(Қашаған Күржіманұлы нұсқасы) Өткен заманда Ноғайлы дәуірінде Құрманбай деген бай болған екен. Өмірінің бойында ол кісіде ұл да, қыз да болмапты. Күндердің күнінде әйелі жүкті болып, ұл бала туыпты. Баланың қуанышына үлкен той жасайды. Тойға Қазақ, Ноғайлы халқын түгел шақырады. Тойға тігілген үй мен келген адамның саны көп болады. Адам көп болғандықтан, көптің ішінде тентек пен теліден қауіптеніп, тойды басқару үшін Қырымның қырық батырын іздестіреді. Сұрастырғанда, олар әлі тойға келмеген екен. Орақ батырдың өлгеніне бір жыл толып, оның қарасына Орақ батырдың Қабан құлақ қара атын сойып, олар сонда жатыр екен. Екінші рет шақыртқанда, олар тойға келеді. Тойдың басқару міндетін батырларға тапсырады. Қызық той бірнеше күнге созылады. Бір күні түс қайта құбыла жақтан жұлдыздай бұрқыраған шаң көрінеді. Ол бір атты кісі екен. Ол Қазақ, Ноғай халқын түгелдей басқаратын Қондыкер деген патшаның шабарманы болады. Шабарман осы көпшілікке патшадан хат әкелген екен. Хатты беріп, өзі кейін шауып кетеді. Хатты азар дегенде шала сауатты бір шалға оқытып көрсе, он екі баулы Қазақ, Ноғайды басқаратын Қондыкер ханның хаты болады. Ханның хат жазу себебі мынадай екен: Мұсылманның Қондыкер деген ханына Қалмақтың Күзбан деген ханы: «Бүкіл еліңмен, соғыс жасамай, бағын, болмаса, қызыңды қатын, үйіңді отын, етіп шауып аламын, ұрысатын болсаң, қапы қалма!» – деп хабар салған екен. Содан Қондыкердің қалмаққа бағынғысы келмей, Қырымның қырық батырына (бұның ішінде атақтыларына) мына төмендегі мазмұнда жазылған хат екен (және «Жауды қаласынан шығармай, барып, жойың», – деген екен):

Ашқан екен арасын, 10. Қысас болған қалмақтың

Ерлердің бәрін “дос” деген, 20. Кәпірдің бәрін “өш” деген,

Қатуланып, арыса, 30. Қара жер болды суалған,

Қорамсақ толы көп оғын 40. Алтынменен қаптаған,

Қалмақтың қара қошқыл қанына 50. Суарсын, келіп, алмасын,

Бұлағай салып, бу етсе, 60. Бұдан да аман-сау болған,

Ноғайға дәурен сүргіздің, 70. Алты мыңдай келген қалмақтың

Толғатып тұрған қырық күн, 80. Қайғы жеп еді күн мен түн,

Байласын белге алмасын, 90. Арып – ашып талмасын,

Талай жерден жол көрген, 100. Садағын сала байлаған,

Кетпей тұр аузым тобамнан, 110. Кетпей тұр қолым жағамнан,

Тартып алып, меңгерген 120. Дария, шалқар көлдерін,

Қыбырлап жатқан аймағы». 130. Мына сөзді естіп,

Айдарлысын құл еткен, 140. Тұлымдысын күң еткен,

Қайратын көзім көрген жоқ, 150. Қыдырбайдың ұлы Ер Қобылан,

Атасы өткен Бүркіт хан, 160. Билеген елі бес мың сан.

Бір параға ат беріп, 170. Бір параға сарпай жаптырған.

Өз көзімен көрмесе, 180. Айтқан сөзге нанбаған.

Күндік жерден оқ атқан, 190. Атқан оғын алты қырдан асырып,

Астында мінген тұлпары – 200. Қабан құлақ қараша ат

Орағымнан қалған қарағым – 210. Айналайын Қарасай,

Осы хатты оқығасын, атағы шыққан батырлар баруға даярланып, қару-жарақтарын, әскерлерін дайындай бастады. Қарасайдың мінуге аты, тағынуға қару – құралы болмайды. Қарасайдың ат алуға және пұлы да болмайды. Қарасай: «Бұл патша менің атымды, тумай жатып, қайдан білді екен? Бүйтіп, жұрт қатарынан қалғанша, өлгенім артық қой», – деп, жұрттан жасырынып қашып, екі ауылдың ортасындағы бір апанға келіп, жылап жатады. Қарасай жылап жата тұрсын. Ендігі сөзді Қарасайдың шешесінен естіңіз. Орақ батыр тірісінде Алауса – Масал деген қалмақтың қаласын шауып, көп әскермен келе жатып, бір ауылдың деніне келгенде, ол ауылдан бір қыз сияқты ақсақ әйел адам дәретке отырған екен. Дәретін болып, жүре бергенде, дәрет еткен жерінен аспанға қарай қара түтін көтеріледі. Сонда батыр: «Апыр – ай, мынау тегін түтін емес!» – деп, атын бауырға салып жіберіп келсе, жаңағы қыздың дәреті жерді күйдіріп, түтіні аспанға шығып жатыр екен. Соны көреді де, батыр әскерін сол араға түсіреді. Өзі қасына Қосай деген батырды ертіп, ауылға түсіп, сұрастырып қараса, ауыл Шәлгез деген батырдың ауылы екен. Қыздың оң қолы жазылмайтын бүкір екен, бір көзі соқыр екен. «Батырдың қызы бар», – дегенді естіп, байдың ұлы – мырза, бидің ұлы – шора, әнші-домбырашылар айттыруға келіп, көреді екен. Көрсе, әлгідей жеті мүшесінің үшеуі жарымжан болғасын, алмай кететін көрінеді. Ауыл иесі дана, қатыны өлген қырқар, тоқал құмар шалдар: «Бала көтерсе, болады», – деп айттырса, оған қыз бармайды екен. Сөйтіп жүргенде, қыздың жасы қырықтың біреуіне келген екен. Сонда Орақ батыр сол ауылда отырып қызбен бетпе-бет сөйлесіп, оны әйелдікке сұраған. Сұраса, әкесі. «Берем», – деген, қыз да: «Осы кісіге барам», – деген. Орақ батырдың ол уақыттағы ойы: «Осы әйелден бала туса, өзімнің аруағымды ұстайтын бала туар», – деп ойлап алған екен. Бұл кісіден үш бала туады.»Олар – Қарасай, Қибат, Қази. Шешесі, үлкен баласы – Қарасай “апанда жылап жатыр», деген соң, өзі баласына келген екен. Сондағы айтқаны:

220. Сенің жау жаулаумен ісің жоқ,

Ақ сұңқар құстың баласы 230. Құладын болып кетті ме?

Сөйтіп алған мен едім. 240. Бір жеріңнен дәмем бар,

Жолбарыстың жедім сан етін. 250. Пілдің жедім сан етін.

Мен өз-өзімнен еліктім, 260. Сен бойыма біткенде

270. Ат үстінде бір азамат –

Оқытып, тыңдап қарасақ, 280. Қондыкердей Ноғайлы

Сыбағасын берсін», – деп, 290. Ерлердің бәріне де сәлем жазыпты,

Көрмесін патша жорықты, 300. Патша қайдан білді екен

Қабан құлақ қара ат жоқ, 310. Атасы кәпір дұшпанға

Жұрт келемеж етеді. 320. Жұрттың еткен күлкі сөз

Жаман туған сенен мен бе едім?

Сонда кемпір баласының сөзіне қуанып: «Атың жоқ болса, атың табылады, Азды – көпті малыңды бер, оған түспейтін болса, қарындасың – Қибат сұлу бар, бір-жар қараның жетпесіне алса, мені де бер, қалай да ат тауып, жауға аттан, қатарыңнан қалма», – дейді. Бірақ бұл сапарға тек тұлпар жарайтын болады. Сондықтан төрт жігітке ат қаратып жіберді. Және: «Тұлпарды сендер танымассыңдар, тұлпар деген жусаған сағатта басын сауырына салып, құс құсап жусайды. Егер осындай ат табылса, арығына қарамай, саудалаңдар, – дейді. – Басқа ат саудаламай -ақ қойың», – дейді. Ат іздеген жігіттер бір жерде бір кәрі тарланның басын сауырына салып жусап тұрғанын көреді. Атты елдің ортасына қарай айдап келіп, сұраса, бұл аттың иесі Көкшенің ұлы ер Қосай деген кісі екен. Қосай сол кезде тоқсанға келіп, алжып жатыр екен. Қосайға келіп атты сұрап қараса: «Әлі жаудан ойым бар», – деп, атын бермейді. Келген жігіттер ұзақ саудаласып, атты алатын болады. Сонда Қосай Қарасайға мынадай сәлем айтады: «Менің атыма 9 құл, 9 күн, 9 сусар тон және Ноғайлыдағы сұлу қарындасы – Қибатты маған тоқалдыққа береді», – деп сәлем айтады. Қарасай осыған келісіп, атты алған екен. Келген атты таң асырып байлап қояды. Таң ата Шолпан жұлдыз белгі бере бес қаруды белге байлап, ат мінейін деп келсе, қарындасы – Қибат аттың шылбырын беліне орап алып, мыне сөзді айтады: 330. «Ардақты ағам – Қарасай,

Атқа тұрман саласың, 340. Жалғыз тайға саудалап,

Сенің өлгенің жақсы, қағынып. 350. Мырзаға көңілімді бермеген

Мендей жетім не қылды-ай?! 360. Маңдайым күндей балқыған,

Жауқазындай етімді, 370. Күн көрмеген бетімді.

Жылатпа мендей жетімді.

Сонда Қарасай қарындасынан жеңіліп, тумаластық еске түсіп: «Қарағым, сені жылатып кеткенше, жаяу кетейін», – деп, аттан секіріп түсіп, бес қаруы белінде, жаяу жүгіріп кетеді. Ел тоқтатуға қорқады. Шешесі мүгедек, үлкен кісі ғой, қоштасып, үйде қалған екен, соған халық хабар берді. «Бір себеп болып, балаң жаяу кетті, ол жауға да, ауылға да жете алмайды, далада қалады», – деп хабарлайды. Сонда кемпір тұра жүгіргенде, ұйықтап жатқан баласы – Қазидың басына сүрініп жылады.

Аузымнан кетіп қара қан. 380. Жаяу кетті жалғызым,

Бір ұяда отырған 390. Бір лашын, бір сұңқар,

Бабай түкті шашты Әзиз, 400. Сыртынан қолдап, көмек бер».

Сонда ұйқыдан оянып, Қази ағасын сұрап, кетіп қалғанын естіп, тұра жүгіріп келе жатып айтқаны:

Сөйтіп жүріп, сөйлейді: 410. «Қолымнан кетті көмегім,

Ішіп-жеуге нәрім жоқ, 420. Бір Жаратқан Алладан

430. Халқымның кетті қаласы, Сонда ұйқыдан оянып, Қази ағасын сұрап, кетіп қалғанын естіп, тұра жүгіріп келе жатып айтқаны:

Сөйтіп жүріп сөйлейді: 440. “Қолымнан кеттің, демеуім,

Бір Жаратқан Алладан 450. Болмаса менің қорегім.

460. Елімде сендей адам жоқ.

Қази жылап келе жатқанда алдыңғы кеткен Қарасай шаршап-шалдығып, енді жүруге әлі келмей, табаны тесіліп, маңдайы кесіліп, бар киімін шешініп, екі аяғын көсіліп, майдан далада, тау шатқалды салада есі кетіп еңіреп, аузын ашып отыр екен. Үстіне Қази келіп, екеуі жарлылықты, жоқтықты айтып отыра береді. Сонда қарындасы – Қибат ауылда отырып, әр түрлі ойға кетеді. Қосайдың Тарланын алып келген күні түс көріп, бұл кеткенде, Қарасайдың жауды жеңе алмайтынын біледі. Қази да жаңа түс көріп жатқанда, шешесі оятып жіберген екен. Қибат ойлап-ойлап: “Атты апарып берейін, көнсе, екеуін, көнбесе біреуін алып қайтайын”, – деп Тарланға мініп, арттарынан қуып жетіп, Қарасайға сөйлеуге қорқып, Қазиға айтқаны екен:

470. Ағамен қош-қош айтайық.

480. Ұйқыда жатып түс көріп,

Буыршын мен бесті атан, 490. Құладын құсқа да шалдырма!

Сонда Қазидың айтқаны:

500. Мен артыма, апа, қараман,

Сұм қара жер асаған. 510. Көкемді жалғыз жіберіп,

Мен, саулық баста тұрғанда 520. Қорқа алмаспын қалмақ ерінен.

Көкемді жалғыз жіберіп, 530. Мен кең қонысқа қарай

Келер жылы болғанда, 540. Екі құс барды соңынан,

550. – Азып тұрған кілең боқ шіркін,

Қазасыз болсам, келермін, 560. Бітпеген болса ажал ширатым.

Жаудан қорқып тұрар ма, 570. Асыл болса ер деген?!

Сонда біздей жетім балаға! 580. Сен апакеңмен елге қайт,

Ұят болмай ма мұным-ай?! 590. Алып келермін Қосайдың

Мұнан да келген аман-сау, 600. Мұрындығы жырылмай.

Осы сөзді айтып, Қибат пен Қазиді елге қайтарып, өзі көк Тарланмен тартып кеткен екен. Көк Тарлан әрі арық, әрі кәрі, әрі бапталмаған. Соған қарамай, әуелгі екпінімен шаңды шаңға ілестірмей, Қибат пен Қазидың көзінен ғайып болады. Әрі-бері шапқаннан кейін тұлпардың екпіні қайтып, тек желе шоқырақтап отырады. Содан батыр тұлпардан күдерін үзеді. Тұлпар екпінімен елден он екі күндік жерге ұзап кеткен екен. Қарасай: “Бұл мені енді елге де, жауға да апармайтын болды, мені далаға қалдыратын болған екен”, – деп қылышты суырып алып, бір жерді белгілеп алып, «Соған дейін шапсаң, шабасың, басыңды өзім-ақ алайын», – деп, тебініп жіберіп, шаба жөнеледі. Осылай шауып келе жатқанда бірте-бірте тұлпардың шабысы үдей бастайды. Қарасай байқап қараса, екі құлақтың түбі, сауыры терлей бастаған екен. Сөйтіп шауып келе жатып, тұлпар үш рет үш қаптай ішіндегі тезегін тастап, ішін тазартады. Батыр мойнын бұрып, аттың сауырына қараса, сауырдан ақ көбік жаңа шығын келе жатыр екен. Ақ көбікті көрді де, батыр тақымын қысып, тұлпардың басын қоя береді. Сонда тұлпар бүктеледі, жазылады, шапқанда, артында ошақтай ізін қалдырады. Шаңды-шаңға қосқандай, ұшқан құстың алдын тосқандай, құйрық-жалы аспанға көтеріліп, шуылдай береді. Тұлпар шауып, жерде келе жатыр ма, ұшып, көкте шауып келе жатыр ма, – бұл батырға белгісіз болады. Сонда батыр аттың шабысынан қауіп етіп, тұлпардың басын тартайын десе, әл бермейді. «Апырай, бұл қалай болды? Алдымнан асқар тау шығып, соғар ма екен немесе дария болып, соған салып кетер ме екен?» – деп, аттың шабысынан сескенеді. Сөйтіп келе жатқанда алдынан бір төбе кездесіп, соның өріне қарай шауып, үстіне шыққанда, басына әлі келіп, атты тоқтатып, секіріп түсіп, жетелеп жүріп қараса, баяғы өзінің жас күніне қайта түскендей екен. Бұрынғы жамандықтың біреуі жоқ, шекесінен қарайды, аяғын кербез басады, баяғы тердің бірі жоқ, шауып келе жатқанда кеуіп кеткен екен. Міне, көк Тарланның ащы тері кетіп, тұлпар қалпына түсіп, батырдың тұлпарға риза болған жері екен. Батыр шаршап тұрып алдына көз салса, көп қара көрінген екен. Бірақ Қарасай оның жау екенін немесе ел екенін, немесе алдыңғы кеткен қол екенін біле алмайды. Батыр сонда өзінен-өзі қапа болады. «Не де болса, бара көрейін», – деп, атқа мініп, тұлпарды қараға қарай қоя беріп келе жатып айтқаны екен:

610. Атам Орақ келіп көрінді.

Келген соң жауға кезіне?! 620. Кел, тәуекел қылайын!

Көкіректің шерлері, 630. Соғыссам жаумен, шығар ма?!

Қарасай қараның ортасынан қақ жарып өте шығып, қылышын суырып, қайтып келсе, бұл ел де емес, жау да емес, бұрынғы кеткен Қырымның қырық батырларының әскері екен. Олар өздерінің қайсысын хан сайлауға білмей, біреуі: «Мен!» – деп, екіншісі: «Мен!» – деп, соған өз ара таласып жатыр екен. Қарасай келіп көріп: «Мыналарың дұрыс емес. «Жау көрмей, жаман бүлінеді», – деген нақыл сөз бар, жау бізге әлі алыс болу керек. Біздің атамыз – Орақ пен Мамайдың менің жас күнімде айтқан әңгімесіне қарағанда, мына жерлердің белгі-белгісі соған келеді»,– деп айтқан екен:

640. Бұл бағытқа жүргенде,

Құрғырдың тауынан өткенде, 650. Қиғаш тауға жеткенде,

Алланың өзі жар болар.

Қарасайдың мына сөзін естігеннен кейін батырлар ойға қалды. «Мына Қарасай Орақ батырдың баласы еді, осыны ортамыздан хан сайлайық. Орақ батырдың аруағына тап болармыз»,– деп ойлайды. Сөйтіп, орталарынан Қарасайды хан сайлайды. Сонда бір батырдың тағы бір айтатыны болды. Ол: «Қарасайдың айтуы бойынша, мына жолдан өткенде әскер екіге бөлінетін болып тұр, сондықтан екінші әскерге хан етіп Бүркіт ханның ұлы – Әділді сайлайық»,– деді. Бұны батырлардың бәрі қуаттады. Әскерді екеуі тең бөліп алып, жүріп кетеді. Қарасайдың айтқанындай, бір жетіден кейін бірін бірі көріп, қуанысып, сол жерге түсіп, дем алысады. Қарап жатқанша, алды болжау үшін барлаушылар жібереді. Бұлар: Қарасайдың әскерінен Тама, Әділдің әскерінен Қарсының ұлы Ер Тарғын болды. Екі батыр Қиғаштың басына шығып, арғы жағына қараса, көз жетпейтін дария екен. Қарап тұрса, дарияның енсіздеу жерінің жағасынан бір қара көрінеді. Келіп қараса, тастан қалаған бір оба тас екен. Тасты қарап жүрсе, бір қақпақ таста мұсылманша ойып жазылған жазуды көреді. Жазуды оқып қараса: «Менің атым – Орақ. Мен дарияның осы енсіздеу жерінен жер асты арқылы арғы бетке өтетін жол салдым, жолдың аузы – осы оба. Егер Ноғайлы батырлары Күзбанның шаһарын іздеп келе қойса немесе ат тұяғын салып келсе, менің соларға тастап кеткен белгім. Қолдарына шамшырақ алып, аттарына мініп, арғы бетке өтсе, қалмақтың берік соққан қамалы бар. Бұл жолды салған мен қайта айналып келем бе, болмаса, ажал жетіп, өліп қалам ба? Сондықтан ескерткіш ретінде салған белгім еді. Мұсаұлы Орақ»,– деп қол қойған екен. Сонда батырлар обаны құлатып жіберіп, қарап жүрсе, ұзыны да 100. қадам, ені де 100. қадам болатын тас бар екен, екеуі күш қосып, аударса, астынан үңгір көрінеді. Аттарын белдеріне байлап, қолдарына шамшырақ алып түсіп, арғы бетке шықса, берік соққан қалмақтың қамалы көрінеді. Әбден ойларына тоқып, қайта келіп, әскерге берген жауаптары екен.

Бірінші Тама сөйлейді:

660. Алладан жәрдем болмаса,

Жүре алмайтынға 670. Ұқсайды ауыр қол.

Сол қамалдың басына 680. Шабуыл шапсаң да болғандай.

деп, Тама сөзін аяқтайды.

Сонда батырлар не қыларын білмей, бір-біріне қарасқан екен. Топ ішінде тұрған Тарғын: «Мен де сол кісінің жолдасымын ғой, мен де көрген-білгенімді айтайын»,– деп мына сөзді сөйлеген екен:

690. Ойпырмау, қалай сөйлейсің?!

Ат зарпынан жол болар. 700. Беріктік соққан тас қала

Жұртты босқа жылатпа, 710. Қаларсың, қайтсаң, ұятқа.

Айнала қазған оры бар. 720. Айтпай кеттің сен жаңа,

Қарық олжаға мол болар.

Батыр екеуі екі түрлі хабар айтқаннан кейін жұрт: «Қалаға апаратын жол болса, қаланы қалай да аламыз», – дейді. Батырлар Тама мен Тарғынның бастауымен, қолдарына шамшырақтарын алып, Орақтың жолымен қала жаққа шығады. Батырлар байқап қараса, Тама батырдың айтқанының бәрі рас болды. Бұл уақыттарда қалмақтар жауды көріп, соғыс дабылын қағып, дайын тұрған мергендер ата бастайды. Қамалға кіруге ешқандай мүмкіншілік болмайды. Сондықтан атақты батырлар аттарын жеңілдеп, қалаға штурм жасайды. Сонда қаланың ішіне бару үшін тұлпарларын әуелі сорға, сосын орға, сосын торға, сосын қалаға секірту арқылы жететін болады. Сөйтіп, қалаға бір кіріп, бір шығып жүргенде, ту алып жүрген Әділ жоқ болып шығады. Және әскер көп қырғынға ұшырайды. Сонда Қарасай қалаға тоғыз кіріп, Әділден еш дерек таба алмай (екеуі өмірлік бірін бірі жауға тастамасқа серт етіп, дос болған екен), жауға ұстатпай жүрген Әділдің Ақтабан тұлпарын алып шығады. Бұл сапарда батырлар қаланы ала алмайды. Бірақ батырлардың елге тигізген пайдасы: егер бір-екі күн кешіккенде, Күзбан хан жорыққа жүріп кетеді екен. Батырлар жорыққа дайындағандарының үстінен шығады. Сонда Күзбан: «Біз Ноғайлы елін нашар ел ғой» деп жүрсек, олардың да мынадай батырлары бар екен»,– деп, батырлардан қорқып, енді шабуға шықпай қалады. «Бұл батырлар тағы да қайтып келер», – деп, дайындығын күшейте береді. Қарасай қалған әскерімен елге қайтады. Қарасайдың еш затпен ісі болмай, өзінен-өзі қамығып, Әділдің Ақтабанын жетегіне алып, әскердің ел шетін ала отырып жүре береді. Әскерлер бірнеше күннен кейін елге жақындайды, бірақ мұны Қарасай байқамайды. Елде Әділдің шешесі төбеге шығып күнде баласын қарайды екен. Бір күні қарап тұрса, төбеден құлап келе жатқан көп әскерді, әскердің ел жақ бетінде Әділдің Ақтабанын жетелеп келе жатқан Қарасайды көріп, әскердің санының бұрынғыдан азайып қалғанын біліп, баласына бір сойқанның болғанын біледі. Сонда кемпір: «Көрініп барып сұрасам, айтпас. Не де болса, тосын сұрап, састырып, айттырайын»,– деп әскердің жолына жасырынып, Қарасай тұсына келе берген мезгілде атының тізгінін ұстап, баласын сұрағаны екен:

730. Жауға тастап келдің бе?

Жауда қалмас па екен?» – деп едім. 740. Сол бойыма біткенде,

Менің Әділ сынды ұлымды?– деп айтқанда Қарасай жалт қараса, Әділдің шешесі екен. Сонда: – Балаң жауда қалған жоқ, – деп, үйіне қарай кете берген. Өзінің үйіне келгенде, алдынан шешесі шығып, мына сөзді айтқан еді: 750. – Әуре болдым сенделіп,

Алғаным қолдан кеткен соң, 760. Айдаһардың екі баласы,

770. – Аруақты қарт ана,

Осы күнде келемін 780. Қас масқара мен болып.

Мен де жатып өлмедім! 790. Енді қашан көрермін?

Сонда соқыр кемпір ойлайды: «Бұлар Әділді “өлді” деп, күдерін үзіп келген екен. Әділ менің көрген түсім бойынша өлген жоқ сияқты еді. Шешесі жылап жатырған шығар, көңілін көтерейін», – деп, бір адамға жетелетіп келсе, Әділдің шешесі абысынын көріп, мына сөзді айтқан көрінеді:

800. Жез қанатым қайрылып,

Қолдан жуып қоярға 810. Үйде де өлмеді қағынып.

Қалғаны рас-тағы айрылып. 820. Бір көрінсең көзіме,

Не қылып дәурен сүрермін? 830. Қарағым келіп қасқайып,

Көкіректе алаң жоқ, 840. Тым болмаса, қарағым,

Арқасы құтсыз Ақтабан, 850. Әділім саған мінер ме?

Алладан үміт үзбейін, 860. Саламат жаны бар болса,

870. Айбарың кетті еліңнен,

Жолға талап еткенде, 880. «Енді өлмей, не еткен?» – деп,

«Қалды, – деп, – балаң», – налыма. 890. Көзі ұйқыда жатқанда,

Төрт түлік қалды жиған мал, 900. Бұл сөзге айтқан құлақ сал.

Бұл айтқан сөзді естіп, Әділдің шешесі: “Олай болса, баламның досы еді, Қарасайдың алам-дағы”, – деп, Қарасайды алып, отыра береді. Бұған да бір жыл толады. Атақты батырлар жау жаулап тарап кетеді. Бұл күндердің ішінде Әділден ешқандай хабар болмады. Бір күні Әділдің қарындасы Ілия түс көріп, түсінен қуанып оянып, ұйықтап жатқан шешесін оятып, мына сөзді айтады. Бұл кезде шешесі де түс көріп жатыр екен:

910. Мойныма қолын салып жүр.

920. Емшегімнен дәм татып,

Көңілімде хошым жоқ. 930. Кәдірсіз дос мен бе едім?!

Түсті көріп, Әділдің тірі екенін біледі. «Батырларды тағы аттандырып көрейік», – деп, елге сауал салады. Елдегі атақты батырлар тарап кеткен, елде тек Қарасай, Қази қалады. Атағы шамалы батырлар бұрын жүректері шайылып қалған, баруға батпайды. Сонда Қарасай, Қази тәуекел етіп, жолға аттанады. Қази Әділдің Ақтабан тұлпарын мінеді. Бұрынғы көрген жолы бойынша барып, қалаға тимей, сахарада жүріп, қалмақтың еліне күн көрсетпейді. Содан ел запы болып, Күзбанға хабар береді. Күзбан бұлардың: «Екі бала», – дегеніне сенбей: «Бұлар тек екеу болмас, бұлардың артында қолы бар болар. Мыналар соның шолғыншылары болар», – деп, – ұстап алып, қызыққа батайық», – деп, барлық есікті ашып, әскерді сырнай, кернеймін, иттерімен шығарады. Күзбанның өзі тамашалауға еріп шығады. Сонда қалмақтың Әшке деген батыры: «Балдарды өзім ұстап аламын», – деп, бірінші кезекке шығады. Сонда Әшке батырдың өзінің сөзіне қарағанда, түр-сипаты мынадай екен:

940. Қырық қашыр екен көлігі,

950. Менің кеудем – темір, басым – тас.

Мен не қылған күнде тең едім?! 960. Сендер ат-жөндеріңді айтып білдірші,

970. Айбалтасы қанды Орақ,

Көп айтып, алма мазамды, 980. Жеткізермін қазаңды,

Мұздай темір құрсанды. 990. Садағын қолға алады,

Тәңірім берсе тілекті, 1000. Қозы жауырын қол оқпен

Енді келіп қос батыр 1010. Ойранды жауға салады.

Бүгін пана болыңыз, 1020. Бүгін басқа қоныңыз», –

Бұ да Аллалап келеді. 1030. Бір бәленің келгенін,

Батырлар Хаққа жылады, 1040. Сөйтіп жүріп және сөйлейді:

Деп айқайлаған дауыстар 1050. Аспанға соза береді.

Аламандар кетті соңынан, 1060. Аш бөрідей зуылдап,

Талай қалмақ құлады, 1070. Талай қалмақ жылады,

Батырлар байқап қараса, 1080. Асылы нашар бір әйел

Иә, өз қолдарыңнан өлтіріп, 1090. Дарияға салып кет.

Қысас болған қалмақтың 1100. Білдірмей берген дәрісі.

Мұсылманның жолына 1120. Талап мен де етіп көрейін».

Арпалыс соғыс үстінде мұсылман әйелдің сөзін естіп, «Әділге көмегі тиетін дәрі», – деген соң, Қарасай қолын соза береді, қолына бірдеңе ілінеді. Соғыс бітіп, Қарасай қаланы аралап, қауіпті жерлерді қарап жүрсе, айтқандай, жеті қабат темір үйді көреді. Ішіне кіріп келсе, темір үйдің төрінде, аяқ-қолында кісен, жатқан Әділді көреді. Қарасай кісенді үзіп, екеуі көріскенде, екеуінің де көңілдері босап, көздерінен жас шығып кетеді. Сонда Әділ Қарасайға мынадай өкпе-назын айтады:

1130. Мен қиында жатқанда

Не қылып, аяқ басармын?! – деп жатқанда, Қази кіріп келеді. Екеуінің көзіндегі жасты көріп: «Бұларың не, жаудың көңлін өсіріп? Ер емес, қатын екенсіңдер ғой! Сонда сендердің бастарыңды өзім-ақ алайын», – деп қылышқа қол қояды. Екі батыр қорықпағанмен, сескеніп: «Еті қызып жүрген батыр неме бір жерімізді жазым қылар!» – деп, көздерінің жасын сүрте бастаған екен. Әділді сол қаланың бір тәуір үйіне кіргізіп, тамақтың тәуірін, табылған дәрілерін беріп, баяғы қалпына келтіреді. Өздері қолдарынан халыққа жағымды деген адамдарын хан сайлап, елге қайтуға дайындала бастайды. Сонда Қарасай: «Адамнан Қосайға және Құдайға берген уәдем бар еді, соны осы жерден орындаймын», – деп, Қосайға беретін тоғыз құл, тоғыз күңін, тоғыз қара сусар тонын бөлек алады. Сөйтіп, Қарасай мен Қази көңілдері тасып, елге қайтып келе жатады. Елге жақындаған соң Қарасай сүйінші сұрауға Қазиды оздырып жібереді. Олардан ұзағасын Қазиға ой келеді: «Осы біздің анамыз бізге әрнемені айта береді, сол біліп айта ма екен немесе аналығын бұлдап айта ма екен, сынап көрейін», – деп атын тоғайға тастап келіп, жабықтан сығаласа, үйде тек Қибат пен анасы бар екен. Қази кіріп келіп сөйлегені: 1140. Ассалаумағалейкүм,

Тәңірім тілек бермеді, 1150. Көздің жасын көрмеді.

Біз сорлы қалдық қор болып. 1160. Шаба алмады қайта қамалға,

Мына сөзді естіп Қибат шошып кетіп, Қазиға қарай жүгіргенде, кемпірдің басы жерге түсіп кетеді. Сонда кемпір басын көтеріп, байқаса, келіп тұрған өзінің баллсы екен. Кемпір сонда Қибатқа қарап: «Сен бұлардан хабар сұрама, хабарды менен сұра», – деп сөйлей жөнеледі. Бұлардың біреуі емес, екеуінің де менімен іш бәсекелері бар», – деп хабарды өзі айта бастайды:

Баланың жарма жүрегін. 1170. Менің қарағым жауда қалған жоқ,

Қарасай, Қази сен едің, 1180. Сендер менен туған неме едің.

Кәлимаға тілін келтіріп, 1190. Ә, сонда жағалай таудың басында

Әділ менен Қарасай 1200. Көрісіп еді сағынып.

Осы айтқан сөзім менің дұрыс па?

Сонда Қази шешесінің алдына құлай кеткен екен. Қибат пен Қазиды үйге қалдырып, өзі бір кісіге жетектетіп, налып жатқан Әділдің шешесіне келіп, сүйінші сұрайды:

1210. Көңліңнен кетсін күйінішің.

Жолына қараймын», – деп үңіліп. 1220. Талай қатты зарладың

Өтірік емес, жігіттер, 1230. Шежіренің санасы.

1245. Біздің де мал мен қораның!»

Ел батырларына қосылып, қуанышына той жасап, ат шаптырып, думан жасайды. Тойға қос атпен Қосайды алдырады. Той аяқтала бастағанда, Қарасай халыққа сөз сөйлейді. Сөзінде Қосайдың тұлпарын тоғыз құл, тоғыз күң, тоғыз қара сусар тон, бұның үстіне қарындасы – Қибатты беретін болып алғанын, сол айтқанын қазір орындайтыны білдіреді. Молдаға Құран беріп: «Қибаттың некесін қи», – дейді. Молда Құранды оқи бергенде, Қосай орнынан тұрып, молдадан Құранды алып», – сөйлейді: «Орақ батыр қалмақтың Алауса-Марал деген қаласын жаулап келе жатып, мына балалардың шешесінен дәметіп: «Осыдан бала туса, менің аруағым соларда болады», – деп алып еді. Құманбайдың тойының үстінде келген хат маған тойдан тоғыз күн бұрын белгілі болып еді. Онда кім батырлардың аты аталғанын және Қарасайдың аты жоғын, атасына тартқан бала болса, бұл жаудан қалмайтынын, ол үшін ат іздейтінін, ат іздесе, менің атыма келетінін білдім. Сонда мен: «Сынай түсейін», – деп, аттың сатылмайтын бағасын айттым. Сонда Қарасай бұдан да қорықпай, атымды алып еді. Бұрынғы кезде «Атадан бала ширек кем туады» деген мақал бар еді, бұл бірде рас, бірде бұрыс болады екен. Кейде бала атадан пұт артық та туады екен. Мына Қарасай мен Қази атадан пұт артық туды. Себебі: атасы, Күзбанды, Орақ, жолын салып, ала алмап еді, Қарасай мен Қази мұны алды. Мен басқа әкелген заттарына ризамын, мен тек Қибатты сынау үшін айтып едім, сондықтан бұл той Әділ мен Қибаттың қосылу тойы болсын», – деп, өз қолынан молдаға некелетеді. Басқа заттарының алғанын алып, алмағанын өз қолынан жұртқа береді.