебайға бола қабырғам қайысып отырған жоқ, балам. Қайтармайтынын да білем. Қалтасында көк тиыны да жоқ оның. Қалай ғана осындай күйге түсті? Осыған жүрегім ауырады. Өз анасының затын ұрлағаны масқара ғой. Ел естімесін. Анамның көзінен моншақтай жас үзіліп түсті. Жыламсырап отырып сөзін қайта жалғады. — Әсем қыздардың ішіндегі тұйық, біртоғасы еді. Қандай түлен бұны түртті екен? Әлде көре алмаған біреу басын оқытып тастады ма? Ойлай-ойлай басым қатты. Қартайғанымда қалған ғұмырымды тыныштықта өткізем бе деп ем. Ажалымнан бұрын бұлар мені көрге тығатын шығар. Алдаш ол не жынды емес, не сау емес. Он бес жыл бұрын қойған арағын қайта бастады. Лекер ол бір күн сау болса, бір күн мас. Құдайға шүкір, күйеуінің ақылы бар. Қамар бір кедей кәрі шалға тиіп жарымай жүр. Бәтимаш жалғыз өзі екі баласын сүйретіп, басын сұғар баспанасыз күн кешуде. Жаратқанға не жаздым. Айтпақшы, таңертең Бәтимаш хабарласқан, несиесін жаба алмай жүр екен. Сені кезінде оқытты ғой. Осы айын жауып берсеңші. Анам көз қиығын маған бір тастап, зарын қайта айта бастады. — Қырық жыл алқаш әкелеріңе көніп, соның азабын тарттым. Енді қалғанын балалары көрсетіп отыр. Қан деген жібермейді екен, ә. — Бұл сөздерін қаһарлана айтты иегі дірілдеп. Сосын қайта бәсеңси: — Бәрі жынды суға жақын. Жалғыз сен ғана маған тартқансың. Ішкен саған жақпайды. Соған да тәубә, — деп, алдындағы шайын ұрттап, тамағын жібітті. Айнұр шай құяйын дегендей енесінің алдындағы кесені алмақ болып еді, «ішпеймін» деген ишара танытып, төмен салбырап кеткен басын жоғары көтере: — Қанша алқаш болса да еркектің аты — еркек екен-ау. Әкелері болса, бұлар бүйтіп құтырмайтын еді. Алдаштан бастап бәрі Ыбырайдан ығатын. Бәрі жаман шалымның арқасы екен ғой. — Шешем жасына ие бола алмай, еңіреп жылап жіберді. Біз үн-түнсізбіз. Солығын баса алмаған күйі апам орнынан қинала көтеріліп, өз бөлмесіне кетіп қалды. Іші қанжылап бара жатқан, қамқорсыз, қауқарсыз күйдегі апамды үлкен үйдің есігіне дейін көзбен шығарып салуға ғана шамам жетті. Әйеліме менің бұл жайым ұнамады білем, «Апамның артынан барып, көңілін аула. Жалғыз қалдыруға болмайды. Мен ыдыс-аяғымды реттеп соныңнан барам. Бар-бар» деп онсыз да суып қалған шайымды ішкізбеді.

Түпкі бөлмеге кірсем, анам әкемнің жейдесін иіскеп отыр екен. Мен екенімді кіргенімнен-ақ біліп: — Өткенде Ыбырайдың мына бір жейдесін жездең Есенбекке берейін дегем. Сараңдығым ұстап, бермегенім жақсы болыпты. Велветтен тігілген. Сапасы өте жақсы. Ыбырайдың өңін ашатын. Әкеңнің иісі әлі бар екен. Мә, иіскеп көрші, — деп мені қасына шақырды. Жүзіне зер салсам, шешем көз жасын тыйған. Зарлы дауысын шалына деген сағыныш үні алмастырып, бозарған жүзіне қан жүгіріп қалыпты. Осыған қуанып қалған мен анамның сөзін екі етпей, әкемнің жейдесін иіскедім. Рас. Әкемнің иісі бар! — Бұл жейдені ешкімге бермейміз. Сен киесің. Ки қазір, — деді анам. Маған үлкендеу ғой деп айтпақ болып, тілімді тістеп үлгердім. Дереу үстімдегіні шешіп, көкемнің жейдесін киіп алдым. Шешем мені өмірінде бірінші рет көргендей таңырқай қарап, жанарындағы бар мейірімін төге : — Ой, Алла-ай. Аумаған әкең бола қалдың! Менің Ыбашымнан аумайды екенсің, — деп бар уайымын ұмытқандай жадырап сала берді. Мені айналсоқтап, асты-үстіме түсіп бетімнен сүйе берді, сүйе берді.

2016 жыл Қайтқан қыз Әңгіме

– Мына қаншықтың дауысының ащысын-ай. Тіптен ұйқы бермеді ғой, – деді шешем. Ал, әкемнің оянып кеткенін тамағын кенеп, ағаш төсекті шықырлатқанда бір-ақ білдім. Барлығымыздың ұйқымызды бұзған үш жастағы жиен қарындасым еді. Ақлима жылауын тоқтатпағасын шешем орнынан тұрып, әпкем жатқан бөлмеге барды. Оның ағаларына еріп, тоған суына шомылып жүргенін көрген едім. Содан суық тигізіп алса керек. Шешем өзіме талай қолданған ем-домды Ақлимаға жасағанын сезіп, білдім. Ол – ыстық сүт ішкізіп, аяқ-қолды, арқа мен кеудені қойдың құйрық майымен сылау. Ем жасалып біткесін, жарты сағаттан кейін барып, біздің үйде тыныштық қайта орнағандай болды. Барлығы қалың ұйқыға кетті. Мен ұйықтай алмадым. Малды көріп, әрі байлаудағы Ақтабанды босатпақ болып тысқа шықтым. Жаздың соңғы күндері болатын, дала салқын екен. Қора жаққа қарай жүрдім. Қойлар жатқан қашарға жақындағанда қызыл шоқты көзім шалды. Оның шылым шегетінін үйге келген күннен-ақ байқағам. Алғашында бұл қылығына жыным келді. Пәленбайдың қызы қала барып, шылым шегіп бұзылып кетіпті деген әңгімелерді ауыл әйелдерінен талай естігенім бар. Кейіннен кешіріммен қарай бастадым. Әйтеуір көрші-көлең, басқалар біліп қоймаса екен деп тілеймін. Әпкемнің түтіндетіп отырғанын бұл жолы да, көрсем де көрмегендей болып, үйге кіріп кеттім. Көзім ілінер емес, әпкемнің қазіргі күйіне жаным ашып кетті. Бәтимаш екеуміздің арамыз бар-жоғы төрт-ақ жас. Азан шақырылып қойған аты – Бибәтимә. Шешемнің айтуынша, осы Бәтимашты босанарда толғағы ауыр болыпты. Толғақ екі күн, екі түн қысқан екен. Уа, Бибәтимә пірім, деп сиынып, Аллаға жалбарынып әрең босанғанмын деп айтып отырғанын талай естігем. Содан бесінші құрсағына Мұхаммед пайғамбарымыздың қызының есімін беріпті. Алайда, әжем марқұм балаға бұл ныспы ауыр болады деп туу туралы куәлікке Бәтимаш деп жаздырған екен. Ес білген күнімнен маған қамқор болған осы әпкем. Алғаш мектеп табалдырығын аттарда үйдегі үлкендердің бірі де бармады. Бәтимашқа жетектетіп жіберген-ді. Ата-анам он бірінші сыныпқа дейін мен үшін мектепке барған емес. Тек аттестат аларда болатын «вешірге» келіп, думандатып кеткендері болмаса. Бәтимаш сабақтан келгенімде тамағымды беретін. Үй тапсырмасын да жаттатады. Костюм-шалбарымды жуу, үтіктеу де соның мойнында. Мұның барлығын ол ешкімнің нұсқауынсыз, өзінің бар ықылас-ынтасымен жасаушы еді. Әлі есімде, мені ұқыпты болуға да үйрететін. «Қарашжан сабақ аяқталғанда қоңырауды ести сала, тысқа қарай өзгелерге еріп, жүгіріп кетуші болма. Келесі сабақ қандай пән? Мысалы, математика болса, математика кітабы мен дәптерін партаңа шығарып және қарындаш, қаламсабыңды да дайындап қой. Сосын барып үзіліс қызығын көр. Сонда келесі сабақ басталғанда сөмкеңді ақтарып жатпайсың» – дейтін. Сол кезде әңгімеге тете әпкем Күләш араласатын. Қараш, қаламсабың мен қарындашыңды қалтаңа салып шық, біреулер ұрлап алуы мүмкін деп. Олай

деме, Күләш. Адам бойынан жаман қылық іздеуге болмайды. Оқушылар тәрбиелі болады. Ешкімнің затын рұқсатсыз алмайды. Қарашжанның сыныбында ондай оқушылар жоқ деп сіңлісінің күдігін сейілтіп тастаушы еді. Әпкем үй жұмысына өте пысық болатын. Сабағы да кілең бес тұғын. Сондықтан оған әжемнің, әкем мен шешемнің дауыс көтергенін естімеппін. Үйдің сүт кенжесі, яғни, еркесі болғасын менің де бетімнен ешкім қақпайтын. Ал қалғандарын айғайдың астына алып жататын. Үлкен болғасын ба, ағам Есімбек пен қыздың үлкені Айна таяқ та жейтін. Менің жеке меншік әпкемнің бір қызық сүйікті ісі болатын. Ол құлақ тазалау. Әжемнен бастап маған дейін құлағымызды тазалап беруші еді. Тек қана анам ғана маңына жолатпайтын. – Осы қыздың құлақ шұқылауы несі, – деп жақтырмай отыратын. Монша жаққан күні барлығымызды кезекке тұрғызушы еді. Мен бесінші сыныпты аяқтап, алтыншыға көшкенде Бәтимаш тоғызыншы сыныпты үздік аяқтап, мектеппен қоштасты. Қазір есімде жоқ үлкендердің бе, әлде өзінің шешімімен бе, қалаға оқуға аттанды. Көп кешікпей колледж студенті атандым деп жақсы жаңалықпен барлығымызды қуантқан еді. Қаладан екі апта сайын келіп тұрды. Маған құр қол келген емес. Мен тоғызыншы сыныпқа ауысқанда ол менің бетімді сығуды әдетке айналдырды. Маған әпкемнің құлақ тазалап, бет сығуы ғана оғаш көрінетін. Қалған барлық жасаған ісіне сүйсіне қарайтынмын. Мектепті бітірген жылы ол колледжін қызыл дипломға аяқтады. Ауылда көп аялдамай Талдықорғаннан асып, Алматыға кетті. Ол жақта университетке сырттай түсіп, білек сыбана жұмысқа кірісті. Біз қаламыз ба, Алматы қайдасың деп Талдықорғанды «менсінбей» Алатаудың баурайынан бір-ақ шықтық. Алайда, Бәтимаштай жолым жеңіл болмады. Оқуға түсе алмай, Медеуді көргеніме риза болып, ауылға қайттым. Біздің сыныпта 15 бала оқыған. Барлығы да колледж, университет студенттері атанып, ауылда алшаң басып жүр екен. Араларында өз күшімен оқуға түскендері де бар. Енді біреулері ақылы бөлімге құжаттарын тапсырып келіпті. Шешем өмірінде алғаш рет маған ұрысты. Ұрысқанда Алматыдан келген күні: «Әй, ойының осылғыр! Оқы дегенде оқымай, қыста шаңғы деп, жазда доп деп далабезер болып ең», – деп бастаған еді. Бірақ әжем жарықтық: «Қақабайға сөйлеме», – деп арашалап алды. Әкем үндемеді. Қойдың соңына салды да жіберді. Тамыз айы аяқталарда мені қойдан әкемнің өзі құтқарды. Өмірбақи мал дәрігері болған әкем: «Балам, малдың жаманын лсп-ға, баланың жаманын спту-ға деген. Бір жылың құр өтпесін. Талдықорғандағы кәсіби-техникалық мектепке барып, ертең құжатыңды өткіземіз», – деді. Бір жылдың ішінде фермер-арендатордың дипломын, көлік жүргізу куәлігі мен тракторшының мамандығын алып шығасың. Қазір ауылда трактористер ғарышкерлердей сыйлы. Ауылға келгесін трактор алып берем», – деп және қызықтырып қойды. Алайда, тракторшы болмадым. Әкейдің мақсатын быт-шыт қылған осы Бәтимаш болатын. Талдықорғандағы бір жылдық оқуым аяқталысымен әпкем мені бірден Алматыға алып кетті. Шешемнің: «Әй, мынау оқуға түсіп қарық қылмас», – дегені екінші жыл тағы да расталды. Үнжырғам түсті. Маған үміт артқан, мені жанындай жақсы көретін әпкемнің алдында өзімді қатты жазықты сезіндім. Бірақ ол қабақ та шытқан жоқ. Оқудың ақшасын өз

мойнына алып, құжатымды ақылы бөлімге тапсыртып: «Қыркүйекке дейін демалып кел», – деп ауылға аттандырды да жіберді. Бұның бәрін мен қалай ұмытайын? Ол кезде Бәтимаш бар-жоғы жиырма төрт жаста еді ғой. Оның жасындағы кейбір қыздар ойын-күлкі қуып жүргенде ол мені оқытты. Атаанамызға көмектесіп тұрды. Әлі есімде, анамның туған күніне сауып ішіп отырыңыз деп сиыр да сыйлаған еді. «Вот это оригинальный подарок для аулбайских», – деп орысша оқыған Айна әпкеміз күлген болатын. Ол сиыр құтты болып, кейін үйдегілер он бұзауға дейін тартатын болды. Айтып-айтпай не керек, Бәтимаш барлығымызға көмектесті ғой. Бос уақыты болмайтын, Түркиядан тауар тасиды, оны сатады. Арасында тіл меңгерем деп арнайы курстарға барады. Оның сыртында көлік жүргізуді де бір достарынан үйреніп жүретін. Ал, қазір болса, міне, бос. Таңнан кешке дейін әйтеуір үш баласын айналдырады. Бұрынғыдай емес, үй шаруасына қол тигізгісі келмейді. Күйеуінен ажырасып келгелі бері көңілсіз. Еш нәрсеге зауқы жоқ. Барлығымыздың қабағымызға қарап тұрады. Өз үйінде өзін бөтен сезінеді. Жоқ, бәлкім, ол қазір бөтен үйде жүрген болар. Өйткені, қазақ қызды жат жұрттық демеуші ме еді? Алайда, шешем: «Ішіме сиған бала сыртыма да сияды», – деп көшіріп алып келді. Әлде, Бәтимаш мен бұл үйге сияры сиярмын-ау, үш балам сия қояр ма деп ойлай ма? Әрине, ойлайды ғой. Әмбе, әкемнің қыздардың балаларын: «Бұл немере емес, жиен ғой» деп шеттетіп отыратыны да бар. Қай ана балаларының әкесіз өскенін қалайды дейсің. Өліп қалса, бір сәрі. «Мама, біз неге папамызбен бірге тұрмаймыз?» – десе, не деп жауап береді? «Папаларың наркоман болып кетті» деп айта алмайды ғой. Әрине, жазығы жоқ өз балаларының жанын жараламайды. Қазір әпкемді мен білетін де, білмейтін де небір ой жегідей жеп жатыр-ау. Осылайша өткен-кеткенді еске алып жатып, сағат тілінің түнгі төртке жеткенін де байқамаппын. Қойдың кезегіне тұру керектігі есіме түсіп, тез ұйықтауға тырыстым. Енді бар-жоғы екі жарым сағаттан кейін қайтадан тұру керек. Алда таусылмайтын жаздың тағы бір ұзақ күні.

– Мама, балалардың көзінше олай айтпасаңызшы, – деді бағанадан бері шешемнің сөзін үнсіз тыңдап тұрған Бәтимаш. – Білсін әкелерінің қандай екенін. Ақлима қыз бала, ол сені түсінеді. Ал, мына екі ұл ертең әкесін іздейді. Сені жазғыратын да солар болады, неге біз әкесіз өстік деп. Айтпақшы, Ернарың қайда? –Қарашпен қой бағуға кеткен. Осы кезде мен келдім дегендей есік ауызынан ас ішетін бөлмеге қарай: «Сәлеметсіздер ме!», – деп өтіп кеттім. Мені көрген бойда шешем бірден: – Бәтимаш, тыстан самауырынды алып кел. Қараштың тамағын берейін, – деп бұйыра сөйлеп, дастарханын әзірлей бастады. Әпкем самаурынды алып келгенімен, дастархан басына отырмай, балаларын қасына ертіп түпкі бөлмеге кетіп қалды. «Әй, барлығыңа жеке-жеке шәй қайната береміз бе? Бауырыңмен бірге отырып тамақ ішсеңші!», – деді шешем. Бәтимаш жауап қатпады. – Әй, мына қатын меңіреу болып қалған-ау, шамасы! – деп шешем маған шайын құя бастады. Кешкі асты ішіп біткенше апам Бәтимаш жайлы айтты. Жалқау болып кетіпті. Ешкіммен сөйлеспейді. Бәлкім, анау қаныпезер күйеуі басын оқытып тастады ма екен? – дейді арасында маған сұраулы жүзбен қарап. Одан Бәтимаштың балаларын ертіп суға түскенін айтып шамданды. – Жас қыз болса бір сәрі, екі санын жалтыратып суға шомылған несін алған. Үйде душ бар емес пе? Мен шешемнің айтқанына бас шұлғып қана отыра бердім. Бағанадан бергі әңгімені әпкемнің естіп жатқанын ішім сезеді. Сондықтан тамағымды тезтез ішіп алып, жататын бөлмеме кетуге асықтым. Күн артынан күн еріп, уақыт өтіп жатты. Кісікиіктеніп кеткен әпкем бұрынғы қалпына түсе бастады. Жүзінен күлкі де көретін болдық. Әр кезде қыз бала өзіне әр түрлі құрбы іздей ме, кім білсін?! Әпкемнің араласатын ендігі достары да өзі сынды күйеуінен ажырасқандар. Бұрын-соңды тұрмыс құрмағандар мен үйде отырып бала тауып алған келіншектер. Солармен кездеседі, солармен ымжымдары бір. Кей күндері үш-төртеуі бас қосып, қалаға қыдыруға кетеді. Қалта телефоны арқылы біреулермен хат жазысуды да шығарды. Ешкімге көрсетпей сыра да ішетін болды. Бір күні әпкем қаладағы кезекті бір серуенінен келгенде шешемнің кәріне қатты ілікті. Кешкі уақыт болатын. Тайлы-тұяғымыз қалмай тамақтанып отыр едік, Бәтимаш келді. Барлығымызбен амандасты да қос ұлы Ернар мен Бегнардың бетінен сүйіп, Ақлимасын бауырына басты. Анам жақтырмай қарап: – Саған бала не керек? Тағы да қыдырмадың ба? – Мама, қойыңызшы. – Не қойыңызшы? Бұл менің «бабам» бір. Бірдеңе десең, қойыңызшы деп ауызыңды жабады. Бәтимаш бұл жолы қарсы сөйлеген жоқ. Балаларын ертіп өз бөлмесіне кетіп қалды. Шешем орнында отыра алмады. Түрегеліп, артынан барды. Бұл жолы дауысы тіптен қатты, әрі ашулы шықты. – Әй, сен осы сөзді неге аяғына дейін тыңдамайсың. Тіпті, өзің бойжеткен қыздай бұраңдап кеттің ғой. – Мама, ертең сөйлесейікші, басым ауырып тұр. – Басым ауырып тұр. Іш пиваңды.

Бәтимаш бұл жолы шыдамады білем,олда айқайға басты. – Ішем бе, тартам ба, өзім білем. Мен қазір жас қыз емеспін. Я же женщина. – Ә, бәлем, тілің шығайын деген екен ғой. Пәленбай жыл анау наркоман байыңның күңі болғаныңды ұмытып кеттің бе? Бәрі маған дәу. Мына түрімен мені жұлуға да тайынбассың. Мықты болсаң дүкеніңе, астыңдағы машинаңа ие болмадың ба? Ең ақыры алтындарыңа дейін ана байың сатып жіберген. Көрінгенге жем болып келіп, енді отқа айдасам боққа қашады. Бәтимаш та қарап қалмады: – Сіздің ойлайтыныңыз ақша, дүние. Иә, бәрінен айырылып қалдым. Оның бәрін маған сіз алып бердіңіз бе? Ең ақыры, төсек-орнымды, ұзату тойымды да өзім жасағам. Осы уақытқа дейін маған қандай жақсылық жасадың? Қазір менің түгім жоқ. Содан кейін саған керек жоқпын. Шешем үндемей қалды. Менімен бірге, бәрін тыңдап отырған әкем орнынан тұрып, шешем мен әпкем ұрысып жатқан бөлмеге енді. – Бәтимаш, шешеңе олай сөйлеме, қарағым, – деуі мұң еді: –Мына алқаш байға қырық жыл қатын болып, жетеуіңді аман-есен жеткізгеніме риза болыңдар. Маған қандай жақсылық жасадың дейді ғой. Сен менің ақ сүтімді ақтай алмассың– деп шешем баж ете түсті. Қос тарапты татуластырам деп келіп, таяқтың бір ұшы өзіне тигеніне жыны келген әкем еденді бір теуіп, тысқа шығып кетті. Анамның ауыр мінезі маған жақсы таныс. Сондықтан әпкемді сабырға шақырып, ортаға мен де килігіп көрген ем. – Араласпа! Сенің де мені жақтырмай жүргеніңді білем. Мені естімейді дейсіңау! Өткенде үйге кіріп келіп, мамама: «Анау ханшайым әлі ұйықтап жатыр ма?», – деп кекетіп қоясың. Кіп-кішкентай баламды ол қойға саласың. Еще мені өзі аңдып жүреді. Менің бір ағам сияқты. Осылайша, менің ауызымды жауып тастады. Бірдеңе айтқым келді. Ауызға сөз түспегесін, мен де әкемнің артынан кеттім. Менің соңымнан Ернар шықты. Мінезі қиқар бала есік алдында өзімен-өзі отырған мысықты бір теуіп, қораның төбесінде жинаулы тұрған шөптің үстіне жайғасты. Ағасының артынан іле шыққан Бегнар Қарауыздың бауырын көтеріп қалған күшіктерін қойнына қысып, әкем екеумізге жалтақ-жалтақ қарап, екі көзі мөлдіреп, үйдің бұрышына барып отырды. Үйдегі айғай біразға дейін жалғасты. Сосын барып кішкентай Ақлиманың жылағаны естілді. Оған шешем мен әпкемнің өксіген дауыстары қосылды. Содан кейін барып шаңырағымыз мамыражай күйге оралғандай болды-ау, әйтеуір. Мен бұл жолы Бәтимашты емес, оның балаларын аяп кеттім... Осы оқиғадан кейін әпкем араға бір апта салып, қытайдың үлкен екі ала сөмкесіне киім-кешегін жинап, үш баласын ертіп Алматыға тартты да кетті. Ішімнен ендігі күндері қандай болады екен деп мен қалдым. Әкем сыр білдірген жоқ. Бәрі ішінде. Шешем: «Елдің қисық-қыңыр қыздарына дейін байға тиіп жатыр ғой. Алматы үлкен қала, бір жақсы ер-азамат кезігер. Өз күнін өзі көрсін. Аяққолы сау емес пе?», – деді. Анамның соңғы сөзі бекер екен. Ертеңіне-ақ: «Құдай-ау, үш баласымен қаңғып, өліп қалмаса етті?! Не жасап жатыр екен? Қайда тоқтады екен?» – деп уайым жей бастады. – Бәтимашты үйге сиғызбай қуып шыққан өзің. Енді зарламай тыныш отыр, –

– Енді не істемексің? – Осы күзде мектепке орналасамын. Сөйлесіп те қойдым. Әпкем бірнәрсе айтқысы келді. Алдын орай денешынықтыру пәнінен сабақ беретінімді айтып үлгердім. Балаларға доп ойнатып, жүгіртіп қойсам болды емес пе деп күлгендей болдым. Ол да езу тартып күлген сыңай танытып, одан ары жұмысым жайлы әңгімені қаузаған жоқ. Арадағы сәл ғана үнсіздікті бұзбақ болып, Айна мен Жайнаға барғанымды айттым. – Соларды қойшы, – деді тыжырынып Бәтимаш. Не болып қалды дегендей, оған жалт қарадым. Бірден жауап қатпады. Сәл бөгеліп, тамақтарыңды ішіп болсаңдар теледидар көріңдер деп балаларды келесі бөлмеге жіберді де әңгімесін бастады. – Осыдан 2-3 ай бұрын Айна өзінің курстасымен таныстырды. Есімі – Талғат. Біздің жақтікі екен. Маған жаман жігіт емес сияқты көрінді. Кафеде отырғанбыз. Кеш бойы құрметін аяған жоқ. Машинасы бар екен. Айна екеуімізді шығарып салды. Содан жақын араласып кеттік. Маған отбасының бар екенін бірден айтты. Жасырған жоқ. Сонысы ұнады. Қазір көп жігіттер бала-шағасының барын жасырып, қырындайды емес пе. Содан не керек, күнде жұмыстан кейін үйге шығарып сала бастады. Сыйлыққа келгенде де аянып қалмайды. Гүл, әтір, жүзік дегендей. Талғатпен кезіккелі өзімді әйел сезіне бастадым. Өйткені, Ернарды босанғаннан кейін жездеңнен боқтық қана естіп, оның сатқындықтарына ғана куә болдым... Он сегіздегі қыз емеспін. Үш баласы бар келіншекпін. Жасыратыны жоқ, кездесіп тұрдым. Алайда, кейін өзімнің әкесіз өсіп келе жатқан балаларым сияқты оның да екі ұлы ертең аналарының қасында мөлейіп қалатынын ойлап, онымен арамыздағы қатынасты тоқтату керек деп шештім. Талғат мен үшін әйелімен ажырасуға дайын екенін айтқан да болатын. Ал, Айна осы кезде менің сыртымнан Талғатқа мені айттырып та үлгеріпті. «Сіңілім менің айтқанымды екі етпей орындайды. Сен сабырлы бол. Оның көңілін барынша аулай түс» деген сыңайлы әңгімелер айтады екен. Онысымен қоймай оған коньяк, шоколад алып кел деп, неше түрлі тапсырыстар береді. Талғат құрдай жорғалап, Айнаға «қалың мал» тасиды. Мұны білгенімде екеуіне бірдей жыным келді. Әрине, бірінші Айнаға. Адамды бұлай пайдалануға бола ма? Талғатқа да қаным қайнады. Мен тек өз қалауыммен отбасын құратын жан емеспін бе? Содан әлгі «күйеу» жігітті шақырып алып, курстасыңмен бірге құры,енді келме деп ат құйрығын кесістім. Талғат бұртиып, Айнаға кетеді. Барып мұңын шағады. Қайдан келгенін білмеймін, оларға кеп Жайна қосылады. Үшеуі бірігіп ішеді. Сонымен не керек, «Мәжнүн» байғұс Жайнаның құшағында «көз жасын» құрғатыпты... Әңгімесін осы жерден үзіп: – Терезені аша салшы, – деді де өзі ас бөлменің есігін жауып, қалтасынан шылымын шығарып тұтатты. – Осы темекіні қойсаңшы, – деймін дауысымды баяу шығарып. – Қоям десем қойып кетем, – дейді темекі тұқылын кесе ішіне түсіріп. Одан ары мен тіл қатқаным жоқ. Ұрлана жүзіне қарағандай болам. Көзінен жас жүзінен бір мұңның табы

2014 жыл Менің шешелерім

әңгіме – Бүгін ауылға жүреміз, – деді шешем таңғы шай үстінде. – Түнде түсімде әжеңді көрдім. Ақ боз атқа мініп алып, биік таудың үстінде жүр екен, жарықтық. Құран дәметіп жүр-ау. Мерекеге орай үш-төрт күн демалмаушы ма ең? Түске қарай жолға шығайық. – Машинам бұзылып тұр ғой, кейінірек барсақ қалай? – Сенің мәшінең не сынып бітпеді, не жасалып бітпеді. Кейін-кейін дейтін әңгімең де таусылмайды. Шамам барда барайын. Кейін төсек тартып қалсам, өз жаныммен әуре болармын. Сендердің арттарыңнан еріп, қалаға келдік. Ауылдағылар ол кемпірдің басына барып құран оқиды деймісің? – Жаяу-жалпы жолға шыққанымыз сізге ауыр соқпай ма деп отырмын. Мен ғой жүре берем. Белім ауырады, аяғым сырқырайды деп жиі айтасыз ғой, – деймін көңілін аулай сөйлеп. «Ештеңе етпейді. Адам қартайған соң ауырмайтын жері бола ма? Көлік дегенің қазір ағылып жатыр. Құдайына қараған бір мұсылман алып кетер, не бопты? Ауылға жеткесін ондағы ағайынның ат-көлігі бар. Біреуі болмаса, біреуі ұялғанынан әкеп тастар» деген сөз ләмінен алған бетінен қайтпайтынын аңғардым. Одан әрі шешеммен сөз таластырмадым да. Осылайша ойламаған жерден шұғыл жиналып, жолға шықтық. Алматы– Өскемен трассасында көп тұрмадық. Есік пен төрдей үлкен қара джип алып кетті. Шешем аяғымды жазып отырайын деп алдыңғы орынға жайғасты. Мен өзім жалғыз артқы салонға отырдым. Көлік иесі – жасы елулердегі жігіт ағасы. Ұқыпты киінген. Қою қара мұрты мен көзіне таққан қара көзілдірігі сәнқойлығынан хабар беріп тұр. Бір қарағанда сырбаз көрінгенімен, кісіге дүрбімен қарағандай аяғыңнан бастап басыңа дейін шолып шығады екен. Сөзге сараңдау ма деп топшылаған шопырымыздың іші пысты ма, Қапшағайдан асқанда шешемді әңгімеге тартты: – Апа, немереңізді ертіп қайда барасыз? – деді радиосының даусын бәсеңдетіп. – Ауылға бара жатырмын, айналайын. Енемнің басына құран оқытайын деп. Қазіргінің келіндері енелерін өлсе деп қарғап отырады. Біз, міне, сүйегі баяғыда қурап қалған енемізді ұмытпаймыз. Кәрі сүйегімізді сүйретіп барып тұрамыз. Ал мынау немерем емес,қартайған шағымда қырықтан асып, елуге келіп қалған кезімде тауып алған сүт кенжем ғой. Біздің кезде баланы таба беретінбіз. Бүгін ше? Бүгінгілер бір-екі баладан артық таппайды, – деп қазіргінің келіндерін тағы да тілдеп алды. Шешемнің жауабы ұнады ма, рөлдегі жігіт ағасы: «Оныңыз рас, оныңыз рас», – деп қарқ-қарқ күліп алды да: – Жасыңыз нешеде? – деп тағы бір сауал тастады. – Сексеннің екеуіндемін. – Сексен екіде деп ешкім айта қоймас. Тың екенсіз. Өңіңіз де жақсы екен. – Е-е-е, өзіңді-өзің күтсең, балалардың қызығын көріп ортасында жүресің. Біз сәбет кезінің адамдарымыз. Ол заманда қатыны бар, еркегі бар, бәрі ішті емес пе? Менің аталарым діндар адамдар еді. Атеист болып өссек те сайтан суға жоламадық. Он құрсақ көтердім. Жұмыс жасамай, баламен отырдым. Ене

көрмедім. Енем өзіме келін болды. Жарықтық жақсы адам еді. Әмбе шалым да жақсы тапты. Өмірбақи сапқоздың бас бетбрашы болды. Күтімім жаман болған жоқ, – деп барып тоқтады. – Е-е-е, совет үкіметін құртқан сіздер екенсіздер ғой. Партияның малын жеп та-уысып, – деп шешемнің сұхбаттасушысы тағы да қарқылдай күліп, әзілдегендей болды. – Сен де айтасың-ау, қарағым, ол сәбет үкіметің адамға адам етін жегізіп еді ғой. Сосын қойын жегізді. Сөздің шыны керек, оның өзін ұрлап-жырлап жедік, – деп шешем бұл жолы жақтырыңқырамай жауап қатты. Анамның ашушаң мінезін жақсы білетін мен әңгіменің ауаны мүлдем басқа жаққа бұрылса деп іштей тілей бастадым.Екеудің әңгімесі аздаған пікірталастан кейін барып жарасып кетті. Көлік жүргізуші сөйлесе келе шешемнің бауыры болып шықты. Ол да малқар руынан екен. Шешем Лепсі мен Балқаш көлінің арасын жайлаған Көтен тәуіп жайлы білгенін баяндады. Менің аяқ асты табылған малқар нағашым бастапқыдай сөз таластыруын қойған, қарқылдауын тыйып, сөз тыңдауға көшкен. Шешемнің әңгімесі Жалаңаш әулиемен аяқталған жоқ. Бақалы жұртын билеген Мұсабек бидің ұрпағы екенін айтып, сол атасының құтты келіні болған, Басқан бойындағы ел «Ақ апа» атап кеткен өз әжесі жайлы тағы бір ұзақ әңгіменің шетін шығарды. Әдетте жасы ұлғайған қарт адам өткенкеткен өмірін жиі есіне алып отырады. Сондықтан сан тыңдаған әңгіме маған қызықсыз. Мен өз әжем жайлы ойға шомдым...

*** – Аузың бір құрғамай қойды ғой, алқаш! Лай суды ішіп, көзің лайланады да тұрады, лайланады да тұрады. Атауыңды ішкір-ай! Үйдегінің бәрін тасып біттің ғой. Осылайша шырт ұйқыда жатқан бізді әкемді алқаштың астына алған шешемнің айқайы оятып жіберді. Не болғанын түсінбей қалған алты жасар әпкемнің қызы Фарида көзін тырнап ашып, апасының қасына келді. Мен өз бөлмемнен шықпай, есіктің аузында тұрмын. Әкемнің сөйлеуге мұршасы әрең келді. – Әй, қатын, жолдан былай тұр. Әлде құятын бірдеңең бар ма? – дейді. Шешем шаптыға түсті: – Анау орыс қатындарыңа бар! Солар құятын шығар. Ел ішерге ас, киерге киім таппай жүрсе, сенікі не бітпейтін жетім қыздың тойы? Шыдамы таусылса керек, өз бөлмесінен әжем шығып, әкем мен шешемді сабырға шақырды: – Балалардың мазасын алмаңдар, жатыңдар. Әй, Нұржамал, күйеуіңнің ішіп келгенін бірінші рет көріп тұрған жоқсың. Болды, ашуыңды бас. – Қойыңызшы, апа! Әжем шешемнің сөзін естімегендей болып: «Тауқан, сен де жата ғой», – деп әкемнің аяқ киімін шеше бастады. Теңселіп әрең тұрған әкем шешеме бір қарайды, әжеме бір қарайды. Анам жата қоймады.

– Неге «жатыңдар, жатыңдар» дей бересіз. Тауқанға «Арақты қой дегеннің орнына, балалардың мазасын алмаңдар» дейсіз. Мен алып жатқандай. Көрсін әкелерінің алқаш екенін. Қайта жиіркеніп өсіп, кейін ауыздарына алмайтын болады. Әжем сабырлы кейіпте: – Жамалжан, қоя ғой, қоя ғой, – деумен болды. – Қой, қой деп аузымды жаба бермеші, әй кемпір. Сенің асыраған балаң. Бір балаңа жөнді тәрбие бере алмағансың, қақпас! – деп айғай салды. Аяғынан әрең тұрған әкем есін лезде жинап: – Әй қатын, не оттап тұрсың? Менің шешеммен қалай-қалай сөйлесесің?– деп зілденді. – Қайдағы шешең? Шешең баяғыда өліп қалған. Бұл – Ізтілеудің ойнасы. «Ойнас оттан ыстық, одан қалса, боқтан сасық» деген осы. Ойнас емей кім бұл кемпір? Тоқалым десе, қартайған шағында әкең қасына алар еді ғой. Енді бұл кемпірді алжығанда мен қарауым керек. Қазірдің өзінде қойған затын таппай жарты күн жүреді. Ертең төсек тартып қалса, шешем деп қарағаныңды көрем? – деп тіптен шатынай түсті. Бұл жолы әжем «ләм» деп ауыз да ашқан жоқ. Өз бөлмесіне кіріп кетті. Әлгінде ғана үйге теңселіп әрең келген әкем маған сауығып кеткендей көрінді. Шарасыз күйге түскен. Елеңдеп әжемнің бөлмесіне қарағыштай береді. Ал шешеме жанарынан ызғар төге, тістерін шықырлата булығып барып: – Әй, Нұржамал, ақылсызсың ғой, ақылсыз! – деп тысқа бет алды. – Ал сен, ақылгөйсің. Келген жағыңа кет! Күршекті салып алам, ашпаймын есікті, – деп шешем қалды. Оған кенеттен орнай қалған тыныштық ұнамаса керек, етегіне жармасып тұрған Фаридаға: – Жүр-ей, қыз, жатамыз, бір ұйқысы жоқ бала екенсің, – деп зеки түсті. Фарида жазықты жандай жүзін жасыра: – Сигім келіп тұр, – деді аузын жыбырлатып. – Үй, шыжың кегір,– деп жиенін сыртқа жетелей, – көзі сықсиып, аумаған анау Зиядаш қатын. Жақсы болса, тартпас еді ғой, – деп ұрсып барады. Зиядаш деген ең үлкен әпкеміздің енесі, құдағиымыз еді. Осы сәтті пайдаланып мен әжемнің бөлмесіне кіріп кеттім. Еңбектеп барып, қарт шешем жатқан төсектің астына кіріп жайғасып та алдым. Түзге шыққандар көп айналмай үйге қайта кірді де, ас үйде сәл аялдап, орындарына барып жатып қалды. Үйде қайтадан өлі тыныштық орнады. Ал менің ұйқым келер емес. Төсектің астында екі тіземді құшақтап, әр нәрсені бір ойлап отырмын. Әжем шынында да төсек тартып жатып қала ма? «Шіркін, адам баласын қартайтпайтын дәрі болса ғой!» деп қиялдап та қоям. Әжеме біртүрлі жаным да ашып кетті. «Адамның берекесін алатын арақты кім ойлап тапты екен?» деп өзіме-өзім сұрақ та қойып қоям. Осылай отырып көзім ілініп кетіпті. Әжемнің: «Қараш, орныңа барып жата ғой», – деген сөзінен оянып кеттім. «Мен жоқпын» дегендей жауап қатпадым. Өз төсегіме барып жатқым келмеді.

– Қараш, аяғыңнан сыз өтеді енді, құлыным, бар, жата ғой. Ертең ерте тұрып, сабағыңа баруың керек, – дейді тағы да биязы үнімен. Мен демімді ішіме тартып, тағы да тіл қатқаным жоқ. Сәл үнсіздіктен соң барып әжем: – Қанаш, келе ғой қасыма, ауырып қаласың, – деп айтып болғанша әжемнің қойнына қалай кіріп кеткенімді өзім де білмей қалдым. Жастығының астынан бір уыс кәмпитті қолыма ұстатты да, бауырына басып, қос бетімнен қайта-қайта сүйе бастады. Мен әуелде әжем жылап жатқан шығар деп ойлағам. Жыламапты. Ол кісі де ояу екен. Мен дүниенің бәрін ұмытып, әжем берген тәттіні аузыма бірінен соң бірін тығып жатырмын, тығып жатырмын. Қос қолым толы неше түрлі кәмпит. Әжемнің ыстық қойны. Неткен рахат! Әжем: – Асықпай же, Қанаш, асықпай же, – деп жұмсақ алақанымен басымнан сипап, – Құрсағыма бітпесең де құшағыма біткен баламсың, – деп қайталай берді, қайталай берді. Ол кезде мен бұл сөздің мағынасын еш түсінгенім жоқ...

*** – «Ойбай-ай, ауырып кетті! Басымнан ұрмашы, Нұржамал, басымнан ұрмашы», – деп жалынып жатыр екен әжем қақпаны ашып, аулаға кіргенімде. Соңғы кезде қарт әжем жатын орнын былғап қоятынды шығарған. Ол кісіні жас баладай тышқақ келгірдің астына алып шешемнің жуындыруы – үйреншікті көрініске айналған-ды. Алдымнан жүгіріп шыққан Майлыаяқ болмаса екі шешем де маған назар аударған жоқ. Анам айғайлай-айғайлай шаршаған болу керек: – Апатай-ау, неге қызармаған қызанақты жей бересіз? Ішіңіз өте береді ғой. Сізді жас баладай қашанғы жуындыра берем, – деп жалынуға көшкен. – Құрып қалғыр, не дейді? Өздерінің іштері өтеді де менен көреді. Шытымды қайда жібердің өзі? – деп басындағы орамалын іздеп, оны таппағасын келінінің басындағысын жұлып алып, аппақ қудай басын жасырып, қарт шешем таяғына сүйеніп, үйге қарай асықты. Шылапшындағы суды төгіп жатып, анам менің келгенімді аңғарды. – Қалай, Қараш, емтиханыңды тапсыра алдың ба? Тапсыра алдым дегендей басымды изедім. – Әй, математикадан дым білмейсің ғой. Әйтеуір, үш қойып берген шығар, – дейді. Бұл жолы да үндемедім. Тек үйге тез кіріп кетуді ойладым. – Осы үйдің адамдары шетінен тілдерін жұтып қойған! – деп айғай салды. Осы кезде: – Жамал-ау, беретін шайыңды берсеңші. Қайда кетіп қалдың? – деген көрші Салиқа апаның дауысы естілді. – Әй, Қараш, қайта-қайта бас-бастарыңа шай қайнатып отыратын уақытым жоқ. Киіміңді ауыстырып, тез шық. Салиқа апаңмен отырып бірге шай ішіп ал! – деді де шешем дәу алма ағаш түбіне жайған дастарханына қарай жүріп кетті. Көп кешікпей мен де дастархан басына келдім. Дөңгелек қазақы жер үстелдің жанына буы бұрқырап самаурын қайнап тұр. Үлкендердің де әңгімесі қыза бастаған. – Енең қаншаға келді? – дейді көрші апа.

– Тоқсаннан асты. – Е-е, жомарт құдай ғұмыр жасын ұзақ қылған екен. Біз ол жасқа келеміз бе, келмейміз бе? – Бала-шағаның мазасын алғанның несі жақсы. Есің барда Құдайыңа уақытылы кеткен дұрыс. Қазір мен отырмын ғой асты-үстін тазалап. Салиқа кемпір әңгіме ауанын басқа жаққа бұрғысы келді білем, шешемнің тарысын мақтады. Сөз арасында: «Қазан жаппайыңды күйдірмей, қалай дәмді етіп пісіргенсің?» – деп қояды. Шешем бұндай мақтауларды елегісі жоқ. – Бұл кемпір – Тауқанның өгей шешесі. Туған енем Қайша деген ақ құба, екі көзі баданадай әдемі кемпір еді. Баласаз жұрты Аққайша атап кеткен. Бар жоғы 54 жасында өмірден озды, – деп әңгімесін бастады. Шайын баппен сораптап ішіп отырған көрші апа «солай ма?» дегендей, кесесін үстел үстіне қойып, ұзақ әрі қызықты әңгіменің басталғанын түсінді. Қос бөстекке шынтақтай түсіп, кесесін шешеме ұсынды. – Бұл Ұлтуар кемпір, мына Сарқант өңіріне аты шыққан Оңлабай деген байдың қызы болған екен. Ақ пен қызылдың соғысында әке-шешесін патша әскері шауып өлтіріпті. Ат жалын тартып мінген бес ағасы болса коммунистердің оғына ұшқан. Өздері он төрт ағайынды болған көрінеді. Ал қалған бауырлары аштық жылдары дүниеден озған. – Е-е-е, ел мен ел айырылған ол бір зұлмат жылдар еді ғой, – деп Салиқа кемпір ауыр күрсініп алды. – Қысқасы, көрмеген қиындығы жоқ. Қаршадайынан еңбекке араласқан. Өмірбақи сауыншы болған ғой. «Қысты күні жалаң аяқ, жалаң бас сиыр сауатынбыз. Сиырдың жас жапасына аяғымызды жылататынбыз, – деп сөзі түзу кезінде айтып отыратын. Содан қойшы, бойжетіп, жасы он сегізге толғанда Шәкірт деген өзі әнші, өзі сері жігітке тұрмысқа шыққан екен. Жастайынан аяғынан өткен сыз ба, әйтеуір, бұл кісі бала көтермеген. 1941-де соғыс басталғанда күйеуі бұл кемпірді жан досы менің атама табыстапты: «Ізтілеу, майданнан аман-есен келеміз бе, келмейміз бе? Ол бір құдайға ғана аян. Егер алда-жалда артымнан суық хабар жетсе, Ұлтуарды жалғыз қалдырма. Ол да мендей қу жалғыз. Өзіңе аманат», – деген екен. – Е-е-е, сонда Шәкірт те атадан жалғыз қалған екен ғой, – деп Салиқа сөзге араласты. – Ал менің атам соғысқа бармады. Партия «труд армия» деп мұңғыл жеріне мал бақтыруға жіберіпті. Содан атам 1943 жылы елге оралса, досының әйелі қара қағаз алып, қара жамылып отыр екен. Досына берген уәдесі бар, ақыры, екінші әйел етіп алған. Құрсағына бала бітпегесін менің күйеуімді берген екен. – Солай ма? – деп таңдана түсті шешемнің тыңдаушысы, – Ол кездің еркектері мықты еді ғой, әйелдері де кең болатын, – деп Салиқа апа өткенге деген сағынышпен бұрынғының кісілеріне тамсана түсті. – Қайдағы кең? – деді шешем жұлып алғандай. Ит пен мысықтай болатын екі кемпір. Енем марқұм өле-өлгенше атама «ой, кәрі төбет» деп тіс қайрап өтті.

– Дегенмен, Ұлтуар шешей – қасиетті адам. Жамал-ау, қанша жыл құдайы көрші болып келеміз. Сенің балаларыңды өз баласындай бақты ғой. Көзіміз көріп келді. – Қарамай енді қайтсін? Ішкі есебі бар емес пе? Тауқан жас кезінде қызғаншақ болатын. Үнемі мал аралайды. Ішуден қолы босамады ғой. Сонда осы кемпір: «Бала таба бер, таба бер. Сонда арағын қояды», – деген болатын. Мен болсам таба беріппін. Он баланы бірінен соң бірін тауып тастадық. Қойған арағы қайсы? Әлі ішеді. Сөйтсем, «Жамал бала таба берсе, екеуі ажыраспайды, мен далада қалмаймын» деген ішкі есебі екен ғой. Көрмейсің бе «палитиканы»? – деп шешем қабағын шытты. – Әй, осы Жамал-ау, сен де қосып қоясың. «Сәбет» кезінде кім ішпеді? Бәрі ішті. Қайта сенің мінезіңе шыдаған менің қайным алтын. Айтқаныңнан шықпайтын жұп-жуас байға риза болсаңшы, – деп Салиқа апа күлгендей болды. – Қатқаныңның қу басы жуас! Сыртқа момақан көрінгенімен үйде бәріміздің аяғымызды бір етікке тығады, – дей бергенде мен шайыма қақалып қалдым. Бағанадан бері екеуара сөйлесіп отырған анам мен көрші апа мынау қайдан келді дегендей маған жалт қарады. – Ой, сен, шайыңды әлі сораптап отырсың ба? – Үлкендердің сөзін бағып отырған түріңнен болайын, – деді Салиқа көрші шешемнің алдын орап. – Бар, келесі емтиханыңа дайындал. Әйтпесе, тоғызыншы сыныпты қайта оқисың, – деп шешем қорқытқандай болды. Мен орнымнан жылдам тұрып кеткеніммен кітап бетін ашуға асықпадым. Бақшаға су салмақ болып, кетпен, күрегімді сайлап, тоғанның басына қарай кеттім. Мен айналып келсем, шешем мен Салиқа апа орындарында жоқ екен. Анамның көрші үйіне ілесіп кеткенін түсіндім. Қазан ошақтың алдында әжем отыр. – Қанаш, балам, сенбісің? – дейді менің келгенімді байқап, – мына «пәмідөрлерің» биыл қатты болып өскен бе? Жейін десем, жей алмай қиналдым. Бәкімнің де қайда қалғанын білмеймін. Қолыммен езіп жеп отырмын, – дейді. «Әже, ол піспеген ғой» деп айтуға оқталып барып, үндегем жоқ. – Пештің жанында неге отырсыз? Жүріңіз үйге. Қазір жұмсақ қызанақтарды өзім әкеп беретінімді айтып, жатын бөлмесіне кіргіздім. – Қанаш, аялдашы. Кетпей қасыма отыр. Түнде тағы да түс көрдім. Ағаң Алдаш пен әпкелерің Нұрзада мен Айзада әппақ бір-бір атқа мініп алып, биік тауда жүр екен. Алдаштайдың ақылы бар ғой. Қиқарлығын қойып, жеңгеңмен қайта қосылады. Екі қыздың да жолы әлі-ақ ашылады. Түсім жаман емес қой, айтшы, иә, – деп жастығына жантая түсті. Мен әдеттегідей: – Иә, әже, иә, – деумен болдым. Мен ес білгелі әжем ылғи да осындай түс көреді. Біресе, ақ атқа мініп биік тауда мен жүрем. Кейде әкем мен шешем. Ақ пыраққа үйдегілердің барлығын түсінде кезек-кезек мінгізіп шығатын.

*** Жарықтық әжем мен мектепті бітіретін жылы дүниеден озды. Бала күнімде мені алдына алып отырып, ғұмырбаянынан сыр шертіп, 13 жасында қарақұрт шаққанын айтушы еді. Сол кезде ем-дом жасаған татар молда: «Осыдан тірі қалсаң, жүз жасайсың» деген екен. Кейуана тоқсан бес жасқа қараған шағында мәңгілік сапарға аттанды. Жүз жас дегені болды. Марқұм қайтыс болардың алдында бар-жоғы екі-ақ күн қиналды. Үшінші күні таңсәріде бізбен қоштасты. Әжемнің екі күн, екі түн қасында болған көрші ақсақал Баймолда барлығымызды төсекте таңылып жатқан қарт ананың жанына шақырды. Тілі байланған. Алайда, көзінде әлі де нұр бар. Баймолда ата әкеме жақында дегендей белгі берді. Әкем еңкиіп маңдайын тосып, ұзақ иіскетті. Кезек шешеме келді. – Апа, кешіріңіз. Менің тілім жаман ғой, тілім, – деді жанары жасқа толып, дауысы дір-дір етіп. Сүйегі мен терісі қалған саусақтарын әрең қимылдатып, әжем шешемнің басынан сипады, маңдайынан сүйді. «Жылама» дегендей көзінің жасын сүрткендей болды. Ақырғы күшін жиып, басын сәл көтергендей болып, әлдебіреуді іздегендей көзімен маңайын шолып шықты. – Мақсұт пен Нұрзада, Айзада келіп қалатын уақыт та болды, – деді шешем ең үлкен ағам мен әпкелеріме хабар бергенін баяндап. Әжем ол үшеуін бауырына басып өсірген еді және он немересінің ішінде соларды жанындай жақсы көретін. Сол сәтте үлкен үш немересін көргісі келсе керек. Сосын барып, ең соңында маған қарады. Қасына бармақ болып ем, демін ішіне тартып, ауыр күрсіне бастады. Ары қарай не болғанын түсінбей де қалдым. Баймолда қарт бізді тездетіп тысқа шығарып жіберді. Сәлден соң шешем дауыс шығарды. Мен шешемнің бұрын-соңды бүйтіп бордай езілгенін көрмеген едім. Мінезі қатал, адуынды анамның жер бауырлап жылағанына таң қалдым. Жасына ие бола алмай, жас баладай дәрменсіз күйге еніп, өксігенде өзегіңді өртеп жіберетіндей. «Берекеміз едің, ырыс-құтымыз едің! Кешір, апа, мені кешір. Тілім ашты ғой, тілім» деген дауысы далаға естіліп жатты. Ары қарай: Төрге де сандық қояйын, Төр жапсарын ояйын, Төредей болған апам-ау, Орныңа кімді қояйын. Есіктің алды күрке ме? Күркеден атым үрке ме? Кешегі жүрген апамды, Топырақ бетін бүрке ме? – деп жоқтауын бастап кетті. Жылай-жылай аяқ-қолы тартылып, ыстығы көтеріліп, ауырып қалды. Еңсесі түсіп, әжемнің қырқы өткенше дел-сал күйде жүрген еді. Ал әкемнің көзінен жас та шыққан жоқ. Ауыр қазаны томаға-тұйық қалпында қабыл алды. Үйге көрші-көлең ағылып, кісі қарасы көбейе бастады. Әкем бастаған үштөрт еркек малдың қамына кірісті. Енді біреулері қазан-ошақ орната бастады. Әйелдер жағы өз шаруаларын бастап кетті. Көрші аудандағы ағайын-туыстың

басы да кеп жатты. Жұрттың ең соңы болып, Мақсұт ағам мен Нұрзада, Айзада әпкелерім де жетті... Көршінің жуас жирен құнанын желдіртіп, қабіршілерге түскі астарын апара жатырмын. Желтоқсанның жез тырнақ желі бетті тырнай соғады. Көктегі аз бұлт күннің бетін көлегейлемегенімен дала ызғарлы. Баймолда ақсақалдың айтуынша, әжем «Сүйегімді Шәкірттің қыстауына апарып қойыңдар» деген екен. Бұны естігенде Салиқа бастаған ауыл кемпірлері «бақсының моласындай жападан жалғыз ел аяғы барудан қалған қыстауда жата ма» деп уәж айтқандай болып еді. Алайда, әкем шешесінің соңғы тілегіне қарсы шыға алмады. Бұрынғы Қызылбел совхозына қарасты біз тұратын сиыр фермасынан бір-екі шақырым қашықтықтағы Шәкірт қыстауына қоятын болып шешті. Үйдегілер «тамақ суып қалады, тезірек бар» дегесін аттың терін аямадым. Дәу сайдың аузындағы ескі қыстаққа жеткенде жеті қабірші терлеп-тепшіп, қазған топырақты сыртқа шығарып жатыр екен. Мені көрген олар тамақтануға қамданып, күректерін тастап, теріміз қатпасын деді ме, тондарын жамыла бастады. – Ассалаумағалейкум! – Уағалейкум! – Қалайсың, Қараш? – Бар бол, бала! Жұрттан бұрын жаныма келген сыпсың Сатай қоржынға қол созып: – Қандай тамақ? – деді маған ыржия қарап. – Ет. – Жылқының еті ме? – Жоқ, қойдың еті. – Шіркін, жылқының еті болғанда. Жарықтық жылқы малының еті аязда да қатпайды ғой. Келіңдер-ей, жігіттер, ас қатпай тұрғанда жеп алайық, –дейді Сатай. – Әй, су жорғам-ай, жұмысқа келгенде осылай алдыңа жан салмасаң жарар еді, – деп Берік бастаған ауыл жігіттері түстенуге отыра бастады. Мен де аттан түсіп қабіршілердің қасына жайғастым. Майлы сүбені аузына бірақ тыққан Сатай мені тағы да сұрақтың астына алды. – Әй, Қараш, әкең не сойды? Жылқы сойған шығар. – Жоқ. Сиыр сойды. – Кеше білдей бір ферманың басшысы еді. Сиыр сойғаны несі? – деді кекете. – Алда әлі әжемнің қырқы, жылдығы да бар емес пе? – дедім Сатайға жақтырмай қарап. Қабіршілердің үлкені Болатбек аға: – Әй, сыпсың, аузың бір жабылмайды екен өзі. Тамағыңды тездетіп іш. Қыстың күні күн ұясына тез батады. Тездетіп бітіру керек. Елдің не сойғанында шаруаң не? Өлетін адам өлді. Оған арнап піл сойсаң да түк пайда жоқ. Марқұмға енді тек құран ғана тиеді, – деп кейіді. Сатайдың қайтатын түрі жоқ.

– Оныңыз рас, Бөке. Өлген адамға тіпті тауық сойсаң да бәрібір. Сойылған мал, жайылған дастархан жаны кеудесінде тұрған тек тірілерге керек. Жылқы сойдым деген атақ үшін керек қой, атақ үшін, – деп сұқ саусағын шошайтты. – Өткенде Қызылбелдегі Нұрланның әкесі қайтыс болды. Есік пен төрдей ту бие жықты. Табан қазы шықты, табан қазы. Қатындар жағы шек таппай, әуре-сарсаңға түсіпті, – дей келе екі көзін ойнақшыта маған тағы да: – Сенің әкең неге жылқы соймады, ей? – деді ыржиған болып. Аузымнан қалай шығып кеткенін білмеймін: – Ол жағын әкемнің өзінен сұрарсың, сыпсыңгүл Сатай, – деп орныман тұрып, жылдам басып атқа қондым. Бұндай жауап күтпесе керек: – Мынау не дейді ей? Құрдас тапқан екен. Қалай-қалай сөйлейді? – деп қызарақтап қалды. Отырғандар Сатайға қарап «естиін дегенің осы ма?» дегендей күліп жатыр. Мен аттың басын ауылға бұрып, қабіршілерден арқан бойы ұзап кеттім. Көп ұзамай: – Қараш, Қараш!– деген артымнан Сатайдың қарлыққан дауысы шықты. Жирен құнанның басын тарттым. Бірақ артыма қарағаным жоқ. Екі өкпесін қолына алып, жүгіріп келген сыпсың Сатай ентігін әрең басып: – Әкеңнің беріп жібергенін тастап кет, тастап, – деумен болды. Сұқ саусағын мойнына тақап. Сол кезде барып қолтығымда бір бөтелке арақ бары есіме түсті. Ақ бөтелкені сыртқа жарқыратып алып шыққаныммен етігімнің қонышына дереу қыстыра салдым. Сатайдың екі көзі қайта ойнақши түсті. – Әй, Қараш, әкел бері! Әкең өзі айтқан сенен беріп жіберемін деп. Бұлсыз болмайды. Өзің көріп тұрсың ғой, күн тіптен суытып барады. Әрбірден соң мені жалғыз ішеді дейсің бе? Ана жақта Бөкең бастаған үлкендер де күтіп отыр. Немене, менің сөзіме ренжіп қалдың ба? Әкең маған жезде болып келеді. Сен болсаң жиенсің, – дейді ерні-ерніне тимей. Бұдан ары жалындырғым келмеді. – Мә, – деп арақты қалың қарға лақтыра салдым да, тебініп жүріп кеттім. – Қолға берсе қайтеді ей, ой әкең? Әжесін мен өлтіргендей неменеге маған бұлқан-талқан болады? – деп міңгірлеген Сатай артта қала берді...

*** Әжемді жерлейтін күні үйдің іші-сырты кісіге толды. Жыл он екі ай тоқтаусыз соғатын жел сабырға келгендей. Күннің көзі де шыққан. Көршіқолаңмен отын, су даярлап жүрген мені Нұрзада әпкем: «Жаурап, ауырып қаласың», – деп үйге кіргізіп алды. Іште Нұрланбек молда екеумізден басқасының бәрі әйелдер. Барлығы әжем жатқан бөлмеге қарағыштай береді. – Әуелде сүйекке жеті адам түседі. Кімнің түсетіні де белгіленген еді. Жамалдың жалғыз өзінің жуындырып жатқаны қалай? – деп сөз бастады шешемнің көрші ауданнан келген жеңгесі Нұрзада әпкеме сұраулы жүзбен қарап. – Үлкендер жағы сіздер білмесеңіздер, мен қайдан білейін, – деді әпкем.

– Кеше кешке басқаша уағдаласқан ек, бүгінгісі мынау. Түсінсем бұйырмасын, – деп барып, – бұл өзі шариғатқа қайшы әрі қазақы жөнге де келмейді емес пе, молда бала? – деп ауыл имамына қарады Бағира апай. – Ақы иесі өзі біледі, – деді Нұрланбек молда. – Ақы иесі Жамал емес, Тауқан емес пе? – Аға енді қарсы болған жоқ қой. Секпіл бет қара сұр кемпірдің аузын баққан көп қатынның ортасында отырғысы келмеді ме, молда асығыс тысқа шығып кетті. – Жеті адамға жеті жағалы киімді беріп тастады. Бес адамға берсе де болар еді. Жыртысты да аямай үлестіріпті. Мына заманда тыраштанудың қажеті қанша? Әлі тұрмыс құрмаған қыздары бар. Қыздың үлкені сенсің, Нұрзада, шешеңе осыны айтатын жөнің бар емес пе? – деп Бағира апай енді әпкеме бұрылды. Нұрзада үндеген жоқ. – Бағира, қайын сіңліңнің байқұс кемпірге көрсетпегені жоқ қой. Құдайдан қорыққаны да, – деді көрші Салиқа апа аздаған үнсіздіктен кейін. Сол кезде әпкемнің шешеме араша түскенін күттім бе, көзімнің астымен Нұрзадаға қарай бердім. Ал ол басын көтермеген күйі отыра берді. Тек, Бағира кемпір: «Е-е, Ұлтуар жарықтық жақсы адам еді ғой», – деп қана қойды. Сосын бұдан ары күтіп отыруға шыдамы жетпеді ме, әжем жатқан бөлмеге қарай кіріп кетті. Бұрын-соңды біздің ауылда қаза кезінде бұндай оқиға болмапты. Ел іші шешемнің әжемнің сүйегіне жалғыз өзінің түскенін ұзақ уақыт айтып жүрді... Сәлден кейін молданың «жаназа намаз, жаназа намаз» деген даусы мені сыртқа шығарды. Ары қарай бәрі рет-ретімен болды. – Ұлтуар анамыз қандай адам еді? – деді молда. – Жақсы адам еді, жақсы адам еді, – деп жамағат бірауыздан жауап қатты. – Қарызы бар ма? – деген көпке белгілі кезекті сауал қойылды. Сапта тұрған еркектер тағы да: – Қарызы жоқ, жоқ, – деп айғай салды. Имам құран сүрелерін ұзақ оқыған жоқ. Әкем мен Мақсұт ағам бас болып суық сөрені көтеріп, көлікке қарай беттедік. Әйелдер жағы дауыс шығара бастады. – Әже, бізді тастап қайда кетіп бара-сың? – деп Нұрзада мен Айзада бастаған әпкелерімнің ащы дауыстары құлағыма жетті. Мен көп ішінен шешемді іздедім. Анам көрінген жоқ. Шәкірт қыстауында тісін ақситып Сатай бастаған қабіршілер бізді күтіп алды.

*** – Әй, Қараш, ұйықтап қалған жоқсың ба? Міне ауылға да келдік, – деді шешем маған бұрыла сөйлеп. Жүйрік көлік жолы қайта жөндеуден өтіп жатқан Күреңбелдің бел ортасына шаңдатып барып тоқтады. Жолай табылған нағашым қара көзілдірігін шешіп: – Апа, міне, балаңыз екеуіңізді ауылдарыңызға аман-есен жеткіздім, – деп ыржия маған қарады. Мен әмиянымнан ақша суырып ұсынып ем, ақшаға шешемнің қолы бұрын жетіп, екі мың теңгелік екі қағазды умаждап-умаждап омырауына салып жіберді. «Нағашым» маған қарады. Мен оған қарадым.

– Әй, малқар бауырым, ақшаны қайтесің. Атам қазақ мата алма, бата ал деген. Өзің алыс жол жүріп бара жатыр екенсің. Бота бір жұттық, бата мың құттық, – деп барып алақанын жайып: «Жортқанда жолың болсын, Жолдасың қыдыр болсын...», – деп ұзағынан сілтеп,«аумин» деп бірақ тоқтады. Біресе маған, біресе «әпкесіне» қараған шопыр да «аумин» деді де, бізбен сыпайы қоштасқан болып жүріп кетті. – Өзінің сұрамайтыны жоқ. Мен де даңғырлап сөйлей беріппін. Кенезем де кеуіп кетті. Әлгілердің біреуі қарсы ала ма деп ем. Ешқайсысы көрінбейді ғой, – деп шешем алдыма түсіп кетті. Бала күні ат шаптырымдай жерді алып жатқан ауылым жылдағысынан да жұпыны күйге түскен. Бос тамдардың қатары көбейген. Күреңбелдің сұрықсыз жүзін алыстан тек қайың мен терегі жасырып тұр екен. Кертаудың бауырындағы Шәкірт шалдың қыстауына көз тастадым. Бұрындары әжемнің қалқайып жатқан жалғыз зираты көзге де ілікпеуші еді. Қазір ол жер баяғыда-ақ қалың қорымға айналған. Ескінің сөзін айтатын Баймолда ақсақал да, көрші Салиқа кемпір де сол жақта. Сыпсың Сатайдың да былтыр кенеттен көз жұмып, сол жаққа жамбасы тигенін естіген ем. – Шәкірт қыстауындағылар бір қауым ел болыпты ғой, – дедім шешемді қуып жетіп. – Е-е, барлығымыз да сол жаққа барамыз, сол жаққа барамыз, – деген анам таяғына сүйеніп, молаларға қарап бетін сипады.

2015 жыл

ЖЕЗДЕ Әңгіме – Қараш, басым сынып барады, бес жүз теңге берші, – деді ту сыртымнан келген жездем аянышты дауыспен. Тісімді ысып жатқасын тіл қатпай басымды изедім. Табиғатынан момын Жұмағали одан әрі үн қатқан жоқ. Үйден сүлгі алып шығып, мені күтумен болды. Екі көзі шарасынан шығып, жағы солып, өңі қашып кетіпті. Жуынып болып, сұрағанын бергенімде: «Әй, балдыз, сен болмасаң қайтер едім. Рақмет!» – деп жанары күлім қағып, қашадан шығып кетті. Апам екеуміз Алматыдан Қарабұлаққа кеше түнде келген едік. Анамның бала күнгі құрбысы жетпіске келіп, Талдықорғанда той жасамақ. Апам: «қонаққа жолдан шаршап бармайық» дегесін, бір күн бұрын жолға шығып, Талдықорған маңындағы Қарабұлақта тұратын жездемнің үйіне кеше түнде келіп түскенбіз. Үй иесі болмағасын, бірден жездеме іздеу салып: – Қамар, Жұмағали қайда? – деп ем, «Е, жетім қыздың туған күнін тойлап жүрген шығар» деген қысқа жауап алдым. Байқауымша, сол «тойдан» келген беті осы сияқты. Оның әрмен қарай жалғасуына өзім де мұрындық болып отырмын. – Әлгі күйеубала бір көрінді де жоқ болды ғой. – Қараш екеуі сыртта сөйлесіп тұрған шығар. Қайда кетеді дейсіз? – деді әпкем шай құйып жатып. Үйдің кіреберіс бөлмесіне бас сұққанымда, дастарқан басында екеуі әңгімелесіп отыр екен. – Қайда кетеді дейсің бе? Келгені жаңа ғана. Аузына бір тисе, тоқтай алмайтын сияқты ғой. Қамар естімегендей болды ма, әйтеуір үндеген жоқ. – Е-е-е, мен қырық жыл сендердің алқаш әкелеріңе қатын болып едім. Енді сенің де сорың қайнайтын болды ғой, Қамар, – деді шешем. – Мама, қойшы, сүйегі баяғыда шіріп кеткен папамның құлағын шулата бермей. Шешем қояр емес: «Біз алқашты қырық жыл бай қылдық. Алты бала таптық. Қайтесің енді, сен де көнесің. Бірақ, сендердің орталарыңда бала жоқ. Бұл кәрі шалды тастап, өзіңнің теңіңді тауып алсаң да болады», – деп қойып қалды. Қамар бұдан ары шыдай алмаса керек: – Әй, Жұмағали, қайдасың? Енең сағынып келіпті, кірсеңші үйге! – деп айғай салды. – Кірмейді, кірмейді. Анау бауырың ақша берген ғой. Жұмағалиың бас жазуға кетті, – деді шешем байыппен шайын ұрттап ішіп. Бұдан ары есік аузында тұра алмадым. Қылмыс жасап қойған адамдай қипақтап, Жұмағалисыз кіріп, дастарқан басына жайғастым. Қамар мен шешемнің әңгімесі сап тыйылды. Көп кешікпей жездем де келді. Бетіне қан жүгіріп, жүрісі ширай

түскен. Тілі аузына сыймай, бағана әрең сөйлеген Жұмекең: «Мамаша, қалай жеттіңіздер? Алматыдағылар аман-есен бе?» – деп даңғырлай сөйлеп менің қасыма отырды. Анам Алматыдағы бір қауым ағайын-туыстың жайын айтқандай болды. Әпкем қабағын шытып, жездемді жақтырмай, бір кесе шайды әрең ұсынды. Жұмағали Қамардың суық түсінен именді ме, одан ары жақ ашқан жоқ. Төртеуміз біраз уақыт аузымызға су ұрттап алғандай отырдық. Тұздалған қиярды шанышқыммен алып жатып қант үстіне түсіріп алдым. Апам лезде қолымен қиярды алды да: «Мә, Жұмағали, жеп қой», – деп жездемнің алдына тастай салды. – Мама, бұныңыз не? Ит те болсам осы үйдің иесі мен ғой. Қамар қазір үстел жинағанда қоқыс шелегіне тастай салады. – Неге тастайды? Тап-таза, жей салсаңшы, – деп шешем қояр емес. Әпкем жездеме шүйліге түсті де: – Ей, Жұмағали, мен осы саған қаншама рет айттым, менің туысқандарым келгенде ішпе деп. Осы үйге келгендерден ақша сұрап жүресің, сорлы неме. – Ішсем, өз үйімде ішемін. Далада мас болып жатқаным жоқ. Келген қонақтарды боқтамаймын, – деді бүгежектей жауап қатып. Әпкем де қояр емес: – Іш, іш! Ішіп сосын өлесің, – деді. – Қараш, біз жарытып үй бола алмаймыз. Өткенде менің басымды жарды. Бұл әпкең мені бір күні өлтіреді. Бізге ажырасу керек. Ажырасу керек! – деп маған бұрылды. Үндегем жоқ. Шешем бағанағы байыпты қалпынан айнымай: «Ажырассаң ажырас. Далада қаласың. Үй қазір менің атымда», – деп киліге кетті. – Қайтадан өз атыма жазып бересіздер. Үйдің иесі мен, мен! – деп жездем кеудесін ұрғыштап-ұрғыштап барып тоқтады. – Жұмағали, неменеге Қараштың көзінше жапа шеккен адамдай кейіп танытасың? Бұл үйді бірінші әйелің алимент төлемегенің үшін тартып алатын еді. Сол үшін мамамның атына жаздық емес пе? – деді әпкем. Бұл ұрыс ушығып, арты жанжалға айналып кетпесін деп әпке-жездемді сабырға шақыра бастадым. Шешем мені қостай жөнелді: – Жұмағали, Қамар, болды енді, қойыңдар. Әсілі, адам баласы үйіне қонақ келгенде ұрсыспайды. Ел жоқта ұрсысасыңдар ма, төбелесесіңдер ме, өз еріктерің. Қамқаш, еркек сөйлегенде үндемей құтылу керек. Сөйлесең, бағаң кетеді, сөйлемесең, нең кетеді? Жұмағали, еркекпін-еркекпін демей, қатынның да сөзіне құлақ асу керек. Сенің қан қысымың көтеріле береді. Ауырып қалмасын деп жаны ашыған соң саған ішпе дейді. Ертең ауру болып, төсек тартып қалсаң, кімге керексің? – Мамашанікі дұрыс-ей, дұрыс, – деп жездем басын көтеріп, маған қарап ыржия күлді. Ашуға булыққан әпкем жарылып кетердей болып отыр. Ләм деп ауыз да ашпады. Шәйнектің сыртын ұстап көрді де, қайта қайнатып алып келейін деп кетті. Арада сүт пісірім уақыт өтті. Әпкем қабағын түйіп жүріп қайтадан шай демдеді. «Отбасы болғасын ыдыс-аяқ сылдырламай тұрмайды. Баяғыда марқұм

шал: «қырылысып-қырылысып алып, бірге отырып ішкен шай тәтті» деп күлдіруші еді. Келіңдер!» – деп шешем төрдегі орнына қайта жайғасты. Енесі мен күйеубаласы тіл тауып, өзара бір әңгімелерді айта бастады. Біз арасында бас изегеніміз болмаса, «тыңдаушы» деген жұрттанбыз. – Айтпақшы, мамаша, сізге негізгі жаңалықты айтпаппын. Менің ұлым жақында үйленеді, – бас бармағын шошайтып, – мына деген жігіт болыпты! – деп шірене сөйледі. Әпкеме баласының суретін алдыртып, бізге көрсетті. Қабағына қар жауған бағанағы әпкем жоқ. Өз баласына сүйсінгендей ол да мақтанып жатыр: – Тура менің Жұмағалиымнан аумай қалған. Мама, Қараш, қараңдаршы, қастары қандай қалың, – дейді. Біз отырмыз: «Жақсы екен, жақсы екен», – деп. – Обшым, той тура үш айдан соң болады. Шақырту да жіберді. Бару керек! – деген жездем анам екеумізге жалтақ-жалтақ қарайды. Үлкендерден рұқсат сұраған бейне бір бала сықылды. Біз: «Әрине, бару керек», – деп қоштай кеттік. – Бірақ Қамар бармаймызға салып, қырсығып жүр. Мамаша, айтыңызшы, сіздің тіліңізді алады ғой. Мен қалай туған ұлымның тойына бармаймын. – Ей, Жұмағали, мені тағы да «тиран» етіп көрсетуді бастадың ба? «Барамыз» дедім ғой. Тек сен жолға, тойға ақша тапсаңшы, тапқан-таянған тиын-тебеніңді араққа жұмсамай. Өткенде «той болады» деген хабар жеткенде банктен бес жүз мың теңге алып, салып жібердің. Ай сайын сол несиені төлеу керек. Неменеге енді қазір байқұс бола қалдың? Жұмыс жаса, жұмыс! – деп әпкем қайтадан ашуға мінді. – Әй, қойшы, сен қатын. Қара аспанды төндіресің де тұрасың, – деді жездем. – Сенен гөрі анау ұлың ақылды. Қазір мен әкесіне жазған хатын сендерге оқып берейін, – деді де Қамар түпкі үйден екі бүктелген хатты алып шығып, оқи жөнелді. «Сәлем хат! Папа, қалыңыз қалай? Денсаулығыңыз жақсы ма? Елдегі туған-туыстар аман-есен бе? Менде бәрі жақсы. Диананың да жағдайы жаман емес. Биыл тоғызыншы сыныпты бітіреді. Семейдегі колледждердің біріне тапсыратын шығар. Адам есейе келе бәрін түсінеді екен. Сізге деген бұрынғы өкпе-реніш жоқ. Әкесіз өмір мені шынықтырды. Бала күнімнен еңбек еттім. Сауда орталықтарына келген көліктерді күзетіп, ақша тауып үйрендім. Детдомның балаларымен төбелесіп жүріп, бай-бағландардың машиналарын таласып күзеткен кездер де болды. Сабағымды жаман оқығаным жоқ. Өз күшіммен колледжге түстім. Оқып жүріп, даяшы да, күзетші де, көлік жуушы да болып жұмыс істедім. Ең алғаш рет айлық алғанда Дианаға ән тыңдайтын плеер алып бергенмін. Сол кезде оның қуанғанын көрсеңіз ғой. Мамамды «басқа еркекке тұрмысқа шықтың» деп жазғырушы едім. Енді түсіндім, ол кісіні. Әркім өз өмірінің иесі. Енді, міне, мен де өз өмірімнің жаңа белесіне шықпақшымын. Өз отбасымды құрамын. Колледжден кейін университетке сырттай түсіп алған болатынмын. Дипломды биыл аламын. Сосын, бұйырса, өз мамандығыммен еңбек етемін. Тойым тамыз айының жиырма алтысында болады. Сен міндетті түрде кел, папа!».

Құранның сүресіне ұйығандай шешем екеуміз тапжылмай тыңдап қалыппыз, бірақ хат соңына дейін оқылмай қалды. – Жетеді! Болды! Маған жазылған ұлымның хатын осы үйге келгенкеткендердің бәріне неге оқи бересің?! – деп Жұмағали Қамардың қолындағы екі бет парақты жұлып алып, үстел басынан тұрды да, үйден шығып кетті. Тысқа шықсам, Жұмағали үйдің бұрышында отыр екен. Маған қараған да жоқ. Қолындағы ұлының хатын менен жасырғысы келді ме, төс қалтасына бүктеп салып алды. Шылымын тұтатып, маған біреуін ұсынды. Екеуміз будақтатып отырмыз. – Балдыз, темекі мен арақ қана қайғыңа ортақтасады екен ғой. Жарты ғасырлық ғұмыр өтіп кетті. Мына түрімнен барлықтарың жиіркенесіңдер. Шошисыңдар, ә? Мен әскерде артиллерист болдым. Кезінде қандай жігіт едім! – деп басын бір шайқап алды да, әңгімесін қайта сабақтады, – Ұлым айтпақшы, барлығымыз өз өміріміздің иесіміз. Өз өміріміздің құрылысшысымыз. Мен өмірімді реттей алмадым-ау. Бала күнімде нағашы ата-әжемнің тәрбиесінде өстім. Шал марқұм малдың соңына салды. Оқуды жарытып оқымадық. Әскерден соң әйтеуір «қуып жүріп» отбасын құрғандай болдым. Тоқсаныншы жылдары заман қиындады. Эх, қайсы бірін айтайын. Ақша таппаған еркектен сүйкімсіз жан болмайды екен ғой бұ дүниеде. Әйелім ұл-қызымды алып, бір күнде-ақ мені тастап кетті ғой. Ұлым, міне, ержетті. Тойы болады. Өзі тырысып-тырмысып тойын жасамақшы. Ал менің отырысым мынау. Өткенде несие алып, бес жүз мың теңге жібергенмін. Өмірде жасаған бар жақсылығым сол ғана. Әпкең соны түсінер емес. Не дерімді білмей отыра бердім. Шылымының тағы да бір талын алып аузына қыстырды. Мен де біреуіне қол создым. – Жезде, тойға барғаның дұрыс. Қалай болғанда да баруың керек. Жолға ақшаны мен-ақ тауып берем. Менен мұндай сөзді күтпесе керек, Жұмағали: «Рас па, рас па?» – деп маған бұрылды. Жүзінде қуаныштың лебі пайда болды. – Рақмет, Қараш, рақмет! Әзірге тағы да бір бес жүз теңге берші, мына құрғыр бас болмай тұр, – деді қиылып. Қамар маған ренжиді ғой деп айта жаздап барып, бес жүз теңгесін бердім. Ол жалма-жан орнынан атып тұрып, қақпаға қарай кетті.

**** **** **** **** **** **** Қамар әпкемнің менен бар-жоғы екі-ақ жас үлкендігі бар. Екеуміз тете өстік. Тетелердің төбелесіп өсетіні бар емес пе? Біз де үйде үнемі әр нәрсеге таласушы едік. Еркекшора әрі қарулы Қамарға менің шамам жеткен емес. Бірақ түзде үнемі мені қорғап жүретін. Шешем айтпақшы, мен тым жасықтау болдым ба, әйтеуір, қалаған затыма Қамар арқылы қолым жететін. Анам: «Мынау Қараш осы үйдегі кәмпиттің бәрін таусып бітеді. Қайда тықсаң да тауып алады. Үйге қонақ келсе, дастарқанға салайын дейсің ғой, ал бұл жетпегір сандықтың ішін жылан жалағандай етіп қояды». Осылай айғайдың астына алған кезде, басымыз қанша сыйыспаса да жалғыз Қамар ғана ара түсуші еді. «Мама, осы біздің үйге келген қонақтардың кәмпит жегендерін көрмедім. Келгендер тек

қана ет жеп, арақ ішеді. Не болды соншама үйді басыңа көтеріп?!» – деп анамның ашуын өртке су сепкендей лезде басып тастайтын. Оған біздің үйде ешкім дауыс көтеріп сөйлей алмайды. Оған себеп те жоқ емес. Үлкен ағамның тобылғы торы аты болды. Белі қысқа, жалы майда, қу бас жүйрік жануар еді. Сонымен көкпарға түсіп жүретін. Бәйгеге қосуға да дәмесі бар бола тұғын. Қасымхан балалардың үлкені болғасын, әжемнің бауырында өскен. Оның да бетін қағатын жан баласы жоқ. Әкем марқұм салт жүру керек болғанда тобылғы торыға жоламай, құлынын ертіп, бурыл биені мінуші еді. Бір күні сол атпен Қамар өзі құралпас ұлдарға еріп, жайлауға тартып кетті. Бір апта дегенде ауылға әрең келді. Ағам үстіне шыбын қондырмайтын торыны әпкем арықтатып алып келген. Сол кезде ашуға мінген ағам аямады. Оған әкем де қосылды. Қамардың тентектігінен әбден мезі болған шешем мұндай қолайлы сәтті жіберсін бе, ол да бар кәрін әпкеме төгіп алды. Әулетіміздің ең үлкені – әжемнің екі бастан Қасымханның сөзін сөйлейтіні белгілі еді. Қайсар әпкемді барлығы жабылып иліктіре де алмады ғой. Қанша таяқ жесе де, көзінен жас шыққан жоқ. Тісін қайрап тысқа шығып кеткен. «Мұндай қорлыққа төзгенімше, өлгенім жақсы», – деп қораға барып, асылмақшы болыпты. Алла сақтаған екен, әкем үлгеріп, мойнындағы арқанды кесіп, аман алып қалды. Содан барлығының жалынып-жалпайып кешірім сұрағаны бар. Бұл оқиғадан кейін не істеймін десе де, Қамардың алдына ешкім тұрмайтын болды. Бастапқыда тобылғы торыға жолаған жоқ. Сосын Қасымханның көзі тайғанда мініп алатын болды. Оны үйдегілер көрсе де, көрмегендей кейіп танытты. Кейін білдім, ағамда білмегендей болып жүріпті. Бір жылдан кейін әжеміздің баласын әскерге шақыртты. Ақыры жануар Қамардың меншігіне өтті ғой. Қамардың бойында бала күннен ожарлау мінез бар тұғын. Төбелесқұмар ол астына түскенін аямайтын. Біздің үйден кейінгі екінші үйде тұратын Құралхан деген менің сыныптасым бар. Лақап аты – «пілдің құйрығы». Әкесі Жабаш зор денелі, қапсағай бойлы, шойын қара дәу еді. Ол кісіні құрдастары «қара піл» дейтін. Мен өмірімде ондай көмірдей қап-қара, алып адамды көргенім жоқ. Біздің Құралхан әкесінің соңынан қалмайтын. Қайда барса да артынан еріп жүреді. Содан, кім екенін білмеймін, әйтеуір, тіл жағына сүйенген біреудің «дуалы» аузымен Құрал құрдасым «пілдің құйрығы» атанды. Бірақ, олай атауға ілуде біреудің ғана жүрегі дауалайтын. Дене бітімі әкесіне тартқан қиқар Құралханға өзінен бір-екі жас үлкен балалар да бата алмайтын. Бір күні сол «пілдің құйрығы» біздің аулаға келіп, мені асық ойнауға шақырды. Далаға шықпақшы едім, Қамар: «Сабағыңды оқы!» – деп жібермей қойды. Үйдің кіреберісіндегі табалдырыққа шығып: «Қараш ойнамайды. Сабағын жаттап болғасын ғана шығады», – деді. Анау қояр емес. – Қамар, қойшы, ей. Шақыршы тездетіп. Менің жаңа сақам бар. Асық ойнағым келіп тұр. Көп сөзді қойып, шақыр, – дейді сабазың. Неге екенін білмеймін, сол күні әпкемнің сіркесі су көтермей жүрген еді. Лезде Құралханға шаптыға айғай салды: – Ей, қара пілдің қап-қара көтені, айтқан сөзді ұқпайсың ба? Шықпайды Қараш. Кет дедім ғой. Кет! – деді. Құрал шыдап тұрсын ба: «Көк көз, көтен

ауыз, жерден шыққан жалмауыз. Есік алдыңда неменеге батырсынып тұрсың? Қорықпасаң, шықшы қашаның сыртына!». – Сен інімнің сыныптас досысың. Сенімен төбелеспеймін. Қазір Қарашты ойнауға жіберемін. Бері кел, – деп шақырды қулыққа басып. Аңғал Құралхан арсалаңдап кеп, табалдырыққа жақындай бергенде, әпкем ауыз үйдегі қол жуғыштың толып тұрған шелегін үстіне төге салды. Анау абдырап қалғанда қайдан тауып алғанын білмеймін, жуан таяқпен ұрғылай бастады. Бетін қан жуып кетті. Әреңдеп жүріп арашалап алдым. Әпкем: «Мен саған көк көз, көтен ауызды көрсетемін!» – деп қояр емес. Қамардың басынан бір емес, мұндай төбелестің талайы өтті. Жоғары сыныпқа барғанда әпкем ұлдармен бірге еркек балаша жүрді. Мектепті бітіргенде оқу оқымаймын, жылқышы боламын» деп шықты емес пе?! Ақыры әпкелерім қоймай жүріп, Алматыдағы тек қана қыздар оқитын университетке түсірді. Бір жыл оқыды ма, оқымады ма, үлкен қалада тұра алмай, ауылға оралды. Шешем мен әпкелерім оған қатты ренжіді. Менің де мектепті аяқтайтын кезім келді. Қысқасы, Қамар үйдегі малға қарап, әкемнің жанында қалды. Әпкем тұрақтай алмаған қалада төрт жыл оқып, сол жақта қазығым қағылып, алып шаһардың тұрғынына айналдым. Ал Қамар ауылдан алыс ұзамай, Талдықорғандағы ауылшаруашылық қолледжін сырттай тәмамдап, қала сыртындағы әскери бөлімдердің біріне жұмысқа кірді. «Өзіме жұмысым ұнайды» деп жүретін. Неге екенін білмеймін, үш жылдан кейін ол жерден кетіп қалды. Маған себебін айтқан жоқ. Мен сұрамадым. Ауылда бір жылдай сыныптастарымен диқаншылықпен айналысты. Сосын қайтадан Талдықорған барып, «Күзет» фирмасына жұмысқа тұрды. Бүгінге дейін сол жерде істейді. Қамар тұрмысқа отыз жасында бір-ақ шықты. Ол кезде біз Алматы маңына көшіп алған болатынбыз. Әпкемнің тұрмысқа шығуы өз алдына бір күтпеген оқиға болды. Ата-анамның алдынан өткен құдаларды көрмедік. Кеш қарая ешкімге хабар берместен, жездемді ертіп, келе қалғаны бар. Әдеттегідей жұмыстан кештетіп келіп едім, алдымнан анам шығып: – Қараш, анау жынды әпкең тұрмысқа шығатын болды, – деді. – Е, жақсы ғой. Құдаларыңыз қашан келеді? – деймін. – Қайдағы құда, келін алып келгендей келіпті, қайдағы біреуді жетектеп. Бар, таныс! – деді бұйыра сөйлеп. – Соншама жүріп тапқаны өзінен он алты жас үлкен еркек екен. Әй, құдай-ай, – деп шешем өз бетін өзі шымшып тыста қалды. Мен ішке кіріп кеттім. Алматыда тұратын екі үлкен әпкем де үйде екен. Дастарқан басында Жұмағали кісі көзіне тура қарамай, көп әңгімеге араласпай, өзімен-өзі отырды. Шешем айтпақшы, расында да, бейне бір алдымдағы ағам келін түсіргендей. Тамаққа да ұяла-ұяла қол созады. Қамардың сөзінен ұққаным, жездем бұған дейін бір рет отбасын құрған екен. Әйелімен дәм-тұзы жараспай, біраз жыл салт та тұрған көрінеді. Облыс орталығына таяу жердегі Қарабұлақ деген жерде үйі бар. Әпкем сөз арасында: «Сызылмай еттен асапасап ал. Жатқанда қарның ашады», – деп алдындағы тарелкасын асқа дүркіндүркін толтырып қояды. Дастарқанда не бар, соның бәрін жездемнің алдына тостты. Әпкелерім шешеме қарайды. Шешем әпкелеріме қарайды. Әкем үстел

басында көп аялдамай: «Көретін футболым бар еді», – деп тұрып кетті. Ең үлкен әпкем күйеу баласын әңгімеге тартқысы келді ме: – Жұмағали, әңгімеңді айта отырсаңшы. Өзің көп сөйлемейді екенсің, – деді. Анау: – Не айтамын, біздің Қамардан сөз қалды ма? – деп шорт қайырды. Еш мазмұн жоқ қос жанарымен Лекерге алая бір қарады да, екіге айырыла біткен алдыңғы екі күрек тісінің арасында тұрып қалған етті қолымен ала бастады. Лекердің қасында отырған Бәтимаш әпкем: – Ой ужас какой, – деп күлкісін жасырмақ болып, аузын жаба қойды. Лекер сіңілісін ақырын шынтағымен «қой» дегендей түртіп: – Түсінгенім, әзірге жұмыссыз екенсің, мамандығың да жоқ екен. Көлік жүргізетін куәлігің бар ма өзі? – деді сөзін жалғастырып. Жездем ақсиған тістерін жасыра: «Жоқ», – деп жауап қатты. – Қызық екен, қызық екен. Қазіргі заманда еркек түгілі әйелдерде права бар. – Не күйеу балаңа машина алып бермекпісің? – деп араға Қамар түсті. – Жай, сұрағаным ғой, Камка. Жай, сұрағаным. Кел, Жұмағали саған сорпа құяйын, – деп оның кесесін алып, орнынан тұрып кетті. Кезек енді Бәтимашқа келді. – Некеге тұрсаңдар, Қамар, сен күйеуіңнің тегін аласың ба? Жұмағали сенің фамилияң қалай? – деп ерлі-зайыптыларға кезек-кезек қарады. – Мұның фамилиясы – Итбасов, – деді Қамар. – Көтек, бұндай да фамилия болады екен, – деп шешем өз таңданысын жасыра алмады. – Теперь ты будешь Собачиха, Собачиха, – деген Бәтимаш әзілдегендей болып езу тартты. – Вообще не смешно! Ей, Жумка, неғып отырсың, тұр. Болды кеттік. Үйге қайтайық. Жұмағалимен бірге біз де орнымыздан атып тұрдық. Қамар: – Рақмет, мама. Көп-көп рақмет! Все было как всегда, – деді де асығыс жинала бастады. Менің жездеммен алғашқы таныстығым осылай болып еді. Алғашқыда әкемнен басқаларының барлығы Қамарды қатты сөкті. Жұмағалиды «күйеу бала» деп атауға шешем қатты қомсынды. – Бай таппағандай, тапқан байы – кәрі шал. Өзі бір күн жұмыс жасаса, екі күн ауырады. Одан қалса, түріне қарамай арақ та ішеді екен. Ішсе, тамаққа тоймайтын мешкейлігін айтсаңшы. Жоқшылықтан әбден ашығып кеткен адам ғой, – деп жерден алып, жерге салып жататын. Әпкелерім болса: «Әй, бұлар ұзақ бірге тұра алмас. Қамардың мінезіне қашанға дейін шыдар дейсің? Күйеудің өзі де жұмыс жасағысы келмейтін көк жалқау көрінеді. Ондайды есі дұрыс әйел сыйлай ма? Ары кетсе жарты жылдан кейін-ақ ажырасып кетеді» деген болжамдар жасап тастады. Айта-айта жақ та талатын кез болады екен. Жұмағалидың жыры да уақыт өте бәсеңси бастады. Ішкенде ғана ашылатыны болмаса, қашан да артық сөз айтпайтын, ұяңдау, ақ, адал көңілімен жездем біздің әулетте өз орнын тапты. Бау-бақшасын тап-тұйнақтай етіп қарайтын жездемнің үйінің өз берекесі бар. Лекер тамыздың аяғында бала-шағасымен

барып, жеміс-жидектен қысқа керек-жарағын даярлап алатынды шығарды. Жаз келсе Балқаш көліне бармаса басы ауыратын Бәтимаш әпкемнің де Алматы мен Лепсі ортасында аялдайтын жері – Жұмағали мен Қамардың шаңырағы. Шешем де жыл сайын: «Биыл да жездеңнің кәртөшкесі жақсы шыққан шығар. Келген-кеткендерден бір мөшек салып жіберер ме екен?» – деп дәметіп отыратын болды. Сондай-ақ, Қамар Лекер сияқты «күйеуім ақша аз табады» деп, Жанардай жолдасының сараңдығын, болмаса, Бәтимаштай «ерім көзіме шөп салады» деген әңгіме айтқан емес. Әпкелері сынды күйеуіне еш шағымданбайды. Жұмағалиды күстаналайтын сөзді өз құлағым естімеді. Бірде Қамармен оңаша қалғанымда ол маған: «Қараш, Жұмағалиды ешкім жақтырмайды. Саған да ұнамайтын шығар. Солай ма? Ренжімеймін. Шыныңды айтшы», – дегені барды-ды. Мұндайды күтпеген Қарашыңыз айтарға сөз таппай қиналды. Сәлден соң барып: «Саған ұнаса болды емес пе? Әркім өз өмірін қалай сүргісі келсе, солай сүреді. Мен сенің шешіміңе құрметпен қараймын», – дедім. – Қанаштай, басқалардан гөрі менің қалай өскенімді сен жақсы білесің. Ер баладай өстім ғой. Өзімнің қыз екенімді мойындау мен үшін тым ауыр еді. Қазір де мойындағым келмейтін кездер болады. Маған Жұмағалидан басқа еркек қарамады деп ойлайсыңдар ма? Ханзадалардай болмаса да талай сөз айтқан жігіт болды. Бірақ, менің мына мінезіме кім шыдайды? Ал Жұмағали – өмірді көрген үлкен еркек. Ол менің тентектігімді де, еркелігімді де көтереді. Кейде тамақ та жасап қояды. Білесің ғой, мен бала күнімнен қазан-ошақ маңына жолағанды суқаным сүймейтін. Жыным ұстаған кезде ұрып та аламын, – деп сөз соңын әзілге бұрғандай болып еді. Жездемнің бағанағы дастарқан басындағы сөзіне қарағанда әпкем әзілдемеген екен. Қайткен күнде де шешем айтпақшы, Қамардың қазаны бөлек адам. Алайда, оны соңғы кезде бір ой мазалайтынын да білемін. Аға-әпкелерімнің балалары келсе, өзін қоярға жер таппайды. Солардың асты-үстіне түсумен болады. Жасы қырыққа таяп келеді ғой. Құдайдан тілегені – бір шикі ет. Жаратқан тілеуін берсе деймін.

***** Қайтадан бас жазуға кеткен Жұмағали бұл жолы көп кешікті. Шешем екеуміз кешке қарай тойға кеткенімізде үйде әпкем жалғыз қалған. Оның қай уақытта келгенін нақты білмеймін. Әйтеуір, мені таңғы ұйқымнан жездемнің: «Қараш, өлтірмесең, бас жазарға бес жүз теңге бер», – деген дауысы оятып жіберді. Кештетіп жатса да, ерте оянып алатын жасы үлкендердің әдеті емес пе, шешем де тұрып алыпты. Беті-қолымызды жуып, таңғы шайға отырдық. Жездем өз оразасын тыстан ашып келді. Бұл жолы дастарқан басынан қашқақтап жүрді. Кіріп-шығуы көп. Ара-арасында «ішіп, жеп отырыңыздар» деп қояды. Оң жақ қабағының ісіп тұрғанын байқадым. Шешемнің де көзі шалса керек. Бірақ, аңғармаған кейіп танытты. Қамарға тойдан сарқыт деп тойбастардан алған басқа тағатын шыт, кәмпит, қалаш, тағы басқа ұсақ-түйек бір нәрселерді беріп жатты. Жездем екеуміз тысқа шықтық. Ол көлігіме бір мөшек кәртөшкесін салып берді. Оң жақ қабағын қайта-қайта қолымен көлегейлеп әуре. Сөз арасында: «Жаман жездең кеше қызып келе жатып,

шамасына қарамай жастармен байланысып алды. Сендерден ұят болды, сендерден ұят болды», – дейді бір сөзін екі рет қайталап. Біз артыныптартынып болғанда Жұмағалидың маңдайының қыртысы жазылып, даңғырлап сөйлеп, тілі шыға бастады. – Мынау өзі күнде ішеді екен деп ойлап қалмаңыздаршы, мамаша, Қараш. Өзі солай болып қалды. Айтшы, Қамар. Кеп тұрыңыздар, – дейді анам екеуміздің бетімізден кезек-кезек сүйіп. – Мамаша, қызыңызға айттыңыз ғой. Баламның тойына жібереді ғой. Қамар сіздің тіліңізді алады. Ал сен кешегі берген уәдеңде тұрасың ғой. Жолыма ақша тауып беремін дегенсің, – дейді менің қолымды қайта-қайта алып. Біз «иә, иә» деумен болдық. Мен әпкеммен қоштасар сәтте: «Жұмағалидың анау қабағы не?» – деп, ер адамға қол көтеру әбестік екенін айттым. – Қараш, қойшы. Сен оны білмейсің ғой. Мас болғанда ол албастының тілі жаман. Айтпақшы, енді қанша сұраса да менің күйеуіме ақша беруші болма! – деп маған қатаң ескерту жасады. Талдықорғаннан кейінгі Бақтыбай, Балпық би, Мұқыры сынды ауылдарды артқа тастап, көлігі сирек тас жолға түстік. Шешем орындығын артқа шалқайтып қойып, ән тыңдап отыр. Менің көз алдымнан «Қамарға айтыңыздаршы. Ұлымның тойына баруым керек қой» деген жездемнің жалынышты түрі кетер емес. Автокөлік магнитафонының дауысын сәл бәсеңдетіп: – Апа, Қамар неге күйеуіне қол көтереді? Сіз де... – Не сіз де? – ... – Мен әкеңе қол көтергенім жоқ. Ішіп алып жатпайтын кезде жұлқылапжұлқылап төсекке жатқызатынмын. Әрине, әйелдің еріне қол жұмсағаны ата салтта жоқ. Қайтеміз, Қамардың нервісі дұрыс емес қой. – Неге дұрыс емес? – Қамар алты айға толғанда жұмысқа шығып кеттім. Әжең бақты. Жыласа, аузына тамақ тыға беретін. Сөйтіп асқазаны созылған. Одан қалса, коляскаға селкілдетіп-селкілдетіп ұйықтататын. Содан миы шайқалып кеткен болу керек. Жалпы, біздің балалардың дені дұрыс емес қой. Қасымхан Ауғанстанға барып, жүйкесі бұзылды. Лекер үш рет қарнын жарып, бала тапты. Қаншама рет наркоз алды. Содан жынды. Жанар әпкең үшінші қабаттан құлаған. Сөз түсінбейді. Бір нәрсе айтсаң, шамданып шыға келеді. Бәтимаш болса алты жыл наркоманға қатын болып, нервный болды. Қайта құдайға, сосын маған рақмет айт, балалардың арасында сенің ғана есің дұрыс, – деп барып тоқтады. Сол сәтте неге екенін білмеймін, өзімді жазықты сезіндім. Алматыға оралғасын қайтадан қаланың бітпейтін күйбең тіршілігіне араласып кеттік. Сол баяғыша үй мен жұмыс арасындағы жолды таптаумен болдық. Шаһарда уақыт бір орында тұрмайды ғой. Күндер зулап өтіп жатады, өтіп жатады. Шіліңгір шілде аяқталып, жер-дүниені шыжғырып, тамылжыған

тамыз да жетті. Күн қызуын төккен күндердің бірінде маған күтпеген жерден Жұмағали қоңырау шалды. – Алло, Қараш, бұл мен ғой, жездең. – Иә, Жұмаш, қалайсыңдар? – Бүгін Семейде ұлымның тойы болып жатыр. Мен жүз грамм алдым. Жастардың бақыты үшін. Осы кезде барып өз уәдемде тұрмағаным есіме түсіп, абдырап қалдым. Телефонның арғы жағынан Жұмағали: – Жарайды, жақсы Қараш, уақытыңды алмайын. Мен үшін өмірдің еш мәні жоқ. Мен асылып өлемін. Төс қалтамда «менің өліміме ешкім кінәлі емес» деген жарты парақ қағаз болады. Қош, Қараш, қош! – деді де байланысты үзіп жіберді. Жалма-жан оның нөмірін тере бастадым. Тек гудоктар, гудоктар... Бітпейтін гудоктар. Жездем телефонын алмайды. Не істерімді білмей қиналдым. Сосын Қамарға қоңырау шалдым. Ол да телефонын көтермейді. Құдай-ау, бір сұмдықтың болғаны ма? Жаным алқымыма кеп тығылғандай. Әпке-жездеме кезек-кезек хабарласамын. Екеуі де үнсіз. Тек қана гудоктар. Сәлден соң барып әпкеммен тілдестім. – Алло, Қамар. Қарашпын, Қарашпын. Жұмағали звондады. Өлем деді. Қайта хабарлассам алмайды. Аманшылық па? Сен қайдасың? – деймін жүрегім аузыма тығылып. – Қайдағы өлген. Ол сорлы мас, мас. Асылып өлуге ол сорлының жүрегі шыдамайды. Қорқақ емес пе, қорқақ, – деп телефон тұтқасын қоя салды.

2015 жыл Құдайдың үйі (әңгіме)

– Әже, әже, біз енді құдаймен көрші болатын болдық. Қазан-ошақ жанында май шайқап отырған әжем басындағы шытынан құлағын шығарып: – Не дейсің? Қаттырақ айтшы. Естігенім жоқ, – деп айғайлай жауап қатты. – Әже, құдаймен көрші болатын болдық деймін. Құдаймен. Оған арнайы үйді тура біздің қасымыздан салады. Қалаға көшіп кеткен Бекбосын ағаның үйінің есік-терезесін тасып, шатырына дейін сыпырып кетті емес пе. Енді қаңырап қалған төрт қабырғасын сүріп тастап, құдайдың үйін тұрғызады. – Астапыралла, астапыралла – деді қарт шешем майға айналған тегенедегі кілегейдің сары суын жерге төгіп жатып. - Бұл қай әбілет басқырдың саған үйретіп жүргені? Енді сендерге Алланың атымен ойнау қалды ма? Жаратқанды жұмыр басты пендеге айналдырып, бізге көрші болады деп құлағыңа құйған кім? Әдетте тау қозғалса да орнынан қозғала қоймайтын, ашулануды білмейтін әжем қатуланып мені сұрақтың астына ала бастады. – Медет қой, – дедім басымды төмен түсіріп, - бағана бір топ бала асық ойнап жүргенде бізден үш-төрт жас үлкен ұзын-тұра Медет велосипедпен ағызып келіп: біздің ауылға мешіт салынады. Естідіңдер ме? – деп, ауылдың жаңалығымен бөліскен. Мешіт деген сөзді алғаш естіген біздер ол не деп

жамырай сұраған едік. «Е-е-е, асықтан бастарың қалғырлар-ай. Сендер осы не білесіңдер? Мешіт деген намаз оқитын жер. Мешіт деген құдайдың үйі! Оны маған атам айтты». –Медет осылайша білгішсіне шіренген-ді. Менен бірер жас кіші Ерік: «Құдайдың өзі қашан келеді екен?» – деп бәрімізден бұрын сұраған. – Келеді, келеді. Күтіңдер. Медет сықылықтай күліп, көшедегі қаз-үйректі үркіте велосипедімен келген жағына қарай зымырай жөнелген. Осы бір болған жайды әжеме баяндап бергенде оның шытылған қабағы жазылып, езуіне күлкі үйрілді. – Медеттің атасы дұрыс айтады. Мешіт расында Алланың үйі. Бірақ, құдай кеп ол ғибадатханаға тұрмайды, – деді мейірлене. Алла көкте болады, Қараштай. Ал, біз оның үйі мешітте Жаратқанға мінажат етеміз. Ауылымызда мешіт бой көтерсе ол жақсы жаңалық екен. Тәубе-тәубе, – деп, аузын жыбырлатып, іштей бірнәрселерді айтқандай болған әжем бетін сипады. Мен де ол кісінің жасағандарын айна қатесіз қайталадым. Күн ұясына кіргенде біздің отбасы кешкі асқа дастархан басына жиналды. – Біздің жанымызға мешіт салынатын болыпты, – дедім әкем мен шешемнен сүйінші сұрағандай. Ол кісілер хабардар болса керек, менің сөзіме елең етпеді. Тек шешем: «Енді ауылымыздың имамы алқаш Бекіш болатын шығар»- деп мырс етіп күлді. Анамды ешкім қостай кеткен жоқ. Әкем баяғы әуеніне басты. – Совхоздың дүние-мүлкі талан-таражыға түсті ғой. Бүгін Қамысмола, Тасөткел мен Аққұдықты жақты аралап келдім. Баздардың барлығы тоналған. Қырықтық пен күпкі ол жау шапқандай күйде. Мына іргедегі орталықтың гаражы қаңырап, қаншама техника қолды болғанда айдаладағы қыстауларды кім керек қылсын. Бұл совхозда жетпіс мың қой болды дегенге қазір кім сенеді, – деп өзімен өзі күйіп-пісе бастады. – Еее, енді барлығы бұрынғыдай болмайды. Қазір үкімет жоқ. Осылай құрығанның үстінен құри береді. Болмайтын дүниеге басыңды қатыра бергенше, астыңдағы мәшінеңе ие бол. Өз атыңа аударып ал. Айрылып қалмай тұрғаныңда. Шопан ата төлі тұздай құрып жатса да әлі де қой фермасының білдей мал дәрігері емеспісің! Анау жаман қойшы Қамбарбек бір отар қойдың иесі болып алды. Құдай-ау тышқақ лағы да жоқ еді ғой, тышқақ лағы да. Апам сөзінің соңын шамдана аяқтады. Шешем әкеме тағы да бір нәрсе айтуға оқталып еді. – Ассалаумағалейкум – деп, бір бейсауат адам үйге кіріп келді. Әкем: – Уағалейкумассалам, – деді көп күттірмей келген адамның сәлемін алып. Май шамның болмашы жарығынан қонақтың кім екенін бірден байқай алмадық. Барлығымыз бажырая қарап қалсақ керек. – Мен ғой Бекіш, – деді бағана ғана шешем жақтырмай сөз еткен ауылдың атақты «молдасы». – Тыныштық па, шырағым. Есіктің ауызында тұрмай, дастарханға кел. Әжемнің шақыруын құп алған Бекіш аға арамызға кеп жайғасты. Шешем жақтырыңқырамай қалды. Кесеге шайды бетімен бет қып, лықа толтырып, алдына итере салып: «Сөйле, не шаруамен жүрсің, ә?» – деді.

–Бүгін күндердің ұлығы жұма ғой, –деп құран оқығалы келгенін айтты ол шешемнен жүзін жасыра. –Түн ортасында қандай дені дұрыс адам құран оқиды? –Күн жұма әруақтар құран дәметеді ғой. Бұл жолы Бекіш аға әрең -әрең күмілжи міңгірледі. –Құран оқымай-ақ қой. Оқысаң да беретін түгіміз жоқ. Өткен жұмада ғана жеті шелпек пісіріп, өзіңе құран оқытқан едім ғой. Құдайшылын-ай, құраншылын-ай, өзінің. Кеше анау орыс Шурикпен ішіп жүр едіңдер. Шөл қысып барады ғой. Басымды жазу керек десеңші одан да. Бекіш сөз таластырған жоқ. Бұдан ары біздің үйде аялдаудың еш пайдасы жоқтығын түсінді. Бетін сипады да әжеме рақметін айтып тысқа шығып кетті. Аздаған уақыттан кейін шешем үнсіздікті бұзып: – Осы бір антұрғанды өзіміз ғой емексіткен. Әлдеқандай қылып төрге отырғызып, алдына жылы жұмсақтың бәрін үйіп-төгеміз. «Ағузы білләһи мини шәйтан» деп бастап тілін жұтып қояды да ернін құр жыбырлатып отырады. Құдай біледі, осы өзі құранды өтірік оқиды-ау. Жұма болса болды, өстіп итиіп үйге кеп алады. Жұрттың берген ақшасын бала-шағасына жұмсаса бірсәрі. Бір тиынын қалдырмай арақ ішеді ғой. Ей, Қараш, ауылға мешіт салады дедің бе? Мешіт салынса тездетіп салынса екен. Сонда осы ауылға жібі түзу молда да келетін шығар. Үйір-үйірімен жүріп арақ ішкен алқаштардың қатары сейілер бәлкім? Ең бастысы мынау Бекіш алқаштан құтылар ек. Өзі күнәға батып қана қоймай, бізді де құдайға сүйкімсіз етті, – деп барып анам зорға дегенде басылды. Алдындағы шайын бір ұрттап: – Бұл түрімен Бекіш тозаққа барады. Иә, оны тозақтың оты күтіп тұр! Құран оқып сосын ауызын арақпен былғаған адамды Алла ондырмайды, – деді нық сеніммен басын шайқап. –Кімнің жұмаққа, кімнің тозаққа баратынын тек бір ғана жаратушы Жаппар ием біледі, Жаппар ием, – деді әжем бос кесесін келініне беріп жатып.

Наурызбен бірге даланың батпағы құрғап, сәуірдің көгілжім шуағы қыза түсті. Ағаштар жапырағын жайып, көкке оранған дала кеудесіне төрт түлікті жинап алған. Әдетте табиғаттың осы бір тамаша мезгілін асыға күтетін біздер ойынның түр-түрін ойнап, ұзақ күннің қызығын көріп, дала безер атанушы едік. Биыл бұл дағдымыздан айныдық. Өйткені мешіттің құрылыс жұмысы басталып кеткен еді. Ауыл балаларына тән именшек мінезден құрлысшылар маңайына жақындай алмай, олардың жұмысын шатыры жоқ баяғы совхоздың клубының үстінен тамашалаймыз. Біздер үшін қызық. Сонымен көз алдымызда бір айдан аса уақыт ішінде шап-шағын, сүп-сүйкімді, күмбезі көк аспан түстес мешіт бой көтерді. Бастапқыда су жаңа құдай үйі ауылымыздың реңін ашқандай көрінді. Кертаудың етегіне қой жайып шығып, етекке көз тастағанда алыстан көзге бірден түседі. Өмірімізде алғаш рет көрген мұндай ғимараттың өз туған жеріңде салынғаны кеудеңе зор қуаныш сыйлайтын. Уақыт өте келе көшелері

есік терезесі үңірейген иесіз тамдарға толы, тал-терегі тоқтаусыз оталып жатқан біздің Қаракемерге сұлу мешітті обалсындым. Мұндай ғажап сәулет өнері шығыс ертегілеріндегі ғажап шәрлердің ортасында сән-салтанатымен тұруы керек сияқты. Құдаймен көрші болмайтыныма көзім әбден жеткенімен апам айтқан жібі түзу молданы қатты күттім. Ол менің қиялымда Бекіш ағайдай емес. Жасы алпыстан асып, жетпіске таяған, қолында аса таяғы бар қарт. Сақалы кітаптағы билердікіндей кеудесін жапқан, жүзінен мейірім төгілген, таспиығын тастамайтын ақсақал. Бірақ менің ойымдағыдай болмады. Сақал түгілі мұрты да жоқ, жасы жиырмадан асқан Бекбол деген жігіт. Жұртта жоқ ақ шапан мен ақ тақия киген молданы алғаш көргенде мен ғана емес барлық ауылдастарым аң-таң қалды. – Мынау өрімдей жап-жас жігіт қой, – елден бұрын көрші Салиқа апа таңырқағанын жасыра алмаған-ды. – Бала молда, – деді енді бірі дауыстап. – Бұл өзі шариғатты дұрыс біле ме екен? Өзіміздің Бекішімізге зар болып қалмайық. Имамға сенімсіздік танытқан осындай сыпсың сөздер оқтын-оқтын айтылып жатты. Ауыл әкімі мен аудан атқамінерлерінің қасында тұрған Бекбол бұлардың бірін де естіген жоқ. Мешіттің ашылуына келген мәртебелі меймандардың айтқан сөздеріне бас шұлғып, назары өзіне ауған көпке қарауға мұршасы жоқ

тәрізді. Басшылардың сөзіне қарағанда имамымыз пайғамбарымыздың отанынан білім алған екен. Мешіттің лентасы қиылып, әйелдер жағы шашуын шашып, ауылдың ең үлкені Сейсенбай шал батаға қол жайды. Содан кейін барып сөз жас молдаға тиді. Бекбол алдындағылардай ұзағынан көсілмеді. Қаракемерге келуім Алланың бұйрығы деп бастап, жиналған дүйім жұртқа алғысын білдірді. Сосын барып құран оқыды. Имамның кеудесінен күмбірлей шыққан сүрелер құлақ құрышын қандырар ән сықылды құйқылжи жөнелді. Екі көзін жұмып, теңселе отырып құран оқуы өзіне сондай жарасымды. Халық концертте сахна саңлағының өнерін тамашалап отырғандай бір ләззат күй кешті. Бет сипар тұсқа жетпей-ақ, бұл бала өзі шариғатты дұрыс біле ме екен деген күдік сейіліп-ақ кеткен. Қалың нөпір бала молдаға таңдай қағып үйлеріне тарқады. Олардың арасында тек қана Бекіш болмады. Бірақ та ол кейбір бәйге ауыздардың тіліне ілігіп жатты. – Бүгін өзі Бекіш көрінбеді ғой?! – Қай бетімен келсін. –Мына бәле қайдан кеп қалды деп, біздің Бекболды үйінде қарғап жатқан шығар. –Қарғысы қара басына көрінсін. –Ей, қатындар, Бекіш үйінде ешкімді қарғап жатқан жоқ. Ол осыдан бірер күн бұрын Кеңжыраға кетіп қалған. Бір фермердің қойын бағуға жалданыпты. Бір топ ауыл әйелдерінің әңгімесіне гүрілдеген ер адамның зор дауысы килікті. –Маған десе тескен тау өтіп кетсін. –Қарасын батырсын!

–Бекболдың жүзі жарық екен. Құдай жолын оңғарсын! –Қазіргі жастар білімді. Тіліміз тасқа. Осылайша Бекіш ағайды даттаған, Бекболды мақтаған жұрт қарасы ақырындап сейіле бастады. Ал біз балалар жағы жаңа мешіт пен оның иесін бір түрлі қимай, артымызға қара-қарай, өз жөнімізге кеттік. ***** ***** *****

***** ***** – Қараш, қақпада тұғаныңмен доп ұстай алмайсың. Осымен бесінші допты жіберіп алдың. Бар сен ойна енді қақпаны мені күзетейін, – деп қасыма ентігін баса алмай ұзын тұра Медет жүгіріп келді. – Бұл баланың еш кінәсы жоқ. Қорғаушылар дұрыс ойнамай жұр. Паспен ойнамағасын гол соға алмай құр босқа жүгіріп жүрсіңдер. – Бұл қай данышпан ей, –деді онсыз да жеңіліп жатқанына жыны кеп тұрған Медет. – Аяқпен емес футболды баспен ойнау керек деді әлгі «данышпан». Байқасақ ауылымыздың су жаңа молдасы ту сыртымыздан ойынымызды бақылап тұр екен. Әуелгі сөзінен қысылып қалған Медет не айтарын білмей сасқалақтап қалды. Сол сәтте қарсы командада ойнап жүрген Құдірет: – Әй, молдаке өзің ойнап бір класс көрсетсеңші. Мына боқмұрындардың капитаны бол, – деді бізді кекете қарқылдай күліп. Бекбол көп бөгелген жоқ, бірден келісе кетті. Ол әрқайсымызға алаңнан орын белгілеп берді де, тек допты бір-бірімізге беріп ойнайық деп қатаң ескертті. Қайдан үйренгенін кім білсін Бекбол керемет футболшы екен. Капитанға тән мінез көрсетіп, бізге бұйрық бере жүріп, ойынға кірісіп кетті. Допты ұршықша иіреді. Аяғына тисе болды ешкімге бермейді. Құдірет бастаған жігіттердің екі аяқтарының арасынан өткізіп, шеттерінен алдап гол соғады. Біз мәзбіз. Әр гол кірген сайын «урааааааааааа» деп айғайға басамыз. Әдетте жеңіліс тапса добын қолтықтап алып, үйіне қарай тартатын Сейіт тағы әдетіне басты. Кезекті голымызға қуанып, уралап жатқанымызда ол: «Ойын осымен бітті. Апам қараңғы түспей қайт деген» – деп добын қолтығына қыстырды. Біздің жақ: «қорқақ, қорқаққа» басты. Қашан да ағасы Құдіретке сенетін Сейіт «кім қорқақ?» деп бізге жұдырығын ала жүгірді. Құдірет әскерден жуырда келген болатын. Келе салысымен армияда былай ұратынмын, былай ұратынмын деп ауылдың жартысын жапырған сабазың. Жасы жиырмадан асса да өзі бізбен асық та ойнайды, табынды күтуге ерте шығып доп та тебеді. Құдірет әскерден келгелі ұрда-жық Сейіт өзінен үлкендерге де соқтығатын болып алған. Бұл жолы добын тастай сала: «Ұзын тұра бірге -бір шығасың ба?» – деп Медетке қарай атылды. Сейітті Бекбол тоқтатты. – Ойыннан от шығып кете жаздады ғой. Қойыңдар болды. Сендер де «қорқақ-қорқақ» деп мазақтағандарыңа жол болсын. Одан да күресідер. Кел, Медет, ортаға шық. Ызадан қасына дейін қызарып кеткен Сейіт ағасына қарады. Көгалға малдас құрып отырып алған Құдірет езуіне темекісін қыстырып, күрес дегендей ишара білдірді. Медет ортаға жасқана шықты.

Тығыршықтай Сейіт Медетті бірден алып соқты. Өз командасын ұятқа қалдырғандай Медет орнына ілби көтерілді. – Қорықпай күресу керек қой. – Біздің капитан Медетке ренжігендей үн қатты. – Ол менен бір жас үлкен. – Медет басын жерден алмай, мұрнының астынан міңгір-міңгір етті. – Молдеке, бәлкім сен күресерсің, – деді Құдірет шылымын будақтата орнынан түрегеліп. Бәріміз Бекболға қарадық. Ол жауабын көп күттірмеді. – Неге күреспеске! Бекбол білегін түріп Құдіретке қарай беттеді. Екеуі жекпе-жекке шыққан батырлардай ортаға келді. Құдірет өзіне нық сенімді. Қос алақанын түкіріктеп, көзін ойнақшыта, қулана ыржиып қояды. Медет, Ерік, өзге де балалар іштей Бекболға тілекшіміз. Капитанымыздың бойы қарсыласынан биіктеу болғанымен оған қарағанда сидалау. Құдіреттей еңкеймей денесін тік ұстап, айналсоқтап жүрмей келсең-кел дегендей бір орнынан қозғалмады. Қарсы жақтың балалары өз балуандарына шаппай бәйге беріп қойған. – Біздің Құдірет қазір мынау сораңбайды жерге қазықтай қағып тастайды. Құдірет бөрінің артындай шуламай, менің күресімді зер сала тамашалаңдар дегендей Сейіт бастаған балаларға қабағын түйе көз тастады. Сонымен қойшы ауылымыздың атаманы Бекболдың аяғына қарай ұмтылды. Біздің капитан аяғын оңай бере салды. Екі мықты жерді шаңын аспанға көтеріп, бұрқ етіп құлады. Біткен жері осы-ау деп ойлап үлгергенше Құдіреттің басы Бекболдың екі аяғының ортасында қысылып жатқанын көріп, өз көзімізге сенбедік. – Тұншықтырмай жібер деймін, – деп ышқынды Құдірет. Жеңілген күреске тоймайды деген рас екен. Жеңілгеніне қатты намыстанған ол ортаға қайта шықты. Екінші тынысы ашылған Бекбол бұл жолы бір орнында тұрмай ойнақтай жөнелді. Құдірет қаһарлана айбат шегіп, шабуылға шықты. Бұ жолы да оның шамасы қарсыласына жетпеді. Бекбол қарсыласының аяғын өз аяғымен орады да, жамбасқа салып, атып ұрды. Біздің имам тағы да жеңіске жетті. Қуанышымызда шек жоқ. Бейне бір өзіміз Құдіреттің жауырынын жерге тигізгендейміз. Екіге бөлініп доп тепкен балалардың барлығы Бекболды қаумалап алған. Жер құшып жатқан Құдіреттің қасында інісі Сейіт қана состиып жалғыздан жалғыз қалды. Чемпионымызды сұрақтың астына алып жатырмыз. –Аға, сіз сонда борецсіз ғой? –Бізге де күресуді үйретесіз бе? –Күресті қайдан үйрендіңіз? – Бізге тренер боласыз ба, аға? – Күрес пен футболды қатар қалай меңгердіңіз? Сауалдың көкесін ұзынтұра Медет қойды: – Сіз молда емеспісіз. Балуан, футболшы, спортшы молда деген бола ма, аға? – Балалар, молда деген тек бес уақыт намаз оқып, кісі өлген үйлерді аралап жүрмейді. Пайғамбарымыз Мұхамед өз үмбеттеріне спортпен

шұғылдануды бұйырған. Біз сол пайғамбарымыздың айтқанымен жүреміз. Өзін мұсылман санайтын әрбір ер бала спортпен шұғылдануы керек. Өзін, отбасын, Отанын қорғау үшін. Біздің кешегі бабаларымыз пайғамбарымыздың сүннетімен жүріп, шынығып батыр болған. Ел шетіне келген жаудан жерімізді қорғаған. – Мені атам сүндетке отырғызғанда сен мұсылман болдың деген. Мен мұсылманмын. Мені күреске үйретесіз ғой, аға! – деп Ерік Бекболға жармаса кетті. «Мен де мұсылманмын, аға». «Мен де мұсылманмын, аға» деген дауыстар тұс-тұстан шығып жатты. – Иә, барлықтарың да мұсылмансыңдар. Тек шуламаңдар. Біріншіден мені бүгінен бастап «аға» емес «ақи» деңдер. – Мақұл! Ақи дейміз, ақи, ақи, – деп тағы да шулай түстік. – Енді «Лә иллаха иллаллах, Мұхаммед расуллаллах» деп тілдеріңді калимаға келтіріңдер деп бұйырды. Біздер тіліміз келгенше ақиымыздың айтқанын қайталадық. Сол күнен бастап ақиымыздың соңынан еріп, мектептен кейін біріміз қалмай мешітке баратын болдық. Бекбол бізді мектептегі мұғалімдердей оқытты. Хадис кітаптарын оқуға береді.Келер күні түсінгенімізді мазмұндап айтып береміз. Сүрелерді жаттатады. Тіліміз келмей қиналып, қиғылық сала бастасақ тысқа алып шығып футбол ойнатады. Күрестің түрлі тәсілдерін көрсетіп, бір-бірімізді жұптап күрестіреді. Біздің мешітті үйірсектеп кеткенімізді ауыл адамдары әр қалай қабылдады. Бірі: «Қаршадайдан құран жаттап өскен балалар жаман болмас» десе. Енді бірі: «Бір тал жас молдамыз бар еді. Енді бала молдалар қаптап келеді,» – деп мысқылдады. «Мектептің бағдарламасын түсінбеген бұл жүгірмектер құранды меңгерер деймісің,» – деп ернін тыржитқандар да табылған еді. Бірақ біз балалалар бұл сөздердің біріне де мән бергеніміз жоқ. Ақиымызды үлгі тұтамыз. Сол секілді болғымыз келеді. Сүйікті шәкірт болу жолында аянып қалмаймыз.

****** Жаз соңы жауынға ұласып күз келіп, жаңбыр арты қарға айналып, қыс та жетті. Әйтсе де, үйден мектепке, мектептен үйге, үйден мешітке тартатын бағытымыздан айныған жоқпыз. Сол жылы сынып болып туған күнімізді атап өту дәстүрі басталған еді. Сол қыста әке-шешем қалаға жұмысқа кетіп, екі әпкеммен әжемнің қарауында қалған едік. Қазір ойлап қарасам, сол кезде ақиым болмағанда менің туған күнім атаусыз қалар еді. Қыстың қысқа күндерінің бірі еді. Шанамен су алып келіп, үйге кірген бетім. Әжем: – Қараштайым азамат болды. Мықшың-мықшың етіп су алып келді. Мына шәштәку қыздар тотыдай таранып, бойжеткен қыз бола алмай жүр. Тегі айнаның алдынан шықпайды, – деп әпкелерімді жақтырмай, менің болса астыүстіме түсіп еркелете бастады. Мұндай мүмкіндікті қалай қалт жіберем: – Әже үш күннен кейін менің туған күнім, – деймін еркелей.

–Ойбу, есімнен де шығып кетіпті ғой. Биыл қаншаға келесің? –Он үшке! –Он үште отау иесі деген. Шіркін атаң болса, саған келіншек алып берер еді. Дүркіретіп той жасар ек. –Әже, маған әзірге келіншек керек жоқ. Туған күнімді жасап берсеңіз болды. Қулана осылай жауап қайырдым. –Туған күні несі? Осы орыстан келген туған күн деген не керек? –Не керек, не керек? Біздің сыныптағы балалардың барлығы кезеккезегімен жасап жатыр. Өткенде Қайырбеков Берік, Отынбаев Қуаныш, Сланова Айгүл жасады, – деп бұртия қалдым. –Мен оларыңды пәмилелерімен танымаймын. Кімнің балалары? –Берік Заманғали атаның немересі, Қуаныш Тұрысбек атаның, ал Айгүл Сақыпжамал әженің немересі. – Заманғалиың тоқымы кеппеген ұры болатын. Ол да туған күн жасайтын жағдайға жеткен бе? Тұрысбектің қытайдан қаңғып келгені кеше ғана еді. Алдына алты сиыр бітіп әлде қандай. Сақыпжамалың баяғыда атаң соғыстан келгенде шылғауын сұрап алып, кимешек тігіп киген ағаш мойын емес пе. Біздің олардан қай жеріміз кем. Жасап берем туған күніңді! Туған күніңе мәнті жасаймын, – демесі бар ма, қуанышым қойныма сыймай әжемді құшақтап алдым. Қайтіп қуанбайын. Әжем айтқаныма көнді. Біздің ауылда ол кезде манты дегеніңіз таңсық ас болатын. Жылына бір-екі рет қана жасалады. Ал енді менің туған күнімде дастарханда буы бұрқырап манты тұратын болды. Алайда, ертесі күні-ақ әжем манты жасаудан айнып қалды. – Мына сылаңбай әпкелеріңнен еш пайда жоқ. Жалғыз өзім мәнті түйіп отыра алмаймын. Әмбе манты жасайтын қазанды анау көрші Нүрия қатыннан сұрау керек. Соны бір әлдеқандай қылғым келмейді. Ет аса саламыз. Сол тыныш, – деді ұршығын иіріп отырып. Тымырайып қанша ренжігеніммен онымнан түк шықпады. Көнбеске амал жоқ. Жарайды ет-ақ болсыншы деймін. Ертеңінде әжем тағы да сөзінен тайқып кетті. –Келетін балалардың ішінде Заманғали мен Тұрысбектің немерелері бар дедің бе? Анау қу сирақ Шопан шал мен битін сығып отырған Мәрзия кемпірдің де немерелері бар екен ғой. Оларыңа рожки да жарайды. Рожки қуырып берем, – деді. Ашуланғанмен не бітіресің, құрысын рожкиға да көндік. Бірақ, сол рожки да қуырылмады ғой. Тура қонақтарым келерде әжем төсегіне бүк түсіп орнынан тұрмай қойды. –Әже, тұршы қазір балалар келеді, – деймін жалына. Арасында дастарханды өзім жасағандай болып жүрмін. Таба нанды турап, қант пен майды шкафтан шығарып. Әжем орнынан қозғалар емес. –Әжетай, тұршы. Достарым шай іше салады. Ұят қой. Майгүл апайым да келеді. –Майгүл апай? Ол әгі Сәлімнің немересі ғой. Ол қыздың байға тиетін кезі келді емес пе? Оқушыларымен туған күн тойлағаны несі? – деп орнынан түрегелді. Сыртқы қақпа шықырлап ашылып, балалардың да дауысы естіле бастады. «Әне келді, келді» дей бердім сасқалақтап. Ұят қысып барады.

Балаларға әжем манты жасайды деп мақтанып та қойған едім. Манты да, ет те, ет пен манты түгілі қыл аяғы қуырылған рожки да жоқ. Әжем менің алдымды орай тыс шықты. –Майгүл, әй балалар, туған күн болмайды. Мына Қараштың әке-шешесі үйде жоқ. Жұртпен бірге қытайдың ала дорбасын асынып қалаға кеткен, базар жағалап. Өздерінің келетін түрлері де жоқ. Мен кәрі адаммын. Басымның сақинасы бар, белім шойырылады. Бұл туған күн өзі мына орыстан келген бәле. Көктемде мал төлдейді, күн жылынады. Майдың бесінде келіңдер. Сол кезде баламның туған күнін жасап берем. Мен байқұс ұяттан қызарып, кіререрге тесік таппай терезеден сығалып тұрмын. Балалар кетер емес. «Қараштың өзі қайда?» дейді парталас досым Берік. Әжем кәріне мінді. –Маңқасқа, маңқасқа, – деп айғай салды. Үйдің іргесінде сүйек мүжіп жатқан Маңқасқа арп ете қалды. Балалар шу-шұрқан боп көшеге қарай безді. Айтпақшы, содан бері құрдастарым бесінші мамырда мені туған күніммен құттықтайды.

Туған күнімді әжем жасап бермесе де, он үшке келген төл мерекемді ақиым Бекбол жасап берді. Сынып жетекшім Майгүл апайдың да еңбегі бар секілді. Мешіт ауласындағы екі бөлмелі тамға дастархан жайылып, мәз-мейрам боп бас қостық. Бекбол керемет қылып палау басыпты. Жүзімнің қағы қосылып дайындалған палауды өмірімізде алғаш рет жеп көрдік, бесаспап ұстазымыз бізді тағы да таң қалдырды. Қайдан тауып алып келгенін білмеймін мотоциклдің аккмуляторына магнитофон жалғанып, тамаша музыка кештің шырайын тіптен ашып жіберген. Тамаққа тойып алып өзімізше биге де кірістік. Керосин шамның жарығынан бөлме іші ала көлеңке. Барлық сыныптастарыма шірене қарап мен жүрмін. Басқалардың туған күндері дәл бұлай өтпеген еді. Өтпейді де. Ауылда бір жыл бұрын электр жарығы өшіп қалған. Теледидар, магнитафон дегенді ұмыта бастағанда біздің мейрам ас ішумен аяқталмай, би кешіне ұласып отыр. Осындай керемет туған күн жасап берген ұстазым Бекболға қалай риза болмайсың! Бірақ, мен ол кезде бұл «сюрприздің» сырын түсінбеппін ғой. Кім үшін жасалғанын. Туған күн соңы аздаған болса да серуенге жалғасқанды-ды. Қос ұстазымыз бас болып ғажайып бақ ішінде сейіл құрғандай ауыл ішін араладық. Далада жапалақтап қар жауып тұр. Әдетте тыным таппайтын жел жоғалған. Оқушылар бір-бірімізді қуалап асыр салып жүрміз. Бекбол ақи мен Майгүл апай біздің әр қылығымызды қызықтап мәз. Балаларының тәтті қылығына масаттанған кәдімгі ерлі-зайыптылар сияқты. Бірбіріне сыбырлап бір нәрселерді айтып қояды.Жаңа қосылған аға-жеңгесіне жуық жүретін ерке тотайдай Бекбол имам мен Майгүл апайдың қастарынан шықпаймын. Қар лақтырып ойнап жүріп солардың ортасына тығыла қалам. Ондай кезде қуғыншыларым кілт тоқтап, менің Бекбол мен Майгүл маңайынан ұзап шығуымды күтеді. Абайсызда балалар лақтырған қар оларға тиіп кетіп те жатады. Екеуі оған ашуланбайды. Шаттана күледі. Бекбол ақи: – Майгүл, болашақта осыншама көп баламыз болса, – дейді. Майгүл апай күле жауап қатады. Майгүл апай біздің мектепке осы оқу жылының басында

орналасқан. Үйдегілердің айтуынша, сынып жетекшіміз Талдықорғандағы педагокикалық колледжді бітіргесін, оқуын Алматыда жалғастырмақ болыпты. Бірақ, Сәлім ақсақал немересін алысқа жібергісі келмей осы оқығаны да жетеді деп Қаракемерге қайтарып алған екен. Майгүл апайдың Алматыға кетпегені қандай жақсы болды! Әжем айтпақшы Бекболды да құдайдың біздің ауылға айдап келгені қандай жақсы болды! Әйтпесе, май гүліндей құлпырған Майгүл апайдың қасында ұрда-жық Құдірет тұрар ма еді. Оған бұл ауылда шамасы жететін жігіт жоқ еді ғой . Ал қазір Бекбол барда ол антұрған Майгүлдің маңына жолай алар ма. Сол түні бала қиялыммен Бекбол мен Майгүлді Қозы мен Баянға, Құдіретті қара жүрек Қодарға айналдырып тастағам. Менің Қозым мен Баяным дастандағы қос ғашықтай емес,бақытқа қолдары әлде қашан жеткен. Бекболдай Қозым Қодардың кеудесін басып, ғашықтар жүретін жолға аяқ баспайтындай етіп қойғалы қашан. Қап! Құдіретті қайдан ғана есіме алдым десеңші. Сау етіп алдымыздан шыға келгені. Жүздетіп алғаны жүзінде тұр. – Бала-шағаны сылтаулатып бал айын өткізіп жүрсіңдер ме? Біреуі оқушыларға тәрбие беретін мұғалім. Енді бірі молда. Жүрістерін қара. Уа-хаха-ха. Алақандай ауылда сөз жата ма? Ұялсаңдар етті! – Ұялатындай не істеп жүрміз, Құдірет?! – Шал-шауқанмен шежіре соғатын сен молданы сөзден жеңе алмасымды білем. Сені аңдып жүрмін. Бәрін ішің біліп тұр. – Құдірет, өз жөніңмен кет. Әйтпесе... Бұл жолы Бекболдың дауысы ызалы шықты. Сынып жетекшіміз «онымен байланысып қайтесің» дегендей ақиымыздың қолын тартты. – Әйтпесе, әйтпесе не? Ауызымды жабасың ба? Майгүлге бәрін айтып берейін бе? Бекболдың сабыры таусылды білем. Құдіреттің ауызынан бір-ақ соғып, шалқасынан түсірді. Аямай тепкілей бастады. Қашан да жымиып қана жүретін Бекболдың бұрын-сонды бұндай ашулы күйін көрмеппін. Балалар ләм деп ауыз ашпастан үрпиісіп қалыппыз. Майгүл апай болмағанда байғұстың қабырғаларын сындырар ма еді. Кім білсін? Неге екенін білмеймін сол кезде Құдіретті аяп кеттім. Құдірет те қарулы ғой. Көп ішкен болу керек орнынан тұра алмады. Аузының қанын сүртіп жатып: «Майгүл, мен сені мектептен бері сүйген едім» деген сөзді әрең айтуға ғана шамасы жетті. Сынып жетекшіміз Құдіретті үйіне апарып тастайық ауырып қалады деп еді. Бекбол қарда жатып есін жияды. Мастығы тарқап үйіне өзі жететінін айтты. Сол кезде Бекбол имам маған мүлдем жат адамдай көрінді. Жүзінен төгіліп тұратын мейірімнің ізі де қалмай, түсі кісі сескенетіндей суып кетті.«Құдірет Майгүл апайға не айтпақ болды екен? Не айтпақ болды? Оны итше тепкілегені несі?» Бәлкім Катяны айтып араздатқысы келді ме? Бір-екі рет ауылдың төмен жағында тұратын Шурик ағайдың қызын мешіттің маңайынан көріп қалғам. Катяны Құдіреттің де көзі шалған болып тұр ғой. Орыс қызын мешіттен көріп таңырқағам. Әжемнен: «Осы орыстар да Аллаға сыйына ма?» деп сұрағаным да бар. «Әй, Қараштай, қоймайтын сұрақты қоясың. Орыс Алланы неғылсын? Олардың өзі құдайы бар. Орыстар Аллаға сыйынады дегенді қайдан алдың», - деген еді.

–Шурик ағайдың қызы Катяны мешіт жақтан көрдім. Сосын сұрағаным ғой. –Е-е-е, алқаш әкесі ішсе шошқа ғой. Ішкен жерінде аунап жатып қалады. Байқұс қыз әкесін іздеп мешітке барып қалған шығар. Әжем екеуміздің арамыздағы әңгіме осымен тәмамдалған. Құдірет: «Майгүл, Бекбол сені емес Катяны жақсы көреді. Өзі молда бола тұра орыспен кездеседі» дегенді айтпақ болған екен ғой. Майгүл апай тұрғанда Бекбол Катяны не қылсын? Осылай өз ойыммен әлек боп үйге қалай жеткенімді де байқамай қалыппын. Сынып жетекшім: – Ал, Қараштай, қонақтарыңды шығарып салдық. Бәрі аман-есен үйлерінде. Енді сен де бар үйге кіре ғой. Әжең алаңдап отырған шығар, – деді маған жүзі бал-бұл жанып. Бекбол да Майгүл апай сөзін басын изей мақұлдап тұр. Апай, ақи екеуміз сізді шығарып салып бірге қайтамыз. Біз көршіміз ғой деп айтқым келгеніммен мұғалім сөзін мақұл алдым. Қақпаны ашып, аулаға кіргеніммен, шарбақтан басымды қылтитып «Қозы көрпеш-Баян сұлуымды» қимай тұрдым. Сынып жетекшімді қолтықтаған Бекбол ақиым Сәлім ата тұратын көшеге бұрылмады,і мешітке қарай бет түзеді. «Менің туған күнімді жасаймын деп намазын қаза қылған мұсылман ағам мешітке асығып барады-ау. Аз да болса молданың алдын көріп қалғандығым бар. Өзімше білгішсіне құтпанды таңғы намазға дейін оқуға болады емес пе. Бірінші Майгүл апайды шығарып салмай» – деп екеуін көзбен ұзатып тұрмын. Бағана ғана ақ қар астында кіршіксіз әппақ әлемнің ортасында қолтықтасқан екеу қапқара түнге сіңіп жоғалды. Мешіт мұнарасының үстіндегі жарты ай ғана әреңәрең көзге түседі.

Көптен күткен көктем де кербез қыздай керіліп кештетіп болса да жетті. Ақ қардан босаған қара жерді жарып бәйшешектер бас көтерді. Алтын табақ күн шуағын молынан шашып, дала төсін жылытты. Жылдың осы бір жаймашуақ мезгілін өз басым қатты күттім. Көктем сайын өтетін аудандық оқушылар спартакиадасы бізді күтіп тұрған еді. Бір жыл Бекбол бапкерімізден тәлімтәрбие алып, жаттыққан командамыз бұл жолы қайткен күнде де Жансүгірден жеңімпаз болып қайтуы тиіс. «Керемет» ойыныма тамсанған Құдірет әскерден келген жылы маған «Пеле» деген ат қойып, қақпа күзеткізіп қойған. Еее, Құдірет бас болып доп тепкенде қақпашы адамның қоры еді ғой. Өзіңді жұртта қалған Жұрымбайдай сезінуші ең. Бекболдың арқасында түсіндік. Жақсы қақпашы жарты команда деген бапкер сөзі мәртебемізді биіктетіп тастаған. Ол сөзді жадыңнан шығармайсың. Жұрттың мазағына айналған пәлелі Пеле деген аттан құтылып, он бір метірлік доптарды да қайтара бастағам. Ақиым азан шақырып жаңа есім берді. Голкипер Қараш Яшинмын! Бекболдың айтуына қарағанда футбол тарихында Яшиннан асқан қақпашы болмапты. Аудандық жарысқа қаншама дайындалғанымызбен ауылымыздан бар жоғы елу шақырым жердегі Жансүгірге жете алмадық. Жолға қаражат таппай аһ ұрдық. Бәлкім Бекбол аяқасты өз ауылына кетпегенде бір ретін тауып бізді апарар ма еді?! Кім білсін. Соңғы қоңырау болмай оралам деген Бекбол жаз ортасы болды келетін

емес. Талдықорғаннан темір-терсек сатып алатындар келе бастаған еді. Жазғы каникулда футбол мен күрес жайына қалып, алюминий, мыс, латунь жинауға көшкенбіз. Бұл үш метталдың ішінде ең құндысы мыс. Ақиымыз жоқта мыс жинауға машықтанып та алдық. Ескі гараж, ауыл маңындағы қоқсық жиналған төбені қопарып, кеш батырамыз. –Алтын көрсе періште жолдан тайыпты дегендей. Сендерді жолдан мыс тайдырды ма? – дейді, баяғыда біздің алдымызда абыройы айрандай төгілген Құдірет мазақтап. Құлқу аллаларыңды ұмытып, аяқтарың тілім-тілім болып, темір теріп кеттіңдер. Мұнысымен қоймай: – Сендерді, жолдан тайдырған мыс болса, анау молдаларыңды Майгүл апайларың намазынан жаңылыстырыпты. Болды ақиларың енді келмейді. Дедең-дедең етіп, дала кезгенше кешке футбол ойнайық . Соңғы сөзі бұйыра айтылады. Дәл сол кезде Құдіреттің айтқандарының байыбына бара алмай, сөз төркінін түсінбедік. Құдіреттің айтқаны рас боп шықты. Жаздың соңғы айы да жетті, Бекболдан, хабар жоқ. Біздің естуімізше Бекбол молданың туған жері тым алыста, Маңғыстау жақтікі екен. Жоқ, әлде Атырау ма еді? Нақты есімде жоқ. Әйтеуір Қазақстанның бір қиырынан келіпті біздің ауылға. Балалар жол тосып, қаншама күн сарылып күткенімен ол келмеді. Ай өткен сайын Майгүл мұғаліміміз де көзге түспеді. Жаңа оқу жылында бізге Раушан апай жетекшілік етті. Көп ұзамай құдай-ау, әлгі жас молдамыз Сәлім шалдың немересі мұғалима Майгүлдің абиырын төгіп кетіпті, – деген сөз шықты ауыл ішінде. –Мақтаған молдекеміз той ортасында бүлдіріп кетті. Алқаш Бекішіміз жақсы еді, – дегендер де болды. –Бекбол кетіп жері кеңіді ғой, оралатын шығар. Қой соңында қашаңғы салпақтар Бекіш байқұс? –Байқұс деме. Арағын да, өтірік құран оқуын да қойыпты. Алдына бір шама мал да бітіп, адам қатарына қосылған. Сымсыз телефон арқылы алысжақыннан хабар-ошар алатындар осылай өзара пыш-пыштап жатты. –Құнажын көзін сүзбесе бұқа жібін үзе ме? Үкіметте де ми жоқ. Жас баланы молда етіп. Ақылы толыспаған бала адасады. Өстіп Бекболды ақтағандар да табылды. –Бекболың бір Майгүлмен тоқтамаған. Анау алқаш Шуриктың қызының да бетіне шіркеу түсіріпті. Шешесі балаңды алдырт қаншық деп Катяны Талдықорғанға қуалап жіберіпті... Қамсыз ауылға Бекболдың жыры біраз азық болды. Катя қаладан келгесін ел ішінде көп аялдамай Алматы жаққа кетіп қалды. Майгүл апай ауылдан аттап баспады. Үйдегі үлкендерден естуімше оны мектептен шығарып жіберіпті. Сәлім ақсақал осы оқиғалардан кейін ауырып төсек тартып жатып қалды. Сауығып бой көтергенде бұл мешіт жын ойнақтың ордасы деп, оны қиратпақшы еді. Ел-жұрт сабырға шақырып әрең тоқтатты. Ауыл басшылары «мемлекет мүлкіне тиіспе!» деп Сәлім шалға шүйлігіп, мешітке күзет қойды. Біз мектепті аяғатағанша көпшілік мешіт босағасын аттамады. Қаңырап ұзақ уақыт бос тұрды. Содан бері арада аз жыл өткен жоқ. Біз студент атанып, қалаға кеткеніміз кеше ғана сияқты еді. Қазір өз түтінімізді түтетіп, Алматының тұрғыны да

болып алдық. Ауылдан келіп кетіп жүретін жігіттерден Майгүл мұғалімімізді Құдірет баласымен алыпты дегенді естідік. Кейін ажырасты деген хабар жетті. Сәлім ақсақал әлде қашан дүние салған. Осыдан бірер жыл бұрын Қаракемерге Бекіш ағамыз оралыпты. Тіршілігі оңалған. Балалары да ер жетіп, бір жағынан шығыса бастапты. Қазіргі имам сол екен. Ащы суды аузына алмайтын болыпты дейді. Бұрынғыдай көптің көзіне түсіп ішпесе де арасында ақырындап бір тартары бар дейді енді біреулер. Осы соңғысы шындыққа жанасатын сияқты. Әйтсе де ақиқаты тек бір құдайға аян. Айтпақшы, Бекболдың баласы бастауыш сыныпты аяқтапты. Анасының қолқабысы екен. Марқұм нағашы атасы атын Молдабай қойып еді. Көргендер түрі Сәлім шалдан аумайды дейді. Әкесі сияқты футболды жақсы ойнайтын көрінеді. Өскенде атақты футболшы болуды армандайды екен. Молдабайдың арманы орындалсын дейміз. Құдай жас тілегін береді дейді ғой. Берсе екен!

2016 жыл

Көк кәстүм-шалбар (әңгіме) Әйелі «енді, сериалымды көре алмайтын болдым» деп теледидарын жоқтаса, Қалибек үшін жаңа кәстүм-шалбары мұңға айналды. Бар-жоғы екі-үш рет қана киіп үлгеріп еді. Тал түсте жоғалды да кетті. Ерлі-зайыпты жұмыста болғанда пәтерлеріне ұры түсіп, қолға іліккендерін алып, тайып тұрған. Алғашында қазан-ошақ иесі араздасып жүрген көршілерінен көріп, бес қабатты үйді басына көтерген. Күйеуі полиция шақырған соң, бұл жерде арнайы қылмыстық топтың ізі бар екеніне көзі жеткен-ді. Полицейлердің айтуынша, қазір қалада пәтер тонау жиілеп кеткен. Түнді қойып, қарақшылар түскі уақытта жортуылға шығады екен. Досаевтардан арыз алған із кесушіге Бижамал жоғалған заттарына жоғалмағанын да қосып, ұзын-сонар тізім берген. – Айналайын, інім, қолы сынғыр оңбағандарды ұстап, осы жазып берген дүниелерімді тауып бер, – деп өзіне зор сенім артатынын қайта-қайта айтқан болатын. – Ең бастысы – теледидар. Мені мына дүниеде жынды қып жібермей, аман сақтап отырған жалғыз ермегім сол еді, – деп жас полицей жігітке мұңын да шағып алған еді. Қалибек көк кәстүм-шалбар жайын шегелеп айтпақ болып оқталды да «әй, мына қатын менсіз де тәртіп сақшысын мезі еткен шығар» деп өз райынан тез қайтқан. Содан бері арада ай өтті. Қалалық ішкі істер басқармасынан еш хабар жоқ. Бижамал бастапқыда бір апта бойы өзіне бейтаныс ұрыларды қарғап-сілеумен жүрді. Көрші-қолаңға көп кешікпей ұрықарылардың ұсталатынын, оларды түрмеде шірітетінін айтып, айбат шекті. Сосын аяныш сезім іздеді ме, телефондары бар туған-туыстарына қоңырау шалып, басына түскен қайғысымен бөлісті. Ал жұмыстағы әріптестері Бижамал күнде айта берген соң оның жоғалған заттарының барлығын жаттап та алды. Қолы қалт еткенде күніне бір рет әлгі арыз алған жас полицейге хабарласып

қоюды да әдетке айналдырған. Ақыры болған оқиғаға күйеуін жазықты етіп тынды.

– Жау алыстан келген жоқ. Полиция «қылмыстық топ бар» деп барлығын күрделендіріп, зор сөйлейді. Үйге түскен ұры алыстан ат арытып келді деймісің? Бізді білетін біреулер. Сенің нәуетек екеніңді де білсе керек. Сосын ғой өстіп басынғаны, – деп кешқұрым дастархан басында күйеуіне шап берген. – Білмеймін. Әлде, шағымданып прокуратураға барам ба? Мына полицейлердің қылмысты ашатын түрлері жоқ. Құдай біледі, солар ұрыны іздеп жүрген жоқ. Еркек болып бір нәрсе істесеңші, – деді. Әйелінің мінезін жақсы білетін Қалибек жақ ашпай құтылған еді. Тек іштей «мұнымен сөз таластырып әбүйір таппаспын. Тілінің қышуы қайтқанда өзі қояр» деп сабырлық танытқан. Қалибек зайыбы сынды ішіндегісін сыртқа шығармаса да тілеуі Бижамалмен бір. Көбіне өзімен-өзі қалғанда көк кәстүм-шалбарды қайта киетін күн туа ма деп ойлай береді, ойлай береді. Қалибек жас күнінен галстук тағып, кәстүм-шалбар киіп үйренген. Өмір бойы мектепте сурет пәнінен сабақ берген әкесі жарықтық Уәлибек те солай киінетін. Мұғалім болған анасы да сәнқой, кербез адам еді. Біздің кейіпкер кіпкішкентай ауылда туып-өссе де, өзін интеллигент отбасынан шыққандығын қашан да білдіргісі кеп жүретін. Студент кезінде курстас достары би кештері мен киноға баруға әуес болса, ол шырттай киініп алып аптасына екі-үш рет театрға баратын. Институтын аяқтағанда сол кездегі үкіметтің жолдамасымен Қазақстанның батысынан Жетісу жерінен бір-ақ шыққан. Осы Қарғалы қаласының фарфор ыдыс-аяқ шығаратын зауытында қызу жұмысқа кірісіп кеткен-ді. Көбіне өндіріс орындары шоғырланған Қарғалыда ол кезде өмір қызқыз қайнап жатушы еді. Осы жерде Қалибек Бижамалмен табысып, шаңырақ көтерді. Тұнық көздері мөлдіреп, кісі баласына тура қарай алмайтын ұялшақ бойжеткенді бір көргеннен ұнатып еді. Қазір ойлап қараса, содан бері қаншама уақыт өтіпті. Қарғалы адам сенгісіз өзгерді. Әйелі де басқа адамға айналған. Жасаған Досаевтар отбасына жар дегенде жалғыз қыз бала берді. Жасынан алғыр болып өскен Ардағы анасынан гөрі әкесіне жақын болды. Амал нешік атам қазақ «қыз - жат жұрттық» деп бекер айтпаған екен. «Қыз он сегізге келгенде мау тартады, ата-анаға жау тартады» деген кешегіден қалған тағы бір сөз бар емес пе? Ардақ бой түзеген шақта тамыр-таныстары арасында оның атаанасына «құда болайық» деп қолқа салғандар аз болған жоқ. Бірақ комсомол қызды әкесі бүйрегі бұрған жаққа ұзатпады. Бойжеткен өз жүрек қалауымен осы қаладағы бір зауытта инженер болып жұмыс істейтін неміс жігітке тұрмысқа шықты. Тоқсаныншы жылдың басында сәбет үкіметі құлап, әркім өз атамекеніне үдере көше бастағанда Қалибектің күйеу баласы мен қызы да Германияға қоныс аударуға бел байлады. Табиғатынан сабырлы әке өзін әрең ұстап қалып еді. Қызына деген өкпе-назын барынша жасырып бақты. Бижамал «Жарығым-ау, әкең екеумізді тастап қайда барасың? Баспаған жер, білмейтін елде нең бар?» деп көзінің жасын төкті. Сол кезде «Жалғызым-жалғызым деп бетінен қақпай тым еркелетіп жіберіп ең. Енді міне, бізді тастап кетіп барады.

Әке баланы өзінен имендіріп тәрбиелеуші еді. Еркіне жіберіп, тайраңдатып өсіріп едің, ұшқан ұясын қиып, бір жаман немістің артынан кетті» деп күйеуіне бар ашуын төккен. Қазір ойлап қараса, Қалибек қызына бекер өкпелепті. Тіпті, ертерек Еуропаға кеткені де дұрыс болған екен. Сәбет үкіметімен бірге елдегі зауыттар мен фабрикалар жабылды. Совхоздар мен колхоздар да тарай бастады. Кеше ғана дәулеті тасып тұрған Қарғалы жұпыны күйге түсті. Дүкендердің сөрелері босады. Шама-шарқы барлар облыс орталығына, кейбірі Алматыға қарай көшті. Жұрт базар жағалаған заман келді. Орталық жылу жүйесі істен шығып, қала әуелі жарықсыз да қалды. Жүз мыңға жуық халықты қойнына сыйдырған қайран Қарғалы бейне бір соғыстан кейінгі жаралы шаһарға айналған-ды. Халық ішерге ас таппай қиналды. Бір қоралы үй шал-кемпірдің зейнетақысына қараған шақта шетел асқан жалғыз қыз Қалибек пен Бижамалға қамқоршы. Ай сайын ақша салып тұрады. Жиі-жиі хабарласады. Қырсық қылғанда қираған қалада жалғыз қалған ата-анаға сыйланған теледидар мен көк кәстүм-шалбар ұрланды емес пе. Жиырма жылдан аса ыдыс-аяқ сыртын безендіріп келген суретші Қалибек бұл күнде сол өзінің зауытында күзетші. Өндірісі тоқтап қалған мекеме жекеменшік қолына өткен. Білетіндердің айтуынша, енді бұл зауыт диірменге айналмақшы. Бірақ, оған Қалибектің үміттен гөрі күдігі басым. «Е-е-е, социализм емес, коммунизмде өмір сүріппіз ғой. Енді ол заман қайта туа қоймас. Бастысы, жұмысым бар. Қарауыл түгілі екі қолға бір күрек таба алмай, сандалып жүрген жұрт қаншама? Осыған да тәубе!» - деп жүреді Қалибек. Сондай тәубешіл күндердің бірінде Қалибектің жұмыс телефоны шыр ете түсті. Трубканың арғы жағындағы зор дауыс онымен апыл-ғұпыл амандасып, жоғалған дүние-мүлкінің табылғанын айтып, полиция бөлімшесіне шұғыл жетуін талап етті. Қуанышы қойнына сыймаған Қалибек қалалық ішкі істер басқармасына лезде жетіп барды. Өткенде өздерінен арыз алып кеткен жас жігіт оны жылы қарсы алды. – Аға, келіңіз, жайғасыңыз, – деп орындық ұсынды. – Сіз Досаев Қалибек Уәлибековичсіз ғой? – Иә, иә. – Жеке куәлігіңізді берсеңіз. – Мінекейіңіз. Құжатты мұқият қарап шыққан полицей қасындағы сержантқа: – Берік, үстіңгі этаждағы 217-кабинеттен барлық заттарды алып кел, – деп бұйырды. Cүт пісірім уақыттан кейін қасында тағы бір полицей бар әлгі сержант артынып-тартынып келді. Екі сержантқа «боссыңдар» дегендей ишара білдірген жас лейтенант шірене темекісін тұтатып: – Міне, жоғалған заттарыңызды таптық. Танып тұрсыз ба? Мына қағазға қол қойып, алып кетуіңізге болады. Қылмыскер ұсталды. То есть, күдікті. Сот болғанда как потерпевший сізді шақырамыз. Ағасы, келіңіз мына жерге, қол қойыңыз, – деді полицей асықтырып. Үлкен үстел үстінен көз алмаған күйі Қалибек:

–Құдай-ау, бұл менің заттарым емес қой. Точно менікі емес, – деп көзі бажырая лейтенатқа қарады. – Қалай сіздікі емес? Вот список который вы мне дали. Цветной телевизор, көк кәстүм-шалбар, бір палас пен кілем, үтік, магнитофон, перде, әйеліңіздің туфлиі, көйлегі, қабырғаға ілетін сағат. Тіпті, кір жуатын шылапшындарыңызға дейін таптық қой. Міне! – Қайдағы үтік, сағат, шылапшынды айтып кеттіңіз? Әй, біздің қатынның да қосып-қосып қойғаны ғой, – дей жаздап Қалибек тілін тістеп үлгерді. – Сонда сіз өтірік айттыңыз ба? - Бағанадан бері өзін барынша сыпайы ұстаған полицей шүйліге түсті. – Жоға, о не дегеніңіз. Теледидар, кәстүм-шалбар, кілем мен паластың ұрланғаны рас. – Енді көз алдыңызда теледидар, кәстүм-шалбар, кілем мен палас және басқа да кәкүр-шүкіріңіз тұр емес пе? Бұл жолы құзырлы мекеме өкілі жақтырмай сөйледі. – Інім, көріп тұрмын. Тағы да қайталап айтайын, бұл менің заттарым емес. Бұны өзі қайдан алдыңдар? Жоғалған дүние жоғалып, құрып кетсінші. Сендер өзі жазықсыз адамды соттамақсыңдар ма? Бұл заттар менікі емес. Қайталап айтамын. Сондықтан да алмаймын. Соттарыңа шақырсаңдар да бармаймын, – деп сөзінен айнымайтын түр көрсете, әр сөзін нықтап айтты. – Сержант! – деп ақырды лейтенант. Бағанағылардың бірі лезде алқынжұлқын кабинетке кіріп келді. – Старлей Талгинды шақыршы тездетіп! Осылайша шұғыл бұйрық берген офицер көзін алайта Қалибекке бір қарады да тағы да темекі тұтатты. – Көп кешікпей кабинетке төртбақ денелі, екі құлағы бірдей сынған, ашаң жүзді жігіт кірді. – Не болды, Мара? – деп үстелдегі темекінің қорабынан бір талын сұраусыз алып, ол да езуіне қыстырып, төрдегі орындықтардың біріне еркінси жайғасты. Қалибекті елеген де жоқ. – Талгин, – деді көп бөгелмей шаруасын айтты бастаған лейтенант әріптесіне тіл қатып: – Сендер өткен аптаның соңында серийный кражаға қатысты учетта тұрғандардың, сотталғандардың үйлеріне тексеру жүргізіп, мына теледидарды, киім-кешектерді тәркілеп едіңдер ғой. Анау «иә» дегендей басын изеді. – Алдыңда тұрған кісі пәтері тоналған потерпевшийлардың бірі. Мына заттар менікі емес дейді. Жазықсыз жандарды соттамақпысыңдар дей ме? Вообщем, әңгімесі көп болып кетті. Қалибекке өзінен әлдеқайда жасы кіші екі жігіттің сөз ләмі мен өздерін ұстауы жиіркенішті көрінді. Бірдеңе айтпақ болып оқталып еді, екіншісі: – Действительно бұл кісінікі емес шығар? – деп Қалибекке бұрылды. Мынаның жөні түзу екен деген оймен Қалибек қуана: – Иә, действительно менікі емес. Дұрыс айтасың, інім. Соны мына досыңа түсіндіре алмадым. Рас, теледидар ұрланған, бірақ, мынау менікі емес. Кәстүм-

шалбарымды да ұрлаған. Маған көрсетіп отырғандарың қара түсті. Менікі көк болатын, – деп ақтарыла сөйледі. Лейтенант шыдай алмай кетті: «Талгин, көрдің бе? Кешегі коммунист қой мынау. Честный! Аға, түсініңізші, – деді де Қалибекке таяп келіп, – Какая разница? Бұл да теледидар. Кәстүміңіз көк пе, қара ма, бәрібір емес пе? Бастысы, жоғыңыздың орнын толтырып тұрмыз ғой». Қалибек «маған ешнәрсе керек емес» дегендей таңдайын қағып, басын шайқаумен болды. – Брат, – деді бір кезде пагонында үш кішкентай жұлдызы бар полицей, – Пионер емессіз ғой. Жазықсыз адамды ешкім де соттамайды. Біз бұл кәкүршүкірлерді бұрын сотталғандардың жасырған жерлерінен алғанбыз. Мүмкін олар сізден ұрлағандарын уже сатып жіберді. Сізге қайта повезло. Бізден бос қайтайын деп отырған жоқсыз. Қазақпыз ғой. Бізді түсініңізші. Біздей бауырларыңыз бар шығар. Бізге де делоны жабу керек. Қол қойыңыз да мына кәстүм-шалбарыңызды киіп, телевизорыңызды қолтықтап, үйіңізге қайтыңыз. И все! Базар окончен. Қалибек бұл сөздерді естімеген адамдай орнынан тұрып, жинала бастады. Амалы таусылған полицейлердің дегбірлері қашты. Осы кезде: – Құдай-ау, мынаның бәрі маңдай теріммен тапқан дүнием ғой. Айналайындар-ау, рақмет сендерге! – деген Бижамалдың дауысы естілді. Қалибек «бұл қатын қайдан сап етіп келе қалды деп әйелін жаңа көргендей, таңырқай, аяғынан бастап басына дейін көзімен сүзіп шықты. Бижамал бұған дейін бұл кабинетте айтылған әңгімеден хабардар болса керек. Екі жігітке үстіүстіне алғыс жаудырып, үстел үстіндегі заттарды айналшықтай бастады. Көктен іздегендері жерден табылғандай қуанған полицейдің бірі Бижамалға қағазына қолын қойдырып та үлгерді. Әйелінің сыры өзіне өте-мөте таныс Қалибек ләм деп ауыз ашпады. «Әй, әкеңнің, нағыз әртістің өзі екен. Бесіктен белі шықпаған мыналарың да оңып тұрған жоқ. Қандай керемет қойылым қойды, ә?» деп іштей қатыны мен екі полицейді сыбап-сыбап алды да, тысқа шығып кетті. Бұл кабинеттен кетісімен құлағы мыжық полицей: «Жеңеше, ағам бұл заттар біздікі емес деп бәйек қағып еді. Әуелі бізді қорқытты да. Сіздің бір ауыз сөзіңізге қарсы шықпайды екен. Арыстаныңызды қалай дрессировать етіп тастағансыз? Бижамалдың келісімен шаруасы шешілген полицей мәз-мейрам боп, Қалибекті сыртынан мазақтауға көшті. Баласындай болатын жас жігітке күлімдей: – Қайным-ау, ағаңның көзі нашар көретін еді. Содан шатасқан-ау, – деп Бижамал сөз тапқандай өзіне-өзі риза болып, даусын соза жымиды. Бижамал полиция бөлімінде көп айналған жоқ. Даңғырлап жүріп полицейлерге қолқа салып, солардың мәшінесімен олжалы болып қайтты. Үйіне келсе, күйеуі жатып қалған екен. Кірген бойда: – Әй, жасық неме. Мен болмасам, құр қол келеді екенсің ғой. Қайта менің тергеушіге звондай салғаным дұрыс болыпты. Қораға кіріп тұрған малдың басынан тебетін әпендім-ай. Асып-тасыған дәулетің болса, бірсәрі. Неменеңе жетісіп турашыл, шыншыл боласың? Тал түсте үйіңді тонап кетті. Қазіргі заманда жұлып жемесең, сен біреудің аузында кетесің. Мені тастап, тайып

тұрғаның қай сасқаның? – деп арыны барған сайын күшейе түсті. Қалибек: «Әй, үніңді өшірші болды. Жоғалғаның табылды ғой. Мол байлыққа кенелуіңмен құттықтаймын,» – деді жай жатпай, шымши сөйлеп. – Е, бұның үні үйде ғана шығады. Маған ғана қожайын. Мол байлық деп кекеткеніңе болайын. Жат сөйтіп екі бүктетіліп. Жас баладай ренжіген түрін қарашы. Тамағын да ішпепті. Мен бұған тамақ жасап қойсам. Қалибек бұл жолы жауап қатқан жоқ. Ал зайыбы ауызы тыным таппай, алып келген дүниесін жинастыра жүріп, сөйлей берді, сөйлей берді... Бұл оқиғадан кейін Бижамалдың маңдай терісі бір аптадай жиырылып жүрді. Қалибек те жарына салқын тартқандай болып еді. Қашанғы қабақтарын шытып жүрсін, күндер өте ерлі-зайыптылар үйреншікті өмірлеріне оралды. Әдеттегідей шүйіркелесіп шай ішеді. Бижамал көбіне-көп теледидар алдында уақыт өткізеді. Қалибек газет-журнал ақтарады. Біраз уақыт далаға шығып, көршілерімен шахмат ойнап келеді. Досаевтар отбасы полиция бөлімшесінен «олжалы» қайтқалы арада үш ай уақыт та өтті. Әйелі әлгі көк түсті болып жоғалып, қара түсті болып оралған кәстүм-шалбарды үтіктеп, шкафқа іліп қойғанымен бұл бір рет те киген емес. Алғаш тергеушінің кабинетінде көргенде іштей «двухпортный жақсы кәстүм-шалбар екен. Ашық түсті көйлек киіп, қызыл галустік тақсаң қатып кетеді» – деп қызыққан. Бірақ, ұят пен үрей сезімі бойын қатар билеп, біреудің затын алмаймын деп екі полицейдің ашуын келтіріп еді ғой. Алғашында бұл жаңа киімді принципті түрде кимеуге бекінген. Бижамал екеуінің арасында бейбітшілік орнағалы өз ойынан айни бастады. Ақыры ары ойлап, бері ойлап, бүгін киіп шықты. Тойға баратындай боп киінуге себеп те жоқ емес. Ардағы Германияның Дрезден қаласынан сәлемдеме салып жіберіпті. Досаевтар үшін қызының сәлем-сауқаты жеткен күн мейрам емей немене?! Қалибек поштаға көп қабатты үйлердің арасымен емес, сәл ұзақтау болса да орталық көшемен баруды жөн санады. Күзгі аспан ашық болғанымен аздап соққан желде ызғар бар. «Қайран, Қарғалым-ай, кешегі сән-салтанатты күйіңді еске түсіретін жалғыз көшең осы ғой», – дейді Қалибек іштей маңайын зер сала шолып. Бірінші мамыр күні осы Советский көшесінің бойымен Қарғалының үлкен-кішісі бар шеп құрып, қызылды-жасыл киініп, шеруге шығушы еді. Бір кезде көзіне қараусыз қалған Лениннің ескерткіші түсті. Көсемнің қасқа басына саңғып, ұшып-қонып жүрген торғайларды тас лақтырып үркітуге оқталды да сырт көзге бұл қылығым жас баланың әрекетіндей көрінер деп, өз жөнімен кете берді. Ильичтің қазіргі жағдайы көңілін құлазытып жіберді. Поштаға таяу жердегі жайма базарға жеткенде еңсесі одан әрі басылды. Мұнда саудагердің де, сатып алушының да түр-түрін кездестіресіз. Бос банкі, ескі кітап, ине-жіпке дейін сатқан зейнеткерлер. Қалаға жақын ауылдардан кеп ет пен балық, көкөніс сататындар да бар. Көзге көбіне жұпыны жандар түскесін бе, бұл жабайы базар онсыз да ажары қашқан қаланы тіптен сұрықсыздандырып жіберген. Әр қадамын маңғаздана санап басып келе жатқан Қалибек бұл маңнан тез өтіп кетуге асықты. Осындағы сапырылысқан жұрт бүгінгі мерекелі күннің ойран-топырын шығаратын сияқты көрінді. Қалың нөпірдің ортасынан шыға бергенде біреу ту сыртынан: «әй, тоқта!» деді

бұйыра. Қара кәстүм-шалбар киген еркек ол сөзді естігенімен елеген жоқ. «Маған дейсің бе» деген сыңаймен өз жолымен жүре берді. Әйтсе де, әлгі әйелдің даусы құлағының түбінен бір-ақ шықты. – Тоқта дегенде тоқтамайсың ба? Зытып барады ғой. Мына үстіңдегіңді шеш. Ұры! – деп айғай салды. Қалибек екі қолын бүйіріне таяп, тұздай көзінен от шашып тұрған дембелшең ақ сары келіншекті көргенде аузына сөз ілікпей, сасқалақтап қалды. – Түріңізге қарасам, интеллигентный адамсыз. Қылғаныңыз – ұрлық. Шешіңіз үстіңіздегі киімді! – деді тағы да даусын көтеріп әлгі әйел. – Қарындасым, қой. Кімді ұры деп тұрсың? Үстімдегі киім өзімдікі, – деді ақтала. Сөзінің сенімсіз шыққанын сезіп, мазасы кете бастады. Жан-жағына көз салып еді жайма базар жұрты көк долы қатын екеуін қоршап алыпты. Барлығы бұны жазғыра қарап тұрған сияқты. – Мә, өзіңдікі, – деді әйел бас бармағын шығарып, – Сенікі болса, айтшы, қайдан алдың? Бұл кәстүм-шалбарды қайынбикем күйеуіме Алматыдан сатып алып берген. Мен жуып іліп қоған болатынмын. Сен аулаға кіріп тұрып, ұрлап әкеткенсің. – Мен бұл кәстүм-шалбарды полициядан алғанмын. – Полициядан? – ... – Немене? Полиция киім-кешек сататын дүкен болған ба? «Сасқан үйрек артымен жүзеді» деуші еді. Бұл қай сасқаның? Мына ұрлықшы өтірікті де қисындырып айта алмайды ғой. Ұсталған жерің осы ма, бәлем? Әйел қатулана түсті. Мазасы қашқан Қалибек барлығын басынан баяндап беруге оқталды. Алайда, тұтығып, сөйлей алмай қиналды. – Ей, қатын, бүкіл көшені басыңа көтеріп не болып қалды? – деп қастарына зор денелі еркек келгенде, Қалибектің берекесі кетті. Жасы өзінен кіші, қолында дәу балтасы бар жігіт ағасын көргенде шошып, артқа қарай бір-екі қадам қалай шегініп кеткенін де аңғармай қалды. – Мә, мына кісі ет шабатын рубчик Жанаттың кәстүм-шалбарын ұрлаған екен ғой, – деген әйел адамның дауысы естілді көп ішінен. – Ему не повезло, – деді енді біреуі дауыстап. Қолында балтасы бар күжірейген дәу қара көзін алайта Қалибекке бір қарады да, әйеліне бұрылып: – Рыскүл, тапа-тал түсте елді дүрліктірдің ғой. Ұрланған менің кәстүмшалбарымның түсі көк емес пе еді. Көзіңді ашып қарасаңшы. Қалибекке жақ ашпай, еркек әйеліне қолын бір сілтеді де келген жағына қарай бұрылды. – «Уф» – деп, демін сыртына жіберген Қалибек ет шабатын еркекке менің де кәстүм-шалбарым көк болатын дей жаздады. Осындайда аузына оңтайлы сөз ілікпейтініне жыны ұстады. «Менің де кәстүм-шалбарым көк болатын, менің де кәстүм-шалбарым көк болатын». Дәл осылай жер-жаһанға жар салып, айғай салғысы келді. Ал бағанадан бері Қалибектің бетінен алған долы қатын

«кешіріңіз» деместен, жұлқынып, күйеуінің соңынан ілесті. Бір қызықты күтіп, тамашаның болмай қалғанына налыған көпшілік, амалсыз тарқай бастады. Жүрегі орнына түскен Қалибек те бұл жерден кетуге асықты. «Әп, бәлем, енді бұл құрып қалғыр кәстүм-шалбарды кисем, оңбай кетейін. Мұның бәрі қатынның кесірі». Лезде поштаға ертең баруды ұйғарған Қалибек Бижамалды іштей боқтап, үйіне қарай зытты. 2016 жыл ЖЕРЛЕУ Әңгіме

– Идут, идут, – деп үлкен қақпаны ашып, он үш-он төрт жас шамасындағы ұл бала айқай салды. Шылым шегіп, сыбырласа сөйлесіп тұрған алты-жеті еркек темекілерін лезде тастап: «Ағатайым-ай, әкем-ай, көкем-ай», – деп қол орамалмен беттерін бүркей бастады. Қазаға көңіл айтушылар аулаға «Бауырым, арысым», – деп кіргенде, әйелдер жағы да дауыс шығарып, көз жастарына ерік берді. Қазан-ошақ маңында отын жарып, ас-су әзірлеп жүргендер үнсіз өз шаруаларын атқарып жатты. Марқұмның жесірі Күлтәй жоқтауын өзгелерден бұрын бастап, ең соңынан аяқтады. Жерлеуге келгендердің барлығы ақылдасып келгендей, сөздері бір жерден шығып жатыр. – Жақсы уақытта кетті. Күздің жылы айы – қыркүйек. Жеміс-жидек піскен, мал да қоңды. – Бар-жоғы бір-ақ күн ауырыпты дейді ғой. Жақсы адам ғой, ауыртпалығын салмады. Жарықтық Кәкенді бүгін жер қойнына тапсырады. Қара жамылған әулеттің еркектері өз-өздеріне келгенімен, әйелдер жағы әлі де көз жастарын тия алар емес... Түймебай ауылы үлкен қаланың іргесінде тұрғанымен мұнда орта мектептен басқа жұмыс орны жоқ. Сол мектепті марқұм жиырма жылдан аса басқарды. Мыңнан аса түтіні бар ауылдың әкімі Владимир Поротников деген орыс. Содан болар, қазағы басым бұл ауыл үшін басшы Кәкен еді. Кәкен тумысынан шаруаға пысық тұғын. Сәбет үкіметі құрдымға кетпей тұрып, осы Түймебай совхозда басшылық қызметтерді атқарды. Ақыры директор болдым дегенде Одақ тарады емес пе. Ол әкімдіктен үміткер болды. Аудан басшылығының көңілін табуға тырысып бақты. «Үлкен» басшыларға да кісі салып көрді. Онысынан түк те шықпады. Кешегі селсебет, бүгінгі әкімнің креслосына қарамағында бригадир болған Поротников қонжия түсті. Сол күні: «Осы орыстар бізді трайбалист деуші еді. Бұлар бізден озбаса, қалатын емес екен-ау. Володяның облыста бір дөкей құдасы бар... дегенді естіген едім» деп сөзін аяғына дейін жеткізбей, әйеліне мұң шаққандай болып еді. Әйтсе де, Кәкеннің ұнжырғасы түсе қоймады. Өз алдына жеке шаруа қожалық ашты. Бастаған ісін соңына дейін жеткізбей қоймайтын ол екі-үш жылдың ішінде Түймебайдың жуанына айналды. Енді жұрт оны директор емес, бизнесмен Кәкен деп атап кетті. Мал дәрігерлік институтын аяқтаған Кәкеңнің мамандығы

мал дәрігері еді. Веттехникті де, зоотехникті де қатар атқарып, керек болса, қолына таяқ ұстап, малшы да болды. Дәулеті арта бастаған соң танымай кеткен, аудандағы шенділер өздері бірінші болып үзілген ара-қатынасты жалғаған-ды. Содан көп кешікпей шаруа қожалығына бас көз болуды інісі Сәрсенге тапсырып, өзі мектеп директоры болып шыға келді. Апталап малды ауылға шабылуды қойды. Шаруаға тас мығым інісі де айтқанын екі етпейді. «Үйде зерігіп біттім» деп қоймағасын әйелін қарамағына алды. Күлтайы бастауыш сыныптарға сабақ берді. Келіннің мамандығы – заңгер. Ауылда оған жұмыс қайдан болсын. Ол да мектептегі көп пәндердің бірінен бала оқыта бастады. Қызы Раушан өзіне тартып туған. Қолынан іс келеді. Қаладағы жоғарғы оқу орындарының бірінде дәріс оқиды. Ғылыми атақ та алып үлгерген. Ал, ұлына келгенде жер шұқып қалатыны бар-тын. Бір емес, екі оқу бітірді. Әскеріне де барды. Бірақ, немен айналысса да, әйтеуір, бір жолы болар емес. Араққа жақындығы тағы бар. Онымен қоймай, өзі төбелесқұмар. Қандай болса да сол жалғыз ұлдан екі немере сүйген еді. Солардың қызығын көрмей кетті-ау. Қан қысымы көтеріліп, кенеттен көз жұмды.

Қазан-ошақ маңындағы бір-екі ер адамның жүргені болмаса,жаназа намазы аяқталысымен еркектер жағы марқұмды жер қойнына тапсыруға кетті. Әйелдер жағы дастархан дайындап жүр. Енді біреулері марқұмның жақсы адам болғанын айтып жатыр. Бірін-бірі көптен көрмеген абысын-ажындар шүйіркелесіп әңгіме-дүкен құрып жатыр. Соңғы күндері тек жылаумен болған Күлтай басын әрең көтеріп, маңайына көз тастады. Қара құрым адам. Қайғысына ортақтаса келген жандарға мейірлене қарады. Бір кезде қалың нөпір ішінен әлде біреулерді іздей бастады. Көзінің астымен жан-жағын бір сүзіп шықты. Кімді таппай отырғанын өзі де білер емес. Ақыры тапты. «Айгүл Камаловна қай жерде отыр екен?» деді ішінен. «Ешбір жерден көрінбейді. Бәлкім үйде отырған болар. Бірақ, дала суық емес, ол үйде не істейді? Е, өлгесін Кәкеңді енді ол қатын керек ете ме» деп ой түйді Күлтай. Бәлкім, шұғыл шаруасы шығып қалды ма екен? Қанша дегенмен аудандық білім бөлімінің бастығы емес пе? Жұмысы шаш етектен. Алда жетісі, қырқы бар. Келіп қалар, келіп қалар. Осылайша өз-өзімен отырғанда «Күлтай Мақсұтовна, Күлтай Мақсұтовна» деген дауыс оны ұйқысынан оятып жібергендей болды. Қараса, әріптесі Айнагүл екен. – Мен жүре берейін. – Тамаққа қалмадың ба? – Ауданға барып, отчет тапсыруым керек. Өзіңіз білесіз ғой. Коллективтің барлығы осында. Мынау жинап алып келгеніміз, – деп Күлтайдың қолына конверт ұстатып, Айнагүл орнынан баяу тұрып, ақырын жүріп кетті.

Қолындағы конвертті қайда қоярын білмей абдырап қалған ол лезде маңайына көз тастап үлгерді. Қасында тек Ырысты отыр екен. Бағаналы бері үнсіз отырған Ырысты Күлтай оған назар аударғанда сөйлей жөнелді. – Осы Қарақалпақстаннан келгендер пысық болады, – деп қақпаға жетіп қалған Айнагүл жаққа бір қарап қойып, – өзіңіз білесіз ғой, біздің мектепке орналасқаны да, завуч болғаны да кеше ғана. Бүкіл коллективтің атынан сөйлейді. Отчет дейді ме өзі еще. Осы қарақалпақ директор болады деген сөз бар. Бекер сөз емес-ау. Осы айтқанымды ұмытпаңыз, жеңеше, – деп барып Ырысты тоқтады. Күлтай бір нәрсе айтқысы келді. Алайда, жауап қатпады. Бұрындары Айнагүл «жеңеше» деуші еді, жаңа маған «Күлтай Мақсұтовна» деді. Онысы несі екен деп ішінен ойлады да қойды. Бір кезде есіне ұлы түсті. Кеше «папочка» деп жылап жүр еді ғой, ішіп алып. Бүгін өзі сау ма екен? Жылай-жылай екі көзі ісіп, онсыз да мең-зең болып тұрған басын ауыртқысы келмеген Күлтай ұлын ойынан шығарғысы келіп: «Қайсың бар? Су алып келіңдерші», – деп айғай салды. Келіндерден бұрын бір шөміш сумен көршісі Балқыз жетіп келді. – Рақмет, айналайын, – деп судан бір-екі ұрттап шөмішті жылы шыраймен қайтарып беріп: – Ағаң өлгелі осында жүрсің тыным таппай. Балаларың аш қалып қалған жоқ па? Осы үйден жейтін бірдемелерді апарып бер. Анау клетте жылқының бүйрегі, жүрегі, бауыры бар, соны да салып ал. Бауыр мен өкпесін итке берерсің. Қалғаны тамақ қой. Балқыз тіл қатпай басын изеді де қазан-ошақ жақты бетке алды. Күлтай соңғы үш күнде осы бір қырықтан асқан келіншекті жақсы көріп кеткен. Кейбір абысындар мен келіндерге қарағанда бұл жарап тұр. Күн-түн демей жүгіруде. Кәкен көз жұиғанда ең бірінші болып осы Балқыз жетті. Қолында он мың теңгесі бар. «Тәте, мынау қосқаным емес. Аға жұмысқа алды емес пе. Мынау сол рақметтің қалған жартысы ғой. Жылына дейін қосармыз. Қазір енді қолымызда... Енді өзіңіз білесіз ғой» – деп басын төмен түсірген болатын. Сол кезде Күлтай көршісінің адалдығына риза болған. «Е-е-е, жақсы адамдар бар екен-ау» деген. Балқыздың орнында басқа біреу болса, «өзі жоқтың көз жоқ» деп кетер еді. Тыныштықты тағы да Ырысты бұзды. – Осы қатын елдің іші-бауырына кіріп кетеді. – Балқыз жақсы келіншек. Он саусағы – он адам. – Иә, оныңыз рас, жеңеше. Мектептің еденін жылтыратып тұрып жуады емес пе. – Ол келгелі мектебіміз мұнтаздай тап-таза, музейге айналды, – деп кекете езу тартып, сөзін қайта жалғап кетті, – Әсіресе, Кәкен ағаның кабинетін күштілеп тұрып жуып беретін. Әйтеуір, сипалақтап жүріп алатын, – деп барып, тілін тежеді. Артық сөз айтып қойғандығын кеш түсінген Ырысты ары қарай не дерін білмей: «Қой, ана қатындарға болысайын», – деп сылтауратып орнынан асығыс тұрып, жүріп кетті. Кәкеннің жесірі «Балқыз бастықтың бөлмесін ұзақ жуады. Соған қарағанда өзін де жуындырады-ау» деген сыпсың сөзді мұғалімдерден талай естіген еді. Басында мән бермеген-ді. Алайда, күннен-күнге жұрттың бұл сөзі оны ұйқысынан айырғасын мінезі ауыр

күйеуінің шамына тимейін деп естігенін майдалап жеткізгенде, Кәкең күліп жауап қатқан болатын. – Бұл мектепте менен басқа еркек жоқ емес пе? Дене шынықтыру пәнінен де әйел береді. Қатындар жүрген жер – өсек. Мен олармен шәпілдеспеймін ғой. Қайсының ауызына қақпақ қоям. Балқыз бізге жаңадан орналасқасын «свежий» өсектің құрбаны болып отыр. Айтып-айтып қояр. Осының барлығын шығарып жүрген сенің анау Ырысты қайынсіңілің. Осы бір бейәдеп қылығын қоймаса, жұмыстан шығарып жіберемін-ау. Өткенде педсоветтен кейін: «Менің ағам мықты. Өзі ветврач болса да мен деген тарихшылардың алдын орап кетеді. Тарихтан сабақ беріп қор болып жүр. Оқулық жазу керек» деп өзінше кекеткенін құлағым шалып қалған. Ерлізайыпты арасындағы әңгіме осылай аяқталған еді. Неге Кәкен Ырыстыны жұмыстан шығарып жібермеді екен деп ойлады Күлтай. Әлде Ырысты Балқыз бен Кәкен арасындағы байланысты білді ме? Құрысын, мен өзі не шатып-бұтып отырмын. – Тимур! – деп айғай салды Күлтай. – Да, бабушка, – деп он үш-он төрт жас шамасындағы ер бала жүгіріп келді. Апасы: – Анау клетте атаңа сойылған жылқының жүрегі, бүйрегі, бауыр-өкпесі бар. Соны иттің алдына апарып таста, – деп қатаң бұйырды да орнынан тұрды. Бұл кезде жерлеуге кеткен еркектердің басы қаралы үйге келіп жеткен еді.

**** Ұзыннан-ұзақ жайылған берекелі дастархан басына көпшілік ыңшыңсыз жайғасты. Басында ақ сәлдесі, үстіне алтынмен жалатылған оюы бар ақ шапан жамылған, аудан орталығынан келген имам өзіне жарасымды әдемі бір мақамға салып, құран оқыды. Әндетіле оқылған сүрелер әдеттегіден ұзақ оқылды. Имам соңғы сөзін күбірлей айтып, бетін сипағанда барып, көпшілік алдағы астан ала бастады. Топырақ салып келген жұрттың тәбеті болмады ма, әйтеуір, шұқып-шұқып бірдеңе жегендей болды. Әдетте шайқұмар келетін әйелдер де алдарындағы астан аз ғана ауыз тиді. Көп кешікпей сөз тізгінін имам алды. Әрбір адамның о дүниеге барғанда жауапқа алынатынын айтып, мұсылманның бес парызын түгендеп шықты. Мұхаммед пайғамбардың хадистерін де әңгімелеп берді. Уағызын ұзақ айтқан дін қызметкері сөз соңында көпшіліктен сыпайы ғана ғафу өтінді. –Уа, ағайын, көп сөйлеп кетті деп айып етпеңіздер. Білгенімізді айту біздің парызымыз. Алла Тағала барлығымызға өмір берді. Жаратқан осы жарық дүниені ақ жолда жүріп өтуге нәсіп етсін. Күлтәй жеңеше, қазаның арты тойға айналсын. Ағамыз елге еңбегі сіңген жақсы азамат еді. Әке жолын ұлы мен қызына берсін дейміз. Орайы келгенде таныстырып қояйын, ағайын, мынау менің қасымдағы жігіт Түркияда білім алып осы көктемде келген жас маман. Аты – Махмұт. Міне, осы бір-екі күнде жұмысына кіріседі. Жеңеше, жеті шелпегіңізіді пісіріп қойсаңыз болды, Махмұтжан әр жұма айтқызбай-ақ, қырқына дейін келіп, құранын оқып кетіп тұрады, – деп сөзін аяқтады. Көзін төмен салған жас имам басын изеумен отырды. Күлтай да басын изеп,

«рахмет» дегендей ишара білдірді. Содан кейін алыстан келген ағайыны бар, құдалар бар, бір-бір ауыз сөздерін айтты. Марқұмның жақсы адам болғанын айтуды да ұмытпады. Ең соңынан ауылға келген жаңа жас имам құран оқыды. Көпшілік тұруға ыңғайлана бергенде, шеткерек отырған бір жігіт дауысын зорайта шығарып құран оқи бастады. Жұрт орнынан тұрып үлгермеген еді. Тағы сүрелерге құлақ түріп, өлі тыныштық орнатты. Күлтай бұл кім екен деп әлгі жігітке көз қадады. Бұл ауылда намаз оқитын санаулы-ақ шал бар, солардың бірінің баласы шығар деп ойлады. Жүзіне зер сала қарап еді, ойындағы шалдардың біріне де түрі ұқсамайды. Дауысы ақ шапан киген қос имамдікіндей әуезді болмаса да сенімді шығады. Кеудесіне дейін түскен сақалын сипап қойып, көзін тарс жұмып тұрып, беріле оқиды екен. Сонымен бұл кімнің баласы болды екен деп Күлтай тағы да ойлады. Құранын алдындағы екеудей ұзақ оқымаған жаңағы жігіт «аумин» деп айтқанымен бетін сипаған жоқ. Тамағын кере созып уағызын айта жөнелді. «Аллаһ Тағала бізге бұл өмірді сынақ ретінде беріп отыр. Шын өмір, мәңгілік өмір о дүниеде. Сондықтан харам дүниеге жоламай, тек Аллаһқа сиынуымыз керек. Қазақ тас түскен жеріне ауыр дейді. Әйтсе де, сабырға келіңіздер. Мұсылманның қаруы – сабыр. Аллаһ сабырлы құлдарын жақсы көреді. Жылай бермеңіздер. Марқұмның да зиратына бара беруге болмайды. Барлығымыздың баратын жеріміз сол жақ. Біз де өлеміз ғой деп, өлетінімізді еске алу үшін ғана зират басына баруға болады. Сосын жеті шелпекке құран оқып, әруаққа тие берсін деп майға піскен нанды жеуді қазақтар қоюы керек. Ол да Исламда жоқ» дегенде даусы тіптен зорая түсті. Жиналған жұрт мынау не айтып кетті дегендей имамдар жаққа қарады. Жас имам бірдеңе айтқысы келіп еді, бас имам ақырын ғана аяғын басып, ауызын аштырмады. Сөйлеген сайын бейтаныс жігіт қыза түсті. Біреу қуып бара жатқандай асыға тез-тез сөйлегенімен уағызын аяқтайтын емес. «Әдетте біз тойға барғанда не айтамыз? Үйлену той болса, екі жасқа бақыт тілейміз. Жас баланың сүндет, тілашар тойы болса, азамат, болсын, әкім болсын, тағысын тағы жүрекжарды тілектерімізді айтамыз. Ал кісі өлгенде иманды болсын дейміз. Яғни, өлген адамға тек қана құран тиеді. Қазір көп адам зәулім үйдей ғып зиратты соға бастаған. Марқұмның басына алттынан белгі қойсаң да оған тиер пайда жоқ. Одан Аллаһ марқұмды жұмаққа қабылдай қояр деп ойлайсыздар ма?» деп бір тоқтап, алдындағы кеседегі шайын бір жұтып, тамағын жібітіп алды. Басында жұртпен бірге аяқ асты пайда болған молда жігітке тыжырына қараған Күлтайға соңғы сөздер ұнай бастады. Отырғандар ішінен ұлын іздеді. Сол көксоққан тыңдаса етті. Ол есірік әкесіне күмбез тұрғызудан тайынбас деп ойлады. Ой құшағынан босап, отырғандарға қараса, сөйлеуші біраз жұртты өзіне ұйытып алыпты. – Мына баланың сөзінде жан бар. Қыруар ақшаны марқұмның зиратына шашқанша, ұрпағына, туған-туысына жұмсау керек дегені жөн-ақ екен, – деп қарама-қарсысындағы бір егде кемпір сақалды баланың ауызына кіріп кеткелі отыр. Көп отыруға белдері жарамаған қарттар жағы өз батамыз өзімізге деп тұра бастағанда барып уағыз да аяқталды. Жұрт тарқай бастады. Аудан орталығынан келген имам жас әріптесін жеке шығарып алып, біраз сөйлесті де

марқұмның жесірімен қоштасып, көлігіне отырып, жүріп кетті. Күлтайдың қасында тек қана алыстан келген ағайын мен ең жақын деген туған-туыстары қалды. Жұрт аяғы әбден басылғасын Күлтай өзінің қатты шаршағанын сезді. Ұйқысы келді. – «Ұйқы арсыз» деген рас екен-ау, – деді де, жатын бөлмесіне барды. Артынан сіңлісі Ұрқия келді. – Жатып қалдыңыз ба? Қанша күн болды дұрыстап тамақтанбадыңыз. Жаңадан стол жасап қойдық, жүріңіз. – Рақмет, Ұрқия. Өздерің іше беріңдер. Зауқым жоқ. Әмбе ұйқым да келіп тұр. Бір мызғып алайыншы, – деді Күлтай. Әпкемнің мазасын алмайын деген Ұрқия бөлмеден тез шығып кетті. Күлтайдың көзі енді іліне бастағанда қайын сіңлісі Рабиға оятып жіберді. – Жеңеше, отчетті өз қолыңызбен қабылдап алыңызшы. Кімнің қанша алып келгенін жаздым. Міне! – деп қолындағы дәптерді ұсынды. – Мынандай көп ақшаны кім ұстап көрген, жоғалтып алмай тұрғанда өзіңізге берейін дегенім ғой, – деп газетке оралған ақшаны және берді. Алғашқыда Күлтай «кейінірек берсең, болмас па еді» деп айтқысы келді. Сосын үнсіз Рабиғаның бергенін алып, жастығының астына салды. «Қысқасы, жеңеше, ағамның пейілі ақ екен. Өз шығынын өзі көтерді», – деп Рабиға өзіне жүктелген жұмысты адал атқарғанын да сөз арасында айтып, тысқа беттеді. «Мына заржақ қайдан-ақ келді өзі» деп есіней көзін ашты. Көзі қабырғадағы күйеуі екеуінің суретіне түсті. Алғаш үйленген жылдар ғой бұл. Ех, бес күндік өмір деген осы екен ғой. Күлтайдың көзіне жас келгенімен жылауға шамасы келмеді. Төсегіне қайта жантайды. Басы жастыққа тигенде Рабиғаның ақша әкеп бергені есіне түсті. Ұйықтамақ болып, көзін жұмды. «Қанша ақша жиналды екен?» – деді іштей. «Қанша ақша»? Қолын жастықтың астына салды. Тағы да: «Қанша ақша жиналды екен?» – деді. Осы күйі Күлтай ұйықтай алған жоқ. Қолын қайтақайта жастықтың астына салумен болды.

2014 жыл Қарыз әңгіме

«Осы жұрт Итеке дегенше, Иеке десе жарасып-ақ кетер еді» – деп, өз ішінен өзі күбірлеп Итемген оянды. Биыл Қарағашты қыстақ етіп сайлаған Итемген үшін бар уайым осы. «Қоңқы мұрын, қу жақ өзін Маман бай сезініп кеткен бе?» дейді-ау деп, ел сөзінен жасқанған ол биыл Қарағашқа жеке шаруа қожалығымен біржола көшіп келді. «Жансүгірдегі жергілікті басшылармен келісіп қойдым, барып орналаса берсін» – деген қаладағы ұлының хабарынан кейін, Итекең «Қош, Тасбастау!», – деп Қарағашқа тартып кеткен. Бүгін жаңа жұртқа келгеніне екінші күн. Жайылымға, жайлы иен далаға жалғыз өзі ие. Заманында есімі бар қазаққа мәшһүр болған, Маманның құтты қонысы енді оның меншігі. Сондықтан да мені жұрт енді Иеке деуі тиіс деген өзінше бір қорытындыға келген. Беті-қолын жуып жатып, Көкөзектегі құрдасы жылқышы

Құрықбай есіне түсті. Е, ол да жетер. «Әкең осы жердегі Мамания мектебін өртеген құдай атқандардың бірі еді, ұялмай құтты қонысты былғамақпысың?» – деп айтар. Иә, дәл солай айтады ол көксоққан деп, ішінен жиырыла қалды. Сосын есіне бала күнгі досы Дүйсен түсті. Қарағашқа келген күні-ақ Сағабүйеннен бірінші болып жеткен сол еді. Итемген марқайып: «Міне, нағыз жолдас. Тілегін арқалап келіп отыр», – деп қатынына қазан көтертіп, ет астырған еді. «Тілегімен қатар, тілегені де бар» деп қара кемпір дәл айтыпты. Ас ішіліп болған соң жан досы бұйымтайын көп созбай бірден айтқан-ды. Ондағысы сатуға жарамды бір өгіз сұрай келіпті. Қарызға. Айтуынша, қалаға жұмыс іздеп кеткен жалғызы төбелесіп түрмеге түсіп қалыпты. Қолындағы жарамды малдың бәрін сатқанымен прокурор сұраған қаражаттың бас-аяғы толық жиналмай тұр екен. Тумысынан біртоға, көп сөзге жоқ досы көзін жерден алмай Итемгенге келгендегі жұмысын айтып, шайға қарамай дастархан басынан тұрып кеткен еді. Досын біршама жерге дейін шығарып салған Қарағаштың қазіргі қожайыны не берем, не бермеймін деген жоқ. Жолдасына сеніп келген Дүйсен қоштасар сәтте бірер күнде күйеу баласының көлігімен келіп сойып алып кететінін айты. Дыбысы шықпай қалған Итемген көзімен жер шұқып жаңа жұртында қала берген. Мұқым жұрт Итемгенге бала кезден ала көздене қарайтын. Әкесін кешегі күнге дейін есерсоқ деп еске алушы еді. Құрым жарықтық ақ пен қызылдың соғысы кезінде коммунистердің белсендісіне айналыпты. Бай біткеннің малы талауға түскенде Қарағаштағы мектепке өрт қойғандардың басында болған екен. Бұл – бай-бағландардың мектебі, «сәбетский школа» саламыз деп. Бала күнінен қой соңында жүрген Құрымның Сейітбатталдың сәйгүліктерінің біріне мініп, «сәбет үкіметін» орнатамын деп одыраңдағанын көріп, ел қатты шошыпты. Қатындар жағы « қара табан, қу сирақты қойтаңдатқан заман-ай» – деп, зар жылаған деседі. «Елге жасаған қиянаты көп еді», – дейді көз көргендер. Содан да болар, бәлкім, құдай бергенін ерте алып отырған. Әйелі үшінші перзентін тапқанда атын ырымдап Итемген деп қойған еді. Сол Итемгені міне, бүгін аман-есен пайғамбар жасына жетті. Ал әкесі Құрым перзент қызығын көп көрмей, ауырмай-сырқамай күтпеген жерден дүние салды. Үлкендер жағы: «Көздің жасы жібермейді деген осы», – деп жатты. Құрымның көзі кеткесін «жазығы жоқ» бәлшібіктің отбасына ауыл жұрты қырын қарай бастады. Итемгенге «Құрым иттің күшігі» деуші еді. Жазығы жоқ жетім бала көпке қорқа қарап, ауласынан ұзамай ойнайтын. Сол кезде анасы екеуіне пана болған Дүйсеннің әкесі еді. Өздерімен бірге Қапалға көшіріп әкетіп, көп жақсылық жасаған. Анасы жарықтық өле-өлгенше Дүйсеннің әкесі Бердіге алғыс айтумен өтті. Сол Дүйсен енді міне басына күн туғанда Итемгенге келді. Ел іші «бәйге ауыз» атап кеткен кемпірі қонағы кетісімен зарлай жөнелген. «Осы жұрт тыныш келіп, тыныш кетпейді. Алақандарын жая келеді. Күз болса бір сәрі. Көктемде сатуға жарайтын мал болушы ма еді? Ұлдың сатып, жаңа көлік алам деген байлаулы бес өгізін көріп қойған ба? Осылардың сұғанақ көздерінен еш нәрсені жасыра алмайсың. Немене енді бермекпісің?» – деп, шалына көзін бажырайта қадаған. Шалы жауап қатпады. Тек ішінен «егер дос бұйымтайын

берсем, Иекемін. Мына қатын мен баладан аспасам, сол баяғы Итемгенмін. Жоқ, Итекемін, Итекемін» деумен болды. Өзіне-өзі сөйлеуді «осы жұрт мені Иеке десе!» деп барып доғарды.

*** Әкесіз өскен Итемген тумысынан ынжық болатын. Сол Қапалда тұрғанда құлағы қалқиған, мұрны қоңқиған, денесі сида бала орыс Иванның алма бағына ұрлыққа барушы еді. Өзге балалар қуғыншылардан сытылып кеткенде үнемі қолға түсіп таяқ жейтін. Алайда, жеміске толы алма ағашы мұған үнемі қол бұлғап шақырып тұратындай еді. Сондықтан көптен қалмай қауіпті жорыққа баруын қоймайтын. Бірде бақтың күзетшісі бұларды итпен қуған еді. Сол кезде аяқ киімін жыртып алып, анасының сыпыртқымен сабағаны әлі есінде. Сонда сабырлы Берді жарықтық: «Жамал-ау, бала ғой, болды енді, бір ашуыңды маған бер. Сыпыртқымен ұрғаның жарамас. Шыжың болады» – деп арашалап алған еді. Көзіне жас үйіріліп кеткен Дүйсен досы: «Менікін кисін», – деп өз аяғындағы бәтеңкесін шешіп берген еді. – Көке, маған басқасын алып бересіз ғой, – деген Бердіге қиыла қарап. Өткен күнге бір саяхат жасап алған Итемген тысқа шықты. Шалын көрген кемпірі: – Мына абратты итке құя сал, – деп қолына шелекті ұстата салды. – Ее, бір кезде осы абраттың ашты айранын ішуші едік, – деп ішінен күбірлей баздың іргесіндегі иттің үйшігіне қарай кетті. Жұрт әлі күнге дейін сағына еске алатын кеңес үкіметіндегі ит басына іркіт төгілген заманда да Итемген жақсы тұрмыс кешкен жоқ-тын. Қатынның тілімен айтқанда бір сиырдың бұтына қараған кез еді. Қара сиырдың абратынан ұйытқан айранды қамсыз ішіп, қырманын күзететін. Отағасының қабағын бағып отыратын жарының тілі Тәкені қаз басқанда, екінші ұлы Төкен туғанда шықты. – Елдің еркектерімен бірдей жұмыс жасайсың. Бірақ, тапқаның ішкенжегеннен артылмайды. Не дұрыстап киім де кие алмаймыз. Қырманыңда қызыл бидайға торғайларыңды тойдырып жатасың. Балаларыңды неге ойламайсың? Жұрт совхоздың малын өз малындай жеп жатыр. Сен қырманыңнан күніге бір дорбадан бидай тасысаң қолың сынып қала ма? Тілі осылай шыққан «бәйге ауыз» қатын кейіннен ерінің атымен алысуды шығарды. – Итемген. Ой жасаған-ай! Ат жетпегендей, бір басқа ныспы қойса етті әке-шешең. Осындай күн кешуіміз сенің мына атыңа да байланысты-ау шамасы. Ит ему керек бізге. Анау ұлдарың жұрт лақтырып тастаған өңкей ұрғашы күшіктерді жинап алып келіпті. Ертең олар өсіп күшіктегенде сол қаншықтарды сауып берем. Адамның тағдыры атына байланысты. Иә, байланысты екен. Анау Майемгенді қарашы. Қатынын үлде мен бүлдеге орап қойған. Ауыздарынан май кетпей отыр. Жылда соятындары жылқы. Анау сұқсырдай қатынының қолы қатты деп арасында абысынын да тілдеп алады.

Итемген жалғыз інісін өзімен салыстырғанды жек көреді. Бірақ, онысын білдірмейді. Өзінше намыстанып кетеді. Майемген әкесі бөлек демесең, бір жатырдан шыққан бауыры. Ол да ағасындай әкеден жалғыз. Анасы соғыстан кейінгі ауыр жылдарда осы Майемгеннің әкесіне тұрмысқа шыққан болатын. Бердіге масыл болмайын деді ме, әлде Жамал Бердінің тоқалы екен деген елдің қаңқу сөзіне қақпақ қойғысы келді ме, соғысқа қатысып келген Бекболттай сүр бойдақтың етегінен ұстаған еді. Марқұм өгей әкесінен Итемген жамандық көрген жоқ. Жайдары, ашық жарқын, көпшіл жан еді. Мұның бетінен қаққан емес. Соғыстан тағып келген орден, медальдарын ойнауға беріп тұратын. Әскери киімін мұнтаздай етіп киіп шыққанда бәрі сүйсіне қарайтын. Жұрт біздің майдангер Бекең деп құрмет көрсеткенде мұның кеудесін бір мақтаныш кернейтін. Сосын өз әкесі Құрым есіне түскенде көңілі құлазып кететін. Туған жерін сағынады. Амал нешік, Бекболат та қарттықтың ауылына жетпей бұл фәниден озды. Майданда алған ауыр жарақаты сыр берді. Анасы екінші қайтара қара жамылды. Ол кезде Майемген бар-жоғы үш жаста еді. Екі күн төсек тартып жатып, үшінші күні көз жұмды. Мейірбан әке Итемгенді кеудесіне басып, маңдайынан сүйіп: «шешең мен бауырыңа ие бол» деп еді. Өліп бара жатып мейірім төгіп кеткен Бекболатты қалай ұмытсын. Майемген мектепке баратын жаста әкесінің Жаркенттегі нағашылары алып кетті. Майемгенді оқытып, адам еткен сол әкесінің нағашылары. Ол Қапалға біржола мал дәрігері деген табақтай дипломы бар, зіңгіттей жігіт болып келді. Жас маман жұмысқа бел шеше кірісті. Әкесі Бекболаттай жанып тұрған жігіт болыпты деп жұрттың аузына ілікті. Мұндай мақтау сөздер жас жігітке тіптен қанат бітірді. Інісі жақсы болса, ағасының мерейі қалай өспесін. Итемген де кеудесін көтеріп, өзінше бір жасап қалған-ды. Көкесі жайлы ағасынан сұрап, шұрқырасып талай таңдарды бірге атырып еді қос бауыр. Ол кезде бейбақ аналары да екі ұлдың әкелерінің қасына кетіп қалған еді. Алайда, екі бауырдың жұбы ұзаққа бармады. Майемген әйел алған күннен бастап ағасынан алыстай бастады. Араларынан ала мысық өтпесе де екі үйдің арасындағы қатынас сиреп кетті. Майемгеннің түп нағашылары жас жігітке «қатын емес қайын» әперген еді. Жуан құдалар қырман күзеткен Итемгенді өздеріне тең көрмеді. «Бәйге ауыз» жеңгесін тіптен менсінбеді. Келіні абысынына «радио» деп ат қойды. – Естігені мен көргенін елге лезде тарататын біздің абысын радио ғой, – деп кекетіп отырғанын талай көрді. Оған «радио» қатын ренжитін емес. Шақырмаса да қайнысының үйіне күніне бір рет барып келеді. Жай келмейді, әйтеуір, қолы бос қайтпайтын. Жас отаға араға бірер жыл салып, қатардағы мал дәрігерден бас дәрігерлікке бір-ақ секірді. Ағасы бұған қатты қуанды. Күзетші болудан шаршаған ол інім жылқышы болуыма септігін тигізер деп дәмеленді. Баянжүректің бөктерінде жылқы жайған түстер де көре бастады. Бұрындары інісіне: – Күзетші дейтін жұмысты қазір кемпірлер де атқарып жатыр. Сендей оқу оқымадық. Бірақ, оған өкінбеймін. Шіркін, жылқы бақса! – дейтін. Тәтті қиялмен бір жыл жүрді. Тақымына малдың жүйрігі тимей, қолына құрық бұйырмағасын ер жеткен жері Қапалымен қош айтысты. Әйелінің:

– Құдай-ау, партияның бақылауындағы адам емес пе, түге. Өзі жуырда соған өткелі де тұр. Бұдан да үлкен бастық болады. Сол кезде бір фермаға басшы қылар сені. Өмірі жылқы бақпағансың. Аттың сырын да білмейсің. Бұның не тыртаң? Шопан болам десең бір сәрі, – деген сөздерін де тыңдамады. Бүйткен туысқаны құрсын, жұртымды сипатып кетейін. Балқашты қиып, арқаға ауа көшіп кетпесем де осы жерден қарамды батырайын деп Сағабүйенге бір күнде тартып кеткен болатын. Сол кезде де оны бала күнгі досы Дүйсен күтіп алған еді. Жергілікті басшылармен сөйлесіп, алдына бір отар қой алып бермеп пе еді? Берді ақсақал шау тартқанда баласына: – Таудан етекке түсейік, өлсем, сүйегімді Дөсет бабаның зиратына таяу қой, – депті. Екі дос бала күндегідей бастары қайта қосылып, көңілдері марқайып туған жердің топырағында бір жасап қалған. Десе де, Қарағашқа тақау жерге келсе де ол жаққа баруға жүрексінді. Ескі көздер: «Құрым иттің күшігі» деп ит қосып қуып шығатындай. Итемген озат шопан атанбаса да жұрт соңында қалған жоқ. Қойшының өмірі оған ұнады. Сағабүйенге де тез сіңіп кетті. Бұл жер оған құтты болды. Өз алдына біраз мал жинап алды. Үшінші ұлдары дүниеге келді. Сыйынарынан сүйенері мықты болып, қойтаңдап кеткен інісі өзі іздеп келді. «Ханшайым» келіні жұмсарып, жүзі жылып кеткен. Әй, жаратқан-ай! Төрт құбылаңды сай етпейді екен-ау. Дүниені үйіп-төгіп бергенімен бір шақалаққа зар қылыпты. Кінәрат келіннен екен. Біздің бәйбіше осы «ханшайым» келінді алғаш көргенде тырнадай мықыны жоқ қатын екен, бала таппас мынау деп еді. Қайдан біліп айтады осы, деген ішінен Итемген. Інікелін аға-жеңгесінің үйінде екі-үш күн аунап-қунап, сый-сияпаттарымен үй егесінің маңдай қыртысын тез жазып алған-ды. Кетерлерінде сегіз айлық Сүтемгенді бауырларына басып қайтқан еді. Содан бері міне қаншама заман өтті. Құрым «бәлшібек» орнатқан үкімет те құлады. Үкімет құлады екен деп Жамал кемпірдің екі ұлы да жаман болған жоқ. Совхоздың директоры болған кішісі қалаға қоныс аударып, ондағы бір базардың басшысына айналды. Үлкені болса қыруар малға ие болып, елде қалды. Ең кішілері Сүтемген де азамат болып ер жетті. Қалада оның да өз алдына жеке шаруасы бар. Ауылға жиі келіп тұрады. Қаладан Сүтемген шықты дегенде шал-кемпір қатты дайындалады. «Тәкенім – мал шашарым, Төкенім – нан соғарым, Сүтемгенім – мал табарым» деп отырады апасы. Бұл сөзін қайнысының көзінше айтпады. Ал, абысынына келгенде қазан-ошақ жанында өзімен-өзі сөйлеп жүргендей болып қатынқалашқа естіртіп «Тәкенім – мал шашарым, Төкенім – нан соғарым, Сүтемгенім – мал табарым» деп айтатыны бар.

*** Кеш қарая Қарағашқа екі-үш көлікпен қонақтар келді. «Қоныс құтты болсын!» – дегендердің арасында құда-жекжат, аталас ағайында бар. Бастапқыда Құрықбай келді ме деп «Иекең» сасып қалды. Жылқышы құрдасы көзіне түспегесін көңілі орнына келді. Есесіне сол замандасының жеңгесі Несіпхан кемпір келіпті. Берекелі дастархан жайылып, ортаға қыстан қалған

сүрдің еті келді. Ақаң да құйылды. Үй иесі қысқаша келген қонақтарынан алғыс айтып, емін-еркін отыруға шақырды. Сіздердің араларыңызда жалпы осы дастархандағы үлкеніміз Несіпхан жеңгей. Елге сыйлы, менің құрдасымның қадірлі жеңгесі болғасын менің де құрметім зор деп аз-маз мақтау сөздер айтылып, алғашқы тост төрдегі етжеңді, бойы ұзын, қара торы кемпірге берілді. – Сабақ айтқан баладай орнымнан тік тұрып сөйлемей-ақ қояйын. Мынау құрғыр аяқ та жарамайды. Отырып айта беріңіз. – Әрине, әрине, – деп отырғандар шуласа кетті. Жұрттың қолдауына риза кейіпте Несіпхан сөзін сабақтай жөнелді. – Байлық қолдың кірі. Қазақ «мал бір жұттық» дейді. Ең бастысы – сыйластық. Келген қонағыңа қабағыңды ашып, қара су берсең соның өзі малта қатқан сүрдің сорпасындай болады. Ең басты байлық ол – денсаулық. Барлығымыздың деніміз сау болсын! Ал, Итемген, елге келуіңмен. Енді қаққан қазығың мықты болсын. Балзия екеуің бала-шағаның рақатына тоймаңдар, – деп аяқтады. Дастархан иелері іштерінен бірдей «уф» деп арқаларынан ауыр жүк түскендей күрсінді. Итемген де Несіпхан тілек айтарда лирикалық шегініс жасап, өртенген мектепті айтып, әкесінің құлағын шулатар деген қауіп болған. Ел ішінде бірбеткей мінезімен аты шыққан Несіпхан ойындағысын ірікпей айта салатын адуынды кемпір. Алғашқы тілек ойдағыдай айтылғасын Итемген жүзіне күлкі үйріліп «ал, алып қойыңдарға» басты. Столдың шетінде отырған Кәки ғана айтқызбай тартып алған болатын. Қалғандары сыпайылық танытып қалды. Сол кезде Несіпхан кемпір: «Бұл арақты кім пішірген, Пішірген адам ішірген, Ішіп алып тәубе етсең, Құдай өзі кешірген, баяғыда бізден үлкендер осылай әндетіп ішіп-ішіп алатын. Е-е-е, ол кезде арақ таза еді ғой. Бұл – менің қайным жаман арақ құйып отыр деген әңгіме емес. Тек «импыртный» құйып отыр. Не болды? Ішпей жүрген арақтарың ба? Ал, алып қойыңдар. Отырғандар тағы да қолдай кетті. – Сіз айтсаңыз болды. – Өзіңізден ыңғайсызданып отыр ек, – деп жастар жағы қипақтап сөйлей стақандарын шетінен босатып жатты. Жетпістің бел ортасынан асқан Несіпхан кемпір де басқалардан қалысқан жоқ. Үш-төрт тілектен кейін-ақ, отырыстың шырайы кірді. Жұрттың «аузын» ашып берген, жасы ең үлкен мейман: «Екі аяғым тең болсын деп екі стақан іштім, мені қыстамаңдар», – деді. – Ол не дегеніңіз. – Айтқаныңыз болсын, – деп барлығы бірауыздан қолдады. Дастархан иесі Балзия әркіммен бір стақан соғыстырып көңілді жүр. – Қайным кел алып қой, ал, замандас сізбен де бір соғыстырып қояйын. Енді біріне ішіндегісін бітірмей столға қойма, – деп бұйырып қояды. Қамшы салдырмай отырған Кәкиді басында жақтырмай тұрған еді, 40 градустың құдіреті-ай, оған өз қолымен стақанын толтырып та берді. Итемген тиіпқашып қана ақаңнан татып жүріп еді, Кәки ағалап жүріп, оның да көзін мөлдіретіп

жіберді. Жиілеп кеткен стақандардың сыңғырынан шаршады ма, Несіпхан кемпір әндетіп жөнелді: «Қазағым, халқым, Өмірің жарқын, Ұмытқан қайта оралды-ау, Ата салтың

Анаға – бала Балаға – пана Бала үшін не көрмейді Ата-ана» – Әніңіз неткен тамаша! – Жүз жасаңыз! – Это было музыкальное прибетсбие, – деген шеткеректе отырған Кәкидің даусы бұл жолы өзгелерден қаттырақ шықты. Арты ду қол шапалаққа ұласты. Балзия лезде келесі бөлмеге барып келді. Құр келмей: – Жеңгей, мынау әніңіз үшін, – деп қара кемпірдің үстіне жасыл түсті камзол жапты. Құтты болсындар айтылды. Бұл кемпірді назардан тыс қалдырмау керек екен-ау деп, келініне: – Апаңа ыстық шай құй, – деп бұйырды. – Жеңеше, мынау ұлдың Германияға барғанда алып келген «импыртный» мәмпәсиі, – деп столдың ортасындағы конфетті тәрелкесімен алып, алдына қойды. – Қазір қарным тойып тұр. Мұның бәрі ішіме сыймайды. Үйге апарып жеймін, – деп қалтасына салып алды. Сағат тілі түнгі 12-ден асқанда, қонақтар бірінің сөзін бірі тыңдаудан қалды. Несіпхан кемпір бірінші болып үйіне қатты. Сосын қалғандары бөлініп-бөлініп әндерін шырқап қарағаштықтармен қоштасып жатты. Тек «кетер аяқ, кетер аяқ» деп Кәки ғана кетпей қалды.

*** Итемген кешегі думаннан тек кеш қарайғанда тұрды. Бірақ, кеш батты деп емес, таң атты деп ойлап қалды. Басы мең-зең болып көзін әрең сығырайтып ашқанда батып бара жатқан күнді атып келе жатқан жатқан таңдай көрді. Төсектен әрең көтеріліп су деп айғай салды. Жүріске жеңіл келіннен бірінші болып әйелі жетті. – Тұрдың ба? Жатқаннан жаттың ғой. Біз де сенімен бірдей іштік, тауықпен бірге тұрдық. Дүйсен досың келіп кетті. Оята алмадық қой. Өткенде неге бермеймін деп айтпадың, бекер сандалттың-ау. Итемген «Бәйге ауыз» қатынның соңғы сөздерін естіген жоқ. Дүйсен келіп кетті? Түсінсе бұйырмасын. Таң енді атты емес пе? Ол қашан келіп кеткен? Түсіне алар емес. Ойын жинақтауға мұршасы жетпеді. Тіліне ерік берген Балзиясы да аузын жабар емес. Басы қатып кеткен Итемген: «Әй, аузыңды жапшы-ей. Тез су», – деп айғай салды.

– Айтқаныңыз болсын, Иеке. Айтқаныңыз болсын, Иеке, – деп тілін тістеген бойда кемпірі сыртқа лезде шығып кетті. Итемген: «Мен Иекемін, мен Иекемін» – деп іштей бірнеше рет қайталап, жастығына жантая түсті. 2013 жыл Мазмұны Жаназа (Повесть) Қайтқан қыз Менің шешелерім Жезде Құдайдың үйі Көк кәстүм-шалбар Жерлеу Қарыз