КӘСІБИ БІЛІМ БЕРУ

С.А.КОЗЛОВА, Т.А.КУЛИКОВА  МЕКТЕПКЕ ДЕЙІНГІ ПЕДАГОГИКА «Мектепке дейінгі білім беру»мамандығы бойынша орта кәсіби білімнің бағдарламаларын жүзеге асыратын білім беру мекемелерінің оқу үдерісінде оқу құралы ретінде пайдалану үшін «Білім беруді дамыту Федералды институты» Федералды мемлекеттік автономиялы мекемесімен ұсынылған «БДФИ» ФМАМ 11 желтоқсан 2014 жыл Пікірдің тіркеу нөмірі № 543 15 басылым, өңделген және толықтырылған          Мәскеу«Академия» баспа орталығы 2015 ӘОЖ 373.2(075.32) КБЖ 74.10я723К592 Бұл кітап Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі және «Кәсіпқор» холдингі» КЕАҚ арасында жасалған шартқа сәйкес «ТжКБ жүйесі үшін шетел әдебиетін сатып алуды және аударуды ұйымдастыру жөніндегі қызметтер» мемлекеттік тапсырмасын орындау аясында қазақ тіліне аударылды. Аталған кітаптың орыс тіліндегі нұсқасы Ресей Федерациясының білім беру үдерісіне қойылатын талаптардың ескерілуімен жасалды.Қазақстан Республикасының техникалық және кәсіптік білім беру жүйесіндегі білім беру ұйымдарының осы жағдайды ескеруі және оқу үдерісінде мазмұнды бөлімді (технология, материалдар және қажетті ақпарат) қолдануы қажет.Аударманы «Delta Consultіng Group» ЖШС жүзеге асырды, заңды мекенжайы: Астана қ., Иманов көш., 19, «Алма-Ата» БО, 809С , телефоны: 8 (7172) 78 79 29, эл. поштасы: іnfo@dcg.kz Авторлары:Т.А. Куликова (бірінші бөлімнің І, ІІ, ІІІ тараулары; екінші бөлімнің ІX тарауы; үшінші бөлім; бесінші бөлім; алтыншы бөлімнің XXV тарауы); С. А. Козлова (бірінші бөлімнің ІV, V тараулары; екінші бөлімнің VІ, VІІ, VІІІ, X, XІ тараулары; төртінші бөлім; алтыншы бөлімнің XXVІ тарауы; жетінші бөлім)      З-15 Пікір берушілер:Педагогика ғылымдарының докторы, профессор, РБА-ның корреспондент-мүшесі,РБА-ның Оқытудың мазмұны мен әдістері институты бастауыш білім беру орталығының меңгерушісі Н. Ф. Виноградова;Педагогика ғылымдарының кандидаты, Мәскеу қаласы № 15 Педагогикалық колледжінің оқытушысы Е. Ф. Баранова Козлова С. А.Мектепке дейінгі педагогика: орта кәсіптік білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған оқу құралы / С.А.Козлова, Т.А. Кули¬кова. — 15-басылым, өңделген және толықтырылған. — М. : «Академия» баспа орталығы, 2015. — 432 бІSBN978-5-4468-0528-0Оқу құралы «Мектепке дейінгі білім беру» мамандығы бойынша орта кәсіптік білім берудің Федералды мемлекеттік білім беру стандартына сәйкес құрастырылған, ОП.05 «Мектепке дейінгі білім берудің теориялық негіздері».Кітапта мектепке дейінгі педагогиканың негізгі мәселелері Ресей мен шетелдегі жаңашыл психологиялық-педагогикалық зерттеулер ескеріле отырып, ашылады. Оқу құралына білімқұмарларға арналған қосымша ақпарат, игерілген білімдерді тексеруді мақсат ететін педагогикалық міндеттер, практикалық шығармашылық тапсырмалар енгізілді.Орта кәсіптік білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған.  ӘОЖ 373.2(075.32) КБЖ 74.10я723  © Козлова С.А., Куликова Т.А., 2013© Козлова С. А., Куликова Т.А., 2015, өзгерістермен© «Академия» білім баспа орталығы, 2013ІSBN 978-5-4468-0528-0 © Ресімдеу. «Академия» баспа орталығы, 2013       Оқу құралы «Мектепке дейін білім беру» мамандығы бойынша оқу-әдістемелік кешеннің бір бөлігі болып табылып, «Мектепке дейін білім берудің теориялық негіздері» атты жалпы кәсіби пәнді оқыту барысында пайдаланылады (ОП.05).Жаңа ұрпақтағы оқу-әдістемелік компоненттер жалпыға білім беретін және жалпы кәсіби пәндер мен кәсіптік модульдерді оқуды қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін дәстүрлі және инновациялық оқу материалдарын қамтиды.Әрбір комплект жалпы және кәсіби құзыреттіліктерді игеру үшін қажетті оқулықтар мен оқу құралдарын, оқу және бақылау құралдарын жұмыс берушінің талаптарын ескере отырып, қамтиды.Оқу басылымдары электрондық білім беру ресурстарымен толықтырылып отырады. Электрондық ресурстар интерактивті жаттығулары мен тренажерлеры бар теориялық және практикалық модульдерді, мультимедиялық объектілерді, қосымша материалдар мен Интернеттегі ресурстарға сілтемелерді қамтиды. Оған терминологиялық сөздік пен электрондық журнал енгізілген, онда оқу үдерісінің негізгі параметрлері жазылады: жұмыс уақыты, электрондық және практикалық тапсырмалардың орындалу нәтижелері. Электрондық ресурстар оқу үдерісіне жеңіл салынып, түрлі оқу бағдарламаларына бейімделе алады.      Қымбатты достар, болашақ әріптестер! Сіз педагогикалық мамандықты таңдадыңыз және өз өмірлеріңізді өскелең ұрпақты тәрбиелеп, оқытуғашешім қабылдадыңыз. Сіздіңтәрбиеленушілеріңіз біздің қоғамның ең кішкентай мүшелері – жас және мектепке дейінгі шақтағы балалар болып табылады. Тәрбиелеу – өте жауапты іс. Бұл, әсіресе, балаларды туған күнінен бастап, мектепке барғанға дейінгі мерзімде тәрбиелеу туралы сөз еткенде, екі есе жауапты болып келеді. Сөзімен не толғантатыны, қызықтыратыны, қамқорлық ететіні, көңілдентетінін әрдайым түсіндіре алмайтын кішкентай баланы түсіну үшін, өте көп білу, шеберлік жасау, түсіну, жүрегімен ұғыну қажет. Сіз үйреніп жатқан мектепке дейінгі педагогика кішкентай баланы тәрбиелеуде көмегін тигізеді.Қазіргі педагогика – ауқымды білімге ие ғылым. Олардың ең қысқа кестемен баяндалуының өзі де колледж студентіне арналған кітап шеңберіне енгізілуі мүмкін емес. Мұндай міндет авторлар алдына қойылған да емес.Біз:■осы тамаша ғылымға тартуға;■сіздердің алдыларыңызға мектепке дейінгі мекеменің заманауи педагогін кәсіби даярлау жүйесіндегі оның ерекше рөлін ашуға;■сіздерді педагогикалық білім жүйесіне ендіріп, білім беру үдерісін құрудағы олардың қолданбалы маңызын көрсетуге;■педагогикалық үдерістердің теориялық ұғымдарына қызығушылық тудыруға;■сіздердің кәсіби қалыптасуларыңызға әсер етуге тырыстық.Кез келген ғылыми білім, соның қатарында педагогикалық та, өзіне белсенді қарым-қатынасты талап етеді. Авторлар атаулы құралмен мұқият жұмыс жасау осы ғылымның категорияларын, ұғымдарын, заңдылықтарын түсіндіруге көмектеседі деп үміттенеді.Қазіргі кәсіптік білім берудің негізі болып өздік жұмыс табылады. Біздің кітапта көптеген ұсыныстарды таба аласыз. Сіз балалармен практикалық жұмыс жасауға дайындалып жатсыз, сондықтан оқу құралында ұсынылған барлық тапсырмаларды орындау мақсатқа сай. Осы тапсырмалардың көбісі сізге көмек береді: сіз өз педагогикалық жұмысыңыз бен жеке басыңыздағы қасиеттерді талдауға үйренесіз, олардан көптеген жағдайда кәсіби қызметтің нәтижелілігі байланысты болады.Сізге әдебиетті де оқуға тура келеді. Кітаптың соңында оның тізімі беріледі. Аталымдар санының көптігінен қорықпаңыз. Өз ісінің шебері болғысы келетін адам кәсіби әдебиетті оқудың еліктіргіш үдерісін сүйе білуі қажет.Оқу материалын ұғынуға терминдердің сөздігі де көмек береді.Олар біртіндеп сіздің кәсіби лексикаңызға ене бастайды.Қосымшада сонымен қатар, маңызды құжат берілген, оны білмейінше, курсты оқуды да, практикалық қызметті бастауды да мүмкін емес. Бұл бүкіл әлемде балаға деген, жалпы алғанда, балалық шаққа деген ізгілік қарым-қатынастың негізі ретінде қабылданған«Бала құқықтары туралы Конвенция».Оқу материалының орналасуы жөнінде бірер сөз. Құралдың құрылымына назар аударыңыз. Ол жеті бөлімнен тұрады, оның әрқайсысы тарауға бөлінеді (олардың барлығы 29). Кітап«Педагогиканың жалпы негіздері» бөлімінен басталады. Бұл бөлім тәрбиеге деген жалпы педагогикалық амалдар туралы түсінік береді, білім беру жүйесімен таныстырып, педагогикалық ғылым, оның қазіргі салаларының әлеміне ендіреді. Оқулықтың бірінші тарауы– «Педагог: мамандық және тұлға». Сіздер, әрине, мектепке дейінгі педагогика курсын оқуды осы тақырыптан неге бастайтынымызды түсінесіздер. Ол алдағы қызметтің болашағын ашады, студентке өзіне ішкі жағынан қарауға, таңдаған мамандығына «көнуге», таңдаған мамандығында табысты қамтамасыз ететін қасиеттер мен ерекшеліктерді өз-өзіне тәрбиелеу жолдарын анықтауға мүмкіндік береді.Осы кітап жас ерекшелігі педагогикасына арналғандықтан, бірінші бөлімде «ғылыми портреттер», ерте және мектепке дейінгі жастағы балалардың мінездемелері беріледі. Келесі тараулар мен бөлімдерде осы мінездемелер тереңдетіліп нақтыланады.Алайда сіз психология, анатомия мен физиологияны, жекелеген әдістемелерді оқу барысында игерген бала туралы білімге сүйенбесеңіз, олар толыққанды болмайды.Оқулықтың екінші бөлімі – «Балаларды тәрбиелеу мазмұны мен әдістемесі». Одан сіз тәрбиеге деген жалпы педагогикалық амалдар мен осы үдерістің мектепке дейінгі балалық шақтың әртүрлі жас кезеңдеріндегі ерекшеліктер туралы біле аласыз.Өз білімдеріңізді мынадай басқа да пәндерді оқу барысында толықтыра аласыз: «Ерте және мектепке дейінгі жастағы балалардың дене тәрбиесінің теориялық және әдістемелік негіздері»,«Балаларға тіл дамыту теориясы мен әдістемесі», «Мектепке дейінгі жастағы балалардың қарым-қатынас жасауын ұйымдастырудың психологиялық-педагогикалық негіздері», «Математикалық даму теориясы мен әдістемесі», «Музыкалық білім теориясы мен әдістемесі», «Мектепке дейінгі жастағы балалардың еңбек жұмысын ұйымдастырудың теориясы мен әдістемесі», «Мектепке дейінгі жастағы балалар әрекетінің өнімді түрлерін ұйымдастырудың теориялық және әдістемелік негіздері» және т.б.Оқулықтың «Ерте және мектепке дейінгі жастағы балаларды оқыту» атты үшінші бөлімінде мектепке дейінгі мекемеде оқу үдерісін құру, оны ұйымдастырудың заманауи түрлері туралы, педагогикалық тұрғыда мақсатқа сай әдістері мен оны жүзеге асыру құралдары туралы айтылады. Қосымша практикалық-бағытталған білімді сіз«Әр түрлі жастағы топтарда оқуды ұйымдастырудың теориялық негіздері» атты пәнді өту барысында меңгере аласыз.Төртінші бөлім баланың алуан түрлі іс-әрекетінің баланың дамуында атқаратын рөліне арналған. Сіз баланың ең алғашқы әрекеті қандай болғанын және ол баланың әлеуметтенуінде қандай мәнге ие екендігі туралы, мектепке дейінгі жастағы баланың пәндік және еңбек қызметіндегі, оқу әрекетінің енді қалыптасып келе жатқан алғышарттарындағы даму қалай болып жатқандығын біле аласыз. Неге қызмет түрлері баланың өміріне міндетті түрде осы ретпен«енетінін» және ересек адамдар олардың дамуына қалай ықпал ете алатынын біле аласыз. Іс-әрекеттің рөлі туралы терең білімді игеруге бала психологиясы курсын оқу көмектеседі.Бесінші бөлім – «Ойын барысында тәрбиелеу». Бұл тақырыпқа көшкенде, сізде баланың дамуында ойын рөлінің ерекше екендігі туралы түсінік қалыптасады. Осы бөлімнің тарауларындағы оқу материалы ойынның педагогикалық теориясының негіздерін меңгеруге, ойынның әр түрінің сипатын ұғынуға, олардың педагогикалық үдерістегі орнын түсінуге көмектеседі. Осы білім негізінде сізде бала ойындарын ұйымдастыру, өзініңіздің мұнда қатысу шамаңызды анықтау, сіздің тәрбиеленушілеріңіздің жеке дамуын қамтамасыз ету іскерлігі қалыптасуы тиіс.«Балабақша, отбасы, мектеп» атты алтыншы бөлімде барлығына ортақ мақсат – жан-жақты дамыған тұлғаны тәрбиелеуге жетудегі мектепке дейінгі мекеме, отбасы және мектеп арасындағы өзара байланыс ашылады. Тәрбиелеу жүйесінің осы буындарының әрқайсысы тұлғаның қалыптасуының күрделі үдерісінде ерекше орынға ие. Әр буынның ерекшелігін түсіну де, өзара байланысты орнатудағы өзі рөліңіз де өте маңызды.«Мектепке дейінгі мекемедегі педагогикалық үдеріс» атты жетінші бөлім мектепке дейінгі мекемеде білім беру үрдісін тепе-тең ұйымдастыру мәселесін шешуге көмектеседі.Ойшыл педагогке жоспарсыз алдына қойған міндеттерді шешу қиын. Ақылмен жоспарлау кедергі жасамайды, керісінше, шығармашылыққа, педагогикалық ізденіске көмектеседі. Осы білімдерді тереңдетуге «Мектепке дейінгі жастағы балалар тәрбиешісінің әдістемелік жұмысының теориялық және қолданбалы аспектілері» атты модульді оқу көмектеседі.Сонымен, сіздердің алдарыңызда оқу құралының алғашқы беттері ашылды. Егер сіз кітаптың соңғы бетін ашып: «Педагогика деген қандай қызықты ғылым, әлі де мен қаншама нәрсені білмеймін! Бірақ менөзбілімімдітолықтыруға талпынамын, себебіменкішкентай балалардың жақсы тәрбиешісі болғым келеді!» деп айтсаңыз, онда сіз өз мақсатыңызға жеттіңіз деп санаймыз.Сіздерге нағыз педагог болып қалыптасуға көмектесетін мектепке дейінгі педагогиканы және басқа да оқу пәндерін игеруде сәттілік тілейміз!Авторлар оқу құралын жетілдіруге қатысты өз ұсыныстары мен тілектерін білдіруші барша адамдарға ризашылығын білдіреді. ПЕДАГОГИКАНЫҢ ЖАЛПЫ НЕГІЗДЕРІ   ТАРАУПЕДАГОГ: МАМАНДЫҚ ЖӘНЕ ТҰЛҒА

Білімқұмарлар үшінЕжелгі орыс тілінде «мұғалім» сөзі оның жоғары мағынасында- өмір жолындағы тәлімгер, «ілім», Құдай сөзін уағыздайтын адам ретінде қабылданды. Оқушы мұғаліміне өмір бойы құрмет, ілтипат, алғыс сезімдерін сезуге міндетті болды. Кирилл Туровскийдің «Өз мұғалімдеріңді ұмытпа» сөзі Киев Русі заманынан бері қолжазбадан- қолжазбаға қайта жазылды: «Егер сен иерей емес, қарапайым адамнан үйренсең, онда сен ол туралы естелікті өз жүрегің мен ойыңда жаның таусылғанша сақта...»(А. С.Уваровтың қолжазбасы. — СПб., 1858. — 2-т. — 131-б.).Русте балаларды сауаттылыққа үйретумен кәсіби айналысатын адамдарды әдетте, көптегенжағдайда «мұғалім» емес, «сауаттылық шебері» немесе жай ғана «шебер» деп атаған. Мұндай шеберлерге оқыту қызметтің негізгі түрі болып саналмады. Оларға сауаты бар түрлі мамандықтың адамдары – кітап жазушылары, икон жазушылар, хатшылар және т.б. жатқызылды. Балалар кәсіби дағдыларды отбасында немесе жақын орналасқан сословиелік аймақтарда игерді. Кейде баланы кәсіпқой-шеберге оқуға беріп отырды. Сөйтіп, оқу халық екбек «педагогикасы» мен сословиелік дәстүр шеңберінде жүзеге асырылды.В.И.Дальдің «Тірі ұлы орыс тілінің түсіндірме сөздігінде»«мұғалім» сөзінің мағынасы тәлімгер, оқытушы ретінде беріледі.Тәлімгер қалай өмір сүру керек екендігін, нағыз адам болып қалыптасу үшін өзін қалай ұстау керектігін түсіндіреді, яғни тәрбиелейді. Оқытушы балаларды біліммен қаруландырады, әр түрлі мәдениеттердің элементтерін, адами құндылықтарды игеруге көмектеседі, яғни оқытады. Өскелең ұрпаққа қоғамдық-тарихи тәжірибені жеткізу, құндылық бағыт-бағдарларын қалыптастыру және оны өмір сүру мен еңбек етуге даярлау жөніндегі осы екі құрамдас бөлшекті (тәрбие беру мен оқытуды) бір адам ғана жүзеге асырды – ол мұғалім. Сөйтіп, қазіргі түсінік бойынша мұғалім – бұл мазмұны оқыту мен тәрбие беруден құралатын мамандық.Педагогикалық мамандықтардың өзара тығыз әрекеттесетін ошағында лайықты орынды тәрбиеші алады. Тәрбиеші – тәрбие берумен айналысатын, басқа адам тұлғасының өмірі мен дамуына жасалатын жағдай үшін өзіне жауапкершілік алатын адам. Тәрбиеші мамандығы, жоғарыда аталып өткендей, антика уақытынан бері танымал. Орта ғасырлар мен Жаңа уақытта кейбір оқу-тәрбие беру мекемелерінде (гимназия, асыл әйелдерге арналған институт, кадет корпусы және т.б.) тәрбие қызметін ерекше лауазымы бар тұлғалар атқарған – класс ханымдары, класс бақылаушысы, тәлімгер және т.б. Әл-ауқаты бар отбасыларға үй тәрбиешілері – гувернерлер, бонналар және т.б. шақырылған (қазіргі уақытта да шақырылады).Қоғамдық тәрбиелеудің қазіргі жүйесінде тәрбие беру қызметтерін жүзеге асыратын арнайы лауазымдар бекітілген. Бұл балалар үйіндегі, интернаттағы, мектепке дейінгі мекемедегі тәрбиеші. Алайда педагогикалық үрдісте оқыту мен тәрбие беру өзара тығыз байланысты екенін ескеруіміз керек, осының арқасында тәрбие беру қызметін балалар бақшасында, мектепте, колледжде, жоғары оқу орнында жұмыс істейтін педагог жүзеге асырады.Мектепке дейінгі мекеменің тәрбиешісі – жаппай қазіргі педагогикалық мамандықтардың бірі. Ол алғашқы мектепке дейінгі мекемелер пайда болған ХҮІІ – ХҮІІІ ғғ. туған. Еуропада, соның ішінде, Ресейде де, мұндай мекемелер алғашқысында жетім балаларға арналған. Кейінірек халықтың аз қамтылған топтарынан шыққан отбасыларға көмек ретінде қайырымдылық орындары құрылған (Франциядағы «Баспаналар», Германиядағы «Балаларды қорғау мектептері», Ресейдегі балалар үйлері). Одан кейін жекеменшік ақылы балалар мекемелері пайда болды, оған ауқатты ата-аналардың балалары ойнап, сабақ оқу үшін келген. Балаларға қарайтын адамдар олармен ойын жүргізген, сабақ оқыған, яғни тәрбие жұмысымен айналысқан, әр елде ол әр түрлі өзінше аталды: бала бағушылар, жетекшілер, тәлімгерлер, тәрбиешілер. Мектепке дейінгі мекемелердегі алғашқы педагогтердің арасында ер адамдардың көп болуы есте қаларлық жағдай.1840 жыл педагогика тарихында атақты неміс педагогі Ф.Фребельдің (1782-1852) өзінің Бланкенбург қаласындағы мектепке дейінгі мекемесіне (ашылу жылы -1837) балабақша атын берумен белгіленді. Алайда мектепке дейінгі мекеменің атауы ғана жаңа болған жоқ, оның міндеті де басқа еді: практикалық нұсқаулық пен түрлі тәсілдерді көрсету арқылы аналарды балаларды дұрыс тәрбиелеуге үйрету. Ф.Фребельдің идеялары және оның әзірлеген балалармен тәрбие жұмысын жүргізу мазмұнындағы нұсқаулықтары әлемнің көптеген елдеріндегі мектепке дейінгі мекемелерде үлкен таралымға ие болды. Ресей де бұдан тыс қалмады, мұнда Ф.Фребельдің жүйесі бойынша балабақшалар, сондай-ақ, онда жұмыс істеу үшін педагогтерді даярлау курстары да ұйымдастырылды. Фребель балабақшаларында жұмыс істеген тәрбиешілерді «бақшылар» немесе«фребельшілер» деп атай бастады.Қазіргі таңда әлемде адамның алғашқы жылдары мерзіміне оның одан арғы жылдарында тұлға болып қалыптасуы үшін ерекше мән берілуін санасынан өткізбеу ұғымы ешбір елде жоқ. Мектепке дейінгі қоғамдық тәрбиелеуді дамыту міндеттері көптеген мемлекеттердің әлеуметтік саясатының бағдарламасына енеді. Дамыған елдерде (Франция, Ұлыбритания, АҚШ) мектепке дейінгі мекемелерге баратын балалар саны 80–90%-ды құрайды. Мектепке дейінгі мекемелер желісін кеңесйту қажеттелігі педагогикалық қана емес, сонымен қатар, әлеуметтік-экономикалық себептермен де дәйектеледі (еңбек нарығында әйелдердің көбеюі, жағдайы жоқ отбасыларға балаларды тәрбиелеуде көмек көрсету қажеттілігі және т.б.). Мектепке дейін қоғамдық тәрбиелеуді одан әрі дамыту үрдісі кәсіби тәрбиешілердің санының үнемі өсуімен байланысты. Мектепке дейінгі мекемелердің білім беру қызметтеріне қойылатын талаптардың өсуін, қазіргі тәрбиешінің кәсіби даярлығының біршама жоғары деңгейін ескере отырып, оны педагог деп жиі атап жүр.«Мұғалім» «педагог», «оқытушы», «тәрбиеші» сөздері мағынасына қарай өте жақын, өйткені бұл атаулармен өзін педагогикалық қызметке, педагогикалық мамандыққа қызмет етуге арнаған адамдарды атайды.

Тапсырмалар Ғалым, гуманист Ш.А. Амонашвили, өз монологында балаларға сөйлей отырып, педагогті: «...Сіздер мен адамзат арасындағы елші» – деп атайды. Атаулы мәтінде «елші» сөзінде қандай мән жатыр? Сіздердің ойларыңызша, педагогтің елшілік рөлі неден құралады? Осы рөлдің толыққандығы, мазмұны қандай? Мектеп жасына дейінгі балалардың тәрбиешісі ретінде сіздің елшілік миссияңыз өзіңізге қалай көрінеді?Сіз тәжірибеден өтіп жатқан мектепке дейінгі мекеменің тәрбиешісінің қызметіне талдау жасаңыз (күннің бірінші немесе екіншісі жартысы бойына мақсатқа сай бақылау негізінде). Келесі сұрақтарға жауап беріңіз:■педагог қандай қызметтік міндеттерді атқарады?■Ол қандай кәсіби іскерліктерге ие?■Тәрбиешінің қандай жеке қасиеттері табысты қамтамасыз етеді, ал қайсылары, керісінше, қиындықтар тудырады?■Тәрбиешінің педагогикалық қызметін жетілдіру бойынша сіздің қандай ұсыныстарыңыз бар?Кәсіби өзін-өзі тәрбиелеудің бағдарламасын келесі жоспар бойынша құрастырыңыз: ■Қандай жеке қасиеттер кәсіби деп аталады? Анықтама беріңіз;■Өз кәсіби идеалыңызды анықтаңыз (мектепке дейінгі мекеменің педагогі үшін қандай қасиеттер кәсіби маңызды деп санайсыз?);■Өз идеалыңызға қаншалықты сәйкес келетініңізге және оған жақындауға қалай тырысатыныңызға талдау жасаңыз;■Өзіңізде кәсіби маңызды қасиеттерді қай жолмен, қандай құралдар, қызмет жасау тәсілдерін пайдалана отырып, дамытып жатсыз және болашақта қалай дамытпақсыз?  ТАРАУ

ПЕДАГОГИКА – ҒЫЛЫМ Педагогиканың ғылым ретінде пайда болуы және қалыптасуы  «Педагогика» сөзі антика заманында пайда болды және жалпы қолданатын лексикада мықты орнын тауып, өткен мыңжылдықтарда әртүрлі тілдерде сөйлей бастады. Оларды тек қана мамандар ғана емес, сонымен қатар, педагогикалық мамандықтан алшақ адамдар да пайдаланады.«Педагогика» сөзініңосылайшакеңтаралуы оныңмағынасының әр түрлілігінде. Ол екі мағынаны қамтиды:■педагогика — практикалық іс-әрекеттің саласы, өнер;■педагогика – ғылыми білім саласы, ғылым.«Педагогика» сөзі бірінші мағынасында екіншісіне қарағанда, ертерек қолданыла бастады. Адамзат өскелең ұрпақтың тәрбие беру және оқыту тәжірибесімен мыңжылдықтар бойы байытылып отырды. Осы тарихи тәжірибені түсінуге, жүйелеуге және осы негізде білім беру мен оқытудың заңдылықтарын анықтауға арналған ғылыми педагогика бірнеше ғасырдан кейін пайда болды. Сондықтан педагогика – бұл ежелгі ғылымдар арасында, мысалы, философия, медицина, геометрия, астрономияны алсақ, салыстырмалы түрде жас ғылым.Балаларды өмірге дайындау, оларға жинақталған тәжірибені жеткізу қажеттілігі адамзатта ежелгі уақытта пайда болды. Бастапқыда ол қауымда табиғи өмір сүру барысында, содан кейін үлкендер үйретіп, көрсеткенде, еңбекке баулып, қажетті дағдыларды сіңіре отырып, өз үлгісімен тарту барысында отбасыларда жүзеге асырылды.Мәдениеттің дамуымен, құлдық қалыптастыруға көшудің арқасында туындаған щаруашылық және экономикалық өмірдегі өзгерістермен байланысты жас ұрпақты оқыту және тәрбиелеу үшін арнайы ұйымдастырылған оқу орындарын құру қажеттілігі пайда болады. Осы қажеттілікке жауап ретінде мектеп пайда болады (Ежелгі Шығыс, шамамен б.з.б. 5-ші мыңжылдықта).Алғашқы мектептерді ғибадатханаларда, монастырьлерде ғибадат етушілер ашты, себебі дін тәрбие беру идеалының тасымалдаушысы болды. Содан кейін әртүрлі үлгідегі мектептер ашылды, олар оқытудың мазмұны және әдістемесімен ерекшеленді. Ежелгі мектептерде оқыту мазмұны кеңінен ұсынылды: оқу және жазу сауаттылығы, математика, музыка, этика, салт жоралары, дене жаттығулары, поэтика, логика және басқалар.Оқытудың сипаты мен ауқымы оқушылардың әлеуметтік жағдайымен (вельможалардың, дінбасыларының, шенеуніктердің, қолөнершілердің, бақташылардың, балықшылардың, тіпті құллардың), сондай-ақ,белгілі бір елде болған мәдени және этникалық дәстүрлермен анықталды. Жазғыштар, суретшілер, мұғалімдерді даярлайтын «кәсіби бағдары» бар мектептер болды.Тәрбиелеу және оқыту үрістерін ұйымдастыру, олардың мазмұны белгілі елде қалыптасқан қоғамдық жағдайлардың ерекшеліктерімен анықталды. Педагогика тарихына Ежелгі Грецияда антика уақытында (б.з.б. ҮІ-ІҮ ғғ.) қалыптасқан екі тәрбие жүйесі енді: спарталық және афиналық. Қоғамдық жағдайларға байланысты Спарта үш жүзжылдық бойына әскери мемлекет болды. Сондықтан спарталық жүйенің негізіне рухы жоғары, дене бітімі дамыған, әскериі істе білгір бозбаланы тәрбиелеу идеясы жатты. Ер жынысты адамдарды тәрбиелеу мемлекеттің ақарамағында болды, қатаң реттеліп, бақылауға алынды. Қоғамдық тәбиелеу өмірінің бірінші күнінен басталды. Жаңа туған нәрестелерді қауым ақсақалдары, қарап, әлсіз және кем туғандарды құздан құлатқан, ал мықтыларды емізуші анаға тапсырған. Асыраушылар Грециядағы алғашқы кәсіби тәрбиешілер болды. Олар баланы қатал жағдайда өмір сүруге, атап айтқанда, қараңғыдан қорықпауға, тамақ ішкенде ұстамды болуға, ауырғанда, тоңғанда айқайламауға және жыламауға және т.б. үйретті. 12 жылға шақталған мемлекеттік оқыту 7 жастан басталды. Ол әскери даярлық жүйесінен құралып, дене жаттығуларын, гимнастиканы, жарыстарды, оқу жорықтарын, үлгілі айқастарды және т.б. қамтыды. Зияткерлік дамыту ең аз мөлшерге бағытталды: оқу және жазу бастамалары.Демократиялық Афинада ақылын, адамгершілік қасиеттерін, денесін дамытуға бағытталған басқа жүйе қалыпасты. Балаларды оқуға, жазуға, есептеуге, музыкалық аспаптарда (кифарада, лирада) ойнауға үйретті. Баланы өнерге, мәдениетке баулуға ерекше назар аударылды. Бағдарламада поэзия, би, музыка, классикалық әдебиетті (Гомер, Эзоп, Софокл және т.б. шығармалары) оқу органикалық үйлесті. Дене мен рухты тәрбиелеуге гимнастикамен, жүгірумен, күреспен, дискіні, садақты атумен айналысу, сонымен қатар, спорт сайыстарына қатысу ықпал етті.Сонымен, ежелгі уақыттарда (б.з.б. кезең) адамзат педагогикалық қызметтің, өскелең ұрпақты тәрбиелеудің бай тәжірибесін жинақтады. Ежелгі ұлы ойшылдар, философтар, атап айтқанда, Демокрит (б.з.б. 470 немесе б.з.б. 460 шамасында), Сократ (б.з.б. 469 — 399), Пла¬тон (4 б.з.б. 27 — 348), Аристотель (б.з.б. 384—322)және т.б. адам табиғаты, оны жетілдіру жолдары туралы ойлана отырып, оларға заманауи болып табылған қоғамда адамгершіліктің төмендеуіне наздана отырып, балалар мен бозбалаларды тәрбиелеу және оқыту туралы алғашқы педагогикалық идеяларды, ережелерді, ұсыныстарды қалыптастырды.Ежелгі философтардың біз үшін тарих сақтап қалған нақыл сөздері, біздің уақытқа дейін жеткен олардың еңбектерін педагогикалық теориялар деп әлі айтуға, ғылымның саласына жатқызуға болмайды. Философтардың өзі педагогикаға баланы өмір бойына жүргізу өнері ретінде қарады. Соған қарамастан, алғашқы педагогикалық көзқарастар философия қойынауында пайда болып, педагогика мен ғылымның бастамашылары болғанын атап өту керек. Орта ғасыр шіркеудің озбырлығымен, рухани өмірдің барлық салаларында, соның ішінде білім мен тәрбие беруде, тәрбиелеудің антикалық идеалдарынан алшақтаументарихқа енді. Алайда Орта ғасырлар – он екі жүзжылдықтан астам уақытты қамтитын қомақты тарихи қабат болып табылады, ол кезең бойында педагогикалық тәжірибеде көптеген құнды заттар болды. Орта ғасырларда білім беру, мәдениет орталықтарының рөлін атқаратын университеттер пайда болды. Университеттердің пайда болуы тұлғаның интеллектуалды- рухани дамуына қоғаммен қойылған жаңа талаптарына жауап ретіндеұғынылды.

Білімқұмарлар үшін 1148 жылы Еуропада алғашқы болып Болоньеде (Италия) университеташылды, Орта ғасыр үшін ұйымдастыру демократизмінің бірегейлігімен ерекшеленді: студенттер өз қалауы бойынша оқытушыларды қабылдап, жұмыстан шығару, дәріс мерзімінің ұзақтығын анықтау, ректорды сайлауға қатысу құқықтарына ие болды. ХІІ жылы Оксфорд университеті (Англия), ХІІІ жылы – Париж университеті (Франция) пайда болды. Орта ғасырлық университетте әдетт, төрт факультет болды: теологиялық (діни), медициналық, заң және еркін мамындақтар (көркем).Ф.Аквинский,Ф.Бэкон,Ф.Рабле,М.Лютер,Т.Мор,Т.Кампанелла, Э.Роттердамский және т.б. сияқты Орта ғасыр ойшылдарының, мемлекеттік және діни қызметкерлерінің еңбектерінде педагогикалық ілім өзінің одан арғы дамуын тапты. Адамды өзінің дүниетанымының ортасына қоя тұрып, ойшыл-гуманистер қоғамның моральдық және әлеуметтік прогресінің осы қоғам мүшелері алатын тәрбие сапасына байланысты екенін атап өтті.Сонымен қатар, ежелгі ғасырлардан ХҮІІ ғ. дейінгі тұтас ұзақ мерзім педагогика тарихына ғылымға дейінгі педагогикалық шығармашылықтың, эмпирикалық (тәжірибеге негізделген) педагогикалық практиканың уақыты ретінде енді.Педагогика теориялық білімнің дербес саласы ретінде ХҮІІ ғ. рәсімделе бастады. Осы уақытта қолда бар педагогикалық практиканы жақсартуға, тәрбие мен білім берудің шегін және мүмкіндіктерін кеңейтуге арналған ғылымға деген аса қажеттілік сезілді. Педагогикаға ғылымға деген сұраныс келесі әлеуметтік- экономикалық себептер аясында пайда болды. ХҮІІ ғасыр үлкен өзгерістер заманы болды, оны әлем Ұлы географиялық жаңалықтар кезеңі арқасында, қалалардың қарқындап өсуі, өмірдің ортағасырлық құрылысын бұзусалдарынан басынан кешірді.Бұған мәдениеттің, ғылымның, гүлденуін, өнеркәсіптің жандануын және т.б. қосыңыз. Білім адам өмірінде, барлық қоғамдық дамуда ерекше рөл атқара бастады. Білім беру сапасының өсуімен, көпшілік білім беру жүйесінің қалыптасуымен атақты ойшылдар үміттерін адамзат қоғамының прогресімен байланыстырды.

Білімқұмарлар үшінТатар-моңғол жаулап алуына байланысты қиындықтарға қарамастан, мектепте оқыту, Ресейде оқу мен жазуға деген құрмет дәстүріөтекүштіболды. XVІІ ғасырдың бастауышмектебінің дамуына арқасында,сол кезде Ресейде әсіресе, дінбасылар мен саудагерлердің арасында сауаттылық деңгейі жоғары болды. Саудагерлер шет тілдерін үйреніп жатты, ол үшін шетелдіктерді жалдайтын. Сауатты дворяндардың арасында әйелдер аз болмады. Бастауыш мектептер бүкіл ел бойынша жұмыс істеді. Мектепке арналған қаражат ата- аналар тарапынан берілді. Мұғалім әдетте жалғыз, ал әр түрлі жастағы балалар көп болды.Олардың кейбіреулері мұғалімнің басшылығымен әріптерді үйреніп, ежелеп оқыды, ал басқалары сол кезде жазып жатты. Әрбір оқушы оны дайындау деңгейіне сәйкес келетін тапсырманы алды. Кейбір балалар мектептен кейін үйлеріне кетіп жатты, бірақ көптеген ата-аналар балаларының мектеп жанында тұрғанын пайдалы деп санады. Бай дворяндар мен саудагерлер әдетте өз балаларына шетел тілдерінде сөйлейтін үй мұғалімдерін шақырды. XVІІ ғасырда Мәскеуде Баспа ауласымен бірнеше рет басылып шыққан Букварь негізгі оқулық болып саналды. Әліпбиге, грамматикалық ережелерге және мінез-құлық ережелеріне қосымша әліппелер жазбаша жазуды, дінді оқыту мақалаларын, қысқша сөздіктерді қамтыды. Көптеген шапшаң жазуға арналған әліппе- жазбаша үлгілер пайда бола бастады. Оған көптеген жағдайда арифметика, тарих, география, философия, әдебиет, мифология бойынша мәліметтер енгізілді. Ән айту бастауыш мектепте ең қажетті пән болды: «мусикиямен» таныспайынша, адам сауатты деп саналмады. Оқу мектептен бітіргеннен кейін аяқталмады: адам өмір бойы кітаптардан үйренуге тура келді, өйткені «кітаптар - әлемдіданалықпен толтыратын өзендер» еді.Ғылым тарихы – бұл адамдар тарихы және идеялар тарихы. Ғылыми педагогиканың қалыптасуы чехтің ғажайып ойшыл- гуманисті, педагог Ян Амос Коменскийдің (1592-1670) атымен байланыст айтылады. Я.А.Коменскийдің адамзат алдындағы еңбегі оның педагогикалық ой-пікірге кейін одан арғы дамуын тапқан түбегейлі жаңа идеяларды әкелуімен байланысты. Олар қандай идеялар еді?Ян Амос Коменскийдің педагогикасының негізгі идеясы - бұл пансофизм, яғниөркениетпен алынған барлық білімді жалпылау және қоғамдық-нәсілдік, діни көзқарастарына қарамастан, осы жалпыланған білімді ана тілінде мектеп арқылы барлық адамдарға жеткізу.Ұлы гуманист Я.А.Коменскийге оқу-тәрбие үдерісінің тиісті ұйымдастырылуымен әрбір бала білім «баспалдағының» «ең жоғары» сатысына көтеріле алады деген оптимистік тұжырымы бар. Білім практикалық өмірде пайдалы әкелуі керек деп сене отырып, Я.А.Коменский нақты, жалпыға пайдалы оқыту туралы міндеттемені жариялады.Я.А.Коменскийдің еңбектерінде жалпыға ортақ білім берудің үйлесімді жүйесінің жобасы ұсынылды, жалпымемлекетттік мектеп, мектеп ісін жоспарлау, білім беру сатыларының адамның жасына сәйкестігі, ана тілінде оқыту, гуманитарлық және ғылыми-техникалық жалпы білімнің үйлесуі, сыныптық-сабақ жүйесі туралы мәселелері қойылды.Бұрынғы ұрпақтардан алынған нәрселерді негізге алып, балаларды өмірге дайындау тәжірибесін талдай отырып, Я.А.Коменский оқу-тәрбие үдерісінің объективті заңдылықтары бар деген қорытындыға келді, қысқа мерзімді емес, ұзақ мерзімді перспективалық маңызы бар білім беру және тәрбиелеу ережелерін қалыптастырды. Өзінің бүкіл өмірінің басты кітабы «Ұлы дидактикада» (1654), Я.А. Коменский оқу үдерісінің теориялық негіздерін баяндады, оның үлгісімен ЖОО-да, колледжде, мектепте, мектепке дейінгі мекемеде әлі күнге дейін білім беру үдерісі құрылады.Я.А.Коменскийдің ғылыми еңбектерінен классикалық педагогикалық теорияның қарқынды даму кезеңі басталады. Кейінгі педагог-классиктердің керемет топтамасы (Дж. Локк, Ж.Ж.Руссо, И.Г. Песталоцци және басқалар) білім беру мен оқытудың теориялық мәселелерін әзірлеуді айтарлықтай жақсартты.Классикалық педагогиканы құруға біздің отандастарымыз лайықты үлес қосты: В.Г. Белинский, А.И.Герцен, Н.Г.Чернышевский, Н.А.Добролюбов, Л.Н.Толстой, Н.И.Пирогов. Орыс педагогикасына бүкіл әлемдік атақты К.Д.Ушинский (1824-1871) әкелді. Ол тұлғаны дамытудың үйлесімді психологиялық-педагогикалық тұжырымдамасын және оның негізінде тәрбиелеу және білім беру теориясын құрды.Алдымен жаратылыстану, физика, математика саласындағы жетістіктерімен ерекшеленген XІX ғасыр педагогикалық ғылымның дамуы үшін да қолайлы болды. Осы кезеңде ол тәрбие беру мен оқыту үдерісінің заңдылықтарын түсіну үшін фактілер мен құбылыстардың сипаттамасынан көтеріліп, дербес ғылыми пән ретінде қарқынды дамиды. Педагогика ішінде білімнің саралануы байқалады, оның мектепке дейінгі педагогика сынды жеке бөліктері бөлініп, ерекшеленеді.ХІХ ғасыр қарқынды әлеуметтік-саяси өзгерістерімен көптеген елдерде педагогиканың алдына адамды жаңа қоғамда тәрбиелеу мәселесін қойды. Оны С.Т.Шацкий, П.П.Блонский зерттеді. Н.К.Крупскаяның теориялық еңбектері (1869-1939) педагогикалық мәселелердің кең ауқымын, соның ішінде, мектеп жасына дейінгі балаларды тәрбиелеуге тікелей қатысы барларды да қамтиды. А.С.Макаренко (1888—1939) ілімінің өзегі – тәрбие беретін ұжымның теориясы. Макаренко, сондай-ақ, отбасылық тәрбиенің маңызды мәселелерін анықтады. Тәрбие беру мен оқытудың адамгершілік сипаты, тұлғаға құнттап қарау – В.А.Сухомлинскийдің (1918-1970) педагогикалық ілімнің ой өзегі осында.Сонымен, педагогиканың ғылым ретінде пайда болуы және дамуы қоғамның жаңа ұрпақты материалдық және рухани құндылықтарды жасауға қатысуға даярлаудың тарихи тәжірибесін зерделеп, жалпылауға практикалық қажеттілігімен байланысты. Қазіргі педагогика – адамды оның дамуының барлық жас кезеңдерінде тәрбиелеу заңдылықтары мен қағидаттары туралы ғылымның ерекше саласы.  Педагогика, кез келген басқа ғылым секілді, өзінің категорияларына (тәрбиелеу, оқыту, білім беру), ұғымдарға (педагогикалық қызмет, педагогикалық өзара әрекеттесу, педагогикалық үдеріс) сүйенеді. Педагогиканың мәні, тәрбиелеу, оқыту, педагогикалық үдерістің заңдылықтары әдіс, заңдылық, қағида, тәсіл, сабақ, кәсіп және т.б. сияқты ұғымдардың көмегімен анықталады.Бір жағынан, педагогика, өзіне маңызды болып саналып, бірақ олар басқа ғылымдардың негізгісі болып табылатын ұғымдарды (даму, орта, қалыптастыру, қызмет, тұлға және т.б.) пайдаланады. Бұл – пәнаралық ұғымдар. Басқа жағынан, көптеген ғылымдар (психология, әлеуметтану, физиология, этнография, тарих және т.б.) негізгі педагогикалық ұғымдарды пайдаланады, олар өз кезегінде бұл ғылымдар үшін пәнаралық болып жұмсалады. Әр ғылымның өз пәні бар, яғни ол болмыстың белгілі бір саласын зерттейді. Педагогика үшін болмыстың осындай саласы болып тәрбие беру саналады. Ол тәрбие берудің мәнін, оның терең ішкі тетіктерін, тұлғаның дамуы және оның тіршілік етуінің сыртқы жағдайларымен өзара байланысын зерделейді. Сондықтан педагогиканың негізгі категориясы болып тәрбие саналады, басқа категориялар мен ұғымдар оны толықтырып, кеңейтеді және нақтылайды. Дегенмен, тәрбие сөзі күрделі қоғамдық құбылысты сипаттай отырып, жалпыға бірдей қабылданған анықтамаға ие емес, ол көпмағыналы.Тәрбиелеу ұғымын негізгі, атап айтқанда, әлеуметтік және педагогикалық мағыналарында қарастырайық.Тәрбиелеу әлеуметтік мағынада әлеуметтік құбылыс, өскелең ұрпақты өмірге дайындайтын қоғам қызметі ретінде түсініледі. Бұған қоғамның барлық әлеуметтік құрылымының күштері бағытталған: баланы өмірге отбасы, балабақша, мектеп, бұқаралық ақпарат құралдары, шіркеу және т.б. дайындайды. Баланы өмірге даярлау басқа да көптеген сыртқы әсерлермен, жағдайлармен және мән-жайлармен (адамның этникалық қатысымен, табиғи және мәдени ортамен, тұрғылықты жерімен және т.б.) анықталады. Тәрбие осындай кең әлеуметтік мағынада, шын мәнінде, әлеуметтенумен теңдестіріледі.Тәрбиелеу педагогикалық мағынада – бұл тұлғаның дамуына ықпал ететін арнайы ұйымдастырылатын және басқарылатын үрдіс.«Ресей Федерациясындағы білім туралы» Заңында (2012) тәрбиелеу тұлғаны дамытуға, әлеуметтік-мәдени, рухани және адамгершілік құндылықтар менадам, отбасы, қоғам және мемлекеттің мүддесіүшінқоғамда қабылданған мінез-құлық нормалары мен ережелер негізінде білім алушыны өзін-өзі анықтау мен әлеуметтендіруге жағдай жасауға бағытталған қызмет ретінде анықталады.Тәрбие берудің мақсаты тұлғаны жалпы алғанда дамыту болуы мүмкін (тұтас тәрбие беру балабақшада, мектепте, жанұяда жүзеге асырылады). Мұндай жағдайда әдетте кең тұрғыдағы педагогикалық мағынада тәрбиелеу туралы айтады. Ересектер балаға белгілі психикалық және тұлғалық қасиеттерді (ұқыптылықты, жанұяға деген махаббат пен бауырмалдылықты, кітапқа деген қызығушылықты және т.б.) қалыптастыру мақсатында оған бағыттала отырып әсер етуі мүмкін. Бұл жағдайда тәрбие тар педагогикалық мағынада ұғынылады.Әлеуметтік құбылыс ретіндегітәрбие берудің ерекшелігі оның адамзат қоғамының қалыптасу кезеңінен бастап пайда болуында, қоғам қанша өмір сүреді, ол да сонша өмір сүріп жатыр, және қоғам барда, ол қызмет етеді. Тәрбие беру – балалардың өмірін сақтап қалу, олардың өсуін қамтамасыз ету, ұрпақтар арасында сабақтастықты орнату қажеттілігімен туындаған мәңгі және жалпы категория.Тәрбие берудің мазмұны мен сипаты әртүрлі тарихи кезеңдерде өзгеріссіз қалмайды. Өзгерістер қоғам өмірінің экономикалық жағдайлары, материалдық игіліктерді өндіру тәсілдері, сонымен қатар, саясат, мәдениет, діннің әсерінен туындайды. Демек, тәрбие беру – тарихи құбылыс.Алайда бір тарихи дәуірдегі қоғамның әртүрлі таптарына жататын балаларды тәрбиелеу әртүрлі болады. Үстем таптар тәрбие беруді өзінің билігін, қоғамдағы өз жағдайын нығайту үшін пайдаланады. Сөйтіп, тәрбие берудің таптық сипаты туралы айтуға болады.Тәрбие беру – бұл әрқашан тәрбиелетінге сырттай әсер ету. Алайда барлық сыртқы ықпал ету балаға тәрбиелік әсер ете бермейді. Шын мәнінде сыртқы факторлар ішкі жағдайлар арқылы, яғни, қалыптастып жатқан психиканың, тұлғаның ерекшеліктері арқылы икемделеді. Бала кейбір әсерлерді белсенді, басқаларын пассивтіқабылдайды.Педагогтің серуеннен кейін қолын жуу қажет екендігі туралы қарапайым еске салуы әрбір тәрбиеленушісінде өз сезімдерін, іс- әрекеттерін, жүріс-тұрысының формаларын тудырады (кейбіреулері суды жақсы көргендіктен немесе педагогтан мақтау естігісі келіп жүгіріп кетеді; басқалары мұны әдетінше орындайды; біреулері бұл процедуран қашыға тырысады). Демек, ересектердің тәрбиелік ықпалын балалар өмірлік тәжірибесінің призмасы арқылы өткізеді, қабылдамайды немесе қабылдайды және осыған байланысты өз мінез-құлқын қалыптастырады.Адамөзіне-өзіталапқойып,белгілібірқасиеттердіқалыптастыру мақсатында нақты әрекет арқылы өзіне әсер еткісі келген жағдайда, тәрбиелік әрекеттер ішкі де болуы мүмкін. Өзімен осылай жұмыс істеу өзін-өзі тәрбиелеу деп аталады. В. А. Сухомлинский шынайы тәрбие беру «өзін-өзі тәрбиелеу болған жағдайда ғана жүзеге асырылады» деп жазған (Су-хомлинский В.А. Рождение гражданина. — М., 1971.— 49-б.).Мектеп жасына дейінгілерге қатысты айтатын болсақ, дербестіктің пайда болуының арқасында, ересектер мен құрдастарының мінез-құлқының үлгісіне саналы түрде еліктеу негізінде өзін-өзі тәрбиелеу элементтері туралы айтуға болады («Мен өзім»).Қарапайым тұрғыда алғанда, өзін-өзі тәрбиелеу өзінің денесін, қозғалыстарын реттеуден, дұрыс емес әрекеттерден, дөрекі сөздерден аулақ болудан, бірақ ең бастысы мінез-құлықтың оң әдеттерін қалыптастырудан басталады. Мектеп жасына дейінгі бала үшін өзін- өзі тәрбиелеу – бұл жақсы қылықтарды жасау (биязы болу, артынан ойыншықтарын жинап жүру, кішкентай балаларға көмектесу және т.б.) және жаман қылықтардан бас тарту (қыз балаларды ренжітпеу, біреу құлап қалған, үстін бүлдіріп алған жағдайда күлмеу).Кішкентай балалармен жұмыс жасау барысында оларға одан да жақсы болуға ниеттену ынтасын дамыту, мұның олардың қолынан келетініне сендіру, азғантай да болса жетістіктеріне қуану өте маңызды. Мектепте оқу олардың мінез-құлқындағы, әрекетіндегі кемшіліктерді анықтайды, және бала оларды түсіне бастайды. Балалар эпизодтық өзін-өзі тәрбиелеумен айналыса алады: күшті болу үшін таңертең жаттығу жасау; жазу дағдыларын жетілдіру үшін сызықтар арасында жазып жаттығу. Педагогтің міндеті – балалардың өзін-өзі тәрбиелеуіне мақсатқа бағытталған және жүйелі сипат беру, баланың өз тұлғасын бірізді жақсартуына ықпал ету.Тәрбие беру мен өзін-өзі тәрбиелеу органикалық өзара байланысты. Балада өзін-өзі тәрбиелеу үрдісін туындататын тәрбие ғана тиімді. Бірақ, бір жағынан, бала қаншалықты өзімен көп жұмыс жасаса, соншалықты ол ересектердің тәрбие беру әрекетіне әсерлі болады. Осыған байланысты Ш.А.Амонашвилидің сөздерін еске түсірген жөн: «Шындығында гуманистік педагогика - бұл баланы өздігіненжасауүдерісінеқосуғақабілетібарпедагогика»(Амонашвили Ш.А. Здравствуйте, дети! — М., 1988. — 43-б.).Баланың (сыртқы және ішкі) тәрбие беру әсеріне сезімталдығы пластика, жеке қасиеттердің ауысуы, сезіну, меңгеру, сақтау, қайта құру, басқа адамдардың тәжірибесін жеткізу, яғни дамытуға қабілеті арқылы анықталады.Даму дегенде адамның психикасы мен оның биологиялық табиғатында болып жатқан жүйелі және заңды өзгерістер түсініледі. Даму –бұл қозғалыс, өзгеріс үдерісі, ескіден жаңа сапалы жағдайға көшу. Педагогикада жас ерекшелігі (әр жасқа тән даму ерекшеліктері мен заңдылықтары), жеке (жеке даму ерекшеліктері) және тұлғалық даму (балада жеке қасиеттерінің дамуы, олардың ерекшелігі) туралы айтады.Қалыптасу –адам тұлғасы немесе оның жеке қасиеттерініңдамуындағы өзгерістер, олар ішкі және сыртқы, табиғи және әлеуметтік, объективті және субъективті факторлар жиынтығыныңәсерімен жүзеге асады. Қалыптастыру – бұл адамның барлық өмір тіршілігін ұйымдастыру, тәрбие беру мен оқытуды жүзеге асыру, оған белгілі бір қасиетті дамытатындай әсер ету. Мысалы, балаларға есте сақтау тәсілдерін, мәдени-гигиеналық дағдылардың дос және достық туралы түсінікті қалыптастыру және т.б.Оқыту – белгілі бір іскерліктерді, дағдыларды игеруге, қызмет ету тәжірибесін жинақтауға және күнделікті өмірде білімдерді қолдана білуге, қабілеттерін дамытуға бағытталған педагог (білім алушының қызметін атқаратын ересек адам) пен білім алушылардың (оқушылардың, студенттердің, балабақша тәрбиеленушілерінің және т.б.) өзара әрекеттесуінің арнайы ұйымдастырылған үрдісі.Түрлі тарихи кезеңдерде білім беру категориясы педагогикада маңыздылардың бірі бола тұрып, әртүрлі тұжырымдалды. Мәселен, кеңес педагогикасында білім беру дегенде жүйеленген білімді, іскерліктер мен дағдыларды меңгеру үрдісі (және нәтижесі) түсінілді.«Ресей Федерациясында білім беру туралы» Заңында (2012) білім беру «жалпыға бірдей пайда әкелетін және адамның, отбасының, қоғамның және мемлекеттің мүддесі үшін жүзеге асырылатын тәрбие беру мен оқытудың бір мақсатқа бағытталған үрдісі», сонымен қатар, адамның игеретін білімінің, дағдысы мен іскерліктерінің, құнды ұстанымдарының, қызмет ету тәжірибесінің, зияткерлік, рухани- адамгершілік, шығармашылық, физикалық және (немесе) кәсіби дамуының, оның білім алу қажеттілігі мен мүдделерін қанағаттандыру жиынтығы ретінде анықталады.Осындай анықтамада Л.С.Выготскийдің бала оқи және тәрбиелене отырып дамиды деген тұжырымы жүзеге асырылады. Осымен бірге білім берудің жақын педагогикалық үрдістерінің, атап айтқанда, тәрбие берудің, оқытудың, ағартудың бірлігі ретіндегі бірігу сипаты аталып өтіледі. Педагогика – білім беру туралы жалғыз ғылым.Педагогикалықүдеріс–тәрбиеленушілердітәрбиелеужәнеоқыту мақсатында жүзеге асырылатын педагог пен тәрбиеленушілердің саналы түрде ұйымдастырылған, мақсатты және жоспарлы түрде өзара әрекеттесуі. Педагогикалық үрдіс барысында оның барлық қатысушылары өзгереді. Қазіргі педагогика жоқ жерден пайда болған жоқ: оның, адам туралы басқа да ғылымдардікі сияқты, бастау көздері бар.  Өскелең ұрпақты тәрбиелеу мен оқыту туралы ғылыми ұғымдардың өайнар көздерінің бірі болып халық педагогикасы саналады. Ол белгілі бір халықтың өмір сүру тарихы бойына қалыптасқан педагогикалық тәжірибені білдіреді.Халық педагогикасында халықтың мәдениеті, оның құндылықтары мен идеалдары, адам қандай болу керектігі жайында түсініктері көрінеді. Халық педагогикасының қалыптасуына әлеуметтік-экономкиалық, геосаяси факторлар әсер етті және етеді. Қазіргі халық педагогикасының алтын қорын балалар мен бозбалаларды тәрбиелеу мен оқыту саласындағы тарихи қалыптасқан және өмірмен тексерілген халық дәстүрі құрайды. Халық даналығы тәжірибе және уақытпен тексеруге төтеп берген мақал-мәтел, жаңылытпаш түріндегі көптеген педагогикалық кеңестерді сақтап қалды. Халықтың педагогикалық данышпанының айқын көрінісі ретінде К.Д.Ушинский фольклор шығармаларын (жырлар, аңыздар, ертегілерді) атады. Қазіргі таңда ойындар, ойыншықтар, әндер, әлдилержәне т.б. сияқты халық педагогикасының құралдары өз тәрбиелік құндылықтарын жоғалтпады.Жоғарыда аталып өткендей, адамзат қоғамында тәрбие беру тәжірибесі діннің ықпал етуімен қалыптасты.Діни кітаптарда (Киелі кітап, Құран, Талмұт және т.б.) адамзаттың мораль мен адамгершілік туралы түсініктері «Ата-анаңды сыйла», «Өлтірме», «Ұрлық жасамаңдар» және т.б. шоғырланған. Киелі нұсқада адамдар арасындағы қарым-қатынастардың мұраттары ашылады. Христиан ілімі оларды жақынына деген сүйіспеншілік, бірін-бірін сүюге және кешірімді болуларына шақыру, кемелділікке ұмтылу идеясымен толықтырды.Біздің елімізде XX ғасырдың көптеген онжылдықтарында дінге қатысты теріс көзқарас дамыдытты, бірақ тарих оның адамдарды«адамдандырудағы» рөлі қаншалықты зор екенін көрсетеді. Л.Н. Толстой ақылға қонымды білім беру тек дін мен адамгершілікке негізделген жағдайда ғана мүмкін деп жазды. Сондықтан педагогика (шетелдік және қазіргі заманғы отандық) балаларды тәрбиелеу мен тәрбиелеу мүддесінде діни ілімдердің оң жағын пайдалану жолдарын іздейді.Педагогикалық ғылым өткен кезеңнің педагогикалық ой- пікірлері арқылы жасалған барлық нәрселерді ескере отырып, мұқият сақталып, дамыды. Бұл отандық педагогикалық мәдениеттің ескерткіштері, мысалы, Вл.Мономахтың «Балаларға нұсқаулығы»,«Жастардың шынайы айнасы», «Домострой» және т.б.Педагогика үнемі ұлы ойшылдардың, педагогтердің классикалық мұрасына, педагогикалық ой мен практиканың дамуына ықпал еткен негізгі идеялары мен тұжырымдарына жүгінеді. Сөйтіп, педагогика, әр кезеңдегі педагогикалық көзқарастарды талдау, жинақтау, түсіндіру арқылы, өзінің теориялық негіздерін кеңейтіп, әлемдік педагогикалық мәдениеттің үздіксіздігін қамтамасыз етеді.Бұрынқалыптасқанжәнеәртүрліелдерде,жекеоқуорындарында, педагогтердің жеке қызметінде қалыптасқан педагогикалық тәжірибе, балалар мен жастарды тәрбиелеу, оларға білім беру, оқыту тәжірибесі педагогиканың қайнар көзі болып табылады.Әрине, ұлттық және әлемдік білім беру тәжірибесіне нақты әсер еткен инновациялық шығармашылық педагогикалық тәжірибе ерекше қызығушылық тудырады (Пушкин уақытындағы Царское Село лицейі, Вальдорф мектебі, Л.Н.Толстой атындағы Ясно Поляна мектебі, В.А. Сухомлинский атындағы Павлыш мектебі және т.б.). Бірақ ғылымды дамыту үшін оң және теріс тәжірибеде жаппай тәжірибені ескеру маңызды. Бұл тәрбие теориясы шындықтан ажырамау үшін, тәжірибенің сәтсіз себептерін анықтап, оқыту мен тәрбиелеу үдерісін жетілдіруге ықпал ететін қағидаттарды, ережелерді, ұсыныстарды ұсынуды қамтамасыз ету үшін қажет.Қазіргі педагогика эксперименталды ғылымға айналады, яғни ол көптеген арнайы эксперименттік зерттеулер арқылы көптеген ғылыми білім алады. Ғылыми-зерттеу институттары эксперименттік жұмыспен айналысады, ол педагогикалық университеттердің, институттардың бөлімдерінде жүргізіледі. Зерттеу жұмыстарының нәтижелері педагогикалық журналдардың, монографиялардың, ғылыми мақалалар жинақтарының беттерінде жарияланады. Белгілі бір мәселе бойынша тәуелсіз зерттеулерді оның авторлары докторлық немесе кандидаттық диссертациялар ретінде рәсімдейді. Педагогикалық зерттеулер нәтижелерінің жеткіліксіз енгізілуі елдегі ақпараттық қызметтің нашар болуына байланысты. Көптеген керемет ғылыми идеялар іске аспай қалады, себебі педагогтердің көпшілігі өзін-өзі оқыту қажеттілігін сезінбейді. Алайда педагогтің шынайы білімі, тәрбиелеу өнері ғылыми білімге негізделгенін есте сақтау керек. Заманауи өмір педагогтың алдында күрделі міндеті қойған сайын, соғұрлым оның педагогикалық мәдениетінің деңгейі де жоғары болуы шарт.  Соңғы жүз жылдықта адамзат адамды оның дамуының барлық сатыларында зерттеуде едәуір алға жылжыды. Жаңа білім қорының өсу, педагогикалық ойлардың таралу шамасына қарай нақты өмірдің әр түрлі тарауында педагогиканың жаңа салалары пайда болады. Осылайша, көптеген жылдар бойы қалыптасқан және дамып келе жатқан педагогика тәрбие туралы ғылымның кеңейтілген жүйесі болды.Тәрбиелеу туралы ғылым жүйесінің негізі адам тәрбиесі заңдылықтарын зерттейтін, кез келген типтері және түрдегі тәрбиелеу ұйымдарында тәрбие үдерісінің негізін жасайтынжалпы педагогика болып табылады.Тәрбиелеу туралы ғылым жүйесінде жас педагогикаға қатысты салалар ерекше орын алады. Олар балалықтың барлық сатыларында жас дамудың ерекшеліктерін ескере отырып, балаларды тәрбиелеу және оқыту заңдылықтарын зерттеумен айналысады: туғаннан бастап ересек адамға көшкенге дейін. Жасөспірім педагогикасының нысаны-бала, ал зерттеу тақырыбы - балалық шақтың әртүрлі кезеңдерінде оқыту және тәрбие жұмысын ұйымдастырудың заңдылықтары, әдістері, технологиясының құралдары (ерте жас, мектепке дейінгі, мектеп).Мектепке дейінгі педагогика - өмірдің алғашқы жылдарындағы балаларды тәрбиелеу, оқыту және білім беру туралы ғылым(туғаннан бастапмектепке барғанға дейін). Педагогикалық ғылымның маңызды саласы ретінде мектепке дейінгі педагогиканың негізін салушы Я.А. Коменский болып табылады. Оның «Ана мектебі» атты кітабында алғашқы рет мектепке дейінгі тәрбиелеу жүйесі ұсынылды. Коменский теориясындағы көптеген ережелер заманауи педагогика үшін де өзектілігін жоймады.Заманауи мектепке дейінгі педагогика біріншіден, тәрбиелеу және оқыту үдерісін, оның мақсаттарын, мазмұнын, ұйымдастыру формаларын, әдістерін, іске асыру тәсілдері мен құралдарын; екіншіден, осы үдерістің бала дамуына, оның тұлға болып қалыптасуына әсерінзерделейді. Мектепке дейінгі педагогика өздігінен қолданбалы функциямен де айналысады - тәрбие мен оқытудың жаңа, неғұрлым жетілдірілген бағдарламалары мен әдістерін игерумен айналысады. Әлеуметтік ғылым бола отырып, ол жас ұрпаққа білім беру саласында заманауи қоғамның талаптарымен тығыз байланысты. Мектепке дейінгі педагогика біілім беру жүйесінің даму үрдістері мен келешегін қарастырғандықтан, оның болжамдық рөлі, сөзсіз, тәрбиені ұйымдастыруды болады. Ғылыми болжамдардың негізінде тәрбиелеудің жаңа тұжырымдамалары жасалады, білім беру стандарттары әзірленеді; отбасылық және мектепке дейінгі мекемелер жағдайында балаларды тәрбиелеудің теориялық негіздері мен технологиялары зерттеледі, мектепке дейінгі мекемелердің әртүрлі типтері мен түрлері бойынша оқу үдерісінің ерекшеліктері зерттеледі.Мектеп педагогикасы әртүрлі оқу орындарында (бастауыш және орта мектепте, лицейде, гимназияда және т.б.) оқушыларды тәрбиелеу мен оқыту заңдылықтары туралы бай ғылыми мәліметтерді жинақтаған, педагогикалық ғылымның ең ежелгі салаларының бірі болып табылады.Кәсіби-техникалық білім беру педагогикасы жоғары білікті жұмысшыларды дайындауды қарастырады.Арнайы орта білім беру педагогикасықалыптасу кезеңінде тұр.Олар арнайы орта білім беру оқу орындарындағы оқытудың мазмұны мен формаларын және кәсіби тәрбиелеудің проблемаларын қарастырады.Жоғары мектеп педагогикасыжоғары оқу орындары жағдайында оқу-тәрбиелеу үдерісінің заңдылықтарын, жоғары білім алудың нақты проблемаларын қарастырады.Түзету педагогикасы дамудың түрлі бұзылулары менауытқулары барбалаларменересектердітәрбиелеу,оқытужәнетүзетудіңтеориялық негіздерін, принциптерін, әдістерін және құралдарын әзірлейді. Құлағы естімейтіндер мен нашар еститіндерді оқыту және тәрбиелеу мәселелерін сурдопедагогика қарастырады, алкөзі көрмейтіндерді оқыту және тәрбиелеу мәселелерін — тифлопедагогика, сөйлеу тілінде мүкісі барларды— логопедия, ақыл-есі кем адамдарды оқыту және тәрбиелеу мәселелерін олигофренопедагогика қарастырады.Педагогиканың тарихы әртүрлі тарихи дәуірде педагогикалық тәжірибемен бірге педагогикалық идеяларды дамытуды зерттейді.Педагогикалық ғылымдардың арнайы тобын білімнің нақты бағыттарын оқытудың (мектептегі оқу пәндері) заңдылықтары мен ерекшеліктерін зерттейтін жеке әдістер құрайды.Қоғамдық мұқтаждықтардан өмірге келген, соңғы уақытта отбасылық педагогика, этнопедагогика, өндірістік педагогика, әлеуметтік педагогика және т.б. сияқты педагогика салалары қалыптасуда.  Педагогика басқа ғылымдар секілді өзге ғылымдармен, әсіресе адамтану ғылымымен тығыз қарым-қатынаста дамып келеді. Жоғарыда айтылғандай, педагогика соңғы философияның тереңдігінде пайда болып, жеке ғылым ретінде бөлініп шықты. Жеке ғылымға айналса да, педагогика философиямен және оның салаларымен байланысты үзбейді.Сол немесе өзге философиялық ұғымдар кез келген педагогика теориясының негізі болып табылады. Философиялық ғылымдардың одағы педагогикаға тәрбиелеудің мақсаттарын анықтауға, адамның мәнін түсінуге, табиғат пен қоғамның және т.с. даму заңдарын ұғуға көмектеседі. Педагогика адамгершілік, эстетикалық тәрбие проблемаларын шешуге ықпал ететін этика, эстетика сынды философия салаларымен тікелей байланысты.Әлеметтану туралы мәліметтер - заманауи қоғамның жай-күйі туралы философиялық білімдердің басқа саласы - педагогикада білім беру мен тәрбиелеудің «ауыр» проблемалары бойынша ғылыми зерттеулерді шоғырландыру үшін қажет. Мысалы, әлеуметтанушылар Ресейдің әртүрлі өңірлерінде мектепке дейінгі қоғамдық тәрбиемен балалардың жоғары деңгейде жеткіліксіз қамтылғанытуралы куәландырады. Соның салдарынан балалардың мектепте оқу дайындығының төмендеуі байқалды. Педагогиканың алдында мектепке дейінгібілімберумекемелерінебармайтынбалалардың даму деңгейін қалай көтеруге болады деген сұрақ туындады. Балалары үйде тәрбиеленетін отбасыларына көмек көрсетудің әртүрлі түрлері зерттеліп жатыр, балалар қысқа мерзім болатын топтар ашылып жатыр, халыққа қосымша қызмет көрсету саласы дамып келеді.Педагогика адам психикасының даму заңдылықтарын зерттейтін психологиямен органикалық түрде байланысты. Өз кезегінде, педагогика психикалық үдерістердің тиімді өзгеруіне, балалардың мінез-құлқына ықпал ету мақсатында білім мен тәрбие беруді қалай ұйымдастыру керектігін зерттейді.Барлық педагогикалық мәселелердің психологиялық негіздемесі бар. Сонымен, ақыл- ойды тәрбиелеу мәселесі тану үдерістері мен ақыл-ой дамуының теориясына негізделген; жеке тұлғаның психологиялық теориясын ескере отырып, тәрбиелеудің үлгісі анықталды. Педагогикалық қызметтің нәтижелері психологиялық көрсеткіштерге негізделген. Мысалы, оқытудың нәтижелері білім көлемі, олардың беріктігі, бейнесі, жалпылығы, психикалық белсенділіктің қалыптасуы дәрежесіне қарай бағаланады.Балаларды тәрбиелеу іс-әрекеттердің себептері, оларды түсіну шарасы, дербестік деңгейі және т.б. сияқты көрсеткіштермен анықталады. Білім беру мен тәрбие саласындағы кез келген мәселені шешу психологиялық-педагогикалық тұрғыдан қажет. Психология мен педагогиканың интеграциясы шекаралық салалар – психологиялық педагогиканың, педагогикалық психологияның пайда болуына әкелді.Анатомия және физиология - адамның биологиялық мәнін, әрбір жас кезеңінде дененің даму ерекшеліктерін түсіну негізі. Жоғары жүйке қызметі туралы ғылыми білім педагогикада балалардың физикалық және психикалық дамуын реттейтін заңдарды зерделеу үшін қолданылады. Осындай білім білім беру мекемелерінде, әсіресе ерте және мектеп жасына дейінгі балаларға арналған пәндік- материалдық ортаны жобалау қағидаларын зерделеуге, балалардың өмірлік режимін жасауға, әртүрлі іс-шараларды ұйымдастыруғанегіз болып табылады.Бүгінгі күні балалардың денсаулығы соншалықты жақсы емес (әлеуметтанулық зерттеулердің нәтижелеріне негізделген), педагогикадан медицина ғылымдарының салаларымен тығыз байланыста жұмыс істеу талап етіледі. Педагогиканың жаңа саласын - емделуші педагогикасын құру қажеттілігі туындады, ол жиі ауыратын, нашар балаларға білім беру мен тәрбиелеудің арнайы жүйесін әзірлеуге бағытталған. Балаларды жыныстық тәрбиелеуге арналған кешенді медициналық-педагогикалық бағдарлама құрылуды. Алкогольге қарсы, есірткіге қарсы тәрбиелеу және білім беру бағдарламасын әзірлеу кезінде медицина мен педагогиканың күш-жігерін біріктіру қажет. 1960-1970 жылдары педагогика генетика, кибернетика және информатика сияқты ғылымдармен өзінің ынтымақтастығын нығайтты. Нәтижесінде педагогикалық теория дарынды балаларды диагностикалау және тәрбиелеу бағдарламаларымен, математикалық логиканың идеяларымен және әдістерімен, компьютерлік технологиялармен, бағдарламаланған нұсқаулықтармен және т.б. байытылды.Осылайша, қоғам дамуының қазіргі кезеңінде бір педагогиканың күші тәрбиелеу, оқыту, білім беру мәселелерін шешуде қажетті нәтиже бермейтіндіктен, оларға ғылымиаралық тәсіл қажет.  Педагогика – білім беру үдерісіне әсер ететін қоғамдағы өзгерістерге жылдам әрекет ететін, дамушы ғылым. Кез-келген басқа ғылым сияқты, ол екі аспектіні қамтиды: қазірдің өзінде зерттелген және зерттелетін нәрсе. Осыған байланысты, педагогикада ол бар болғанға дейін және белгілі бір уақыт кезеңіндегі тапсырмаларды шеше отырып, шешкен және шешетін өзгермейтін міндеттер тұр.Тұрақты мәңгілік сипатқа ие міндеттерді қарастырайық. Осындай міндеттердің қатарында негізгі міндеттердің бірі - әрбір жастағы топтың ерекшеліктерін ескере отырып, тәрбиелеу,оқыту және білім берудің теориялық мәселелерін дамыту. Бұл міндетті жүзеге асыру тәрбиелеу, оқыту, білім беру үдерістерінің заңдылықтарын зерттеуге, сондай-ақ оқу үдерісінің жаңа модельдерін әзірлеуге байланысты.Біздің еліміздегі қоғамдық өмірді демократияландыру педагогикалық үдерістің теориялық негіздерін жалпы адамгершілік құндылықтарға бағдарлаумен гуманистік негізде құруды үйрету қажеттілігін педагогика алдына міндет етіп қойды. Баланың дамуын педагогикалық үдерістің негізгі мағынасы етіп қалай жасауға болады? Мектепке дейінгі жастан бастап оқытудың жеке-дара моделін құрудың теориялық ұстанымдары қандай? Бүгінде бұл проблемалар жалпы және жастық педагогика үшін ең маңызды болып табылады.Педагогиканың негізгі мәні - ғылыммен білім көзіне арналған тәрбиелеу тәжірибесімен және білім беру жұмысының жаңа идеяларын, тұжырымдарын, бағдарламаларын, тәрбиелік жұмыс әдістерін іске асыру саласы. Сондықтан, педагогикалық ғылымның тұрақты міндеттері, бір жағынан, тәжірибені зерттеу және жалпылау, педагогикалық қызметтің тәжірибесі, екінші жағынан, зерттеу нәтижелерін тәжірибеге енгізу болып табылады.Педагогика, кез келген ғылым секілді, келешекке жұмыс істеуге, болжам жасауға арналған. Педагогиканың міндеті білім беруді болжау деп қарастырылса,ол біздің еліміз үшін аса маңызды мәселе болып табылады, онда білім беруді реформалау кезінде ғылым туралы пікір үнемі ескерілмейді. Кәсіби білім беру қандай болуы керек, қызметкерлерді көп деңгейлі оқыту өзін-өзі ақтайды ма? Білікті қызметкерлерді қалай дайындау керек? Алғашқы жылдардағы балаларға арналған мекемелер қандай болуы керек? XXІ ғасырда мектеп және мектепке дейінгі білім қандай қиындықтарға тап болады? Осы және басқа да көптеген проблемалар, қазіргі заманғы мұғалімдердің көзқарасы бойынша, ғылыми болжамдарсыз, білім беру саласында саясат пен экономика құру, білім беру жүйесін жетілдіру, мамандарды даярлау мүмкін емес.Алайда, педагогикалық іс-қимылдың байлығы мен серпінділігіне байланысты педагогика шешетін білім беру жүйесінің барлық мәселелерін алдын-ала қарастыруға болмайды. Осыған байланысты жылдам әрекет етуді қажет ететін уақытша сипаттағы міндеттер пайда болады. Мектептерге, мектепке дейінгі мекемелерге арналған оқулықтардың, оқу құралдарының жаңа түрлерін жасау міндеттері; әртүрлі сынақтарды әзірлеу (балаларды оқытуға дайындықты анықтау және т.б.); материалдық, топтық үй-жайдың, мектепке дейінгі мекеменің кеңістіктік құрылымына өзгерістер енгізу; қосымша білім беру қызметтерінің тиімділігін зерттеу және т.б. міндеттерді атауға болады.Ғылымға қатысты бірқатар мәселелерді шешу үшін нақты әдістер қолданылады. Әдіс - бұл мақсатқа жету жолы, проблемаларды шешу жолы. Педагогика, кез келген басқа ғылым сияқты, әдістердің белгілі бір жиынтығымен сипатталады.Сонымен қатар мыналарды айыра білу керек:■педагогикалық үдерістерді басқару арқылы педагогикалық мақсаттарға жетуге бағытталған тәрбиелеу және оқыту әдістері;■педагогикалық білімнің өзі шығарылатын, оларды берудің мақсаттары мен құралдарын дамытуға мүмкіндік беретін зерттеу әдістері.Тәрбиелеу әдістемесі тәрбие алушылардың санасына, сезіміне, мінез-құлқына әсер ету арқылы педагогикалық міндеттерді шешу мақсатында тәрбиелеуші мен тәрбиеленушінің арнайы ұйымдастырылған өзара іс-қимылы.Оқыту әдістері -білім мазмұнын игеруді қамтамасыз ететін педагог пен оқушылардың тізбектелген, өзара байланысты әрекеттерінің жүйесі.Зерттеу әдістері - бұл педагогикалық тәжірибені зерттеу және жалпылау, тәуелсіз ғылыми зерттеулер жүргізілетін әдістер. Оларға мыналар жатады: әдебиеттерді зерттеу, талдау, әңгімелесу, сауалнама жүргізу, эксперимент, педагогикалық кеңес беру, тәуелсіз ерекшеліктерді қалыптастыру, педагогикалық құжаттарды, балалар жұмысын оқу және т.б.

ТапсырмаТәрбие адамзат қоғамының ең маңызды функциясы болып табылады, онсыз ол өмір сүре алмайтынын дәлелдеңіз.«Білім беру» ұғымының мазмұнын түсініп, білім беру ұйымының қазіргі заманғы балабақша атауының заңдылығын дәлелдеңіз.Педагогика ғылымының көздерін схемалы түрде ұсыныңыз.Балаларды тәрбиелеу туралы әртүрлі халықтардың мақалаларын таңдаңыз, оларды талдаңыз, тәрбиелеу тәсілдеріндегі ұқсастықтар мен айырмашылықтарды анықтаңыз.«Мектепке дейінгі білім берудің негізгі жалпы білім беру бағдарламасының құрылымына қойылатын федералды талаптарды» (Мәскеу қ., 2012 ж.) зерделеңіз. Қазіргі мектепке дейінгі ұйымдағы оқу үдерісінің бағыттарын жазыңыз.  ТАРАУ

БІЛІМ БЕРУДІҢ ЗАМАНАУИ ЖҮЙЕСІАдамзат тарихы білім беру мен қоғам біртұтас екенін дәлелдеді. Қоғамның алдында тұрған барлық жаһандық проблемалар (экономикалық, әлеуметтік, саяси, мәдени, демографиялық, экологиялық және т.б.) білім саласына қандай да бір түрде әсер етеді. Мысалы, көптеген елдердің, соның ішінде Ресей Федерациясының экономикалық қиындықтарына байланысты, білім беру жүйесін мемлекеттік қаржыландыру білім беру мекемелерінің материалдық- техникалық жабдықталуын толық қамтамасыз етпейді.Немесе планетада орын алған қазіргі қолайсыз экологиялық жағдай адам туғанға дейін оның денсаулығына кері әсер етуде. Нәтижесінде оқуға деген қабілеттілік төмендейді; түзеу, компенсациялық,сауықтыру сипатындағы білім беру мекемелерін құру қажеттілігі туындайды. Соғыс кезеңінде, әлемнің бір немесе бірнеше нүктесінде пайда болатын этникалық қақтығыстар кезінде білім беру проблемалары өлім қаупі алдында соңғы жоспарға кетеді, мектепте оқу, балабақшаға бару мүмкіндігі мүлдем болмайды.Қазіргі заманның адамы және өз өмірін оқытушылық қызметке арнауды шешкен адам білім беру қоғамның бір бөлігі бола отырып, оның бүкіл ауруымен ауырады және оның даму ақауынан зардап шегеді деген ойды дәлелдейтін факторларды атауды жалғастыруы мүмкін.Бірақ, бір жағынан, білім беру көп жағдайда қоғамның айнасы болып табылады. Ғалымдар қоғамның маңызды түрлендіруші күші ретінде білім берудің әлеуметтік маңызын атап өтті. Әлемдік өркениеттің қазіргі кездегі дағдарысын еңсеру үшін халықтың ақыл- ойы мен мінез-құлқына терең өзгерістер енгізу қажет. Адамның ішкі әлемін гуманистік идеалдар негізінде өзгерту, адамның адамгершілік қасиеттерін қалыптастыру, мәдениет деңгейін көтеру және адамның кәсіби дайындығын арттыру – бұл қазіргі заманғы білім беру функциялары. Білімнің әлеуметтік рөлі – қоғамдағы, әлеуметтегі белгілі бір тенденциялардың дамуына әсер ету қабілеті, жас ұрпақты біздің заманымыздың жаһандық немесе жергілікті проблемаларын шешуге дайындау, болжауды үйрену және қажет болған жағдайда олардың салдарын ескерту.Әрбір жеке адам үшін білім беру азды-көпті айқын жеке маңызға ие. Дамыған елдерде қазіргі заман адамының өмір жолының төрттен бір бөлігін алып жатқан білім алу үдерісі оның өмірін мазмұнды және жанды етеді, оны түрлі эмоциямен әсерлендіреді, танудағы, қарым-қатынастағы, өзін-өзі жетілдірудегі қажеттіліктерін қанағаттандырады. Білім беру барысында адамның әлеуетті қабілеттерін анықтау және дамыту, оның өзін-өзі іске асыру жүзеге асады, «адамның бейнесі» қалыптасады. Білім арқылы адам қоғамдағы өмірге бейімделеді, ол үшін қажетті білім мен шеберлік алады.Адамзат тарихындағы білім берудің ерекше рөлін ескере отырып, шетел және отандық ғылымдар заманауи білім беру жүйесі қоғам дамуының қазіргі кезеңінің объективті талаптарына сәйкес келмейтіні туралы айтады. ХХ ғасырдың екінші жартысында пайда болған бұлкезең түрлі әлеуметтік-экономикалық салалардағы күрделі, динамикалық өзгерістермен сипатталады. Экономикалық үдерістің факторы ретінде адамға деген қызығушылық өсті, осыған байланысты білім беруді гуманизациялау туралы мәселе қойылды. Ғылымдағы, техникадағы үдеріс, мәдени және ақпараттық революция білім беруді күнделікті өмірдің қажетті атрибутына айналдырды.Техникадағы, технологиядағы түпнұсқалық төңкеріс еңбектің көптеген түрінің сипаты мен мазмұнын өзгертеді, нәтижесінде адамнан тек физикалық шығын ғана емес, интеллектуалдық күш, шешім қабылдауда дербестік пен жауапкершілік талап етіледі. Қоғамда білімді, құзырлы адамдарға деген объективті сұраныс туындады, білімге деген құлшыныс өсті, ал әлеуметтік өмірді деморизациялау оны анағұрлым халықтың түрлі санаты үшін, оның ішінде ұлттық азшылық, әйелдер, мүгедектер, жұмысшы жастар және т.б. үшін қолжетімді қыла білді.Әлемнің көптеген қоғамдары, соның ішінде Ресей, білім беру жүйесін реформалау қажеттілігіне байланысты қоғамдық өмірдің әлеуметтік-экономикалық саласына өзгерістер енгізді. Білім беру реформасы заманауи мемлекеттердің әлеуметтік саясатының бір бөлігі болып, мынаған бағытталады:■мектепке дейінгі ұйымдардан бастап университеттерге дейін өз жүйесінің барлық буындарын жаңартуға;■оқу-тәрбиелеу жұмысының мазмұнын, әдістерін және құралдарын жетілдіруге;■педагогикалық кадрлардың дайындығы мен біліктілігін арттыруды жақсартуға.Ресей Федерациясының білім беру саласындағы мемлекеттік саясаты гуманизация идеясына негізделген. Олар Ресей Федерациясының Конституциясында (1993 ж.), «Ресей Федерациясындағы білім туралы» (2012 ж.) заңында көрініс тапты. Құжаттарда білім беру адамның, отбасының, қоғамның және мемлекеттің мүддесі үшін жүзеге асырылуы тиіс екенін көрсетеді. Ресейде білім беру саласындағы мемлекеттік саясаттың жетекші қағидаттары ретінде Заң білім басымдығын тануды, оның гуманистік сипатын, адамның бейімділігі мен қажеттіліктеріне сәйкес білімді таңдау еркіндігін, әрбір адамның өзін-өзі іске асыру үшін жағдай жасауын, оның қабілеттерін еркін дамуын және т.б. бекітеді.  Өмірінде бір рет оқып, білім алу мүмкін бе деген мәселе қоғам үшін жаңалық болып табылмайды. Үздіксіз (өмір бойы) оқыту идеясы бұрыннан пайда болды. Үйрену қажеттілігі туралы алғашқы ақыл-кеңес ежелгі жазбаларда (Киелі кітап, Құран, Талмұт), Платон, Аристотель пікірлерінде, «Білімді бесіктен тесікке дейін ізден» сияқты халық сөздерінде үнемі қамтылады. Үздіксіз білім берудің заманауи тұжырымдамаларының алғышарты – Я.А. Коменскийдің педагогикалық көзқарастары болды. «Адамзат істерін түзету туралы жалпы кеңес» трактатында ғалым былай деп жазды: «Ғасырдың басынан бастап соңына дейін адамзаттың барлық түрі үшін бүкіл әлем - мектеп болса, онда бесіктен бастап көрге дейін әрбір адам үшін оның өмірі – мектеп; Сенекпен бірге: «Кез келген жаста оқуға кеш емес,» - деу жеткіліксіз, Былай деп айту керек: әр жас білім алуға арналған, және сол шектер адам өмірінде және адам мектебінде байқалады».Осылайша, үздіксіз білім беру идеясы бұрыннан пайда болған, бірақ адамзат үшін оны жүзеге асыру өзекті қажеттілігі ХХ ғасырдың аяғында сезіле басталды. Бұл қазіргі заманғы қоғамның әлеуметтік- экономикалық және рухани даму динамикасымен түсіндіріледі.Тез өзгеретін қоғам талаптарына сәйкес келіп, өмір ағымынан қалып қоймау үшін, адам тұрақты түрде өз білім қорын толтыруы, кеңейтуі, нақтылауы, жалпы және кәсіби мәдениетін арттыруы, олардың шығармашылық әлеуетін дамытуы тиіс.ХХ ғасырдың 80-ші жылдарда әлемдік білім беру жүйесін дамытудың жай-күйін және болашағын зерттейтін халықаралық ұйымдардың құжаттарында (ЮНЕСКО, Рим клубы және т.б.) үздіксіз білім беру тұжырымдамасы қалыптасты. Тұжырымдаманың мәні«білім алушы қоғамы» идеясына, үздіксіз жетілдіруге және өзін-өзі жүзеге асыруға адамның қажеттілігін қанағаттандыратын өмір бойы білім беру идеясына негізделген.Бастапқыда үзіліссіз білім беру идеясы ересек білім берудің проблемасы ретінде дамыған. Адам дамуы балалық кезімен шектелмейді, ол өмір бойы жалғасады, сонын арқасында сырттан алатын біліктілік көмегінен гөрі ол табысты деген заманауи психологияның тезистері ескерілді. Үзіліссіз білім беру адамға өмірінің түрлі кезеңдерде әлеуметтік рөлдерді өзгертуді жеңілдетеді, жеке, әлеуметтік және кәсіби дамыту арқылы жеке және ұжымдық өмір сүру сапасын жақсартадыжәне қолдайды деп болжанған болатын.Үзіліссіз білім берудің қазіргі заманғы тұжырымдамасы ерте жастан бастап барлық адам өмірінің тұрақты формасы ретінде қаралады. Адами білім беру процесінде тек арнайы оқу-тәрбиелеу ұйымдары ғана емес, сонымен қатар отбасы, ғылыми орталықтар, бейресми қауымдастық, бұқаралық ақпарат құралдары, шіркеу және т.б. қатысады. Сонымен қатар, ересектерге арналған білім беру және балалар білім беру тиімділігі өзара тығыз байланысты, мәдени, әлеуметтікбелсендіата-аналар, білімдімұғалімдер – баланың табысты дамуы үшін алғышарт болып табылатыны ерекше дәлелдеулер қажет етпейді. Және керісінше, сауаты төмен орта жағдайында бала нақты білім ала алмайды.Үздіксіз білім беру - бұл білімді алуға, әр түрлі әлеуметтік және кәсіби міндеттерін орындау үшін үйрену және дайындау қабілеттерін қалыптастыруды, сондай-ақ елдің масштабында және бүкіл әлемде әлеуметтік дамуға қатысуды қоса алғанда, оның жеке тұлғасының барлық жақтарын және қабілеттерін дамытуға бағытталған адам қызметі.Үздіксіз білім берудің негізгі қағидаларын келесі түрде қарастыруға болады:■білім беру жүйесін адамға, оның кейбір жеке және базалық қажеттіліктеріне бейімдеу;■білім беру жүйеснің кең демократиялығы, әркімді жынысына, әлеуметтік жағдайына, ұлтына, физикалық жағдайына және т.б. қарамай, білім берудің барлық кезеңдері мен түрлерінің қолжетімділігі, ашықтығы;■халықтың әртүрлі санаты мүдделерінің ерекшеліктеріне, сондай-ақ оқытудың стильдері мен қарқынына білім беру жүйесінің жылдам жауап беруі;■әрбір қызығушылық танытқан адамға оған қолайлы түрде, қажетті көлемде, қолайлы жерде, барлық уақытта пайдалануға мүмкіндік беретін білім беру қызметінің түрлі формаларын дамыту;■білім берудің ресми және бейресми түрлерінің (шаруашылық- есептік курстар, мүдделер бойынша үйірмелер, клубтар және т.б.) біртұтастығы, қоғамды «оқытушыларға» айналдыратын «білім беру даласын» құру;■адамдар өмірінің кез келген кезеңінде білім алуды қамтамасыз ету үшін электрондық техниканы пайдалану.Қазіргі уақытта адамға білім берудің барлық факторларының өзара іс-қимылын қамтамасыз ететін үздіксіз білім беру жүйесі әзірленуде. Осы факторлардың қатарындағы жетекшісі ретінде әр мемлекетте білім берудің жүйесі болып қалыптасқаны саналады, ол әр адамның әртараптандырылған дамуына негіз болады, білім беру мен өздігінен білім алу үшін негізді қалыптастырады. Үздіксіз білім беру жүйесінде өздігінен білім алу ерекше орын алады, сондықтан адамның өз бетімен білім алуға, ақпаратты іздеуді жүргізуге, қайнар көздермен жұмыс істеуге және т.б. қабілеттілігін дамыту маңызды.Білім берудің үздіксіздігі үшін алаңдаушылық көптеген мемлекеттердің әлеуметтік саясатының орталығы болып табылады, ал үздіксіз білім берудің өзі оқу, жұмыс, демалыс уақытында интеграцияланған жаппай қозғалысқа айналады.  Қазіргі ресейлік білім беру - әрқайсысында әртүрлі типтегі және түрлердегі мемлекеттік, мемлекеттік емес, муниципалдық білім беру ұйымдары бар білім берудің тізбектік деңгейіндегі үздіксіз жүйесі.«Ресей Федерациясының Білім туралы» Заңына сәйкес (2012 ж.) жалпы және кәсіби білім беру деңгейі, сондай-ақ балалар мен ересектерге арналған қосымша білім беру және қосымша кәсіптік білім беру сияқты қосымша кіші түрлер белгіленді.Мемлекеттік және муниципалдық білім беру мекемелерінің қызметі оқу орындарының типтері мен түрлеріне сәйкес РФ Үкіметі бекіткен үлгі ережелері негізінде құрылады. Үлгі ережелері негізінде білім беру мекемелерінің жарғылары әзірленеді.Заңмен жалпы білім берудің келесі деңгейлері белгіленген:1)мектепке дейінгі білім;2)бастауыш жалпы білім;3)негізгі орта білім;4)орта жалпы білім.Мектепке дейінгі, бастауыш, негізгі және жалпы орта білім берудің білім беру бағдарламалары барлық жас деңгейде бала тұлғасының даму сабақтастығын қамтамасыз етуі тиіс.Мектепке дейінгі білім беру ұйымы - мектепке дейінгі білім берудің, балаларды қараудыңжәне күтудің білімберубағдарламалары бойынша білім беру қызметін оның негізгі мақсаты ретінде жүзеге асыратын білім беру ұйымы.Ресейлік мектепке дейінгі білім беру ұйымдары өз қызметінде 2011 жылы қабылданған Мектепке дейінгі білім беру мекемелері туралы үлгі ережені басшылыққа алады.Үлгі ережелерге сәйкес, мектепке дейінгі мекемелер мынадай міндеттер кешенін шешуге шақырылады: балалардың өмірің қорғауды, оның физикалық және психикалық денсаулығын нығайтуды жүзеге асырады; олардың танымдық-сөйлеу, әлеуметтік-жеке, көркем-эстетикалық және дене дамуын қамтамассыз етеді; оқушылардың жас санаттарын ескере отырып, азаматтықты, адамның құқықтары мен бостандықтарын құрметтеуге, табиғатқа, Отанға, отбасына деген сүйіспеншілікті тәрбиелейді.Балалардың толыққанды дамуын қамтамасыз ету, балаларды тәрбиелеу, тәрбиелеу және дамыту мәселелері бойынша ата-аналарға (немесе заңды өкілдерге) кеңес беру мен басшылықты қамтамасыз ету үшін оқушылардың отбасыларымен өзара іс-қимыл жасау ең маңызды міндет ретінде көрсетілген. Мектепке дейінгі мекемелердің оқушылардың физикалық және ( немесе) психикалық дамуындағы кемшіліктерді қажетті түзетуге қатысуына ерекше назар аударылады.Қажетті жағдайлар болған кезде мүгедектігі бар балаларды оңалту қажет. Осылайша, инклюзивті немесе бірлескен, мектепке дейінгі білім берудің құқықтық негіздері құрылды.Мектепке дейінгі қазіргі заманғы білім беру ұйымдары көп функциялы, біркелкі, мектепке дейінгі білім берудің шамамен жалпы білім беру бағдарламасын таңдау еркіндігі арқылы сипатталады. Мектепке дейінгі мекеменің педагогикалық ұжымы мектепке дейінгі білім берудің үлгілік жалпы білім беру бағдарламасына негізделіп, білім беру бағдарламасының бір бөлігін құрайды. Ол оқу үдерісінің басым бағыттарын анықтайды, мектепке дейінгі мекеменің жұмыс істеуінің ұлттық-мәдени, демографиялық, климаттық ерекшеліктерін ескереді.Үлгілік ережелерге сәйкес мектепке дейінгі ұйымдардың әртүрлі түрлері қызмет етеді:■балабақша;■ерте жастағы балаларға арналған балабақша;■мектеп дейінгі (жоғары сынып) жастағы (5 жастан 7 жасқа дейін) балаларға арналған балабақша;■санитарлық-гигиеналық, емдеу-сауықтыру және профилактикалық шаралар мен рәсімдерді басымдықпен жүзеге асыру арқылы қадағалау және оңалту балабақшасы;■тәрбиеленушілердің физикалық және (немесе) психикалық дамуы кезінде кемшіліктерді білікті түзету бойынша қызметті басымдықпен жүзеге асыратын өтемақы түріндегі балабақша;■үйлестірген түрдегі балабақша (құрамына жалпы даму, компенсаторлық және түрлі комбинациядағы медициналық топтар кіруі мүмкін);■балаларды дамытудың бір бағытында (танымдық-сөйлеу, әлеуметтік-жеке, көркем-эстетикалық, физикалық) іс-әрекеттерді басымдықпен жүзеге асыратын жалпы даму түріндегі балабақша;■балаларды дамыту орталығы - мектепке дейінгі білім берудің білім бағдарламаларын жалпы дамыту бағытындағы топтарда және қажет болған жағдайда, бірнеше бағыттарда тәрбиеленушілердің дамуы бойынша қызметті басымдылықпен іске асырумен сауықтандыру, компенсациялау және үйлестіру бағытындағы топтарда (ауызша-танымдық, әлеуметтік-жеке, көркем және эстетикалық, физикалық) жүзеге асыратын балабақша.Мектепке дейінгі ұйымның тәрбиеленушілерінің жасы Үлгілік ережелерде анықталған: 2 айдан 7 жасқа дейін. Заманауи мектепке дейінгі ұйымдардың жүйесінде біздің елімізде 15-20 жыл бұрын таралған балабақшалардың аз саны қалғанын атап өткен дұрыс. Өйткені, үйреншікті тәрбиелеудің шарттары мұғалімдерден, психологтардан және дәрігерлерден үнемі сынға ұшырады, себебі олар кішкентай баланы отбасынан ажырату оныңжетілмеген ақыл- ойына ауыр жүктеме деп санады. Суықтыру ұйымдары бола тұра, балабақшалар бұл функцияны толық орындамады, сондықтан балалардың ауруға шалдығу көрсеткіші жоғары болды. Өскелең ұрпақтыңденсаулығына дегенқамқорлық үкіметке«ақылыаналықты» енгізуге түрткі болды: аналарға бала үш жасқа толғанға дейін бала күтіміне байланысты жарым-жартылай төленетін ақылы демалыс берілді. Алайда, отбасылық ортада өмірдің алғашқы жылдарында балалар мектепке дейінгі мекемеге қарағанда жақсы дамиды деген үміттер толық ақталмады. Заманауи отбасында тәрбиеленетін жас балалар дамуының көрсеткіштерін талдау олардың жартысының денсаулығында ауытқулар, дамудың кешігуі бар екенін көрсетеді. Бұл жас балаларға қанағаттанарлықсыз қамқорлық көрсетуден, ата- аналардың педагогикалық мәдениетінің төмен деңгейінен, кейде олардың балаға қатыгездікпен қарауынан болады. Осы отбасылардан, сондай-ақ қаржылық қиындықтарды бастан кешіп жатқан отбасылардан шыққан балалар мектепке дейінгі ұйымдардың балалар топтарына баруға тиіс. Бұл жақсы деп аталатын отбасылардың балаларына пайдалы болады, өйткені, психологтардың пікірінше, қазіргі сәбилердің бәріне дамудың білікті диагностикасымен және оны түзетуімен бірге ерте жасалатын әлеуметтендіру қажет.Қазіргі уақытта ғалымдар мектепке дейінгі және отбасылардағы жағдайларға байланысты ерте жастағы балаларды отбасылық- әлеуметтік тәрбиелеу модельдерін әзірледі. Олар мектепке дейінгі жастағы балаларды тәрбиелеудің жаңа технологияларын іздейді. Мектепке дейінгі мекемелерде икемді жұмыс уақыты бар топтар құрылды. Ерте жастағы балалары бар отбасыларына медициналық, психологиялық-педагогикалық, әлеуметтік көмек көрсетіледі.Мектепке дейінгі қоғамдық тәрбиенің қазіргі заманғы жүйесі үшінбалаларды оңалту, олардың денсаулығын түзету міндеттеріөзекті болып табылады. Кейбір мектепке дейінгі мекемелерде «Ерте жәрдем қызметі» құрылымдық бөлімшелері бар. Бұл қызмет дамуында бұзушылық немесе олардың пайда болуының жоғары медициналық немесе әлеуметтік тәуекелдері анықталған 2 айдан 4 жасқа дейінгі балаларға арналған,сондай-ақ ата-аналарына көмек көрсету қызметтерінің жүйесін қамтиды. Денсаулығында түрлі патологиясы бар, есту, сөйлеу, көру, ақыл-есінде бұзушылықтар бар, тірек-қимыл жүйесінің патологиясы бар туберкулез интоксикация және т.б. бар балаларға арналған мамандандырылған мекемелер, топтар құрылып жатыр. Мүгедектігі бар балаларға қатысты адамгершілік қарым- қатынастың көрінісі мектепке дейінгі мекемелерде топ құру болды, ондағы тәрбие жұмысы балаларды қоғамға бейімдеуге көмектеседі.Білім берудің міндетті деңгейлері бастапқы жалпы білім беру, негізгі жалпы білім беру, жалпы орта білім болып табылады. Бастауыш білім беру оқушының жеке басын қалыптастыруға, оның жеке қабілеттерін дамытуға, білім беру ісінің оң мотивациясы мен дағдысына бағытталған.Негізгі орта білім берудің және жалпы орта білімнің негізгі мақсаты оқушының жеке басын қалыптастыру болып табылады. Осы мақсатқа жету үшін жалпы орта білім беру мектептері, жеке пәндерді тереңдетіп оқытатын мектептер, гимназиялар, лицейлер, кешкі мектептер, интернат түріндегі білім беру мекемелері, физикалық және психикалық дамуында ауытқулары бар балаларға арналған арнайы мектептер, қосымша білім беру мекемелері құрылды (балалар музыкалық және көркемөнер мектептері, көркемөнер мектептері, хор және хореографиялық студиялар, фольклорлық ансамбльдер, балалар мен жасөспірімдер спорт мектептері, жас техниктер станциялары, демалыс орталықтары және т.б.). Білім беру мекемелерінің жаңа түрлері (көркемөнер мектептеріне арналған интернаттар, агро мектептер-интернаттар, қолөнер мектептері және т.б.) қызмет етеді. Әскери немесе басқа мемлекеттік қызметке дайындалуға бағытталған қосымша білім беру бағдарламалары бойынша оқитын кәмелетке толмағандарды оқыту, тиісті жалпы білім беру ұйымдары, кәсіби білім беру ұйымдары құрылады. Оларға Президенттік кадет училищесі, Суворов әскери училищесі, Нахимов атындағы әскери-теңіз училищесі, кадет (әскери-теңіз кадеті) корпусы, кадет мектебі, казактар кадет корпусы, әскери- музыка мектебі жатады.Жетім балалар мен ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балалар сәбилер үйінде (3 жылға дейін), ал содан кейін балалар үйлері мен интернаттарда тәрбиеленеді. КСРО-дағы Ұлы Отан соғысынан кейін шамамен 680 мың жетім бала болды.Қазіргі кезде жетім балалар саны ауыр соғыстан кейінгі кезден асып түседі. Мемлекеттік мекемелер қаншалықты қаржылай қамтамасыз етілсе де, балаға отбасыны, қамқор ата-аналарын алмастыра алмайды. Жетім балалар проблемасын шешудің мінсіз түрі - асырап алу, себебі ол өз отбасындағы тәрбие жағдайына қатты жақын. Бала асырап алған ата- аналар барлық ата-ана құқықтарын және міндеттерін қабылдайды, және асырап алынған бала туған балаға теңеледі. Алайда біздің елде асырап алу заңды акт ретінде танымалдыққа ие емес.Мемлекетте жыл сайын жетім балаларға арналған бағдарламаларды қаржыландыруартып келеді. Нақты жәнеәлеуметтік жетім балаларға (өз балаларын тәрбиелеу мүмкіндігінен немесе ата- аналар құқығынан айырылған тірі ата-аналары кезінде) жаңа білім беру нысандары ізделуде. Балаларды тәрбиелеу үшін ата-аналар ақшалай қаражат алатын асырап алушы және патронаттық отбасылар институты құрылуда. Алайда, балаларды патронаттық отбасынан балалар үйіне қайтару жағдайы жиі кездеседі.Тәрбиелеп отырған отбасы балалардың жан жарақаты қаупін төмендетеді. Отбасына баланы орналастырудың ең икемді нысаны бола отырып, бұл ата- ананың махаббатын және ананың кәсіби жұмысын білдіреді.Анасы балалар үйінің тәрбиешісі ретінде тіркеліп, баланы асырауға және«ата-ана - тәрбиеші» ретінде өз еңбегіне ақша алады. Балалар үйінің тәрбиешілері «ата-аналар-тәрбиешілерге» көмектеседі, олармен бірге жетім баланың өміріне, денсаулығына, тәрбиесіне жауаптылықты бөледі.Жетім балаларды тәрбиелеуді ұйымдастырудың жаңа формаларын іздестіру қазыналық мекемелерден бас тартып, оларды отбасылық тәрбиелеу шарттарына жақындатуға бағытталған. Жетім балаларды демалыста, демалыс күндері отбасыларға алып келгенде балаларға арналған ересектердің «қамқорлығы» ұйымдастырылады.

Білімқұмарлар үшін Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі қиын жылдары Еуропада көптеген жетім балалар қалды. 1949 жылы австриялық Герман Гмайнер халықтан жиналған ақшаға отбасылық үлгідегі«Балалар ауылы - SOS» алғашқы балалар үйін ашты. Қазіргі уақытта Г.Гмайнер үлгісіне сәйкес 132 елде жетім балаларға арналған мекемелер құрылды. Білім беру стратегиясы келесі түрде ұсынылады: алдымен баланың жаны мен денесін сауықтырады, содан кейін оны дамытады және үйренеді, сосын - әрбір адамның мүмкіндіктеріне және күштеріне сәйкес қоғамда өзін орнықтыруына көмектеседі. «Ауылдың анасы» (жаңа мамандықтың ресми атауы) жұмысымен бірге тағдырды да таңдайды. Ол балалармен бірге тұрады, оларды тәрбиелейді және дербес шаруашылықты басқарады. Оның 6-8 баласы бар, олар шақырылғандар мен туған бауырлар. Ауылда мұндай үйлер әдетте 10-12 болады. Ауылдың директоры қаншалықты қаржыны таратқандай және қолдағандай, соншалықты бақылау жасамайды. Ал қалғаны кәдімгі отбасына ұқсайды. Балалар қарапайым мектепке барады, қарапайым емханада емделеді. 1996 жылы Мәскеу қаласының маңында Томилинодаалғашқы орысбалалар ауылы өз тәрбиеленушілерін қабылдады. Бұған тағы үшеуі - Санкт- Петербургтегі Пушкино, Мурманск және Орлов облыстарындағы ауылдар қосылды.«Ресей Федерациясының Білім туралы» Заңына сәйкес (2012 ж.) кәсіби білімнің келесі деңгейі белгіленеді:1)орта кәсіптік білім;2)жоғары білім - бакалавриат;3)жоғары білім - мамандық, магистратура;4)жоғары білім - жоғары біліктілікті маман даярлау.Орта кәсіптік білім адамның интеллектуалдық, мәдени және кәсіби даму мәселелерін шешуге бағытталған. Ол қоғамның және мемлекеттің қажеттіліктеріне сәйкес әлеуметтік пайдалы қызметтің барлық негізгі бағыттары бойынша білікті қызметкерлер мен орта буын мамандарын даярлауға, сондай-ақ, тұлғаның білім беруді тереңдетуде және кеңейтуде қажеттіліктерін қанағаттандыруға бағытталған.Орта кәсіптік білімді орта арнайы білім беру мекемесінде (училище, колледж) немесе жоғары оқу орнында жоғары кәсіби білімнің бірінші кезеңінде алуға болады.Ресейдегі жоғары мектеп үздіксіз білім беру жүйесінің ең қарқынды дамып келе жатқан бөлігі болып табылады. Ол білім беру мекемелерінің келесі түрлерімен ұсынылған: университеттер (олар іргелі ғылыми зерттеулер орталықтары болып табылады және түрлі салаларда мамандарды даярлауды жүзеге асырады), академиялар, институттар, консерваториялар, жоғары кәсіби мектептер. Жоғары мектеп реформасы мамандарды көп сатылы оқытуды енгізуге негізделген, ол білім берудің мазмұны мен мерзімдері бойынша кейінгі жалпы білім беру бағдарламалары бойынша жүзеге асырылады. Әрбір деңгейде оқуды аяқтағаннан кейін түлек кәсіптік қызметпен айналысуға немесе білім берудің келесі кезеңіне өтуге құқық беретін диплом алады. Мұндай жоғары білім беруді қайта құрылымдау еліміздің біліктіліктің әртүрлі деңгейдегі мамандарға деген қажеттіліктерін қанағаттандыруға мүмкіндік береді.Дегенмен жоғары білікті мамандарды «барлық уақытқа» дайындау мүмкін емес болып отыр, сондықтан жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру жүйесі бар: біліктілікті арттыру институттары мен курстары, аспирантура, ординатура, адъюнктура (ғылыми біліктілікті арттыру).Жоғары оқу орнынан кейінгі білім деңгейін көтеру үшін маңызды ынталандыру аттестация болып табылады, бірыңғай тарифтік жүйе бойынша оған жоғары санатты немесе дәрежені тағайындау мақсатында ол маман жұмысының сараптамалық бағалауы негізінде жүзеге асырылады.Соңғы жылдары кадрларды қайта даярлау қажеттілігі туындады, яғни жаңа немесе аралас мамандықты алу үшін жағдай жасау.Білім беруұйымдарыөздеріарасында шарттар жасауға, ғылыми, өндірістік және өзге де мекемелер, ұйымдар мен кәсіпорындардың қатысуымен оқу-тәрбиелеу кешендері(балабақша- бастауыш мектеп,лицей - колледж - жоғары оқу орындары) және оқу-ғылыми- өндірістік бірлестігін (қауымдастығын) біріктіруге құқығы бар. Білім ді өндірістен бөліп және бөлмей, отбасы немесе тұрмыстық білім және экстернат түрінде алуға болады. Барлық білім беру ұйымдары қосымша білім беру бағдарламаларын жүзеге асыра алады және халықтың қажеттіліктерін есепке ала отырып, білім беру бағдарламаларының анықталған мәртебесінен тыс қосымша білім беру қызметтерін көрсете алады.Жеке және баламалы білім беру ұйымдары1991 жылдан бастап Ресейде жеке білім беру ұйымдарын ашу рұқсат етілді. Ресей мемлекеттік емес білім беру қауымдастығының Жарғысы қабылданды. Білім беру басқармасы жеке мектеп ашу үшін рұқсат береді (балабақша, университет және т.б.), ол үшін қажетті құжаттарды (оқыту мен тәрбиелеу тұжырымдамасы, ғимараттың бағдарламасы мен жарғысы, педагогикалық ұжымның құрамы туралы мәлімет, ғимаратты ұстауға кететін қаражаттар туралы анықтама) тапсыру керек. Жеке білім беру ұйымдарын бағыты мен мазмұнына қарай бірнеше түрге бөлуге болады:■артықшылықты, онда өте жоғары ақыға оқытудың жоғары сапасы қамтамасыз етіледі;■жақсы бейімделмегендіктен, олардың мінез-құлқын және іс-әрекетін қатаң реттеуді, білім беру мекемесінің ырғағының қарқындылығын қиындықпен игеретіндіктен, оқыту мен жеке даму үшін ерекше жағдайларға мұқтаж балалар үшін; даму үшін ерекше атмосфераны және арнайы оқыту бағдарламасын қажет ететін дарынды балалар үшін.Ресейдің білім беру жүйесін дамытудың жаңа үрдісі дәстүрлі емес оқыту-тәрбиелеу мекемелері, балама жалпы мектептер, балабақшалар пайда болды. Дәстүрлі емес оқыту-тәрбиелеу мекемелері үшін білім беру мақсаттары мен мазмұнын ерекшелігі; ата-аналар мен олардың балалары белгілі бағдар беру институтын таңдаған кезде ерікті болу; салыстырмалы әкімшілік тәуелсіздік; баланы жақсы бейімдеуге, оның көп жақты дамуына ықпал ететін ерекше атмосфера мен моральдық жағдай сияқты сипаттамалар сай келеді.Альтернативті білім беру ұйымдарына оқытудың өз профильдері мен үлгілері бар кейбір гимназияларды, лицейлерді жатқызуға болады (ағылшын және басқа да шет тілдерін, соның ішінде ежелгі тілдерді тереңдетіп оқытатын Мәскеу лингвистикалық гимназиясы; М.В. Ломоносов атындағы ММУ жанындағы медициналық және философиялық мектеп-лицейі және т.б.).Альтернативті білім беру ұйымдарына Р.Штайнердің балабақшалары мен мектептері, немесе вальдорв деп аталатын мектептер жатады, вальдорв үлгісі бойынша әлемнің 25 елінде, оның ішінде Ресейде оқыту-тәрбиелеу мекемелері жұмыс істейді. XX ғасырдың 20-шы жылдарының басында діни және философиялық оқыту негізінде құрылған. (антропософия) Рудольф Штайнердің (1861-1925 жж.) педагогикалық тұжырымдамасы баланың рухани дамуына, оның жеке жаттығулары арқылы қабілеттерін ашуға бағытталған.Білім беру тұжырымдамасының негізін бала қызметінің еңбек, өнер, театрландырылған түрлері құрайды. Вальдорф мектебінде тұрақты оқу жоспарлары, бағдарламалары, оқулықтар жоқ; сондай-ақ оқушылардың өмірін қатаң реттеу де жоқ. Балалар бағалаусыз оқып, мектептен шығып қалудан, екінші жылға қалудан қорықпайды. Тәрбиеленушілердің отбасылары вальдорф мектебінің жұмысына белсенді түрде қатысады.Дәстүрлі емес білімнің тағы бір мысалы - Мария Монтессоридің мектебі (1870-1952). Бұл мектепте тәрбиелеудің басты мақсаты өз іс-әрекеттеріне жауапты, қиындық туындаған кезде қорытынды жасауға және өздігінен дәстүрлі емес шешімдерді қалай қабылдауға болатындығын білетін адамның қалыптасуын жариялайды. Баланың педагогпен өзара әрекеттесуінің қағидасы: «Бұны өзіме істеуге көмектес». Білім беру үдерісінде маңызды орынды ол автодидактизм қағидаты бойынша ұйымдастырылған М. Монтессоридің дидактикалық материалдарымен баланың жұмысы алады.Дәстүрлік емес барлық жерде пайда болатын ұлттық оқу орындарында (Мәскеудегі,Санк-Петербургтегі татар, армян, еврей балабақшалары, «Таза жүрек» христиан мектебі және т.б.) балалармен жұмыс істеуді ерекшелендіреді. Көрсетілген мекемелер өз жұмысында ұлттық тәрбиенің идеялары мен дәстүрлерін іске асырады, оқуды ана тілінде жүргізеді, халықтың мәдениетімен, тарихымен, дінімен таныстырады.Баламалы білім беру – тәрбиелеу мекемелері мемлекеттік білім беру жүйесінің шеңберін толықтыра және кеңейте отырып, білім беру мен тәрбиелеудің модельдерін таңдау үшін зор мүмкіндіктер ұсынады. Алайда мемлекеттік емес білім беру ұйымдарының дамуы орын алған елдердің қоғамдарында мұндай мекемелерді құру ағарту ісін демократизациялау принциптеріне қайшы келмей ме, олар қоғамның жіктелу факторы болмай ма екен деген қауіп туғызады.

Тапсырма «Ресей Федерациясының білім беру туралы» заңынан (2012) Ресейдің заманауи білім беру жүйесі негізделген қағидаларды жазып алыңыз, мектепке дейінгі қоғамдық тәрбиені ұйымдастыруда олардың жүзеге асырылу ерекшелігін қадағалаңыз.Мектепке дейінгі білім беру ұйымының үлгілік ережелерімен (2011) танысыңыз: бұл құжаттың құрылымын және әр бөлімнің негізгі мазмұнын жазып алыңыз.Біздің елімізде және шетелдерде баламалы білім беру мекемелері қандай екенін түсіндіріңіз, мысалдар келтіріңіз.Өзіңіздің білім алу жолыңызды талдаңыз, өзіңіз тәрбиеленген, білім алған және қазіргі уақытта білім алып жатқан білім беру ұйымдарын тізбек түрінде суреттеңіз, қайсысында білім алуды жалғастыруды болжайсыз.Үздіксіз білім беру жүйесіндегі, тұлғаны дамытудағы мазмұнды демалыстың, қызығушылықтың рөлі мен орны туралы пікіріңізді білдіріңіз. Сіздің қандай жалпы мәдени қажеттіліктеріңі здіқанағаттандыру сіздің кәсіби дайындығыңызға оң ісерін тигізеді. ТАРАУ

ДАМУ ФАКТОРЛАРЫ ДАМУДЫҢ БИОЛОГИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ӘЛЕУМЕТТІК ФАКТОРЛАРЫ ТУРАЛЫ ТҮСІНІКБіраз уақыт бұрын ғылымда адамның дамуы, индивидтің тұлғаға айналуы қандай факторлардың әсерінен болатыны туралы даулар туындады. Бүгінде ғалымдар өз ұстанымдарын біріктіретін көп дәлелдер тапты. Бірақ фактор дегеніміз не? Латын тілінен аударғанда factor— жасаушы, өндіруші. Қозғайтын күш, кез-келген үдерістің, құбылыстардың себебі.Егер осы анықтамаға сүйенсек, онда ғалымдардың даулы мәселесі жеке тұлғаның қалыптасуына негіз болатын себептерді түсіндіру болды (және шын мәнінде).Үш факторбөлініп шығады: адамның дамуы тұқым қуалаушылықтың, ортаның және тәрбиенің әсерінен болады. Оларды екі үлкен топқа біріктіруге болады — дамудың биологиялық және әлеуметтік факторлары.Егер соңғы көзқарастарды жоққа шығарсақ, басымдылық біреуіне ғана берілгенде, онда ғылыми даулардың мәні факторлардың қатынасын қалай анықтау керектігінде болады: олардың қайсысының әсерімен даму ауқымды түрде жүреді.Әр факторды жеке-жеке қарастырайық.Тұқым қуалаушылық ата-анасынан балаларына беріледі, гендерге енгізілген. Тұқым қуалаушылық бағдарламасы тұрақты және өзгермелі болып екіге бөлінеді. Тұрақты бөлігі адамды адам болып, адамзат өкілі болып туылуын қамтамассыз етеді. Өзгермелі бөлігі адамды оның ата-анасымен туыстандырады. Бұл сыртқы белгілері болуы мүмкін: дене құрылысы, көзінің, терісінің, шашының түсі, қан тобы, нақты ауруларға биімділігі, жүйке жүйесінің ерекшелігі. Бұндай даусыз фактілер ешкімнің күдігін туғызбайды: балалар өз ата–аналарына, өз тегіне ұқсайды. Олай болмаған жағдайда таңданыс тудырады, өйткені сыртқы ұқсастықты адамдар бір тектің міндетті белгілері ретінде қабылдайды.Бірақ түрлі көзқарастың мәні моральдық, интеллектуалдық қасиеттердің, арнайы қабілеттердің (қандайда бір іс-әрекетке қабілеттіліктер) тұқым қуалауы туралы мәселе болып табылады. Қабілеттілігі немесе бейімділігі беріледі ме екен? Көптеген шетел ғалымдары (М.Мон- тессори, Э. Фромм, К.Лоренц және т.б.) интеллектуалдық қана емес моральдық қасиеттер тұқым қуалау арқылы берілетініне сенеді. Отандық ғалымдар ұзақ жылдар бойы қарсы көзқарасты ұстанды: тек биологиялық тұқым қуалаушылықты мойындады, ал басқа санаттар – мораль, интеллект - әлеуметтендіру үдерісінде иелінеді деп есептеген. Алайда академиктер Н.М. Амосов және П.К. Анохин адамгершілік қасиеттерді мұралану немесе кез келген жағдайда баланың агрессияға, қатігездікке, еріксіздікке тұқым қуалаушылық биімділігі пайдасына өз ойын білдіреді. Бұл күрделі мәселе әлі күнге дейін бір жақты шешімін таппаған.Алайда генетикалық және туа біткен тұқым қуалаушылықты ажырата білу керек. Ұрықтың даму ерекшелегіндегі аздаған кездейсоқ ауытқулар дамудын бағытын да, сапасын да өзгертуі мүмкін. Соңғы жылдары педагогикада жана сала – пренаталдық педагогика пайда болды. Оның пайда болуы ғалымдардың ұрықтың дамуына әсер ету мүмкіндігін анықтауымен байланысты. Бұл ретте болашақ сәбидің денсаулығына ғана емес, оның эмоционалдық ортасына, ал ол арқылы эстетикалық және интеллектуалдық дамуына әсер етуге болатыны атап өтілген. Әлі туылмаған балаға анасының өмір сүру салты, оның эмоционалдық жағдайы, ұрықпен әңгімелесуі арқылы әсер ету мүмкіндігі туралы дәлелдейтін ғылыми мәліметтер негізінде педагогикалық стратегия әзірлене бастады. Болашақ анаға жиі оң сезімдерді сезіну, ән тындау, өлең оқу ұсынылады. Құрсақтағы баламен әңгімелесу өте пайдалы. Егер екі ата-анасыныңда дауысын еститін болса бқдан да жақсы болады. Бала анасы мен әкесінің дауысына үйренеді және туғаннан кейін оларды танып, естіген кезде тынышталады. Бұл жағдайда бала туа біткен қасиеттермен туады. Бірақ генетикалық та, туа біткен қасиеттер де өзгермейді деп есептемеу керек. Өмір үдерісінде туа біткен және тұқым қуалаушылық дағдылар өзгеруі мүмкін.«Менің ойымша, — деп жазады жапон ғалымы Масару Ибу- ка,— бала дамуында тұқым қуалаушылықтан гөрі білім беру және орта үлкен рөл атқарады... Баланың әлеуеттік мүмкіндіктерін қандай білім беру және қандай орта дұрыс дамытады, мәселе сонда».Сонымен, баланың дамуына тек тұқым қуалаушылық қана емес орта да әсер етеді. «Орта» ұғымы кең және тар мағынада қарастырылуы мүмкін. Кең мағынада орта дегеніміз – бала өсіп келе жатқан климаттық, табиғи жағдайлар. Бұл - мемлекеттің қоғамдық құрылымы, және баланың дамуы үшін ол жасайтын жағдайлар, сондай-ақ халықтың мәдениеті мен тұрмысы, дәстүрі, әдет-ғұрпы.Осындай ұғымдағы орта әлеуметтендірудің жетістігі мен бағытына әсер етеді.Бірақ орта ұғымына және оның адамның тұлға болып қалыптасуына әсер етуіне тар түсінік те бар. Осы тәсілге сәйкес орта-бұл тікелей заттық қоршаған орта.Баладүниегекелгенсәттенбастапоныкөптегензаттарқоршайды. Заттар оған әлеуметтік әлемді тануға және дамуға көмектеседі. Профессор Брунер Америкада мынадай тәжірибе жасады: жаңа туған балалар тобын төбесі мен қабырғалары ақ, сыртқы шудан оқшаулаған бөлмеде бірнеше айға орналастырды. Басқа жаңа туған балалар тобы осы уақытта қарапайым жағдайда – түсті қағаз жапсырылған, түрлі-түсті төбесі, ойыншықтары бар және т.с. бөлмеде өмір сүрді. Тәжірибенің соңында баланың инталлектуалдық даму деңгейін зерделеуге тест жүргізілді. Ақ, бос бөлмедегі балалар өз дамуында қарапайым топтағы балалардан 3 айға артта қалып қойғаны белгілі болды, бұл осы жас үшін айтарлықтай көп.Бұл тәжірибе баланың жан-жақты даму деңгейіне ортаның айтарлықтай әсер ететінін сенімді дәлелдеді. Заманауи педагогикада«дамытушы орта» деген түсінік бар (В. А.Петровский). Дамытушы орта астарында тек заттық толықтыру түсіндірілмейді. Ол балаға анағұрлым тиімді әсер етуі үшін ерекше түрде құрылуы қажет.Педагогикада орта тәрбиелеу факторы ретінде сөз болғанда, бұл дегеніміз сонымен қоса адамның ортасы, ондағы өзара қарым- қатынастың және іс-әрекеттің қабылданған нормалары. Көбінесе ортаның (көшенің) теріс әсері байқалады, бұл оның еліктеу үшін теріс үлгілірімен қанықтылығына байланысты.Орта тұлғаны дамыту факторы ретінде айтарлықтай маңызға ие: ол балаға әлеуметтік құбылысты әр тараптан көруге мүмкіндік береді. Әдетте оның әсері педагогикалық басқаруға көп берілмейтін стихиялық сипатта болады, әрине, бұл тұлғаны қалыптастыру жолында көптеген қиындыққа әкеледі. Бірақ оны ортадан оқшаулауға болмайды. Үлкендердің «баланы қатаң бақылауда ұстауға», әлеуметтің ортадан шектеуге кез келген ұмтылысы, ол қандайда бір көрініс алғанымен (бөтен адамдармен әңгімелесуді шектеу, таным нысандарын тарылту және т.б.) әлеуметтік дамуының арта қалуына ұрындыруы мүмкінОртаның тұлға қалыптасуына әсері адамның барлық өмір жолында тұрақты түрде болады. Айырмашылық тек осы әсерді қабылдау дәрежесінде ғана. Жылдар өткен сайын адам оны сүзгіден өткізіп, интуитивті бір ықпалға беріліп, және басқа әсерлерден жалтару мүмкіндігін игереді. Кішкентай бала үшін нақты жасқа дейін мұндайсүзгінің қызметін үлкендер атқарады. Орта дамуды тежеуі мүмкін және де оны белсенді етуі де мүмкін, бірақ дамуға қатыспауы мүмкін емес.Сонымен соңғы, тұлғаның қалыптасуына әсер ететің үшінші фактор – бұл тәрбиелеу. Алғашқы екі факторға қарағанда ол әркез мақсатты, саналы (тәрбиелеу тарапынан болса да) сипатта болады. Тұлғаны дамыту факторы ретінде тәрбиелеудің екінші ерекшелігі даму жүріп жатқан халықтың, қоғамның, әлеуметтік-мәдени құндылықтарына әркез сәйкес келуі болып табылады. Бұл тәрбиелеу туралы сөз болғанда, әркез оң ықпал туралы сөз деген мағына. Сонымен, тәрбие тұлғаға әсер ету жүйесін ұсынады - дара әсер ету сезілетін нәтижелерге әкелмейді.

Тапсырма Екі ғұлама адамның айтқандарын салыстырыңыз және өз ұстанымыңызды қалыптастырыңыз: «Тәрбилеу бәрін де жасай алады» (Гельвеций). «Досым менің, келеңсіз тәрбиеден әрдайым абай бол!» (Вольтер).Тұқым қуалаушылық, орта, тәрбиелеу — бұл факторлар олардың барлық маңыздылығы мен қажеттілігіне қарамастан, баланың толық дамуын қамтамасыз ете алмайды. Неліктен? Өйткені, олардың барлығы балаға тәуелді емес әсерлерін болжайды: ол гендеріне енгізілетіндергеешқандай әсер етпейді, қоршаған ортаны өзгерте алмайды, ол өз тәрбиесінің мақсаттары мен міндеттерін анықтай алмайды.Бірақ табиғат адамға керемет ерекшілік — белсенділікті игерте отырып, оны осылай «жаратқан».Бастапқыда, ана құрсағында жатқаннан бастап, бала жоғарыда аталған факторлардың әрқайсының әсеріне белсенді жауап береді. Белсенділік қозғалыстардан байқалады (қозғалыс белсенділігі). Нақты қозғалыс өмірді қамтамасыз етеді, организмді жұмыс істеуге мәжбүрлейді, оны шынықтырады және сауықтырады. (Жүруді игеруімен және тік жүру арқылы баланың даму сипаты қаншалықты сапалы өзгеретініне көңіл бөлген жөн). Белсенділік әлемді тануында көрінеді. Адамды өзі үйренбейінше, ешнәрсеге үйретуге болмайды. Танымдық белсенділікбастапқыда тіршілікті қамтамасыз етеді, себебі ол баланың жаңа әлемге бағытталуына көмектеседі. Эмоционалдық белсенділік — тұлға белсендігінің маңызды қыры. Өте ұзақ кезең бойы бала көп нәрсені санамен емес, эмоциялық деңгейде түсінеді. Ол әсерге жауап береді, эмоционалдық белсенділікпен қоршаған ортасына өз жағдайын білдіреді. Белсенділік сәбиге заттармен іс-әрекет тәсілдерін меңгертеді.Осылайша, белсенділік тірі организмнің қасиеті ретінде дамудың қажетті шарты мен алғышартына айналады.Адамда белсенділік әлеуметтік формада түрленеді - түрлі іс- әрекет түрлері: ойын, еңбек, оқу. Іс-әрекеттің әр түрі қандай да қажеттіліктерді қанағаттандыруға бағытталған: ойын — нақты іс- әрекеттер мүмкін болмайтын салада белсенді болу қажеттілігін қанағаттандыруға;еңбек — нақты нәтиженіалу қажеттілігін қанағаттандыруға, өзін-өзі танытуға; оқу — білімге деген қажеттілігін қанағаттандыруға және т.б.Белсенділік әрекетке түрткі болып табылады. Егер әрекет ұйымдастырылмаса, егер оның дамуы қамтамассыз етілмесе, онда белсенділік қалайда «шығатын жол іздейді» және жағымсыз формада қолданулуы мүмкін (тентектік, агрессиялық және т.б.).Сонымен, біз баланы адам ретінде дамытуды қамтамасыз ететін әртүрлі факторларды қарастырдық. Бірақ бұл «механизмді» ересек адам іске қосады.

Тапсырма «Тұқым қуалаушылық (орта, тәрбие) – дамудың жетекші факторы» тақырыбында рефераттар жазыңыз. Әр рефератта ұсынылғандәлелдерменталқылау өткізіңізжәнежалпы қорытындыны жасаңыз.«Мектепке дейінгі ұйымдарда дамытушы ортаның қалыптасуы» В. А. Петровскийдіңжәне т.б. кітабы (М., 1993) бойынша мектепке дейінгі ұйымдарда дамытушы ортаның қалыптасу қағидаларын зерделеңіз және талдаңыз.Тәжірибе уақытында өз тобыңыздың тәрбиелеушісін бақылаңыз және тәрбиеші ересек адамның екі функциясында мақсатты және стихиялық сөйлеген кезіндегі мысалдарды жазып алыңыз.  ТАРАУ

БАЛА – ПЕДАГОГИКА НЫСАНЫ Бала туған кезден бастап мектепке барғанға дейін мектепке дейінгі педагогиканың нысаны болып табылады. Бұл адам өмірінің жалғасатын бөлігін (6-7 жас) екі үлкен кезеңге бөлінеді – ерте жас және мектепке дейінгі жас. Өз кезегінде, әр шақты бірнеше кезеңге бөлеміз: ерте жасты – 7 кезеңге, мектепке дейінгі жасты – 4. Мұндай«бөлу» немен байланысты? Алдымен бұл баланың психиологиялық- физиологиялық өсуі мен даму ерекшелігіне байланысты.Бала өмірінің алғашқы 7 жасындағы оның даму қарқыны мен мазмұны екпінді және түрліше, бұл дамуды қадағалау және бұл дамуға адекватты жағдай жасау үшін, шындығында нақты кезеңдер мен оның шекараларын бөліп қарау керек. Мұндай жастық өзгерісті жете қарау және зерделеу тұлғаны қалыптастыру үшін қолайлы болып табылады, ол маңызды жаңалықты өткізіп алмауға мүмкіндік береді. Әр бала «жеке бағдарлама» бойынша дамығанымен, бұл даму бағынатын жалпы заңдылықтар бар: 3 жастағы бала жасай алатын әрекет сәби үшін қолжетімсіз, ал 5 жастағы баланың жасағанын 3 жастағы бала жасай алмайды, және т.с. Осы заңдылықтарға бағдарлау және оларды дамуға байланысты қалайда реттеу қажеттілігі жас кезеңін қалыптастыруға әкелді. Адамның бар өмір кезеңі мағыналы бөліктерден тұрады, оның ішінде жаңалық пен кезекті кезеңге сапалы өтуді тудыратын қор жүзеге асады.Ғылымда жастық кезеңге бөлудің бірнеше тәсілдері әзірленген. Әр қайсысында адам дамуының қарқының және оның нақты, азды көпті аяқталған кезеңдерің бақылауға мүмкіндік беретін қандайда бір негізді бөліп қарауға әрекет етедіМысалы, П.П. Блонский балалықты кезеңге бөлу негіне тістердің ауысуын алған. Ол дентиция — тіс жарыла бастауы және ауысуы— тек организмнің физиологиялық өсуі мен нығаюын сипаттамайтынын, сондай-ақ адамның ақыл-ойы дамуымен, оның әлеметтену үдерісімен тікелей байланысты екенін бекітті.Жастық өзгерістерді қарау үшін бірыңғай негіздемені бөліп көрсетуге әрекет еткендер де болды: сексуалды даму (К. Штратц), психикалық дамудың қарқыны (А. Гезелл) және тб.Л. С. Выготский ұсынған тәсіл анағұрлым негізді және осы жерде орынды деп санауға болады: «...дамудың ішкі өзгерістері ғана, оның ағымындағы бетбұрыстар мен бұрылыстар ғана біз жас деп атайтын баланың тұлға болып қалыптасуының басты дәуірлерін анықтау үшін сенімді негіз бере алады» (Выготский Л.С. Пед. шығ. — Т. 4. — 247 б.). Белгілі болғандай, Л. С. Выготский тұрақты жастың және дамудағы дағдарыстырдың теориясын жасап шықты, олардың негізінде жас шамасын кезеңге бөлу қалыптасты: жаңа туған, нәресте шақ, ерте жас, мектепке дейінгі жас.

Тапсырма Л. С. Выготскидің «Жас проблемасы» (ВыготскийЛ. С. Пед. шығ. — Т. 4. — 244 б.) мақаласын мұқият оқыңыз. Неге педагогке (психолоққа ғана емес) жас шақтарын кезеңге бөлу амалдары туралы білу маңызды екені туралы ойланыңыз.Д. Б. Эльконин жас шақтарын кезеңге бөлуді бала әрекетінің жетекші түрінің ауысуымен байланыстырды. Оның теориясы Выготскийдің теориясына қарама-қайшы келмейді, керісінше, ол оған сүйеніп, оны толықтырады. Әрекеттің көрінуі баланың психологиялық дамуының нақты деңгейімен, оның мүмкіндіктерімен байланысты. Әрекет түрлері толыққанды дамуды қамтаммассыз ете отырып, бірін-бірі бірте-бірте ауыстырады.Бала туралы дамудың шарқына қарай әр кезеңнің сапалық сипаттамасы мен балалықтың ұзақтығы туралы пікір өзгерді. Белгілі болғандай, адамның балалық шағы – Жердегі басқа тірі тіршілік иелерінің өкілдеріне қарағанда ең ұзақ шақ (тек, аналық піл ғана өз төлін 5 жасқа дейін мәпелеп өсіреді, ал басқа аналар өз ата-аналық функцияларын бірнеше айлар ішінде, ал көбінесе күндер немесе сағаттар мен минуттар атқарады, ал содан кейін өз ұрпағымен қоштасып, оны одан кейін есіне де алмайды).Психологиялық жас кезеңін негізге ала отырып, білім беру мекемелерінің құрамына кіретін педагогикалық кезеңдер қалыптасты: балалар бақшасы, балабақша, мектеп.Әр ұйымның ішінде топтар одан да жете бөлінеді: туғаннан 3 айға дейін; 3 — 5 ай.; 5 — 9 ай.; 9айдан — 1 жас; 1 жас — 1,5 жас; 1 жас 6 ай. — 2 жас; 2 — 3 жас; 3 — 4жас; 4 — 5 жас; 5—6 жас; 6—7 жас.Педагогикалық ғылым мен тәжірибенің міндеті баланың жас ерекшелігін есепке ала отырып, оны тәрбиелеу және оқыту стратегиясын әзірлеу болып табылады. Тұлғаның қалыптасуы мен дамуына көмектесу үшін, баланың жас мүмкіндіктері мен ерекшелігін білу керек.Сонымен, мектепке дейінгі педагогиканың нысаны қандай?  Бала жарық дүниеге кішкентай және қорғансыз жаратылыс болып келеді— бұл барлық жаңа туған сәбидің қалыпты сипаттамасы. Ол сондай кішкентай ма және сондай қорғансыз ба? Әрине, сәбиді кіммен салыстырғанға байланысты. Жаңа туған баланың салмағы шамамен 2 500 — 4 500 г. Ал жаңа туған кенгуру барлығы 1-ден бастап 5,5 г дейін салмағы болады, оның денесінің ұзындығы – 25 мм; піл туғанда ұзындығы 1 м дейін болғанда 100 кг болады. Сонымен, адам баласы үлкен бе немесе кіші ме?Сәби ата-аналарына қараған анағұрлым кішірек болады, бірақ жиырма жылдан артық уақытта (ата-аналарының жасына дейін) қарқынмен салмақ жинайды – мектепке дейінгі жастың сонында оның орташа салмағы шамамен 25 кг, ал 20 жаста – барлығы 50 кг, немесе оданда көп болады! Әрине, бала өседі: туғанда 55 см–ден ата- ана қатарына кіргенге дейін 180 см дейін өседіӘрине, егер адамды жануармен салыстыруды жалғастырсақ, онда адам физикалық (нақтылап айтқанда, антропрометриялық) даму қарқынында көп артта қалған Ал дамудың басқа бағыттарында қалай?Жаңа туған үйрек балапаны сәл теңселіп бірден анасына қарай жүгіреді (немес басқа қозғалатын заттарға К.Лоренцтің дәлелдеуі бойынша. Бұл құбылыс импритинг — жадында сақтау). Балапан жұмыртқадан шығу үшін, өздігінен қабығын тұмсығымен теседі – нәтижесінде бостандыққа ие болады! Жұмыртқа басушы ана енді оған жылу қажет болған кезде ғана керек (алайда оны инкубатордағы жылытқыштар жеңіл айырбастай алады). Ал адамзаттың сәбиі көптеген жылдар бойы ересек адамсыз әрекет ете алмайды. Демек, біз бұл жерде де жануарларды алдыға жібердік пе? Қортынды жасауға асықпайық, ойланайық.Импритинг құбылысы (қозғалған заттын артынан жүретін үйрек балапанын еске алайық) – тұқымды сақтау түйсігі, ол тамақты іздеу үшін қажет. Жаңа туған үйрек балапаны оны тамақтандыратын және жүзіп үйрететін үйрек-ананың сонынан ереді. Бірақ Лоренц жаңа туған үйрек балапаның алдына үйректің орнына допты лақтырып, өзі сонынан еріп жүрді – нәтиже сондай болды: балапандар бірлесіп, қозғалып бара жатқан нысанның артынан ерді. Қабықты өзі (!) жарып шыққан балапанды бірден басқа анағұрлым жұқа қабыққа салғанда, ол бұл міңдетті атқара алмады – оның түйсігінде бұл шараны бір-ақ рет орындау салынған!Ал адаммен не болады? Оның ерекше өзгешілігі тез үйрену қабілеті болып табылады. Тек алғашқы бір жылында бала үлкен көлемде икемділікті, тәсілдерді, білімді игереді, бұл қор оның әлеуметтік өмірінің негізі болып қалыптасады. Анығында, бұл қор міндетті түрде адам қоғамында және тікелей ересектер көмегімен алынады. Адамда жануарлардағыдай импритинг механизм жұмыс істейді деп айтуға болмайды, алайда түйсіктің барын жоққа шығара алмаймыз. Дегенмен адамға эйдетизм(грек. eіdos—бейне) тән— бейнелі ес, яғни заттар бейнесін олардың көз алдынан кеткеннен кейінде ұзақ уақыт сақтау қабілеті. Бейнелі ес қоршаған әлемді қабылдауды жарқын, жанды етеді және одан кейін есте сақтау оңай. Адам да эйдетизге биімділік бар. Алайда бейнелі есбаланың тіршілік ортасының қанықтығы және сәбидің өз даму деңгейінде оны адекватты қабылдауы туралы қамқорлық көрсететін ересектің бұл үдерісті белсенді еткен кезде іске қосылады. Бейнелі ес балада барлық мектепке дейінгі жас кезінде дамиды және ол ақыл-ой мен эмоционалдық дамуына оң әсер етеді.Баланың ерте жасын зерттеген және зерттеп жүрген зерттеуші (В.М.Бехтерев, Н.М.Щелованов, Н.Л.Фигурина, Н.М.Аксарина, М.Ю.Кистяковская, А.М.Фонарев, О.Л.Печора, С.Л.Новоселова, Л. П. Павлова, Э. Г. Пилюгина, Г. Г. Филиппова және көптеген басқалар) адам өмірінің бұл кезеңінің сипаттамалық ерекшелігі физикалық және психологиялық дамудың жылдам қарқыны болып табылады деген бірауыздан, тәжірбиемен дәлелдеген ойға келді. Бала өмір сүруге асығады, тез Адам болғысы келеді. Ол тез салмақ қосады, өседі; организмнің барлық өмірлік маңызды жүйесін белсенді атқара бастайды; қозғалысы дамиды; бұлшықеттері қатаяды; тісі жарып шығады (П.П.Блонский атап айтқандай, сәбидің «тісі көбиген» сайын, ол жаңа «білім белестерін» белсенді түрде бағындырады!).Бұл кезеңде физикалық дамудың жылдам қарқынымен бірге балалың әр түрлі ауруларға, сүйек және бұлшықет жүйелерінің бұзылуына, организмдегі үйлесімділіктің бұзылу қаупіне шалдыққыштығымен ерекшеленеді. Дәл сондықтан ерте жастың бай мүмкіндіктерін «пайдалануда», баланың физикалық дамуының аз тексерілген әдістері мен жүйелерін қолдануға ерекше абайлау керек. Сонымен, бала организіміне жүзудің әсерін дұрыс қадағаламай, оны жүзуге ерте үйрету сүйек құрылысындағы жамбас буындарының ауытқуына әкеп соғуы мүмкін, себебі олар дененнің вертикалды жағдайындағы жүктемеге арналған. Тамақта кальцидің жетіспеуі сүйек тіндерінде қуыстың (лоозеров аймағы) пайда болуына әкеп соғады. Түрлі бұзушылықтардың, түрлі «ин¬новацияларды» абайламай пайдаланудың және балаға тәжірбие жүргізудің салдары ерте жаста емес және мектеп жасында емес, ал анағұрлым кеш білінуі мүмкін.Ерте жастағы бала дамуының тағы да бір ерекше өзгешілігі– физикалық және психологиялық дамудың тығыз өзара байланысы және өзара әсерітуралы есте сақтау керек. Қозғалыс дамуындағы кемшіліктер, мысалы, баланың ақыл-ойының даму деңгейіне әсер етеді, организмнің жалпы әлсіреуі (дұрыс тамақтанбау, шынығудың болмауы және т.б.) ақыл-ой белсенділігін төмендетуге әкеп соғады, қол саусақтарының ұсақ моторикасын дамытуға көңіл бөлмеу, сөйлеу дамуында баяулыққа әкеледі. Қозғалысты, жаяу жүрісті дамыту физикалық жағдай үшін де, баланың жалпы дамуы үшін де маңызды. Қозғалысты шектеу, кідірту (жаңа туған нәрестені қатты орау, еңбектеген кезде, одан кейін жүрген кезде қозғалыс аумағын шектеу, қауіпті қозғалыстарға тыйым салу – кедергілерден өту, үстелге шығуға ұмтылу және т.б.) бала дамуына зиян келтіреді.Бала әлемді сезіну, қабылдау арқылы таниды, ол оның сенсорлық дамуына жол ашады. Белгілі болғандай, сенсорлық тәрбиелеу ақыл-ой тәрбиелеудің негізінде жатыр, өйткені сенсорика (лат. sensus— сезім) арқылы адам оны қоршаған әлемнің құрылымы, қасиеттері туралы біледі. Бүкіл әлемге белгілі М. Монтессори, Ф. Фребеля, О.Декроли, Е.И.Тихееваның баланы тәрбиелеу жүйелері сенсорлық этолонды дамыту, сенсорлы және ленгвистикалық тәрбиенің байланысы негізінде қалыптасқаны тегіннен-тегін емес. Н.М.Щелованова, Н.М. Аксарина, Н. П. Сакулина Л. А. Венгераның және оның оқушыларының зерттеулері баланы сенсорлық тәрбиелеуге үлкен үлес қосты. Бұл зерттеулерде осы тәрбиеге ерте жаста үлкен мағына беріледі. Ерте жастың соңында балалар дыбыстарды жоғарылығына, тембіріне, күшіне қарай айыра алады. Олар сонымен қатар әнді де мінезіне, мәнеріне, үйлесімділіге қарай айыра алады; бірнеше түстерді таниды және атайды. Л. А. Венгераның зерттеулерінде екі-үш жастағы балалар негізгі геометрилық фигуларды және олардың нұсқаларын, сондай- ақ барлық түс шоғырларын және реңдерін айыра алтыны туралы дәлел бар.Ерте жастағы ең маңызды жетістік баланың сөйлеуді игеруі болып табылады. Гу-гулеу, былдырлау арқылы сәби алғашқы мағыналы сөздерге келеді. Бұдан анағұрлым ертерек сәби басқа адамдардың өзіне қаратып айтқан сөздерін түсіне бастайды, бір жасқа жақындағанда өз актив сөздігі пайда болады. Бұл сөздік небәрі 5-10 сөзден тұрса да (мектепке дейінгі оқушыларда ол 30 болуы да мүмкін), бірақ олар әркез мағыналы түрде қолданылады. Көбінесе ересектер балаға сөзді толық айту қиынға түседі деп ойлап, бала тіліне қарай бейімделеді және сөздердің қысқарған аналогтарын ойлап табады, кейде тіпті жай мағынасыз сөз тіркестерін қолданады, мысалы «ням-ням» тамақ іш деген сөздің орнына, «әу кеттік» жүр қыдырайық деген сөздің орнына және т.с. Бұл баланың сөйлеуді игеру үдерісін жеңілдетеді ме? Әрине, жоқ. Міне, осылай біз сәбиге қандай да бір басқа тілді игеруге мәжбүрлейміз, содан кейін қайта үйретеміз – оған өз ана тілінде сөйлеу керек емес пе! Бала оны тыңдап, қабылдап, түсіну үшін басынан бастап онымен қалыпты«адам» тілінде қарым-қатынас жасау дұрыс емес пе?Түсіну мен айтудың механизмдері әртүрлі. Айту механизмі жетілгенге дейін, түсіну үдерісі ерте іске қосылады. Егер сәби қандай да бір күрделі сөзді айта алмаса да, мысалы телефон, ол оны дыбыстауы бойынша, ересектердің қолдануы бойынша, оны білдіретін затпен сөзге қатысы бойынша таниды. Бала сөз музыкасын сезінеді, бірақ ол оны осы кезде өзінің артикуляциялық аппараты мүмкіндік бергенше айтады— «тататон». Сәби сөздің буын санын және мелодикасын сақтағанын байқадыңыз ба? Міне, ең бастысы осы.

Тапсырма 1 жас 4 айға дейінгі балаларға зат немесе құбылыстың атауымен қатар олар еркің айта алатын жеңілдетілген сөздерді (киса, ам- ам) ұсынған жөн деген көзқарас бар. Болашақта бала бірте-бірте олардан бастартады. Егер бұндай сөздерді қолданбаса сөйлеуді кеш игереді. Сіз осы ұстанымды қолдайсыз ба немесе жоғарыда айтылған көзқарасты ұстанасыз ба? Сіздің 1 жастан 2,5 жасқа дейінгі таныс балаңыз қолданатың сөздерді жазып алыңыз. Оларды талдаңыз.Егер ерте балалалық шақта баламен көп сөйлессе және оған«айту» мүмкіндігін берсе – сөздер туралы айтпағанда, тіпті гуілдеп немесе былдырлап жеткізсе, баланың тілі дұрыс дамып жатыр деген сөз: 1 жас 6 айға дейін белсенді, 2 жасқа дейін ақырындап және әрі қарай белсенді Бірақ белсенділік бұл кезде пассивті, сондай-ақ активті сөздікті толықтыруда және кеңейтуде байқалады. Және ерте жастың соңына қарай 3 жаста – оның активті сөздігің орташа есеппен шамамен 1000 сөз құрайды. Тілің дамыту үшін адамның бейнеле есті игеруі өте маңызды. Ол одан өзінің көптеген сұрақтары мен сөздігін байыту үшін мағына алады.Сөйлеудің дамуы ойлаудың дамуымен байланысты. Ғалымдар(Ж. Пиаже, Л. А. Венгер, С. Л. Новоселова, В. С. Мухина және т.б.) балада бастапқы ойлаудың байқалуы өмірінің бірінші жылының соңы мен екінші жылының басында, сәби нысандар арасында байланысты анықтауға бағытталған практикалық әрекеттерді игерген кезге жатады деп есептеген. Бұл жастағы ойлау көре отырып әрекет етуге жатады, және ол заттармен әрекет ету негізінде дамиды. Көбісі «ақыл мен сезіну» арқылы емес, әрекеттер туралы өз ұғымына сүйенген кезде, байқап көру және қателік жасау арқылы, нақты әрекеттер арқылы балаға тәжірбие болып келеді (бұл көру-бейнелі ойлау үшін тән).Ерте жаста басқа да психикалық үдерістер дамиды (дами бастайды), ол – ес, назар. Олар баланың дүниеге келген әлемін тануды қамтамассыз етеді. Өмірінің екінші жылының ортасына қарай бала жалпылау жасай алады, заттар мен әрекеттер арасында, құбылыстар арасында себеп-салдарлық байланыстарды орнатады. Әрине, балаға дамуына онымен бірге әрекет ететін, оған көрсететін, демеуші болатын ересек адам көмектеседі.Бұл жастағы бала дамуындағы маңызды механизм еліктеу болып табылады (Т.И.Горбатенко). Сәби ересектің әрекет тәсілдеріне, сөйлеуіне, кейін бағалауына да еліктейді. Еліктеу ойындардың пайда болу негізінде жатыр.Ерте жастағы іс-әрекеттің басты түрі заттық іс-әрекет болып табылады, бірақ ол қарым-қатынаспен тығыз байланысты және барлық балалық кезеңдегі ең маңызды іс-әрекет —ойынның көрінуі үшін алғышарт ретінде қызмет атқарады.Ерте жаста бала алғашқы әлеуметтік тәжірибені жинайды. Сәбидің үлкендермен қарым-қатынасы ақырындап әлеуметтік сипатқа ие бола бастайды, яғни балада қарым-қатынас жасауда, тану мен іс-әрекеттің адами тәсілдерін игеруде биологиялық, өмірлік қажеттіліктер ғана емес, әлеуметтік қажеттілікте пайда болады. Бұл қажеттіліктерді ересек адам қанағаттандырады. Ерте жастағы әлеуметтік даму да қарқынды жүреді. Адам қоғамында бала өмірінің алғашқы екі жылында не үйренгенін талдайтын болсақ, онда бұл жетістіктердің көлемі мен мазмұны таң қалдырады: ол адамдар арасындағы өзара қарым-қатынастың сипатына жауап береді (егер анасын ренжітсе жылайды; әжесі көңілді болса, онымен бірге қуанады және т.б.), қатарласымен немесе ересек адаммен қосылып уайымдайды, ойыншықпен бөлісуді біледі.Әрине, бала бұл адаммен қарым-қатынас түрінің барлығын әркез терең түсіне бермейді, көбінесе еліктеу бойынша немесе ересектің көтермелеу ұсынысына жауап ретінде әрекет етеді. Алайда, жалғыз, тіпті жағдайлық моральдық іс-әрекеттерден балада бірте-бірте айналасындағы адамдармен өзара қарым-қатынасының мүмкін сипаты туралы, оның адамдар арасындағы орны туралы түсінігі қалыптасады. Кішкентай баланың мінез-құлқы оның тілектерінен, сезімдерінен қалыптасады, және осыларға сүйене отырып, адамгершілік, тәрбиесің бастауға болады.Дегенмен, ерте жастағыбала туғаннанкейінұзақуақытанасымен биологиялық байланысты ұстап тұратынын есте сақтау керек. Бұл байланыс эмоцилық тұрақтылықты, эмоцилық жайлылықты сақтауға көмектеседі, олсыз даму үйлесімі бұзылады және әлемге деген сенім қалыптаспайды (Э.Эриксон). Анаға деген бауырбасу – күрделі әлеуметтік сезім.Ғалымдар жаңа туған сәбиге тіпті мінсіз күтім жасалғанның өзінде, егер ол туған адамдарымен әлеуметтік қарым-қатынас жасамаса, онда оның дамуы тежеледі. Психологтар мен дәрігерлерге бала өзінің алғашқы өмір жылдарында анасымен аз қарым-қатынас жасаса, баланың психологиялық дамуы бұрмаланған кездері аз емес екендігі белгілі. Н.М.Щелованов«госпитализм» құбылысынбелгіледі, яғни ол — тәрбиелеу жетіспеген жағдайда ерте жаста балалардың дамуындағы кешігу. Бала әлсіз, немқұрайлы болады; табиғи қызығушылық және эмоционалдық төмендейді. Н.М. Щеловановбұл құбылысты балалар үйінде (1930- жж.) бақылады, оның көрініс табу себебі анасының жоқтығынан емес, тиісті тәрбиелеу әсерінің және эмоцияға толы ортаны ұйымдастырудың жоқтығынан екенін дәлелдеді.Бұл ұстаным ұзақ уақыт бойы (1930—1980-шіжж.) біздің елдегі ерте жастағы баланы тәрбиелеудің педагогигикалық тұжырымдамасына тән болды. Ол әлемдік психологияға қолданысындағы «ерте айыру теориясымен» кей жерлерде қайшы келеді, оған сәйкес оның психологиялық және физиологиялық дамуы баланы анасынан айыру нәтижесінде артта қалады. Бұл көзқарастар туралы әлі де ойлану керек, өйткені онда көптеген қарама-қайшылық бар. Мысалы, А. Я. Варганың ойынша,туғаннан бастап тәуелсіз болу – дұрыс тәрбиелеудің ең басты психиологиялық заңы, және әр түрлі түсініктерді араластурудың қажеті жоқ: бір жағынан, баланың денсаулығы туралы алаңдау, күту, оны тамақпен, жылумен және т.с. қамтамассыз ету керек, бірақ екінші жағынан ол адам (әлеуметтік) ретінде басынан бастап дербес және тәуелсіз болу керек. Мұндай дербестік болашақта оны анасынан қиналмай «кетуіне» мүмкіндік береді.

Тапсырма «Депривация» сөзі (лат. prіvatus— жеке, де-айырылу, жоғалту) тура мағынасында бала априори анасының жеке меншігі болып табылады. Ол - оның бір бөлігі. Бұл біртұтас әлемді жасанды түрде екі бөлікке бөлу «ана-бала» іс-әрекетінің бұзылуына әкеп соғады. Ойланыңыз және ерте депривация теориясымен келісетіңізді немесе келіспейтіңізді тұжырымдаңыз. Мектепке дейінгі тәрбиелеудің заманауи тұжырымдамасына және баланың дамуы туралы заманауи ғылыми мәліметтерге сүйеніңіз.Сонымен, ерте жас кезеңінде бала дамуының кейбір заңнамасын бөліп қарауға болады: физиологиялық және психологиялық дамудың жылдам қарқыны, бірінші мен екіншінің өзара байланысы; баланың алғашқы әлеуметтік тәжірибені, мінез-құлқы әдетін игеруі; эмоционалдық жастың жетекші сипаттамасы; ересектермен жеке байланысқа түсу қажеттілігі; тұқым қуалаушылықтан және дамушы әлеуметтік ортадан және т.б. даму.Тәрбиелеу мен оқытуға деген сезімталдық жоғарғы жүйке және психикалық әрекеттердің икемділігімен, еліктеушілік және шабыттандырғыштықпен, әсерді қажет етумен, белсенді қозғалумен, қарым-қатынас сипатымен жеңілдетіледі.Ерте жас — адамның тұлға ретінде қалыптасуындағы ең маңызды кезең. Бұл тезисті түсіну бала педагогикалық ғылымның нысаны ретінде амплификация (лат. amplіfіcatіon— күшеюі) заңдылығына сәйкес оқытылады дегенді білдіреді, яғни педагог осы жастың барлық (немесе көбісін) әлеуетті мүмкіндіктерін белсенді ете алатын тәрбиелік әсер ету стратегиясын жасап шығатын болады. Келесі жас кезеңі – мектепке дейінгі жас. Ол да бірнеше ұсақ кезеңдерге бөлінеді: кіші, орта, үлкен мектепке дейінгі жас. Мектепке дейінгі ұйымдарда бұл кезеңге бөлуге сәйкес жас топтары құрылған: бірінші және екінші кіші, орташа, үлкен, мектепке даярлық.Мектепке дейінгі жастың басталуын 3 жастағы дағдарыспен сәйкестендіру қабылданған. Әр дағдарыстың сапалы сипаттамасы ретінде жаңалықтың пайда болуын қарастыратын болсақ, онда балада өмірінің 3 жасында қандай жаңалықтар байқалатынын анықтау керек. Бұл уақытта, егер ерте жастағы даму жақсы жүрсе, ал тәрбиелеу амплификация заңын ескерсе, бала шамамен 90— 100 см өседі, салмақ қосады (оның салмағы енді шамамен 13—16 кг болуы мүмкін). Ол анағұрлым епті бола бастады, жеңіл жүгіреді, әрине, екі аяқпен және өте биікке болмаса да секіреді, допты екі қолмен қабыл алады және оны кеудесіне қатты қысады, алайда 2 жасында ол бұны да істей алмаған еді. Физикалық тұрғыдан бала күштірек болғаны анық. Әрине, енді баланың денсаулығы туралы және әрі қарай физикалық дамуы туралы қамқорлық өзектілігін жоймайды, бірақ ол дербес, оның қозғалысы үлкен үйлесімділік пен және сенімділікпен ерекшеленеді. Мектепке дейінгі жастағы баланың физикалық дамуы ерте жастан қарағанда қарқынды емес. Бұл заңдылық, өйткені өскелең организм үшін сүйек жүйесінің, бұлшықетінің нығаюы, организмнің барлық өмірлік маңызды жүйелерінің ритммен жұмыс жасауы қажет. Табиғат 6 – 7 жаста болатын келесі «секіріске» дайындала отырып, дамудың қарқынын даналықпен тұрақтандырады.Баланың физикалық дамуы бұрынғыша ақыл-ой дамуымен байланысты. Алайда ерте жаста ол дамудың барлық қырларын өз артарынан ілестіргендей еді. Мектепке дейінгі жаста физикалық даму қажетті шарты, фоны болады, онда баланың жан-жақты дамуы жүреді. Ал ақыл-ой, эстетикалық, адамгершілік, яғни әлеуметтік даму жоғары қарқын алады (бұл физикалық даму әлеуметтіктен айрылған деген сөз емес).Мектепке дейінгі бала белсенді түрде өзін қоршаған әлемді таниды, бақылып отырған қүбылыстарды, жағдайларды түсініп, анықтағысы келеді. Бұл кезеңде ес, ойлау, сөйлеу, елестету белсенді дамиды. Жақсы ұйымдастырылған педагогикалық жұмыста балалар түсініктерді, қортындыларды игереді, қортынды жасау қабілетін бойына сіңіреді.П.Я. Гальперин «кезеңдік әдістемеге сүйене отырып, біз 6 — 7 жаста (тіпті 5 жаста) ... жалпы қабылданған үлгі бойынша жасөспірім жаста ойлау деңгейіне жауап беретін оқыл-ой әрекеті мен түсінігін алдық» деп атап өтті. Бұл мәліметтерде мектепке дейінгі жастағы балалардың жоғары білімділігі туралы айтады, сондай-ақ ол әлеуметтік қабілеттері, өкінішке орай, дамымай қалатынын білдіреді. Ақылдың сергектегі, қызығушылық, жақсы ес мектепке дейінгі балаға көп қиындықсыз өмірдің келесі кезеңдерінде қайталанбайтын ақпарат толқының жинауға көмектеседі. Сонымен қатар, балалар шашыраңқы білімді ғана емес, жүйелі білімді де игеруге қабілетті екенін көрсетеді. Егер, Л. С. Выготский атап айтқандай, бала 3 жасқа дейін «жеке» бағдарлама бойынша оқитын болса (яғни сәби білім желісін қабылдап және игере алмаса және оны оқыту барысында ересектердің себептеріне ере алмаса), онда 3 жастан кейін мектепке дейінгі баланың ойлау қабілеті себеп-салдар байланысымен тәуелділікті түсіну, көрсету түрінде ұсынылса, ол оны қабылдауға дайын. Ғалымдардың ойынша егер балаға нақты, шашыранқы, бөлінген білім берсе, оның ойы да нақты болады. Бірақ қарапайым байланыстар мен тәуелділіктер туралы білім беретін болса, мектепке дейінгі бала оларды игеріп қана қоймай, өзінің ой толғамдарында, қортындыларында қолданады. «Егер адам өмірге келсе, оны құдай жаратты», - деп 5 жастағы бала терең оймен айтты. Немесе мындай ойлар: «Ер адам баланы дүниеге әкеле алмайы. Олар әйел затына көмектесу үшін керек. Мысалы, ауыр заттарды көтеру үшін»;«Мұндай жұдырықтай жүрекпен қалай өз отбасынды қатты жақсы көруге болады?!».Қызығушылық баланы зерттеу жұмыстарына, тәжірбие жасауға (Н.Н. Поддьяков), үлкендерге сұрақ қоюға итермелейді. Сұрақтар сипаты бойынша бала дамудың қандай деңгейінде екенін білуге болады. Мектепке дейінгі баланың алғашқы сұрақтары өзін қоршаған ортаны тану қызығушылығымен байланысты. Сондықтан балалардың сұрағы көбінесе сұрау сөздерініне басталады («Не, Кім бұл?», «Бұл қалай аталады?»). Мұндай сұрақтар, әрине, әр жаңа затпен, құбылыспен, нысанмен кездескен сайын пайда болады (үлкен адамдар да осылай болады). Бірақ бұл уақытта – «не және кім» кезеңінде - себепті байланыс пен тәуелділікке қатысты сұрақ әлі туындамайды. Шамамен 4 – 5 жасқа қарай қалай? сұрақ сөзімен («Бұл қалай пайда болады?»), неге? сөзімен («Неге күн жарқырайды?»,«Негеәжемжылайды?»,«Неге теңіз суы тұзды?» жәнет.с.)байланысты сұрақтар пайда болады. Мұндағы неге? сұрағынан ересектер көбіне шаршайды, бірақ бұл сұрақтар баланың ойлауға тырысып жатқанын, баланың танып білуге деген құштарлығын білдіреді. Егер ересектер бұл сұрақтарға қажетті түрде көңіл бөлмесе, танымдық қызығушылық бірте-бірте төмендейді және немқұрайлық пайда болады. Алайда мектепке дейінге балалықтың ерекше өзгешелігі тануға, қызығуға деген мүддесі тұрақты сипаттау болып табылады. Бұл қызығушылықты төмендету үшін ересек адамдар өте «тырысуы керек». Өкінішке орай, бұл осылай болады!Бала танысатын әлеуметтік әлем нысандарының арасында оның өзі де бар. Мектепке дейінгі бала өзіне, өзінің организміне, өзінің жынысына, өзінің сезімдеріне, уайымына қызығушылық танытады. Психологтар бұны өзін-өзі танудың дамуы деп атайды. Бала үлкен мектепке дейінгі жаста өзі туралы көп нәрсені біледі, ерікті әрекеттің көрінуіне әкеп соғатын жеке сезімдері мен мінез-құлқын басқара алады.Мектепке дейінгі балалар қиялға берілгіш, ойлап тапқыш, бір нәрсені елестеткіш болып келетіні бәрімізге белгілі. Олардың қиялына шек жоқ сияқты? «Мен Лиза емеспін, мен Пакахонтаспын»,—деп бір қыз бала жария салды. Сол сәтте онымен Пакахонтас ретінде сөйлессең: «Жоқ, мен енді Па-кахонтас емеспін, мен Гертамын», - дегенді естисің. Үнемі осылай. Бала үнемі оны қызықтыратын бейнелер әлемінде болады; сурет салады, өз әндерін ойлап табады және т.с. Бұл шығармашылық тұлғаны дамыту үшін өте пайдалы. «Шығармашылыққа биім бала, шығармашылық тұлға, - деп жазады Н. Н. Поддьяков, — бұл мектепке дейінгі баланың бүкіл өмір салтының нәтижесі, ересектермен қарым-қатынасының және бірлескен әрекетінің нәтижесі, өзінің жеке белсенділігін нәтижесі».Мектепке дейінгі жастағы балада қиял дамиды. Қиял үшін материал болып ол игеретін қоршаған орта туралы білімі қызмет етеді. Шыны керек, көп нәрсе бұл білімнің қалай игерілуіне байланысты—есте сақтау жолымен бе немесе бейнелеу, көру, түсіну жолымен бе. Баланың қиялы ересек адамының қиялынан анағұрлым кедей болса да, дамушы тұлға үшін бұл бай «құрылыс» материалы, одан интеллект пен эмоция ғимараттары салынады.Балалар жеке сөз қорларын белсенді кеңейтеді, бұл өте маңызды, олардың мағынасына көңіл бөледі, олар жаңа сөздердің мағынасын түсіндіруге тырысады ( «абажурдегеніміз кім?Бұл жақсы көретін адам ба?»; «Неге бұл соншама ыстық? - барлығы қайғыруда ма?»). 4 – 5 жастағы мектепке дейінгі балаларға сай сөз шығармашылығы қалыпты дамудың көрсеткіші болып табылады және кішкентай адамда шығармашылықтың бастауы бар екені туралы дәлел болып табылады.Мектепке дейінгі жастың жетістігі іс-әрекеттің әр түрлері дамуы болып табылады: ойын, сурет салу, еңбек. Оқу әрекеті дами бастайды. Әрине, басты, жетекші әрекет – бұл ойын. Ерте жастағы баланың қалай ойнағанынмен салыстыратын болсақ, онда ойын сюжет бойынша, роль бойынша әр түрлі бола бастағанын атап өту керек. Енді ойын ұзағырақ бола бастады. Бала ойында өз ортасында көргенін ғана емес, сонымен қатар оған оқып бергенді де, қатарластыры мен үлкен балалардан естігінін де және т.с қолдана бастайды. Ойын баланың ересектер әлемін тануда қажеттілігін қанағаттандырады және өз сезімдері мен қарым-қатынасын көрсету мүмкіндігін береді.3 жастағы бала рахаттанып, еңбек тапсырмасын орындайды, ересектерге барлық үй істеріне, мысалы, ыдыстарды жуу, тазалау, жууға көмектесуге тырысады: Әйгілі «Мен - өзім»! деген сөздер жұмысқа деген ниетіне айналуы мүмкін, бірақ ол өшіп,қайта қалпына келмейді. Бұл ересектердің баланың тәуелсіздік көріністеріне қатынасына байланысты.Ал, мектепке дейінгі жастағы бала еңбек жасауға қабілетті, ол өсімдіктер мен жануарларға қамқорлық жасаудан (ересектердің басшылығымен), өз-өзіне қызмет көрсете алудан (өзін киіндіреді, өзі тамақ жейді), тапсырмаларды орындаудан көрінуі мүмкін. Ақыл-ой жұмысына да қызығушылық туындайды. Мектепте оқуға дайындық біртіндеп қалыптасады.Эмоциялық саланың даму сипаты сапалы түрде өзгеруде. Л.С. Выготскийдіңайтуынша,5жасында«сезімніңинтеллектуализациясы» орыналады: баланыңөзкүйзелістеріменбасқаадамныңэмоционалдық жағдайын сезінуге, түсінуге және оны айта білуге қабілетті бола бастайды.Өз құрдастарымен қарым-қатынастары да өзгереді. Балалар бірге ойнау, ойларымен, әсерлерімен бөлісу мүмкіндігі үшін бір- бірімен бірге болған уақытты бағалай бастайды. Олар қақтығыстарды әділ шешуге үйренеді; бір-біріне тілектестікті білдіреді. Достық пайда болады. Көбінесе бір жыныстағы балалар бір-бірімен дос болады, алайда кейбір жағдайда ер балалар мен қыз балалардың арасында да достық қарым-қатынас байқалады. Оң көріністермен қатар, жаман ойлаушылық,кейде дөрекілік, араласқысы келмеушілік жағдайы да кездеседі. Зерттеушілер өтірік сынды құбылысты да атап өтеді. Әрине, өтіріктің пайда болу себептері әртүрлі, бірақ ол көбінесе дұрыс тәрбие алмауға және балалар еліктейтін ересектер мінез-құлқымен де байланысты болады.Жекеабыройсезімідамиды,олкейдекөтеріңкіашушаңшылықтан көрінеді және кейбір жағдайда балалар арасындағы ұрыстың себебі болады. Бірақ сол арада бұл балаға кейін кішкене ересерек кезінде жақсы қызмет атқаратын өте маңызды сезім болып табылады.Бала табиғатына қарай оптимистті және көңілді болып келеді. Алайда 5 жасқа қарай, зерттеулердің көрсетуінше, балалардың барлығы әлемді оптимистік сезіне бермейді. Бұл өзін қабылдаудағы, өзін-өзі танытудағы қажеттіліктерге қанағаттанбауына байланысты болуы мүмкін. Уақыт өткен сайын бала біршама өз бетінше бола бастайды. Онда қалаған мақсатына жету үшін ерік күшінің көру қабілеті қалыптасады.Мектеп жасына дейінгі бала өзінің ересектерге және балаларға деген қатынасын білдіру формаларын игереді. Онда жақын адамдарына, өзінің отбасына деген жақындық айқын және саналырақ біліне бастайды. Психологтар ситуациядан тыс-тұлғалық деп атайтын қарым-қатынастың жаңа түрі пайда болады. Бала басқа адамдарға, олардың әлеміндегі жаңа құндылықтарға бағыттала бастайды. Мінез-құлық пен өзара қатынас нормаларын игереді. Оған ересектер ортасымен қатар, балалардың ортасы да маңызды болады, себебі олардың әрқайсысы жеке өзінше әлеуметтік тәжірибесін байытады.Сөйтіп, мектепке дейінгі жастың соңына қарай баланың әлеуметтік тәжірибесі «көптүсті» болады, онда өмірінің алғашқы 6-7 жасында тәрбие сипаты көрінеді. Мектеп жасына дейінгі бала мейірімділікке ашық және ізгілік жасауға қабілетті болады, ал оның теріс көріністеріне өзгеріссіз тұрақты форма тән емес.Мектеп жасына дейінгі балаға жалпы сипаттама бере отырып, оның дамуы бірнеше бағыт бойынша жүзеге асатынын атап өту керек. Дене бітімі; ақыл-ой; эстетикалық; адамгершілік дамуын; эмоциялардың; еріктің; интеллектінің дамуын; өмір белсенділігінің формасы ретіндегіәрекет етудің дамуын белгілеуге болады. Әр аталған бағытта баланың әлеуметтік жан ретіндегі қалыптасуының динамикасы байқалады. 6-7 жасқа қарай мектепте жүйелі оқуға дайындығы қалыптасады.Біз бала туралы оның педагогикалық ғылымның объектісі ретінде айтқанда, жас ерекшелігі мен дамуының негізгі желілерін біліп, ескеріп қана қою маңызды емес. «Бала» деген жалпыланған сөз ол ер бала немесе қыз бала болуы мүмкін дегенді білдіреді. Табиғат барлық тірі жанды ер және әйел бастауы деп екіге даналықпен бөлді. Ерлер мен әйелдердің болуы – адамзаттың өмір сүруінің қажетті жағдайы. Және олар – ерлер мен әйелдер – өте әртүрлі. Сондықтан, ер балалар мен қыз балалар да бірдей бола алмайды. Психологтар, нейрофизиологтар олар неге әртүрлі және бұл айырмашылық нақты неден құралады деген сұраққа жауап іздейді. Педагогтер де өз кезегінде оларды қалай тәрбиелеуге болады, оларды бірдей бағдарламалармен оқытуға болады ма немесе әртүрлі құрастыру керек пе деген сұрақтар қояды. Педагогиканың нейропедагогика деген жаңа саласы туындайды, ол өзіне әр түрлі жыныстағы балаларды оқыту мен тәрбиелеуде жаңа тәсілдерді әзірлеу міндеттерін қояды. Айырмашылықтар туған кезде-ақ байқалады. Әдеттегідей, ер балалар қыз балаларға қарағанда, жоғары салмақпен туады, бірақ орнына қыз балалар дамуында ер балалардан 3-4 апта алда болады, бұл жағдай олардың жыныстық жетілуінің тезірек өтуіне, ал балалық шағы ер балаларға қарағанда, шамамен екі жылға қысқарақ болуына әкеледі.ойлау, сөйлеу, қиялдау, эмоционалдық саланың дамуы әр түрлі өтеді. Мысалы, ер балаларға ұзақ «ақыл айтудың» пайдасы жоқ. Олар ересек адамдардың әңгімесінің мәнін тез ұғады, бірден жауап береді, ал біздің кейінгі ұзақ ақыл айтуымызды қарапайым айтқанда, тыңдамайды және тиісті жағдайға мүлдем қатысы жоқ сұрақ қоюы мүмкін. Анасы, тәрбиешісі тәрбие беретін әрекеттерге осындай назарсыз қарауына ызаланады. Ал ызаланудың жөні жоқ, ер балағақыз балаға сияқты ұрсуға да, мақтауға болмайтынын түсіну керек. Ғалымдар (Т.П.Хризман, В.Д.Еремеева және т.б.) ер балаларға дамудың барлық кезеңдерінде оң эмоцияның, жылы сөздің, көзқарастың, сипаудың жетіспейтіндігін дәлелдеді. «Ер адамды» тәрбиелеуге тырыса отырып, біз қатты, кейде ашулы қанағаттанбаған адамды тәрбиелейміз. Және те оған себеп – балалық шақта махаббат пен оның көріну формаларының жеткіліксіздігі. Қыздар да, ұлдар да мақтағанды ұнатады. Алайда ер балаларға - оларды не үшін мақтағанын, ал қыздарға кім мақтағанын және кімнің қатысуында мақталғандығын білу маңызды. Әрине, кейде керісінше болады, бірақ та сыртқы әрекеттерге жауап беруде белгілі заңдылық бар. Әртүрлі жыныстағы балаларда танымдық үдерістер түрлі дамиды. Белгілі бір пәнде немесе объектіде оларды әр түрлі нәрсе қызықтырады. Ер балаларды- көліктің маркасы, оның техникалық сипаттары, ал қыздарды сыртқы келбеті, көлікті айдау мүмкіншілігі, әр түрлі түймешіктерді басу қызықтырады. Ер балаларды батырлардың атақты ерліктері, ал қыздарды ренжу, қынжылу және т.б. себептері қызықтырады. Ерекшеліктері көп, олар барлық тұрғыда көрінеді. Оларды балаларды зерделеу және тәрбиелеу және оқыту үдерістерін ұйымдастыру барысында елемеуге және ескермеуге болмайды.Балалар бір-бірінен жынысымен ғана ерекшеленбейді. Олар темпераментіне, қалыптасқан мінезіне, игерілген өмірлік тәжірибесіне және т.б. қарай әртүрлі. Барлық осы айырмашылықтар ойшыл тәрбиешіні тәрбиені жеке-дара ұйымдастыру амалына бағыттайды. Баланың дамуына назар аудару, оның жеке ерекшеліктерін ескеру ғажайыптар туғызады. Осының арқасында олигофрения диагнозын –ақыл-ой кемтарлығын жеңген жағдайлар да болғаны белгілі. Тек қана жеңген жоқ, сонымен қатар, баланың жоғары интеллектуалдық дамуына ықпал етті. (Александр Русанов туа сала, дәрігерлер осы қорқынышты диагнозды – олигрофенияны қойды. Бірақ ата-анасы мойымады, олар ұлы үшін күресті. Нәтижесінде Саша 13 жасында мектепті бітірді, 19-ында дәрігер дипломын алып, бүгінгі күні өз бағдарламасы бойынша өз қызын тәрбиелеуде.) Бірде Ролан Быков байқап қалды: «Мен бала олигрофениясына күмәндана бастадым. 70 пайға – бұл қаралмаған балалар...».Өкінішке орай, сараланған-жеке тәсіл дамуында артта қалған балаларға «жедел жәрдем» ретінде ғана түсініледі.Осы арада әр балаға назар аудару қажет. Ол қабілетті, дарынды балаларға да кем дәрежеде қажет емес.Жақсы дамыған балаларға деген абай-татулықтың арқасында (неге уайымдаймыз, ол жақсы дамыған!) біз көбінесе даму қарқынын жасанды түрде тоқтатамыз, маңызды сезімтал кезеңдерді өткізіп аламыз, баланы «орташа» етіп, оны бәріне ұқсас етеміз.Жеке дара қарау дамыту бағдарламасын таңдап алудан, әсер ету әдістерін саралаудан, қарым-қатынас жасау тәсілдерін анықтаудан және т.б. көрінеді.Осы бөлімде айтылғандардың барлығы болашақ тәрбиешілерді педагогиканың нысаны – бала күрделі, қызық және тым нәзік жан екеніне бағыттау керек. Оны зерделеу, тәрбие беру және оқыту үдерістерін ұйымдастыру барысында зиян келтірмеу керектігін есте сақтау өте маңызды.Дамуға кедергі жасаудан қорық, Адам атты әдемі жан өсетін бүршікті құртып алма

Тапсырма Орыс жазушы-классиктері (Л.Толстой, И.Тургенев, А.Чехов) шығармаларының негізінде жас немесе мектеп жасына дейінгі баланың мінездемесін жасауға тырысыңыз. Сіз білетін балаға осы мінездемені «өлшеп көріңіз». Айырмашылы неде және ұқсастық неде екен? Салыстыру нәтижелерін түсіндіріңіз.Жас және мектеп жасына дейінгі баланың даму динамикасын келесі бағыттардың бірі арқылы ашыңыз: эмоционалды даму, интеллектуалды және адамгершілік бағытта даму. БАЛАЛАРҒА ТӘРБИЕ БЕРУ МАЗМҰНЫМЕН ӘДІСТЕМЕСІ   ТАРАУПЕДАГОГИКАДА МАҚСАТТЫ ТҰЖЫРЫМДАУ. ТӘРБИЕЛЕУ ЗАҢДЫЛЫҚТАРЫ МЕН ҚАҒИДАЛАРЫ Өскелең ұрпақты тәрбиелеу үдерісі әрқашан нәтиже алу ықыласымен байланысты. Сол – соңғы нәтиже үшін педагогикалық ғылымның теориясы, жүйесі, технологиялары жасалып, практикамен тексеріледі, бекітіледі.Сөйтіп, тәрбие беру мақсаты – адам тұлғасының қалыптасуына бағытталған қызметтің күтілетін нәтижесі. Мақсат осындай әрекеттің мотиві болып табылады.  Ежелгі заманнан бастап, адам адам болып қалыптаса отырып, өзі әрекет ететін салада ең жоғары жетістіктерге жету үшін қажеттіліктерді сезінді. Және те адам сондай жоғары жетістіктерге қабілетті екені расталып отырды, тек қана біреуде бір нәрсе орындалады, ал басқада – басқа нәрсе.Халықтың идеалы қандай болған екенін анықтау мақсатында орыс фольклорының шығармалары – ертегілер, мақал-мәтелдер, жаңылтпаштар, әндерді ерекше назармен оқи қалсаң болды, біздің алдымызға іскер, еңбекқор, мейірімді, көңілді, әдемі, күштіжан- жақты адамның бейнесі шыға келеді.Ежелгі философтар адамды іргелі адамгершіліктің түйіні ретінде елестетті. «Калокагатия» (грек тіліненkalos— әдемі, agath- os— мейірімді, яғни тәрбие берудің идеалы ретіндегі адамның сыртқы физикалық және ішкі рухани басымдықтарының гармониялық үйлесуі) ұғымы да қалыптасты.Сөйтіп, мұнда біз ақыл-ойы дамыған, мейірімді жүрегі мен шаттанған жаны бар адамның бейнесін, яғни жан-жақты дамыған тұлғаны көреміз.Кейінірек жан-жақты дамыған тұлға идеясы К.Маркспен«Коммунисттік манифестте»коммунистік қоғамда оның әр мүшесіне, қоғам даму үшін қажетті жағдай жасалғанда ғана іске асатын мақсат ретінде айтылады.Осылайша, толығымен дамыған үйлесімді тұлға - адамзат өскелең ұрпақтытәрбиелеу туралы, өзінің болашағын ойлауды бастағаннан бері,ұмтылуға тұрарлықтай және сол үшін өмір сүруге тұрарлықтай жетекші идеялар, идеал ретінде әрекет еткен қалаулы нәтиже, мақсат.Алайда адамзат қоғамының даму тарихы, индивид дамуының заңдылықтарын зерделеу, біріншіден, бір адамның бойында оның тұлғасының барлық жақтары (әркімде өз тұқым қуалаушылығы, қоршаған әлемді қабылдаудың өз қабілеті бар және т.б.) толыққанды дамуы мүмкін емес, екіншіден,Әр қоғамның әлеуметтік-саяси жағдайы дамуға қолайлы немесе қолайсыз жағдай жасауға әсер етсе де, мінсіз қоғамда да,егер ондай болса, бірдей дәрежеде дамыған тұлға жан-жақты тәрбие алуы мүмкін емес.Тарих белгілі бір салада таңғаларлық дамыған тұлғаларды біледі: П. Чайковский — музыкада, И. Репин — сурет өнерінде, А. Эйнштейн — математикада, И. Курчатов — физикада және т.б.Бір тұлғада шамамен бірдей жетістіктер бірнеше бағытта үйлеседі: Леонардо да Винчи — суретші, математик, механик; М. Ломоносов—фи¬зик, әдебиетші, химик; А. Грибоедов — жазушы, сазгер, дипломат. Соған қармастан, осындай жарқын тұлғалар да бір дәрежеде жан-жақты дамымаған.Сондықтан, мақсат – «жан-жақты дамыған тұлғаны тәрбиелеу»-өз мәнінде, тәрбиелеудің мінсіз, іске аспайтын мақсаты болып табылады.Керек. Ол адам мүмкіндіктерінің бағдары болып табылады және көпқырлы тұлғаның түрлі бағыттарында тәрбиелеудің міндеттерін қалыптастыруға көмектеседі. Онда күшті адамгершілік бастауы – адам мүмкіншіліктеріне сенуқаланған. Мектеп жасына дейінгі балаларды тәрбиелеуде мінсіз мақсатқа бағыт алу аса қажет. Ғылым бүгінгі күні адам қандай «қасиетімен» Жерге келген, қай салада ол біршама табысты және өзін көрсете алады деген сауалдарға әлі жауап бере алмайды. Біреуін тежеп, басқасын (ересек таңдаған) дамыта отырып, қателіктер жібермеу үшін, бала өзін түрлі бағыттарда сынап көретін жағдайларды жасау қажет.Ересектің міндеті – баланың дамуын мұқият бақылай отырып, осы балаға тән және құнды болып табылатын, оның маңайында тұлға үйлесімділігі қалықтайтын негіз бола алатын бүршектерді өткізіп алмау керек.  Егер тәрбиелеудің мінсіз мақсаты болса, онда нақты мақсат, яғни нақты қоғамда және белгілі адамдарға қатысты жүзеге асырылған, орындалған мақсат та болуы тиіс. Әйтпесе жас өскелең ұрпақты тәрбиелеу туралы мәселе қойылмас еді.Тәрбиелеудің нақты мақсаттары мінсіз мақсаттарға қарағанда, бірден және мәңгілікке қойылған болып есептелмейді. Олар бірқатар жағдайларға қатысты өзгереді.Тәрбиелеудің нақты мақсаттары тарихи сипатқа ие. Ол дегеніміз, түрлі тарихи уақыттарда, адамзат қоғамының түрлі даму кезеңдерінде мемлекеттің саясатына, патшалық етіп отырған идеологияға қатысты түрлі мақсаттар қойылған. Сөйтіп, феодалдық қоғамда тәрбие беру мақсаты құл иеленушілік қоғамдағы мақсаттан өзгеше болды, Афинадағы тәрбие беру мақсаты Спартадағы тәрбие беру мақсатынан еркшеленді және т.б.Тәрбие беру мақсаттары адамның белгілі бір қасиеттерінде, қоғамның құнды бағыттарын нығайтуға қызмет ететін қасиеттерде қоғам қажеттіліктерін қанағаттандыруға бағытталған.

Тапсырмалар Бала тұлғасын қалыптастыруға толық амалдардың қажеттілігі туралы жағдайды нақты мысалдар арқылы түсіндіріңіз және дәлелдеңіз.Тәрбиенің мінсіз және шынайы, субъективті және объективті мақсаттарының арасында пайда болатын қайшылықтарды анықтаңыз.Балаларды балабақшада тәрбиелеу мен оқытудың бағдарламасында белгілі бір концепцияға қатыстылығының дәлелдемесін табыңыз.Халық педагогикасында қалыптасқан адам идеалын көрсететін орыс халқының мақал-мәтелдерін жинаңыз.Тәрбиенің бір заңдылығын мысалға алып, бала тәрбиесінің тиісті стратегиясын дайындаңыз.  ТАРАУ

ДЕНЕ ТӘРБИЕСІ Адамның денсаулығымен тығыз байланысты дене тәрбиесі жеке тұлғаны дамытуда үлкен мәні бар. Денсаулық – адамның дене, гигиеналық, жан дүние, әлеуметтік мәдениеті болып табылады.Баланың денсаулығын қорғауға, оны нығайтуға ересектер тарапынан көп көңіл бөлінуі қажет. Өйткені бала әлі кішкентай, үлкендердің көмегінсіз өз денсаулығын сақтап, қорғай алмайды. Ересектер жайлы материалдық ортаны жасай алады, балаға тіршілік әрекетінің қауіпсіздігін, тамақтануды, қозғалу белсенділігін т.б. қамтамасыз етеді. Баланың денсаулығын нығайтуға бағытталған ересектердің әрекетін дене тәрбиесінің мазмұны құрайды. Бұл белгілі бір жағдайларда балаға дене тәрбиесін қамтамасыз етеді.

Тапсырмалар: Балалардың танымал спортшылармен танысулары бойынша сабақтың жоспарын құрыңыз. Балалармен сабақ өткізіңіз. Балалардың сабаққа деген қызығушылықтарының қалай туындағанына талдау жасаңыз.Дене тәрбиесі сабақтарына балалардың өз ағзаларын зерттеулері бойынша жаттығулар мен зерттеулерді қосыңыз.Балаларды ептілік пен батылдыққа тәрбиелеу бойынша педагогикалық жұмыстың қысқа жүйесін әзірлеңіз.  ТАРАУ

АДАМГЕРШІЛІК ТӘРБИЕАдамгершілік тәрбие – балаларды адамзаттың және нақты қоғамның рухани байлықтарына араластырудың мақсатты бағытталған процесс. Уақыт өте келе бала адамдардың қоғамда қабылдаған жүріс-тұрыс пен өзара әрекеттестіктің нормаларын және ережелерін бірте-бірте меңгереді, өзара әрекеттестіктің, адамдарға, табиғатқа, өзіне деген қарым-қатынастың тәсілдері мен формаларын иеленеді. Адамгершілік тәрбиенің нәтижесіне жеке тұлға бойында адамгершілік қасиеттердің белгілі бір жиынтығының көрініс табуы жатады. Бұл қасиеттер қаншалықты берік қалыптасса, тұлғада қоғамда қабылданған рухани қағидалар бойынша аз мөлшерде кемшіліктер байқалса, қоршаған ортада оның адамгершілік бағасы соншалықты жоғары болады.Әрине, тұлғаның және оның адамгершілік ортасының қалыптасу процесі жас ерекшелік шеңберімен шектелмейді. Ол жалғасады және өмір бойы өзгереді. Бірақ онсыз адам адамзат қоғамында қызмет ете алмайтын негіз бар. Сондықтан да балаға «жолбасшы жіп» беру үшін, бұл негіздерді ерте үйрету керек,Бәрімізге белгілі, мектеп жасына дейінгі кезең әлеуметтік ықпалдарға жоғары қабілеттілігімен ерекшеленеді. Бала осы әлемге келе адамилықтың бәрін өзіне сіңіреді: өз бақылауларын, эмпирикалық қорытындылар мен тұжырымдарын, үлкендерге еліктеулерін пайдалана отырыпқатынас амалдарын, жүріс-тұрысты, қарым-қатынасты үйренеді. Қиындықтар мен қателіктер жолымен жүріп ол түбінде адамзат қоғамында өмірдің қарапайым нормаларын игереді.  Бірақ та бұл жол өте ұзақ, үнемі пайдалы емес және моральды игергенде тереңдікті қамтамасыз етпейді. Сондықтан, «әлеуметтік жетекші» ретінде ересектің рөлі өте маңызды және жауапты. Ересектің мақсаты – адамзат әлеміне үйренуі және ауыртпалықтан өтуі баланы оқыту неге, қалай және қашан екенін анықтау.Адамгершілік қасиеттің мықтылығы, тұрақтылығы оның қалыптасуына, оның педагогикалық әсер ету негізіне қандай механизм қойылғанына байланысты. Жеке тұлғаның адамгершілік механизмі тұрақталуын қарастырайық.Қандай да болсын адамгершілік қасиеттің қалыптасуына арналған, оныңсаналы өтуімаңызды. Сондықтан, балада адамгершілік қасиеттің мәні туралы, оның қажеттілігі туралы және оны меңгерудің артықшылығы туралы ұғымдар қалыптасатың білімдер керек.Балада адамгершілік қасиетті меңгеріп алу ықыласы пайда болу керек, яғни, сәйкесті адамгершілік қасиетті табуға арналған себептер пайда болулары маңызды.Себептің пайда болуы, әлеуметтік сезімді қалыптастыратын қасиетке қатынасың өзімен тартады. Сезімдер, қалыптасу процессіне жекелік мағыналы түрін келтіреді және қалыптасып жатқан қасиеттің мықтылығына әсер етеді.Бірақта, білімдер мен қасиеттер, оларды практикалық қолданыста – әрекеттерде, мінез-құлқында қажеттілікті туғыздырады. Әрекеттер мен мінез-құлқы қалыптасып жатқан қасиеттің мықтылығын тексеруге және растауға мүмкіндік беретін, кері байланыс функциясын өздеріне алады.Сөйтіп, адамгершілік тәрбиелеу механизмі көрінеді: (білімдері және ойлары) + (себептер)+ (сезімдер және қарым-қатынастар) + (икемділіктер және әдеттер)+ (әрекеттер және мінез-құлқы) = адамгершілік қасиеті.. Бұл механизмде объективті сипаты бар. Жеке тұлғаның қандай да болсын (адамгершілік немесе адамгершіліксіз) қасиеттің қалыптасуында ол әрқашанда көрінеді.Адамгершілік тәрбие механизмнің басты ерекшелігі - өзара алмасымдылық қағидаттың жоқтығы. Демек, механизмнің әр компонентімаңыздыжәне шығарылуы немесе басқаменауыстырылуы мүмкін емес.Егер біз мейірімділікті адамгершілік қасиет ретінде қалыптастырып, балаға мейірімділіктің не екендігі туралы түсінікті үйретуді шешсеу, онда не болады? Онда бұл қасиетке оң қатынасты тудырмаймыз және мейірімді болуға деген ұмтылысты жоямыз. Мейірімділікті орнатуға жағдай жасамаймыз.

Тапсырмалар Бір компонентті алып тастаған кезде адамгершілік қасиеттермен не болатынын түсіндіріп көріңіз. Оны басқа компонентпен алмастыруға бола ма екен?Бұл жағдайда механизмнің әрекеті икемді сипатта болады: компоненттердің жүйелілігі қасиеттің ерекшелігі (оның қиындығына байланысты және т.б.) мен тәрбие объектісінің жасына байланысты өзгеруі мүмкін. Мектеп жасына дейінгі балада жеке тұлға қасиетінің маңыздысын түсініп, соған сүйенуге болмайтыны түсінікті. Оны адамгершілікке тәрбиелеуге әлі уақыттың келмегендігі ме? Әрине, жоқ. Жүйелілікті өзгерту қажет және білім беруден емес, ал эмоциялық базаны, іс-әрекет практикасын қалыптастырудан бастау керек. Бұл келесі білімді меңгеруге жағымды негіз бола алады.Адамгершілік тәрбие міндеттерінің бірінші мақсат тобына оның механизмін қалыптастыру мақсаттары кіреді: ойлары, адамгершілік сезімдері, адамгершілік әдеттері мен нормалары, мінез-құлық тәжірибесі.Адамгершілік тәрбиенің міндеттеріӘр компонентте өзінің ерекше қалыптасуы бар, бірақ та бұл бірыңғай механизм екендігін ұмытпау керек және сондықтан бір компонент қалыптасқанда оның басқа да компоненттерге әсер етуі міндетті болады.Тәрбиелеуде тарихи сипат бар, және оның мазмұны бірнеше жағдайлар мен шарттарға байланысты өзгереді. Демек, өз дамуының әр кезеңдерде, қоғам ересек балалар ұрпақты тәрбиелеудің әр түрлі мақсаттарың шешеді, яғни оның адам туралы әр түрлі адамгершілік идеалдары.«Педагогикадағы мақсаттылықты болжау...» тарауында біз айырмашылықтарды негізгі басымдықтар мен әртүрлі кезеңдер концепциясында тәрбие мазмұнын қарастырдық. Кейбір жылдары ұжымшылдық тәрбие ең маңызды болса, басқа жылдар – отансүйгіштік. Қазіргі уақытта іскерлік қасиеттер, пысықтылық және т.б. маңызды болды. Әр жолы қоғаммен құрастырылған мұрат мектеп алды балалық шаққа экстраполяциялды (ауысты), себебі «Барлығы балалық шақтан басталады» сөйлемі журналистік, көсемсөз ғана емес, онда терең ғылыми маңызы мен дәлелі бар.Сонымен, адамгершілік тәрбиелеу мақсаттарының екінші тобы, қоғамға нақты талапты қасиеттері бар адамдар қажет екендігін көрсетеді.Егер бірінші мақсат тобында тұрақты, өзгермес сипаты болса, онда екіншісінде қимылды сипат басым. Оның мазмұнына тарихи кезең және тәрбиелеу объектінің жас ерекшелігі мен өмірдің нақты жағдайы ықпалын тигізеді.Кеңес кезеңде мектеп алды балаларды адамгершілік тәрбиелеу мақсаттары (екінші топ бойынша) төрт мағыналы блокқа топтастырылған. Тәрбиелеуге тиісті: адамгершілік сезімдерді және қарым-қатынастарды; отансүйгіштік пен интернационализм бастамасын; еңбекқорлық, еңбектенуді білу мен ынталану; ұжымшылдық.Біздің қоғам дамуының қазіргі кезеңде мағыналы блоктарды тұжырымдауда айтарлықтай өзгерістер болған жоқ. Олар шындығымен адамгершіліктің барлық аспектілерін өзіне игеріп алады. Бірақта әр блоктың нақты толықтауы және оның мағынасы, әрине өзгереді, анықталады. Осылайша, бүгін ұжымшылдық тәрбиенің қажеттілігі қазіргі адамды адамгершілік қасиет ретінде күмәндікке салады, еңбек тәрбие мақсаты шығарылмайды, отансүйгіштік және интернационалдық тәрәбиеге көзқарасы өзгерді. Бірақта, тұлғаның адамгершілік құрамында бұл тараптардың орындары бар, сондықтан оларды шығаруға болмайды.  Адамгершілік тәрбие белгілі құралдар мен әдістер арқылы іске асады.Адамгершілік тәрбиенің амалдарыМектеп алды балаларды адамгершілік тәрбиелеу құралдарын бірнеше топтарға біріктіруге болады.Көркем әдебиет, бейнелеу өнері, музыка, кино, диафильмдер және басқа құралдарды көркем құралдар тобына біріктіруге болады. Бұл топ адамгершілік тәрбиелеу мақсаттарын шешкенде өте маңызды, себебі танылатын моральдық құбылыстарға эмоционалдық түске мүмкіндік береді. Көптеген зерттеулер (Н.С. Карпинская, Л. Н. Стрелкова, А. М. Виноградова) көрсетеді: балалар өздері оқыған ертегілерді, өлеңдерді, әңгімелерді, кітабтарға суреттемелерді қарап (В. А. Елисеева, Г.Н. Пантеле¬ев) жанды, эмоционалды және сенгіштікпен қабылдайды. Балаға суретшілердің жұмыстары қатты әсер етеді, егерде олар әлемді шынды бейнелесе және мектеп алды балаға түсінікті болса. Балаларда моральдық елестіру мен сезімдерді тәрбиелеуді қалыптастырғанда көркемдік құралдар өте тиімдіМектеп алды балаларды адамгершілік тәрбиелеу құралы боп табиғат болады. Табиғат балаларда ізгілік сезімдерді туғызуға мүмкіндік береді, әлсіздерге, көмекке мұқтаж адамдарға қамын ойластырады, оларды қорғайды, балада өзіне сенімділікті қалыптастыруды жәрдемдеседі. Балалардың адамгершілік өрісіне табиғаттыңәсерікөпқырлыжәнетиістіпедагогикалықұйымдастыруда сезім мен тәртіпті тәрбиелеуде маңызды құралы болады.Мектеп алды балаларды адамгершілік тәрбие құралы боп балалардың жеке әрекеттері табылады: ойын, еңбек, оқу, көркемдік әрекет. Тәрбие құралы функциясын орындағанда, әрекеттің әр түрінде ерекшелігі бар, бірақ та осы құрал – тап мұндай қызмет – ең алдымен тәжірибелік адамгершілік тәртіпке тәрбиелегенде қажет.Бұл құралдар тобында тілдесуге ерекше орын беріледі, егер де оны психологтардан кейін (М. И.Лисина, А. Г. Рузская) әрекет түрі деп есептейді. Тілдесу адамгершілік тәрбие құралы ретінде мораль және сезімдерді тәрбиелеу мен қарым-қатынастар туралы елестірулерді түзету мақсаттарын барлығынан жақсы орындайды.Бала өмірсүріп жатқан барлық ахуалы адамгершілік тәрбие құралы бола алады: ахуал ақкөңілділік, махаббаттық, адамгершілік және қатыгездік, азғындық пен қанықтырылуы мүмкін. Баланы айналадағы жағдай сезімдерді, ойларды, мінез-құлқыны тәрбиелеудің құралы болады, яғни ол адамгершілік тәрбиенің барлық механизмдерің жандандырады және белгілі адамгершілік қасиеттерін қалыптастыруға әсерін тигізеді.Тәрбиелеу құралдарын таңдау жетекші мақсаттарға, тәрбиешілердің жастарына, олардың жалпы және интеллектуалды даму деңгейіне, адамгершілік қасиеттерінің даму кезендеріне (тек қасиетті қалыптастыра бастаймыз, немесе бекітеміз, немесе қайта тәрбиелейміз) байланысты.  Белгілі болғандай, дәлме-дәл әдістермен және тәрбие тәсілдерімен үйлестіргенде құрал пайдалы боладыПедагогикада тәрбие әдістемелерді жітеуге бірнеше баптары бар жалпы және мектеп педагогикасында; В.Г.Нечаева, В.И.Логинова—мектеп алды педагогикасында). Зерттеушілер әдістерді жіктеуге арналған бір негіздемені анықтайды. Осылай ша, академик Лихачев Б.Т. педагогикалық процестің бүтінді логикасына, сондай-ақ адамгершілік тәрбие және өз-өзін тәрбиелеу мақсаттарын шешуде оны ұйымдастыру логикасына сүйенеді. Осы негіздемеге сәйкес ол әдістерді үш топқа бөледі: тәрбиешілік ұжымды ұйымдастыру және өздік ұйымдастыру әдістері (ұжымдық келешек, ұжымдық ойын, жарыс, бірыңғай талаптар); сенімді өзара әрекеттік әдістер (сыйлау әдісі, педагогикалық талаптар, сендіру, талқылау, жанжалдық жағдайлар); әсер ету әдістері (түсіндіру, шиеленісті жою, арманды өзекті қылу, сана-сезімге, сезімге, бостандыққа және әрекетке айналысу).В.Г. Нечаева мектеп алды балаларды адамгершілік тәрбиелеу әдістердің екі топты белгілейді: қоғамдық тәртіптің тәжірибесің ұйымдастыру (әдеттендіру әдісі, әрекетті көрсету, бойжеткендердің немесе басқа балалардың мысалдыры, әрекетті ұйымдастыру әдісі); мектеп алды балаларда адамгершілік түсініктерді, ой-пікірлерді, бағаларды қалыптастыру (әңгімелер, көркем шығармаларды оқу, суреттерді, суреттемелерді қарау және талқылау). Біріншіде де, екіншіде де автор сендіру әдісіне жағымды мысалды, мадақтауды және жазалауды жатқызады.В.И. Логинова ұсынған жіктеу, В.Г. Нечаева негізінде салынған: адамгершілік тәрбие механизмді жандандыруда – бірақ ол толықты. Автор барлық әдістерді үш топқа біріктіруді ұсынады: адамгершілік мінез-құлықты қалыптастыру әдістері (әдеттендіру, жаттығу, әрекетті басқару); адамгершілік сана-сезімін қалыптастыру (түсіндіру түрінде сендіру, нандыру, әңгіме); сезімдерді мен қарым-қатынасты ынталандыру әдістері (мысал, мадақтау, жазалау).Адамгершілік тәрбие әдістерін жіктеуге арналған басқа да негіздерді таңдауға мүмкін, дегенмен оның механизміне сәйкес болғаны абзал.Әдістер қандай да жақсы болғанымен, олар тек белгілі жағдайларда нәтижелі қорытынды береді:■Кез келген әдіс (әдістер тобы) баланы кемітпейтін, оның құқығын бұзбайтын адамгершілікті болу керек. Бұл кез келген жастағы бөбек, мектеп алды, мектептегі балаларға қатысты.■Әдіс нақты, мәнді болу керек, ол логикалық аяқталуын талап етеді. Кейбір кезде тәрбиешілер мен ата-аналар сый уәде беру әдісін қолданады, ол нақты екендігін ойланбай. Уәделерін орындамайды. Баланың адамгершілік дамуында қандай нәтиже алуға болады? Немесе, қайсыжиіболады, жазалау ретіндеқауіп-қатер қолданады. (Өз бетінше жаман және әрекет нәтижелерін сезіп қою әдісімен ешқандай ештеңесі жоқ). Ата-аналар ешқашан да шынайы жасамайтынмен балаларды қорқытады: «Тыңдамасан, орманға апарып, қасқырларға жеуге тастап кетем!»). Басында бұндай қорқытулар нәтиже беру мүмкін, бірақта бала аз-аздап, бұл сөздердің артында еш нірсе жоқ екендігін игеріп алып, тыңдамауды жалғастырады. Адамгершілік тәрбиеде әр әдіс салмақты, маңызды болу керек.■Әдісті қолдануға арналған алдын ала жағдайлар, құралдар дайын болу керек. Мысалы, тәрбиеші балаларды заттарға, ойыншықтарға ұқыпты қарауға үйретеді, ол үшін бірлескен әрекетті ұйымдастыру әдісін қолданғысы келеді – «ойыншықтарды жөндеу шеберхансын» ұйымдастыру. Осы жағдайда, ол балалар жұмыс жасай алатын материалдарды дайындау міндетті;■Әдіс барлық балаларға және кез келген жағдайда біртипті, бір үлгіде қолданбау керек. Егер бұл шартты сақталмаса, сендіру әдісі нақылға айналады және керекті нәтижені әкелмейді;■Тәрбилеу әдістерді әдепті қолдану қажет. Тәрбиеленуші оны тәрбиелеп жатқаның сезбеу керек. Жанамалық әсер ету – балаға ұқыпты қарауды білетін педагогтың үлкен өнері;■Әдістерді таңдағанда, қалыптасатын қасиеттің қиыңдық деңгейін ескеру керек;Әдістерді жобалағанда, таңдағанда нақты балаға әсер ету нәтижелердің мүмкіндіктерін күні бұрын білу маңызыды. Егер тәрбиеші табыста сенімді болмаса немесе өте қатты реакцияны алдын ала сезсе – таңдаған әдістен бас тарту керек;■Адамгершілік тәрбие әдістерін қолдану шыдамдықпен төзімділікті талап етеді. Іс мектеп алды жастағы балаға тиісті болғанда, әп-сәттік және тұрақты нәтижеге сенуге болмайды. Қолдаңған әдістерді шыдамды қайталау және жаңаларын жинақтау керек. Нәтижеге бірден жетпейтінгін және ойлаған түрде немесе сапада болиайтынын түсінікпен қарау керек;■Мектеп алды балаларды адамгершілік тәрбиелеуде баланы әрекет тәсілдерге үйрететін тәжірибелік әдістер басымды болу керек. Егер тек сезімге, жағымды мінез-құлқы маңыздылығына түсінсе және сол тәртіб тәсілдеріне үйретпесе, қалаған нәтиже болмайды. Осылайша, еліктеуге арналған үлгі ретінде ересек мысалында жақсы танымал әдіске қарайық. Осы әдістің әсеріне бақылауды ұйымдастырусыз, сондай-ақ баланың мінез-құлқы тәжірибесіне сенуге болмайды. Ересектердің өз-өзімен жағымды әрекеттері балаға сондай-ақ әрекеттерге кепілдік бермейді;■Әдістер бөлектеніп емес кешенді, өзара байланысты қолданады. Әдістерді таңдауға арналған негіздер, оларды кешенді қолдануы жөн, жетекші тәрбие мақсаттар және балалардың жасы әсер етеді.Ерте шақтағы және мектеп алды жастағы балалар адамгершілік тәрбиесінің мазмұны мен әдістемесіАдамгершілік тәрбиенің мазмұны мен әдістерін оқып білуге кірісер алдында әуелі өзімізді ескере отырып, еркін тұлғаны тәрбиелеудің жетістігі, біз дәл осындай тұлғаны қалыптастыруға баланы қай жағынан қадағалау керек, яғни алғашқы әдістемелік ұстанымға байланысты болып табылады. Егер кез келген адамнан (ата-ана, тәрбиеші немесе т.б. болса да) бақытты баланы тәрбиелеп жатқанымызды ол қалайды ма деп сұраса, мүмкін ол бастапқы кезде таңғалар, кейін қанағатты жауап береді.Біздің отандық мектеп алды педагогикада ешқашан да бақытты баланы тәрбиелеу мақсаты қойылмады. Мүмкін жас тәрбиешіге ол туралы ойлану керек шығар? Балаға көзқарас пен оны дамуында өзінің рөлін қалай өзгертуге болады деп ойлау қажет. Америкалық педагогикада – «Бақытты тұлғаны тәрбиелеу» қағидаты бар. Адам өмірге келгеніне, өмір сүріп жатқанына бақытты болу керек. Отаңдық концепция: баланы тәрбиелеуде, біз оған арналған келешекті құрастырамыз: үлкендерді тыңдасан, жақсы оқысан және т.б. – бақытты адам боласын. Ал американдықтар барлығын «аударды»: сент бақытты адам болып тудың, соңдықтан жақсы оқи аласын, көңілді өмір сүре аласын, сенде барлығы болады, сенің қолынан келеді.Өзің бақытты сезу үшін, бала қандай адамгершілік қасиеттерге тиісті болу керек. Педагогикалық әсер ету арқылы бақытты тұлғаны құрастыруға шыныңда болады ма? Бақытты бала бейнесін құрастыратын қөптеген қасиеттерді белгілеуге болады. Бақытты бала өзіне сенімді, ол адамдармен оңай, рақаттанып, ашық және сенімді қатынасалады – ересектермен және балалармен. Ол оптимист, барлығын қуана қабылдайды, ол білімқұмар және т.б. Бірақ та, бұндай баланы тәрбиелеуге болады, егер ата-аналар мен тәрбиешілер бөбектің жеке басын шексіз құрметпен мойындаса және оны өте маңыздыға үйретсе: өз қадірін сезу мен адамдар арасында өмір сүруді білу.Келесі мағыналық бөліктер бойынша адамгершілік тәрбиенің мазмұнын қарастырайық: тұлғаның қасиеті ретінде адамгершілікті тәрбиелеу; еңбекқорлық, еңбектенуді білу және ынталану; отаншылдық; азаматшылық; ұжымшылдық. Әр мағыналық бөлікте екі өзара байланысты бағыттар бойынша мақсатты шешу керек: балада сәйкес адамгершілік қасиетті тәрбиелеу және балалар бір-бірімен және басқа адамдарға осы қасиеттерді білдіретін жағдайларды жасау.Адамгершілікке тәрбиелеуАдамның адамгершілік тәрбиесінің негізі мен көрсеткіші болып адамдарға, табиғатқа, өз-өзіне оның қарым-қатынас сипаты болады. Адамгершілік жағынан бұл байланыс жан ашарпен, уайымдаумен, бауырмалдықпен, жақсылықпен - эмпатиямен көрсетіледі. Барлық осы көрсеткіштер мектеп алды жастағы балаларда қалыптасу мүмкін деген зерттеулер көрсетті. Олардың қалыптасу негізінде басқаны түсініп білу, басқаның алаңдауын өзіне алу жатады. А.В. Запорожец басқаны түсіне білуі баланың ішкі психикалық белсенділіктін жаңа түрі деп атады.Адамгершілік сезімдер мен қарым-қатынастарды тәрбиелеу мәселесі әжептәуір нақты және әртүрлі ұстанымдардан отандық мектепалды педагогикада зерттелді. Баланың ересектерге, құрдастарға, үлкен және кіші жастағы балаларға қатынасы қарастырылды; жанұя мен метеп алды мекеме жағдайда адамгершілік қатынастар тәрбиенің құралдары (көркем әдебиет, ойын, сабақтар, еңбек) зерттелді. Мәселелерді өңдеуде Л. А. Пеньевской, А. М. Виноградовой, И. С. Деминой, Л. П. Князевой, Л. П. Стрелковой, А. Д. Кошелевой, И.В.Княжиной, Т.В.Черник және т.б. зерттеулері елеулі үлес қосты.Тәжірибеде зерттеулер не берді? Адамдар мен табиғатқа адамгершілік қараулары туралы балаларға қолайлы білімдердің мазмұндары анықталды. Мектепалды жастың әртүрлі кезеңдердегі балаларда бұндайөзараәрекеттердіңқалыптасу әдістемесі анықталды. Әдістеменің негізінде адамгершілік тәрбие механизмі жатыр, бірақта механизм компонентерінің реттілігі балалардың жасына байланысты өзгереді.Адамдар мен табиғатқа адамгершілік қатынасы жас шақтан қалыптаса бастайды. Әдістегі басты бағыт – балаға арналған махаббатты, мейірімді көрсету, жиі түрде мейірімді сөздерді қолдану, сипалау, адамдарға көрсеткен әр ақкөңілдікке (күлгеніне, ойыншығын бергеніне) баланы мадақтау, жанашарлықты, ықыласты білдіру тәсілдеріне үйрету (жылап жатқанды басынан сипау, алғыс айту, қоштасу, амандасу және т.б.). Үлкендер мен сәбилер жөнінде жамандық ойлаушылыққа балаға рұқсат бермеу керек және де бұл әрекеттерді жағымды бағамен бекітуге болмайды (сәби анасының бетінен ұрады, ол оған қуанады және күледі). Осы жаста ересектің бағасыны бала өте зерек, ол осы баға арқылы өз тәртібің дұрыс екендігің «байқап қарайды» және қайсы жағымды реакция, ал қайсы–жағымсызды шақырғаның тез игереді.Мектеп алды кіші жаста баланың әлеуметтік тәжірибесі көптеген бір-реттік жағымды әрекеттермен толғаны маңызды. Бала әлі жеке қорытынды жасауға қабілетті емес, бірақта үлкендердің бағалары арқылы аз-аздап қайсы жақсы және қайсы жаман екенің түсіне бастайды. Сонымен, кіші жастағы балаларда адамдар мен табиғатқа адамгершілік тәрбиенің жетекші әдістері боп ересектердің үлгілері мен бала жағымды тәртібке жаттығатын педагогикалық жағдайларды ұйымдастыру жатады. Аталған әдістердің әсері ересектер бағасы мен олардың мадақтарымен қүшейеді.Мектеп алды кіші жастағы адамгершілік қатнастырды тәрбиелеу құралдары боп тәртіптің жағымды тәсілі және де фольклор шығармалары бар ересек адам болады.Кіші мектеп алдылармен жұмыс түрі – жеке сабақ.Адамдар мен табиғатқа адамгершілік қатынасты тәрбиелеудің келесі кезеңі – әдеттегідей ол 4-5 жаспен сәйкес кезең – балада адамгершілік құндылықтарды аз-аздап сезіну болады. Ол, балалық жаста жинаған жеке тәжірибесін оп-оңай қорытындылай алады. Ересектерге, сәбилерге, табиғатқа дұрыс қатынас көрсетудің сипаты мен тәсілдері туралы ойлар бекітіледі. Кіші топтағыдай, басты болып ересетермен бірлесе әрекрет жасау, ересектердің тәсінік берулері, тәртіп тәрбиесін ұйымдастыру қалады. Осы кезеңде, тәрбиеші басқа адаммен эмоциялық күйін көрсету тәсілдеріне балалардың көңілдерін аударады («Суреттегі балаларға қарашы, олардың қайсы көңілді, қайсы көңілсіз екенін айтшы. Қалай ойлайсың, ол неге уайымдап тұр? Қалай оны алдандыру керек?»).Тәжірибелік жағдайларға қосымша ретінде, балалардың өміріңде пайда болатын ауызша қисынды мақсаттарды шешуге үйретуге болады («Егерде далада жылап тұрған бөбекті көрсең, сен не істер едің?»). Осы жаста жағдайларды ауызшы шешу өте пайдалы: балаға мақсатты елестеу, «қауіпсіз» нұсқада шешуге ерік береді; өз өмірлік тәжірибесі және де басқа да көздер негізінде мінез-құлқы тәсілін таңдап алады; елестеуді және ойлауды дамытуға мүмкіндік береді. Балалар көркем шығармалардың моралін жылдам түрде қабылдайды, кітаптар және қойылымдар кейіпкерлердің істерін бағалай алады. Шынымен, «жаман» және «жақсы» кейіпкерлер өз ұстанымын анық және бір мағыналы жеткізулері балаға маңызды. Балаларда «әдемі» және «жақсы» ұғымдар өте жақын – әдемі кейіпкер жаман бола алмайды.Ұнатпайтын қатынасы, үлкен немесе кіші жастағы балаларға қарағанда, жиі түрде құрдастарына көрінеді. Ол, бала әңгімелесу және бірлескен әрекеттер тәсілдерін қолдана білмейтінен болады. Бұдан мұндай қорытынды шығады, тәрбие жұмысы қарым- қатынас тәсілдеріне, айналадағы адамдарға ақкөңілдікті көрсетуді талаптанатын жағдайлармен байытылған өмірлеріне балалардың көңілдерін аударуды бағыттау керек. Ересекті және оның үлгі- нұсқаларын бағалау балаларға әлі күнге маңызды болып тұр. Егер де балада оп-оңай өз бетінше қорытындылар және жағымды кейіпкерге ұқсас, «жақсы болу» тілегі пайда болса, осы кезеңде баланың айналасындағы адамдарға жақсы қарым-қатынасты тәрбиелеу мақсаты орындалды деп есептеуге болады.Уайымдау, адамдарға адмгершілік қарым-қатынасты көрсету ретінде өзінің дамуында әртүрлі сатыларды өтеді: уайымдау-жан ашарлық («Оған жаман, мен оны аяймын»), уайымдау-өзің бекіту («Оған жаман, мен олай қаламаймын»), және ақырында, уайымдау- әрекет («Оған жаман, мен оған көмектескім келеді»).Егерде балалар мектеп алды орта жаста «уайымдау-өзің бекіту» сатысыңда болса және анда-санда шынды «уайымға-әрекетке» қабілеттілігін көрсетсе, педагогикалық жұмысты жемісті деп есептеуге боладыАйналасына адамгершілік қарым-қатынасты қалыптастыру бойынша ең құнды жұмыс үшінші кезеңде өтеді, сондай-ақ мектеп алды үлкен жасқа ұқсайды. Осы жаста балалар өз қарым-қатынас тәжірибесін жалпылауды ғана емес, дегенмен кемшіліктерді байқап қалу себептерге түсініктері және оларға талдау қабілеттіліктері бар.Тәрбиеші балалармен әдептік әңгемелерді ұйымдастырады. Әңгімелерді әр түрлерде өткізуге болады – жеке, 5-6 адамдық топпен немесе тұтастық. Әдептік әңгімелердің мазмұны болып топта балалардың арасындағы пайда болған қарым-қатынастары, көркемдік шығармалардың өнегесі немесе бейнелеу құралы болу мүмкін.Әрбір әдепті әңгімеге біртұтас талаптар қойылады: балалардың өмірлік тәжжірибеге сүйеніштері; жасқа сәйкестігі және жастан жасқа мақсаттарды қиындату; талқыланған жағдайлардың нақтылығы; таңдау және қайшылық жағдайлардың бар болуы; келесі әрекетпен және мінез-құлқы тәжірибемен байланысы; топтағы нақты балаларға қатысты мәселелерді талқылағанда ырғақ пен қаіпсіздікті сақтау; асықпау, қорытындылар мен жалпылаулармен көмектесу, оларды өз бетімен істеуге үйрету.Князева Л.П. жұмыстарында («Этические беседы в детском саду». — Пермь, 1972) и А. М. Виноградовой («Воспитание нравственных чувств у старших дошкольников». — М., 1989) әдептілік әңгімелерді өткізудің әдісі ашылған. Осылайша, балалар бір өнегесі бар («Үйшік», «Қолғап») әртүрлі ертегілерді талқылайды немесе ұқсас жағдайлардағы кейіпкерлердің мінез-құлқыларын салыстырады, әртүрлі әдебиеттік шығармалар негізінде қарым- қатынас ережелерін өзбетінше шығарады. Әдептілік әңгімелердің тақырыбы мақалдар, мәтелдер бола алады («Тәтті өтіріктен, ащы шындық жақсы», «Туған анасынан, жарқын досы жоқ» және т.б. мақалдар нені білдіреді?).Әдептілік әңгімені өткізу түрі мен жері әртүрлі болу мүмкін. Балалар үстел басында отырғанда, топтың үй-жайында дәстүрлі түрде оны өткізуге болады. Әңгімелесуде бір уақытта барлық балалар немесе 5-6 адам қатыса алады.Әңгімеде көрнекті материалды қолдануға болады. Мысалы, балалар сүреттерді қарайды және оларды тәрбиеші ұсынған негіздер бойынша жіктейді (жақсы және жаман әрекеттер суреттері салынған суреттерге жайып қойындар; сәби дұрыс шешімді тапқан суреттерді алып қойындар; екі үлкен суреттерге қараңыздар, сонан соң сіздердің үстел үстіндегілерге және өнегеңіз бойынша, кейіпкердің мінез- құлқы бойынша, кейіпкерлер сезімдерін білдіру түрі бойынша сіздің суретіңізге көбірек байланысты суретке жақындаңыз).Әдептілік әңгіменің түрін және оны өткізу орның таңдау оның тақырыбына, балалардың жасына және олардың өнегелік даму деңгейіне байланысты. Бірақ та тәрбиеші әңгімені әрқашан да шынды әңгімедей құрастырады, яғни балаларға сұрақтар, балалардың тәрбиешіге сұрақтар және бір-бірлеріне сұрақтар. Ол, талқылауды жүргізуге, балаларды ой қорытынды құрастыруды үйретеді, селқос түрде қабылдау мен есте сақтау емес, пікірлесуге мүмкіндік береді. Әдептілік әңгіме үш бөліктерден тұру мүмкін: бастапқыда балалар қысқа әңгіме тыңдайды, немесе фильм көреді, әлде оқиғаны көрсетеді, содан соң өнеге талқыланады және ақыр соныңда ерекше жаттығу сабағы өткізіледі: балалар сезімдерді білдіретін сөздермен жаттығады, моральдық мінез-құлқы тәсілдерін басып алады.Тәрбиешінің педагогикалық шеберлігі балалардың танымдылық және эмоциялық белсенділігін ең көп дәрежеде жандандыру икемділігінде көрінеді, ұсынылған жағдайларды шешуін іздестіруде олардың тәуелсізділігі, әртүрлі құралдар мен әдістерді байланыстыру.Әдептілік әңгімелер қажеттілігі бойынша жүргізіледі. Балалар сол немесе басқа моральдық сұрақты талқылауға әрқашанда қажеттілікті сезу және мәселелерді әділетті шешуге мүмкін болатыны маңызды.Мектепалды үлкен жаста баламен моральдық құндылықтарды сезінуге көп назар аударылуына қарамастан, тәртіп тәжірибесі, жаттығулар педагогикалық жұмыстын маңызды бөлігі болып қалады. Тәрбиеші, балалар бір-бірлеріне, табиғатқа, ересектерге адамгершілік қатынасқа тұрақты жаттығу мүмкіндіктерін ойлайды. Балалардың өмірі ұқсас жағдайлармен толық болу керек (бір-бірлеріне сыйлықтарды дайындау, ауруларға қамқор болу, жануарларды күту). Тәрбиеші апатты пайда болатын уақиғаларды ғана емес, дегенмен арнайы жағдайларды ұйымдастырады, оларды әртүрлі әрекеттерге енгізу арқылы: ойын, еңбек, бағдарламаның барлық бөлімдер бойынша сабақтар. Осы кезеңде «қайғылар-әрекеттер» қалыптастыру бойынша жұмыс басты болады. Сондықтан, балаларды адамгершілік тәртіп әдістерге және дұрыс сезімдерді білдірудің ауызша түрлеріне үйрету жалғасады.Балаларда, маңызды шарты және бір мезгілде адамгершілік тәрбиелеу әдісі, әлеуметтік эмоциясын мен адамгершілік сезімдерін дамыту, тәрбиешінің үлгісі болады. Тәрбиеші балаларды өз уйаымдарымен еліктіре алмаса, өз сезімдерімен жұқтыра алмаса – жаман тәрбиеші. Жамандықтан ештене жоқ, егер оқытушы жақсылық не екен егжей-тегжей талдаса, сол немесе басқа жағдайда қалай жасау керектігі, балаларға арналған әрекетке, оқиғаға, шындыққа өз жеке қатысын жарық және түсінікті көрсетпеу. Адамгершілік әрекет туралы ұзақ және «дұрыс» сөйлесуге болады: «Балалар, мен Мишаның жақсы әрекеті туралы айтқым келеді – ол кішкентай Алешаға арықты өтуге көмектесті. Ол жақсы әрекет, олай жақсы балалар әрқашанда әрекет жасайды». Барлығы шын болып көрінеді: Мишаны да мадақтады, жақсы әрекеттер туралы мектепалды балаларда ойларды бекітті. Осы жерде жолдастың әрекетің қайталайтын аз табылар. Әрі кетсе, балалар оны еске алар. Егерде тәрбиеші өзінің таңғалуын айтса жеткілікті болар ма еді: «Миша, сен қандай азаматсың, мен сенімен жабайы сүйсіндім. Алеша арықты өтуге қорқатының сен қалай байқап қалдын?»Осы кезенге арналған тәжірибенің қателігі адамгершілік тәрбие механизмнің осындай компоненттеріне, мотив пен сезімдерге, тәрбиешінің салақтығы болады. Шамасы үлкен жаста өнегелік мотивтер белсенді дамиды, әлеуметтік сезімдер қалыптасады. Бала неге қатынасқысы келмейді, замандастардың біреуіне қарағанда неге ол әрқашанда ұқыпты және жұмсақ, ал басқаларға мүлдем ондай емес?Осылайша, айналасындағы адамдарға және табиғатқа мектепалды балаларда адамгершілік қарым-қатынасты тәрбиелеуге бағытталған жүйелі түрдегі жұмыста балаларда адамгершілік қасиеті ретінде гуманизм қалыптасады. Басқаша айтқанда, оның сапалы сипаты ретінде гуманизм тұлға құрамына кіреді.Адамгершілік сезімдерді және қарым-қатынастарды тәбиелеу–қиын және қарама-қайшы үрдіс екендігіне ерекше қөңіл аудару қажет, бірге мазасыздану, бірге қуану, қызғанбау, жақсылықты шынымен және қуана-қуана жасау икемділіктер тек мектепалды жаста қалыптасады. Дәл мектепалды бала ашық, осындай қарым- қатынасқа бейімделгені туралы тым болмаса да есте сақтау керек. Ол өзі де сенгіш және солай басқаларға қарайды. Уақыт өткен сайын өмірлік тәжірибе айналасындағы адамдарға оның қатынасын сол қалыпта бекітеді, немесе өзгеруге мәжбүр етеді.  Гуманизм, әртүрлі басқа адамгершілік қасиеті ретінде, бұл жөнінде тек басқаларға пайда болу мүмкін. Әйтпесе онда, осы қасиетте мағынасы жоқ. Адам адамдар арасында өмір сүреді және оның адамгершілігі олардың арасындағы қарым-қатынастарда және солар үшін ғана көрінеді. Осымен адамгершілік тұлғаның басқа да жақтарынан ерекшеленеді. Мысалы, адам өте білімді, көп білу, қолынан көп келетін болуы мүмкін. Бұл байлығы өзіне пайдалы, тануда өз талабын қанағаттандырады. Адамның білімділік дамуы өзінде «тұйықталады» және шексіз жалғасу мүмкін. Дегенмен адамда өз білімдерімен бөлісу қажеттілігі пайда болады. Оның білімдері басқаларға керек болғанына ол рақаттанады және басқалармен бөлісуге арналған одан да көп білу ықыласы пайда болады Осылайша зияткерлік өріске адамгершілік... кіреді және біріншіге жеке маңыздылықты, жеке мағынаны береді. Адамның өмірсүру барлық өрістерінде осындай. Адам, адамзат қоғамынан тыс өмірсүріп дами алмайды. Бұл ретте ол басқа адамдардың жанында«қызмет жасай алады». Өзінің дамуына және тұлғаның гүлденуіне арналған оған бұл қарым-қатынастар: жақсы, ақ пейілді, ұжымдылық қарым-қатынастын болғаны қажет. Сондықтан, бүгін күмәндіктер пайда болғанда балалардың арасында ұжымдылық қарым-қатынасты тәрбиелеуді керек пе, ал әр біреуінде – ұжымдылық, тұлғаның қасиеті ретінде осылайша тұлғаны әдетті әлеуметтену барысы күмәндікке қойылады.Дегенмен,коллективизмдітәрбиелеумәселесідұрысшешілмеген жағдайда баланың дамып келе жатқан тұлғасына айтарлықтай әсер ететін қайшылықтардан тұрады. Қарама-қайшылықтардың мәні - ұжым жеке басына кедергі келтіруі мүмкін. Басқа жағынан, егер адам ұжымның мүдделерін есепке алмаса, онда оның даралығы дамуы мүмкін, бірақ жанжал жағдайлары пайда болады. Демек, мұғалімнің шеберлігі мен даналығы жеке тұлғаның да, ұжымның да дамуына мүмкіндік беретін алтын ортаны табу қабілетінен тұрады.«Ересектердің ұжымы» және «балалар ұжымы» ұғымдары бірдейлік емес. Бұл тек қатысушылардың жасында ғана емес, сонымен қатар ұжым орындайтын қызметте. Балалар ұжымның басты және жалғыз функциясы - тәрбиелеу функциясы: балалар өз мақсаттары, мазмұны мен ұйымдастару түрлері бойынша олардың әрқайсы тұлғасын қалыптастыруға бағытталған.Мектепке дейінгі балаларға қатысты «балалар ұжымы» терминің қолдануда белгілі бір шарттылық бар. Біріншіден, мұндай ұжымда ересек адам сөзсіз бар. Ол балалардың өмірін ұйымдастырады, қызметтің себептері мен мақсаттарын еңгізеді, әр адамның дұрыс қарым-қатынастары мен дамуын қалыптастырады. Ересектер мен балалар арасындағы байланыстар неғұрлым жұқа және күрделі, ал ұжымда, әрқайсысы тең дәрежеде жұмыс орында. Екіншіден, балалар ұжымы әртүрлі негізде (жиі кездейсоқ) және әртүрлі кезеңге жиналуы мүмкін.Коллективизм - бұлкүрделі интегралдық қасиет, ол, сөзсіз, ересек адамға толықтай тән болуы мүмкін. Мектепке дейінгі жасты бірінші, ұжымдылықты қалыптастырудың базалық кезеңі ретінде қарастыру керек. 3-6 жастағы балаларға қатысты, ұжымдық қарым-қатынастар тәрбиелеу туралы, яғни өзара көмектесумен, бауырмалдылықпен, достықпен, жауапкершілікпен, мейірімділікпен, бастамашылықпен сипатталатын қарым-қатынастар айту дұрысырақ болуы мүмкін.Мұндай қатынастарды тәрбиелеу шарты балалардың басқа адамдармен: ересектермен, құрдастарымен тілдесу болып табылады. Байланыс арқылыбала әлеуметтікәлемдібіледі, әлеуметтіктәжірибені меңгереді және иеленеді, ақпарат алады және өзара іс-қимыл, уайымдау, өзара ықпалдастық тәжірибесін алады (Коломинский Я.Л., Артемова Л.В.). Тілдесудің пайда болу пайда болуының алғышарты-баланың басқа адамға бағыттауы, оған қызығушылығы болады. Бұл қызығушылық ерте жаста көрінеді (Аксарина Н.М., Лямина Г.М., Павлов Л.Н., Волосова Е.В. және басқалар).Жапон мұғалімдері балаларды ұжымда тәрбиелеуге үлкен мән береді. Олар біржасқадейінгібалалар тобындақазірдіңөзіндеұжымды қалыптастыру туралы айтуға болады деп санайды. Бұл көзқарастың қолдаушылары ұжымның дамуында екі кезеңді ажыратады: жанашырлық кезең (3 жасқа дейінгі балалар) және автономды ұжым (3 жастан 6 жасқа дейінгі балалар). Бірінші кезеңде мұғалімдер өз күштерін балаларды бір-бірлеріне қайырымдылықты нығайтуға, өзара көмекке бағыттайды. Міне мысалдардың біреуі: «Балабақшаға жаңадан келген Мари (1жас 8ай) өзі қыш-қымырға бара алмайды». Тәрбмеші бүкіл топқа бұрылып: «Балалар, Маридің жанында қыш- қымырға біреулерін отырындар!» - дейді. Тикако өз шалбарларын тез шешіп және Маридің жанындағы қыш-қымырға отырады. Екі қыз бір-біріне күлімсіреді және қыш-қымырға бірге баруға үйренеді. Сол күннен бастап Мари қыш-қымырды жаман көрген жоқ» (Мектепке дейінгі балалар ұжымың қалай ұйымдастыруға болады: жапон тілінен аударылған .- М., 1991).3-тен 4 жасқа дейінгі балалармен жұмыс істеуде өзін-өзі басқаруда көрінетін тәуелсіздік тәрбиеленеді. Ақырында, 4-6 жас аралығындағы балалармен жұмыс жасағанда, тәрбиешінің назары бірлескен жұмыс әрекетін ұйымдастыруға аударады («Сацумдық сорпасын біз бірге дайындаймыз!»). Көріп отырғаныңыздай, жапондық тәрбиешілер бір жағынан балалардың өзара әрекеттесуіне, бір-біріне мейірімділік танытуына, бір-біріне мұқтаждықтарын дамытуға үлкен мән береді. Басқа жағынан, олар «ұжым» ұғымның мағынасын төмендетеді, оны тек өзара әрекеттесуімен шектейді.Отандық тәрбиешілер ұжым туралы әңгіме тек мектеп жасынан бастағаны заңды, бірақта оның негіздері ерте және мектепалды жаста іргетасы қаланады деп санайды.  Балалар арасындағы маңызды қарым-қатынастар достықпен сипатталады. Мектеп жасына дейінгі балалар арасындағы достық проблемасы ұжымдық қатынастардың құрамдас бөлігі ретінде мектепке дейінгі педагогикада зерттелді (Аржанова А.А., Залогин В.П., Марков Т.А., Булатов А.В. және т.б.).Кішкентаймектепке дейінгіжастағыбалада құрбыларғақатысты таңдаулы қарым-қатынас көрінеді: кейбір балалар көбінесе ойнайды, әңгімелеседі, қуана-қуана ойыншықтарды бөліседі және т.б. Әрине, достық нысанасы жиі өзгереді. Ұзақ мерзімді достық бірлестіктер жоқ. Ойыншықты ортақ пайдаланбады және жанжалдады, ал бір минуттансоңқайтаданжақындостар. Алайда, балалардың «алдын-ала саналы» қалыптасқан достық кезеңі маңызды және қажетті, өйткені одан мектепалды орта жаста саналы достастық құштарлығы толық артады. Өмірдің бес жастағы балалар достарымен ғана емес, сонымен бірге досты таңдауды дәлелдейді («Біз бірге ойнаймыз», «Біз бір үйде тұрамыз», «Ол әрқашан ойыншықтарды береді»). Шындығында, осы жастағы балалардың мұндай түсініктемелерінде терең емес, бірақ бетіндегі сипаты бар. Бала досының тартымды жеке қасиеттерін ғана емес, бірақ кейбір сыртқы көріністерді немесе маңызсыз фактілерді байқайды. Алайда, баланың өз қарым-қатынастары мен сезімдерін талдауға қабілетсіздігімен түсіндіруге болады.Орташаның аяғында мектепке дейінгі үлкен жастың басында басталуы достық қарым-қатынастардың айтарлықтай қайта құрылуы болады. Балалар өздерінің достығын ғана емес, сонымен бірге «достықтың» ұғымын түсіндіруге тырысады («Адамдар жанжалдаспағанда», «Досымен барлығы туралы сөйлесе аласын, онымен ойнау қызықты», «Ол үнемі көмектеседі, мен де оған көмектесе аламын»).Мектепке дейінгі үлкен жастағы балалар өз құрдастарының адмгершілк қасиеттеріне үлкен мән береді, іс-әрекеттері бойынша бір-бірін бағалайды, тіпті достықтың себептерін түсінуге тырысады. Мектепке дейінгі жастағы үлкендер достықта тұрақтылықты, құштарлықты білдіреді. Олар ойындарда, мерекелерде және т.б. бірге болуға тырмысады, яғни олар тұрақты байланыс пен бірлескен әрекетте қажеттілігін сезінеді. Мектепке дейінгі үлкен жастағы балалар арасындағы достық құбылысын зерттеген Т.А. Маркованың ең қызықты зерттеуінде (кітабін қараңыз: мектепке дейінгі үлкен жастағы балалар достықты бағалайды және сақтайды. Олар өздерінің қарым-қатынастарын қорғауға дайын, достары мен олардың әрекеттерін, әділеттілікке қарамастан әрекет нәтижесін жақсы деп есептейді (досының суреті ең жақсы).Көбінесе осы жастағы балалар 3-4 адаммен достасады, екі адаммен сирек кездеседі. Егер достастық қалыптасса, олар басқа балаларды өздеріне жақындатпауға тырысады және бұған қызғанышпен қарайды. Мұғалімнің міндеті – достық бірлестіктерді сақтау, әрбір мүшесіне достықтың пайдалы жағына жағдай жасайды, сонымен қатар бүкіл топтан балаларды оқшау қалмауына назар аударады. Бұл мәселені шешу үшін тәрбиеші топтағы барлығына қызықты нәрселерді ұйымдастырады. Балалардың достық қарым- қатынастары, әрине, жалпы әрекетке қосылады және өздерін сақтауға мүмкіндік алады. Бұл мерекелік концертті, спорт мерекесін, жарыстарды, жалпы жұмыстарды дайындау болуы мүмкін. Достар кез келген жерде жұмыс істейді, мысалы, ата-аналарға арналған немесе сәбилердің қолөнер бұйымдарына және т.б. арналған бұрышты дайындауды оларға жүктеуге болады. Сондықтан тәрбиеші достықты бұзбайды, балаларды бөлмейді, керісінше, олардың жеке (өз шағын топтық) ісін ғана емес, сонымен бірге барлықтарын маңызды және қызықты жұмысты орындауға үйретеді.Ұжымдық қарым-қатынастарды тәрбиелеуге арналған достық секілді феномен, мағынаны құрастыру маңызы бар. Достық балалар арасындағы ең жақын байланыс ретінде әлеуметтік қатынастарды тиімді хабардар ету үдірісін жылдамдатады.Бауырмалдылық және өзара көмек.Өзара көмек және бауырмалдылық – ұжымдық қарым- қатынастардың маңызды сипаттамалары болады. Ұжымда әркім көмек пен қолдау көрсетілетініне сенімді болу керек және досына көмектесуге дайын әрі өздерін жақсы сезінуге тиіс. Өзара көмек пен бауырмалдылық негізінде басқа адамға бағытталуы жатыр. Бұл – жанашырлық пен уайымдауды білдіру тәсілдері. Балалардың бауырмалдылығы өзара көмек көрсетудің қарапайым түрлерінде, кез келген қиындықтарды бірлесіп жеңуде, моральдық қолдауда, ойыншықтарды, тәттілерді бөлісу мен білу мүмкіндігінде көрінеді. Мектепке дейінгі педагогикада (Ф.С.Левин-Щирина, Л.А. Пеньевская, Т.И.Пониманская, М.Мирзаабдуллаева, А.М.Виноградова және т.б.) және бала психологиясында (Т. А. Репина, А. Д. Кошелева, А. Г. Рузская және т.б.) бауырмашылдық және өзара көмек көрсету мәселесі зерттелді. Зерттеушілер ерте жасында бала басқа балаларға деген көзайымын және 3 жаста балалар өздерінің бастамасымен құрдастардың әртүрлі эмоционалды жағдайына өз еркімен көзқарастарын білдіреді (бірақ, егер ол нақты көрсетілсе). Мектепалды кіші балалардың өзара көмек көрсетуді білдіру түрінде, осылайша түрткі болу ерекшеліктері бар. Көбінесе, өкпелі, реңжіген жолдастардың көңілдендіруде жиі көрінеді. Бір қызығы, осы жаста жиі түрде болатын ұрыстар ойыншықты алып қойғанынан пайда болады, жиі ойыншықты алып қойған бірінші жұбатушы болып табылады.Өміріндегі төртінші жылдағы балаларда өзін-өзі қызмет етудегі бір-біріне көмектесуге тырысқандары анық көрінеді, өйткені бұл жастағы бала белсенді түрде оқып, бір нәрсені үйреніп, өз ойларын оқушы түрде іске асырады (өзін бекітудің ерекше түрі).Өмірдің бесінші жылындағы балаларға өзара көмек көрсету түрлері тым әртүрлі. Мектепалды балалар бірлескен ойындарда, сабақтарда, тұрмыста бір-біріне көмектеседі. Көмек көрсету мотивтері тым негізді болады: балалар белгілі бір құбылыстардың мәніне кіре алады, үлкен байқағыштықтары бар, білетін нормаларға мінез-құлық фактілерін келтіре алады. 4 жасар балалар бір-біріне әрекет ету тәсілдерін үйретіп, «тәрбиелеп», нормаларды біліп оларға сілтеу арқылы өз кеңестерін түсіндіредіДегенмен, осы жас кезеңінде мектепке дейінгі балалар әлі де көмек көрсетуді білмейді, оның мағынасын үнемі түсінбейді. Саша Леночка шынымен де көмектесті ме деген сұраққа балалардың көпшілігі жағымды жауап берді. Немесе тәрбиеші әңгімелейді: «Қоян иығына үлкен ауыр сәбіз алып келді. Оның артында оның досы болды. «Қоянның сәбізді алып жүруі қаншалықты қиын, - деп ойлады ол, - біз көмектесуіміз керек. Және ол сәл сәбізді кеміре бастады. Кемірді, кемірді, бәрін жеп қойғанша. Бұл көмектесті! Кейбір балалар бірден әзілді түсінеді және күледі, ал кейбіреулері бұл шын мәнінде көмек болатынына сенеді.Демек, тәрбиешінің міндеті – өзара жәрдемдесу, ол осындай маңызды құбылыстың мәні туралы балалардың ойларды қалыптастыру болады.Мектепалды орта жастағы, әсіресе, өмірдің бесінші жылының бірінші жартысында балалар өзін-өзі қызмет етудің көптеген дағдыларын игергендіктен, олар өз тәуелсіздігінен рақат алады. Егерде біреу балаға бір нәрсе істесе немесе оның кесірінен ол жақында үйренсе, ол наразылық туғызады. Балалар көмекке келмейді, әсіресе егер ол замандастан болса. Сонымен қатар, олар ұсынылған көмекті сыпайы түрде бас тартуға мүмкіндіктері жоқ, ол қақтығыс себебі болады. Мұғалімнің міндеті – мектепке дейінгі балаларды көмекті қабылдауды және оны сыпайы қабылдамауды үйрету.Мектепаллды үлкен балалардың өзара көмек көрсетуі үлкен сезінушілік пен іріктеулікпен ерекшеленеді. Олар қазірдің өзінде қаншалықты көмек көрсетуге болатындығын немесе қаншалықты қажет еместігін түсіндіре алады (жолдасқа көмек көрсеткен жоқ, себебі жалқау болғандықтан, тырыспағандықтан сәтсіздікке ұшырады).Бұл жастағы балалар сәбилерге және ересектерге жиі көмектесуді қалайды, бірақ аз түрде – құрдастарына. Себебі, сәбилермен сөйлескенде балаланың «мұғалімдік» үлкен ұстанымсы қызықтырады. Ересектермен қатынаста ұстанымсы өзгереді: бала кішкентай болып көрінеді, сонымен қатар кез-келген ересек адаммен бірлескен әрекет қуанышты әкеледі. Құрдасына көмектесу - әдетте, ойыннан айырылған әрекеттер болып табылады. Өзара көмек көбінесе таза еңбек шарасы ретінде көрінеді. Мұғалім балалардың бірлесіп жұмыс істеуге ұмтылуына, тапсырылған тапсырмаға жауапкершілікпен қарауға, бастамашылдық пен белсенділікке көрсетуіне назар аударуы керек. Кез келген ұжымның даму деңгейінің сапалық сипаттамасы қоғамдық пікірдің және оның бағыттталуының бар болуы табылады. Ұжымда қалыптасқан пікір, негізінен, әлеуметтік жетілу деңгейіне, ұжымның ақыл-ойында және шын мәнінде қоғамдық мүдделердің әрқайсысына дәл түрінде көрсетілуіне байланысты.Қоғамдық пікір педагогикалық ықпалы үлкен әлеуетке ие, оның мәні адам қоғамдық жаратылысы ретінде әлеуметтік ортаға, оның ішінде өмір сүретініне адамдарға байланысты. В.Г.Белинский атап өткендей, «табиғат адам жасайды, бірақ оның дамытатын және қалыптастыратын қоғам». Айналасындағылар ол туралы не ойлайтынына, оның әрекеті қабылданған нормаларға сәйкес келетініне адам байыпсыздық болуы мүмкін емес.Балалар ұжымында қоғамдық пікір қоғамда қабылданғанын сезіну бойынша қалыптасады және жақсылық пен жамандық туралы, жақсы мен жаман туралы, әділеттілік пен әділетсіздік туралы ойларды жинауына қарай белгілі бір ұжымда адамгершілік ережесі жүзеге асырыладыМектеп жасына дейінгі балалар топтарында ұжымдық пікір бар. Ол қарым-қатынас нормалары туралы бірдей ойлар түрінде ғана көрінбейді, сонымен бірге ұжымның әрбір мүшесіне әсер етудің жеке маңызды факторы ретінде және ұжымдық қарым-қатынастың негізі ретінде белсенді пайдаланылуы мүмкінМектепке дейінгі балаларға тек ересектер, сонымен қатар замандастары қалай бағалағандары бәрібір емес. Осы бағалаудан баланың замандастар тобында эмоциялық жайлылығы, яғни оның эмоционалдық күйі байланысты (В.Д. Калищенко, Р.Б. Стеркин). Баланың балабақшаға баруын қаламау себебі жиі-жиі оның замандастарымен қарым-қатынасы болмағанда, ол туралы олардың пікірлері сәйкес келмейтіні болады.Мектепке дейінгі жастағы балалар тобында қарым-қатынасты зерттейтін әлеуметтік психологтар белгілейді: балабақша тобы, тіпті мектеп жасына дейінгі жастағы деңгейде, толық мағынада әлі де балалар ұжымы емес.Дегенмен, бұл ұжымдық пікірі бар, топтық құндылықтары және байланыс пен қарым-қатынастардың жоғары және тұрақты салыстырмалы деңгейі бар күрделі әлеуметтік жүйе болып табылады. Ең алдымен қалыптасып жатқан ұжымдық пікір дұрыс адамгершілік бағыттылыққа ие болуы маңызды. Тек осы жағдайда олұжымдық қатынастарды қалыптастыру құралы бола алады.Педагогикалық әсер балалардың бір-бірлеріне достық және талапты қарым-қатынастарын тәрбиелеуге бағытталған болуы керек. Т.И.Пониманскаяның, Л.В.Кренованың жәнебасқалардың зерттеулері әлеуметтік-пайдалы жұмысты орындау кезінде балалардың бір-біріне талап ете алатындығын көрсетті.Сонымен қатар, мектеп жасына дейінгі балаларға арналған қызмет көрсетудің мақсаты айқынрақ болған сайын, жақсы нәтижелерге жету үшін олар бір-біріне аса талапшыл болады. Тәрбиешінің міндеті - балада ортақ істі жүргізу кезінде жолдастарға талаптану қабілетіне қолдау көрсету және дамыту.Дегенмен осымен қатар, балаларды өзіне талап ету, өз-өзін сынға алуын дамыту қажет. Бұл қалыптасып жатқан ұжымдық пікірге үлкен шындықты береді. Жолдастардың іс-әрекеттеріне баға беріп, шешім қабылдағанда қатал болып, кейде «тәртіптерді бұзушыға» қатысты қайырымсыз болатындарына тәрбиешіге көңіл бөлу керек. Мысалы, әртүлі жас тобына кішкентай, 3 жасар қызды әкелді. Ол оқығанды қаламады және сабақ кезінде барлығына бөгет жасады. Тәрбиеші Танямен не істеуге қатысты пікірлерді тыңдау үшін балаларды жинады. Пікірлері әртүрлі болды («Біз сабаққа барғанда, оны бұрышқа қою», «Балабақшадан шығарып тастау», «Біз оқығанда, жеке аумаққа барып, өзі жеке қыдырсын»).Балалардың қойған қатаң талаптарын ескере отырып, тәрбиеші балаларға бір-біріне төзімді болуды үйрету керек.  Балалардың қарым-қатынасы адамгершілік ережелерімен және нормалармен реттеледі. Мінез-құлқы және қарым-қатынас ережелерін білу баланың өзі сияқты әлеміне, адамдар әлеміне кіруін жеңілдетеді. Ережелер адами қарым-қатынастарда белгілі тіректер және бағдарлар болып қызмет етеді. Ережелер мен нормалардың мазмұны өзгермелі. Бұл дәуірге, елге және халықтың тұрғылықты жерімен жасына байланысты болып табылады. Дегенмен, белгілі бір ережелер бар, өйткені оларсыз өзара әрекеттесу және өзара түсінісу мүмкін емес.Адамгершілік тәртіп және адамгершілік норма дегеніміз не?Әдебиетте бұл ұғымдар кейде синонимдер ретінде пайдаланылады. Бірақ та, олар педагогикада екі басқа.Ереже де, норма да - әрекеттердің, қарым-қатынастардың белгіленген тәртіптері. Бірақ ережеде жеке және тым тар мағынасы бар. Ереже белгілі бір жағдайға, белгілі бір затқа байланысты дара болуы мүмкін: затты пайдалану ережесі, үстел басында мінез-құлқы ережелері және т.б. Норма неғұрлым жалпыланған, ол қатынастар мен мінез-құлықтың жалпы бағытын сипаттайды және ережелер де нақтыланған. Мысалы, сабақта отырғанда, орындықтарды ақырын жылжытуға тиіс; біреу жақын жерде демалатын болса, шулы ойындар ойнатпаңыз; егер топқа қонақ кірген болса, оған кіруді және отыруды ұсыну керек – бұл барлығы ережелер. Олар норманы нақтылайды - айналаңыздағы адамдарға мейірімді және ұқыпты болуын қадағалайды.

Тапсырма Адамгершілік тәртіптер мен нормалардың әртүрлі жағдайлардан тәуелділігін нақты мысалдармен дәлелдеңіз. Мазмұндағы айырмашылықтарға түсіндірулерді тауып көріңіз.Пиаже Ж. ережелерге үлкен (мүмкін тіпті тым көп) мән берді. Өнегені – ол ережелер жүйесі, оны игеру - адамгершілік деп санайды. Ережелер ересек адаммен баласына жүктеледі және мектепке дейінгі балаларға түсініксіз және олар сезінбейді. Сонымен қатар, Пиаже Ж. балалардың мораль тәртіптерін сезінуінің үш кезеңін анықтайды. Бірінші кезеңде ереже әлі сезілмейді, бірақ ол ресми түрде қолданылады. Екінші кезеңде ереже баламен өзгермейтін түрінде қолданылады, оны бұзуға болмайды. Ақыр соңында, үшінші кезеңде ереже жалпы келісіммен өзгертілуі мүмкін заң ретінде қарастырылады. Дж.Пиаженің ойынша, үшінші кезең мектепалды жастағы балаға қажет емес.ТапсырмаСіз Ж. Пиажемен келісесіз бе? Өз ойыңызды дәлелдеңіз.Біздің отандық педагогтар (Ф.С.Левин-Щирина, В. Г.Нечаева, А.Горбачева және т.б.) және психологтар (В.С.Мухина, Е.В.Субботский, Г.Якобсон және т.б.) мектепке дейінгі жастағы балалар тек қана ережелерді ғана емес, сондай-ақ мінез-құлқы мен қарым-қатынас нормаларын да саналы игеру қабілеттері бар екендігін дәлелдеді. Сонымен бірге, әрине, ережелер мен нормалар көлемін, оларды түсіну тереңдігін шектейтін жастың ерекшелігін факторыәрекет жасайды.Мектепке дейінгі жасөспірімдерге арналған ережелерде ерекше маңыздары бар. Ересек адамның дұрыс бағасымен бекітілген ереже, балаға тек қана сеңімді бағдары болып табылады. Содан кейін, ережелерге сәйкес әрекет жасай отырып, бала біртіндеп замандастардың тәртіптеріне және өз тәртібіне баға беруге бірте- бірте үйренеді. Ережелерді білмеу, олардың орындалмауы – кіші жастағы балалар арасында қақтығыстардың ең көп таралған себебі болып табылады. Құрбыларының қоғамында өмірсүру ережелерді игеруді ынталандырады, әсіресе мұғалім балаларға оларды сақтауға ақылдылығы мен қажеттілігін сезінуін көмектеседі. Ережелерді жүзеге асыру оларға ойындарды реттеуге көмектесетінін, әр әрекетте және қарым-қатынастарда табысты нәтижеге қол жеткізуге балаларға сенімділік әкелетіні өте маңызды.Кіші жаста ережелерді игеру сол ережелермен реттелетін мінез-құлқы мен қарым-қатынас тәжірибесін жинақтау нәтижесінде болады. Кішкентай мектепалды балалардың ойлау ерекшеліктері оларды үйренген ережелерді нормаға қорытуға мүмкіндік бермейді. Жаңа жағдайға түскен балалар қарым-қатынас ережелерін қайтадан үйренуді болса етті, қарым-қатынас тәсілін таңдауда қиналады және де үйренген ереже тәртіпті реттеу оларға тоқтатады. Бұл құбылыс, осы ережені жалпыланған нысан ретінде қабылдауға білместігімен, яғни оның объективті мағынасын түсінуімен байланысты. Дегенмен, жеке фактілерді жинақтау - моральдық норманы меңгерудің қажетті кезеңі болып табылады, себебі ол түсінуден емес, мінез-құлқы тәжірибесінен басталады. Ересек адамға еліктеп немесе оның нұсқауларын орындаған кезде, бала нормаға сәйкес әрекет етеді және содан кейін ғана оны сезіне бастайды.Балалар мектепке дейінгі жаста игерген қарым-қатынастар ережелері қарапайым және әрқашанда бірдей шешімге ие, яғни, бала кіретін жағдайлар бір мәнді болуы керек: қыз жыласа – я, ойыншықты түсірсе – көтер, орнына қой. Тек сондай-ақ нақты, мінез-құлқы мен ереже арасындағы көрнекті байланыс, адамгершілік нормаларды тиімді игеруді қамтамасыз етеді.Мектепалды кіші жастағы балалар кейбір ережені игеріп, оны«қорғауға және сақтауға» жарамды, оңы бұзбауға құрдастарынан талап етеді (бірақ олар өздері бұза алады).Мектепалды орта жаста балаларда ережелерді жүзеге асыру икемді қатынасы, оларды түсіну ынтасы қалыптасады.Сонымен қатар, мектепалды үлкен жастағы балалар әртүрлі жағдайларда бірдей ережені қолдануды бірмәнді еместігін түсініп, кейбір ережелердің қарама-қайшылығын көреді (досыңызға әрқашан да көмектесу қажет пе; төбелескен адам әрқашан да кінәлі ме; тәрбиешіге жасаған наразылық өсек айтқан ба және т.б.). Балалар ереже мен норманы ұстану үшін ақылға қонымды және шығармашылық тәсілдемеде болу өте маңызды. Норманың императивтік қызметі ең басынан бастап догма емес, сезімі қабылдайтын жағдай қажет. Осыған байланысты балаларға арналған әлеуметтік іздену тәжірибелер туралы Н.Н. Поддякова көзқарасы аса қызықты. Балалар мінез-құлқы мен қарым-қатынас тәртіптерін мен нормаларын меңгерген соң әлеуметтік, өнегелік құбылыстарда үлкен қызығушылықпен және нәтижелі жеке іздену тәжірибелерін өткізеді деп ғалым дәлелдейді. Іздену тәжірибе нормаларды меңгеру жүріске шығармашылық және саналы сипаттама береді.

Тапсырма Н.Н. Поддьякованың «Мектепалды жастағы балалрдың психикалық дамуының ерекшеліктері» (бірінші тарау) жұмысың оқып біліндер және мінез-құлқының адамгершілік нормаларын игеруге бағытталған тәрбие жұмысының әдістемесін құрастырындар. Адамгершілік нормаларды табысты игерудің және мектепалды үлкен жаста қажетті шарты болып мінез-құлқы тәжірибесін ұйымдастыру болып табылады. Бұл жаттығулар мен бірлескен әрекеттер, тиісті жағдайларда иеленген тәртіптерді әр баланың немесе барлық топтын мінез-құлқы нормаларына ауыстыруға мүмкін Ересектер тобында балаларды баланың құқықтары Декларациямен таныстыру жұмыстары басталады (әлеуметтік әлеммен танысу әдістемесіне сәйкес). Балаларға осы құжат туралы айтылмас бұрын, олар бір-бірінің құқықтарын құрметтеуге үйрене алады және үйрену керек, өздері «қоған» өздерінің әділ «заңдары» бойынша топта өмір сүруі керек. Осы мақсатпен тәрбиеші әдептілік әңгімелер сериясын жүргізеді, оның барысында мінез-құлқы мен қарым-қатынастар ережелері талқыланады. Тәрбиеші балалар белгілеген ережелердің адамгершілігіне назар аударады (әлсіздерді қорламау, бір-біріне көмектесу, ашкөз болмаңыз, әрқашан бір-біріне шындықты айту және т.б.). Әр топта өз «Декларациясы» болады. Балалар оны жазбаша және көркемделген кітаптар, тақталар және т.б.түрінде жасайды.Мектепалды балаларда құқықтарын мен міндеттерін білімдерін бекітуге арналған театрланған ойындарды, проблемалық жағдайлар және т.б. қолдануға болады. Балалар осы «құжаттың» мәнін түсінгені және оны ұстануы маңызды. Бұл жұмыстарды мектепалды балаларды құқықтық тәрбиелеудің бастауы деп қарастыруға болады. Бұған қоса, балалар жалпылықтарды жасап үйренуге, қарама-қайшылықтарды шешуге тырысады.  Ұжымдық қатынастарды қалыптастыру мәнмәтінде мінез- құлқы мәдениетін тәрбиелеу мәселесін де қарастыру керек. Әрине, мінез-құлқы мәдениеті «балалар қоғамымен» шектелмейді. Ол ересектермен қарым-қатынаста жүзеге асады, бірақта баланың құрдастарымен қарым-қатынас жасағанда, көпсалалы рөлді атқарады. Егер бала ересектермен сыпайы және мейірімді болса, ол оларға көмектесуге және олармен бірге қызмет етуге дайын, әрқашан да бұл оларда оң реакция тудырады.Құрдастарына қатысты мұндай жүріс-тұрысы ағаттығына қармастан керісінше, реакцияны туғызады: «тым тәртіпті» бала балаларды таңдандырады, кейде олар оның жақсы әдеттілігіне күледі. Демек, мінез-құлқы мен қарым-қатынас мәдениетін тәрбиелеу, бір жағынан, қоғамда қабылданған нормалар мен ережелерге оқып үйретуді шамалайды, сондай-ақ сөзбен, бет-әлпеттермен, қимылдармен, әрекеттермен, екінші жағынан – оларды қолданатын әлеуметтік ортаға бейімдеу керек.Әрине, адамдар арасындағы өзара қарым-қатынаста бастысы-олардың бір-бірімен шынайы қарым-қатынасы, шынайылығы, қайырымдылығы, уайымдылығы және көмекке дайын екендігі. Бірақ адам басқа адамдарға деген шынайы көзқарасын қандай түрде көрсеткені маңызды. Көрінудің сыртқы түрі ішкі жағдайға сәйкес келмеуі мүмкін. Керісінше болады - қарым-қатынас нысандары жағымды, құрметті, шын мәнінде, адам қарым-қатынас объектісіне мүлдем қарсы сезімдерді көреді.Сонымен, мектепке дейінгі балаларда мінез-құлық мәдениетін тәрбиелеу – ұжымдық қарым-қатынастарда көрінетін адамдарға адамгершілікқатынасты тәрбиелеу бойынша жұмыс спектілердің біреуі және жалғасы болады.Мінез-құлық мәдениетін және өзара қарым-қатынас мәдениетін тәрбиелеу мазмұны болып – қажетті аспаптарды қолдану арқылы, балаларды әдемі және дұрыс тамақтану дағдысына үйрету; ұқыпты болу; өз кейіптесін, келбетін қадағалау; сөйлеу әдептілігін меңгеру; ибалық көңіл аудару тәсілдерін меңгеру.Әдістемелік жұмыстың негізгі бағыттары: баланың назарын оның өмірінің осы жағына аудару арқылы ерте жастан бастап баланы тазалық пен тәртіпке үйрету. Баланы әрқашандажуындырғанда немесе жуындырмағанда, қуанышпен жасау керек, нәтижеге таң болыңыз:«О, сен менде тазасың, әдемісің!» Бала ұзақ уақыт кір киімде, сулы болуына жол бермеңіз. Өскен сайын, тамақтану уақытында қол орамал мен майлықпен қолдануды үйретіңіз. Адамдармен, ересектермен және балалармен сөйлесуді – сәлемдесуге және қоштасуға үйрету. Орындалатын іс-әрекеттерін әрқашан да көтермелеңіз. Бала өз бетінше тамақтану мүмкіндігіне ие болған сәттен бастап, қасықты оң қолымен, ал шанышқыны сол қолымен ұстауға үйрету керек. Балаға шанышқыны беруге қорықпа. Ол тек өтпейтін ұштармен болуы керек (пластмассадан болған жақсы). Мүмкіндігінше, пышақты тезірек бергені жөн (өткір емес). Әртүрлі құралдарды пайдалану, бала үшін басынан бастап әртүрлі аспаптарды қолданғанда ыңғайлы болатындай жасау керек, үнемі әдемі де дұрыс тамақтанғандай (мерекелерде ғана емес – жасанды), пышақпен және шанышқынымен тамақтану оған ыңғайлы және жайлы болуы шарт. Алдымен бала сол қолында шанышқыны ұстасын, оң қолымен пышақты ұстасын, тек қана шанышқымен жеп көрсін, ол осы құралдарға бәрібір үйренеді және оларды еркін иеленуді бірте-бірте меңгереді.Осылайша, мінез-құлқы мәдениетін тәрбиелеудің бірінші кезеңі ерте жастан басталады және көптеген жеке фактілер , яғни, қоғам (және ата-аналар) қолдаған жаттығуларды жинақтауға міндеттелген. Келесі кезеңде, оны біріншіден ажырату қиын болса да, басқалардың мадақтарын алу үшін балаларға қашан және қалай әрекет ету керектігін түсіндіре бастайды. Бұнда «біліп қою әдістемесі» маңызды. Оның мәні, ересек өз ескертулерімен баланың жағымсыз мінез-құлқын біліп қояды және оны болдырмауға көмектеседі. Мысалы: «Енді біз екеуміз дәрігерге барамыз, сен оған қалай сәлем бересің, не айтасын? Ол жауабына міндетті күледі, оған тәртіпті балалар ұнайды» «Балалар, сәбилерді оятып алмау үшін, музыкалық залға қалай өтуін сендердің естеріңде ме? Сендер тыныш өтулеріне мен күмәндәнудамын» Алдын ала біліп қою әдісі лайықты мінез- құлықын ынталандыру рөлін атқарады. Екінші кезеңде бала өзінің жақсы мінез-құлықынан қанағаттанатын жағдайлар жасалады. Мадақтау үшін ол көп нәрсе істесе де, осы кезеңде одан қорқуға болмайды. Мадақтау әр адамға қажет, ол өзіне сенуін бекітеді. Мектепалды балаға – ол ерекше маңызды.Үшінші кезеңде, мәдени мінез-құлық тәжірибесіне арналған жағдайларды жасай отырып, балалармен әдептілік ережелерін маңыздылығын сезінуге тәрбиеші көп көңіл бөледі. Мектепке дейінгі балаларға әдептіліктің пайда болу тарихы туралы, әртүрлі елдерде және әртүрлі уақытта адамдардың мінез-құлқы мәдениеті туралы және де балалар тобында әдептілік мазмұны туралы.Балаларды мінез-құлқы және қарым-қатынастармен сезімдер тәсілдеріне нақты үйрету керек. (Мектепке дейінгі балалардың мәдениетін тәрбиелеу әдістемесі туралы С.В.Петрина, И.К Курочкина, Т.В.Черник және т.б. жұмыстарында нақты танысуға болады. Қазіргі уақытта осы тақырып бойынша балаларға арналған және ата-аналар мен тәрбиешілерге көмек беретін көптеген кітаптар шығып жатыр, мысалы, Л.Васильева-Гангнустың «Сыпайылықтын әліппесі».

Тапсырма Өз жасының тобына арналған «Әдептіліктің ережесін» құрастырыңыз және оларды орындау жолдарын жасаңыз. Оған арналған орысхалық мақалдарарын, мәтелдерін, өлендеріңқолдандар. Оларға тіл әдептілігін, «ымдау мектебін», «сөйлеу қимылдарын» еңгізіндер. Әрбір ережені балаға түсінікті және тартымды ету үшін елестетіп көріңіз.  Ұжымда балаларды тәрбиелеу туралы тезисіне ұсынылған негізгі айыптау, ол «ұжым жеке тұлғаның дамуын шектейді, ашылуға мүмкіндік бермейді».Ол нақты және толық лайықты айып, егерде мұғалім балалар ұжымын ұйымдастырушы және білім берудің үдерісі ретінде жалпы ұжымдық іс-әрекетке және онда балалардың өзара әрекеттесуіне ғана екпін жасау оқиғалары туралы әңгіме болса.Бірақта, ұжым жеке даралықтын нақты дамуын ынталандырады. Мектепалды жастағы баланың даралығы неде байқалады және ұжымның шамадан тыс әсерінен нені қорғау керек? Үш мағыналық блоктарды ажыратуға болады: балада басқа балалардан ерекшеленетін әлдеқандай қабілеттері, біліктіліктері бар; балада өзінің танымдық қызығушылықтары ашық көрінеді; балада психикалық процестерінің бірегей дамуы.Егер балабақшаға баратын балада ерекше қабілеттері пайда болса, мысалы, ол тамаша бояса немесе таза ән айтса, музыканы тыңдаса, жақсы билесе тәрбиеші міндетті түрде оны байқап қалады. Өнер циклінің сабақтарында осындай баланың дамуын ынталандыратын жеке тапсырмаларды ұсынуы маңызды. Ол қандай тапсырмалар болу керек екендігін кез келген тәрбиеші біле бермейді. Жалпы тапсырманы жалпы қиындатуға болады («Барлығы үй салады, ал сен оның жанына күшікті сал», «Барлықтар көк вагон туралы әң салып жатыр, ал сен басқа әң жаттап кел және оны мерекеде жалғыз айтып бересің» және т.с.). Балада даму қисының дұрыс салып жатқанымызға сеніміз бізде бар ма? Мүмкін, біз оның атақтылығын тауып, оның құрдастарының тобына қарама-қарсы қоямыз ба? Бұл сұрақтардың жауабың балалардың дарындылығын және талантын анықтау әдістерін қолдана білетін маман ғана болуы мүмкін. Бір балада болмасын «Жаратқанның от ұшқыны» өшпеуін ойлайтын мұғалімнің міндеті – тәрбиеленушіде ерекше қабілеттілігін көріп қалғанда, маманға айту керек немесе оны ата-аналарына ұсыну керек. Өнерлі, ерекше тұлғаны тәрбиелеуге, балаға қандай тапсырмаларды беру керек екеніндігі туралы өзіңізге де кеңес алғаның дұрыс.Егер тәрбиеші шындықтың белгілі бір саласында бала қызығушылығын байқаса: техникаға, табиғатқа, ғарышқа, медицинаға және т.б. – өзінің қызығушылығын айтып міндетті түрде оны қолдау керек және одан кейін тиісті бағытқа итермелеп онымен жеке жұмыс жасауды байқастыру керек. Бала өз білімін басқа балалармен бөлісе алатыны маңызды. Бірақ мектеп дейінгі балалар жолдасын тыңдау білмейді. Сондықтан тәрбиеші барлығы қызықты әңгімелерді тыңдауды ұсынайды, қызықты және жаңа нәрсе туралы әңгіме айтқан кезде «қызықты минуттарды» өткізеді (күннің екінші жартысында, серуендеуде). Тырмысқан балаға білетін нәрселерді суретке салуды ұсынған пайдалы. Топта «Мен бәрін білгім келеді» атты меншікті журналды басып шығаруға және онда балалардың суретпен сипатталған әңгімелерін «жариялауға» болады. Егер балада, басқалармен салыстырғанда, танымдық қызығушылықтар жарық көрінсе, бірақта сурет салу білмейді, онда тәрбиеші, оған суретті жақсы салатын басқа баламен шығармашылық серіктестікті ұйымдастыруға көмектеседі. Мұндай ынтымақтастық балалардың әрқайсысына пайдалы және бүкіл топ үшін қызықты болады.Өзгелер арасында ерекше ойлау қабілетімен ерекшеленетін балалар бар. Олар жағдайдан шығудың ерекше жолын, мәселені шешудің өз жолын, тапсырмаларды орындауды табады. Осындай балалармен тәрбиешіге жұмыс істеу қиын, егерде ол беделді болса. Бала үлгіге ұстанғысы келмейді, әрекеттерді орындаудың ұсынылған тізбегін қалағысы келмейді, «ол бәрін өз бетімен жасайды». Егер тәрбиеші дегенің істетсе, онда қақтығыс болады. Үйіде бала шағымданады: «Мен музыкалық сабақта биледім, ал Нина Ивановна былай деді: «Лиза, ойлап шығарма, басқалар сияқты биле». Мен бәріне ұқсағым келмейді!»Қиялы ерекше дамыған балалар бар. Олар әркашанда өз ойларының мен ойдағы кейіпкерлердің тұтқындарында болады. Осыдай балаларменде тәрбиеші қиын, өйткені қиялын дұрыс бағыттау керек, оны дамытуға көмектесу керек. Әдетте мұндай балалар белсенді, олар қиялды ойларың жүзеге асыруға арналған жағдайлар қажет болады. Олармен ойнау, сурет салу, құру, ертегілерді ойлап табу керек, өлең шығару керек және басқа балалармен қалай араласатынына, топ бойынша жолдастары оларға қалай қарайтынына назар аудару керек.Ұжымдық өзара қатынастары әртүрлі әрекеттерде қалыптасады. Әрекет (ойын, еңбек, сурет салу, мүсіндеу) тек өзара әрекеттесуді дамытуға қолайлы емес, сонымен қатар әрбір баланы жеке дамуына арналған, егерде тәрбиеші осы маңызды міндетті қойса.Әрбір бала міндетті түрде бірдемеден бірегей болып табылады, басқа балаларға ұқсамайды. Бұл шындық деп қабылдау керек. Бұны мадақтаукерекжәнебізәртүрлі екендігімізгеқуануымыздыбалаларды үйрету керек. Ұқсас тақырыптарға әңгімелерді жүргізу пайдалы:«Топта кім бізде ең... (шебер, қөңілді, батыл, епті)» «Маңызды істі кімге жүктеймін (ойыншықты істеу,сәбилерге көмектесу, концертте өлең айту, топтың мерекесіне арналған қонақтарға шақыруларды суреттеу және т.б.)». Мұндай әңгімелерде балалар бір-бірін мұқиятпен «оқып біледі» және өздерінің мінезімен және тәртібің талдайды. Оқытушы балаларға олар «ғажап» екендігін және сол үшін ол оларды қалай жақсы көретіні туралы жиі айту керек. Сонымен қатар, қарапайымдылықты, жолдастарға құрмет көрсетуді өздерін және басқаларды бағалай білу қажеттілігі туралы ұмытпау керек.Мерзімді түрде тәрбиеші тұлғааралық қарым-қатынастар қалай құралады, балалар бір-бірін қалай бағалайтынын талдайды. Мұндай талдауға балалардың күнделікті өмірдеғі, әртүрлі іс-шаралар барысында байқаулар көмектеседі.Осындай әдістемені қолдануңа болады (Л. А. Пеньевскиймен құрастырылған, кітаты қара: Мектепалды балаларды адамгершілік тәрбиелеу. — М., 1972).Балаларға өздерінің топтық құрдастарының суреттерін қарауды ұсынады:Мына тұлғаларға қара.Сен кіммен дос болғың келеді?(Неліктен сен Оля ... Сергей дос болғын келеді?) Біздің балабақшаға келгенде, кім Барлығы көмектесуге қуанышты ма? (Олар қалай көмектесетінін айтшы). Ал сен көрсете аласын ба,Кім көмектесі келмейді? Және т.б.

Тапсырма Л.А. Пеньевскаяның әдісімен танысыңыз және мектепалды мекемеде сіздің тобынызда оны анықтаңыз Балалардың бір-біріне қатысты ойларын біле алдыңыз ба?

Тапсырмалар Баланың құқықтарының Декларациясын және Конвенциясын оқып біліндер. Соңғы жылдардың «Ресей Федерациясындағы балалар жағдайы туралы» мемлекеттік баяндамаларды оқып біліндер және мектепке дейінгі мекемелерге баратын балалармен, ата-анасының қамқорлығынан айырылған балалармен жұмыс жасаудың жетекші мәселелерді белгілеңіз

Тапсырмалар «Әлеуметтік шындықпен балаларды таныстыру әдісі» курсында патриоттық тәрбие әдістемесін жан-жақты оқып біліндер.«Барлық Жердің адамдары достасады» мерекесінің сценарийін дайындаңдар.Мектепке дайын топтарға арналған, әрекеттердің барлық түрлерін енгізу арқылы отансүйгішітік тәрбие бойынша жұмысты жоспарлаңдар.Жылы ұяға сүйіспеншілікті тәрбиелеу мен туған еліне сүйіспеншілікті тәрбиелеу байланыс механизмді түсіңдіріндер. ТАРАУ

АҚЫЛ-ОЙ ТӘРБИЕСІ Ақыл-ой дамуы және ақыл-ой тәрбиесі туралы түсінікҚазіргі заманғы білім беру жүйесінде ақыл-ой тәрбиесінің мәселесі өте маңызды. Ғалымдардың болжамдары бойынша табалдырығында адамзат тұрған 3-мыңжылдық, білімді адамдар шынайы ұлттық байлық ретінде бағаланатын, ақпараттық революциясы басталады. Білімнің артушы көлемінде құзыретті бейімделу қажеттілігі, 30-40 жылдармен салыстырғанда, өскелең ұрпақтың ақыл-ой тәрбиесіне өзгеше талаптар қояды. Бірінші жоспарға белсенді ақыл-ой қызметіне қабілеттерді қалыптастыру міндеттері қойылады. Мектеп жасына дейінгі ақыл-ой тәрбиесінің аясындағы алдыңғы қатарлы мамандардың бірі Н.Н. Поддьяков заманауи қазіргі заман кезеңінде, ақыл-ой тәрбиесінің дәстүрлі жүйесінде орын алған білімнің таусылмалы сомасына ұмтылмай, балаларға шындықты түсінуге жол көрсету керек.Сол уақытта әлемнің көптеген елдерінде ағартушылық жүйенің барлық буындарында – мектепке дейінгі мекемелерден университеттерге дейін – бір жағынан, білім алушылар ақыл-ойы ақпараттылығының өсуі, екінші жағынан, жалпы білім сапасының, оқушылардың ақыл-ой дамуының төмендеуі байқалады.Отандық және шетелдік ғалымдардың жұмыстарында мектепке дейінгі балалық шақ ақыл-ой дамуы мен тәрбиелеуге қолайлы кезең болып саналады. Мектепке дейінгі алғашқы тәрбие жүйесін құрған педагогтар - Ф.Фребель, М.Монтессори де солай санаған. Бірақ А.П.Усованың, А.В.Запорожецтің, Л.А.Венгердің, Н. Н. Поддьякованың зерттеулерінде мектеп жасына дейінгі балалардың ақыл-ой дамуларының мүмкіндіктері бұрынғыға қарағанда айтарлықтай жоғары. Бала Ф.Фребелдің, М.Монтессоридің жүйесінде қарастырылған зат пен құбылыстық тек сыртқы, көрнекі түрін ғана танып қоймай, сонымен бірге көптеген табиғат құбылыстары мен әлеуметтік өмірдің негізінде жатқан жалпы байланыстар туралы түсінікті игеруге, әртүрлі міндеттердің талдауы мен шешімінің тәсілдерін меңгеруге қабілетті.Ақыл-ой дамуы – жас ерекшелікке байланысты және ортаның әсерінен сана процесіндегі, сонымен қатар арнайы ұйымдастырылған тәрбиелік және үйретудің ықпалы мен баланың дербес тәжірибесінде болатын сапалы және сандық өзгерістердің жиынтығы. Баланың ақыл-ой дамуы кезінде биологиялық факторлар да әсер етеді: мидың құрылысы, талдағыштардың жағдайы, жүйке қызметінің өзгерістері, шартты байланыстың қалыптасуы, болашақтың мұралық қоры.Ғалымдардың (генетиктер, психологтар) мәліметтері бойынша баланың табиғатында ақыл-ой қабілеттерінің алғышарттары 50- 60%-ға салынған (шетелдік ғылыми әдебиетте едәуір жоғары деңгей көрсетіледі — до 80 %). Баланың ақыл-ой қасиеттері туғаннан бастап айрықша шығармашылық сипатта болады, бірақ барлық жағдайда тиісті дамуды ала алмайды. Баланың ақыл-ой қабілеттерінің дамуы, оған қоса қандай бағыт алатындығы тәрбиеге байланысты болады.Табиғат балаға түстерді айыру бойынша ерекше нышан берді деп ойлайық. Осы нышандардың негізінде көркемөнерге, көркем еңбекке қабілеттер жетіледі: байқағыштығын, әлемді өзіндік тануымен, өнер шығармаларын талдау, бағалау, өнермен шаттану арқылы ол өз туындыларын жасайды (суреттер, әртүрлі материалдардан комұстанымлар және т.б.). Өмір жағдайы, тәрбие, ата-аналардың, педагогтардың балаға және оның әрекетіне көзқарасы–табиғат сыйлаған нышандардың қаншалықты жүзеге асырылатыны байланысты болатын факторлар. Баланың ақыл-ойының дамуын білім көлемі, сипаты мен мазмұны, танымдық процестердің қалыптасуы деңгейі бойынша (сезіну, қабылдау, ес, ойлау, елестету, зейін), өздігінен шығармашылық таным қабілеті бойынша талдайды. Балада ерте жастан бастап білімді жинақтауға, ой амалдарын жүзеге асыруға деген жеке қабілеттердің жиынтығы қалыптаса бастайды, басқа сөзбен айтқанда, оның ақылы жетіледі. Мектепке дейінгі жаста көп және аз деңгейде жылдамдық, кеңдігі, сыншылдық, ойлау процестерінің иілгіштігі, тереңдік, жасампаздық, дербестік сынды ақылдың қасиеттері көріне бастайды. Осылайша, мектеп жасынадейінгібалалар ақыл-ойыныңдамуы, бағыттаушы, байытушы, жүйелендірушінің рөлін ақыл-ой тәрбиесі мен үйрету атқаратын,әлеуметтік және биологиялық кешенге байланысты болады.Ақыл-ой тәрбиесі – жан-жақты даму үшін, қоршаған өмірге бейімделу үшін, осы негізде танымтық үрдістерді қалыптастыру үшін, меңгерген білімді іс-әрекетте қолдана алу үшін қажетті білімді оқыту үшін үлкендердің баланың ақыл-ойларының дамуына жоспарлы мақсатты түрде ықпал жасауы. Ақыл-ой тәрбиесі мен ақыл- ой дамуы өзара тығыз байланыста болады. Ақыл-ой тәрбиесі көп жағдайда ақыл-ой дамуын анықтайды, оған ықпал жасайды. Алайда бұл жаңа туған балалардың ақыл-ой дамуының заңдылықтары мен мүмкіндіктері ескерілген жағдайда ғана орындалады. Кейінгі жас ерекшелік кезеңдермен салыстырғанда мектепке дейінгі жылдары ақыл-ой дамуының аса жоғары қарқыны байқалады. Осы кезде ақыл-ойды дамыту үшін мүмкіндікті жиберіп алмау маңызды болып саналады. Ерте жас балаларының ақыл-ой дамуына ерекше көңіл бөлу керек. Заманауи зерттемелер, әдетте балалар 2 жасқа дейін қанық өмір сүреді, бұл танымдық қызметтің өте үлкен көлемі байқалады. Баланың жүйкесі өте жылдам дамиды: 3 жасқа келгенде ол ересек адам миының 80%-ына жете алады. Мидың толық дамуына қажетті «тағамды» керекті мөлшерді бермеу қаупі туындайды. Физиология мәліметтері бойынша қазіргі заманның ерте жастағы балалары ақпараттың молдығынан емес, ал оның жетіспеушілігінен зиян көреді.Баланың бойында қандай да бір жоғары қабілеттерді дамыту үшін, еселеп тәрбиелеу мен оқыту арқылы, мазмұны мен көлемі бойынша шамадан тыс білім беріп шектен шықпау керектігін ұмытпау қажет. А.В.Запорожец, бізге өсіп, жетілуі тоқтамаған, ерекшеліктері әлі қалыптаспаған, мүмкіндіктері шектелмеген өсу үстіндегі мимен, дамушы организммен жұмыс істейтіндігімізді ескерткен. Бала қарқынды жаттығу кезінде білімді меңгеріп, нәтижелерге жете алады, алайда бұл физикалық және жүйке-психикалық шығынға әкеледі. Осыдан, баланың миын ауырлатуға, шаршатуға болмайды деген ереже шығады, осы ережені ұстанумыз қажет! Мектеп жасына дейінгі бала ақыл-ойының дамуында жіберілген қателіктерді ересек жаста жою қиындық әкеледі. Бұл ақаулар кейінгі дамушылыққа кері әсер етеді.Мысалы, отбасында мектепке дейінгі мекемелерде баланың құрылыс материалдары, конструкторлармен ойнауына көңіл бөлмейді. Солсебептібалада кеңістікқиялыдамымайды. Бұл мектепте геометрияны, сызуды меңгеруде қиындықтар тудырады. Мектеп жасына дейінгі кезеңде кітапқа деген қызығушылықты оятпаған, ойлау әрекетін, көркем сөз негізінде өз басынан өткізуді дамытпаған. Әдеби шығарманы тыңдай отырып, бала оның кейіпкерлерін, олардың іс-әрекетін, келбетін көз алдына келтіруі, әркеттерінің себебін білуі, табиғат суретін елестетете алуы тиіс. Ал оның өмірінде көркем шығармамен танысуды теледидарға жүктеген. Балаға елестетудің, қиялдаудың, ойлаудың қажеті жоқ, барлығы «суретте» көрсетілген. Мектепте балаға ақыл-ой дамуындағы аралықты жеңуге өте қиын болады: әдеби шығарманы жеңіл түрде қабылдау әдеті көрініс табады. Мектеп жасына дейінгі баланың ақыл-ой дамуының негізгі ерекшеліктері – қабылдау, бейнелі ойлау, қиялдау сынды танымның образды формаларының басымдығы. Олардың пайда болуы мен қалыптасуы үшін мектепке дейінгі жас ерекше мүмкіндіктерге толы болады. А.Н. Леонтьев баса айтқандай, баланың ақыл-ой дамуын оның рухани бейнесін жасаушы психикалық дамудан, қызығушылық молдығынан, сезмінен және басқа да белгілерден тыс қарастыруғаболмайды.Шынындада, танымдық процестер іс-әрекеттіңалуан түрлерінде көрініс табады. Сонымен, елестету қабілеті дамыған балада алда тұрған іс-әрекеттің бейнесі көрінеді, ол оны жоспарлайды, оған қажеттісін анықтайды. Баланың меңгерген білімі оның ой-өрісін кеңейтіп қана қоймайды, бұл білімдер адамға, олардың әрекеттеріне, табиғатқа, өнерге деген қарым-қатынасты бекітеді. Баланың адамгершілік бейнесін дамыту үшін өнегелік нормалар, тәртіп ережесі, адамгершілік қасиеттердің наөты көрінісі туралы түсінік маңызды болып саналады. Мысалы, 3-4 жастағы балалар тату ойнаған балалардың бәрін «менің досым» дейді. Дос дегеен кім? Достасу деген не? Шын дос қандай болады? Бала игеретін достық, дос туралы түсінік оның мінез-құлқын жаңа мазмұнмен толықтырып бағыттайды, достың әрекетін бағалауға және өзін-өзі бағалауға қызмет етеді. Бала кіші жасынан бастап, денсаулықты сақтау, мәдени-гигиеналық әдет, дұрыс қозғалысты үйренудің негізі болатын, өз денесін күту жөнінде (қолды, бетті жуу, қол орамалды, майлықты пайдалануды) білім алады. Баланы мәдениетке тарту, өнер туындыларымен таныстыру, қоршаған әлемді оның алуан түрлілігімен қабылдау, қиялдау, ойлау, есте сақтаусыз мүмкін болмайтын түсінуді, ұғынуды талап етеді. Эстетикалық қабылдау процесіне ойлау әрекетін белсенді түрде енгізу–баланың байқампаздығы, сенсорлық мәденит пен ойлаудың деңгейі көрінетін бағалау пікірлерін қалыптастыруға арналған алғышарт. Сөйтіп, баланың миына әсер етуді мақсат ететін ақыл-ой тәрбиесі оның адамгершілік бейнесінің қалыптасуына, эстетикалық дамуына, салауатты өмір суру әдетін дағдылануға жақсы ықпал жасайды. Ақыл-ой тәрбиесі, білімде, дағдыда, іскерлікте, таным тәсілдерінде берілетін материалдық мәдениетте, рухани құндылықтарда сақталатын, адамзаттың сан ғасырлық тәжірибесін өскелең ұрпақтың меңгеру үрдісі ретінде жүзеге асады.Кішкентай баланың ақыл-ой тәрбиесінің негізгі міндеті – танымдық әрекетті қалыптастыру, яғни бұл әрнкет барысында бала қоршаған әлемді тануды үйренеді. Кішкене бала қоршаған ортаны ойында, еңбекте, серуендегенде, үлкендермен және құрдастармен қарым-қатынас кезінде таниды.Танымдық әрекет қабылдау және ойлау формаларында жүзеге асады. Қабылдау арқылы бала сыртқы қасиеттерді олардың жиынтығы (түсі, пішіні, көлемі және т.б.) арқылы таниды. Бұл қасиеттердің мида көрініс табуы заттың образын тудырады.Ойлау арқылы бала ішкі жасырын қасиеттерді, зат пен құбылыс арасындағы байланысты (себепті, уақытша, сандық және басқа да байланыстар) түсінеді. Ойлау нәтижелері сөздің көмегімен беріледі. Мысалы, 4 жасар Саша терезеге жақындап: «Түнде жаңбыр жауды. Әне қандай үлкен шалшық», - деді.Қабылдау мен ойлаудың арасында тығыз байланыс бар. Қабылдау бала өмірінің алғашқы айларында қалыптасады, ал ойлаудың дами бастауын Л.С. Выготский шамамен 2 жасқа жатқызады. Ойлау дамуының негізінде терең танымға сезімдік (сенсор¬ный) тәжірибені қоятын қабылдау жатыр. Мектепке дейінегі жас бойы қабылдау ойлауды дайындайды, оған талдау, салыстыру, жинақта, қорытындылау үшін «азық» береді. Ойлау, өз кезегінде, оның мақсаттылығы мен нәтижелілігін арттырып, қабылдаудың дамуы мен жүзеге асуына оң әсер етеді.Бала өмірінің алғашқы кезеңінде ақыл-ойының толық дамуы үшін, оның қабылдауы мен ойлауының дамуы туралы ойлану қажет. Осыған байланысты мектеп жасына дейінгі балалар ақыл-ой тәрбиесінің маңызды міндеттеріне:■сенсорлық тәрбие (даму);■ойлау әрекетін дамыту (ойлау амалдарын, танымдық процестерді және қасиеттерді игеру);■сөйлеудің қалыптасуы жатады.Осы жастағы балалар ақыл-ойының тәрбиесі танымдық уәждерді қалыптастыруға бағытталған. Сондықтан оның міндетіне:■білуге құмарлыққа, танымдық қызығушылыққа тірбиелеу жатады.Танымдық әрекеттің нәтижесі, танымның қандай формасында жүзеге асырылса да (ойлау немесе қабылдау арқылы), білім болып саналады. Бала алақанына келіп қонған ханқызын тамашалай ма, әлде анасының ол туралы әңгімесін тыңдай ма әлде оның «портретін» сала ма – ода таным нысаны туралы ұғым қалыптасады (ханқызы).Бұл көрініс образ ретінде қалыптасады, бірақ сөйлеуде, қимылда, ымдауда, үлгіде (сурет) анықталуы мүмкін. Сондықтан ақыл-ой тәрбиесінің міндеті:■ақыл-ой дамуының шарты ретінде қоршаған ортадағы заттар мен құбылыстар туралы білім жүйесін қалыптастыру болып табылады. Бұл міндеттерді толығырақ қарастырайық.  Таным қоршаған ортадағы заттар мен құбылыстарды сезім арқылы тану, түйсіну мен қабылдаудан басталады. Әлем туралы білімнің алғашқы қайнар көзі – сезім. Сезім арқылы бала, оның сезім мүшелеріне әсер ететін, заттардың жеке белгілерін, қасиеттерін таниды. Осылай бала заттың дәмі, түсі, көлемі, иісі, дыбысы, салмағы, температурасы және т.б. бар екендігін түсінеді. Таным процесінің ең күрделісі, бала тікелей араласатын заттрадың барлық (көп) белгілерінің көрінісін қамтамасыз ететін, қабылдау болып табылады. И.М. Сеченовтың айтуынша, бала ойының тамыры сезімде жатыр. Сезім мен қабылдаудың байлығы – қоршаған ортаны толық түсінудің, ойлау процесі дамуының қажетті алғышарты, өйткені«сыртқы сезім барлық ойға қонымды жұмыстар үшін материал береді» (К. Д. Ушинский).Бала өмірде объектілер формаларының, бояуларының және басқа да белгілеріның, сондай-ақ ойыншықтар мен үй жағдайындағы заттардың алуан түрімен кездеседі. Ол өнер туындыларымен: музыкамен, көркем суретпен, мүсіндік туындымен танысады. Баланы көп түстілігі, иістері, дыбыстары бар сенсорлық белгілерімен табиғат қоршайды. Әрине, мақсатты бағытталған тәрбиесі жоқ әрбір бала қалай болса да осыны қабылдайды. Алайда бұл үлкендер тарапынан сауатты педагогикалық жетекшіліксіз меңгерілсе, онда ол көп жағдайда үстір, сапасыз болады. Ал сезу мен қабылдау, әсіресе, мектепке дейінгі кезеңде дамиды, жүзеге асады. Осы кезде сенсорлық тәрбие көмекке келеді.Сенсорлық тәрбие – сезім арқылы тануды қалыптастыру мен сезім мен қабылдауды жүзеге асыруды қамтамасыз ететін мақсатты бағытталған педагогикалық ықпал ету.

Білімқұмарлар үшін Педагогика тарихындасенсорлық тәрбиенің әртүрлі жүйелері қалыптасқан (М. Монтессори, Ф. Фребель, О.Декроли, Е. И.Тихеева, қазіргі заманғы отандық жүйе). Олар бір-бірінен қабылдау табиғатын, оның ойлаумен байланысын түсінуге психологиялық тәсілдер арқылы ерекшеленеді. Осыған байланысты сенсорлық тәрбие мен оның әдістемесінің мазмұны әртүрлі құрылады. Сонымен, дүниежүзіне әйгілі сенсорлық тәрбие жүйесінің авторы Мария Монтессори баланың дамуын күшке және организмнің қабілетімен: бұлшықет, көру, есту, сезудің және т.б. дамуымен байланыстырады. Ол әзірлеген дидактикалық материалдар мектеп жасына дейінгі балаларға сенсорлық ынталандыруды, сезімнің жаттықтырушы мүшелерін береді. Мысалы, түйсіну сезіміне тәрбиелеу үшін, тегіс және егеуқұм тақтайша, карточкалар, әртүрлі маталар жиынтығы; жылу сезуді дамыту үшін, әртүрлі температурада су толтырылған металл шыны-аяқ жиынтығы; барикалық сезіміне тәрбиелеу (ауырлықты сезу) үшін, көлемі бойынша бірдей, салмағы бойынша әртүрлі ағаш тақтайшалардың көмегімен жаттығулар беріледі т.б. заттардың сыртқы белгілерінің жалпыланғанын, шынайы заттар мен құбылыстардан бөлінгеніне назар аудару керек. Осындай материалдармен жаттыққан балалардың сезім мүшелерінің өткірлігіне, заттардың сенсорлық белгілерін айырудың шеберлігіне қол жеткізгендіктерін көреміз. М. Монтессоридің ойынша, балалар оның материалдарымен өздіктерінен жұмыс істейді, өйткені олар автодидактизм принципі бойынша құрастырылған. Педагог үйретпейді, дамудың табиғи барысына «бөгет жасамайды», өзінің түсінігін міндеттемейді, баланың сезінгенін сөзбен нақтыламайды. Нәтижесінде бала, мысалы, түстер мен реңктерді нақты айырып, алайда оларды атап, салыстырып, жинақтай алмайды, дидактикалық материалдары бар жаттығулар шеңберінен тыс жатқан әрекеттің басқа да түрлерінде қолдана алмайды. Ересектердің басшылығынсыз бай сенсорлық тәжірибе баланың ойлауын дамыту үшін негіз бола алмайды.Сенсорлық тәрбиенің отандық жүйесі Л.С. Выготский, Б.Г.Ананьев, С.Л. Рубинштейн, А. Н. Леонтьев, А. В. Запорожц, Л. А. Венгер және т.б. ғалымдар әзірлеген қабылдау теориясына сүйенеді. Қабылдауды дамыту үшін бала, белгілерді, сенсорлық үлгілерді зерттеудің ерекше оңтайлы тәсілдерінен тұратын, қоғамдық сенсорлық тәжірибені игеруі қажет.Заманауи зерттеулерге сәйкес, түйсіну мен қабылдау, заттың, оның ерекшеліктерін зерттеуге бағытталған, талдамалардың ерекше қызметтерін көрсетеді.Баланың талдамаларын дамыту – оны затты зерттеудің әрекетіне үйрету,психологияда естілім қызметі болып аталады.Естілім әрекеті арқылы бала заттың жаңа қасиеттері мен белгілерін: беті (тегіс, бұжыр) қандай екенін білу үшін сипайды; қаттылығын (жұмсақтық, иілгіштік) анықтау үшін, қысады және т.б. тәсілдер арқылы қабылдайды. Сенсорлық тәрбиенің міндеті – баланы өз уақытында осы әрекеттерге үйрету. Затты зерттеудің жинақталған тәсілдері, ойлау процестерін күшейту үшін, салыстыру, жинақтау әрекеттерін қалыптастыру үшін маңызды мәні бар.Сенсорлық үлгілер – бұл адамзат өз дамуының тарихында жинаған сенсорлық білім, сенсорлық тәжірибе. Қоршаған орта заттарының сыртқы белгілері мен қасиеттері өте алуан түрлі болып келеді. Тарихи тәжірибе барысында кез-келген әрекетке өте маңызды болатын, сенсорлық қасиеттердің жүйелері анықталды: салмақты, ұзындықты, бағытты, геометриялық фигураларды, түсті, көлемді өлшеу жүйесі; дыбысты дыбыстау, биіктігі бойынша жүйе нормалары және т.б. Әрбір сенсорлық үлгіде өзінің ауызша анықтамасыболады: салмақ өлшемі, ұзындық өлшемі, түс спектрі, ноталық белгідегі ноталардың орналасуы, жазық және көлемді геометриялық фигуралар және т.б.Сенсорлық үлгілерді игеру – ұзақ және қиын үрдіс, оның негізгі салмағы мектептегі оқу жылдарына түседі. Сенсорлық үлгілер мектеп жасына дейінгі балаға қажет пе? А.В. Запорожец ойынша, өлшемдердің, үлгілердің жиынтығын мектепке дейінгі жаста беру керек. Бала осы өлшемдерді біліп, солармен кез-келген қабылданған қасиеттердің ара жігін біледі, оларға анықтама бере алады. Бала осы«өлшем бірліктері» арқылы нақты заттардың әртүрлі қасиеттерін толық және терең түсінеді, оның қабылдауы мақсатқа бағытталған және ұйымдастырылған сипатқа ие болады.Өмірдің алғашқы жылдарында балаларда сенсорлық үлгілердің алғышарттары қалыптасады. Алғашқы жылдың екінші жартысынан үшінші жылдың басталуына дейін сенсомоторлық үлгілер қалыптасады. Осы кезеңде бала, оның қозғалыстарына маңызды мәні бар, заттардың жеке қасиеттерін (пішіннің кейбір ерекшеліктерін, заттардың көлемін, алшақтықты және т.б.) көре бастайды.Мектеп жасына дейін бала заттық үлгілерді пайдаланады: заттар қасиеттерінің белгілерін белгілі бір заттармен салыстыру (сарғылт түсті «сәбіз» деп атау, шаршыны қалтаның, қол орамалдың формасы арқылы анықтайды). Әдетте, бұл кезең бесінші және алтыншы жылдарға дейін созылады, алайда егер ересектер заттық үлгілерді баланың әрекетіне «орнатса», онда тоқтап қалуы мүмкін. Сол уақытта зерттеулер бойынша жоғары мектепке дейінгі жаста балалар заттардың қасиеттерін игерілген жалпыға міндетті үлгілермен салыстыра алады: күннің көзі шар секілді, лимон мен қияр сопақ пішіндес екендігін біледі. Осы жастағы балаға түстердің үлгісі ретінде спектрдің жеті түсі мен олардың реңктерін келтіруге болады, пішін үлгісі ретінде – геометриялық фигуралардың жүйесі, естуді қабылдау үшін – ана тілінің «фонема торы», музыкалды әуендердің жоғары әуенді шкаласы (до, ре, ми, фа, соль, ля, си) қолданылады.М. Монтессоридің жүйесі бойынша балаларда сезу мен қабылдауды сабақтар кезінде арнайы материалдардың көмегімен дамытқан. Сенсорлық тәрбиенің отандық жүйесі, тек сабақ кезінде ғана емес, сондай-ақ күнделікті өмірде ұйымдастырылатын мазмұнды әрекет үрдісінде баланың қабылдауын дамыту қажеттілігін мақұлдау үшін құрылады. Мысалы, баланы судың қасиеттерімен қашан таныстыру керек? Осы үшін тиісті сабақтар өткізу қажет пе? Әрине, керегі жоқ. Жуынған кезде, топтық бөлмеде ойынмен ойнаған кезде, учаскіде педагог тәрбиеленушілерге зерттеу әрекеттеріне үйретеді. Олар судың қасиеттерін тануға көмектеседі (түссіз, иісі, дәмі, пішіні жоқ, ақпа, әртүрлі температурада болады, аязда қатады, ода жүзеді және әртүрлі заттар батады және т.б.).Баланың өмірінің алғашқы жылында сенсорлық білім беру (есту, көру, қабылдаудың объективтілігін қалыптастыру) міндеттері манипуляциялық және объективті қызметте сәтті шешіледі. Болашақта сенсорлық дамудың ең бай мүмкіндіктері ойын, еңбек, сындарлы және көрнекі іс-әрекеттерге жатады. Осы іс-әрекеттердің әрқайсысында сенсорлық негіз бар. Көрнекі әрекетте - түс, реңктің, пішіннің, мөлшердің, кеңістіктегі орналасудың, пропорцияның, жұмыс істеудегі қабылдаудағы және материалдардың ерекшеліктерін, олардың пластиктенуін, текстурасын, баритті қасиеттерін қабылдау және ажырату. Көрнекі әрекетте - түс, реңктің, пішіннің, мөлшердің, кеңістіктегі орналасудың, пропорцияның, жұмыс істеудегі қабылдаудағы және материалдардың ерекшеліктерін, олардың пластиктенуін, текстурасын, баритті қасиеттерін қабылдау және ажырату. Кез-келген қызметті жетілдіру баланың сенсорлық даму деңгейіне байланысты. Атап айтар болсақ, бұл тәуелділік көркемдік қызметтебайқалады,ондабелгілібірталдаушылардыңбастапқыдамуы талап етіледі, ол қажетті дәлдік пен сараланғандықты қамтамасыз етеді. Қызметтің мазмұнына, оның мотивтеріне қарай сезімнің өткірлігі, нәзіктігі, өзгереді, өйткені заттарадың әртүрлі белгілері өздерінің өмірлік мәндерінде қолданылады. Заттың қасиеттерін әрекеттің бір түрінде игеріп (дидактикалық ойында түстерді айыра білуді үйренді), бала оны әрекеттің басқа түрлерінде қолданады (сурет салғанда, көкөністер, жемістер аппликацияларында).Сенсорлық танымның дамуында сөздің ролі керемет. Үлкеннің сөзі бала үйренген сенсорлық тәжірибені түзетеді, оны қорытады.«Бұл доп. Бұл дөңгелек, ол айналады, - дейді тәрбиеші бір жасар балаға. Бала сөйлеуді үйренсе, оның сезімдері жаңа сапаға ие болады: сөз жаңа сипатты оқшаулауға, оны басқа тақырыптарда көруге көмектеседі. Баланың сөздігіне түрлі белгілерді (қышқыл, тәтті, жылы, мөлдір, қызыл, жылтыр, күңгірт және т.б.) енгізу, ең маңызды ақыл-ой іс-әрекеті - салыстыру қабілетін дамытуға көмектеседі. Объектілердің атрибуттары мен қасиеттерінің ауызша белгілері олардың сезімтал қабылдауына, ерекше айырмашылығына ықпал етеді.Сенсорлық білім мазмұны баланың мектеп жасына дейінгі балалық шақта түсінуі қажет болатын объектілердің ерекшеліктері мен қасиеттерінің кең спектрін қамтиды. Сенсорлық тәрбиеде дәстүрлі мазмұн қалыптасқан. Ол халық педагогикасынан келеді және белгілі мұғалімдердің теориялық еңбектерінде және тәжірибелерінде (Ф.Фрэбель, М. Монтессори, Е.И.Тихеева және т.б.) жасалған. Бұл түспен, өлшеммен, пішінмен, дәммен, иіспен, текстурамен, салмақпен, қоршаған ортаның объектілерімен, кеңістіктегі бағдармен танысу. Белгілер мен қасиеттерді айыру кезінде көрінетін, тиісті анализаторлардың сезімталдығын арттыру міндеті (тактильді, көрнекі, алкогольді, аудио және басқа сезімталдықты дамыту) қойылады. Сонымен қатар, бала объектілердің қасиеттерін дұрыс айтуға үйренеді (жұмсақ, қатты, мамық, бұжыр, суық, жылы, ыстық, ащы, тәтті, тұзды, қышқыл, жеңіл, ауыр, асты-үсті, жақын-алыс, оң жақта-сол жақта).Сенсорлық тәрбиенің отандық жүйесінде дәстүрлі мазмұн уақыт бойынша бағдарлануды енгізу, сөйлеу және музыкалды есту қабілетін дамыту есебінен кеңейтілді және толықтырылды. Уақыт бойынша бағдарлану бала тәуліктің бір бөлігін, апта күндерін, айларды, жылды, уақыт тұрақсыздығын (тоқтатуға, қайтаруға, тездетуге болмайды, ол адамға байланысты емес) игеретінін болжайды.Сөзді ету (фонематикалық) қабілеті – сөз дыбыстарын қабылдау, оларды сөздерде мағына айыру бірліктері ретінде саралай және жиынтықтай алу қабілеті. Дыбыстарды айту нормаларын игеру фонематикалық есту қабілетімен байланысты. Фонематикалық есту қабілетінің даму деңгейі сөзге дыбыстық талдау жасаған кезде баланы сауаттылыққа үйреткенде көрініс табады. Бұл жерде ол сөздің мағынасынан, мәнінен тысқары кетіп, дыбыстық кешен ретінде сөзбен, яғни формалды бірлікпен жұмыс істеуі қажет.Музыкалық бейім – бұл дыбыстарды жоғарылығы, тембрі, ритмикалық суреті, әуені бойынша айыра білу.Сенсорлық тәрбиені әдістемесі балаларды заттарды зерттеуге үйретуді, сенсорлық үлгілер туралы түсінікті қалыптастыруды қарастырады.Зерттеуге үйрету алда тұрған қызметті табысты орындау үшін, маңызды болып табылатын оның қасиеттерін анықтау мақсатында арнайы ұйымдастырылған қабылдау ретінде өткізіледі. Бір зат зерттеу мақсаты мен зерттелетін қасиеттерге байланысты әртүрлі зерттеледі. Мысалы, балалар қоянның суретін салу үшін ойыншықты зерттейді. Баланың назарын пішінге (алдымен саусақпен жүргізу, содан соң көзбен қарау), негізгі бөліктерге (бас, дене, табан, құйрық, мұрт, көз), формасы мен түсіне аудартады. Суретте қоянның бейнесі жазық түрде орналасады, сондықтан ойыншық бір жағынан қаралады (бүйірінен). Қоянды жасау алдында балалардың назары объектінің құрылымына, бөліктердің байланысқан жерлері мен тәсілдеріне аударылады, ал кішкентай бөлшектері (мұрты және т.б.) зерттелмейді. Мүсінделген бұйым көлемді болуы үшін, ойыншықты жан-жағынан қарау тиімді болады. Егер балалар әңгіме құрайтыны жоспарланса, онда материалдың неден жасалғаны, түсі, көлемі, дыбысталуына сипаттама беру қажет. Жоғарыда айтылған айырмашылықтарға қарамастан, зерттеудің басқа түрлеріне де ортақ ереже бар: заттың толық бейнесін қабылдау; олардың қасиеттерін (пішін, көлемі, түсі, материал және т.б.) негізгі бөлімдерге ойша бөлу; бөлімдерді бір-бірімен кеңістіктік байланыстыру (сол жақтан, оң жақтан, үстінде, жоғарыдан және т.б.); кішкентай бөлшектерді алып тастау, олардың кеңістіктік орналасуларын негізгі бөлшектерге қатысы бойынша орналастыру; затты қайта толық қабылдау.Осындай сызба бойынша зерттеу балаларға, өздігінен атқарылатын әрекетте қолдана алатын, сезімдік танымның жалпылама тәсілдерін меңгеруге көмектеседі.Мектеп жасына дейінгі балалық шақ бойы сенсорлық танымның сипаттамасы өзгереді: бала заттармен қозғалыстан бастап біртіндеп олармен көру, сезу, сондай-ақ «көзбен ұстап көру» арқылы танысуға көшеді. Сөйтіп, шелекте дымқыл топырақ жатқанын білу үшін бала оны ұстап көруі керек, ал 5-6 жастағы баланың қарағаны жеткілікті. Бірақ жоғары мектеп жасына дейінгі жастағы бала, егер көзбен қабылдау қандай да бір қасиет туралы толық мәлімет бере алмаса, онда затпен практикалық түрде танысуға жүгінеді.Мектеп жасына дейінгі балалар алған білімдері мен іскерліктерін қоршаған ортаны талдауға қолданулары үшін педагог жағдай туғызуы қажет. Мысалы, ересек балаларды кітаптарды, үстел ойындары үшін қорапша жөндеуге жұмылдырады, сонымен бірге беттерін жабыстыру, тысты, қорапшаны (жұқа, қалың, түссіз) жөндеу үшін, қандай жолақтарды алу керектігін анықтайды. Ерте және кіші мектеп жасына дейінгі жастағы балаларға олардың сезу мен қабылдауларын жетілдіретін ойыншықтар ұсынылады. Бұл құрастырмалы ойыншықтар, қосымша парақтар, сондай-ақ бір- бірінен көлемі мен дыбысталуы арқылы ерекшеленетін әртүрлі материалдардан жасалған ойыншықтар.Балалардың сенсорлық тәжірибелерін молайту үшін дидактикалық ойындарқолданылады. Олардың көбі затты зерттеумен, қасиеттерді айырумен байланысты, осы қасиеттерді сөзбен белгілеуді («Керемет қалташа», «Ұқсастықтары мен айырмашылықтары» және т.б.) талап етеді. Бала кейбір ойындарда заттарды қасиеттерін қарай топтастыруды үйренеді (қызыл кілемшеге қызыл заттарды жинайды, қорапшаға дөңгелек және сопақша заттарды салады және т.б.). Балалар ұқсас және әртүрлі белгілеріне қарай заттарды салыстырады, маңыздысын бөліп алады. Нәтижесінде сөйлеу кезінде бекітілетін маңызды белгілерді бөліп көрсету арқылы балаларды жинақтауға үйрету. Сөйтіп, балалар сенсорлық үлгілерді меңгеруге жұмылдырылады.Балалардың сенсорлық тәрбиесінде ерекше рөл табиғатқа беріледі. Табиғи ортаны білу ең алдымен сезіммен, көру, есту, түйсіну арқылы жүзеге асады. Сөйтіп, балалар орманда, саябақта күзгі жапырақтың бояуын: қайыңның түсі - лимондікіндей, еменнің түсі-қоңыр, талдың түсі – жасыл-сары, көктеректің түсі – қызыл және қызғылт екендігін ажыратуға үйренеді. Егер тәрбиеші құстардың даусын, желдің шуылын, түскен жапырақтардың сыбдырын тыңдатса, саңырауқұлақтардың, шөптің иісітерін анықтауға берсе, күзгі орманның, саябақтың суреті айқынырақ қабылданады. Танымға сезім мүшелерінің қаншалықты қатысатынына қарай, бала зерттейтін заттың, құбылыстың белгілері мен қасиеттерін соншалықты анықтайды, демек, оның түсінігі молаяды. Осындай түсініктердің негізінде ойлау процестері, елестетулері, эстетикалық сезімдері қалыптасады.

Ойлау әрекетінің дамуы Ақыл-ой тәрбиесінің бұл аспектісі балада ойлау амалдарын, таным процестері мен қабілеттері ретінде қарастырылады. Оң нәтиже көп жағдайда үлкендердің бала бойында ой сабақтарына қызығушылықтарын қаншалықты оятып, ойлау әрекеті әдетіне тәрбиелегендіктеріне байланысты болады. Өз кезінде К.Д.Ушинский:«ой еңбегі адам үшін ең қиыны» деп айтқан, сондықтан баланы ой еңбегіне тәрбиелеуді «ақырын» бастау керек (К.Д. Ушинский Таңд. пед. шығ. — М., 1953. —1-т. — 324 б.).Ойлау сезімдік танымнан практикалық әрекеттің негізінде пайда болады, соңғының мүмкіндігін ажырататындығын психология курсынан білеміз. Кіші балаға қатысты жағдайда тануға қажетті заттармен әрекеттесу маңызды болып саналады. Практикалық әрекет кезінде бала заттарды салыстыра, талдай, топтастыра алады. Ойлаудың алғашқы формасы – көрнекі-әрекетті түрі қызмет ете бастайды. Балада бірте-бірте тек заттарды тікелей қабылдау негізінде ғана емес, сонымен бірге образдар негізінде де ойлау қабілеті дамиды. Көрнекі-бейнелі ойлау қалыптасады. Мектепке дейінгі кезеңнің екінші жартысында ауызша-логикалық ойлау дамиды. Ойлаудың бұл формасы заттар мен құбылыстар арасындағы байланысты орнатқан кезде өте анық байқалады. Алдымен бала функционалдық байланысты: заттың атауын, міндетін меңгереді. Балаларға ең қиыны заттың үстінгі қабатында болмаса да, сезімдік практикаға қолжетімді кеңістіктік, мерзімді, себептік-тергеулі байланыстар болып табылады. Ойлаудың барлық формаларының арасында ойлау амалдарының негізі дамуы жүзе асырылады. Балаларды ойлауға үйрету – үлкендер шешетін міндет. Кішкентай балалар үшін де, негізгі күш еске сақтауға түскенде, білімді «дайын күйінде» беру орынсыз болады. Баланы талдауға, салыстыруға, жинақтауға, топтастыруға, өзінің болжамдарын айтуға үйрету қажет. Балалардың алдына міндетті түрде, олардың танымдық әрекетін ынталандыратын, ойлауды,салыстыруды қажет ететін міндетттерді қою керек.Мектепке дейінгі жаста ес және қиял сынды маңызды танымдық процестер дамиды. Ес арқылы бала бұрын қабылдағанын, істегенін, сезгенін жадында сақтайды. Қажетті мәліметтер мен фактілердің қорынсыз ойлау мүмкін емес. Алайда, танымдық әрекеттің дамуына естің маңызды рөл атқаратындығын мойындап, оны асыра бағалауға болмайды. Бұл қателікті пегогтар мен ата-аналар, бала білімінің көлемі мен жинаған ақпаратын ақыл-ой дамуының негізгі көрсеткіші деп санап, көп жағдайда қателіктер жібереді. Осы көзқарасты ұстана отырып, өздерінің барлық тәрбиелік ықпалын қоршаған әлем туралы ақпаратты есте сау және жаңғырту үшін бағыттайды.Сонымен бірге бала алғашқы күннен бастап кітаптардың, мультфилмдердің, оны таныстырған кітаптардың авторларын, композиторлардың, суретшілердің, оның ішінде балар кітаптарын безендірушілердің есімдерін есте сақтауға үйрету қажет. Баланың есте сақтау қабілетін арнайы ойынджар, жаттығулар, тақпақтарды жаттау арқылы жетілдіру қажет.Жоғарыда айтқанды жинақтап, есте сақтау білімнің қазынасы екенін нақты айта аламыз. Онсыз балалардың таным әрекетін дамыта алмаймыз. Ересектердің, мектеп жасына дейінгі балалардың танымдық әрекеттерінің ішінде қиялдау ерекше орын алады. Қиялдау ерте қабылданған және жаңадан меңгерілген білімдердің негізінде жаңа образ жасайды. Қиял барлық маңызды ойлау амалдарына енеді, баланың шығармашылық әрекетінің негізі болып табылады. Ересектердің міндеті – балаларда қиялдау қабілеттерін барынша дамыту.Балада ең бірінші жаңадан қиялдайды. Соның негізінде өмірлік тәжірибенің толығуымен және ой дамуымен балада шығармашылық қиял қалыптасады. Баланың айтып не оқып отырған әңгімені елестетуін ұсына отырып жаңаны қиялдауын дамыту қажет.Шығармашылық қияладуды дамыту аса маңызды болып саналады. Ол үшін баланы міндетті шешуге, кішкене жаңалықтар ашуға ынталандыру, жай қиялдауды үйрету. Мысалы, жаз мезгілінде серуен кезінде педагог балаларға бөртегулдің көктемде қандай болатындығын әңгімелеуді және ол гүлдің күзде, қыста қалай өзгеретіндігін ойша елестетуді ұсынады.Ақыл-ойдың толық дамуы үшін таным процестерінің уақытында қалыптасуы ғана емес, сонымен бірге олардың таным объектісіне назарды аудара алу, алданбау, уақытында еске алу, практикалық немесе ой міндеттерін дер кезінде шеше алмаған жағдайда бірден еңсені түсірмеу, қиындықтардан қорықпау секілді ерікті әрекеттер де маңызды болып табылады.

Сөздің қалыптаса бастауы Ойлау әрекеті сөзсіз мүмкін емес. Бала сөйлеуге үйренген соң, тиісті сөздерде көрініс тапқан заттар, қасиеттер, әрекеттер мен байланыстар туралы білімді де меңгереді. Бұл ретте ол тек білім алып қоймай, сонымен бірге ойлауды үйренеді, өйткені ойлау – ойша және дауыстап сөйлеу, ал сөйлеу - ол ойлау. Сөз – ойлаудың материалдық қабығы. Бірақ бұл тезис, егер әрбір сөз білдіретін заттың образы баланың алдында тұрса, со л жағдайда ғана әділетті болады. Егер бала образсыз сөздерді ересектерден естісе немесе өзі айтса, ойлау әрекеті болмайды.Бала сөйлеуді үйренген соң, қоршаған орта ол үшін екі есе артады. Ол өзі көріп, қолданып жүрген заттармен ғана емес, сонымен бірге дәл қазіргі уақытта жоқ немесе жеке тәжірибесінде мүмдем болмаған (ғарышқы ұшу туралы әңгіме, ежелгі дәуірдегі адамдардың өмірі туралы тыңдайды және т.б.) образдармен де араласады. Сондықтан, сөз өмірі екі еселейді және балаға жоқ заттарды да пайдалануға мүмкіндік береді. Бұл оның танымдық әрекетінің шекарасын: ол өз ой-өрісін кеңейтудің жанама тәсілдерін пайдалана алуын кеңейтеді.Бала өз ойын ойын, сезімін, яғни қоршаған ортадағы адамдарға ықпал ету үшін сөзді пайланады. Бұл оның мәнерлілігіне, эмоционалдығына, байланыстылығына талап қояды.Ерте және мектеп жасына дейінгі кезеңде сөйлеу дамуының маңызды міндеттері: сөздіктің молаюы, сөзді дыбыстау мәдениетіне тәрбиелеу, грамматикалық құрылымды қалыптастыру, жүйелі сөзді дамыту шешіледі. Сонымен бірге диалог түріндегі сөздің: анық, мәнерлі, мәні жөнінде сөйлеуге үйрену; сөйлеушінің сөзін бөлмей тыңдау, оны түсінугі тырысу; бір заттан екінші затқа көше бермеу және т.б. мәдениетін қалыптастуры қажет.

Балалардың сұрақтарына қалай жауап беру керек? Өз кезінде А. М. Горький: «Баланың сұрағына дұрыс жауап беру – үлкен өнер деген». Қазіргі заманғы ғылымның мәліметтеріне сүйене отырып, педагог осы өнерді меңгере алады және мектеп жасына дейінгі баланың ақыл-ой дамуына өзінің жауаптары арқылы оң түрде ықпал етуі мүмкін.Баланың сұрақтарына қалай жауап беру керек?■Бала барлық ересектерге емес, тек оның сеніміне енген адамға ғана сұрақ қоятынын естеріңе сақтаңдар. Ол ересектердің оның сұрақтарына әртүрлі қарайтындарын ерте түсіне бастайды. Ол оның қойған сұрақтарын дұрыс тыңдап, сабырлы және қызықты жауап беретін адамға көбінесе жақындайды. Осыдан балалар сұрақтарына қойылатын жауаптарға қойылатын талаптар – ол оларға құрметпен, ұқыппен қарау.■Сұрақтың түп негізін, балаға бұл сұрақты қоюға не әер еткенін түсінуге тырысыңыз. Көбінесе сұрақтар таным формасы бойынша болады, бірақ ол бала үшін ересекті қарым-қатынасқа тартуға, өзінің эмоционалдық жағдайына жұмылдыруға қызмет етеді.■Танымдық сұрақтарға баланың білуге құмарлығын сөндірмей, керісінше жалындататындай жауап беру қажет. Ал балалық білуге құмарлықты не қайтарады? Ересектердің ұзақ жауаптары. Сонымен, келесі талап – жауаптың қысқа және нақты болуы. Баланың ақыл-ой дамуының дамуын, оның өмірлік тәжірибесін ескеру қажет.■Егер сіздің жауабыңыздан кейін балаға барлығы түсінікті болмаса, қорықпаңыз. Бірдеңені болса да ол түсінді, бірақ сіз берген жаңа білім жаңа сұрақтарды әкеледі.■Н.Н. Поддьяковтың айтуынша, нақты білім ақыл-ойдың дамуына айтарлықтай әсер етеді, балада болжам, сенімсіздік, оның танымдық белсенділігін ынталандыруды тудырады.■Балаға жиі мынадай сұрақтар қойыңыз: «Ал сен қалай ойлайсың?», бірге ойлауды ұсыныңыз, әңгіме барысында бірге жауап іздеңіздер.■Баланы өз білімдеріңіз арқылы асықтырмаңыз, жауабын күтіңіз. Ұмытпаңыз, сіз мектеп жасына дейінгі балаға өмірде білім көздерінің мол екендігін, оларды меңгеруі керектігін түсіндіруіңіз керек. Соңғы кезде жарияланып жатқан, оның ішінде балаларға арналған кітаптарды, анықтамалықтарды пайдаланып, жауап іздеуді балаға ұсыныңыз. Баланы осы сұрақ бойынша құзыретті ересек адамға жіберіңіз. Жауаптарды ұжыммен іздеуге, пікір алмасу үшін топ тәрбиеленушілернің жеке тәжірибелерін де пайдалануға болады.■Егер сұраққа баланың білімі жеткіліксіз болса, онда бұл кемшілікті жойңыз. Бұл үшін бақылауды ұйымдастырыңыз немесе балаға ыңғайлы кітапты оқуға беріңіз.Өкінішке орай, ересектер баланың адамзат пайда болуы, тарихи өткен өмір туралы қиын сұрақтарға жауап бергенде, бұл талаптар көбінесе байқалмайды. Ересектер мектеп жасына дейінгі балаларда уақытша және кеңістіктік қиялдаулары қалыптасуларының ерекшеліктерін көп жағдайда біле бермейді. Негізі, балалар өздері сұрайтын көптеген оқиғалардың уақыттық ұзақтықты түсіне алмайды. Осыны ескеріп, баланы қызықтырған тарихи оқиғаға байланыс сұраққа қысқа ғана жауап беруге тырысыңыз. Оған хронологиялық жүйелілікті айтудың қажеті жоқ.Мектеп жасына дейінгі кезеңде баланы білгішсінген адамға айналдыру қауіпті екенін есте сақтаңыз. Ондай балаға бәрін тыңдағандай, меңгергендей болып көрінеді, алайда ол тек есте сақтап, түсінбеген болады. Нәтижесінде ол балада келесі жылдарда білімді қабылдаудың өткірлігі төмендейді. Білім өздігінен ақыл-ой дамуын толық қамтамасыз ете алмайды. Бірақ онсыз соңғысы орындалмайды. Сондықтан мектеп жасына дейінгі балалар ақыл-ойының тәрбиесінің негізін қоршаған ортамен танысу құрайды. Соның негізінде балалар әртүрлі білімді меңгереді. Мектеп жасына дейінгі баланың толық дамуын қамтамасыз ететін көлем анықтамасы мен білім мазмұны – педагогиканың ең бір дәстүрлі мәселесі болып саналады. Бұл мәселені ең алғаш шешкен Я.А. Коменский болған. Коменский «Ананың мектебі» кітабында білім бағдарламасын енгізген. Оның негізіне энциклопедиялық принципті жатқызады. Мектеп жасына дейінгі баланың танымын әрекеттің қандай бір жеке жақтарымен шектеуге болмайтындығын білу керек. Бала әлемді толық қабылдайды, сондықтан білім де әртүрлі (табиғат, еңбек, аспан шырақтары, экономика туралы және т.б.) болуы керек. Я. А. Коменский балаларға арналған білімге тағы да талаптарды анықтады: олар тәрбиеге қызмет етуі тиіс. Бұл еік принцип те (білімнің энциклопедиялылығы, оларды тәрбиелеуші мінез) мектеп жасына дейінгі балаларға заманауи бағдарламаларды әзірлегенде ескеріледі.Отандық балалбақша тарихында баланың дамуы үшін қажетті білімнің шеңбері тәрбиенің бағдарламасымен беріледі. Біл білімдер шартты түрде табиғат туралы, заттық әлем туралы, еңбек пен мамандық туралы, қоғамдық өмірдің құбылыстары туралы бөлінді. Қоғамдық өмірдің құбылыстары туралы білім бөлімінде саяси сипаттағы (революция, көсемдер) білім басым болды.Соңғы жылдарда қоршаған әлем туралы білім шеңбері анықталған көптеген жаңа бағдарламалар әзірленді. Барлық бағдарламаларға жалпылама адамды (адам мен табиғат, адам мем әлем, адам мен басқа адамдар, адам мен көркем образдар, адам мен оның жеке тұлғасы) осы білімдер ортасына қоюға әрекет ету болып табылады.Кез-келген заттық мазмұнды мектеп жасына дейінгі бала әртүрлі меңгере алады (А. А. Люблинская): түсінік ретінде (нақты заттарды бейнелері), ұғым ретінде (жалпы белгілері негізінде біріктірілген заттардың толық тобы туралы жинақталған білімдер), ересектерден алатын мәлімет-білімдер түрінде, оған оқитын түсіндіру, әңгіме түрінде игереді.Мектепке дейінгі кезең бойы балабақшаға баратын бала білімнің екі категориясын меңгереді. Бірінші категорияны күнделікті өмірде, ересектермен, құрдастарымен әңгімелесіп, ойын, бақылау процесінде арнайы оқусыз игеретін білімдер құрайды. Олар жүйесіз, кей-кезде шынайылықты бұрмалайды. Екінші категорияны аса күрделі білімдер, сабақта ғана арнайы оқу кезінде игерілетін білімдер құрайды. Сабақта балалар өздігінен алған білімдер нақтыланады, жүйеленеді, жинақталады.А.В.Запорожецтің, Н.Н. Поддьяковтың, П. Г. Саморукованың және басқалардың зерттеулері, балаларға бөлек-бөлек мәліметтерді емес, ал нақты байланыстарды білдіретін білім жүйеленген шеңберін берсек, онда ақыл-ой дамуының жоғары деңгейіне жетуге болатынын көрсетеді.Жүйеленген білімді игеру балада ақиқаттың негізгі жақтары алып, әлем туралы жалпы біліммен байланыстыруды дамытады, бастауыш мектепте оқуға қойылатын қазіргі заман талаптарында ерекше бағалы болып табылатын теориялық ойлаудың формаларын меңгеру үшін маңызды алғышарттарын құрады.Шартты түрде ақыл-ой тәрбиесінің тәсілдері екі торқа бөлінеді: балалар әрекеті және рухани және материалдық мәдениеттің туындылары.  Баланың алғашқы дамукезеңдерінде жеке тәжірибе – айналадағы ортаны танудың маңызды жолы. Алайда көп ұзамай бұл жеткіліксіз болады. И.М. Сеченов айтқандай, балаға кішкентай кезінен басқаның тәжірибесінің дайын формаларын іспен де сөзбен де деткізе бастайды, бұл жерде бала барлығын өзінің еңбегімен үйрене алмайды. Бұл түрлі іс-қимылдардың, оқудың қалыптасуы арқылы болады.Мектепке дейінгі жастағы балалардың іс-әрекеті мазмұны мен түрлері бойынша ерекшеленеді, және де ақыл-ой дамуына әсер ету мүмкіншіліктері бойынша. Сөзсіз, түрлі іс-әрекеттер кезінде баланың алдында түрлі тану міндеттері тұрады, оларды шешу қандай да бір іс- әрекеттің органикалық бөлігін құрайды.Әсіресе мектепке дейінгі жастағы балаларда күн тәртібін сақтауға байланысты тұрмыстық іс-әрекетке көп уақыт бөлінеді. Осы іс-әрекеттің мазмұны сенсорлық дамуға аса қолайлы. Жуыну арқылы бала судың жылысы мен суығын айыра алады, судың басқа да қасиеттерін таниды, сабынның иісін, орамалдың құрғақтылығы мен ылғалдылығын сезіне алады. Таңғы аста, түскі аста, түстен кейінгі аста балаларды тамақтың, азық-түліктің ерекшеліктерімен, олардың дәмімен, иісімен, түсімен және тағы басқалармен таныстыруға болады. Режимді орындау процесінде балалар оң қол, сол қол, аяқ, артында, жағында сияқты бағыттарды орындауда жаттығады. Балалардың өмір режимінің уақытша белгіленуі тәулік, апта күндері туралы бірінші ұғымдарын игеруге көмектеседі, «қазір», «содан кейін», «ерте», «кеш» және т.б. білуге үйретеді. Балалрды өзінің және басқалардың уақытын бағалауға, кешікпеуге, өзін тостыртпауға үйретеді. Осымен оларды уақыттың өтіп кететінін білуге үйретеді.Балалар ыдыстың, жиһаздың, киімнің аттарын біле бастайды, қандай материалдан жасалғанын, оларды қолдану ережелімен танысады. Тәжірибелі педагогта балларды тұрмыстық заттармен таныстыру аналитико-синтетикалық іс-әрекетті дамытады. Жуынуға, киінуге, шешінуге, тамақ ішуге, үстел жасауға қажет іс-қимылдарды игеру ойды, жадын, зейінін талап етеді. Тәрбиеші балалрдың назарын ұйымдастырушылыққа, үлкендердің мәдениеттілігіне назар аудартады. Осының барлығы баланың ой-санасын кеңейтеді және ақыл-ой дамуына мүмкіншілік жасайды.Мектеп жасына дейінгі балалрдың ақыл-ойын тәрбиелеу ойын түрінде жүргізіледі. Арнайы үлкендермен құрылған ойындарда түрлі білімдер, ойлау операциялары, ақыл-ой әрекеттері енгізілген, баллар оларды игерулері керек.Шығармашылық ойындарда балалар айналадағы ортадан білетіндерін, бұрын игерілген білімдерін көрсете алады. Ойын барысында осы білімдер жаңа деңгейге көтеріледі: сөйлеуге, жалпыланады, жетілдіріледі. Ойында балалрдың қарым-қатынасы олардың білімдерімен өзара баюына ықпалын тигізеді, өйткені балалар өз ойларымен алмасады, үлкендерден кеңес сұрайды, басқа да қосымша ақпаратқа жүгінеді.Ойын арқылы балалар өздерінің алған әсерлерін жинақтайды, рөлге кіреді, түрлі ойыншықтар мен заттарды қолданады.Өздерінің ойларын келісу қажеттілігі, не ойнайтындарын алдын ала келісулері балларда ойлау функцияларын дамытуға ықпалын тигізеді.Әрекеттің тиімді түрлері (еңбек, құрылымдық,бейнелі - лаудың жоспралау функциясын ары қарай дамыту үшін өзінің ерекше мүмкіндіктері болап саналады. Бала атқаратын әрекетінің нәтижесін алдын ала болжауы тиіс, жұмыстың орындалуы кезеңдерін анықтай алуы қажет.Еңбек әрекетіндегі ақыл-ой тәрбие балалардың сенсорлық тәжірибесін молайтуға бағытталған: материалдармен, олардың белгілерімен, қасиеттерімен, түрлендіруші әрекеттің әсерінен олардың өзгерістерімен (топырақ суарған соң сулы болады; қазылған жер – борпылдақ; сабын жылы суда көпіршіктенеді) таныстыру. Балаларда материал, еңбек құралдары, еңбек операцияларын орындау тәсілдері туралы білім жүйесі қалыптасады.Қол еңбегіне қиялдауды дамыту үшін шексіз мүмкіндіктер тән (в том числе и пространственного), тапқырлық, шығармашылық.Табиғаттағы еңбек ерекше танымдық негізге ие, өйткені баланы өсімдік және жануарлар әлемі дамуының ерекшеліктерімен таныстырады. Ол өз кезегінде себептік-тергеулі байланыстарды анықтауға, қорытынды шығаруға, ой тұжырымын жасауға көмектеседі.Жүйектерде, табиғаттың бұрышында өсімдікті өсіру кезінде балалар «тұқымнан тұқымға дейін» барлық циклді бақылайды, өсімдік өсуінің оған жасаған қажетті жағдайлардың (судың, жарықтың, жылудың бар болуы) әсерін көріп, иланады. Сөйтіп, еңбек табиғатта ойлаудың жетілуіне ықпал етеді.Баланың өміріне ақыл-ой дамуының маңызды құралы ретінде материалдық және рухани мәдениеттің заттары ерте енеді: әртүрлі ойындар мен ойыншықтар, құралдар, кітаптар, өнер туындылары, архитектуралар, мүсіндер, декорациялық-қолданбалы өнер заттары және т.б.).Соңғы жылдары ақыл-ой тәрбиесінің құралы ретінде ұлттық мәдениеттің туындылары: ұлттық әндер, билер, фольклор, аспап, киім, әшекей бұйымдар; ұлттық салт-дәстүрлер, мерекелере белсенді қолданыла бастады. Ұлттық мәдениеттің танымдық мазмұны өте үлкен. Нақты материалда балаларда халықтың өмірі мен тұрмысы, қолөнері және т.б. туралы бастапқы тарихи түсініктері қалыптасады.Шетелде, соңғы жылдары біздің елімізде де балалардың ақыл-ой тәрбиесінің кешенді тәсілі ретінде мұражайлар (өлкетану, шығармашылық, тарихи) қолданылады. Көптеген мұражайлар өз студиясының базасында мектепке дейінгі және кіші мектеп жасындағы балалар үшін үйірмелер ұйымдастырады, арнайы қойылымдар жазады.

Тапсырмалар «Мектеп жасына дейінгі балалар ақыл-ойы тәрбиесінің міндеттері» тақырыбында кесте құрыңыз.«Балаларды сенсорлық мәдениетке жұмылдыру» түсінігіне не қосатыныңызды түсіндіріңіз.Қалай ойлайсыз, балалар ақыл-ойының дамуына талдағыштардың жеткіліксіз дамуы әсер ете ме? (нашар көреді, нащар естиді).Баланың танымдық белсенділігін дамыту үшін қандай тәсілдерді ата-аналарға ұсына аласыз?Корней Иванович Чуковский көп жылдар бойы балалардың сұрақтарын жинап, оларды «Екіден беске дейін» атты кітабына енгізген. Осы кітаптың алғашқы екі тарауын оқып, сұрақтарға жауап беріңіз:■Әртүрлі кезеңдердерде өмір сүретін балаларды не қызықтырады, олардың «үнемі қоятын» сұрақтары не туралы?■Балалар сұрақтарының мазмұны бойынша К.И.Чуковский жазған кітаптың уақыт туралы түсінікті құруға бола ма?  Эстетикалық тәрбие беру – әдемілікті қабылдауға, сезінуге, бағалауға және көркем құндылықтарды жасауға қабілетті шығармашыл тұлғаны қалыптастырудың мақсатқа бағытталған үдерісі (Б. Т. Лихачев). Осындай анықтаманың ересек тұлғаға қатысы бар. Алайда мектеп жасына дейін және ерте жастада да балалар оларды қоршаған ортаның әдемлігіне, әуезге, поэзияға, бейнелеу өнеріне, табиғатқа жауап беруге қабілетті, өздері сурет салуға, балшықтан сомдауға, ән айтуға, билеуге, тақпақ шығаруға тырысады. Балаларға жасалатын осы бақылаулар эстетикалық тәрбие беруді мектеп жасына дейінгі балаларға қолдану мүмкін және керек те деп санауға негіз береді.Эстетикалық тәрбие беру – балаға тәрбие берудің маңызды жағы. Ол тұлғаның сезіну тәжірибесінің, эмоционалдық саласының баюына ықпал етеді, шындықтың адамгершілік жағын тануға әсер етеді (мектеп жасына дейінгі балаға «әдемі» және «мейірімді» ұғымдары ұқсас екені белгілі), танымдық белсенділігін көтереді, дене бітімінің дамуына да әсер етеді. Эстетикалық тәрбие берудің нәтижесі эстетикалық даму болып табылады.  Осы үдерістің құрамдас бөлшегі болып көркемдік білім саналады – өнертанымдық білімді, іскерліктерді, дағдыларды меңгеру үдерісі, көркем шығармашылыққа қабілетін дамыту.Мектеп жасына дейінгі балаларды эстетикалық тәрбиелеудің міндеттерін, оның мақсаттарына негізделе отырып, екі топқа бөлуге болады.Міндеттердің бірінші тобы балалардың қоршаған ортаға  188 эстетикалық көзқарасын қалыптастыруға бағытталған. Келесілер көзделеді: табиғаттағы, іс-әрекеттеріндегі, өнердегі әдемілікті көріп, сезіну іскерліктерін дамыту, әдемілікті түсіну; көркемдік талғамды, әдемілікті тану қажеттілігін тәрбиелеу.Міндеттердің екінші тобы түрлі өнер саласындағы көркемдік іскерліктерді қалыптастыруға бағытталған: балаларды сурет салуға, сомдауға, құрастыра білуге; ән айтуға, музыканың сүйемелдеуімен билеуге үйрету; сөйлеу шығармашылығын дамыту.Міндеттердің аталған топтары оң нәтижені олардың жүзеге асыру барысында өзара тығыз байланыс жасау жағдайында ғана береді.Өкінішке орай, бұл маңызды жағдай барлық уақытта ескеріліп, орындала бермейді. Мектеп жасына дейінгі педагогикада міндеттердің екінші тобы іргелі берілген (В. Н. Шацкая, Е.А. Флерина, Н.П.Сакулина, Н.А. Ветлугина, Т.С.Комарова, Т. Г. Казакова, Л. В. Компанцева, Л.С.Фурмина, Г.Н.Пантелеев, Е.А.Дубровская және т.б.). Ғалымдар эстетикалық тәрбие беру теориясын жасап, оны практикаға арнап нақтылаған.Міндеттердің бірінші тобы зерттеулер мен тәжірибеде төмен дәрежеде зерттелген және екіншісіне қарағанда қолданбалы ретінде қарастырылады. Балалардың көркем шығармаларды (А. В. Запорожец, Т. А. Репина, Р. И. Жуковская, А.М.Виноградова, Л.П.Стрелкова және т.б.), кітапқа қосымша иллюстрацияларды (В.А.Езикеева), музыкалық шығармаларды произведений (К.В. Тарасова, И. Л. Дзержинская, Е. А. Дубровская, Л. Н. Комиссарова және т.б.) қабылдау мәселелері қарастырылған – бұл зерттеулер мектеп жасына дейінгі балаларды эстетикалық дамыту мәселелерін әзірлеуде қомақты үлес болып табылады.

 Эстетикалық тәрбие беру жағдайлары мен құралдары Мектеп жасына дейінгі балаларға эстетикалық тәрбие беру міндеттерін жүзеге асыру үшін белгілі жағдайлар керек. Біріншіден, бұл, бала өмір сүріп, дамып жатқан орта. Ол балаға өз күші мен маңыздығына қарай басқалармен салыстырылмайтын әсер етеді. Егер ахуал эстетикалық, әдемі болса (бай болу міндетті емес), егер бала адамдар арасындағы 189 әдемі қарым-қатынасты көріп, көрікті сөз естісе және т.б., онда ол кішкентай кезінен эстетикалық ортаны норма ретінде қабылдайды деп сенуге негіз бар, ал осы нормадан ерекшелетіннің барлығы онда қабылдамаушылық тудырады.Тұрмыс эстетикасы бірнеше бөлшектерден құралады. Бұл тұрмыс-ахуалдың, атап айтқанда, баланы қоршайтын және ол пайдаланатын заттардың, ойыншықтардың, сәбидің және оны қоршаған адамдардыңкиімдерінің эстетикасы:, үй-жайдың дизайны және т.б. Әдемі заттар «көзді қуантады», оң эмоцияларды, оларды сақтап қалу ниетін шақырады. «Ақ дастархан» теориясы толығымен әділ: егер де біз ұқыптылыққа ғана емес, сонымен қатар, эстетикалық айнала қажеттілігіне де тәрбиелегіміз келсе, біз эстетикалық еместікті санамыздан шығаруымыз керек. Бала өмірінің бірінші жылдарынан бастап үйінде де, мектепке дейінгі мекемеде де тұрмыс эстетикасына назар аудару қажет. Үстелдің үстіндегі әдемі майлық, ыдыс,гүл– осының барлығы эмоционалдық көңіл-күй жасап, әдемілікке шақырады. Балалар әдемі заттарға әсер етіп, оларды алғысы келеді. Сөйтіп, мектепке дейінгі мекемеде тостағандардың (басқа ыдыстың) арасында барлығы бірдей емес, одан әдемірегі кездессе, балалар оны бірден байқайды және өзіне немесе болмаған жағдайда досының алдына қояды да, сол арқылы оған өзінің сүйіспеншілігін білдіреді.Ахуал эстетикасы – бұл кейбір жағдайда (қонақ келуіне байланысты) емес, тұрақты болуы тиіс нәрсе. «Тұрмыс эстетикасы» ұғымы балаларды қоршайтын адамдар арасындағы күнделікті қарым-қатынастардың әдемілігін де қамтиды.Ол қандай сөзді, қандай интонацияларды еститіні өте маңызды. Мәселе сөздің дұрыс болуында ғана емес, ол бейнелі, интонациялық бай және тілектес болуы қажет (мұнда эстетикалықтың этикалықпен тығыз байланысы байқалады). Қария болған арғы әже кейбір сөздерді дұрыс емес, өзінше айтады, бірақ сөзі мақал-мәтелге, әзілге, еркелетуге толы –міне, дәл осы балада ана тілінің образдылығы мен көркемдігіне деген қызығушылықты тәрбиелейтін болады.Тұрмыс эстетикасы – бұл адамның сыртқы келбеті де. Киіміндегі ұқыпсыздық, салдыр-салақтығы, түсті таңдаудағы үйлесімсіздік, өз стилін таба алмауы – бұның барлығы сұлулық заңдарына қайшы келеді. Ата-аналар, әдетте, өз баласының киіміне, әсіресе, ол кішкентай болған кезінде, көп көңіл бөледі. 190 Бірақ олар жоғарыда айтылғандар туралы әрдайым естерінде сақтай ма? Осы талаптар мерекелік, дала киетін киімге ғана емес, сондай-ақ, күнделікті, үй киіміне де қатысты. Егер анасы үйінде кір халатта жүріп, шашын дұрыстауды ұмытса, онда баланы ұқыпты болуға дағдыландыру қиынға соғады («қарама- қайшылықтан» механизмі іске асса ғана, оның өзі мектеп жасына дейін емес, біршама ересектеу жаста болуы мүмкін).Сонымен, тұрмыс эстетикасы баланы эстетикалық тәрбиелеудің міндетті түрдегі шарты, онда қалыптасып келе жатқан сұлулық туралы ұғымды бекітетін немесе бұзатын фон болып табылады.Егер ересектер баланың назарын тұрмыстың эстетикалық жағына аударса, тұрмыс эстетикасы эстетикалық тәрбие беру құралы болып шығады. Балалардың сұлулықты өз айналасында әр түрлі көріністерінде көруі жеткіліксіз (жоғарыда айтылғандай, бұл өте маңызды болса да). Олардың назарын осы әдемілікке аудару керек: «Біз сенімен тазарту жұмыстарын аяқтадық. Өте әдемі болды. Мына жерге тағы да гүлдерді қояйық!»; «Шашымызды ұқыпты тарайық, қыз бала әрдайым әдемі болуы керек». Осындай сөздер үнемі айтылуы мүмкін. Олар ақырындап эстетикалық сананы қалыптастырады.Тұрмыс эстетикалық тәрбие берудің құралы болып ересектер баланы көркемдік үшін талдау жасау және әрекет етуге тарту кезінде де байқалады: «Айнадағы өзіңе қара, әдемірек болу үшін нені дұрыстау керек, қалай ойлайсың?»; «Біздің жасыл диванға қай түс көбірек келеді – сары ма әлде қара ма?». Бұл жерде бала не деп жауап беретіні маңызды емес, мұнда ересектің оның назарын түстердің үйлесуі немесе үйлеспеуі мүмкін екендігіне, бала да әдемілікті жасауға қабілетті екендігіне аударады.Сонымен, үш ереже: әдемілікте өмір сүру, әдемілікті байқау, маңайында әдемілікті қолдау және жасау– тұрмыс эстетикасын баланы эстетиалық тәрбиелеудің құралы етеді.Сөзсіз, эстетикалық тәрбие берудің маңызды құралы болып табиғат саналады. Осыдан үйлесімділікті – сұлулықтың негізін көруге болады: бояулардың, пішіндердің, дыбыстардың олардың үйлесуіндегі әртүрлілігі. Өз бетінше табиғат – бұл баланың жан-жақты тәрбиеленуі мен дамуы үшін қолайлы жағдай. Ересек оның «тәрбие беру мүмкіндіктерін» мақсатқа сай пайдаланып, балаға көрнекі қылып жасағанда ғана ол құралға айналады. Әдемі саябақта бірнеше рет жүріп, оның сұлулығын 191 байқамауы мүмкін, ал бір рет қана жүріп өтіп, тоқтап, ондағы ағаштардың қаншалықты әдемі және ерекше екенін, олардың жоғарғы ұшы күнмен қалай сәулеленіп тұрғанын, жасыл шөп аясында қызғалдақтар қандай ашық түсті екенін көруге; құстар қалай көңілді сайрайтынын естуге болады. Қысқы мерзімде қардың астындағы ағаштар қалай маңғаз екенін тамашалауға болады, ал көшедегі шамдардың жарығы барлық айналаны жұмбак етеді және бізді ертегі әлеміне апарады. Жоғарыда сипатталғандардың барлығын және басқа көптеген нәрселерді баламен бірге байқаған өте маңызды. Және осы кезде көп сөздің де керегі жоқ. Тек поэтикалық қана болмаса.Есенин сөздері жаныңа тебірене еніп, эстетикалық сезімдерді тудырады. Және тәрбие беруде табиғат құралдарымен пассивті түрде қиялға берілу ғана емес, сонымен қатар шынайы бастама да керек (табиғатт ықорғау, оған көмектесу).Эстетикалық тәрбие берудің жағдайы мен құралы болып өнер табылады: бейнелеу өнері, музыка, әдебиет, сәулет өнері, театр. Балаларды нағыз жоғары өнерге ертеден тарту бала жүрегінде шындықты расында эстетикалық қабылдаудың туындауына ықпал етеді. Неге екенін білмейміз, бірақ кішкентай бала ұлы суретшілердің шығармаларын дұрыс түсінбейді, оларға ерекше, жеңілдетілген «өнер» керек деген пікір бар. Ал 4 жасар қыз бала Третьяков галереясының залдары бойынша өтіп бара жатып, аяқ астынан өзі, ересектер тарапынан ешқандай көмегінсіз «Князь қызы Тараканова» атты картинаның қасына тоқтайды. Ол суреттелгенге таң қалып, көп сұрақтар қояды, суретке қайта- қайта орала береді. Бұл сонда не болды? К.Д.Флавицкий өз шығармасын балаларға арнамаған еді ғой. Және бірде-бір әдістемелік кітапта сіз оны балалармен бірге қарау ұсыныстарын кездестірмейсіз. Ал әсершіл бала князь қызының келбетінен қорқыныш пен бейнетті байқады, онымен бірге су мен көртышқаннан қорқады. Өте күшті әсер. Баланы одан алшақтату керек пе? Болмас. Өнер күші қыз балада ең жақсы адами сезімдер – бірге қайғыру мен бірге жанашырлықты оятты.Әуез әлемі бала үшін өте тартымды. Анасының құрсағында жатып болашақ адам музыка дыбыстарына еліктейді, және дәл осы кезеңде музыкаға бейімділігін қалыптастыруға болады деген пікір бар.Баланың қабылдайтын және оған құлақ аударатын өнердің алғашқы түрі – бұл музыка екені сөзсіз. Бесік әндері әуезі, сөйлеу дыбыстары, оның тембрі арқылы сәби өзін 192 қоршаған әлемді ажыратып, даралап қана қоймай, оны сезіне де бастайды. Ол біраз уақытқа дейін музыканың осы әсерін сезіне алмайды, бірақ тиісті түрде жауап береді: мұңды әуезді естіп, мұңайып қалады, кейде жылап жібереді; көңілді, ритмі бар әуезге күліп жібереді, қимылдайды.Тұлғаның эмоциялық тұрпатына музыканың әсер етуісөзсіз, алайда оның әсер ету механизмі соңына дейін ашылмаған. Біреуі ғана күмән тудырмайды – балаларды халық және классикалық музканың үздік үлгілерімен таныстыру қажет. Бұл баланың кішкентай кезінде танысатын өнердің кез келген түріне қатысты болады. Кезінде В. Г. Белинский: «Олар үшін (балалар) жаман таңдалған кітаптарды оқу - ештеңе оқығаннан гөрі нашар және зиянды»», - деп жазды.Өнердің әр түрі тұлғаның дамуы үшін құнды. Ғалымдардың аиап өтуінше, өнердің белгілі бір түрін бала жасының түрлі кезеңінде әр түрлі қабылдайды. Л. С. Выготский «Балалық шақтағы қиял мен шығармашылық» атты еңбегінде мектеп жасына дейінге кезеңде балалар музыканы қабылдауға біршама бейім, оларға балшықтан фигура сомдау, сурет салу ынтасы тән, олар сөйлеуге үйренеді. Баланы эстетикалық тәрбиелеу мен дамытуға арналған біздің бағдарламаларда өнердің әр түрінің әсер етуі жеке қарастырылады. Ал сол арада кез келген өнер бір міндетті шешу барысында түрлі өнерді гармониялық үйлестіру мүмкіндіктерін жинақтайды. Бейнелеу өнері шығармаларын қабылдауға, мысалы, музыка, көркем сөз әсер етуі мүмкін.Өнердің үйлесуі арқылы ғана «полифониялық қиял» дами алады (Б.П.Юсов). оқшауланағн емес, өзара байланысқан өнер негізінде құрылған эстетикалық дамыту бағдарламасы кішкентай баланың табиғатына біршама сәйкес келеді (Н.А.Ветлугина, Е.А.Дубровская).Эстетикалық тәрбие берудің жағдайы мен құралы болып мектеп жасына дейінгі балалардың тәрбиешімен ұйымдастырылған, сондай-ақ, өзіндік көркем қызметі саналады. Әрекет етуде баланы тәрбиелеу – тәрбие берудің заңдылықтарының бірі екені белгілі. Қызмет өнердің басқа түрлерімен, мысалы, театрландырылған ойындар, көркемсөз шығармашылығы, музыка ойнау, бейнелеу және декоративтік- қолданбалы практика, дизайнмен тікелей байланыста болғанда ғана көркем болып табылады.Көркем қызметінде, әдетте, шығарушы (репродуктивтік) 193 және шығармашылық фактор болады. Екеуі де қажет және өзара байланысты екенін атап өту керек: бала көрсете білуге, қайта қалпына келтіруге үйренбей тұрып, шығармашылықпен айналыса алмайды.Эстетикалық тәрбие берудің жоғарыда аталған барлық құралдары – тұрмыс, табиғат, өнер, қызмет – өз бетінше де, өзара байланыста да тиімді болып келеді. Құралдарды таңдау барысында тәрбиеші құралдың өзінің ерекшелігіне, оның педагогикалық мүмкіндіктеріне сүйенеді, міндеттің сипатын ескереді, оны шешу үшін құрал сайланады, және, әрине, балалардың дамуының жас және жеке ерекшеліктерін назарға алады. Соған қоса, әсер ету құралдарын пайдалану барысында шама сезімін ұмытуға болмайды. Алтын ортасын іздеп, табу керек. Эмоциялық әрекет етудің жетіспеушілігі сияқты, тым асыра кету де даму үшін зиян.Түрлі құралдардың табысты үйлесу мысалын келтірейік.

СабақБалалар залға келіп, отырады. А.Хачатурянның «Бүгінгі күні қыдыруға тыйым салынады» пьесасының фрагменті (орта бөлімі) орындалады. Балалар пьесаның қалай аталатынын, авторы кім екенін айтады, музыкалық шығарманың сипаты туралы баяндайды.Пьеса орындалып болғаннан кейін, балалардың назарын залдың шетіндегі сурет салуға қажетті барлық нәрсе орналасқан үстелдерге аудартады.Педагог: «Ал енді сендерді қыдыруға жібермеді және сендер жалғыздықтан іштерін пысып отыр деп елестетіп көріңдерші. Сендер көңілсізсіңдер және сарғайып отырсыңдар. Суретке өз көңіл-күйлеріңді білдіріңдер. Сендермен бірге тағы кім суретте болуы мүмкін, ойланыңдар. Аспан, жер қай түсті? Жаңбыр аяқталып, күннің көзі пайда болуы мүмкін бе? Сендерде тиісті көңіл-күй болу үшін, мен пьесаны тағы да ойнаймын. Музыка сендерге барлығын еске түсіреді және айтады. Тек қана мұқият тыңдаңдаршы: қайталанатын дыбыстар не жайында айтады, ал төмен интонация – мотив – терең дем алған сияқты... Ал пьесаның соңында музыка қалай «жарқырай бастайды». Көңіл- күйге сәйкес келетін бояуларды таңдап алуға тырысыңдар»,- дейді.Музыка ойнайды, балалар сурет салады. Сурет салып  194 болғаннан кейін, жұмыстарын стендіге орналастырады. Оларды талқылау жүргізіледі. Жұмыстарды талқылау барысында картинаның бала пайдаланған көңіліне, реңкіне негізгі назарды аударып барып, заттық бейнеленуін бағалау керек.Атаулы мысалда келесіні атап өту керек. Қызметтің жетекші (доминантты) түрі болып тыңдау-қабылдау саналады. Көркем қызметтің басқа түрлері оны белсендіруге көмектеседі. Алайда оларды сұрыптап алу кездейсоқ емес, ол педагогикалық мақсатқа сай. Мысалы, сурет салу пьесаны тыңдау барысында балалардың эмоциялық жағдайын белгілі «түс – көңіл-күй» әдістемесі бойынша түсінуге көмектеседі (Е.А.Дубровскаяның«Раз ступенька, два ступенька — будет... песенка». — М., 1997 кітабын қараңыз).Эстетикалық тәрбие беру міндеттерінің әр тобына өз әдістерісәйкес келеді.Жоғарыда айтылғандай, міндеттердің бірінші тобы балаларды өнергеөнерге баулуға, мектеп жасына дейінгі балаларға эстетикалық талғамды дамытуға, әдемілікті түсінуге бағытталған. Осы міндеттерді шешудің жетекші әдістері болып көрсету, бақылау, түсіндіру, талдау, ересек адамның мысалы саналады.

 Эстетикалық тәрбие берудің әдістеріКөрсету тәрбие берудің әдісі ретінде эстетикалық ақиқаттың затымен бастапқы танысу барысында пайдаланылады. Тәрбиешіге көрсету нысанын анықтау және балалардың назарын оларға көрсетіп жатқан нәрселерге, тыңдауға ұсынылған заттарға аударту үшін жағдай жасау маңызды.Осы әдістерді пайдалануда тәрбиешінің балаларға өз сезімдерін, өзінің қарым-қатынасын көрсете білуі, сезімдерін білдіру тәсілдерін игеруі өте маңызды. Өлеңді оқу барысында интонациясын айқын білдіру, әдемі затқа байланысты шынайы қуанышын білдіру, киіміндегі ұқыпсыздықты, салақтылықты кездестіргенде шынайы ренжу, өз сезімдерін ересектерге эмоционалды көрсету балаға әсер етудің белсенді әдістері болып табылады, себебі балалық шақтың ерекшелігі - еліктеушілікке негізделеді. Бейтарап, эмоциясы жоқ 195 тәрбиеші балада сезім, қарым-қатынасын тудыра алмайды. Мектепке дейінгі жастағы балалардың тәрбиешісінің, жалпы алғанда, педагогтің де, маңызды кәсіби қасиеті – әртістік.Иіндеттердің екінші тобы көркем қызметтің дағдыларын қалыптастырумен байланысты.Осы міндеттерді шешу үшін жетекшілер ретінде келесі практикалық әдістер талап етіледі: көрсету, жаттығу, түсіндіру, ізденіс жағдаяттары әдісі.Осы әдістер бейнелеу қызметі мен музыкалық тәрбие беру әдістемелерінде тиянақты қарастырылады.Біз мұнда әдістерді таңдаудың жалпы қағидасын көрсетеміз – балалардың өз қолымен «өнер шығармаларын» жасауға (сомдау, сурет салу, шеберлікпен істеу, безендіру) ниетін қолдайтын әдістер мен тәсілдерді табу,түрлі көркем өнерге қатысу.Шығармашылық тапсырмалар пайдалы. Мысалы, балаға тәрбиеші ұсыныс жасайды: «Марғау туралы өлең құрастырайықшы. Мен бастаймын, сен жалғастырасың. Подарили нам котенка. Ростом ровно с... (два опенка). Не умеет кушать он, а кричит как. (телефон). Міне, керемет! Не шыққанын тыңда.» Осы мысалда шығармашылық тапсырмаойға салу, түрткі болу тәсілдерімен және оң қолдау бағалауымен нығайтылды. Әрине, тақпақтар бірден жазылмайды. Алдымен дайындық керек – сөзге ұйқас сөздерді табу. (Мама — панама, пышка — книжка және т.б.).Көркем шығарманы оқуды да пайдалануға болады, мысалы, Н.Носовтың «Дымбілмес және оның достарының бастан кешкендері» кітабынан «Дымбілмес қалай өлең құрастырды» тарауы. З.А.Гриценко «ұйқас» ұғымын бекіту және оны таба білу үшін Д.Хармстың танымал өлеңін пайдалануды ұсынады.Шығармашылық тапсырмаларды балаларды би қозғалыстарына үйрету барысында, театрландырылған ойындарда, музыкалық-ойын образдарын жасауда, сурет салу кезінде келбетті сомдау үшін материалдарды сұрыптауда және т.б. пайдалануға болады. Бұл өте тиімді педагогикалық тәсіл, өйткені ол балаларда оң эмоционалды көңіл-күй мен қызығушылықты тудырады.Алайда шығармашылық тапсырмалар мен шығармашылықтың кез келген тұрғыда көрінуі көркем бейнелеу дағдыларын қалыптастырумен үнемі үйлесіп отыру керек. Егер бала сурет салу дағдыларын игермесе, ол осы терминді мектеп жасына дейінгі балаларға қатысты түсіну жағдайына 196 қарамастан, белгілі бір шығармашылығы бар дүниені жасауы мүмкін емес. Сондықтан да тікелей оқыту әдістері қажет: көрсету, жаттығу, заттарды зерттеу, сипаттау. Осындай жағдайларда үйрету шығармашылықты ынталндыратын факторлардың біріне айналады, ал шығармашылық тапсырмалар оқытуға дамытушылық сипат береді.

 Эстетикалық тәрбие беруді ұйымдастыру түрлері Мектеп жасына дейінгі ұйымдарда балаларды эстетикалық тәрбиелеу олардың әрекетіне басшылық ету қағидаларына, мектеп жасына дейінгі балаларды біріктіру амалына, қызметінің түріне байланысты түрлі формада жүзеге асырылады.Тәрбиелеуші балаларды дамыту үдерісін басқарады.Балалардың өзі де көркем шеберлігін жақсы көреді, және те онымен өз ықыласымен айналысады. Ересек адамның жетекшілігінсіз тәуелсіз көркемдік белсенділік толық жүзеге асатындығы туралы айту мүмкін емес.Бұл жетекшіліктің сипаты жанама. Тәрбиеші баланың тәжірибені, әсерлерді жинақтауына қамқорлық етеді, ол кейін өзіндік сурет салу, модельдеу, әңгімелер айтуда, музыкалық белсенділікте көрініс табады; көрнекі әдістер мен тәсілдерді үйретеді.Өзіндік көркемдік белсенділіктің дербес деп айтылу себебі, ол балалардың бастамасы бойынша өздерінің жеке қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін пайда болады, мысалы, анасы сыйлық жасау, әжесіне «хат жазу», ойнау үшін қолынан ойыншық жасау және т.б. осындай әрекет көбінесе синтетикалық сипатқа ие, яғни балалар түрлі мазмұнды, түрлі материалдарды, жұмыстың әр түрлі тәсілдерін біріктіреді.Педагогтің мақсаты – баланың ойлаған мақсатын бұзбай, қажеттілік туса, оған көмектесу. Бірақ ең бастысы – дербес әрекетіне жағдай жасау – балалар материалдарды қайдан алатынын, басқаларға кедергі жасамай, қай жерде сурет салуға, музыка ойынауына болатынын білуі қажет және т.б. Тәрбиеші ойға салуды, затқа, нысанға назарын тартуды, сұрақтар, ұсыныстар, нәтижелерді бағалауды және дербестік деңгейін, ойлап табуды, қиялды пайдалана отырып, балалардың өз беттілігін тәрбиелейді. 197 Тәуелсіз әрекет жеке сипатқа ие болуы мүмкін, кейде балалар екі-үш адам болып бірігеді, өз ойларын талқылай отырып, бірге концерт дайындайды, костюмдердің элементтерін жасайды, декорацияларды салады, ойынға атрибуттарды әзірлейді, театрландырылған ойындарды ұйымдастырады және т.б.Тәуелсіз қызметінің белгілері болып баланың музыка, қозғалыстар, сурет салу, сөйлеу дағдыларына назар аударуы және игергендерін өздерінің жаңа қызметіне аударуы, жаңа мәселелерді шешу үшін қолдануы саналады.Тәуелсіз көркемдік қабілет тәрбиеші мақсатқа сай және әр түрлі формада жүргізетін жұмыспен де тығыз байланысты. Бұл сөйлеу дағдыларын, бейнелеу өнерін, музыка шеберлігін дамытуға арналған ұйыидастырылған сабақтар да болуы мүмкін.Олар апталық негізгі «кестеге» еніп, алдын ала әзірленген мазмұн бойынша және күрделілігі өсеуі байланысты жүйелі түрде өткізіледі.Тәрбиеші табиғатқа, ескерткіштерген, мұражайға (балалармен бұл жұмыс түрі ата-аналарымен де орындала алады), мерекелік безендірілген көшелерге және т.б. экскурсия ұйымдастырады.Педагогтің міндеті – баланың әсер алу заңдарын, тәрбие беру міндеттерін ескере отырып, экскурсия мазмұнын ойластыру керек. Алдын ала экскурсияның өтетін орнын, бақылау нысанының маңайына балаларды орналастыру тәсілін анықтап, зерделеу қажет, себебі мектеп жасына дейінгі балаларға жаңа білімді беріп қана қоймай, оларға эстетикалық сезім тудыру керек. Ал сезімдер жеңіл бұзылатыны белгілі. Мынадай мысал келтірейік. Алдын ала ойластырмай, балаларды И.Е.Репиннің ескерткішінің қасына қалай орналастыруға болады, тәрбиеші оларды өзен көзге түсерліктей орналастырады. Онда әдемі бұрқақтар қойылған. Балалардың назары біршама күшті эмоционалды әсер ететін нысанға аударылады. Ал мақсатқа сай, балаларды олар ескерткішті ғана алдымен көріп, оны қарастырып, тәрбиешінің әңгімесін тыңдай алатындай орналастыру керек. Сосын экскурсияшыларға өзенге бұрылуды ұсынып, бақылауға түсетін жаңа нысанды алдыңғысымен байланыстыруға болар еді.Эстетикалық тәрбие беруге ықпал ететін бала қызметі түрлерінің бірі - театрландырылған ойындар мен 198 драмаландыру-ойындары.Бұл ойындар тәрбиешінің жетекшілігімен өтеді (аталы құралдың «театрландырылған ойындар» тарауын қараңыз). Метепке дейінгі мекемелердің педагогикалық үрдісінде және балалардың өмірінде маңызды орынды мерекелер мен ойын-сауықтар алады.Ойын-сауықтар мектеп жасына дейінгі балалармен жұмыс жасаудың түрі ретінде екі аптада бір рет өтеді. Ойын- сауықтардың мазмұны әртүрлі. Бұл тақырыптық әдеби және музыкалық кештер болуы мүмкін. Мысалы, К.Чуковскийдің ертегілері бойынша викторина (викториналарды және басқа да ойын-сауықтарды ұйымдастыруға арналған материалды мына кітаптардан қараңыз: Гриценко З.А. Пришли мне чтения доброго. — М., 1997; Дубровская Е.А. Раз ступенька, два ступенька — будет... песенка. — М., 1997).Эстетикалық тәрбие беру үшін өнердің әр түрін үйлестіретін ойын-сауықтар пайдалы. Бір тақырыптағы әдеби де, музыкалық та, бейнелеу өнеріне де қатысты әртүрлі материал іріктеледі, мысалы: «Қыс шырқайды – уілдейді...» балалар тақпақ оқиды, ән айтады, дөңгеленіп жүреді және т.б.Ойын-сауықтардың осындай кештері мектеп жасына дейінгі балаларға қуаныш сыйлайды, ұлттық мәдениетке дағдыландырады, эстетикалық сезімді тәрбиелейді.Мектеп дейінгі мекемедегі мерекелер біздің елде қабылданғандарға сәйкес келеді. Оларды қоғамдық өмірмен байланысты мерекелерге (23 ақпан – Отанды қорғаушылар Күні, 9 мамыр – Жеңіс Күні, 12 маусым – Ресей тәуелсіздігі Күні) және халық пен дін дәстүріне байланысты мерекелерге (Пасха, Масленица, Рождество, Жаңа жыл) бөлуге болады. Жергілікті маңызы бар оқиғаларды білдіретін (Қала күні), сонымен қатар, өзіндік, балабақшалық мерекелер де (мектепке дейінгі мекеме мерейтойы, топтың туған күні және т.б.) болуы мүмкін. Мерекелерді өткізу барысында тәрбие беру міндеттерінің, атап айтқанда, адамгершілік, интеллектуалдық, сондай-ақ, дене тәрбиесін дамыту міндеттерінің кешені шешіледі. Әрине, эстетикалық тәрбие беру міндеттері жүзеге асырылады.Мереке эмоционалды байытылған болуы керек. Тұрмыс- жағдайдың көркемдігі, музыканың салтанаттылығы, жалпы көтеріңкі көңіл-күй – осының барлығы шындық өмірдің эстетикалық жағына деген әсерлілікті көтереді. Балалар мерекеге белсенді қатысқысы келеді, оларды бақылаушылардың 199 рөлі қанағаттандырмайды. Тәрбиешіге баланың ынтасын қанағаттандандыру мүмкіндігі мен әр баланың белсенділігіне қажеттілік ұсынылады. Тәрбиеленушілердің әрқайсысы үшін белсенділікті көрсету түрін дұрыс таңдап алу қажет. Біреуі тақпақ оқиды, екіншісі ән айтады, үшіншісі билеп береді.Балалардың ешқайсысын оның неге қабілеті бар екенін көрсету, жалпы қуаныш атмосферасында өзін тең құқылы екенін сезіну мүмкіндігінен айыруға болмайды.«Истоки» атты мектепке дейінгі мекеменің бағдарламасына («Базисная программа развития ребенка-дошкольника». — М., 1997) «Көркем декоративтік қызмет. Балалар дизайны» атты бөлім енгізілді. Педагогикалық жұмыстың жаңа бағыты табиғи қоршаған ортаға, тұрмыс дизайнына эмоционалдық қатынасын тәрбиелеуді болжайды.Бағдарламаның осы бөлімін іске асыру формалары әртүрлі. Біршама ұқсасы – (қуыршақ, балалар, ересектер) интерьерді көркейту және декоративті безендіру жағынан бірлескен-бөлек дизайн-қызмет.Сонымен, мектеп жасына дейінгі балаларды эстетикалық тәрбиелеу әр түрлі формада ұйымдастырылуы мүмкін және, жоғарыда аталып өткендей,осы формалардың өз классфикациясы бар. Оларды бірыңғай кестеде қорытындылайық. Балалардыңәрекетін басқару қағидаларыбойыншаЕресектің тікелей басқаруыменЕресектің жанама басқаруыменБалаларды біріктіру тәсілі бойынша Бала мен ересектің бірлескен қызметі:■жаппай;■топшалармен;■бір баламенЖеке, топшаларменҚызмет түріне қарайСабақтар, экскурсиялар, мерекелер, ойын-сауықтар, ойындар,Театрландырылған ойындар, тапсырмаларды,мерекелерді    200

ТапсырмаларМектепке дейінгі мекемелерге арналған әр түрлі бағдарламаларда эстетикалық тәрбие беру мазмнын оқыңыз. Бағдарламаларды салыстыру нәтижелері бойынша өз қорытындыңызды жасаңыз.Өнерлерді біріктіру қағидасы негізінде ересек жастағы балалармен сабақ ұйымдастырыңыз.Ресейдің Тәуелсіздік күніне арналған мерекенің сценарийін жасаңыз.Өз тобыңыздағы балалардың қабілетін көркем өнердің әр түріне қатысты зерделеңіз.

X.І Т А Р А УЕҢБЕК ТӘРБИЕСІЭнциклопедиялық сөздікте «еңбек» ұғымы «адамның өз қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін табиғат заттарын түрлендіруге және бейімдеуге бағытталған тиімді қызметі» деп түсіндіріледі.Халық педагогикасында еңбекке адамзат қызметі ретінде көп көңіл бөлінген. Еңбек және адамдардың еңбекке деген көзқарасын еске алайық («Жұмыссыздық – барлық жамандықтың анасы», «Ештеңе жасамай, адамдар жаман істер жасауды үйренеді», «Еңбек қамқорлықты елеусіз етеді»). Еңбек туралы көптеген пікірлерді философиялық еңбектерде, әдебиет классиктерінің шығармаларынан табуға болады («Егер сенде аз уақыт болғанын қаласаң, ештеңе істеме!»- А.Чехов; « Адамды адам еткен - еңбек. Еңбексіз адам өзінің адамдық қадірін оңай сақтай алмайды». – Л. Толстой).К. Д.Ушинский еңбек тәрбиесіне үлкен мән берді, ол өзінің көптеген шығармаларында балалар жұмысының теориялық және әдіснамалық көзқарасын анықтады. Ол: «Білім тек қана ойлауды дамытып, білімді жеткізіп қана қоймай, сонымен қатар адамның бойында оның өмірі лайықты немесе бақытты бола алмайтын пайдалы еңбекке деген аңсарын тудыруы керек» -деп жазады.А. С. Макаренко, Н.К.Крупская,В. А. Сухомлинский де 201 еңбекке үлкен мән берген. Октябрь революциясынан кейінгі алғашқы жылдары мектептің жаңа түрін құру туралы мәселе туындаған кезде жасөспірімдерді, соның ішінде мектеп жасына дейінгі балаларды еңбекпен тәрбиелеу мәселесі өте өткір болды. Бүгінде біз үшін, ең болмағанда жалпы тұрғыдан алғанда, бұл жылдардағы еңбек тәрбиесінің даму беталысын зерттеу маңызды, себебі олар қоғамдық мектепке дейінгі мекемелерде балаларды тәрбиелеуге шешуші әсер етті.Сонымен, мектеп жасына дейінгі бала еңбек ете ала ма? Егер ол еңбек ете алса, онда оның еңбегінің ересек адамның еңбегінен айырмашылығы неде?Алғашқы айырмашылық - баланың өз жұмысында әлеуметтік маңызды материалдық құндылықтарды жасамайтындығы. Мәселе баланың еңбегінің ешқандай нәтиже бермейтіндігінде емес, оның жасаған істерінің ешкімге қажет болмауында. Мектеп жасына дейінгі балалар еңбегінің қоғамдық маңызы бар.Ежелгі уақытта, балалық шақ қысқа болып, баланың ересектерге арналған әрекеттерге ерте қосылған кезінде, оның жұмысы да әлеуметтік маңызды болды. Дегенмен, қазіргі заманғы бала, әсіресе, мектеп жасына дейінгі бала, өндіріске қосыла алмайды және тиісінше материалдық құндылықтарды жасай алмайды. Балалардың жұмысы тәрбиелеу сипатына ие, ересектер оған солай қарайды. Еңбек баланың өзін-өзі танудағы, өз мүмкіндіктері туралы білудегі қажеттіліктерін қанағаттандырады, оны ересек адамдармен жақындастырады - бұл әрекетті осылайша баланың өзі қабылдайды (әрине, бұл түсінік ғылыми терминге кірмейді).Бала еңбегінің айрықша ерекшелігі ойынға деген жақындығы болып табылады. Балалар еңбек міндеттерін орындай отырып, көбінесе ойын ойнап кетеді - суға түсіп жатып, сумен ойнайды, еңбек әрекетін ойынға айналдырады және т.б.Кіші мектеп жасына дейінгі кезеңде жұмыс үдерісін ойынға айналдыру ниеті анық көрінеді, бірақ тіпті үлкен мектеп жасына дейінгі балалар да еңбек әрекеттерін немесе құралдарын меңгермейінше, олармен ойнап, оларды ойынға айналдырады. Және әрдайым еңбекпен байланысты ойын жағдайын қуана қабылдайды.Еңбек үдерісінде балалар еңбек дағдылары мен шеберлігін үйренеді. Бірақ бұл кәсіби дағдылар емес (мысалы, металл 202 жонушы немесе темір ұстасы сияқты), бұл - балаға ересектен тәуелсіз, өздігінше қалыптасуға көмектесетін дағдылар. Сонымен қатар, мектеп жасына дейінгі балалардың еңбегі тұрақты материалдық сыйақыға ие емес.Баланың еңбегі ситуациялық, міндетті емес сипатқа ие, оның болмауынан баланың дамып келе жатқан адамгершілік бейнесі зардап шегеді, өйткені еңбек тұлғаның өмірлік маңызды қасиеттерін дамытады.

 Еңбек тәрбиесінің міндеттеріЮ.К.Бабанскийдің, В.И.Логинованың, В. Г. Нечаеваның жіктемесінің негізінде міндеттердің екі тобын бөліп қарауға болады: балаға еңбек қызметін игеруге көмек (қызмет құрылымдарын игеру, еңбек дағдыларын, іскерлігін меңгеруге); еңбек арқылы бала тұлғасын дамыту (тұлғаның қасиеттерін, сапасын дамыту, өзара қарым-қатынасты қалыптастыру және өзара әрекеттің әлеуметтік тәжірибе жинау) .Бұл міндеттерді педагог-ппрактик шешеді.                  203  Ю. К. БабанскийВ.И.ЛогиноваВ. Г. НечаеваЕңбекке қарым- қатынасты тәрбиелеу;еңбек адамдарына қарым- қатынасты тәрбиелеу;еңбек жасауға қажеттілікті қалыптастыру;мамандықты таңдауға дайындықЕңбекке қарым- қатынасты қалыптастыру;еңбек жасауға қажеттілікті тәрбиелеу;Еңбектің негізгі түрлерінде еңбек білімін, дағдысын, шеберлігін игеруЕңбек дағдылары мен шеберлігін қалыптастыру;еңбекке қарым- қатынасты тәрбиелеу, еңбексүйгіштіктің негізін қалау;тұлғаның адамгершілік-ерік қасиеттерін тәрбиелеу;еңбек қызметінің дағдыларын игеру;ересектер еңбегіне қарым-қатынасты   Бүгін де мұғалім-зерттеушінің алдында түрлі жастағы балаларға арналған еңбек мазмұнының тәжірибелік тексеру және әзірлеу, еңбекті ұйымдастыру құралдары, әдістері мен нысандарын әзірлеу, бала дамуына әсер етуші механизмді зерттеу сынды ауыр және жауапты міндеттер тұр. Осы мәселелермен ғылым әрқашан жұмыс істеді, және бүгінгі күні ол олардың көпшілігі жауап берді.Мазмұны бойынша мектеп жасына дейінгібалалардың еңбегі төрт түрге бөлінеді: өзін-өзі қамтамасыз ету, шаруашылық- тұрмыстық еңбек, табиғатта еңбек жасау, қолөнер және көркемдік еңбек (В.Г.Нечаева, Г.Н.Година, Д.В.Сергеева, Р.С.Буре, Л.И.Захаревич және т.б.).

 Мектеп жасына дейінгі балалар еңбегінің 204

мазмұны (түрлері) Өзіне-өзі қызмет ету— баланың өзіне қызмет көрсетуге бағытталған еңбегі (киім кию-шешу, тамақтану, санитариялық- гигиеналық шаралар). Әрекет сапасы мен оны ұғыну әртүрлі балада әртүрлі, сондықтан өзіне-өзі қызмет ету дағдыларын қалыптастыру міндеті мектеп жасына дейінгі барлық кезеңдерде өзекті болып табылады. Кіші топтарда тәрбиеші іс- әрекеттерді қалай жүргізу керектігін көрсетеді: шұлықтарды, көйлектерді киюге ыңғайлы болу үшін қалай ұстау керек екенін үйретеді. Көрсету біртіндеп, түсіндіре отырып, көрсетілуі керек. Балаға: «Міне, шұлықтар, оларды осылай ұстап, киіңдер», -деп жай айта салуға болмайды. Бала үшін барлығы қиын: резеңкені алып, оны созу да, аяқтарын бір шұлыққа емес, екі шұлыққа кіргізу де қиын. Алдымен ересек адам оған әр сатыда көмектеседі, уақыт өте келе ол өз көмегінің, қолдауының, кеңестерінің үлесін азайтады.Кейде балаға қате жіберсе, содан кейін бірге отырып, қатенің себебін талдауға болады. Ересек адам қайталанатын қателіктерге наразылық білдірмей, шыдамдылық танытуы керек, бұл өте маңызды. Демек, ол балаға дұрыс түсіндіре алмады, бала үшін не түсініксіз болуып қалғанын байқамады. Бала үшін оған еңбек дағдыларын игеру қиындыққа соғатын жолда оны кез келген, тіпті ең кішкентай сәттілікте мақтау өте маңызды. Еңбек бала үшін ересек адамның қалауын орындау және жүктелген міндет болмауы керек, еңбек бала үшін жетістікке жетелеу жолы болу керек. Әйтпесе, көп ұзамай бала белгілі бір әрекеттерден бас тартады. Нәтижесінде ересек адам кінәлі болып, шиелініс туындайды.Кейде, тіпті бала қандай да бір іс-әрекетті үйренсе, оны«еркелетуге» болады: «Кәнекей, бүгін мен саған көйлекті өзім кигізейін, сені кішкентай ханшайым деп ойлайық». Өзіне-өзі қызмет ету дағдылары қалыптасып, табысты жүзеге асырылған жағдайларда, әдетте, балалардың көмектен бас тартатынын атап өткен жөн. Олар барлық нәрсені «үлкендер» сияқты жасағанды жақсы көреді, ал ересектердің көмегі оларды ренжітеді. Ұқсас ойын шарттарын «балалыққа қайта оралғысы келетін» ересектеу (4-5 жас) балалар қабылдауы мүмкін.Өзіне-өзі қызмет көрсету еңбегін оқытқанда, тәрбиеші  205 суреттер қарауды қолданады.Олар әрекеттер реті бойынша пікір қалыптастыру үшін пайдалы. Сондай-ақ, балаларға өздерінің түймелерін тағуды, аяқ-киімінің бауын тағуды үйретуге көмектесетін арнайы оқу құралын қолдануға кеңес беріледі (М.Монтессоридің материалдарына жүгініңіз). Балаға оң әдістерді көрсету, белгілі бір іс-әрекеттерді орындауын жеңілдететін «кішкентай құпияларды» таныстыру (жейденің түймелерін үстінен бастап емес, төменнен бастап тағу керек, онда сіз қалай тағып жатқаныңызды байқайсыз, соңғы түймесін және соңғы ілмектерді көре аласыз) керек.Балаларды тамашалайтын және оларды оқытатын қуыршақ театрының кейіпкерлері, ойыншықтар оқу үдерісін тартымды етеді, эмоциялық жағынан қанықтырады. Балаға поэтикалық сөздер де, әндер де, әзілдер де көмектеседі.Өзіне-өзі қызмет көрсету бойынша еңбектің мазмұны әртүрлі жас кезеңдерінде және балалардың еңбек дағдыларын игеру өлшеміне қарай өзгереді. Егер бала өз бетінше киіну әдісін игерген болса, онда оны ұқыпты, әдемі, тез арада жасауға, сыртқы көрінісін, шаш үлгісін қарауға үйрету керек. Балалардың бойында заттарға мұқият қарау, киімді кірлетпеу, жыртып алмау, оны дұрыстап жинау әдебін тәрбиелейді.Мектеп жасына дейінгі үлкен балалардың өзіне-өзі қызмет ету бойынша еңбек мазмұнына өздеріне қамқорлық көрсету де енеді: сурет салу алдында жұмыс орнын дайындау; тамақтан кейін шыныаяқтарды, қасықтарды тазалау және тіпті жуу (үйде), төсек-орын салу, ойыншықтарды, кітаптарды тазалау.Өзіне-өзі қызмет етуді үйренгеннен кейін, бала ересек адамнан белгілі бір тәуелсіздікке ие болады, оның бойында өзіне деген сенімділік сезімі қалыптасады. Әрине, тіпті мектеп жасына дейінгі жастағы үлкендеу балалар кейде тіпті ересек адамның көмегіне мұқтаж болады, бірақ мектепке барар алдында, олар өз күштерімен көп нәрсе істей алуы керек.Шаруашылық-тұрмыстық еңбек. Бұл мектеп жасына дейінгі баланың меңгеруге қабілеті жететін екінші еңбек түрі. Бұл еңбек түрінің мазмұнына үйді тазалау, ыдыс-аяқтарды жуу, кір жуу және т.б. жұмыс енеді. Егер өзіне-өзі қызмет ету еңбегі бастапқыда тіршілікті қамтамасыз ету үшін, өз-өзіне қамқорлық көрсету үшін жүргізілсе, онда шаруашылық-тұрмыстық еңбек әлеуметтік бағдарға ие. Бала қоршаған ортаны тиісті түрде қалыптастыруға және қолдауға үйренеді. Бала шаруашылық- 206 тұрмыстық еңбектің дағдыларын өзін-өзі қамтамасыз етуде де, ортақ игілік үшін де қолдана алады.Шаруашылық-тұрмыстық еңбек — бұл баланың түсінуіне айрықша қолжетімді ересектердің қызметі. Балалар ересектерді бақылаған кезде, еліктеу ынтасы пайда болады, олар «анасы сияқты» барлық нәрселерді жасауға ұмтылады: ыдыстарды жуу, тазалау, кір жуу. Баланы әркез қолдау қажет. Бас кезінде оның іс-әрекеттері еңбекке ұқсастығы аз болғанымен, бірақ ересек жұмысына қатысу бала үшін оларды тартымды етеді. Бұл қадамдар нәресте күш салғанда және кейбір нәтижелерге жеткенде еңбек болып табылады.Сондықтан кіші топтардағы балалардың шаруашылық- тұрмыстық еңбектері мазмұны бойынша жиһаз сүртуге, ойыншықтар орналастыруға, шағын заттарды жууға, аумақтағы қарды тазалауға, аумақты безендіруге және т.б. жұмыс ересекке көмек ретінде ұсынылады. Бұндай еңбек үдерісінде тәрбиелеуші балалардың бір іске назарын жинақтау, ересек көмегімен істі соңына дейін жеткізу қабілетін қалыптастырады. Баланы оң бағалау, мақтау өте маңызды.Мектеп жасына дейінгі орта және жоғары топтардағы балалар әртүрлі шаруашылық және тұрмыстық еңбекке қабілетті және ересектер тарапынан көмекке өте мұқтаж емес. Олар топтық бөлмені (шаңды сүрту, ойыншықтарды жуу, жеңіл жиһазды қою), аумақты (қарды тазалау, жапырақтарды жинау) тазартады; тамақ дайындауға қатысады (салаттар, винегрет, қамыр өнімдері), кітаптарды, ойыншықтарды, киім-кешектерді жөндеуге қатысады.Бірте-бірте балалар бұл еңбек түрінде тәуелсіздік алады. Тәрбиелеуші жұмыс үдерісін және нәтижелерін көрсету, түсіндіру, талқылау әдістерін пайдаланады, еңбек қызметін жүзеге асырудың жеке тәсілдерін үйретуді, бағалауды (суды жеңдерге құйып алмау үшін шүберекті қалай сығу керек және т.б.) қолданады. Мектепке дейінгі балаларға барлық адамдар үшін және жеке адам үшін шаруашылық-тұрмыстық еңбектің маңыздылығын түсіндіруді қалыптастыру маңызды. Бұл жұмыс балаға өзі өмір сүретін ортаны әдемі және жағымды жасай алатындығын көрсетуге мүмкіндік береді. Тәрбиеші әрдайым балалардың назарын осы жағына аударады. Егер әрқайсымыз жан-жағымыз әдемі болу үшін қамқорлық көрсетсек, онда ешкім қағаздың бір бөлігін еденге тастамайды және әрине, 207 қабырғаға немесе жылдам сатыға сурет салмайды. Өз үйін жақсы көрмейтіндер ғана мұндай істей алады. Бұл ересек адамның ескертуінсіз бейберекетті байқауға мүмкіндік береді.Заманауи тұрмыстық еңбекті техника жеңілдетіп отыр. Техника мектепке дейінгі ұйымдарда да бар (шаңсорғыш, терезерді, еденді жууға арналған механикалық щетка және т.б.). Көптеген балалардың отбасында үйлерінде кіржуатын және ыдыс-аяқ жуатын машина, қысқа толқынды пеш және т.б. бар. Бала ересек адамның бұл техникалармен қалай пайдаланып жүргенін көреді. Балаларды тұрмыстық машиналармен қалай пайдалану керек екенін үйреткен абзал. Үйде бала едендегі кілемді шаңсорғышпен тазарта алады, кіржуатын машинаның жұмысын бақылайды. Балаларды қауіпсіздік ережелерімен міндетті түрде таныстыру керек және оларды техникамен жалғыз қалдырмау керек. Бірақ ересек адамның бақылауымен немесе бірге техникамен пайдалана отырып, шаруашылық- тұрмыстық еңбекпен айналаса алады.Мектепке дейінгі жастағы үлкен балаларда еңбектің осы түріне деген қызығушылық жоғалатынын тәжірибе көрсетіп отыр. Себебі, бала қажетті дағдыларды толық игеріп алды. Балалар олардан талап етілген нәрсенің бәрін орындайды: ойыншықтарды жуады, төсек-орынды жинайды және т.б., бірақ осының бәрін құлықсыз жасайды. Шаруашылық-тұрмыстық еңбектің мазмұны міндеттер шеңберінің кеңеюіне қарай немесе үйренген дағдыларын пайдалану үшін жаңа нысандарды енгізу есебінен күрделенуі мүмкін (әдеттегідей, ойыншықтарға арналған шкафтың ғана шанын сүртпей, жатын бөлмедегі терезе алдындағы, жиһаздағы шаңды сүрту) . Мектепке дейінгі мекемелерде балалардың игерген шаруашылық-тұрмыстық еңбегінің дағдылары отбасында қолданылады және керісінше.Ерекше еңбек түрі ретінде табиғаттағы еңбекті бөліп қарастыруға болады. Осындай еңбектің мазмұны өсімдіктер мен жануарларға күтім жасау, ауладағы көкөністерді өсіру, аумақтарды көгалдандыру, аквариумды тазалауға қатысу және т.б. болып табылады.Табиғаттағы еңбек тек жұмыс дағдыларын дамытуға ғана емес, сонымен бірге моральдық сезімдерді тәрбиелеуге де әсер етеді, экологиялық білім негіздерін қалыптастырады.Кіші топтарда балалар назарын өсімдіктер мен жануарларға аударады. Тәрбиелеуші жануарларды бақылауды 208 ұйымдастырады және сонымен бірге балалардың қызығушылығын қолдауға тырысады. Ересек адаммен және оның басшылығымен бала тірі нысандарға қамқорлық жасайды.Мектеп жасына дейінгі ересек балалардың жауапкершілігі әлдеқайда жоғары. Және бұл түсінікті де: бала көп нәрсені істей алады, көбірек біледі.Табиғаттағы еңбектің өз ерекшеліктері бар. Оларға толығырақ тоқталайық.Бұл еңбектің нәтижесі материалдық өнім болуы мүмкін (бала өзі еккен көкеністер, отырғызған ағаштар және т.б.). Бұл бала еңбегін ересектердің өндірістік еңбегімен жақындастырады.Табиғаттағы еңбек көбінесе кешіктірілген нәтиже береді: тұқымды егеді, біраз уақыттан кейін шыққан нәтижені, ал уақыт өте жемісті алады. Бұл ерекшілік ұстамдылық пен шыдамдылықты тәрбиелеуге көмектеседі.Жануарларға күтім жасау, өсімдіктер өсіру арқылы бала әрқашан тірі заттармен айналысады. Сондықтан еңбек барысында ерекше ұқыптылық, аса қамқорлық, жауапкершілік қажет. Бұл факторлардың болмауы тірінің опат болуына әкелуі мүмкін.Табиғаттағы еңбек бір мезгілде танымдық мүдделерді дамытуға мүмкіндік береді. Балалар тірі заттардың өсуі мен дамуын қадағалайды, кейбір өсімдіктер мен жануарлардың ерекшеліктері туралы біледі, тәжірибе жасайды, жансыз табиғатпен танысады.Еңбектің бұл түрі балаларға басқа адамдарға қуаныш сыйлау мүмкіндігін береді (өсірген жемістерінен дәм татқызу, гүл сыйлау).Осылайша, табиғатта еңбек еңбек тәрбиесіне ғана емес, адамгершілік, эстетикалық, ақыл-ой және физикалық дамуға да ықпал етеді.Қол және көркем еңбек өзінің мақсаты бойынша адамның эстетикалық қажеттіліктерін қанағаттандыруға бағытталған жұмыс болып табылады. Оның құрамына табиғи материалдан, қағаздан, картоннан, матадан, ағаштан жасалған бұйымдарды өндеу кіреді. Бұл жұмыс қиялдың, шығармашылық қабілеттердің дамуына ықпал етеді; қолдың бұлшық еттерін дамытады, ұстамдылықты, шыдамдылықты тәрбиелеуге ықпал етеді, бастаған істі аяғына дейін жеткізуге үйретеді.Балалар өз еңбектерінің нәтижесінде басқа адамдарға сыйлықтар жасау 209 арқылы оларға қуаныш сыйлайды. Мектепке дейінгі мекемелердегі көркемөнер еңбегі екі бағытта ұсынылған: балалар қолөнер бұйымдарын жасайды және өздерінің өнімдерімен мерекелерде топтың бөлмесін безендіруді, көрмені рәсімдеуді және т.б. үйренеді.Қол мен көркем еңбектің жеке элементтері кіші топтарда енгізілуі мүмкін. Бұл жағдайда ересек адамның қатысуы міндетті болып табылады. Нақтырақ айтқанда, балалар ересектерге қолөнер тудыруға көмектеседі. Осы жастағы балалардың белсенділігі аз болса да, бірақ мұндай қызықты жұмысқа кірісу бала үшін өте пайдалы. Сәби тәрбиеші қолындағы қарапайым таяқша қалайша қуыршаққа, ал шар күлкілі клоунға қалай айналатынын көреді. Бұл «сиқыр» балаларды қызықтырады, өз ісіне тамсандырады және ынталандырады.Мектеп жасына дейінгі жасына сәйкесақыл-ой еңбегінің тууы туралы да айтуға болады. Кез-келген еңбек нәтижеге қол жеткізуге бағытталған күш-жігермен сипатталады.Біз жоғарыда айтқандай, нәтижесі заттанған болуы мүмкін (бала дайындаған зат, өсірген өсімдік), сапа жетілдіру арқылы ұсынылған болуы мүмкін (жуылған қуыршақ киімі, тазартылған құс торы), қандайда бір міндеттерді логикалық шешу түрінде болуы мүмкін (ойлау нәтижесінде алынған баланың математикалық тұрмыстық, жеке «жаңалықтары» және т.б.).Соңғысы - ақыл-ой еңбегінің нәтижесі. Тәрбиелеуші балаларды «істемей тұрып, ойлануға», өзіне және өзгелерге ойының барысын түсіндіруге, қорытындылар мен ойша тұжырымдар жасауға және, ақырында,табылған өз шешімінен қанағат алуға ( «ойға келу») үйретеді.Егер біз мұны саналы түрде жүзеге асырғымыз келсе, ақыл-ой еңбегі кез келген басқа бала еңбегімен қоса жүреді (бірге болуы керек). Балалардың ақыл-ой еңбегіне деген қызығушылығын және құрметін тәрбиелеу керек, адамдар үшін және белгілі бір бала үшін оның маңыздылығын көрсету керек. Балалармен жұмыста ғалымдар, өнертапқыштар туралы әңгімелер (осы мәселе «Әлеуметтік шындықпен балаларды таныстыру әдісі» курсы шеңберінде толығырақ талқыланады) көмектеседі. Баланың ақыл-ой еңбегі еңбек қызметінің барлық құрылымдық компоненттеріне ие: себептері, мақсаттары, үдерісі, нәтижесі. Ол білім беру ісінде де, күнделікті өмірде де жүзеге асырылады. Кез-келген басқа 210 жұмыс секілді, ұйымдастырудың өзіндік формалары да бар.

 Еңбекті ұйымдастырудың формаларыЕңбектің мазмұны ұйымдастырудың әртүрлі формаларында жүзеге асырылады. Ғылымда мектепке дейінгі балалардың жұмысын ұйымдастырудың әртүрлі формалары әзірленді және қолданысқа енгізілді: тапсырмалар, кезекшілік, ортақ, бірлескен, ұжымдық еңбек.Тапсырмалар. Бұл ересек адамның балаға қандай да бір еңбек шараларын орындауы туралы өтініші. Тапсырма еңбек қызметін ұйымдастырудың бірінші түрі болып табылады. Бұл форманы зерттеуге В.Г. Нечаева, А.Д. Шатова (1974) зерттеулерін арнаған.Еңбек тапсырмалары ұйымдастыру формасы бойынша жеке, кіші топтар, жалпы болуы мүмкін; ұзақтығы бойынша — қысқа мерзімді немесе ұзақ мерзімді, тұрақты немесе бір реттік; мазмұны бойынша — жұмыстың түрлеріне сәйкес болу.Тапсырмаларды орындау арқылы тек еңбек тәрбиесінің ғана емес, сонымен бірге моральдық, физикалық, ақыл-ой мен эстетикалық міндеттерді шешуге болады.Еңбек тапсырмаларын орындау 2-3 жастағы балалар үшін қол жетімді. Олар ересек адамның өтініштеріне қуанышпен жауап береді: «Қасықты мына жерге қойшы»; «Кел, аяқ киімінді іздейік. Міне, олар, оларды ал да киіп ал». Мектепке дейінгі мекемелерде тәрбиеші балаларды жеке тапсырмалар арқылы қарапайым шаруашылық-тұрмыстық еңбектерге жұмсайды. Тәрбиеші баладан бірдеңе істеуді ғана талап етпейді, бірақ қажет болған жағдайда, тапсырманы орындаудың қандай жолы жақсы екенін түсіндіреді: «Су төгілмеу үшін, су құйғышты екінші қолымен ұста. Жарайсың. Киіміңді бүлдіріп алмау үшін, атыздың үстіне еңкейде, мына әдемі гүлдерді суар. Олар суға шөлін қандырғаннан кейін, саған рахмет айтады».Бұл мысалда әдістің тапсырмасы мен түсіндірмесі жасалды және біртіндеп оң бағалау балалар үшін өте маңызды.Нұсқауларды барлық балалар орындағаны маңызды. Демек, тәрбиеші кімге тапсырма бергенін, қандай тапсырма бергенін, бала тапсырмаға қалай жауап бергенін, мұқият орындағанын  211 бақылап, есебін жүргізуі керек. Әдетте, кішкентай балалар кез- келген істі қуана қабылдайды. Олардың «еңбек мүдделері» әлі де қалыптаспаған. Сондықтан оларды жұмысқа тарту оңай. Тапсырманы іске асырудың негізі мен әдісі қолжетімді және түсінікті болуы керек.Кіші топтардағы тапсырмалар еңбекке деген қызығушылықты сақтауға, еңбекке деген ұмтылыс үшін; еңбек дағдылары мен шеберлігін үйрету үшін, балалардың олардың күштеріне және қабілеттеріне деген сенімділігін қалыптастыру үшін; ересек адамдармен байланыс қажеттілігін қанағаттандыру үшін; еңбекті ұйымдастырудың басқа нысандарына дайындалу үшін қолданылады.Тәрбиелеуші балаларға жеке тапсырмалар арқылы бір-біріне көмек көрсету қызметтерін ұсынады («Наташаға ойыншықтарға өтуге оңай болатындай етіп, орындықты жылжытшы», «Бір- біріне жеңдерінді түруге көмектесіңдер»). Осылайша, балалар өздеріне жүктелген міндеттердің әлеуметтік бағыттылығын түсінеді және қайырымды қарым-қатынас жолдарын меңгереді. Олар сондай-ақ өздерінің еңбектегі күш-жігерінің нәтижесін көру үшін істі аяғына дейін жеткізуді үйренеді.Ересек топтардағы еңбек тапсырмалары және нәтиже үшін жауаптылықтың мазмұны бойынша, орындалуы бойынша, дәрежесі бойынша неғұрлым күрделі болып табылады. Бір әрекет болжанатын тапсырмалармен қатар бірнеше өзара байланысты әрекеттерді тартатын тапсырмалар бар (қол еңбегі үшін материал таңдау, оны үстелге орналастыру, қылқаламды жуу, бояулар мен күрішкелерді орындарына қою және т.б.). Ол тапсырмалар баланың жауапкершілік сезімін тәрбиелеуге мүмкіндік береді, бұл өте маңызды болып табылады.Мысалы, табиғатта жұмыс жасау тірі жануарларға қамқор болуды білдіреді. Нашар, ықылассыз жасалған күтім өсімдіктер мен жануарларға зиян тигізуі мүмкін. Тәрбиеші мұны балаларға тапсырма бере отырып, түсіндіреді («Суды мұқият құй, тамырға су құйма, ол шіріп қалуы мүмкін», «Балықты, құстарды тамақтандыруды ұмытпа, олар аштыққа шыдамсыз»). Мектеп жасына дейінгі үлкен балаларға моральдық бағыттылығы айқын көрсетілген тапсырмалар беруге болады («Кішкентай топқа барып, балаларды мерекеге шақыр», «Сашаға көмек бер - ол құлап, кірлеп қалды»).Аға топтарда тәрбиеші балаларға жалпы (5-6 адам үшін) 212 тапсырмалар береді. Мысалы, ойыншықтарды алаңнан топтық бөлмеге немесе керісінше тасуды ұсынады. Балалар өз іс- әрекеттерін үйлестіруге, жұмыс тәртібін білуге, іске асыру сапасын дербес бағалай білуге тиіс. Әрине, әрдайым мектеп жасына дейінгі балалар осындай күрделі міндеттерді өз бетінше шеше алмайды. Мұндай жағдайларда тәрбиеші сыпайы түрде және мазаламай көрсетеді. Мұнда көрсету, ұсыныс және тапсырманың орындалуын бірлескен талқылау және, әрине, еңбек нәтижесі маңызды.Үлкен топтарда кешіктірген нәтиже беруге болады («Бүгін біз мерекеге дейін өсіп шығатын, біздің топты безендіретін шөпті себеміз. Біз оны күн сайын суарамыз, сосын ол шырынды және әдемі болып өседі»). Тапсырмалар жеке болуы мүмкін, бірақ жалпы нәтижеге бағытталады («Менің отбасым» тақырыбында үйде сурет салу, содан кейін балабақшада барлық жұмыстардың көрмесін жасау).Болашақ оқушыларға өз жұмыстарын ұйымдастыруды,тапсырманы орындау тізбегін қалай ұйымдастыруды үйрену өте маңызды. Тәрбиеші кеңестермен, еске түсіру арқылы нақты көмек бере алады, бірақ міндетті түрде балаға бір тапсырманы орындау барысында өзінің ойлана алатынын, тапсырманы неден бастап, қандай материалдар мен құралдар ол үшін қажет, оларды қайдан алады және жұмыс аяқталғанда қайда қояды соның бәрін жасай алатынын міндетті түрде көрсетуі керек. Адалдыққа, орындаудың ұқыптылығына, істі аяғына дейін жеткізуге назар аударылады. Әсіресе,тәрбиеші шығармашылықты, ойдан шығарудың көрініс табуын, басқаларға қуаныш сыйлауды қалай білуді жоғары бағалайды.Ересек жастағы балалардың осы немесе басқа еңбекке деген әртараптандырылған қызығушылығы айқын көрінеді. Бала бір тапсырмаларды қуана орындайды, ал басқаларын қабылдамайды немесе ұқыпсыз, құлықсыз орындайды. Не істеуге болады? Бір жағынан, тәрбиеге жеке бағдарланған көзқарасты іске асырып отырып, жеке мүдделерді ескеру маңызды. Сонымен қатар, мектепке дейінгі жастағы балаларға кез-келген қажет тапсырманы сүйіспеншілікпен, адалдықпен орындауды үйрету керек. Көбінесе тәрбиші сол белгілі балаларға бірдей тапсырмаларды тапсырады, себебі олардың тапсырманы жақсы орындайтынына сенімді болады (Сашаға әдістеме кабинетіне барып, әдіскерден сабаққа материалды 213 сұрауды сенімді тапсыруға болады. Жол бойы ол терезе алдына барып, жаңбырды тамашалап тұрмайды, сыпайы түрде сұрап, барлығын сол қалпында жеткізеді. Нина ойыншықтарға арналған сөрені сүрткен дұрыс және т.б.). Осылайша«мамандандыру» орын алады. Тәрбиелеушіге осылай тыныштау. Ал тапсырмалардың бірдей түрін жасауға үйренген балалар әртүрлілікті талап етпейді. Әрине, балаға қандай да іс тапсыруға болатыны жақсы.Бұл өзін-өзі құрметтеуді, өзін-өзі бағалауды, өзін-өзі бағалау қабілетін қалыптастырады. Бірақ ақырында, ол өмірде оған ұнамайтын, бірақ қажет істерді орындауына тура келеді. Сондықтан, борыш сезімін, жұмысқа қатысудың қажеттігін түсінуді және әрбір іске құлшыныспен кірісе білуді тәрбиелеу керек. «Көз - қорқақ, қол - батыр», «Істің тек басталуы қиын», «Ештеңе істемеген адам ғана қателеспейді»—сонымен, тәрбиеші баланы қолдап, жігерлендіріп, оны ықыласпен еңбек етуге үйретеді.Балаларға шебер болған ұнаған да маңызды. Педагог еңбектен қорықпайтын және барлығын ықыласпен істейтін адамдарды қалғандарының алдында көтермелеу мүмкіндігін жібермейді. «Шебер— қолы алтын»,«халық шебері» — бұл эпитеттербалалар үшін үлкен адамдарға қатысты және өзіне қатысты таныс болуы керек.

Тапсырма«Мектеп жасына дейінгі балаларды еңбекке тәрбиелеу» (М., 1985) А.Д. Шатованың мақаласын зерттеңіз және ол ұсынған үлгісі бойынша сіздің жастық тобыңыз үшін тапсырмалар мазмұнын жасаңыз.Кезекшілік.Кезекшілікті балалар еңбегін ұйымдастырудың формасы ретінде алғашқы рет З.Н. Борисова (1953) зерттеді. Бұл автор осы еңбек түрінің мазмұнын және балалардың қызметін басқару әдістемесін әзірледі. Кейінірек бұл мәселені Г.Н. Година зерттеді.Кезекшілік бір немесе бірнеше балалардың жұмысын бүкіл топтың мүдделері үшін болжайды. Кезекшілікте еңбектің әлеуметтік бағыты, бірнеше (бір) балалардың басқалар туралы нақты, практикалық алаңдаушылығы тапсырмаға қарағанда көбірек бөлінеді, сондықтан бұл форма жауапкершілікті, адамдарға және табиғатқа деген адамгершілік, қамқорлық  214 қарым-қатынасты дамытуға ықпал етеді.Мектеп жасына дейінгі тәрбиелеу тәжірибесінде асхана бойынша, табиғатта, сабаққа дайындық кезінде кезекшілікті қою дәстүрлі бола бастады (егер барлық балаларды материалдармен және құралдармен қамтамасыз ету үшін үлкен әзірленген жұмыс қажет болса). Еңбекті ұйымдастырудың бұл түрі екінші жарты жылдықтың соңында екінші кіші топқа енгізілді.Осы уақытқа дейін тәрбиеші балаларды тамақтану алдында үстелдерді асқа дайындау үшін күтушіге көмектесуге тартады. Немесе тәрбиеші сабаққа дайындықпен немесе өсімдіктерді, жануарларды күтіп-бағумен байланысты тапсырмалар береді.3 жастан бастап балалар бір тапсырманы шешуге бағытталған бірнеше өзара байланысты іс-әрекеттерді жүзеге асыра алады (дастархан жаю). Бастапқыда тәрбиеші екі баламен бірге«кезекшілік етеді» және әрқайсысы бір ғана тапсырма береді, мысалы: Миша анау екі үстелге нан салғышты қоюды, ал Юляға мына үстелдерге қоюды ұсынады.Содан кейін тапсырма күрделене түседі: бір бала барлық үстелдерде нан салғышты қойса, ал екіншісі қасықтарды таратып шығуы керек. Ақырында, бір бала үстелге қажетті барлық нәрселерді қояды: нан салғыштар, майлықтар, шыныаяқтар, құрылғыларды таратады. Мұның бәрін үйреніп болғаннан кейін ғана балалар өз іс-әрекеттерін үйлестіруге, келіссөздер жүргізуге, өз міндеттерін бөлуге үйренеді. Балалармен жұмыс істеудің әр кезеңін белгілі бір жасқа «байланыстыру» қиын - бұл балаларда бірлескен іс- әрекеттің дағдыларын дамыту деңгейіне, еңбек дағдыларына және осы жұмыстың тәжірибедегі жүйелі сипатына байланысты. Бірақ бұл жүйелілікті қадағалау және балаларды уақытында бір қиындықтан басқа қиындық сатысына көшіру маңызды.Тәрбиеші жұмыстың орындалу қарқыны мен сапасына назар аударады. Ол әсіресе шығармашылықтың көрініс табуын, баланың басқа балаларға өзінің еңбегімен қуаныш сыйлауға ұмтылысын ерекше бағалайды. Кейде тәрбиелеуші немесе күтуші кезекшілерге досқа қалай көңіл бөлу керектігін айтады («Бүгін Люданың туған күні, мына әдемі шыны-аяқты оған қойыңдар»; «Кәнекей, бүгін балаларды немен қуантатынымызды ойланайық – гүл қояйық немесе жаңа сүлгілер таратайық?»;«Бір-біріңді көру үшін, бүгін үстелдерді басқаша қояйық және т.б.»; кезекші барлығы үшін қызықты және жағымды бір нәрсе ойлап табу тілегі оянады. 215 Сабаққа дайындық бойынша кезекшілік шоғырлануды талап етеді. Бұл кезекшіліктің мазмұны асхана бөлмесіндегі кезекшіліктегі сияқты тұрақты болмағандықтан, балаларға көмектесу керек, оларға қарындаштармен, бояулармен сурет салған кезде, жабыстырғанда,құрастырғанда үстелдерде не болу керек екенінеске түсіру керек. Жұмыс аяқтағанда, тәрбиеші кезекшіге барлығы орында ма екенін тексеруді ұсынады.Табиғат бұрышындағы кезекшілік күні бойы балалар тірі нысандар үшін жауаптылықты сезінетіндей етіп ұйымдастырылуы керек (Л. Г. Нисканен). Егер олар барлық істі (балықтарға тамақ берсе, гүлдерді суарса, торды тазартса және т.б.) таңертең жасап тастаса, олар одан кейін тіршілік иелері мен өсімдіктерге назар аудармай қалады. Сондықтан тәрбиеші балаларға міндеттерді күні бойына бөлуге көмектескені жөн: балықтарды таңертең тамақтандырған дұрыс, ал өсімдіктерді сосын суарса да болады. Сонымен қатар, кезекші тотықұспен, балықтармен, және өсімдіктермен де «сөйлесуі» керек екенін түсінгені абзал. Олар тірі ағза ғой, сондықтан олар үшін жылы сөз бен мейірім ауадай қажет. Міне, осылай мектепке дейінгі балаларда табиғатқа қамқорлық көрсету қажеттілігі, оны сақтау үшін жауапкершілік сезімі қалыптасады.Кезекшілік балалардың жүйелі түрде еңбекке араласуына ықпал етеді. Кім, қайда және қашан кезекші болғанын белгілеп отыру керек. Топта кезекшілік тақтасы құрылады (оны әртүрлі безендіруге болады, ол тәрбиеші мен ата-аналардың қиялы мен шеберліктеріне байланысты), әр бала өз міндеттерін білу үшін, ол балаларға түсінікті болу керек.Кезекшілік ұзақтылығы еңбек түріне, балалардың жасына, тәрбиелеу мақсатына қарай әртүрлі болады. Бұл бір реттік кезекшілік (бір сабаққа кезекшілік), күндізгі кезекшілік, яғни асхана немесе табиғат бұрышы бойынша күні бойы кезекшілік, 2-3 күндік кезекшілік (сирек жағдайда) болуы мүмкін. Кезекшілік соңында балалармен атқарылған жұмыс сапасын талқылау пайдалы. Талқылауды тек кезекшілермен немесе басқа балалардың қатысуымен жүргізуге болады. Мұндай талқылаулар кезекшіліктің жаңа түрін енгізгенде, сонымен қатар балалардың міндеттерін қызыға орындайтын жағдайларда пайдалы болып келеді. Егер кезекшілік кезінде қандайда бір қателіктер жіберілсе, оны кезекшілердің өзімен жеке талқылаған дұрыс. 216 Кейде тәрбиеушілер еңбекті ұйымдастырудың осы түрін көп пайдаланып, негізсіз олардың түрлерін кеңейте бастайды. Мысалы, киім шешетін бөлмеде, жатын бөлмеде, қыдыруға шығар алдында және т.б. кезекшіліктерді құрастырады. Бұлай істеу керек емес. Осындай түрдегі әрекет бір балаларды басқаларды қадағалау әрекетіне айналдырады. Мектеп жасын дейінгі балалардың моральдық дамуына кері әсер етеді, кезекшіліктің негізгі мақсаты – басқаларға қамқор болу ұмытылады.Ортақ, бірлескен, ұжымдық еңбек. Егер тапсырмалар мен кезекшілік топтарда еңбекті ұйымдастырудың жүйелі, тұрақты түрері болса және балалар белгілі бір жетістіктерге жетсе, онда күрделірек түр - орта, бірлескен, ұжымдық еңбекке көшкен дұрыс болады. Еңбекті ұйымдастырудың бұл түрлерін Р.С.Буре, Д.В.Сергеева, В.Ф.Кушина, С.А.Козлова, Л. В.Крайнова және т.б. зерттеді.Балалар еңбегін ұйымдастырудың аталмыш түрі алдымен адамгершілік тәрбиенің міндеттерін шешуге ықпал етеді. Қазірдің өзінде игерілген еңбек дағдылары мен қабілеті тек бекітіледі, ал жаңаны оқыту бұрынғыдай жеке жүзеге асырылады. Тәрбиеші жалпы еңбек мазмұнына балалардың істей алмайтын әрекетін енгізе алмайды. Мысалы, егер балалар ойыншықтарды дұрыс жууға мүмкіндіктері болмаса, тәрбиелеушіде жеке оқыту мүмкіндігі болмағандықтан, бұл жұмысты жалпы қызмет түріне қосуға болмайды.Ортақ, бірлескен және әсіресе, ұжымдық еңбек балаларда өз әрекеттерін келісу қабілетін қалыптастыру үшін, бір-біріне көмектесуге, жұмыстың бір қарқынын орнатуға және т.б. қолайлы жағдай жасайды.Ал, енді терминдерге көңіл бөлейік. Ортақ, бірлескен, ұжымдық еңбек дегеніміз не? Бұл түсініктер синонимдер болып келмей ме? «Ортақ», «бірлескен», «ұжымдық» деген түсініктерді не біріктіреді және олардың қандай айырмашылығы бар?Ортақ, бірлескен және ұжымдық еңбекті балалар қызметінің қоғамдық бағытталған мақсатыбіріктіреді. Бұл еңбек нәтижесі әрқашанда барлығы үшін пайдалы дегенді білдіреді. Үй-жайды, алаңды жинау, топтық бөлмені мерекеге безендіру және т.б. — бұнын барлығы тек бір қатысушыға ғана емес, олардың барлығына керек. 217 Айырмашылығы ұжымдық өзара қарым-қатынасты бекіту мен тәрбиелеуге арналған жағдайларда жасалады. Ортақ еңбек әр бала жұмысының бір бөлігін жеке мақсатта жүзеге асыратын жалпыға ортақ мақсатта балаларды ұйымдастыруды білдіреді. Мысалы, тәрбиеші балаларға топтың үй-жайларын тәртіпке келтіруді ұсынады және олардың міндеттерін бөледі: «Саша мен Сергей, құрылыс материалдарын қораптарға салыңдар. Наташа мен Лена, сендер қуыршақтарға таза киімдерді кигізіңдер. Біз, Дима мен Оля үшеуміз орындықтарды сүртеміз» және т.б. Жұмыс аяқталуынан кейін, ол балалардың назарын әрқайсысының жақсы жұмыс істегеніне аудартады және міне, нәтижесі - бөлме таза және әдемі болды. Жұмысты ұйымдастырудың бұл түрінде әрбір баланың өз алаңы болады және ол өзі үшін ғана жауапты. Тіпті екі балаға бірдей тапсырма берілсе де, сонда да әрқайсысы оны бөлек атқарады.Бірлескен жұмыс балалардың өзара әрекеттесуін, әрқайсысының қарқынға тәуелділігін, басқалардың жұмыс сапасын қамтиды. Мақсат, жалпы еңбектегі сияқты, - бір.Р.С.Буре ұйымдастырудың бұл түрімен балаларды буындарға бөлуді ұсынады. Әрбір буын өзінің жұмыс тапсырмасына ие және буынның ішінде балалар «тізбек» арқылы жұмыс істейді:біреуі сөреден ойыншықтарды алып, үстелге қояды, ал екіншісі жуындырады, үшіншісі олады сүртсе, ал төртінші оларды сөреге қайта қояды.Бір баланың жұмысының сапасы мен жылдамдығы басқа баланың осы көрсеткіштеріне әсер етеді. Ұйымдастырудың осы түрімен жалпы іске деген жауапкершілік сезімі артады. Балалар арасында іскерлік қатынастар орнатылады. Егер біреу ортақ жұмыс жылдамдығын бұзса, тізбек үзіліп қалады. Содан кейін балалар өзара әрекеттесуді өздігінен реттей бастайды.Сонымен,еңбек міндеттерімен қатар адамгершілік міндеттерді, атап айтқанда еңбек бөлінісі туралы келісім жасау, қажет болған жағдайда бір-біріне көмек көрсету, ортақ, бірлескен жұмыстың сапасы үшн «ауыру»,шешетін еңбекті ұйымдастыру түрін ұжымдық еңбек деп атауға болады.Тәрбиелеуші белгіленген өзара қарым-қатынасқа балаларды«итермелейтін» жағдаяттарды алдын ала жоспарлайды. Ол балалардың кездейсоқ бірігуін болдырмайды, оларды алдын ала ойластырады (тынымсыз Зинаны жұмыс істеуге кімнің қасына 218 отырғысса болады; жұмысты тез орындай алмайтын, бірақ барлығын сапалы орындайтын Юрийге қандай тапсырманы берген жөн; Коляның бойында басқа адамдарға көмек көрсету қасиетін тәрбиелеу керек; балалар үшін жаңа жұмыс алаңын кімге берсе болады және т.б.) . Ұжымдық еңбекті ұжымдық деп атаудың өз себебі бар, өйткені ол ұжымдық өзара қарым- қатынасты мақсатты тәрбиелеуге ықпал етеді.Демек, әрбір ортақ және тіпті бірлескен еңбек те ұжымдық болмайды. Бірақ әр ұжымдық еңбек - жалпы және бірлескен. Тәрбиешінің мұны жақсы түсінгені және балалардың шынымен ұжымдық жұмысын ұйымдастыра білгені маңызды. Өкінішке орай, іс жүзінде ортақ еңбекті жиі ұжымдық еңбек деп қабылдайды. Ұжымдық еңбектің міндеті шешілетін болса да, ол тәрбиешінің алдын-ала ойластырылған жағдайлардың емес, кездейсоқ туындаған жағдайлардың күшімен болады, нәтижесінде мектепке дейінгі балалардың еңбегін ұйымдастырудың осындай маңызды түрінің тәрбиелеу әлеуеті төмендейді. Сонымен қатар ұжымдық еңбек сүйеніш, қорғалу, өзара түсіністік сезімін тудырады, жағымды эмоционалды көңіл- күйді қалыптастырады - бұны А.С. Макаренко ұжымдағы«сергектік» деп атады.Ортақ еңбек мектеп жасына дейінгі мекемелердің орта тобында, ал бірлескен және ұжымдық еңбек үлкен және мектепке дайындық топтарында болады.Балалардың себебі мен міндетін саналы түрде қабылдау олардың ұжымдық еңбекке деген қызығушылығын сақтауға ықпал етеді. Дәстүрлі түрде ұжымдық еңбек аптасына бір рет ұйымдастырылады. Әдетте, бұл топтық бөлмені тазалау немесе табиғатта жұмыс жасау. Мақсаттың тұжырымдамасы әрдайым бірдей - біз топта таза және әдемі болатындай етіп, тазалаймыз. Өз кезегінде, бұл мақсат, әрине, лайықты, бірақ балалар оған үйреніп кетіп, ол іске деген қызығушылығы тез басылады.Бұнын басқа жолы да бар. Тәрбиеші ай сайын бір басым мақсатты анықтайды. Оның таңдауы маусымдық және әлеуметтік құбылыстармен байланысты болуы мүмкін. Осы еңбектің мақсаты адамгершілік және әлеуметтік мақсатқа бағынады.Мысалы:қыркүйек - егін жинау, алаңдағы күзгі жұмыстар, қолмен бұйымдар жасауға арналған табиғи материалдарды дайындау. Балалар мен бүкіл балабақша үшін бұл жұмыста көмек;  219 қазан - «Топтың туған күндері» мерекесіне дайындық: ойыншықтарды орналастыру, нұсқаулықтар жасау, топтың бөлмесін тазалау және безендіру, қонақтарға сыйлық жасау;қараша - «Менің тегім, менің отбасым» мерекесіне дайындық. «Мейірімді істер шеберханасында» жұмыс ұйымдастыру, мерекелік әшекейлерді ата-аналармен бірлесіп дайындау, суреттер көрмесін ұйымдастыру, қолөнер бұйымдарын дайындау;желтоқсан - Жаңа жылға дайындық. шыршаны безендіру, сыйлықтарды, карнавальдық костюмдерді жасау, мерекеге үй- жайларды тазалау;қаңтар - қысқы аумақта жұмыс істеу: қарды тазарту, түрлі- түсті мұзды дайындау, сол балаларға көмектесу.Бұл мысал балаларға арналған тартымды мақсатты қалай белгілеуге болатынын суреттейді, оны жүзеге асыру үшін басқа әрекетпен қатар еңбек керек, оған еңбектің ұжымдық түрі ең қолайлы. Топтағы балалардың өмірі олар үшін эмоциялық маңызға және мағынаға ие болады.Әлеуметтік маңызы бар еңбек мақсатын белгілі бір уақыт кезеңінде бөлу басқа мазмұнды немесе ұйымдастырудың басқа түрлерін жоққа шығармайтындығын атап өту керек. Балалар одан әрі қарай кезекшілік етеді, тапсырмаларды орындайды, жеке түрде еңбек дағдыларын үйренеді.

Мектеп жасына дейінгі балаларды  еңбекке тәрбиелеу жағдайларыМектепке дейінгі жастағы балалардың тәрбиесі белгілі бір жағдайларда тиімді болуы мүмкін. Оларды қарастырайық.Балалардың рахаттанып жұмыс істеуі үшін, эмоционалды- жағымды атмосфераны құру қажет. Бала ересектердің сүйсініп жұмыс жасайтынын, қиындықтарда «наразылық білдірмейтінін», сәттілікке, нәтижеге қуанатынын көргенде, сол сияқты жұмыс істегісі келеді. Еңбек үдерісінің өзі балаларға қуаныш сыйлайтыны маңызды. Бұл үшін музыканы пайдаланған жақсы. Көп ақыл-ой жүктемесін талап етпейтін еңбек уақыты 220 кезінде тәрбиеші үнжазбадан, күйтабақтан балалардың сүйікті әндерін немесе тыныш әдемі әуенді (егер балалар қол еңбегімен айналысып жатса) немесе көңілді сергек музыканы (мереке алдында топтық бөлмені тазалап жатса) қосады. Музыка қатты дыбысталмауы керек. Бұл көңіл-күйді қалыптастырудың аясы болуы керек. Өкінішке орай, тәрбиешілер балалар еңбегін ұйымдастыруда осы маңызды факторды бағаламайды.Балалармен ересектер, әсіресе ата-аналар бірге жұмыс істегенде, эмоциялық қызу артады. Демек, ата-аналарды үй- жайларды тазалауға, алаңды көгалдандыруға, шырша ойыншықтары мен маскарад костюмдерін дайындауға шақыру әрқашан қажет. Барлық баланың ата-аналары әрдайым келуі міндетті емес. Әрбір бала өз анасы мен әкесінің онымен бірге жұмыс істеуге келетінін білгені маңызды.Еңбектің нәтижелерін талқылау, марапаттар тапсыру арқылы жақсы эмоционалдық атмосфера пайда болады. Еңбегі үшін сыйақы моральдық болуы мүмкін, материалдық та болуы мүмкін. Мысалы, жақсы жұмыс істегендердің барлығы белгішеге ие болады. Өз бастамасы бойынша жолдастарына көмектескен «қолы алтындарға» - «Кімге көмек керек?» деген белгіше және т.б. Тәрбиеші балалармен бірге осындай көптеген марапаттарды ойлап тауып, жасай алады. Барлығы үшін марапат бірге отырып шай ішу түрінде де бола алады. Әдемі орналастырылған және ыдыстар талғаммен қойылған үстелдер, гүлдер және «арнайы біз үшін Татьяна Михайловна дайындаған» тоқаштар мерекелік көңіл-күй сыйлайды.Еңбек қызметінің тербиелеу жетістігін қамтамасыз ететін шарттар материалдық орта мен еңбек жабдықтарын ұйымдастыру болып табылады. Еңбек жабдықтарына - олардың мөлшеріне, материалына, түсіне және мектеп жасына дейінгі балалардың жұмысын ұйымдастыруға белгілі бір талаптар бар. Талаптарды міндетті түрде орындау керек, себебі бұл балалар денсаулығының, ал кейде өмірінің кепілі болып табылады(Балабақшада балалардың адамгершілік-еңбек тәрбиесі / Р.С.Буре ред. — М., 1987 кітабының қосымшасын қарау). Адамгершілік тәрбие тұрғысынан қарағанда, жабдықты дұрыс таңдау да маңызды. Бұл жағдай еңбектің нақты ұйымдастырылуына, еңбекке уақытында қосылуға ықпал етеді. Жабдық барлық балалар үшін жеткілікті болуы тиіс. Әрине, балаға: «Күте тұр, қазір Сережа қазсын, сосын күректі саған 221 береді. Содан кейін сен қазатын боласын»,- деп айтуға да болады. Бірақ тәрбиешінің жабдықты қажетті мөлшерде алдын- ала таңдағаны, ал егер жеткіліксіз болса, басқа балалар не істейтінін ойлағаны дұрыс. Дұрыс ұйымдастырылмаған еңбек балаларға кедергі келтіреді және жұмысқа деген қызығушылығын төмендетеді. Мүмкін болса, тұрмыстық техниканы пайдалану қажет.Балалар құрал-жабдықты қолданар алдында оларға тиісті әдістер мен амалдарды үйрету керек: оларды қолында ұстауға, тіпті ойнап көруге мүмкіндік беру, содан кейін іс-қимыл тәсілін көрсету. Осыдан кейін ғана жұмыстың басталуы туралы жариялайды.Еңбек тапсырмаларын орындау кезінде баланың жасай алатын жұмыс жүктемесін ескеру өте маңызды. Балаларға аса көп жұмыс жүктеу қауіпті. Баланың өзіне өте ауыр су, құм толы шелектерді көтеруін, ұзақ әрі көп қазуын, ұзақ уақыт бойы бір қалыпта отыруын және т.б. мүлде болдырмау керек. Шаршау жұмысқа қызығушылықты азайтады, сонымен қатар денсаулыққа зиян тигізеді. Дегенмен, керісінше, балаға ол үшін оңай міндеттер ұсынылғанда немесе кішкентай балаларға жарамды «балалар» құралдарын ұсынғанда немесе ауыр жұмысқа жарамсыз болып келетін ойыншық құралдарды берген дұрыс емес.Балалардың жұмысқа деген ұмтылысын қолдайтын жағдай осы немесе басқа еңбекке бейім жеке мүдделерді қарастыру болып табылады. Бұл мәселе әрдайым мамандар үшін пікірталас тақырыбы болып келді және осылай қала береді. Балалардың мүдделерін есепке алу қажет пе, себебі оларды кез-келген жұмысты ықыласпен және қызығушылықпен атқаруға үйрету керек пе? Бұл сұраққа жауап бастапқы әдістемелік ұстанымға байланысты әртүрлі болуы мүмкін. Егер біз дара тәрбие үлгісін қолданатын болсақ, онда балалардың мүдделерін ескеру қажет. Әрине, балаға көп нәрсені білетін және қандай да бір жұмыстан бас тартпайтын адамның артықшылығын көрсету қажет. Баланы жұмыс істеуге мәжбүрлеуге болмайды. Тәрбиелік әсердің шеберлігі баланың жұмыс істеуге құлшынысын оята білген педагогтың қабілетімен өлшенеді.Еңбекпен жазалауға жол берілмейді. Бұл ережені А.С. Макаренко енгізген еді, бірақ ол бүгінгі күні өзектілігін жоғалтпады.Мектеп жасына дейінгі балалар үшін еңбек - пайдалы және 222 маңызды қызмет. Бұл баланың жалпы дамуына: танымдық салаға, ерікті, эмоционалдық даму; эстетикалық сезімдерді, адамгершілік қасиеттерді тәрбиелеуге, өзін-өзі бағалауды дамытуға ықпал етеді.

Мектеп жасына дейінгі балаларды  еңбекке тәрбиелеу құралдарыМектеп жасына дейінгі балаларды тәрбиелеу көптеген құралдардың көмегімен жүзеге асырылады: балалардың жеке еңбек қызметі, ересектердің еңбегімен танысу, көркемдік құралдар.Балалардың жеке еңбек қызметі еңбек тәрбиесінің қажетті құралы болып табылады. Бұл, әрине, дұрыс. Ештеңе істемей, бірдене үйрену мүмкін емес. Баланың жұмыс істеу қабілетін еңбек қызметінен қалай қалыптастыруға болады? Дегенмен,тәрбиеші еңбек тәрбиесінің міндеттерін еңбекте емес, ойында шешкен фактілермен іс жүзінде кездесуге болады.Мысалы, шаштараз салонында ойын жоспарлағанда, тәрбиеші былай деп жазады: «Баланың тарақты қолдану, шашты ұқыпты тарау қабілетін қалыптастыру». Бұл жазбада екі педагогикалық қателік бар. Біріншіден, тәрбиеші балалар ойынының табиғаты мен ерекшеліктерін білмейді: ойында бала«сияқты» әрекет етеді – олшашты тараған сияқты, әдемі шаш үлгісін жасаған сияқты. Ойын бастапқыда балаға нақты өмірде қолжетімсіз ересектердің еңбек әрекеттерін оның орындау қажеттілігінен пайда болды. Егер ол бәрін шынымен жасай бастаса - ойын жоғалады. Екіншіден, кез-келген «қабілетті қалыптастыру» әрдайым көрсетуді, түсіндіруді, жаттығуды, қайталауды қажет етеді. Ойын барысында мұны істеу мүмкін бе? Әрине, жоқ.Еңбек қызметі еңбек тәрбиесінің басты құралы болып табылады. Балалар онда нақты еңбек дағдылары мен қабілетіне үйренеді, нәтижелерге қол жеткізеді, өз қажеттіліктерін ересектер әлеміне шынайы араласу арқылы қанағаттандырады. Бұл құралдың көмегімен еңбек тәрбиесінің қолданылатын, тәжірибелік міндеттері шешіледі.Ересектер еңбегімен таныстыру.Бұл құрал адам 223 қызметінің мазмұны, еңбектің қоғамдық маңыздылығы, жұмысқа қатынасы туралы баланың көзқарасын кеңейтуге мүмкіндік береді. Осылайша, ересектердің жұмысымен танысу еңбек тәрбиесінің зияткерлік және адамгершілік міндеттерін шешуге бағытталған. Мектепке дейінгі педагогикада балаларды ересектердің еңбекпен таныстыру проблемасына бірнеше түрлі тәсілдер бар. Кейбір авторлар (В. И. Логинова, М.В.Крулехт) баланы ересектердің жұмысымен таныстыру, түрлі еңбек өнімділігін құру туралы айту керек деп есептейді. Нәтижесінде балаларда ересектердің еңбек қызметінің маңызды бөлігі туралы түсінік қалыптастасатын болады, еңбекке деген құрмет тәрбиеленетін болады. Басқа авторлар (С.А.Козлова, А.Ш.Шахманова) мектеп жасына дейінгі балаларды еңбекке қабілетті адаммен, оның жұмысқа деген көзқарасымен таныстыру, мамандық адамдардың оған деген қажеттілігіне жауап ретінде пайда болатыны туралы түсінік қалыптастыру қажет - дәрігер адамдарды емдеу үшін керек, мұғалім - балаларды оқыту үшін керек. Еңбек үдерісімен таныстыру адамның қызметін анықтауға болатын орталық, мазмұн ретінде қызмет етуі керек деп ұйғарады.Ересектердің жұмысымен танысу мектеп жасына дейінгі балаларды еңбекке үйретудің құралы ретінде,мүмкін бірінші және екінші тәсілі ретінде қарастырылады. Белгілі бір еңбек дағдыларын үйретумен байланысты міндеттер тобы шешілген кезде, бірінші тәсілге сүйенуге болады. Еңбекке деген көзқарас пен адамның адамгершілік қасиеттерін қалыптастыруға байланысты еңбек тәрбиесі міндеттерінің екінші тобы шешілетін кезде, екінші тәсіл барынша лайықты.Тәрбиеші қаралып отырған құралдарды баланы бағдарлайтын, еліктеуге тұрарлық үлгі ретінде пайдалана алады. Дегенмен, ересектердің жұмысымен танысып, бала тек оң ғана емес, сондай-ақ жұмысқа деген жағымсыз қатынаспен, алаяқтықпен және оның салдарларымен кездесуі мүмкін. Педагог мұндай жағдайларды еңбекке жауапты қарау қажеттілігі тұжырымдамасын қалыптастыру үшін пайдалана алады.Балалардың назарын ересектердің өз еңбегіне шығармашылықпен қарауға аударуы маңызды (осы бөлімдегі тәрбиелеу «Әлеуметтік шындықпен балаларды таныстыру әдістемесі» курсының шеңберінде толығырақ қарастырылған).Көркемдік құралдар: көркем әдебиет, музыка, бейнелеу 224 өнері.Осы құралдар тобының көмегімен балаларда еңбек мазмұны туралы, адамдардың жұмысқа деген көзқарасы туралы, басқа адамдардың еңбегін қоршаған орта қалай бағалайтыны туралы түсінік қалыптасады. Бұл құралдар адамгершілік сезімдер мен қарым-қатынастарды қалыптастыруға көмектеседі.Мектеп жасына дейінгі балаларды еңбекке тәрбиелеудегі көркемдік құралдардың рөлі ерекше. Адамды музыка, әңгіме, ертегі тыңдап отырып немесе еңбек туралы суретті қарап отырып еңбекке баули алмайсыз. Дегенмен, көркемдік құралдар арқылы балалардың жұмысқа деген қызығушылығын, жұмыс істейтін адамдарға ұқсас болуды қалауын тудыруға, адамдар еңбегінің маңыздылығын және әлеуметтік мәнін түсіндіруге болады.Тәрбиеші балалармен жұмыс істегенде күн сайын мақал – мәтелдерді қолданады. Бұл «халық даналығындағы інжу- маржандар» оған баланы мақтауға және жігерлендіруге көмектеседі («Кішкентай ғана болса да, өзі батыл», «Көз – қорқақ, қол - батыр»), жалқаулыққа деген көзқарасты айту («Жалқау Федордың сылтауы бітпес», «Диқан нанын жейді, жалқау арын жейді», «Жалқау қолдар біреудің еңбегін жақсы көреді», «Іскердің іші пыспас»), еңбектің маңыздылығын көрсету («Адамды түсіне қарап таныма, ісіне қарап таны»,«Ащы еңбекке тұщы нан»). Мақалды бала ақыл ретінде қабылдамайды, сондықтан да ол тәрбие құралы ретінде тиімді.Еңбектің моральдық құны ертегілерде де бекітілген. Көптеген халық ертегілерінде жағымды кейіпкер, әдетте, еңбекқор, басқа адамға көмектесуге дайын, сондықтан, ақыр соңында, махаббат, байлық, тану арқылы марапатталады.Авторлық көркем шығармаларда еңбекке деген көзқарас адамның маңызды қызметі ретінде көрініс табады («Кім болу керек?»В. Маяковский, «Сенде не бар?» С. Михалков), еңбек үдерісі көрсетіледі («Сіздің кітапты қалай басып шығарды»С. Маршак, «Шай жөнінде»,«Мақта қалай бұтада өседі» А. Ивича және т.б.), адамның еңбекке деген көзқарасын, өз мамандығына деген сүйіспеншілігін, қайсарлық пен қайырымдылықты сипаттайды («Олар қандай поляршы» А. Членова, «Боран арқылы» И. Винокурова).  225 Энциклопедиялық әдебиеттер де маңызды, олардан балалар әртүрлі кәсіптердің пайда болуы туралы, сондай-ақ киімдерді, заттарды жасау үдерісі туралы, еңбектері адамзаттың ілгері басуына әсер еткен белгілі адамдар туралы біледі. Көркем шығармалардың арқасында еңбектің пайдасы, әртүрлі мамандықтар иелерінің өзара байланысы мен өзара көмек көрсетуі туралы қорытынды жасауға болады. Мысалы, Ю.Тувимның «Барлығы бәріүшін» өлең жолдары:Тас қалаушы тұрғын үйлер салғанда, Ал тігінші тігін тігер оларға.Тігін тігіп, жұмыс жасау үшін де Жылы жайсыз жағдайы оның болар ма?Қалар еді тас қалаушы киімсіз, Шебер қолдар киім тігіп бермесе. Керек-ақ қой жұмыс жасау үшін де Суық күнде жылы күрте, кеудеше. Ал наубайшы талап етер етікшіден, Етік тігіп берші деп мерзімімен.Етікші аш жүрсе нан жеместен, Не пайда дүниенің кеңдігінен. Ойлап тұрсаң, бәріде керек екен Атқарған жұмыстары әр адамның.Сондықтан тату болып, еңбектеніп, Қызығын бір көргейсің бұл ғаламның. Балаларға еңбек туралы көркем әдебиет оқып отырып тәрбиеші бірден бірнеше маңызды үйрететін және тәрбиелейтін міндеттерді шешеді: балалар әртүрлі мамандықтарды таниды. Олардың ересек адамның қызметінің тағы бір жағына қызығушылығы оянады, оған қарым-қатынасы қалыптасады. Өзін-өзі жасап шығара отырып бала өзі ұмтылатын бейнесін аздап-аздап қалыптастыра бастайды. Шынына келгенде, бұл тек тәрбиеші көркем әдебиетті педагогикалық міндеттерді шешу құралы ретінде қолданған жағдайда, еңбектің маңыздылығына және тұлғада еңбекқор адамның қасиеттері болуына сенімді болған жағдайда, және балаларға өзі осы жағынан үлгі бола алса және көркем шығармаларды оқуды өзінің еңбек қызметі мен  226 балалардың қызметін ұйымдастырумен үйлестіре алған жағдайда ғана пайда болады. Бейнелеу өнері туындылары да балаларды тәрбиелеу құралы бола алады. Шебер суретшілердің суреттерін қарап отырып,балалар тек еңбек процесін көрмейді,одан да маңыздырақ суреттің көңіл-күйін сезінеді. Бір жағдайда - бұл қуаныш, эмоциялық көтерілу ("Нан" Т. Яблонская), басқасында -тыныш, жай дамылдау ("Тракторшылардың кешкі асы" А. Пластов), өз еңбегінен ләззат алу ("Шілтер тоқушы" В. Тропинин). Бірақ еңбек әрдайым жеңіл және оңай емес. Балалар бұны еңбек етуші адамдарға құрметпен, аяушылықпен қарауды үйрену үшін білу керек. Сондықтан мектепке дейінгі ересек балалармен Н. Ярошенконың «Пеш жағушы» немесе К. Савицкийдің «Темір жолдағы жөндеу жұмыстары» дейтін және т.б. ұлы шеберлердің картиналарын қарауға болады. Тәрбиеші ата - анаға балаларымен бірге сурет галереясына баруға, немесе репродукцияларды үйде көруге және балаларымен суреттердің мазмұны туралы әңгімелесуіне ұсыныс беруіне болады.Еңбек тәрбиесінің көркемдік құралдар тобына диафильмдер және видеофильмдер, слайдтар жатады. Өкінішке орай, әсіресе соңғы жылдары, адамдардың еңбек тақырыбына осындай құралдар аз шығарылады. Бірақ та бұрынғы жылдары олар жеткілікті болатын және әлі де өз өзектілігін жоғалтпады. Мысалға алсақ: «Колхозшылардың жылдың әр мезгіліндегі қалай еңбек етуі» диафильмі«колхозшылар» деген сөзімен ғана-ақ заманауи емес, ал қалған бәрі - еңбек мазмұны, оның процесі (барысы) толығымен біздің заманға сай келіп тұр, сондықтан осы диафильмді балаларға көрсетіп, ауылдағы шаруашылық жөнінде әңгімелесуге болады.Еңбек етуге құштарлықты тәрбиелеуде музыка көп септігін тигізеді. Шетелдік (мысалы, болгарлық) әрітестердің тәжірибесінде балалардың еңбегін музыкамен сүйемелдеп отырады. Музыкалық жазбаларды топтық жұмыста да, учаскеде де (телімде де) қолдануға болады. Музыканың көмегімен  227 (әуеннің көмегімен) көңіл-күйді көтеруге, жұмысқа белгілі бір ырғақ беруге болады. Музыка ырғағымен жұмыс жеңілдейді және жағымды болады. Оны қолдану: топпен топтық бөлмені тазалау жұмысы кезінде, қол еңбегі, мектеп жанындағы телімде қолданған аса пайдалы. Балалар ақырында орындаушыға қосылып ән айтуына болады. Тәрбиешісінің де балалармен бірге қосылып бір жайлы ән айтып жұмыс істегені құп болады. Әрине, бұл тек қана тікелей еңбек іс – қимылдарына үйрету жүріп жатпаған жағдайларда ғана мүмкін.Барлық аталған көркемдік құралдармен педогогикалық процесте жүйелі түрде, бір-бірімен және бір-бірімен өзара қарым–қатынасымен және мектепке дейінгі балалардың да еңбек, шеберлік қызметтерінің ұйымдастырушылығы мен өзара қарым–қатынастары қолданылған жағдайда тиімді болады. Соңғы жылдардың зерттеулері ( А.Д. Шаттова, Л.А. Голуб) еңбек тәрбиесі экономикалық тәрбиесінің алғы шарттарына негізгі қызметін атқаратынын көрсетеді.Мектепке дейінгі балалардың экономикалық тәрбиелеу туралы бұрынғы кездері де сөз болған жоқ еді. Соңғы онжылдықта ғана осы заманға сай адал экономикалық ой-санаға, іскерлік-шеберлік қасиеттеріне ие болу қажеттілігі турлы мәселе, сұрақ туындады.Қоғамның бұл талабы экономикалық тәрбие мәселелерін тіпті мектепке дейінгі балаларды актуалды етті. Балалар кішкентай кездерінен бастап: ақшалар, заттар, еңбек, құнды нәрселер сияқты экономикалық категорияларымен араласатын боладыА. Д. Шатованың шығарған «Мектепке дейінгі балалар мен экономика» бағдарламасында білімдер мен мазмұны балалармен бірге жасалатын әдістемелік жұмыстарды төрт бөлімге бөліп топтастырады. «Еңбек - өнім», «Ақша»,«Жарнама», «Тұрмыста пайдалы машықтар мен әдеттер» ойдың экономикалық ой-пікірінің қалпын, яғни түрін қалыптастыру жөніндегі жұмыстар барысында балаларда адам өмірінің  228 адамдығының, адамгершілігінің негізінде бірінші еңбек жатқаны туралы тусініктер нақылданады және де қалыптасады. Адам өз еңбектерімен тек қана өзі үшін ғана емес, айналасындығы барлығы үшін де заттар жасауға тырысады. Адамдар бірнеше заттар жасап, жұмыстар істеп, адамдар ақшалар табады, олар жинаған ақшаға өздеріне өте қажет және олар үшін басқа адамдар жасап шығарған заттарды сатып алады. Бағдарлама балалар тұлғаларының дамуымен байланысты бірнеше маңызды теориялық ережелерден құралған: әр тұлға әрекеттен дамиды; Адамның негізгі әрекеті (қызметі) еңбек болып табылады; экономикалық тәрбиенің тәрбиелік мәні саналы қажеттіліктерді дамытуды және қоршаған табиғат пен заттар әлеміне ұқыпты қарауда.«Мектеп жасына дейінгі балалар және экономика» бағдарламасы мектепке дейінгі үлкен жастағы балаларға бағытталған, бірақ ойлаудың экономикалық қалпының алғышарттарын қалыптастыру бойынша жұмысты айтарлықтай ертерек бастауға болады және бастау қажет. Мұндай жұмыстың бірінші кезеңінде балалар өздерінің әлеуметтік тәжірибесін әлемге қарым-қатынасын сипаттайтын жекелеген мысалдармен байытады: ересек (үлкен) адам киімді былғамауға, ойыншықтрды сындырмауға, азықты (тамақты) тастамауға үйретеді. Ол балаға этикалық әңгімелер барысында емес, күнделікті өмірде туындайтын нақты жағдайлардың арқасында үйретуге болады. Сондай-ақ үлкеннің нақты мысалдармен бірден балаларға жағдайды түзетуді үйреткені маңызды:«Ойыншық сынып қалды ма? Бұл жаман, бірақ Біз сенімен бірге жөндей аламыз, содан кейін аюдың аяғын бұдан былай тартпайтын боламыз, жақсы ма?»; «Көйлек былғанып қалды, өкінішті, бірақ біз оны жуа аламыз, қыз бала әрқашан таза және әдемі болып жүруі керек қой.» және т.б. Үлкен адам сондай жағдайларда бірден бірнеше мәселені шешеді: заттарға ұқыпты қатынастың маңыздылығына назар аудартады (белгілейді) және осындай қатынастың жолын (тәсілін) көрсетеді, баланың өз  229 күшіне сенімділігін қалыптастырады, еңбекпен қиын жағдайды түзетуді түсіндіреді. Мектепке дейінгі кіші балалар да ересек адам назар аудартса, ата-ананың су мен электр тоғына ұқыпты қатынасуын көре алады: «Мына бөлменің жарығын өшірейік, қазір ешкім жоқ қой» және т.б. Сонымен, баланың жүйелік, саналық түрде әрекеттің экономикалық жағы туралы мағлұмат ала бастауына дейін сәбиде дүниеге қатынас нормалары мен ережелері туралы түсінік қалыптасады. Баланың тәжірибесінде осындай жекелеген мысалдар неғұрлым көп жиналса, соғұрлым оның үлкенірек жасында жинақтауға және қорытындылауға көбірек матерал болады.Маңызды мәселенің бірі - саналы қажеттіліктерді тәрбиелеу. Бұл тұлғаның адамгершілік, ерік-жігерлік, ақыл-ой, еңбек және экономикалық дамуы мәселесі. Бала неғұрлым үлкен болған сайын соғұрлым ол өзіне ұнайтын, ие болғысы келетін нәрселер мен заттарды көреді. Ересектердің алдында, біріншіден ата-аналар, ата-әжелердің алдында балаға өз тілектерін шектеуді үйрету мәселесі тұрады. Бұл ретте шектеу саналы және біртіндеп бала түсінетіндей болуы қажет. Балаға әрдайым үзілді- кесілді: «Біз қазір дүкенге кіргенде, менен ешнәрсе туралы сұрама, менде ақша жоқ» - деуге болмайды. Мұнымен үлкен (ересек) адам өзіне бірден қарама-қарсы мәселені шешеді, өйткені бала ішінен: «тыйым салынған жеміс дәмді болады» - деп ойлайды. Одан да баланы ақыл-естілікке баулыған жөн: «Біз саған тек ең қажеттіні сатып алып береміз, жаман нәрселерді сатып алуға болмайды. Кейде сатып алу күнін ұйымдастыруға болады. Еңбекпен тапқан ақшаның және өз қажеттілліктерін қанағаттандыру мүмкіндігінің арасындағы байланысты балалар өз ойындарында да түсіне алады. Кейде ересек топтарда балалар өз қолдарымен жасаған заттар сатылатын дүкен ұйымдастыруға болады. Олар балалар жасаған өз ақшалары - «балабақша валютасына» сатылады. Оларға өз атауын қоюға болады, мысалы «бақшалықтар»: заттың құны 3 «бақшалық». Балалар (үйде немесе балабақшада) бұйымдарды, ойыншықтарды,  230 суреттерді және т.б. заттарды қолдан жасайды. Сапасы жоғары болуы керек. Тәрбиеші «тауарды» автордан белгілі бір«бақшалықтарға» сатып алып, кейін соның бәрін дүкен сөрелеріне қойып қояды, содан кейін балалар өздері қазір сатып алатын немесе тағы еңбектеніп қосымша ақша табу керектігін анықтайды және есептейді. Балалар бұл ойынды аса қатты қызығушылықпен ойнайтын болады және де сапа мен баға арасындағы, кеткен еңбек пен қажеттілікті қанағаттандыру мүмкіндігі арасындағы байланысты түсіне бастайды.Экономикалық тәрбие беру - біздің балаларымызға, әсіресе мектепке дейінгі балаларға, тәрбие берудегі енді дами бастаған жаңа сала. Бұнда қарама -қайшылықтар мен қазірше оның жауабы жоқ сұрақтар көп. Бірақ осындай тәрбиенің өзектілігі даусыз, ол заман талабымен және балаларды жан-жақты дамуының үлкен мүмкіндіктерімен туындаған.

Тапсырмалар:1)Жетекші тәрбиелік мақсатты ерекшелеп мектепке дайындық тобындағы балаларға арналған шаруашылық- тұрмыстық еңбек мазмұнын дайындаңыз.2)Белгілі жас тобы үшін және бүкіл мектепке дейінгі мекеме үшін еңбек мерекесі сценарийұраңыз.3)Баланың өзінің жасындағы тобындағы балалардың«еңбек», «ақша», «баға, құн» деген экономикалық категориялар туралы түсініктерін зерттеңіз.4)Бір өнертапқыштың өмірі мен қызметі туралы балаларды таныстыруға арналған көркем шығармалар мен көрнекі материалдар жинаңыз. Бұл құралдар арқылы сіз қандай адамгершілік, еңбек мәселелерін шеше алар едіңіз?5)Экономикалық тәрбие беру барысында қолдануға болатын «мақал-мәтелдер каталогын» құрастырыңыз және олардың түсінік-мағыналарын айтып беріңіз.   231 6)Тәрбиешілер мен ата-аналарға арналған «Ертегілердегі экономикалық сарын» тақырыбында методикалық материал құрыңыз. Оның түсінік-мағынасын айтып беріңіз.7)Тәрбие беру процесінде (барысында) қолдануға болатын экономикалық бағыттағы балалар әдебиетінің каталогын құрастырыңыз және сол әр шығармаға өзіңіз аннотация жасаңыз.8)Балаларды пікірлесуге және белсенді ұғынуға ықпал ететін сұрақтар тізбегі негізінде балалармен повестер, әңгімелер, ертегілерді талқылауға болатын сабақтар конспектісін жасаңыз.                             232     Жоғарыда белгіленгендей, адамзат тарихында оқыту (тәрбие беру сияқты) өскелең ұрпаққа бар тәжірибені сақтау және жеткізу оны осылайша өз бетінше өмір сүруге дайындау қажеттілігімен туындаған.Сонымен қатар, тәрбие беру сияқты, оқыту алғашында интуитивті сипатта болған және негізінде ақпараттық кездейсоқ берілуіне балалардың ересектердің қимыл-әрекетін еліктеуінде болатын. Біртіндеп ол мақсатты бағытталған, жоспарлы процеске айналып, мектепте, университетте іске аса бастаған.Уақыт өте келе адамзат өскелең ұрпаққа оқытуда бай тәжірибе жинады. Оны талдап, жинақтау қажеттілігі пайда болды. Бұл миссияны оқыту теориясының негізін салған Я.А.Коменский орындады (осы оқу – құралының ІІ тарауын қараңыз). Оның оқытудың ғылыми негіздерін әзірлеуде идеялық жалғастырушылары И. П. Песталоцци, И. Гербарт, А. Дистерверг, К. Д. Ушинскии, Д. Дьюи және көптеген басқа педагогтар болды. XІX ғасырдың соңында оқытудың психологиялық қарқынды зерттеу басталды.Дидактика – оқыту мен білім беру теориясын зерттейтін, заманауи педагогика саласы. Оның ішінде білім беру мазмұнының, оқытудың әдістері, құралдары мен ұйымдастырушылық формаларын жалпы педагогикалық 233 ғылыми дәлелдемесі бар. Дидактиканың ішінде мектепке дейінгі дидактика, бастауыштың білім беру дидактикасы, жоғарғы мектеп дидактикасы және т.б. Сонымен қатар сол не басқа оқу пәнінің (дисциплинасының) оқыту ерекшеліктеріне байланысты жеке әдістемелер, мысалы: математиканы оқыту әдістемесі, тарихты оқыту методикасы, тіл дамыту методикасы және т.б. бағыттары, анықталады.Қазіргі дидактикада оқыту мен тәрбие беру қарама-қарсы тұрмайды. Керісінше олардың бірлігі, көптеген көрсеткіштер бойынша «туыстығы» айрықша көрсетеді. Бәрінен бұрын олардың бір әлеуметтік табиғаты көрсетіледі: олар адамзаттың өзінің қоғамдық-тарихи тәжірибесін сақтау, жаңғырту, осы өскелең ұрпаққа жеткізу қажеттілігіне жауап ретінде пайда болды және қызмет етеді. Адамзаттың бүкіл тарихы бойында оқыту және тәрбие тікелей түрде қоғамдағы әлеуметтік- экономикалық, саяси, мәдени процестерге тәуелді, бірақ өздері де тұлғаның дамуына, оның жетілуіне әсерлі факторлар болып адамзатты жалпылай «асылдандыра» отырып процестерге әсерін тигізеді.Тәрбиелеу мен оқыту өздерінің жүзеге асыру әдістері бойынша «туыстас» болып келеді: балалардың белгілі жас ерекшелігі категориясына бейімдеген бірыңғай қоғамдық-тарихи тәжірибе, әлеуметтік өзара әрекеттесу механизмі - қарым- қатынас жасау арқылы беріледі. Оқыту деген білім мен белгілі тәжірибе иелерінің және оларды игерушілердің арасындағы қарым-қатынасты білдіреді (А.Н.Леонтьев).Сонымен қатар баланың психофизикалық мүмкіндіктері, олардың динамикасы ескеріледі. Осыған байланысты оқыту мен тәрбие процестері балалық шақтың бір кезеңі бойы өзгеріссіз тұрмайды: олардың мазмұны байып және күрделеніп ортырады, формалар өзгеріп, өсіп келе жатқан адамға әсер еті әдістері күрделеніп отырады.Қазіргі қоғамда тәрбие мен оқытудың мақсаттары жіктеліп (дифференциалданып) отырса да (шынында, шартты түрде ғана)  234 олар тұлғаның толық дамуына бағытталған. Тәрбие құндылықтар жүйесінің, қоғамдық жүйесінің жүріс-тұрыс әдістері қалыптасуына бағытталған. Оқыту үшін білім, машық- ептілік, тану және практикалық қызмет әдістері жүйелерінің қалыптасуы басым болып табылады. Соңғы жылдары қалың лексикаға тәрбие мен оқытудың тұлғаны қалыптастырудағы бірлігіне зер салатын «үйретуші тәрбие», «тәрбиеші оқыту» деген ұғымдар белсене кіріп жатыр.Мектепке дейінгі білімді жалпы білім беру бағдарламасының құрылымында қойылған федералды мемлекеттік талаптарында (2013 жылы) «білім беру процесі» ұғымы дамыту , тәрбиелеу және оқыту мақсаттарының бірлігі ретінде сипатталатындығын басып айту қажет. Бұл процесте жүйе құрушы фактор ролін оқыту орындайды, өйтені ол білім алушылардың бүкіл өмірлік қызметіне қатысты: білім, ептілік, дағдыларды, шығармашылық қызмет тәжірибесін, қоршаған әлем мен өз-өзіне эмоциялық бағалау қарым – қатынасын игеруді қамтамасыз етеді. (И. Я. Лернер, М.Н.Скаткин)

 Мектепке дейінгі дидактикаБалабақша дидактикасы жалпы дидактика саласын білдіреді. Бұнда мектепке дейінгі оқыту мақсатының теориялық негіздемелері бар оның мазмұны, ұйымдастыру нысандары, әдістер мен құралдар көрсетілген. Бала тұлғасының тұтас дамуын және оны мектепте оқытуға дайындығын қамтамасыз ететін.Алғашқы рет мектепке дейінгі жастағы балаларды бірізді оқыту идеясының негіздемесі Я.А. Коменскийдің «Ана мектебі» кітабында берілген. Мектепке дейінгі оқыту мақсатын ұлы педагог баланың қоршаған әлем туралы әртүрлі білімді игеруінде, адамгершілік дамуында және мектепке дайындағанда  235 көрген. Педагогика тарихындағы алғашқы жас балалаларды отбасында оқытуға арналған білім бағдарламасын дайындау құрметі осы ұлы педагогқа тиесілі. Автор өзі «пайдалы қазбалар» деп атаған бағдарламаны ғылыми терминдермен аталған аталған тақырыптар бойынша топтастырылған білімдер құрайды. Мысалы, «оптика» (жарық пен қараңғылықты, кемпірқосақ түстерін түсіну және ажырату) «география» (баланың туған және тұратын жерін білуі, әртүрлі ландшафттарды білуі мен ажырата білуі) және т.б.. Баланы физика, экономика, геометрия, хронология, астрономия және т.б. сабақтарды осындай және осы тектес білімге тарту. Я.А.Коменскийдің ойынша, жалпы ғылыми білім беру негіздерін орнатады. «Ана мектебі» кітабында осы білімді игеру жолдары анықталған, әрі айқын артықшылық сезімдік танымға беріледі.Балабақша дидактикасын құрған келесі салмақты қадамды балабақшада оқыту жүйесін дайындаған Ф.Фребель жасады. Бұл жүйенің негізін мыналар құрайды:■Білім мен қызмет тәсілдері үйлескен егжей- тегжейлі пысықталған бағдарлама;■Бірізді күрделеніп отыратын сабақтар формасында оқытуды ұйымдастыру.Ф.Фребельдің еңбектерінде педагогика тарихында алғаш рет оқытудың нақты таратып жазылған методикасы,«бақташының» (тәрбиешінің) ауызша түсіндіруі балалардың жауап репликасын, орындалып жатқан іс-қимылды поэзиялық немесе әнмен сүймелдеуіне дейін көрсетілген.Мектепке дейінгі оқыту мәселесі атақты орыс педагогтарының еңбектерінде өз дамуына жеткен. В.Ф.Одоевский балалардың (4-тен 10 жасқа дейін) бастапқы оқыту мәселелерімен айналысқан. Одоевский бастауыш оқытулың негізгі ерекшелігін-оның мазмұны «ғылымға дейінгі  236 ғылым» дегенді білдіретінін анықтауға қол жеткізді. Мектепке дейнгі оқытудың негізгі мақсаты-білімнің молдығына (молшылығына) ұмтылмай, балаларға оқуға үйрету, олардың ақыл- ой қабілеттерін дамыту. «Жетім балалар үйінде қолдануға арналған әліппе», «ғылымға дейінгі ғылым», «Ириней атаның кітабы» атты кітаптарда В.Ф.Одоевский балаларды оқыту әдістемесін, бақылауды, салыстыруды, талдай заттарды атауды және олардың мақсатын анықтай білуді дамытуға арналған жаттығуларын ұсынады.К.Ф.Ушинский мектепке дейінгі баланың кезеңіндегі оқыту туралы сұрақтарды басқа жасқа салыстырғандағы оқыту туралы сұрақтармен тығыз байланыста қарастырған. Ол мектепке дейінгі «кітапқа дейінгі оқыту» мәселелерін баланың ақыл-ой күштерінің және тілдерінің дамуында, өзінің психикалық процесстері мен жүріс-тұрысын басқара білуінің қалыптасуында көрген. Ушинский балаларда ой еңбегі машығына, оған сүйіспеншілікке саналы түрде қарауда, тәрбиелеуді қажет санаған. Бұл мәселелердің сәтті шешімі- баланы мектепке дайындаудың кепілі. К.Д.Ушинский «Туған тіл», «Балалар әлемі» деген оқу құралдарындағы танымдық материалдар өзінің педагогикалық құндылығын жоғалтқан жоқ және мектепке дейінгі мен кіші мектеп жасындағы балалармен жұмыс кезінде белсенді пайдаланады.Мектепке дейінгі оқытудың мазмұны мен әдістемесін дайындауға Е.Н.Водовозова, П.Ф.Лесгафт, Е.И.Тихеева, Е.А.Флеринаның қомақты үлес қосты. Олар мектеп жасына дейінгі оқытуды қоршаған тіршілікпен таныстырумен тығыз байланыстырды. Білім беру жұмыстарының мазмұнында табиғаттану білімінің ерекше рөлін басып айтқан. Оқыту құралдары ретінде ұлттық ойындар, ертегілер, әндер, балалардың өздерінің көркемдік қызметінің туындыларын ұсынған.Мектеп жасына дейінгі оқытуға қатысты бірқатар теориялық және практикалық сұрақтар Н.К. Крупскаяның  237 еңбектерінде қарастырылады. Мектеп жасына дейінгі оқыту баланың білім алу құқығына, яғни қоршаған әлемді тануға құқық, ой өрісінің кеңейтуіне, білім жинауына кепілдік беруі қажет деп санаған. Осыған байланысты ол балабақшаға арналған бағдарламаны құрудың көптеген құнды да нақты ұсыныстарын айтқан болатын.1950 жылы мектеп жасына дейінгі оқытудың теориялық негіздерін, мән-мағынасын, әдістемелерін терең эксперименталды түрде дайындау басталды. Бұл зерттеулерді А.П. Усова басқарды. Оның еңбектерінде зерттеуден алынған мағлұматтар талданады. Мектеп жасына дейінгі дидактика білім беру, оқыту және тәрбие жұмыстарының бірлігі ретінде мектеп жасына дейінгі оқыту қызметтері туралы ережелермен, арнайы ұйымдастырған оқыту жағдайларындағы балалардың іс- әрекетінің мінездемесімен толықтырылып байыды.Кең масштабты эксперимент басында әр жас ерекшелігіндегі топтарға білім беру жұмысының мазмұны, оқытуды ұйымдастырудағы қойылған мәселелрді сол кезең үшін ең оңтайлы шешуге мүмкіндік беретін құралдар мен нысандар анықталды. Оқытудың тиімді әдістері мен тәсілдері әзірленді. Нақты орын мен күн тәртібінде нақты уақыт бекітілген міндетті ұжымдық сабақ өткізіп балаларды тікелей оқыту ұсынылды.Жүйелі оқытудың Отандық мектепке дейінгі мекемелердің жұмыс практикаға енді. Жеке әдістемелерді дайындау қажеттілігін тудырды. 1960 жылы басына қарай музыкалық тәрбиенің (Н.А.Метлов, Н.А.Ветлугина) ана тілін оқытудың (О.И.Соловьев) негізгі қозғалыстардың дамыту (А.И.Быковтың), бейнелеу қызметінің (И.П.Сакулин) элементарлы математикалық көріністердің қалыптасуының (А.М.Леушина) төлнұсқалық әдістемелер жарыққа шықты. Қазіргі кезде жеке әдістемелер өз мазмұнын жаңартқан, нысандар мен оқыту құралдарын жетілдіру сұрақтары зерттелуде.Білім игеруде жас ерекшеліктеріне байланысты  238 мүмкіндіктеріне (А.В.Запорожец, Д.Б.Эльконин, В.В.Давыдов), мектеп жасына дейінгі оқыту дамытатын қызметтерін жүзеге асыру жолдарына (Л.А. Венгер, Н.Н. Поддьяков) жасалған педагогикалық зерттеулер мектеп жасына дейінгі дидактиканы әдәуір байытты.Мектеп жасына дейінгі тәрбие Концепциясында (1989 жылы) оның авторлары В.В.Давыдов пен В.А. Петровский Педагогикалық жұмыстың мақсаттары мен қағидалары гуманизациялау идеясын негіздеді. Балабақшадағы балалардың жүйелі оқытудан бас тартпай отырып, олар «білімге, ептілікке машыққа үйретуден» «оларды тауып алу мүмкіндіктердің өзіне және оларды өмірде қолдануды үйретуге» көшу қажеттілігін айтқан. Бірақта мектеп жасына дейінгі тәрбиенің массалық тәжірибесі қайта құрылған жоқ. Сондықтан 20 жылдан кейін мектеп жасына дейінгі білім берудің негізгі жалпы білім беру бағдарламасының 2013 жылы құрылымына қойылған. Федералды мемлекеттік талаптарда балабақшаларда қолданылып келе жатқан балаларды оқыту тәжірибесіне теріс баға берілген. Бұл форма негізінде жаңа болып табылады.

 Оқыту үдерісіОқыту дегеніміз оқытушылар мен оқушылардың арнайы ұйымдасқан өзара байланысқан қызметті біллдіреді. Оқыту процесінің бұл екі компонентінен басқа үшіншісі бар –үйрену. Үйрену – баланың дамуындағы позитвті өзгерістерден көрсетілген оқыту процесінің нәтижесі.Негізгі компонент оқу – оқыту процесі сол үшін ұйымдастырылған, кімді оқытады, соның қызметі. Оқытудың қалай өтуіне байланысты оқушының дамуында не ондай не мұндай жылжулар бақыланады.Үйрену оқу процесінің синонимі ретінде жиі қарастырылады: бала оқып үйреніп жатса, демек ол оқу 239 қызметінен айналысуда оқу қызметі мен оқуды мұндай теңестіру заңға қайшы.С.Л.Рубинштейн оқудың екі түрі бар деп белгілеген, олардың нәтижесінде адам жаң білім деп ептілікке ие болады. Олардың біреуі осы білім мен ептіліктерге ие болуға өзінің тіке мақсатына арнайы бағытталған секілді. Басқасы осы білім мен ептіліктерге ие болуға басқа мақсаттарды жүзеге асыра отырып әкеледі. Соңғы жағдайдағы үйрену - өз еркімен қызмет емес ол қосылға қызметтің компоненті мен нәтижесі ретінде процесті жүзеге асырушы (Рубинштейн С.Л. Жалпы психолгияның негіздері. – М., 1946.- 600 б.).Мектеп жасына дейінгі жастағы балалар үшін үйретудің екінші түрі тән: олар білімді ойын, еңбек және басқа қызмет түрлерінен алады (бұл туралы келесі тарауда толық айтылады. Мысалы, Саша құмнан дәл кеше жасағандай тунель салғысы келеді, бірақ құм шашылып төгіле береді. «Құрғақ құмнан бір нәрсе құруға болмайды екен», - деп бала дұрыс қорытынды шығарады. Ол құмның қасиеттері туралы жаңа түсініктер алады, бірақ оларды алу қызметтің мақсаты болмаған, олар құммен ойнаудың жанама өнімі олып табылады.Балаларды құмның қасиеттерімен таныстыру үшін арнайы сабақ өткізіліп жатыр деп елестетейік. Барлық қажетті заттар дайын: үлестірме материалдар (қою түсті картон немесе тақтайгаға үйілген құм төгейік, лупа), демонстрациялық жабдық (бірдей құм салған кішкене шелектер, су құйылған банкалар, воронкалар.) Педагог балалар дың алдына танымдық мақсат қалды: құммен әр құм түйіршігінің неғұрлым көп ерекшеліктерін білу. Арнайы ұйымдастырған қызметі процесінде балалар таңданып көптеген қызықты ерекшеліктерді табады: құм түйіршіктер өлшемдері жағынан (ірілері және мүлде ұсақтары бар екенін) түсі жағынан (қою және ашық түсті) жалтылдау деңгейі жағынан (біреуі жарқырайды, біреуі күңгірт) әйнектей мөлдір және мөлдір емесі кезігеді. Содан кейін шелектерге салынған құммен жасаған тәжірибелер ылғал  240 құмның құрғақ құммен салыстырғанда салмағы ауырырақ және түсі қоюлау, құрғақ құм шашылады, ал ылғал құм жабысқақтау. Құм түйіршіктері өзара бекітілмегендіктен каро бетінде шашылатындығынан құмның шашылғыш екенін балалар түсінеді. Ылғал құмның кеуіп қалатындығының себебі түсінікті болады: құм түйіршіктерінің араларында бос орындар бар, сол бос орындарға жел, күн жылуы кептіреді.Оқу қызметі дегеніміз не? К.Л. Рубинштейн бойынша білім мен ептілікті меңгеріп алуға тікелей және тура бағытталған үйренудің түрі. Д.Б.Элькониннің, В.В.Давыдовтың келтірген оқу қызметінің талдауы оның өз құрылысы спецификалық құрылысы бар екенін көрсетті: оқу мақсатынан, оқу әрекеттерінен, бақылау және бағалаудан тұрады. Қызмет құрылымының орталық орынды оқу мақсаты алады. Оқу мәселесін бала сабақ кезінде орындауы тиіс тапсырма ретінде түсінуге болмайды. Оқу мәселесі - ол мақсат. Мақсат болмысының мәнісі жалпыланған әрекеттер тәсілін иеру, ол аналогтық тапсырмаларды орындауға, осы түрдегі мәселелерді шешуге көмектеседі. Дәл солай, педагог мақсат қояды - балаларға жапырақты ағаштың суретін салуды үйрету. Негізгі назар заттың маңызды белгілерін жеткізу ептілігіне дағдылануда аударылады: дің бұтақтар, олардың орналасуы. Ағаштың суретін салудың жинақталған тәсілін меңгеріп бала оны кез-келген осыған ұқсас мазмұндағы тапсырманы орындаған кезде қолданылады («Күзгі ағаш», «Гүлдеген алма ағашы», «Қысқы сквер») тақырыптарына сурет салған кезде. Балаларға жұмбақ құрастырудың жинақталған тәсіліне үйретудің арқасында, тәрбиеші оқу мәселесін шешудің әр-түрлі материалдарын ұсынып тапсырмаларды түрлендіріп отырады: адамдардың еңбек етуіне қажет заттар туралы, жануарлар туралы, бақ өсімдіктері туралы және т.б. туралы жұмбақтар құрастыру.Оқу мәселелерін шешушіге көмектесетін оқу іс-әрекеттері көптеген оқу операцияларынан тұрады. Балалар оқу іс-  241 әрекеттерін меңгеріп алуы үшін басында барлық операциялардың толық жайылған кезінде орындау қажет. Бастапқы кезде операциялар не материалды түрде белгілі бір заттардың көмегімен немесе заттанған түрде (материалданған түрде) - бейнелер арқылы, олардың таңбалық алмастырғыштардың көмегімен орыдалады. Мысалы, заттар топтарының теңдік немесе теңсіздік ұғымдарын теріп, бала заттардың орнын алмастыратын. Ойыншықтар, суреттер, фишкалар немесе олардың бейнелерін пайдаланып әрекет жасайды. Тек біртіндеп, операцияларды өңдеуіне қарай әрекеттерді орындау процесі біртұтас нәрсе ретінде ұйысып жасалынады.Оқыту сауатты түрде құрылған кезде де, оқу қызметінің қалыптасуы - ұзақ процес екенін айта кету керек. Мектепке дейінгі жаста оқыту қызметінің алғышарттары қойылып, оның жеке элементтері қалыптасады. Мектепке дейінгі кіші жастағы баланың сабақ кезінде өз қызметінің мақсатын қою қабілетін қалыптастыру қажет (2-ден 3 жасқа дейін), түрлі қызметтің тәсілдерін меңгеруге үйрету (3-4 жас аралығында) қабілеттерін қалыптастыру қажет. 4 жастан кейін баланың қызметіні соңғы нәтижеге дәл бағыт алады. Педагог балаларға түсіндіруді тыңдауға, тапсырмаларды бір-біріне бөгет болмай орындауға үйретеді; білім мазмұнына қызығушылығын демеп отырады, іждаһат пен белсенділікті ынталандырады. Бұның бәрі оқу қызметінің одан арғы дамуы үшін маңызды.Мектепке дейінгі үлкен жастағы баланың оқу қызметінің мынандай элементтері қалыптасады:■алдағы қызмет мақсаттарын, және оған жету тәсілдерін анықтай білу, нәтижеге жетуге тырыса білу;■алынған нәтижені үлгімен, эталонмен салыстыру кезінде өзін- өзі бақылау;■аралық нәтижелерді алу процесінің қызмет барысында ерікті бақылау жасай білу;■нәтижеге бағдар ұстап қызметті жоспарлай білу.   242 А.П.Усованың зерттеуі көрсеткендей, баланың оқу қызметі алғышарттарының дамуы үшін оқу тапсырмасын орындау кезінде тәрбиешіні тыңдай және ести білуді, оның көрсеткенін көре және қарай білуі, оның иннерцияларына ере білу керек. Дамып келе жатқан оқу қызметініңмаңызды көрсеткіші ретінде баланың педагогтің бағалауына қатынасын есептейді. Егер бала оқу тапсырмасын орындауына қойылған жақсы не жаман бағасына еш елең етпесе, ол балада өзін-өзі жетілдіруге Жетістікті бекіту қажеттілігін, қатені түзеу, тәжірибе алу ұмтылыстың жоқтығын білдіреді, ал бұл оны оқытудың мүмкіншілктерін төмендетеді.Оқу қызметінің табысты қалыптасуы ол қандай мотивтармен жанданатындығына қатысты. Егер бала оқығысы келмесе, оны оқытып қажет жоқ. Сырттан қарағанда балалардың сабақ кезіндегі қызметі, іс-әрекеті бірдей көрінгенімен, бірақ іштей, псиxологиялық жағынан, ол әртүрлі болады. Қызмет көбінесе алып жатқан білім мен баланың немен айналысып отырғанына байланыссыз сыртқы мотивтермен оянады. Балаға математика ұнамайды, бірақ сабақ кезінде ол бала педагогтың наразылығын тудырмау үшін барлық тапсырмаларды орындауға тырысады. Бала сурет салуды ұнатпайды, бірақ суретті апасының туған күніне сыйлау үшін салу мүмкін. Балабақшада балалар жиі «болуы керек», «солай тапсырды», «ұрыспасын» деп ойлағандықтан оқиды.Ішкі уәждеме баланың танымдық қызығушылығымен оянады: «қызық», «білгім келеді», «істей білгім келеді». Бұл жағдайда білім басқа бір мақсатта жету құралы емес («ұрыспасын») («апама сыйлауым керек» баланың қызметінің мақсаты болып табылады. Оқу қызметінің нәтижелерімен ол ішкі мотивтермен жандана едәуір жоғары болады.Педагогтың қызметі (білім беру) білімді, машықты, ептілікті белсенді үйрену процесін ұйымдастыруға бағытталған. Бұл жерде сабаққа алдын-ала дайындық жасау (жоспарлау, материалды-заттық жабдықтауын қамтамасыз ету, қолайлы  243 эмоционалды жағдай жасау, балаларды тікелей ұйымдастыру, олардың назарын оқу тапсырмасына аудару, түсіндірмелердің анықтығы, балалардың қызметін сауатты басқару.Педагогтың сабақ кезіндегі қызметіндегі бастысы - балалардың оқу-танымдық қызметін ұйымдастыру. Ол ақпараттарды хабарлап қана қоймай, балаларды өзінің ойлау барысына, өздігінен білім табуға тартады, «жаңалық жасау» жағдайларын жасайды. Балаларға тануды рационалды амалдарын үйрету, қызмет мәдениетін қалыптастыру; мүмкін болатын қателіктердің алдын алып отыру қажет. Оқыту мазмұнының күрделенуіне қарай педагог балаларға танымдық қызметтің жаңа тәсілдерін (еске сақтау, салыстыру, шартты белгілерді қолдану, бақылау, жұмысты жоспарлау нәтижелерді талдау және т.б. амалдары) игеруге көмек береді.Педагог қызметінде маңызды рөлді балалардың оқығандығының деңгейін, білімдегі және машықтарда жетіспеушілктерді, оқыту қызметінің алғышарттары мен элементтерінің қалыптастырылмағандығын анықтау алады. Бақылау-диагностикалық функцияны іске асыру педагогқа одан арғы оқыту процесін дұрыс құруға көмектеседі.Сонымен педагогтің көз алдында унемі оқыту процесіндегі тәрбиеге байланысты сұрақтар тұрады. Бұл жерде мүмкіндіктер мен даму пермпективаларын ескеретін әр балаға жеке индивидуалды жол табу маңызды.Оқыту құралдарына, әсіресе олардың жағдайына, безендіру көркемдігіне, балаларға қауіпсіздігіне ерекше назар аудару қажет.Түсіндіру мен әрекеттерді көрсетуде стереотиптерден, штамптардан аулаұ болу үшін, педагог оқыту методикасын жетілдіріп отыру керек. Педагогтың шеберлігі оқыту мазмұнына жан кіргізіп, оның өзінің әлемге көзқарас ретінде жеткізу қабілетінде білінеді.     244

Оқыту қағидалары Оқыту қағидалары (дидактикалық қағидалар) дегеніміз педагогтың мазмұн іріктеуде, ұйымдастыру нысандарын, оқытудың әдістер мен тәсілдерін анықтауда басшылылыққа алатын обьективті заңдылықтар, бастапқы ережелер.Жоғары жақта айтылғандай, оқытудың нормативті негізі ретінде дидактикалық қағидалар жүйесін жасау еңбегі Я.А.Коменскийге (осы оқу құралының ІІ тарауын қараңыз) тиесілі. Бірақ бұл жүйе айтарлықтай қозғалмалы бопып шықты: келесі жүзжылдықты оның кейбір қағидалары теріске шығарылды (табиғақа сәйкестілік және т.б.), басқа мазмұндармен толықтырылы, жаңалары енгізіліп отырды. Бұл неге байланысты? 1654 жылдан бері уақытта Я.А.Коменьскийдің «Ұлы дидактика» кітабында алғашқы рет дидактикалық қағидаларды тұжырымдаған да бәрінен бұрын әлемдегі әлеуметтік-экономикалық және саяси жағдайлар өзгерді., бұл оқыту мен тәрбие мақсаттарында білімді, білім беру мекемелерінің жүйесін өзгертті. Бұған едәуір алға кеткен ғылым жетістіктерін қосу керек.Білім алушыларды жас ерекшелігі сипаттамалары туралы, таным процесінің ерекшеліктері туралы,осындағы оның мотивациялық сфераның рөлі және т.б. туралы деректермен байыған. Қазіргі дидактикалық қағидалар оқытудың, танымдық қызметтің дамуының танылған заңдар мен заңдылықтарына сүйенеді.Қазіргі мектеп жасына дейінгі оқыту теория негізінде жатқан қағидаларға тоқталайық.Тәбиелеуші оқыту қағидасы. Бұл принципте оқыту процесінің заңдылықтарының біреуі пайда болады, ол педагогтің оқыту қызметі көбінесе тәрбиелік сипатқа ие. Бала жасырақ болған сайын, соғұрлым оқыту мен тәрбие тығыз бірлікте шығады. Бүкіл мектепке дейінгі уақытта оқыту тәрбиелеуші, ол тәрбие оқытушы болып келеді. Дұрыс  245 қалыптасқан оқыту процесі жалпы тұлғаның қалыптасуына септігін тигізеді. Бұл оқыту мазмұны оның ұйымдастыру нысандарына, әдістер мен құралдар арқылы жүзеге асырылады. Арнайы сараланып алынған оқыту мазмұнының мақсаты балаларды қоршаған болмыспен араластыру, осының негізінде балада динамикалық дамып жатқан «әлем бейнесі» қалыптасады, қарым-қатынас нормаларын игереді, құндылық бағдарлары пайда болады. Оқыту үрдісінде жүріс-тұрыс, психикалық процестер шынығады, балалар қарым-қатынас дағдыларын меңгереді.Дамытушы оқыту қағидалары. Оқыту процесін баланың потенциалдық мүмкіндіктерге бағдарды талап етеді. Қағида негізінде жатқан заңдылыққа сәйкес оқыту - бала тұлғасының дамуының оның ақыл есінің, еске сақтауының және басқа психикасының жаңа қасиеттерінің пайда болуының, сонымен бірге қабілеттері, қызығушылықтары, бейімділіктерінің қалыптасуының қозғаушы күші. Л.С.Выготский бойынша, балада дамудың екі зонасы бар. Біріншісі - актуалды даму зонасы - осы жасқа жеткен деңгейі. Ол, баланың нені өздігімен орындай алатынын немесе орындай алмайтынын көрсетеді. Дамудың актуалды деңгейі баланың бүгінгі өмірінің мазмұнын анықтайды және баланы ертеңгі өмірге кіруіне дайындайды. Өзекті даму зонасының айналасында кең шеңбер - ең жақын даму аймағы пайда болады, баланың ертеңгі даму деңгейі. Ең жақын даму аймағы - оқыту мен дамуда анықтаушы болады: бала бұл зонада педагогпен бірігіп жасағанын, ертең ол өздігімен жасай алады, яғни өзекті даму деңгейіне өтеді деген сөз. «Оқыту дамуың алдында жүргенде ғана жақсы», - деп жазған А.С.Выготский. Сондай оқыту жетілу кезеңінде, ең жақын даму зонасында жатқан бір қатар функцияларды оятып өмірге шақырады. (Выготский Л . С . Шығ. жинағы.: 2 т. - М., 1982. - Т.1. - 252 б). Дамытушы оқытудың концепциясын Л.В.Занков, Д.Б.Эльконин, В.В.Давыдов, Л.А. Венгер жасағаны   246 көп мектеп пен мектепке дейінгі мекемелерде практикада іске асып жатыр.Ғылымның қағидасының басшысы баланың шындықты дұрыс көрсететін нақты білімді меңгеруінен тұрады. Сонда мұнан былай олар сәйкес ғылым түсініктердің негізін құрайды, мектепте оқу пәндерін үйренуді жеңілдетеді. Білім өзінің ғылымилығын жоғатпай, шындықты әртүрлі тереңдіктен көрсете алады.А.П.Усованың зерттеулерінде мектепке дейінгі балаларды құбылыстардың маңызды белгілерін ерекшелемей сыртқы сапасы мен қасиеттері туралы түсінік қалыптастырылатындықтан тек эмпирикалық біліммен шектелуге болмайтындығы дәлелденген. Эмпирикалық білім қажет, өйткені дәл соның негізінде талдаудың, абстракцияның, жинақтауға, тұжырымдарына қабілеттілік қалыптасады. Бірақ осы қабілеттің одан арғы дамуы үшін балаларға құбылыстар арасындағы жалпы тәуелдікті қамтып көрсететін (кейбір математикалық тәуелдіктер, табиғат әлеміндегі байланыстар жіне т.б.) теориялық білім беру керек. Теориялық оқытудың бастпқы нысандары ғылымның қағидасының келесі ережелерін ұстануды талап етеді:■балаға затар, құбылыстарды бұрмаланбаған түрде қабылдауды қамтамасыз ету, оларға жағымды көзқарасты орнату, қызықтыру;■затты қайталап көрген кезде балаға оның маңызды белгілерін қасиеттерін анықтауға, қарапайым байланысты, көзқарастарды түсінуге жетелеп көмектесу керек, танысып жатқан заттарды, олардың бөлшектерін, қасиеттерін дұрыс атауды кейбір жалпы қолданудағы ғылыми терминдерді қолдана отырып үйрету керек;■балаларға зерттеліп жатқан заттардың (обьектілердің) даму, өзгеру суретін ашық көрсету олардың назарын даму маңыздырақ жақтарына, сыртқы жағдайларға, орынға, уақытқа тәуелдігіне аудару.Көрнекілік қағидасын Я.А.Коменский әділетті түрде дидактиканың «алтын ережесі» деп атаған, өйткені «сезімде жоқ  247 ақыл, ойда да болмайды». Толық оқыту баланың сезімдік тәжірибесіне, оның қоршаған болмыстың тікелей бақылауына сүйену қажет. «Бала табиғаты көрнекілікті айқын талап етеді» деп бекітіп айтып Коменскийді К.Д.Ушинский қайталады. Бұл қағиданың мағынасы қазіргі зерттеулермен сенімді дәлеледенді: адам ақпаратты негізінен көру және есту арқылы қабылдайды екен. Көру ақпараты лезде қабылданады екен, ал есту ақпараты бірізді жетіп көптеу уақыт алады екен.Көрнекілік қағидасы мектепке дейінгі баланың ойлаудың негізгі нысандарына (көрнекілік-әрекеттік, көрнекілік-бейнелік) сәйкес келеді екен. Нақты заттар мен көрнекілік бейнелер баланың ойлау қызметінің дұрыс ұйымдастырылуына ықпал етеді. Көрнекілік түсінуді, берік еске сақтауды қамтамасыз етеді. Оқытуды көрнекті ету балада көрі бейнелерін қалыптастыру, айналадағыны көруді қамтамасыз ету, тікелей тәжірибелік (практикалық) қызметке қосу, оқытуды өмірмен байланыстыру деген сөз.Бірақ бәрінде мөлшерден аспаған жөн. Оқытудағы көрнекілікті асыра бағалау тілдік-логиалық ойлау алғышарттарының дамуын тежеуі әбден мүмкін.Жүйелілік пен біріздік қағидасы материалының игерілуі белгілі тәртіпте, жүйеде жүріп жатқанын бағымдайды. Бұл оқытудың барысын да, мазмұнын да логикалық құрылымын талап етеді. Мектеп жасына дейінгі мекемелеріне арналған жалпы беретін бағдарламаларда оқытудың бірізділігі қойылған. Оқытуды жоспарлаған кезде педагог оқу материалдарында тақырыптарды бөледі (еңбек және мамандық, табиғаттағы өзгерісте, және т.б.); әр сабақтарда тақырыптың ашылуының бірізділігін қояды және жұмыс әдістемесін белгілейді, жаңа материалдың алдыңғы игерілген, басқалардың тәжірибелерімен байланысты ойластырылады.Сонымен бірге игерілген білім мен мамандықтарды түрлі нысандарға, сиаты түрлі қызметтерде (бөбектер суреттегі үй қоянын көрді, ол туралы тақпақ жаттады, содан кейін  248 аппликациялық жұмыс жасады) қайталау қарастырылады. Бұндай қайталау кезінде обьект-жаңа мағынада шығады, бұл балалардың білімін байытады және тереңдетеді, бекітеді, талдауға, жинақтауға, жүйелендіруге келтіреді.Қолжетімділік қағидасы оқу материалының, сипатын, мазмұнының және көлемін балалардың даму және дайындық деңгейлерінің ара қатынасының белгілеуді бағамдайды. Я.А.Коменский де бүгін өз мәнін кетірмеген қағиданың бірнеше ережесін алға қойған:-Зерттеуде жақыннан (туған өлке тарихы), алыстағыға (жалпы тарих) өту;-Жеңілден қиынға, белгіліден белгісізге өту.Қолжетімділік қағидасына сәйкес мектеп жасына дейінгі балаларға берудің бағдарламалары құрылдды, ол бағдарламаларда белгілі жастағы балалардың меңгеруіне арналған икемделген оқыту мазмұны келтірілктен. 1970 жылдары Л.В.Занков қиындығы жоғары деңгейдегі оқыту қағидасын шығарды және негіздеді: оқыту қолайлы бола тұра салмақты күш салу қажеттілігімен ұштастыру керек.Егер оқу материалы баланың мүмкіндіктеріне тең немесе төмен болған жағдайда, даму процесі жүрмейді.Оқыту процесін түсіну қағидасы. (Н.Я.Лернер) оқытудағы саналылық пен балсенділік қағидаларына жақын. Ол балада рефлектік ұстанымын дамыту қадеттілігін ұйғарады: мен білмейтінімді қалай білдім, бұрын қалай ойлағанмын, неге қателесетінмін, нені білгім келеді және т.б. Әрине, мұндай розицияны балада өзінің «менің», өзінің білетіндерін, жетістіктерін, қиыншылыұтарын, меңгерген қызмет тәсілдерін сезінуге оны «итермелеп» педагог дамыту керек. Балаларға қойылатын келесі күрделі сұрақтар: бұл туралы қалай білдің?, сен мұны қалай істедің?, сенің жұмысыңда саған не ұнайды, ал нені басқаша істеуге болушы еді? Үнемі баланың назарын өзінің қызметінің элементарлы талдау жасауға бағыттап отыру керек. Бала өз жетістіктерін көріп отыруы оның өз мүмкіндіктеріне  249 сенімділікті нығайтады, жаңадан күш салуға итермелейді. Бала өзінің неде және неліктен қателескенін, тағы не қолдан келмей жатқанын бала түсініп отырса, ол өзін өзі тәрбиелеу жолында бірінші қадам жасайды. Ал келесі қадамдарды жасауға жігерлендіре, жетістікке ынталандыра нақты көмек беоре отырып педагог көмектеседі.

 Оқыту модельдеріЖоғары айтылғандай оқыту үйретуші мен үйренуші деген екі жақтың өзара әрекеті. Педагог пен балалардың өзара әрекетінің стилі әр-түрлі болуы мүмкін: авторитарлы, демократиялы, либералды. Стильге байланысты оқыту прорцесінің моделі қалыптасады. Егер авторитарлыстиль басым болса, әңгіме оқу-тәртіптік модель жөнінде болып отыр. Педагогпен балалар арасындағы өзара әрекетте демократиялық стиль басым болса, тұлғалық-бағытталған модель құрылады.Ұзақ уақыт бойы Отандық білім беру жүйесінде, соның ішнде мектеп жасына дейінгі балалар мекемелері де, оқу- тәртіптік модель үстем болған.оның мақсаты балаларды біліммен , ептілікпен , қаруландыру болды. Мектеп жасына дейінгі оқыту нәтижелері білім көлемімен бағаланды: Балаларға«еңбек сіңірсе» соғырлұм оны табысты оқытатын деп есептейтін. Мектепте және басқа оқу орындарында баға көрсеткіш болып қызмет ететін, олардың негізінде оқу үлгерімінің пайыздары есептелетін.Бұл ретте «таза білім» бағаланатын, (бала нені біледі, не істей алады), оқыту үлесін маңызды факторлар болып есептелетін үйренушінің күш салуы, оның тырысуы және т.б. сияқтыларға талдау жасалмайтын. Ал дәл осы факторларда баланың оқытуға потенциялды мүмкіндіктері «жасырынып» тұр.Оқытудың мазмұнының, әдістерінің біртүрлілігі – оқу- тәртіптік модельдің ерекшелік белгісі. Елдің мектеп жасына дейінгі білім беру мекемелерінде мектептерде жән басқа оқу  250 орындарында оқыту бірыңғай бағдарламалармен, оқу жоспарларымен, оқулықтармен, оқу құралдарымен өткізілетін.Оқытудың «істей алмасаң-үйретеміз, істегің келмесе- мәжбүрлейміз» деген ұраны балаға басынан оқуға ынтасы жоқ тіршілік иесі ретінде көзқарасты білдіретін. Оқытудың таралған әдістерін түсіндіру (ересек адамның монологы), балалардың үлгі бойынша қызметі. Осы әдістердің көмегімен балаларда репродуктивті-еліктеу деңгейде атқарғыштықты дамытатын. Баланы оқуға мәжбүрлеу үшін, педагоготар оған түрлі талаптарды алдына қоятын, тыйымдар, нотациялар, содан «шара қолдануды», оған әсер етуді сұрап ата-анаға жүгінетін.Педогогикалық практикада оқытудың оқу-тәртіптік моделінде кемшіліктерді еңсеру, білім беруді балалар үшін қызық қылу, оларға деген махаббат пен құрмет үйренушілерінің өз күштері мен мүмкіндіктеріне негізінде оқу-тәрбие жұмыстарын ұйымдастыру, талпыныстары қолға алынған. Педагог-ойшыл және гуманист В.А.Сухомлинский, Полтавщинадағы Павлыш мектебінің директоры бола тұра, өзінің практикалық қызметімен балаға деген махаббат пен сенімсіз барлық ғылыми даналықтар, оқытудың барлық әдістері мен құралдары дәрменсіз екендігін дәлеледеді. В.А.Сухомлинский әр балада жасампазды ашуға, мектептегі оқуды қунанышты ету үшін талпынды.Білім құмарларға:Сіз әлі В.А. Сухомлинскийдің «жүрегімді балаларға беремін» атты кітабын оқыған жоқсыз ба? ( Киев,1973 жылы) оқып шығыңыз, ұлы педагогтың идеяларын өзіңізге сіңіріңіз, олар сізге еңбек істейтін балалар тобын, мектепке дейінгі жастағыларға білім беру мекемені «қуаныш мектебіне» айналдыруға көмектеседі.В.А. Сухомлинскийден кейін көптеген педагогтар (В.Ф. Шаталов, И.П. Волков, Е.Н. Ильин, С.Н. Ресенкова және т.б.). Балалармен істеген білім беру жұмыстарында баланың жалпы мүмкіндіктнеріне оптимистік көзқарасты және т.б. дамуына  251 бағытталған оқыту идеяларын жүзеге асырды.Сонымен педагог гуманистер, новаторлар дәстүрлі оқу- тәртіптік модельді ысыра бастаған оқытудаың жағңа модельіне жаңа жол ашты. Бұған қоғамдық өмірдің обьективті себептері ықпал етті.Заманауи қоғамдық өзіндік шығармашылық ойлау қабілеті бар догматизмнен және көніп бейімделгіштіктен еркін адамдарға деген өткір қажеттілігі ғалымдарды (Ш.А. Амонашвили, В.В. Давыдов, В.А. Петровский және т.б.) негізінде педагог пен баланың жеке бағдарланған өзара әрекеттестік жақтан оқыту моделін дайындауға түрткі болды. Мұндай оқытудың мақсаты- интелектуалды, рухани, физикалық қабілеттіліктерді қызығушылықтарды мотивтерді дамыту, яғни баланың тұлғалық қалыптасуы қайталанбас индивидуалдық ретінде баланың өзін- өзі табуы. Бұл мақсатты іске асыру үшін өмірінің ерте жасынан бастап балада адамзат мәдениеті әлеміне араласу ықыласына қолғабыс көрсету, сондай араласуға қажетті құралдарды және тәсілдерді оған өтізу керек. (В.В. Давыдов, В.А. Петровский).Тұлғалық бағдарланған модельде балаға тұлғалық- гумандық көзқарас нақтыланады (Ш.А. Амонашвили). Бұл көзқарастың мәні: баланың оқығысы келеді және оқи алады, оның тілегін сүйеу және оның істей «алатынын» бекіту маңызды. Педагогтың басты міндеті - балаларды ұйымдастырып және ол білім алушылар өздерінің өскенін шығармашылық өзін- өзі жетілдіру қуанышын сезінетін танымдық жәе практиклық мәселелерді шешетін активті процеске оларды тарту. Тұлғалық бағдарланған модельдің педогогикалық технологиясы бар: түсіндіруден түсінуге өту, монологтан диалогқа, әлеуметтік бақылаудан дамуға басқарудан өзін-өзі басқаруға өту. Оқыту педагогпен балалардың бірігіп жұмыс істеуінде және жүзеге асырылады. Мұнда педагог - көмекші, кеңесші, үлкен дос.Мектепке дейінгі жасөспірімді тәрбиелеу концепциясында (1989 жыл) сол кеде бар және күшейіп келе жатқан оқытудың оқу тәртіптік моделі сынға ұшырады. Оны тұлғаның  252 бағдарланған модельге ауыстыру қабілеттілігі дәлеледенген. Бірақта 2013 жылы мектепке дейінгі білім берудің негізгі жалпы білім беру бағдарламасының құрылымына қойылатын федералды мемлекеттік талаптарында тағыда ең нащар жақтарымен көрінген оқытуды мектептік типтің озбырлығы сынға ұшырады. Отандық педагогтардың менталитетінде оқыту процесінің қатаң регламация түрінде қалыптасып қалған барлық балалар үшін брдей оқыту процесі инструктивтік методика приоритеті апталық міндетті сабақтар тізімі оларды оптималды үйлесуіне, ұзақтығына қойылған талаптар. Неліктен осындай әдістеме сондай өміршең болып шықты?Әңгіме мынада, оқытудың кез-келген моделі, соның ішінде тұлғалық бағдарланған сияқты пргрессивтісі де ғалымдармен зерттеліп, ол белгілі бір мекемеде тәрбиеленушілермен өзара әрекеттесу процесінде педагогпен жүзеге асырылады. Педагог - гуманистік негізде оқыту процесін түрлендірудің бас тұлғасы. Ол қаншалықты қолдан келетіндігі педагогтың профессионалдық дайындығынан жалпы мәдени деңгейіне, сонмен қатар жеке бас қасиеттеріне (гуманизм, балалардың тағдырына жауапкершілік, өз-өзін жетілдіруге ұмтылу, қатынас жасау мәдениеті және т.б.) байланысты. Дидактикада оқытудың бірнеше түрлері қалыптасқан: тікелей, мәселелік, жанамалық.

 Оқыту түрлеріТікелей оқыту тәрбиешінің дидактикалық мақсатты анықтап балалардың алдына қояды (ағаш салуды үйренеміз; әрқайсыларыңның алдында жатқан сурет бойынша әңгіме құруды үйренеміз) деп белгілейді. Содан кейін тапсырманы орындау тәсілдерінің үлгілерін береді (ағашты қалай салу керек, әңгімені қалай құру керек). Сабақ барысында ол нәтижеге жету үшін әр баланың қызметін бағыттап отырады. Сол мақсатта   253 балалардың тапсырманы орындауы, жаңа білім алулары үшін қажет тәсілдер мен амалдарды игеруге жаттықтырады.Мәселелік оқытудабалаларға дайын дайын білімді хабарлап, қызметтің тәсілдерін ұсынбайды. Мәселелі жағдай туғызып , оны бала бар, ішінде танымдык та, білім мен машықтар көмегімен шеше алмайды. Ол үшін бала өз тәжірибесін «ақтарып», онда басқа байланыстарды орнатып, жаңа білім мен машықтарды меңгеру керек. Мәселелік оқытуда мәселелі жағдайды түсініп, балалар оны бір-бірімен және педагогпен диалог кезінде шеше алады, мұнда педагог бірігіп пайымдап ізденісті дұрыс арнаға бағыттайды. Ұжымдық ізденіс қызметі – ол педагогтан балаларға , бір баладан екінші балаға баратын ой мен әрекет тізбегі. Мәселелі жағдайды шешу – ұжымдық жұмыстың қорытындысы.Зерттеулерде (И.Я. Лернер, Н.Н. Поддьяков, Л.А. Парамонова және т.б.) мәселелік оқытудың балалардың ойлау қызметінің, шығармашылық күштерінің дамуындағы ерекше ролі айтылады. С.Л. Рубинштейннің жазуы бойынша «Ойлау – мәселеден немесе сұрақтан, таңданудан немесе түсінбестіктен, қайшылықтан басталады. Осындай мәселелі жағдаймен тұлғаның ойлау процесіне тартылуы анықталады; ол әрдайым қандай да бір есепті шешуге бағытталған». (Рубинштейн С.Л. Жалпы психология негіздері. – М., 1946. – 347 б.)Мәселелік оқытудың адамгершілік аспектісі айқын: мысалы, учаскеде жаңбырдан қашып киім ауытыратын бөлмеге жүгіріп келген кезде неліктен «терезенің әйнектері жылаған» себебін бәрі бірге «ашты». Бір баланың ойы (әйнектер будан болып терледі) басқа балалардың болжамына жалғасты (бөлмеде бу қайдан пайда болды – мүмкін біздің су киімдерімізден шығар? неге тек әйнектер суланды?). Балалар өз ойлрын, күмәндерін еркін айтып, достарының жауаптарын бақылайды, дауласады немесе келіседі, негізінде – тең серіктестер диалогі тұратын белгілі іскерлік ынтымақтастықтың стилі құрылады. (Т.А. Куликова).  254 Педагогтің мақсаты – әр бала солист бола алатындай, күрделі ансамбльді басқару. Ол балалалрды біріккен ой зерттеуіне, ой ізденісіне ерттеді, көрсету, түсіндіру, сұрақтар формасында көмек көрсетіп отырады. Танымдық қызмет эвристикалық әңгімелесумен бірге жүреді, оның барысында педагог балаларды бұрын алған білім мен бақылаулар негізінде салыстыруға, жеке факттарды безбендеп, содан кейін ойлану арқылы қорытындыға келуге қозғау салып отырады.Мәселелік оқытудың негізгі қозғаушы күші – балаларға ұсынылатын сұрақтар мен тапсырмалар жүйесі. Қандай сұрақтар тиімдірек? Ең бірінші, заттар мен құбылыстар арасындағы ұқсатығы мен ерекшеліктерін анықтауды талап ететін сұрақтар. Қалыптасқан түсініктер мен жаңадан алған білім арасындағы қайшылықты ашуға талпынтатын мәселелік сұрақтар ерекше орын алады. Балалардың бейнелік ойлауын, қиялдауын белсенді ететін сұрақтар қымбат.Мәселелік оқытудың балалардың ой қызметін жандандыруда, олардың арасындағы ынтымақтастық қатынастарын дамытуда маңызды ролін ескеріп, оның тікелей оқытудан артықшылықтарын айтуға болады. Бірақ мәселелік оқытудың «әлсіз жақтары» туралы ұмытпау керек. Педагогқа кейде топтағы (топшадағы) балалар үшін мәселелі жағдайдың қиындық деңгейін анықтай күрделілеу болады. Біреулер үшін бұл мәселеде бәрі түсінікті, бұрыңғы тәжірибеден белгілі болып, ал басқа біреулері үшін, керісінше, мәселенің неде екенін«көрмейді», әлі оған «өсіп» жетпеген болады. Сондықтан, ізденіс тобын «бірдей стартта» болатын саны 5 - 6 адамнан аспайтындай етіп құраған жөн. Тағы бір «осал тұсы» мәселелік оқыту көп уақыт шығынын қажет етеді, сабақтардың ақпараттық сыйымдылығын азайтады. Осы жағдайларды назарға ала отырып, мәселенік оқытуды оқытудың жалғыз түрі деп санауға болмайды, оны тікелей және жанамалық оқытулармен үйлестірген ойға қонымды.   255 Жанамалық оқытудың мәні - педагог балалрдың оқығандылығының, тәрбиелілігінің деңгейлерін зерттейді, олардың қызығушылығын біледі, даму тенденцияларын бақылайды, баладағы жаңа ғана шоқып алған жаңалықтың кішкене бүршіктерін көреді. Балаларды даму туралы жиналған деректердің негізінде педагог заттық-материалдық ортаны ұйымдастырады: жаңа білімді, машықтарды игеру процесін оңтайландыруға болатын, туындаған қызығушылықтарды бекітуге болатын көмекші құралдарды жинақтайды. Олар кітаптар, ойындар, ойыншықтар, өсімдіктер, тәжірибе жасауға арналған жабдықтар, ыдыс-аяқ және т.б. Осыдан кейін осы құралдарды балалардың қызметіне қосып, оның мазмұнын байытып, жалпы қатынас жасаудың, іскерлік ынтымақтастықтың дамуына әсер етуі қажет. Мысалы, жасы үлкен топтағы балалар жазғы демалыстан бақшаға оралды, бірнешеуі басқа қалаларда, елдерде болып келді. Балалар алған әсерлерімен бөліседі, бірақ қанық эмоциялық түспен боялған болса да, айтар білімдері үзік-үзік. Педагог бір кітапті көрсетеді– мектеп жасына дейінгі балаларға арналған атлас, оның ерекшеліктерін түсіндіреді, балалармен бірге олар болған қалалар мен елдерді осы атластан іздейді. Енді атласты зерттеп қарауды ұйымдастырып, тәрбиеленушілерді «шартты белгілерді» (ескерткіштер, өндіріс, өсімдіктер және жануарлар әлемі) оқуға итермелейді. Шартты белгілердің «мағынасын ашу» енді саяхатшылардың өздерінің жазғы саяхаттарын байланыстырып әңгімелеп берулері мүмкін болады. Олардың әңгімелері басқа балаларды қызықтырып, енді олар өздерінің демалыстан алған әсерлерімен бөлісуге асығады. Балалар түрлі елдер, қалалар, ауылдар, деревнялар бар екенін анықтайды. Бұл - заттық-материалдық ортаның жаңа объектілермен байытуға негіз. Олар арқылы жанамалық оқыту ұйымдастырылады: ауылдық тұрмыс, еңбек, түрлі ландшафттар, су қоймалары (теңіздер, мұхиттар, өзендер, көлдер, көлшіктер) және т.б. туралы картиналар мен суреттер, видеофильмдер. Осылай оқыту  256 нәтижесінде мектеп дейінгі жастағы балалар элементар географиялық білім алады; олардың танымдық қызығушылықтары кеңейеді, балалар арасында ынтымақтастық бекиді.Жанамалық оқытуда «Өзің үйренсең – біреуді үйрет» деген ұран болады. Сондықтан бала түрлі сұрақтарда өзінің біліктілігін көрсете алатындай, білетіндерін айтып бере алатындай жағдайлар жасау маңызды. Тәрбиешінің баладан көмек сұрауы оны әсіресе шабыттандырады: «Сережа, мен кішкене кезімде аздап шахмат ойнай білетінмін. Фигураларды қалай қатарға тізуді , қалай жүріс жасайтынын есіме түсіруге көмектесші». Педагог оқушы ролінде. Бұл сирек болатын құбылыс екендігіне келісесіз, сондықтан балалар «Шахмат мектебінің» тек көрермендері ғана болмай, белсенді қатысушыларға айналады: фигуралардың атаулары, тақтадағы тұратын орны, жүру тәсілдері есте қалады, пікірлерімен алмасады, сұрақтар қояды, ойнаушыларға жанкүйер болып алаңдайды. Ал кешке ата-анасына үлкен мақтанышпен «Мен барлық шахмет фигураларын білемін! Өзім үйрендім!», «Мен атпен жүруді үйрендім!», - деп айтады.Сонымен жанамалық оқыту мәні педагогтың оқыту процесінде білім беру мәселелерін оң шешілетіндей етіп балалардың өзіндік қызметін ұйымдастырады. Мектепке дейінгі мекемелердің білім беру бағдарламасын жүзеге асыру арнасының қажетілігі мектепке дейінгі білім берудің негізігі жалпы білім беру бағдарламасының құрылымына қойылған Федералды мемелекеттік талаптарда баса көрсетілген (2013 ж). Жанамалық оқыту балалардың тәжірибесін қоршаған әлемді тануды түрлі құралдармен кеңейтуге, баланы басқаларды оқытушы ұстанымына қоюға, белсенді түрде өзара оқуға, тәрбиеленушілердің өзін-өзі оқытуға мүмкіндік береді.      257

Тапсырмалар:1)Л.С.Выготскийдің ''оқыту артынан дамуды ертеді'' деген сөздерін еске түсіріңдер. Атақты психолог айтқан оқыту қандай талаптарға жауап беруі керек?2)«Оқыту қағидалары» схемасын құрастырыңыз.3)Адамзат тарихындағы объективті және әлеуметтік құбылыстар ретінде оқыту мен тәрбие туралы айтылған кезде«Тәжірибе табыстау» сөздерін пайдалау қаншалықты заңды және неліктен бұл сөйлем нақты топтың тәрбиеленушілеріне қатысты бүгінгі педагогтың оқытуының мен тәрбиесіне қатысты айтылмайды.4)Мектеп жасына дейінгі оқытудың спецификасы неде, тұжырымдаңыз.5)Балаларды оқыту кезінде жасауға болатын мәселелі жағдайды ойдан шығарыңыз, оны шешу технологиясын сипаттаңыз.6)Мектеп жасына дейінгі жастағы балаларды оқытудағы күшті және әлсіз жақтарын неден көресіз?                     258

XІІІ тарауОҚЫТУДЫ ҰЙЫМДАСТЫРУДЫҢ ӘДІСТЕРІ МЕН ТҮРЛЕРІ Оқытудың әдістері мен нысандары  туралы түсінікОқыту түрлі әдістермен іске асады. Грек тілінен аударғанда «метод» бір нәрсеге жету жолы, мақсатқа жету әдісі дегенді білдіреді.

Оқыту әдістері - дидактикалық мақсаттарға жетуге бағытталған педагогтың және үйренуші балалардың өзара байланысқан жұмыс әдістерінің жүйесі.Әдістің мұндай анықтамасында оқыту процесінің екі жақты сипаты белгіленеді. Оқыту әдістері педагогтың қызметімен шектеледі, балалардың тәжірибелік қызметімен байланысқан танымдық қызметін арнайы әдістерімен ынталандырады және бағыттайды деп болжайды. Сонымен, дидактикалық мәселелерді шешуге тәуелді, педагог пен балалардың дара байланысқан қызметтерінде көрінетін айтуға болады.Әр әдіс педагогпен үйренушілердің белгілі тәсілдерінен тұрады. Оқыту тәсілі әдіске қарағанда, әлде қайта оқуға бағытталған. Тәсілдердің теркесі оқыту әдісін құрайды. Тәсілдер әркелкі болған сайын, соғұрлым олар кіретін әдісте мазмұнды және ықпалды болады.Мысалы, үлкен топта күз туралы әңгімелесіп жатыр. Педагог әңгіме әдісінің кең тараған тәсілдерін қолдана алады. Балаларға сұрақ қою, түсіндіру, балалардың өзіне әңгіме. Чайковскийдің «Октябрь» («Жыл мезгілдері» циклінен) музыңасын баяу қойып әңгімені бастауға болады, ал содан кейін иллюстративті материал ретінде балалардың шығармашылық жұмыстарын көрсетуге болады (суреттер, аппликациялар, шишкалар, емен жаңғақтарынан жасалған заттар, магнитафонға  259 жазылған балалар әңгімелері, балаларға таныс әдеби шығармалардың үзінділерін тыңдау,топпен бірге табиғат календаріне талдау жасау және т.б. Оқыту тәсілдерінің тіркесінің екінші нұсқасы нәтижелілірек, өйткені бұл тәсілдер баланың есінде және қиялында күздің суреттерін, оның аз бояуларынқалдырады, кейін олар өзкезінде сөйлеу мен ойлау қызметін белсендіруге әкеледі.Әртүрлі оқыту әдістеріне бірдей тәсілдер кіруі мүмкін. Мысалы, есте сақтау, жұмбақ пайдалану, іс-қимылды көрсету, сұрақтар тәсілдері бақылау, әңгімелесу, жаттығу, эксперимент жасау әдістерінің құрамына кіреді.Оқыту әдісін таңдау өткізілетін сабақтың мақсаты мен мазмұны байланысты. Сурет салуға, құрауға, ән салуға,үйрену мүмкін емес. Жаттығу әдісідене шынықтыру сабақтарында көп қолданылады. Табиғаттану мазмұндағы сабақтарда «бірінші скрипканы» бақылау, әңгімелесу, эксперимент және т.б. әдістері тәрбиеші педагогикалық процестің жабдықталуына орай әдісті таңдап алады.Егер мектепке дейінгі балалар мекемесінде оқу, құрамдары, үлестіретіннемесе демонстрациямен материал жеткіліксіз болса, онда көптеген әдістерді қолдануға мүмкіндік болмайды. Мысалы, балабақшада репредукциялар суреттер, дифильмдер, слайдтар аз болса, балаларға қоршаған әлеммен, суретшілердің шығармашылығымен таныстыру мүмкіндігі тарылады. Нәтижесінде басымдық сөздік (вербальды) әдіске беріледі.Оқыту әдісін таңдау педагогтің тұлғасына да, оның қабілеттеріне жауапкершілігіне байланысты. Шығармашылығына бар, өзіндік ерекшелігі бар тәрбиеші оқыту әдістері мен тәсілдеріне өзінен де көп өзгерістер енгізеді, Мысалы, екінші кіші топтағы мақсаты - бөбектерді күлкілі мазақтауда тақпақтармен таныстыру болса, педагог сауысқан болып киініп балаларды қонаққа шақырып, тамақпен тойғызады және т.б. – бір сөзбен айтқанда балалармен бірге фольклор  260 туындыларын ойнап шығады, бұл баланың есінде, қиялында, тілінде ұзаққа қалады. Формалды жұмыс істейтін тәрбиеші, балаларды партаға отырғызып, тақпақтарды оқып беріп, оларды балаларға жаттатуға тырысады.Әртүрлі педагогтар – оқыту әдістері де әртүрлі , ал қорытындысына балалардың дамуында тиімді жағынан салыстыруға келмейтін нәтижелерді көреміз.Заманауи педагогикада оқыту тәсілдерінің біріңғай жалпылай қабылданған классификациясы жоқ. Мектепке дейінгі педагогикада оқыту процесінде балалардың қызметі тәсілдерінің сипатын анықтайтын басты ойлау нысандары негізіе қойылған классификация қабылданған. Ондай нысандарға көрнекі-әрекеттік ойлау және көрнекі-бейнелік ойлау.осыған байланысты мектеп жасына дейінгі балаларды оқытудың басты әдістері болып тәжірибелік, көрнекі, сөздік,ойын әдістері болып табылады. Бұл әдістер шын оқыту процесінде жеке шектеліп емес, әртүрлі бірбірімен комбинацияларға бірігіп қолданылатынын еске салу керек.  Көрнекі әдістерОқыту процесінде балалардың танымдық және практикалық қызметіне сәйкес заттар мен құбылыстардың көрнекілік көрсету ұйымдасқаны мүмкін. Оқытудағы көрнекі әдістер тобына бақылау құралдардың демонстрациясы (заттар, суреттер, диафильмдер, слайдтар, видеожазбалар, компьютерлік бағдарламалар).Бақылау – бұл қоршаған әлемді құбылыстарға үңіле білу, олардан маңыздысын, негізгісін бөліп ала білу, болып жатқан өзгерістерді байқау. Олардың себептерін анықтау, қорытынды шығару (А. К. Матвеева, П. Г. Саморукова)Зерттеудегі объекттерді балалардың тіке бақылауы танымдық процестерінің дамуы мен толық түсініктердің қалыптасуы үшін үлкен мәнге ие (ұғыну, еске сақтау, ойлау, 261 елестеу). Бақылау процесінде баланың түрлі ой-қызметтері іске асады: қойылған сұрақтарға жауап іздеу, салыстыру. «Егер оқудың балалардың ақыл-ой дамуына претензиясы болса, оған олардың бақылау қабілетін жаттықтыруға міндетті» - деген К.Д. Ушинскийдікі ақиқат.Бақылаулар арнайы сабақтар кезінде, білім беру қызметінің процесінде режимдік процестердің барысында өткізіледі.Мысалы, серуен кезінде педагог балаларға құстарды, жапырақтардың түсуін, өсімдіктердің өсуі мен дамуын бақылауды айтады. Педагогтың кезкелген жоспарлабаған жағдайды бақылау үшін қолдануы балаларды анық түсініктермен жанын байытып, сезімдерін түрлендіруге (таңқалу, әдеміліктен ләззат алу, т.б.) мүмкіндік туғызады. Мысалы, бақшаның телеміне бір топ суықторғай ұшып келді, аспанда кемпірқосақ пайда болды, жұмысшылар веранданың шатырын жөндеп жатыр және т.б.Мектепке дейінгі балаларды оқытуда бақылау екі бағытта дамиды. Бәрінен бұрын, біртіндеп бақыланатын обьектілер шеңбері кеңее түседі: мектепке дейінгі ұйымның бөлмесінде, кейін басқа бөлмелеріндегі (асүй, медициналық кабинне, бейнелей студьясы және басқа) балабақшаның теліміндегі бақылаулар. Педагог ата-аналарға балаларын балабақшаның артындағы обьектілерді бақылауға қызықтыруды ұсынады: скверде, паркте,мектеп стадионында, өзен бойында қалалық көлік аялдамасында және т.б.Бақылаудың шоғырластығы (концентрлігі) ескеріледі. Балалардың бір обьектілермен қайталап таныстырған кезде; обьектіні таниды, кейін қайта бақылау кезінде заттың маңызды белгілерін белгілеуге кірісееді, кейін басқа обьектілермен салыстырады және соңында білімдерін жинақтайды, бұл бақылаудың концентрлігі сақталады деген сөз. Мысалы, басында балаларды телімге ұшып келетін құстарды бақылауға тартылады, қайталап бақылатқанда педагог құстардың сыртқы түрінің әдетеглерінен ерекшеліктеріне, оларды атауға үйретеді,  262 одан кейін балаларды басқа құстарме салыстыруға түрткі болады, соңында қыстайтын құстар туралы жинақталған түсінігін береді.Мектеп жасына дейнгі оқыту кезінде бақылаудың түрлі тәсілдері пайдаланыды: қысқамерзімді және ұзақмерзімді бақылаулар, сонымен бірге қайталанған және салыстыру. Ұзақ бақылаушылар балаларды даму процесімен, объектің жағдайының өзгеруімен, таныстырады.осының арқасында ой қызметінің дамуы үшін қажет материалға қол жетеді (салыстыру, ерекшелену, айқын белгілерді анықтау, себептік- салдар байланысын құру). Ұзақ бақылаулар үшін түрлену, өзгеру, даму сатыларындағы түрлі объектілер таңдалады: үй құрылысы, мектеп ауласына ұшып келген құстар, өсірілген өсімдік, бақшада гулдің өсуі.Салыстыру бақылаулары балалардың ойлау қызметінің дамуына ерекше құнды болады.орташа мектепке дейінгі жастағы балаларға салыстыруға екі бақыланатын объект ұсынылды: торғай мен қарға,қайың мен шырша.Үлкен мектепке дейінгі балалар бақылаудағы объектіні осы кезде объектімен елестетіп отырады.( автобус пен трамвай, өзен мен көлшік, газет пен хат).Мектепке дейінгі педагогикада оқыту әдісі ретінде дидактикалық талаптар дайындалған (Е. А. Флерина, Е.И. Радина, П.Г.Саморукова және т.б.)Нақты айтсақ:■Бақылау объектісі балаларға қызық болуы қажет,өйткені,қызығушылықтың арқасында оның түсінікткрі қалыптасады.■Бақылау объектісі оның сипаттық ерекшеліктері білінетін жағдайға қойылады.Сондықтан, бақылауды шынайы ортада жүргізген жөн.■Педагог бақылау мақсатын қояды,оны балалардың тәжірибесі мен ойластырып байланыстырады.   263 ■Балаларға бақылауға мақсатты нұсқау беріледі, толық қабылдау үшін(қоянды бақылап, кейін оның суретін салып, әңгіме құрастырамыз).■Бақылау кезінде білім, сезім және қатынастар баланың қызметінің дамуында орын алуы керек. (айтып беру, суретін салуда, көркем еңбекте, ойында).■Қойған мақсаттарға, объектінің ерекшеліктеріне, баланың жасына сай жоспарлық қамтылуы қажет.■Бақылауды анық сөзбен сүйемелдеп отыру қажет: заттар атауы, олардың белгілері, әрекеті. Педагог сұрақ қояды, құбылыстардың байланыстарын түсіндіреді. Бақылау кезінде балалардың объектер, әрекеттер, белгілерді атап айтып отуруын ынталандырып отыру қажет, бұл толық және дәлелді түсініктердің қалыптасады, сөздік молаяды. Қысқаша түсіндірмелер,қысқаша тақпақтар,мақал, ырымдарды айтуға болады.Бақылаусыз оқыту балаларға сезімдік негізі жоқ формальді білімді береді.Суреттер, репродукциялар, слайдттарды, диафильмдерді, видеофильмдерді және басқада көрнекі құралдарын демонстрациялау (көрсету) – мектепке дейінгі жастағы балаларды оқытудағы бір қатар дидактикалық мақсаттарды шешетін маңызды әдіс. Көрнекі құралдар балаға таныс және таныс емес заттардың бейнесін береді. Суреттер, сызбалар көмегімен балаларда статикалық көрнекі бейнелер қалыптасады.Оқытудың техникалық құралдары (ОТҚ) динамикалық көрнекі бейнелерді жасауға пайдаланады.Суретте (сонымен бірге ОТҚ арқылы көрсетілген) затты, оның құрамдас бөліктерін, бала өмірде кейде байқамайтын қасиеттерін анықтап көруіге болады. Осының арқасында қоршаған әлем туралы түсініктерді анықтау, кеңейту, тереңдету жүзеге асырылады.Сонымен қатар, осылар арқылы байқағыштықты, ой процестерін (салыстыру, ажырату, жалпылау, талдау), сөз қорын  264 кеңейту, қызығушылыққа әсер етуді дамытуға көмек береді. Сурет қиялға, шығармашылық қызметке азық береді.Демонстрациялық көрнекі құралдар баланың ой-өрісінің кеңеюінде үлкен роль атқарады, өйткені үйренушілердің тәжірибесінде жоқ, тікелей қабылдай алмайтын оқиғалар, құбылыстар, заттар тұралы түсінік беруге мүмкіндік береді. Мысалы, әртүрлі географиялық ендіктердегі жануарлар, өткен жылдар оқиғалары, үлкендердң еңбегі, қалалар мен елдер және т.б.Мектепке дейінгі мекемелерде көптеген сурет түрлерін қолданады, әсіресе - арнайы жасалған дидактикалық суреттер, олар көбіне серияларға біріккен болады (жыл мезгілдері, жануарлар әлемі және т.б.) . Балаларды атақты суретшілердің суреттерінің репродукциялары мәдениетке, өнерге баулиды (мысалы, «Құзғын қарғалар ұшып келді» А. К. Саврасов, «Алтын күз», «Наурыз» И.И. Левитан, «Сұр қасқырға мінген Иван ханзада», «Аленушка» В.М. Васнецов)Көрнекті құрал ретінде кітап графикасын (кітаптардың иллюстрациясын) қолданады, олардың көмегімен шығарманың кейіпкерлері тіріледі, оқиғалар өтіп жатқан елдер мен қалалар пайда болады. Одан басқа педагог заттық суреттер іздеп, тақырыптар бойынша саралайды («Ойыншықтар», «Транспорт»,«Үлкендердің еңбегі», «Жануарлар», «Біздің қала» және т.б.), әрлеп, балалармен жеке жұмыс істеген кезде, және де үлестіру материалы ретінде топтық және фронталды сабақтар кезінде қолданады.Сабақ кезінде оқыту мақсатында слайдтар, диафильмдер, видеофильмдер көрсетіліп, компьютерлік бағдарламалар қолданылады. Слайдтар арқылы педагогтың әңгімесінің иллюстрациясы жасалса, ол әңгіме айқын және сенімдірек болады. Диафильмдер мен видеофильмдер балаларды оқу фильмдеріне үйретеді, оның ерекшелігі танымдық мазмұнда болатындығы.Мысалы, «Нан қайдан келді?», «Мәскеу салынуда», «Бір аяқ сүт» және т.б. Фильмді қабылдау үшін  265 алдын-ала дайындық жасау керек, сурақтар қойылып, көргеннен соң олар жауап беруі керек. Фильм көру сабақтың бір бөлігін ғана алады, олардың ұзақтығы 10 минуттан аспайды. Кейін балалармен қойылған сұрақтар бойынша әңгіме жүреді. Егер балаларға жауап беру ауыр болса, фильмнің кейбір кадрлары, үзінділері қайта көрсетіледі. Бірнеше күннен соң қайта көрсетіп, балалардан тек мазмұндап айтып беруін сұрамай, факттарды талдау жасауға, олардың байланысын орнатуға итермелеу керек. Белгілі бір заттың, құбылыстың қарапайым демонстрациясы, оның суреттегі бейнесі баланың осы объектінің қажетті жақтары мен қасиеттерін ашпайтынын ескеру қажет.Стихиялы түрде қабылдау заттар туралы дұрыс ұғымның қалыптастырмайды. Осындай демонстрация кезінде педагог басқарушы рөлде боуы қажет,баланың игеруін ұйымдастрырады.Ұйымдастыру дегенге, объект туралы жеке білімін жалпы көрініспен бірге, заттардың түрлі жақтары менқасиеттерін қатал дәйектілікпен береді.Осыған байланысты, сұрақтардың тәртібі маңызды, олар арқылы педагог картиналарды көруді басқарады. Басында, ол картинаның жалпы мағынасын түсінуге арналған сурақтарды пайдаланады («Картинада ненің суреті салынған?», «Суретші нені бейнелеген?») кейін балаларға мазмұнын талдауға түрткі болатын сұрақтар қойылады (кім және не бейнеленген, олардың қасиеті, ерекшеліктері, әрекеттері қандай). Содан соң бейнеленген заттар, тұлғалар арасындағы байланысқа байланысты сұрақтар қойылады. Кейін баланың қиялын стимулдайтын, өзіндік қорытынды, пайымдар шығаратын сұрақтар қойылады. Бұндай тәсілде балаларға картина кейпкерінің орнына өзін қойып, олардың әрекеттері мен уайымдарын айтып беріп «картинаны тірілту» ұсынады.Сонымен оқытудағы көрнекі құралдар баладақоршаған әлемнің заттары мен құбылыстары туралы анық түсінік қалыптасуына, ойының, танымдық проыестердің дамуына бағыталған.Баланы оқытуда оқытудың көрнекі тәсілдері қолданылады:  266 әрекеттер, тәсілдерін көрсету, үлгіні көрсету. Бұл тәсілдер негізінен еліктеуде және оның баланың білім мен машықтарды игеруіне жасалған.Әрекеттерді, жұмыс тәсілдерін көрсету,оның орындалутәртібін көрсету дене шынықтыру, музыка, сурет салу , еңбек сабақтарында қолданылады. Бұл тәсіл баланың алдында келер қызметтің мақсатын ашады, олардың назарын, есін, ойын бағыттайды. Көрініс анық және дәл болуы қажет. Педагог әр амалын сөзбен анықтап айтып отырады : ''Жерде шұңқыр қазамын, бірақ өте терең болмасын, көшетті ақырын аламын, өйткені оның тамырлары жіңішке, бүлдіріп алу оңай». Сөз амалды толықтырып, оның бағытын сипаттау керек. Кейде жеке әрекеттерді көрсету үшін педагог тәрбиешілердің біреуін, алдын-ала дайындап, тартуы мүмкін. Үлгіні көрсету оқытуда: бейнелеу қызметінде, еңбек, әсіресе қол және көркем, пәндерде пайдаланады. Педагог балаларды үлгіні анализ жасауға тартып, орындалу этаптарын анықтайды.Өкінішке орай, практикада сирек емес, тәрбиешінің балалардың жасай алатындарын түсіндіреді немесе көрсетеді. Соның нәтижесінде, бала «инструкцияны белгілі бір жағдайға байлап қояды». Осыған жұмыс басқа жағдайда түсіндіруді талап етеді. Нәтижесінде «жаттап алған шарасыздық» болады. (А.Г.Асмолов). Педагог балаларды өзіндік жұмыс істеуіне, шығармашылық қабілеттерін ашу үшін балаларға таныс жұмысты қайталамай, олар үшін жаңа әрекеттерді көрсетуі қажет. Мысалы, педагог балаларға үлгі бойынша қорап жасауды үйретті. Келесі жолы, балалардың өзіне осы үлгі бойынша ойыншық (тақырыбы – таңдауына қарай: себет, коляска, арба, қол арба) жасауға оқу мәселесі беріледі. Жұмыстың негізі бір болғандықтан, қайта көрсетудің қажеті жоқ. Балалардықорапты басқа затқа түрлендіру тәсілдерін табуға итермелеу – қажет.      267

Практикалық әдістер Тәрбиеленушілердің білім мен машықтарының деңгейіне байланысты педагог оларға толық үлгіні (алғашқы тәсілдерге оқыту), немесе ішінара (тек жаңа элементтер), немесе бірнеше үлгіні таңдауға (алдыңғы меңгерген тәсілдерді шығармашылықпен іске асыру).Оқытудың практикалық әдістері - педагог балалардың танымдық қызметіне, жаңа білім, машық меңгеруіне практикалық сипат беретін әдістер. Яғни қызмет заттарды нықты түрленуге бағытталған. Балалар қарапайым тәжірибелерден, мысалы, магниттердің қасиеттерін түсінеді, өсімдіктердің өсуіне жарық, су, жылу және т.б. туралы көз жеткізеді.Практикалық әдістер кеңінен тілдерді, билерді, ән салуды,құрастыруды, сурет салуды, аппликацияны, қол еңбегіне, математикаға үйреткенде қолданады. (А.М. Леушина, Г.А. Корнеева) құрылыс материалынан үй салған кезде бала, практикада, оның беріктігі бөлшектердің орналасуынан екенін түсінеді.Өсімдікті күткен кезде сұрақтар туындайды.Оқытудың жетекші практикалық әдістері болып жаттығу, тәжірибелер және эксперимент жасау, моделдеу табылады. Жаттығу – баланың бірнеше қайтара ақыл-ой немесе трактикалық жаттығуларды қайталауы. Осы жаттығулар арқасында балалар ақыл-ой қызметінің амалдарына үйренеді, олардың түрлі машықтары қалыптасады (оқу, практикалық, ойындық).Көптеген жаттығулар заттық сипатқа ие, яғни оларды орындау зат пайдалануды талап етеді (ойыншық, дидактикалық материалдар). Мысалы, балалар теңдік пен теңсіздік ұғымдарын үлестірме материалдарды пайдаланып игеруге жаттығады. Құыршақтарға доптарды таратып отырып олардың санының тең немесе тең емес екенін біледі. Педагог балаға дидактикалық  268 материалдарды пайдаланып істеп жатқан амалдарын атап айтып отыруды үйретеді. Оның арқасында бала сөлеуге жаттығады. Бұл баланың таза сөлеу жаттығуларын орындауға қабілетілігін дамытатын, заттық әрекеттердің «ұюына», ішкі жоспарға өкізуге дайындайды.Мектепке дейінгі жастағы балаларды оқытуда әртүрлі типтегі жаттығулар қолданылады. Кейде балалар оқытушыға еліктеп, белгілі-бір жаттығулар жасайды (еліктеу жаттығулары). Оған жататындар: артикуляциялық аппаратты дамытуға, мәдени- гигиеналық дағдыларды қалыптастыруға арналған дидактикалық ойыншықтар мен т.б. жасалатын жаттығулар. Жаттығулардың басқа түрі конструктивті деп аталады. Мұнда бала педагогтың басқаруымен орындаған тапсырмаға ұқсас жаттығуларды жасайды. Мысалы, бүлдіршіндер алғашында шеңбер («доп», «домалақ жіп») сызуға жаттығып, содан соң оларға әуе шарларын салуды ұсынады. Ең соңында бала шығармашылық жаттығуларды, яғни өзінің білімі мен танымын үйлестіруды қажет ететін жаттығуларды орындайды. Мысалы, үлкен топтағы балалар жұмбақ құрастыруға, әңгіменің, ертегінің соңын өз ойынан аяқтауға, табиғи материалдардан ойыншықтар жасауға жаттығады.Жаттығулар бірте-бірте күрделенетін білім мен оқуға негізделетін белгілі-бір жүйемен жүргізіледі, сонымен қатар олар нақты жас мөлшеріне арналған бағдарламаға сәйкес болады. Жаттығулар балаға берілетін білім мен оқудың сипатындағы өзгерістердің негізінде , сондай-ақ жаттығуларды орындау уақытының көбеюімен (азаюы) негізінде күрделенеді.Мектепке дейінгі жастағы балаларды оқытуда қолданылатын жаттығулардың ерекшелігі, олардың балаға қызықты, түсінікті болатындай етіп практикалық немесе ой қызметіне ендіріп жүргізу. Дидактикалық және жылжымалы ойындарға жататын жаттығулар ерекше орын алады. Ойындық сипаты бар іс- әрекеттердің көмегімен балалар жаңа білімдерді ерекше қызығушылықпен және жеңіл қабылдап, алдында алған  269 білімдерін бекітеді. Ойын жаттығулары қуаныш атмосферасын, эмоционалдық көтеріңкі сезімді қалыптастырады. Ол мектепке дейінгі жастағы баланың психикалық денсаулығы үшін өте маңызды.Жаттығуларды жүргізудің дидактикалық ережелері мынадай: балаларға оқу тапсырмасын беріп, не істеу керектігін айту ( қуыршаққа қағаздан киім жасауды үйрену, сөйлем құрау, есеп шығару, өсімдіктерді отырғызу, т.б.)Тапсырманы орындау үшін қажетті әрекеттерді жасаудың әдісін ауызша түсіндіре отырып көрсету (баланың жаттығуды орындау үшін қажетті жасалатын іс әректтің алдын ала бейнесі қалыптасады) Балалардың назарын түсінуге қиын жерлеріне аудару, көмек беру, кеңес беру.Егер іс әрект әдісі қиындау болса, түсіндіргеннен соң балаларға оны сатылап орындауға рұқсат беру. Білім мен дағдыларды меңгеру үшін жаттығулардың көп мәрте орындалуы қажет. Бірақ олар жұмыстың жаңа тәсілдерін , жаңа заттық құралдарды енгізе отырып бірте бірте күрделенуі қажет.Қайталау жаттығуларына балалардың шығармашылығын ашатын тапсырмалар мен шарттарды қосу керек. балалардың жаттығуларды орындау барысы педагог тарапынан бақылауды қажет етеді, әйтпесе жұмыстың қате тәсілдері мен бұрмаланған түсініктер қалыптасуы мүмкін.Тура бақылаудан балалардың өзін өзі бақылау элементтерін дамыта отырып жанама бақылауға ауысу (ойын көрінісі, қызмет өнімдерін талдау арқылы). Тәжірибелер мен  270 эксперименттеу. Мектепке дейінгі білім беруде қолданылатын қарапайым тәжірибелер мен эксперименттер баланың белгілі бір оқу пәні бойынша жаңа білім алуға көмектесуге бағытталады.Тәжірибе мен эксперимент жасау барысында бала объектінің қасиеттері мен қатынастарын тану мақсатымен оған әсерін тигізеді. Баланың белсенділігі арқылы қалыптасатын эксперименттеу қабілеті мектепке дейінгі жас уақытында қарқынды түрде дамиды (Н.Н Поддьяков, СЛ. Новоселова). Отандық ғылым да эксперименттеу баланың іздену қызметінің ерекше түрі деп қарастырылады.Заттардың кейбір қасиеттері мен белгілерін меңгеру үшін баланың белгілі - бір нақты нәтижеге бағытталған іздеу әрекеттері тиімді болады. Мысалы: тәрбиеші мектепке дейінгі жасындағы балалардың іздеу әрекеттері арқылы әртүрлі заттардың қасиеттерін анықтайтын қиын емес эксперименттерді ұйымдастырады: су құйылған ыдысқа кезек-кезек әртүрлі заттарды ағашты, қайықты, шегені салып, олардың қалқу қабілетіне қатысты өз пікірлерін пайымдайды. Іздеу әрекеттерінің көмегімен көрнекі - әрекеттік ойлау қабілеті дамиды. Оқыту барысында педагогтың ықпалымен ынталандырылатын іздеу әрекеттері танымдық нәтижеге бағытталады.Оның педегогикалық құндылығы осында.Көптеген заттардың (су, құм, т.б.) тікелей сезім мүшелері арқылы танылатын қасиеттері (түсі, көлемі, иісі) және тікелей танылмайтын жасырын қасиеттері (сынғыштық, судың бір жағдайынан басқасына өзгеруі , т.б.)Заттың жасырын қасиеттері қарапайым тәжірибелер арқылы анықталады. Тәжірибе барысында педагог балалармен бірге заттың белгілі бір жасырын қасиеттін анықтау үшін арнайы бір іс- әрекеттер жасайды. Мысалы; судың буға, қардың суға айналуы ; құммен, сазбен жасалатын тәжірибелер.Тәжірибелер балалардың қоршаған ортаныда болып жатқан құбылыстарды тереңірек түсінуге, олардың бір- бірімен әсерін түсініп білуге көмектеседі.Тәжірибе жасау мен эксперименттеу  271 арқылы баланың байқау, салыстыру, бақылау, талдау, пайымдау, қортынды жасау сияқты қабілеттері дамиды.Модельдеу - оқытудың көрнекі-практикалық әдісі. Модель модельденетін объектінің елеулі қасиеттерінің жалпылама бейнесін білдіреді (бөлменің сызбасы, географиялық карта, глобус, т.б.)Д.Б. Эльконин, Л.А. Венгер, Н.А. Ветлугина, Н.Н. Поддьяковтың әзірлеген модельдеу әдісі , баланың ойлау қабілетін белгілі-бір объектінің жасырын қасиеттерін балаға түсінікті әрі көрнекі түрде жеткізетін арнайы сызбалар, модельдер арқылы дамытуға негізделген.Модельдеу әдісінің негізінде алмастыру қағидасы жатыр: бала нақты белгілі-бір затты басқа затпен, оның суретімен немесе шартты белгімен алмастырады. Алғашқыда балалардың алмастыру қабілеті ойнау кезінде қалыптасады (тастар кәмпиттың, құм қуыршақтың тамағының орнына, ал өзі әкесінің, космонавттың т.б. орнына). Алмастыру тәжірибесі сөйлеуді меңгеру, сурет салу барысында жиналады.Мектепке дейінгі педагогикада сөздерді дыбыстық талдау (Л.Е. Журова), құрастыру (Л.А. Парамонова), табиғаттануды қалыптастыру үшін (Н.И. Ветрова, Е.Ф. Терентьева), ересектердің еңбегін түсінуі туралы (В.И. Логинова, Н.М. Крылов) т.б. модельдері жасалған. Бұл модельдердің негізгі мақсаты, ол бала үшін заттардың тікелей қабылдауға келмейтін қасиеттерін түсінуді, тануды жеңілдету болып табылады. Танылатын объектінің жасырын қасиеттері мен қатынастары өте маңызды. Осының нәтижесінде баланың білімі жинақтап қорытудың жоғарғы деңгейіне көтеріледі, түнікке жақындайды.Мектепке дейінгі жастағы балаларды оқытуда әртүрлі модельдер түрлері қолданылады. Ең алдымен, объектінің бөлшектерінің конструктивты ерекшеліктері, пропорциялары, өзара қатынасы қарастырылатын заттық модель. Мысалы, механизмның құрылымы қағидасы көрінетін техникалық ойыншықтар, құрылым модельдері. Қазіргі уақытта, мысалы,  272 сезім мүшелерімен (көздің, құлақтың құрылымы), немесе организмның ішкі құрылымымен (көру қабілеті мен есту қабілетінің мимен, мидың - қозғалыс жүйесімен қатынасы) таныстыратын моделдер жайлы балаларға арналған әдебиеттер, оқу құралдары көп. Мұндай модельдерді қолдана отырып оқыту, балалардың өз мүмкіндіктерін тануға, өзінің психикалық және физиологиялық денсаулығына мұқият болуына үйретеді.Мектепке дейінгі жастағы балалардың үлкен жастағыларына маңызды қасиеттері мен қатынастары алмастырушы заттар, шартты белгілер арқылы көрсетілетін заттық-сызбалық модельдер ұсынылған. Мысалға - табиғат күнтізбесі, яғни балалар табиғаттағы болып жатқан құбылыстарды арнайы шартты белгілермен белгілеп күнтізбе жүргізеді. Жоспар құру (бөлменің, бау-бақшаның, қуйыршақ бұрышының), маршрут сызбасын жасау (үйден балабақшаға бару жолы) барысында педагог балаларды моделдеуге үйретеді. Заттық-сызбалық модельдерің жиі кездесетін түрлері сызба, киімнің сұлбасы. Мысалы, педагог қуыршаққа арналған киім жасауды ұсына отырып балалардың өлшеу, киім модельдеу туралы танымын қалыптастырады.Әдебиеттік шығармалардың мазмұнын талдау барысында О.М.Дьяченконың ұсынған балаларға ертегіні модельдеуді үйрету әдісіне жүгіну орынды болады. Ертегінің мазмұнын логикалық аяқталған бөлімдерге бөледі, балалар оның әр қайсысына қатысты сызба түрінде сурет (пиктограмма) салады. Нәтижесінде апперцептивты сызба, яғни шығарманың мазмұны туралы толық түсінік қалыптасады. Балалар осыған сүйене отырып, ертегінің мазмұнын жақсырақ мазмұндайды және фланелеграфта және т.б. көрсете алады.Балалардың талдау, салыстыру, жалпылау, заттың маңызды емес қасиеттеріне мән бермеу дағдыларының жақсы қалыптасқан жағдайда ғана модельдерді қолдану мүмкін екендігін ескеру қажет. Модельді игеру белсенді тану, зерттеу   273 іс-әрекеттерімен, заттарды шартты белгілермен алмастыра алу қабілетімен тығыз байланысты.Ойын әдістері және тәсілдеріОйын әдістері мен тәсілдерінің артықшылық қасиеті, олардың балалардың жоғарғы қызығушылығын, оң эмоцияларын тудыратындығында және оқу тапсырмасының сырттан мәжбүрлі түрде емес баланың өз қалауымен зейін қойып орындауына ықпал ететіндігінде. Оқу тапсырмасының ойын барсында орындалуы жүйке энергиясының және еркін күш-жігерінің минималды жұмсалуына әкеледі.Е.А. Флерина, өз уақытында, ойын әдістері мен тәсілдерінің оқу тапсырмаларын жеңіл әрі қызығушылықпен, сондай-ақ белсенділікпен орындауға мүмкіндік беретініне назар аударған. Қазіргі заманның зерттеулерінде анықталғандай, бұл тәсілдер балалардың ақыл-ой белсенділігін ғана емес, моторлық белсенділігін де бағыттауға мүмкіндік береді. Моторлық белсенділік білім алуды, меңгеруді жеңілдететін бай ассоциативты қатынастардың қалыптасуына ықпал етеді. Ойын жағдайында қабылдау процестері баланың ой-санасында әлдеқайда тез және нақты жүреді.Ойын әдістері және тәсілдері біршама белгілермен сипатталады. Ең алдымен, олар оқу әрекетін, белгілі-бір сәйкес ережелер жүйесімен немесе сценариймен жүргізілетін шартты жоспарға айландырады. Тағы да бір ерекшелігі ол, баланың ойын жағдайына толық кірісуін қажет етуі. Сәйкесінше, педагог та балалармен бірге ойнап, тікелей оқыту әсерінен, сөгіс беруден, кінәлаудан бас тартуы қажет.Ойын әдістері мен тәсілдері барынша әртүрлі. Ең көп тараған түрі - дидактикалық ойын. Оған оқыту барысында екі қызмет тән болады (А.П. Усов, В.Н.Аванесова). Бірінші қызметі - білімді жетілдіру және бекіту. Мұнда бала меңгерген білімін сол күйінде емес, ойын жағдайына қарай өзгертіп, түрлендіріп көрсетеді, олармен опрерациялар жасауға үйренеді. Мысалы, балалар түрлі түстерді атай алады және ажырата  274 алады, ал «Бағдаршам» дидактикалық ойынында оқыту реті жол ережелерін меңгеру арқылы өзгереді. Дидактикалық ойынның екінші қызметінің мәні балалардың әртүрлі мазмұны бар жаңа білімдерді игеруінде. Мысалы, «Солтүстік, оңтүстік, шығыс, батыс» (И.С.Фрейдкин) ойынында бүлдіршіндер компас арқылы бағдарлануды, модельдерді (маршрут сызбаларын) пайдалануды үйренеді.Ойын әдісі ретінде ойдан шығарылған жағдайдың кеңейтілген түрі қолданылады: рөлдерімен, ойын іс- әрекеттерімен, ойын құралдарымен. Мысалы, өсімдіктер туралы білім мен байланыстырып сөйлеу қабілетін жетілдіру үшін«Гүлдер дүкені» ойыны, туған қала жайлы білімді көбейту үшін- саяхат ойыны, декоративті қол өнер туралы көзқарасты байыту үшін – «Көрме», «Кәдесыйлар дүкені», «Өткен шаққа саяхат» ойындары жүргізіледі. Кей кезде оқыту барысында рөл деген компонентті қолданған дұрыс. Мысалы, Жұмбақша апа жұмбақ жасырады, Алаңғасар адам бәрін шатастырады, ал балалар оның қателерін түзейді. Тіпті ойыншықтарды да рөл ойнатуға болады. Мысалы, Петрушка деген ойыншық балалардан оған сыпайы сөздерді, тәртіп ережелерін үйретуді өтінеді.Оқыту барысында балалардың белсенділігін арттыруда кейбір ойын тәсілдері маңызды орын алады. Мысалға , аяқасты қызықты объектілердің, ойыншықтардың пайда болуы, тәрбиешінің әртүрлі ойын іс-әрекеттерін жасауы. Мұндай тәсілдер өзінің күтпеген жағдайда пайда болуымен, ерекшелігімен балалардың таң қалу сезімін тудырады, ол өз кезегінде кез келген танымның прологы болып табылады (аяқасты тәрбиешінің Түлкіге айналып басынан өткен қызық оқиғаларды айта бастайды немесе кенеттен есікті ұрып Винни- Пух кіріп келеді т.б.)Балалардың өзіндік жұмыс жасау сағаттарына педагогпен енгізілген шағын әңгімелердің, тақпақтардың, тұрмыстық көріністердің, драматизация элементтерінің инсценировкасы баллардың эмоционалдық көтеріңкі күйін тудырады.  275 Ойын тәсілдеріне жұмбақтарды жасыру және шешу, жарысу элементтерін енгізу, ойын жағдайын қалыптастыру ( мысалы,«Аюға біздің ойыншықтарды көрсетейік»; «Петрушкаға қол жууды үйретеміз»; «Қоянға суреттерді ретімен тізуге көмектесеміз»)

 Сөздік әдістерСөздік әдістер мен тәсілдер аз уақыт ішінде балаларға ақпарат беруге, оларға оқу талабын қоюға, оны орындау жолдарын көрсетуге мүмкіндік береді. Сөздік әдістер мен тәсілдер көрнекілік, ойындық, практикалық әдістермен үйлесе отырып, оларды барынша нәтижелі етеді. Таза сөздік әдістер мектепке дейінгі білім беруде шектелген. Мектепке дейінгі жаста, қоршаған орта туралы алғашқы пікірлер қалыптасу сатысында тек қана оқып беру, айтып беру әрекеттері жеткіліксіз болады. Бұл жағдайда сезімдік тануды қамтамасыз ету немесе заттардың нақты өзін және олардың суреттерін көрсету қажеттілігі туады. Балалардың тәжірибесі ұлғайған сайын көрнекі материалдардың саны азаяды, өйткені балалардың көбінесе сөздік формада берілетін оқу материалын түсіну қабілеттері бара-бара дами бастайды.Педагогтің әңгімелеуі - оқу материалын балалар үшін түсінікті түрде жеткізуге мүмкіндік беретін аса маңызды сөздік әдіс. Әңгімелеу барысында түрлі мазмұндағы білімдер бейнелеу формасында беріледі. Ол ағымдағы оқиғалар, жыл мезгілдері , ақын-жазушылар, суретшілер, туған қала және т.б. туралы әңгімелер болуы мүмкін. Әңгімелерге материал ретінде әдеби шығармалар қолданылады (К.Д.Ушинскийдің, Л.Н.Толстойдың, В.В. Бианканың, В.А.Осееваның және т.б.). Мектеп дейінгі жастағы балаларға педагогтың өз тәжірибесінен алынған әңгімелер қызықты «Менің алғашқы ұстазым», «Мен қалай әріп таныдым», «Менің балалық шағымның ойындары», «Менің  276 сүйікті ойыншығым», «Менің достарым» және т.б.Әңгіме сөздік оқытудың ең бір эмоционалдық әдісіне жатады. Әдетте ол балаға өте күшті әсерін тигізеді, өйткені тәрбиеші өзі әңгімелеп отырған оқиғаларға өз қатысын білдіреді.Оқу материалын еркін меңгеру педагогқа балалармен еркін қарым-қатынаста болуына, олардың реакциясын байқауға , оны мимика, қимыл арқылы өзгертуге мұмкіндік береді.Егер әңгіменің негізгі ойы нақты байқалса, егер әңгіменің мазмұны балалар үшін түсінікті қарқынды болса, егер ол жеке бөлшектермен артық жүктелмегенген, мектепке дейінгі жастағы жеке тәжірибесіне үйлесімді болып олардың ұайымын, қуанышын тудырса, онда әңгіме балаларды оқытуда өз мақсатына жеткендігін білдіреді. Әңгімені қабылдауда оның көркемсуреттілігі, жаңалығы мен балалар үшін ақпараттың ерекшелігі, және оқытушының сөйлеу мәнерілігі аса маңызды болады. Егер әңгіме осы шарттарға сәйкес келсе, ол балалардың әңгіме мазмұнына қатысты реплика, бағалау пайымдаулары түріндегі әсер алмасуларын тудырады. Мұндай реакциялар педагогқа істелген жұмыстың тиімділігі туралы қорытынды жасауға мүмкіндік береді.Әңгіме алдында педагог балалардың алдына оқу- танымдық мақсат қояды. Әңгімелеу барысында интонация, риторикалық сұрақтар арқылы олардың назарын ең негізгісіне, маңыздысына аударуға тырысады. Әңгімені тыңдау, мазмұнына мән беру, сұрақтарға жауап беру, мазмұндау қабілеттері баланың үш жасында қалыптасады. Кіші топтарда әңгімелеу барысында көрнекі материалдардар бірге көрсетіледі (заттар, олардың бейнелері). Осылай кейіпкерлердің бейнесі анықталады, оқиғаларды ретімен қабылдау жеңілдетіледі. Көрнекі материал орта және үлкен жастағы балаларды оқыту барысында да қолданылады, мысалға әңгімеде балалардың тәжірибесінде болмаған оқиғалар сипатталған кезде (батырлардың ерлігі, космостық ұшулар туралы т.б.) . Бұндай жағдайларда сөзік бейнелер қору бейнелеріне сүйенеді. Бірақ  277 үлкен топтарда көрнекі материалдарды қолдануды шектен шықпаған жөн: балалардың өткен тәжірибесінен таныс объекттер туралы сөз болғанда, сөздің негізінде ойлауға, көрнекілікке сүйенбей ауызша үйрене білуді дағдыландыру қажет. Әңгімелесу балардың тақырыбы болатын заттар мен құбылыстар туралы белгілі тәжірибесі мен білімі болған жағдайларда ғана қолданылады. Әңгімелесу кезінде балалардың білімі нақтыланады, байыды, жүйеленеді. Әңгімеге қатысу бірқатар пайдалы дағдылары мен машықтарды әдеттендіреді: бір-бірін тыңдау, сөзді бөлмеу, айтылған нәрсені қайталамай, толықтыру, айтылған пікірлерді сыпайы және жақсы пейілмен бағалау. Әңгімелесу ойды, назарды жұмылдыруды, өзіңнің жүріс-тұрысыңды басқара білуді талап етеді. Ол логикалық ойлауды, анық сөйлеуді, қорытынды, жиынтықтау жасауды үйретеді. Әңгіменің тақырыбы арқылы педагог балалардың сезімін тәрбиелейді, сөз болып жатқан оқиғаларға қатынасты қалыптастырады.Әңгімелесу – оның қатысушыларының барлығы сұрақтар қойып және жауап беріп, өздерінің көзқарасын айтуын ұйғаратын оқытудың диалогиялық әдісі. Педагогтің міндеті әр баланың тәжірибесі бүкіл ұжымның игілігі болатындай әңгіме құру (Е.А. Флерина).Әңгімелесу мазмұнына қарай екі түрге бөлінеді: этикалық және танымдық. Этикалық әңгімелесу үлкен мектепке дейінгі жастғы балалармен жүргізіледі, ал танымдық – орташа топтан бастап.Этикалық әңгімелесудің мақсаты - адамгершілік сезімдерін, адамгершілік түсініктерін, пікір, бағалауды қалыптастыру. Этикалық әңгімелесудің тақырыптары мыналар бола алады:«Сыпайылық туралы», «үйде және көшеде өзін-өзі қалай ұстау керек», «Дос пен достық туралы», «Менің сүйікті апам» және т.б. Этикалық әңгімені көркем шығарма оқумен, иллюстративті материал көрсетумен, фильм көрсетумен байланыстырған жөн болады.  278 Танымдық әңгімелесудің тематикасы білім беру бағдарламасымен анықталады. Сонымен қатар, ол балалардың өмірінің мазмұнымен, ағымдағы өмірдегі оқиғалармен, қоршаған табиғат пен үлкендердің еңбегімен тығыз байланысты. Дидактикалық мақсаттарға қарай кіріспе және жинақтау (қорытынды) деп бөлінеді.Кіріспе әңгімелесудің міндеті – балаларды алдағы қызметтерге, бақылауға дайындау. Бұл мақсатпен педагог балалардың тәжірибесін анықтайды, жаңа объектерді, құбылыстарды қабылдауға негіз болатын білімді өзекті етеді, алдағы қызметке қызығушылықты оятады,практикалық немесе танымдық мақсаттар қояды.Жинақтайтын (қорытынды) әңгімелесу білім беру жұмысының айтарлықтай ұзақ уақыт аралығында баланың алған білімін сомалау, нақтылау, жүйелілеу мақсатында өткізіледі. Мысалы, үлкен топта «Біздің қорғаушылар» тақырыбында білім беру жұмысы жүрді. Балаларға көркем әдебиетті оқыды, олар өздерінің соғысқа қатысқан аталары мен апалары туралы альбомді әрледі. Альбомға олардыңфотоларын, сонымен бірге олар туралы әңгімелерді салды. Балалар видеофильмдер үзінділерін көрді, соғыс кезінің әндерін тындады. Педагогтің сұрауы бойынша ата-аналар балаларымен Мәңгілік отқа барып келді. Балалар сурет салды. Сонымен , көптеген білі мен машықтар игерілді, балалардың жңа білідері мен машықтары, сезімдері білінетін шығармашылық жұмыстар жиналды. Бұдан кейін педагог қорытынды әңгіме жүргізеді. Алдын ала ол тәрбиеленушілерді сәйкес психологиялық ыңғайға келтіріп : балалардың жұмыстарынан эксұстаным жасайды, фотоматериалдар дайындайды (экскурсияда , Петяның атасымен кездесудегі, әскери дәрігермен кездесудегі), соғыс туралы кітаптап көрмесін ұймдастырады және т.б. бұның бәрі алған әсерлерді жандануына, қиялға серпін береді, жақсы эмоционалдық фон береді. Әңгіме кезінде балаларға байланыстар, қатынастар орнатуға, алған білімді жинақтауға бағытталған сұрақтар беріледі. Педагог пен балалардың  279 әңгімелері, өлең оқу, музыка тыңдау, көрнекі материалға пікір- түсінік беру сияқты тәсілдер тиімді болады.Көркем әдебиет оқу. Көркем әдебиет — қоршаған әлем туралы білім көзі, баланың сезімін тәрбиелеудің, ойлауды, қиялды, еске сақтауды дамытудың маңызды құралы. Мектепке дейінгі оқытуда көркем шығармаларды оқу тағы бір мақсатты көздейді: балалардың көркем шығарманы қабылдау мен түсіну. Бұл мақсат балада көрнекі-бейнелік ойлаудың және сөздік- логикалық ойдың дамуымен ұштасқан. Оның шешімі көбіне баланың эмоционалдық дамуының деңгейінетәуелді: неғұрлым баланың басқа адамдардың уайымын сезінуі нәзік және терең болса, әдеби шығарманың әсері күшті болады.Оқу мақсатымен көркем шығармалар оқу бірқатар дидактикалық талаптардың сақталуын бағамдайды. Шығармаларды тәрбиелік жағынан құнды, баланың жасы мен даму деңгейіне сәйкес таңдалуы тиіс. Педаго бабалардышығарманы қабылдауға қысқа әңгіме арқылы дайындайды, олардың алдына оқу-танымдық мақсат қояды. Оқұдың басқа әдістер мен үйлесуін , соның ішінде көрнекі (мұнда әңгіме әдісіне қатысты ережелер). Оқудан кейін шығарманың мазмұнын толығырақ ұғынуға көмектесетін әңгімелесу өткізіледі. Әңгіме кезінде педагог оның тәрбиеленушілерге эмоционалдық-эстетикалық әсерін күшейтуге тырысады.Оқыту кезінде сөзді тәсілдер қолданады: балаларға сұрақ қою, нұсқап көрсету, түсіндіру, ұғындыру, педагогикалық бағалау.Мектепке дейінгі балаларды оқытқанда әр түрлі сұрақ типтерін үйлестіру қажет (А.И.Сорокина):■балалаға белгілі факттардың қарапайым констатациясын талап ететін требующие простой констатации известных ребенку фактов (кім? не? қандай? қайда? қашан?);■балаларды ойлау қызметіне, ойпайымдарын, қорытындыларын тұжырымдауға тартатын(неліктен? неге? неліктен? Қандай мақсатта?).  280

Оқытудың ұйымдастыру  нысандары туралы түсінік Сұрақтар анық, баланың жауабына болжамды; құрылуы нақ және қысқа болуы қажет.Оқыту процесін оқытушы мен оқұшының біріккен қызметі белгілі тәртіппен және бекітілген режимде өтеді, басқадай айтқанда – анықталған қалып киген. Оқытудың ұйымдастыру туралы сұрақ адамзат алдында Еуропада әлеуметтік- экономикалық және әлеуметтік-мәдени түрлендірулердің әсерінен бұқаралық мектепке қажеттілік туындаған кезде шықты. Осыған байланысты оқыту процесін қолайлы және біруақытта конструктивті ұйымдастыру қажеттілігі пайда болды. Я.А. Коменский оқытудың ұйымдастыру нысаны ретінде сыныптық-сабақ жүйені ұсынды. Сол уақыт үшін бұл оқыту процесін тәртіпке келтірген, оқытудың прогрессивті ұйымдастыру нысаны болды. Оқыту процесінің сыныптық- сабаттық жүйесі әртүрлі типтегі және түрдегі білім беру мекемелерінің талабына сай болғандығы таңқаларлық емес.XX ғ. Ортасынан көптеген елдерде, соның ішінде біздің елде де, білім берудің заманауи мақсаттарына адекватты оқытудың ұйымдастыру нысандарына ізденіс басталды. Мектепте дәстүрлі сабақтан бас тарту талпыныстары жасалды, балабақшадағы оқытудың ұйымдастыру нысаны ретінде сабақтар сынға ұшырады. Іс мынада болды, мектепке дейінгі мекемелердің жаппай бүкіл практикасында мектепке дейінгі балаларды оқыту мектептегі оқытудан айырмашылығы өте аз деген түсінік болды. Соңғы жылдары пәндік сабақ беруді енгізу жолымен мектеп оқытуын көшіру тенденциясы пайда болды. Бұны , сабақты өз саласында маман жүргізген жағдайда оқыту тиімділігі жоғары болады деп түсіндірді, ондай мамандар ол не бұл білім саласындағы, білім беру әдістемесінде жақсы дайындалған болды. Сонымен, кейбір балабақшаларда оқыту «төбеге» қойылды: бір тәрбиеші топтан топқа барып математикадан,  281 келесісі – сөйлеуді дамытудан, үшіншісі білім беру жұмысының табиғаттану мазмұнында маманданады.Бұндай білім мен машықтардың өзара байланысын қамтамасыз ете алмайтын мектеп типтес пәндік сабақтар шеңберімен білім беру жұмыстарын шектеу мектепке дейінгі білім берудің негізгі жалпы білім беру бағдарламасының құрылымына қойылған Федералды мемлекеттік талаптарында сынға ұшырады. (2013).Балабақшадағы балаларды оқыту мектепте жиі болатындай, тек сабақтармен шектелмейді. Мектепке дейінгі дидактиканың теоретигі А.П.Усова өз уақытынында айтқандай, білім мен машықтардың негізгі бөлігін арнайы оқытусыз, күнделікті үлкендермен, құрдастармен қарым-қатынаста, ойын, бақылау кезінде меңгереді. Осылай өз тәжірибесі жиналады, оның призмасы арқылы сабақта оқыту кезінде ұсынылғанды қабылдайды. Сондықтан педагогтың міндеті - балаға толық қанды білім алуға көмектесу, сабақтан тыс қызмет тәжірибесін байыту.А.П. Усованың бұл ойы мектепке дейінгі тәрбие Концепциясында (1989) дәлел тапты. Ал 2013 жылы мектепке дейінгі білім берудің негізгі жалпы білім беру бағдарламасының құрылымына қойылған Федералды мемлекеттік талаптарында ересектер мен балалардың біріккен қызметі мен балалардың өзіндік қызметінде бағдарламалық білім беру мәселелерінтек тікелей білім беру қызметінің шеңберінде ғана емес, сонымен қатар режимдік сәттерді жүргізу кезінде де мектепке дейінгі білім беру спецификасына сәйкес шешу қарастырылған.Бұл ереже ФГОС ДО-да да құпталды: мектепке дейінгі ұйымда білім беру бағдарламасында білім беру қызметінің әркелкі түрлері мен практикаларының ерекшеліктерін ескеру қажет.Мектепке дейінгі мекемелердің білім беру қызметіне осындай тәсілдемеден оның ұйымдастыру нысандарын нақтылау қажет.  282 Федералды мемелекеттік талаптарда үйреншікті «сабақ» терминының орнына жаңа – тікелей білім беру қызметі ұсынылған. Мәні бойынша бұл сол баяғы оқытудың ұйымдастыру нысаны, бірақ қазіргі жағдайларда оны жаңа мазмұнмен толтыру керек. Балалардың әркелкі өзіндік қызмет түрлерінде режимді сәттерде білім бері міндеттерін шешу, егер уақыт, қеңістік щеңберлерімен регламенттелмеген, оқыту пелагог пен балалардың еркімен толықтырылып немесе модификацияланып отыратын оқыту ашық жүйе ретінде құралатын болса, мүмкін. Ащық оқытудың ұйымдастыру нысандары болып педагогтың күнделікті өмірде тікелей немесе жанамалы жасайтын және балаларды оларды шешуге шақыратын білім беру ситуацияларытабылады (Т.И.Бабаева, М.В. Крулехт, Л.С.Римашевская).Тікелей білім беру қызметі үш ұйымдастыру нысандарының біреуімен жізеге асады: индивидуалды, топтық, фронталды. Оқытуды ұйымдастыру нысандарыныңәрқайсысы өзінің спецификасымен ерекшеленеді, ол дидактикалық мақсатта, балалардың өзіндік жұмыстей алатындығында, ұжымждық және индивидуалды жұмыстардың арақатынасында,педагогтың басшылық ерекшеліктерінде көрінеді.Оқытудың индивидуалды ұйымдастыру нысанына көптеген оңтайлы факторлар кіреді. Педагогтың мақсатты, мазмұнды,әдістерді және оқуту құралдарын балалардың даму деңгейіне сәйкес, олардың материалды меңгеру темпіне, психикалық процестердің ерекшеліктеріне және т.б. байланысты анықтауға мүмкіндігі бар. Әрине, бұны педагогқа фронталды сабақта істеу мүмкін емес. Фронталды сабақтардан индивидуалды сабақтардың айқын артықшылығына қарамастан екіншісі мектепке дейінгі мекемеде оқытудың негізгі нысаны бола алмайды. Неге? Олардың уақыт бойынша экономды еместігін айту керек. Мысалы, топта 20 бала бар делік.Әр баламен жұмыс істеуге 20 - 25 минут жібереміз. Сонда  283 педагог 6 сағаттан астам уақыт индивидуалды оқытумен айналысады. Ал осы уақытта басқа балалар немен айналысады? Кім олардың қауіпсіздігімен, дамуымен жауаптанады? Бұған осындай күш жүктемесімен жұмыс істеген педагогтың психофизиологиялық жағдайын қосыңыз. Сонымен, индивидуалды сабақтарға өту мүмкін емес.Заманауи зерттелер индивидуалды сабақтардың тағы бір«кемістігін» анықтады. Олар баладан көп жүйкелік шығындарды талап етеді, ол үшін эмоционалды дискомфорт тудырады. Педагогпен біргі-бір жалғыз қалып, жасқану, имендену сезеді, білімді және ересек адамның «авторитеті басып» тұрады (Е. В. Субботский). «Мені оқытып жатыр» ұстанымсы оны мобилизацияламайды екен, керісінше, өзі туралы жалтақ, қамқорлыққа алынған жан туралы түсінік қалыптастырады, оның белсенділігін қысады. Оқуда алға жылжу үшін, балаға құрдастарымен қарым-қатынас қажет.Н. К. Крупскаяның айтуы бойынша, бала әрқашан психологиялық жағынан ересек адамнан көрі, басқа балаға жақын. Үлкен адамнан ол «информацияны алады», іс-әрекет тәсілдерін игереді, ал құрдасына айна қарағанадай қарайды: мен қандаймын? Құрдастарымен қатынас процесінде ол өз жетістіктерін басқалардікімен салыстырады, басқалардың да оқу тепсырмаларын орындауда өзіндегідей қиыншылықтарын көріп тынышталады, және т.б. Нәтижесінде балаларда өзіне-өзі баға беру, өзара бағалау, бірге уйымдау қалыптасады.Кейбір жағдайларда индивидуалды сабақтар қажетті. Ең біріншіден, дамуында кемшіліктері бар, жиі ауыратын, тәртібінде мәселелері бар (орнықсыз, ұшқалақ, қозғыштығы жоғары, жүріс-тұрысы импульсивті және т.б.) балалар қатысы. Бұндай балалармен индивидуалды жұмыс істеген кезде, педагог оларға қажетті білімдер мен машықтарды игеруге көмектеседі, өздерінің психикалық процестерін басқару қабілетін дамытады. Индивидуалды сабақтар белгілі бір қызметте айқын көрінген қабілеттілігі (сурет салуда, ән айтуда, математикада) бар және  284 доминатты танымдық қызығушылығы бар (техника әлеміне, жануарлар әлеміне) балалар үшін қажет.Топтағы әр баламен педагог олардың оқығандығандығының деңгейін анықтау үшін, білім мен машықтарды игерудегі кемістіктерді білу үшін кезең-кезеңмен бақылау-диагностикалық сипатта индивидуалды сабақтар өткізіп тұрады. Бұл балаларды оқытудың кейінгі корректілеуге қажет.Бұндай сабақтар үшін бәрі бір кезде орындай алатындай, аналогтық тапсырмалардың бірнеше вариантын жинайды.Оқытудың топтық түрісабақтар топшалармен жүретінің бағамдайды. Бұл үшін топ 2 - 6 адам болатындай топшаларға бөлінеді. Комплекттау кезінде негіз ретінде балалардың өздерінің жеке симпатиялары, олардың қызығушылықтарының ортақтығы, бірақ даму деңгейлерінің ұқсатығы жағынан емес бола алады. Керісінше, әр топта дамуы жағынан әр түрлі балалар болуы қажет, сонда «күштілері» жиі артта қалушыларға жатқызылатындар үшін «шамшырақ» болады. Сабаққа дайындақ кезінде, оның процесінде үлгерімі жақсы балалар педагогтың көмекшісі болады: сенімсіздерді сергітіп, аса жақсы істей алматындарға кеңеспен, көрсетіп, тікелей қатысып көмек көрсетеді. Оқыту процесінде балалардың өзара әрекеттестігін қамтамасыз ету – оқытудың топтык нысанының негізгі функциясы.Топтық сабақ өткізу технологиясы әртүрлі болуы мүмкін. Кейде сабақта барлық топшалар қатысады. Бұл жағдайда педагог барлық балаларды қалай орналастыратын ойластыру қажет. Әр топша жинақы, бірақ аздап автономды отыру қаже, басқалардан белгілі қашықтықта, өйткені бұндай сабақта абсолютты тыныштық болмайды. «топшаның ішінде» балалар сөйлеседі, пікірлеседі, өзара әрекеттеседі.Сабақтың тматикасы барлығы үшін бірдей болуы мүмкін («Бауырсақ» ертегісі бойынша мүсіндеу, мүсіндеп болғаннан кейін макет жасау). Сабақ жұмыстардың өзіндік көрмесімен аяқталады. Әр топша тапсырманың орындалуын талдайды, ал  285 барлығы нәтижелерді бағалайды. Топшалар бір тапсырманың варианттарын алуы мүмкін (әр топшаға қағаздан құрастыр бойынша тапсырмасы бар конверт беріледі). Кейде сабақтар әр топшамен кезекпен жүргізілуі мүмкін.Фронталды сабақтар да бүгінгі мектепке дейінгі мекемелер жағдайында қажет. Олардың мазмұны көркемдік сипаттағы қызмет болуы мүмкін. Мысалы: музыкалық сабақтар, инсценировка көрсету, ойын-саяхат, өнер туындыларымен танысу және т.б. Бұл сабақтарда баланың өз ойын білдіруге итермелейтін, ақыл-ой белсенділігін көтеруге әкелетін«эмоционалды ықпал мен уйымдау» эффектісі маңызды.Сабақтарда оқыту оның ұйымдастыру нысанына қарамастан бағдарламалылығымен ерекшеленеді. Педагог сабақ барысында жүзеге асуы тиіс бағдарламалық мазмұнды белгілейді.Сабақтар мазмұнына қарай біріктірілген, яғни бірнеше саладағы білімді біріктіреді. Бұл біріктіру еркін немесе механикалық емес. Білімдердің бірігуін дидактикалық мақсатты шешу үшін бір-бірін толықтырып, бір-бірін байытатындай етіп қарастыру қажет. Мысалы, П.И.Чайковскийдің «Қуыршақтың ауруы» пьесасын тыңдар алдында балаларға сәйкес инсценировканы көрсетеді (немесе өздерінің сүйікті ойыншығы туралы айтып беруді ұсынады). Қыс туралы өлеңді жаттағаннан кейін бөбектер жалпыға ортақ аппликациялық жұмыс – «Қар бүршігі» панносын жасайды (немесе әуенге имитациялық қимылдар жасайды «Қар бүршігі ұшады»). Дене шынықтыру сабағына кеңістіктік тұспалдауды құрастыру бойынша жұмыс кіреді.Сабақтардың белгілі құрылысы (құрылымы) болады, ол көбіне оқыту мазмұны мен балалардың қызметінің спецификасымен жасалады. Осы факторларға тәуелсіз кезкелген сабақта жалпы мазмұн және әдістемемен байланысты негізгі үш бөлімге бөлінеді: басы, сабақ барысы (процесс) және аяқтау.Сабақтың басы балаларды тікелей ұйымдастыруды бағамдайды: алдағы қызметке олардың назарын аударту,  286 қызығушылығын ояту, сәйкес эмоционалды күй орнату, оқу тапсырмасын ашу. Түсіндірме іскерлік түрде, байыппен, жеткілікті эмоционалды болуы тиіс. Түсіндірме және әрекеттің тәсілдерін көрсету негізінде балада элементарлы жоспар құрылады: оған қалай өзіне әрекет ету керек, тапсырмаларды қандай кезекпен, қандай нәтижелерге ұмтылу.Сабақ барысы (процесс) – балалардың оқу тапсырмасымен берілген білім мен машықтарды игерудегі өзіндік ой немесе практикалық қызметі. Сабақтың бұл этапында оқыту тәсілдері баланың дамуы деңгейіне, түсіну темптеріне, ойлау ерекшеліктеріне сәйкес индивидуалданады. Барлық балаларға тек педагогтың түсіндіруі анық емес болып оқу тапсырмасын орындауда көбісі қателер жасағанда үндеуге болады.Тез және жеңіл еске сақтайтындарға, талдау жасай алатындарға, өз қызметтерін, нәтижелерін педагогтың нұсқауымен салғастыра алатындарға минималды көмек көрсетіледі. Қиындық туса, ондай балаға кеңес, еске салу, жетекші сұрақта жеткілікті. Педагог әр тәрбиеленушіге өзі ойланып қиын жағдайдан шығар жолды табу үшін ойлануға мүмкіндік береді.кейбір балаларға кейде қосымша түсіндіру, көрсету, педагогтың тікелей көмегі қажет, ал кейбіреулеріне ауызша инструкцияда жеткілікті. Педагог әр баланың, оның алға жылжуын, нені үйренгенін көрсететін нәтижеге жете алғанын қалайды. Нәтижеге жету – сабақта практикалық және оқыту қызметінің қажетті аяқталуы. Бұл баланың ерігін нығайтады, білім мен машық алуға қызығушылықті жоғарылатады.Сабақтың аяқталуы балалардың қызметінің қорытындыларын жасауға және нәтижелерді бағалауға арналған. Алынған нәтиженің сапасы баланың жасы мен индивидуалды ерекшеліктеріне, оқу тапсырмасының күрделілігіне байланысты. Кіші жастағылар тобында педагог балаларды қолдайды, ынтасы, тапсырманы жасау тілегі үшін мақтайды, яғни оқыту мазмұнына байланысты оң эмоцияларды жандандырады. Орта жастағылар тобында ол балалардың қызметінің нәтижелерін, тапсырманы  287 орындауға қатынасын бағалауға дифференциалды түрде келеді. Бұл баланың оқыту мақсатының мәнін түсіну үшін, педагогтың нұсқауларына мұқият назар аударуының қажеттілігін, жұмысты белгілі тіртіпте орындау қажеттілігін түсінуі үшін жасалады. Баға баланы өз жетістіктерін, кейде қателерін көруге, олардың себептерін түсінуге үйретеді. Үлкен жастағылар тобында балалар өз қызметтерінің нәтижелерін бағалауға және өзіндік бағалауға шақырылады.Педагог балалардың режимдік сәтте түрлі өзіндік қызметтеріндегі білім беру тапсырмалар мен шешу тәсілдерін ойластырады.Балалардың қайсысымен өлеңді қайталау керек, кімді реттік санауға жаттықтыру керек, кіммен секіріп, жүгіру керектігін жоспарлайды....Педагогта бұндай білім беру мәселелері көп, оларды шешуге уақытты күні бойы таңдайды (серуен кезінде, таңертең балалардың негізгі массасы келгенге дейін және т.б.).Кейде бірдей «мәселелері» бар (дыбыстарды айтудағы кемістіктер; сөздік қорының кедейлігі, білім мен машықтарда кемістіктері) бірнеше баланы біріктірген жөн. Бұл жұмыс дифференциалданған деп аталады.Ол педагогтың уақытын үнемдейді және балалардың оқыту процесінде тілдесуі қамтылады. Мысалы, педагог назары тұрақсыз үш баланы біріктіріп оларға мозаикадан сурет құрастырудан конкурсқа қатысуды ұсынады. Ал тағы қайшымен нашар жұмыс істейтін екі балаға таспаларан ертеңгі сабаққа қажет квадрат кесіп көмектесуді сұрайды.Баланың жеке тәжірибесінің баюында бағаланбайтын рөл оның отбасына тиесілі. Педагогтың міндеті - ата-ананың қызметін топтағы білім беру жұмысының мақсаттары мен мазмұндарымен үндес арнаға бұру болып табылады.Оқу жылының басында бірінші ата-аналар жиналысында ата- аналар осы жұмыстың бағыттарымен танысады. Кейін оның мазмұны педагогпен әңгімелесу, консультация кезінде, топтағы  288 стендке ілген ақпараттық материал көмегімен, егер ол динамикалық болып ағымдағы оқиғаларды және нақты білім мен ұсыныстар берілсе, танылады.Мектепке дейінгі үлкен жастағы балаларға аралықтарда ата- ананың, отбасының басқа мүшелерінің көмегіне сүйеніп орындалатын «үй тапсырмасын» беріп отырған абзал. Мысалы, ауа-райы туралы халық жорамалдары, жаңылтпаш, жұмбақ, өлең жаттау, конструктордан, қағаздан, табиғи материалдан ойыншық жасау және т.б.Тәжірибелі педагог балаларды кейбір сабақтарға бірте- бірте дайындайды. Мысалы, сабақта И.И.Левитанның«Науырыз» картинасын қарастыру алдында балаларды серуенге шығарып аспанды, қарды бақылатқызады. Қыстағыдан гөрі аспанның биіктегеніне, көгергеніне, ақ бұлттардың жиірек көшкеніне балалардың назарын аудартады. Балалармен бірге батып бара жатқан күннің сәулелері түскен қар қызғылттанған мезетті ұстап алады. Басқаша айтқанда, педагог тәрбиеленушілерді жаңа әсерлермен, көріністермен, түрлі объектілердің белгілері мен қасиеттерімен байытып «Наурыз» картинасын мазмұнды қабылдауға дайындайды. Күнделікті өмірде сабақта алған білім мен машықтарды өңдеу, бекіту және кеңеюі жүріп жатады. Солай, мектепке дейінгі балалармен сабақ кезінде мақалдармен таныстық. Бірақ бұндай мақалдың ішкі мағынасын ұғыну – ұзақ процесс. Сондықтан тәрбиеші кейін мақалдардың мағынасын түсініп, балалардың активті сөйлеуіне енгізу үшін барлық лайықты жағдайларды қолданады.Экскурсиялар дегеніміз шынайы жағдайда балаларды табиғи, мәдени объектілермен, үлкендердің қызметтерімен таныстыруға мүмкіндік беретін сабақтың ерекше түрі. Экскурсия кезінде мектепке дейінгі жастағы балалар әлемді, оның түгел әртүрлілігімен, дамуымен, құбылыстардың өзара қатынасын, тани бастайды, Екінші кіші жастағы топта экскурсиялар мектепке дейінгі мекемелердің, ауланың ішінде, ал орта топтан бастап – балабақшадан тыста өткізіледі.  289

Ерте жастағы баланы оқытудағы ерекшеліктер Оқыту, дәлме-дәл айтқанда, баланың дүниеге келген алғашқы күнінен басталады. Оқыту әсерлері сәбидің көз тігу және құлақ тігуін (төсектің басына үлкен жеңіл ойыншық іледі, оның назарын әуенді ойыншықтармен тартады, қоңырау, сылдырмақ және т.б. сияқты) қалыптастыруға бағытталған.Жасы бірге дейінгі балаларды оқытудағы мақсаттары:■баланың сенсорикасын дамыту: сезіну мен түйсікті қалыптастыру (көру, есту, дене арқылы сезіну;■қозғалысты дамыту (кеңістікте жылжу: арқасынан ішіне аунау және керісінше, қырына аунау, еңбектеу, жүру);■заттық іс-әрекеттерді дамыту (кейбір заттарды тану, олармен қасиеттеріне қарай іс-әрекеттер жасау — жабу, ашу, бүктеп жинау, домалатужәне басқа);■сөйлеуді дамыту (үлкендердің сөзін түсіну, сөйлеуге еліктеу, кейбір дыбыстық тіркестерді, алғашқы сөздерді белсенді қолдану). Алғашқы бірінші айларда оқыту индивидуалды, ал 9 айдан кейін тәрбиеші 2 – 3 баладан біріккен сабақ өткізуіне болады. Баламен қатынаста үнге назар аударған жөн. Алғашқы айларда (туғаннан 3 айға дейін) балада интонациялық өріс қалыптасады, ол үлкендердің сөйлегендегі интонациясын түсінуге мүмкіндік береді. Балалармен қатынас нәзік жанасып, байыпты сөзбен сүйемелденуі керек.Жанамалық оқытудың үлкен мәні бар: ойыншықтарды, суреттерді, тұрмыстық заттарды таңдау. Тәрбиеші балаға оларды пайдалануға қолдануға үйретеді, сондықтан оның негізінде сәбидің өзіндік қызметін дамытады. Соңғысы үлкендер жағынан үнемі көмекті қажет етеді: баланың назарын затқа тарту (ойыншыққа), затты атау (ойыншықты) және оның кейбір  290 қасиеттері (үлкен доп, тауық сары), баланың қолын заттқа бағыттау.Бала 5 - 6 айға толғанда үлкен адам оған заттармен іс- әрекеттер, қозғалыстар көрсетіп, оларды атайды. Дыбыстардың құрылуына бағытталған сабақтар жүргізеді. Дыбыстарды әндете айта білуді дамытады (гу-гулеу): баланың еліктеп қайталауына шақырып асықпай және нәзік түрде дыбыстарды қайталау(сөзге шақыру). Бұл баланың белсенді сөйлеуіне дайындық болады. 6-7 айына қарай бала үлкендердің сөйлеуіндегі дыбыстарға еліктей бастайды. Мақсаты сәбиге заттар мен оның мағынасын («Қуыршақ қайда? Сағат қайда? Күшік қайда, көрсет») (сабақ кезінде заттардың орны ауысып тұрады) беретін сөздің арасында байланыс орныту болатын арнайы сабақтар өткізіледі. Сөйлеуді түсіну баланың пассивті сөздігінің дамуына негіз болып қызмет етеді. 9-10 айдан кейін бұл сабақтар үлкен адам балаға сөздік инструкцияларды (тапсырма) орындауға үйрете бастағандық себебінен күрделене түседі: «Қуыршаққа тамақ бер, енді қонжыққа тамақ бер». 11-12 айда үлкендер баланы дыбысқа еліктеуге тартады: әтеш қалай шақырады, ит қалай үреді, мысық қалай миялайды.Баланы екі жасында оқыту, міндеттері бұрыңғыдай өзгеріссіз қалғанымен анағұрлым мақсатты сипатқа ие болады. Бұл кезде оқыту, баланың қоршаған ортада бағдарлануын дамытуға және оның сөйлеу қабілетін жетілдіруге бағытталады. Балалар айналасындағы заттарды (жиһаз, ойыншық, ыдыс-аяқ, киім) жануарларды, олардың дене мүшелерін ажырата біліп, атауларын атап, олардың іс-әрекеттерімен (жүгіреді, ұшады, секіреді, жүзеді т.б.) танысады. Баланы заттардың кейбір белгілерін анықтауға үйретеді (түрі, нысаны, мөлшері, түсі). Сабақта ең алдымен нысаны бірдей, бірақ түсі әртүрлі заттарды (шар немесе кубик), кейіннен нысаны әртүрлі, түсі бірдей заттарды қолданады. Екі жасының соңында бала түс сөзін түсінуі керек және төрт түсті (қызыл, жасыл,сары,көк) ажырата біліп, атауы қажет.  291 Сабақта балаларға заттармен жасауға болатын іс- әрекеттерді көрсетеді; дидактикалық ойыншықтармен таныстырады (пирамида жинау, заттарды бір-біріне салу, шеңберлерді жіпке жинау, екі бөліктен тұратын суретті құрастыру және т.б.) Құрылыс материалдарымен өтетін сабақтарда балалар кубиктерді бір-бірінің үстіне қоюды (мұнара),қырларын түзулеп тізуді (кең және тар жолдар), ұзын немесе қысқа шеттерге тізуді (биік немесе қысқа қоршау) меңгереді. Сюжеттік ойыншықтармен өтетін сабақтар міндетті түрде болуы қажет. Мұндай сабақ барысында бала ойын дағдыларын үйренеді, қуыршақты тамақтандырып ұйқтатады, мәшинені жүргізеді, жүк мәшинесімен кубиктерді тасиды. Құралдық іс-әрекеттердің (себу, күреп алу, су беру, т.б.) қалыптасуына заттармен (кесе, қасық, қалақ, күрек) жүргізілетін сабақтар ықпал етедіҚысқаша тақпақтарды оқу, ертегі айту, оны оқу, суреттер көру сияқты сабақтардың орны ерекше.Музыкалық сабақтарда балаларды музыка тыңдауға, музыка тактісіне қимылдар жасауға үйретеді және алғашқы ән айту дағдыларын қалыптастырады. Дене шынықтыру сабақтарында балаларды негізгі қимылдарға (жүру, еңбектеу, өрмелеп шығу) үйретеді.Жасы кіші балаларға өтетін сабақтарға келесі талаптар қойылады:■Сабақты алдын-ала жоспарлау және күнделікті бір уақыт аралығында өту■Сабақ өту уақыты балалардың үлкенді тыңдай алу қабілетінің қалыптасуына,ойнай алуына,үлкеннің нұсқауымен әрекет ете алуына байланысты.Осылар жақсы дамыған сайын, сабақ өту уақыты ұзағырақ жалғасады (екі жастағы бала үшін- 10-12 мин. дейін. )■мазмұны бірдей сабақтарды шағын уақыт аралығында (5-6 күн) бірнеше рет қайталау қажет, өйткені балалардың алған білімі мен оқуы бірте-бірте бекітіледі;  292 ■сабақ кезінде алған білімін баланың өзіндік дербес қызметінде қолдануына қажетті жағдай жасау керек (сабақта пайдаланылған көрнекі құралдар мен ойыншықтарды, заттарды ұсыну);■топтармен жұмыс жасау кезінде тәрбиеші әрбір баланы өз есімімен жиі атауы қажет, әсіресе пассивты баяу жетілетін бүлдіршіндерге ерекше көңіл аударуы керек. Өйткені жасы кіші бала ересек адаммен тікелей байланыста болған жағдайда неғурлым тез дамиды.

Тапсырмалар Оқыту әдістері мен тәсілдерінің өзара қатынасын қалай түсінесіз?«Оқыту әдістері мен тәсілдері» сызбасын құрыңыз.Оқыту процессі барысында оқытудың барлық әдістерінің жиынтықпен қолданылатынын нақты мысалмен дәлелдеңіз.Мектепке дейінгі жастағы балаларды оқытуда көрнекілікті қолдану жөнінде өз көзқарасыңызды тұжырымдаңыз.Халық жұмбағына сүйене отырып жыл, ай, апта күндері туралыбаланың түсінігін қалыптастыру моделін жасаңыз: Ағаш ұзын болып өсті, Әр ағашта 12 бұтақ.Әр бұтақта төрт тізбектен, Әр тізбекте жеті тұқымнан, Әрбір жетінші – қызыл. Балаларды модельдермен таныстыру сабақтарынан тыс 3-4 жағдаятты дайындаңыз.Сіз практика өтіп жүрген мектепке дейінгі мекемеде техникалыққұралдардың қандай түрлерінің барын және олардың пайдалану мақсатын анықтаңыз.  293 Жасы кіші балалардың заттық қызметінің дамуына бағытталғанСабақтар сериясын жоспарлаңыз (жас мөлшерін өзіңіз белгілеңіз).Мектепке дейінгі мекемелердегі оқыту барысында озық дамығанБалалар қажетті мөлшерде білім ала алмайтындығы туралы өз көзқарасыңызды білдіріңіз.Мектепке дейінгі мекемелерде оқыту барысында компьютерды қолдану туралы мәселені өзіңіз дербес зерттеңіз. Зерттеу үшін келесі жұмыстарға жүгініңіз: Новоселова С.Л., Петку Г.П. Компьютерный мир дошкольника.— М., 1997;Новоселова С. Л. Компьютер в детском саду // Истоки: Базисная программа развития ребенка-дошкольника. — М., 1997. — С. 266 — 271.                    294      Баланың дамуы, организм белсенділігінің әлеуметтік формасы, яғни қызмет арқылы жүреді. Бала бірте-бірте қызметтің неше түрін меңгереді, дамудың белгілі-бір сатысында қызметтің қандай да бір түрі жетекші қызметті атқара бастайды. Қызметтердің жетекші түрлері арқылы бала өмірінің белгілі-бір кезеңінде оның қарқынды дамуы, әрекеттерінің жаңа түрлерінің қалыптасуы байқалады. Қандайда бір іс-әрекеттер мен операцияларды меңгерудің арқасында, бала өзінің өмір сүретін ортасының заттық әлемін басқаруда тәжірибе жинайды, өз іс- әрекеті мен оның нәтижесін жоспарлауды және бағалауды үйренеді, адамдармен қарым-қатынастардың нормаларын меңгереді. Қызмет ету, баланың әлеуметтік әлемді белсенді түрде тануына және өзінің сол әлемнің бір бөлігіне айналуына мүмкіндік беретін құрал мен шарт болып табылады. Адамның өзін-өзі қалыптастыруы және дамуы қызмет арқылы жүзеге асады. Қызмет, баланың әр түрлі білімдерді меңгеруіне, өзінің оларға қатынасын түсінуіне, қоршаған ортамен өзара қарым- қатынастарда практикалық дағдыларды игеруіне мүмкіндік тудырады. Қызметтің әр түрі тұлғаның түрлі жақтарын жандандырса, оның тәрбиелік әсері бір-бірімен логикалық түрде байланысқан іс-әрекеттер кешенін педагогикалық процессте қолдану барысында байқалады.Қызмет, әсіресе бірлескен қызмет, әлеуметтік тәжірибе алмасудың мектебі болып саналады. Бала сөз  295 жүзінде емес, іс жүзінде адамдардың өзара қарым-қатынасын, олардың сәтті әрі қолайлы болуына әсер ететін ережелер мен нормаларды өз көзімен көріп түсінеді. Бірлескен қызмет кезінде бала ересектермен, құрдастарымен бірге аталған қарым- қатынастарды шынайы жағдайда бақылай алады.Баланың тәрбие беру объектісі ретінде ғана емес, осы процесстің субъектісі ретінде қоршаған ортаны өзгертуге, өзін- өзі тәрбиелеуге белсенді түрде қатысуына ықпал етеді.Т.Парсонстың және 1940-1960 жж. американдық социологтарының теориялары, әлеуметтендіруді әлеуметтік бейімделу процессі ретінде, тұлғаның ортаға қоғамдық нормалар мен ережелерді меңгеру жолымен бейімделуі ретінде қарастырған. Олар конформ теорияларына жататын, яни олар адамның тұлға ретінде жетілу сатыларында оның өзіндік жеке белсенділігін бағаламайтын. Әлеуметтендіру процессінде индивидтер жай ғана ортаға беймделіп қана қоймайды, олар өздерін белсенді дербес «түрлендірушілер» ретінде танытады. қызмет баланың әлеуметтік әлемді тануда өзіндік ойы бар, дербес болуына мүмкіндік береді. Баланың тұлға ретінде дамуындағы қызмет ролінің дәл осы түсінігі бүгінгі отандық психология мен педагогика ғылымдарында қабылданып, терең зерттелуде.Қызмет баланың жоғарғы деңгейлі әлеуметтік жаратылыс ретінде көрсететін көптеген жеке тұлғалық қасиеттерінің қалыптасуына мүмкіндік береді.Ең ақырында, қызмет өзіндік сезім мектебі қызметін атқарады. Бала уайымдау, ойлау, өз жасына қарай әртүрлі көзқарасын білдіруді үйренеді.Қызметтің аталған объективті сипаттары белгілі-бір жағдайларда жүзеге асады, яғни әлеуметтендіруге балалық шақтың әр кезеңіне нақты сәйкес келетін белгілі-бір қызметтер ықпал етеді. Мысалға, 1 жастағы бүлдіршін үшін – қарым-қатынас және заттық әрекеттер, ал 5 жастағы бала үшін-ойын әрекеттері оның дамуына оң ықпал етеді. Егер  296 педагог осы ерекшеліктерді ескермесе, баланың жетілуін не тежейді, не оның әлі дайын емес қызметтерін дамытуға ұмтылады. Осы кезде А.В. Запорожецтың сенімді түрде жазған және айтқан «дамудың амплификация және симплификация» заңын еске алу қажет.Екі жағдайда да ересек адам (педагог, ата-ана) баланың әлеуметтендірілу процессінің дұрыс жүруіне кедергі келтіреді.Қызметтің мазмұнды болуы өте маңызды шарт болып табылады. Яғни әрекеттің мазмұны балаға дамытушылық ақпарат беруі және бала үшін қызықты болуы қажет. Шығармашылықты ынталандыратын әрекеттердің пайдасы зор. Баланың мақсатты түрде ұйымдастырылған іс-әрекеттері арқылы шешілетін педагогиканың кем дегенде үш негізгі мақсаттарын ерекше бөліп айтуға болады:■қалыптасатын бағалардың, қарым-қатынастардың бекітілуі, білімнің тереңдеуі, тұлғалық қасиеттерді тәрбиелеу.■адамдар арасында, құрдастар мен ересектердің арасында өмір сүру тәжирибесін алу, өзара қарым-қатынастар мен қызметтер нормалары мен ережелерін білу қажеттілігін сезіну.■ересектердің өмір салтына үйренудегі қажеттілікті қастамасыз ету және осы өмір салтына қатысу.Қызметтің әр түрінің, яғни қарым-қатынастың, заттық қызметтердің, ойынның, еңбек етудің, білім алудың, сурет салудың әрқайсысының потенциалды педагогикалық мүмкіндіктері болады. Оларды білу және бала тәрбиесінде ескеру өте маңызды. Сонымен қатар, педагог А. Н. Леонтьевтың назар аударған қызметтің екі ерекшелігін есінде сақтауы керек. Ол былай деп жазған: «Қызмет ету (әрекет ету) - денелік, материалдық субъектінің аддитивты емес молярлық бірлігі. Қызмет - ол реакция емес, реакциялардың жиынтығы да емес, ол өз құрылымы, өзіндік ішкі ауысымдары, өзіндік дамуы бар жүйе. Молярлық бірлік дегеніміз не? Ол әрекет ету жеке-жеке  297 құрылымдық компоненттерден құралатынын, әр компоненте қызметтің жеке ерекшелігі болатынын білдіреді. Баланың қандай -да бір затпен айналысып отырған кезде, оны құрастырып немесе бөлшектеп отырғандығын көруге болады. Бұл қандай қызмет екендігін білмей жатып біз баланың мұнысын заттық қызметке жататындығын толық сеніммен айта аламыз. Бірақ қызметтің аддитивты емес, яғни баланың бір іс- әрекетінен оның бұл істі толық меңгеріп кеткендігіне сенуге болмайды. Осы екі ерекшелікті педагог есте сақтауы қажет, өйткені кейбір жағдайларда тәрбиеші баланың бір іс-әрекетінен оның белгілі бір істі толық меңгеріп алғандығы туралы қортынды жасауы мүмкін. 2,5 жастағы бала қуыршағын алып оны тамақтандырады, осы кезде тәрбиеші оның ойын әркеттерін меңгеріп алғандығын айтады. Алайда, бала тек қана кейбір жеке әрекеттерді біледі, олар өз кезегінде ойынға қатысы жоқ болуы мүмкін. Осындай шапшаң қортындылар мен пікірлер тәрбиешінің баланың іс-әрекетіне жеткіліксіз көңіл бөліп, асығыстықпен баланы басқа қызмет түріне аударады.Тәрбиешінің мұндай қателіктері ойынның ролін толық бағаламай, ойынды оқыту қызметіне аудару кезінде орын алады.                 298

Қызмет түрлері Баланың көптеген қызметінің түрлерін екі топқа бөлуге болады. Бірінші топқа баланың әлеуметтік әлемді «елестету» арқылы қабылдауына мүмкіндік беретін қызметтер жатады. Мұндай қызметтің мазмұны мен себебі әрқашанда баланың нақты «балалық» өмірінде колжетімсіз болатын нәрселерді жүзеге асыру қажеттілігімен байланыстырылады. Аталған қызметтер әдетте, баланың сырттан бақылау, есту, көру процессінде тану салдары болып табылады. Бала пайда болған әсерлерін осы әрекеттер арқылы көрсетеді. Мұндай әрекеттер фантазия, қиял жемісі болғанымен, тұлғаның әлеуметтенуі үшін өте маңызды болады, яғни қиял шынайы пайда болған кедергілерді жояды. Бірінші топқа мектепке дейінгі жастағы баланың ойынын, көркемдік сурет салу әрекеттерін жатқызуға болады.Ойын балаға «қолжеткіліксіз болып көрінетін болмыстыигеруді мүмкін ететін қоршаған ортаны модельдеудің қолжетімді әдістерін береді» (А.Н.Леонтьев). Бала, өзіне ойын рөлін ала отырып, өзін әлеуметтік адами функцияларға жауап беретін ережелер мен іс-әрекеттерге сәйкес өзін-өзі ұстайды. Ойындық рөл өзінің мазмұнымен баланың тек затқа қатысты іс- әрекеттерін ғана емес, сонымен бірге басқа қатысушыларға қатысты іс-әрекеттерін анықтайды. Рөл басқа адамдарға және заттарға, бейнеленетін оқиғаларға оң қатынастық сипаттағы іс- әрекеттермен толы болу керек, яғни аздаған дәрежеде тәрбиелік потенциалға ие мазмұндармен байытылуы қажет. А. Н. Леонтьев мен Д. Б. Эльконин, осы рөлдің ерекшелігін айқындай отырып, оны баланың әлеуметтік қатынастар әлеміне практикалық енуінің ерекше нысаны.Балалардың ойындарында маңыздырақ оқиғалар көрінеді, ойындар бойынша қоғамды не мазалайтынын, өскелең ұрпақта қандай идеалдар қалыптасып жатқанын аңғаруға болады.  299 Қоғамдық өмір бала ойындарының мазмұнын анықтайды және мақсатты педагогикалық әсерімен, қоғамның моралдық құндылықтарына сай тұлғаны қалыптастырады. Ойнап отырған балалардың ойлары мен сезімдері, олардың тәртібі, бір-біріне қарым-қатынасы ойын мазмұнына тығыз байланысты болады. Ойын барысында қоршаған ортаның оқиғаларын бейнелеу арқылы бала оның қатысушысына айналады және белсенді әрекет ете отырып әлеммен танысады. Бала ойын кезінде қиялдаған нәрселерінің барлығын шынайы түрде басынан өткізгендей болады. Ойынның оң және теріс мысалдары арқылы тәрбиелік әсерінің күші ойнап отырған баланың дәл осы шынайлылығында. Әдетте бала өзіне қатты әсер еткен оқиғаларды ойын кезінде көрсетеді, сондықтан кей жағдайда теріс құбылыс немесе факт бала ойынының тақырыбына айналуы мүмкін. Яғни балалар ойындарына басшылық ету мәселесі аса маңызды болып табылады. Баланың қоршаған ортадан алатын әсерлерінің шығармашылық өңделуіне бейнелеу іс-әрекетіықпал етеді. Балалардың бейнелеу шығармашылығын зерттеушілер (Е.А.Флерина, Н.П.Сакулина, Е.И. Игнатьев, Т.С. Комарова, Т.Г.Казакова, Р.В.Казакова, Л.В.Компанцева) баланың шын өміріндегі әлеуметтік шынайлылық пен бейнелеу шығармашылығы арқылы көрсететін қиялындағы ұмтылған шынайлылығының арасында детерминистикалық байланысын атап айтады. «Балалардың бейнелеу шығармашылығын-дейді Е.А.Флерина,- баланың өзін қоршаған ортасын сурет, мүсіндеу, конструкциялау арқылы саналы түрде көрсете білуі деп түсінеміз. Ол баланың қиялының жұмысы негізінде, өзінің байқаған сәттері мен сөз, сурет басқа да өнер түрлері арқылы алған әсерлері негізінде құрылады» В.С. Мухина бейнелеу өнерін әлеуметтік тәжірибені меңгеру формасы ретінде қарастырады. Бала көрген құбылыстарын көшірмейді, ол бейнелеу құралдары арқылы бейнеленетін нәрсесін өз түсінігіне сәйкес көрсетеді. Әрине, мектепке дейінгі жастағы балалардың бейнелеу өнердегі дағдылары бақыланатын затты тура барабар  300 көрсетуге мүмкіндік бермейді. Алайда балалар өздері салған суреттеріне қатысты эмоционалдық әңгімелеу мен іс-әрекеттер арқылы суретке байланысты кемшіліктерді жояды. Баланың бейнелеу процессі бейнеленетін затқа қатынасымен бірге жүреді. Ол ойын мен сурет салуды байланыстырады. Р.И. Жуковская мектепке дейінгі педагогикаға «ойын-сурет салу» терминын енгізді. Мұнда бейнелеу өнері әлеуметтік эмоциялардың көріністерінің көзі ретінде танылып, алайда оларды бейнелеу шынайлылығы емес, әлеуметтік шынайлылық тудырады.Баланың әлеуметтік құбылыстарды қабылдауына қарай, оның оларға қатысты қалыптасқан ойына қарай құбылысты бейнелеуі, түстерді таңдауы, заттардың қағазда орналасуы, олардың өзара қатынасы және т.б. байланысты болады.Осылайша, бейнелеу балаға ересектер әлеміне кіруге, оны тануға көмектеседі, бірақ әлеуметтік өмірдің шынайы өзіне қатысуға мүмкіндік бермейді.Алайда бұл ретте, ересектердің өміріне қатысу, өмірлік маңызы бар мәселелерді шешу кезінде өзіндік тәжірибесін жинау, балаға өзін адам қоғамының теңқатарлы мүшесі ретінде сезінуіне мүмкіндік береді. Мұндай қызмет кезінде мотивациялық-қажеттіліктік сфера, өзін-өзі бағалау қабілеті өзгереді, өз күшіне сенімділік пайда болады.Екінші топқа баланың адамдардың шынай өмір әлеміне үйренуіне мүмкіндік беретін қызметті жатқызуға болады. Бұл топқа заттық қызмет, оқыту, еңбек ету, қарым-қатынас, бақылау, эксперимент жасау қызметтері жатады.Заттық қызмет балаға қоршаған ортасын сенсорлық сезім тобы арқылы тануға мүмкіндік береді. Затпен байланыса отырып әрекет еткен бала заттың қасиеттері, сипаты, қызметі туралы ақпарат алып, оны операциялық әрекет арқылы меңгеріп алады. Заттық қызмет баланың дамуының белгілі-бір кезеңінде оның танымдық қызығушылығын қамтамсыз етеді, қоршаған   301 ортада бағдарлануына көмектеседі, әлемді басқаруға және билеуге болатынына сенімділік сезімін тудырады.Баланың әлеуметтік тәжірибесін оның еңбек қызметін меңгеруі байытады. Бала ересек адамның еңбек ету әрекеттеріне ертеден бастап назар аудара бастайды. Оған анасының ыдыс жуғаны, әкесінің орындықты жөндегені, әжесінің дәмді тоқаш пісіргені қызық көрінеді. Бала ересектердің іс-әрекетіне ойын кезінде ғана емес, шынайы өмірде де ыдыс жуып, үй сыпырып, кір жуып еліктей бастайды. Бала тұлғасының әлеуметтенуінде еңбек қызметінің құндылығын бірнеше жағынан қарастыруға болады. Еңбек дағдыларын, еңбек қызметін игеру балаға барлығын өзі дербес істеуге, ересектерге тәуелділігінің азаюына, өзіне сенімділігінің артуына мүмкіндік береді. Қасында ересектер жоқ кезде аман қалмау қаупі азаяды. Осылайша еңбек өмірді қамтамасыз ету қызметін атқарады.Еңбек қызметі ерік күш-жігер қасиетінің дамуына , алдына қойған мақсатқа жету үшін күш сала білуіне ықпал етеді. Бұл адам өмірі үшін өте маңызды. Бала өзінің еңбек күшінен ляззат алған сайын, дүниеге оптимисттік көзқараспен қарай бастайды. Өйткені оның киындықтарды жеңу қабілетіне сенімділігі артады.Еңбек әрекеті шығармашылықтың дамуына ойындағы сияқты елестету деңгейінде ғана емес, сонымен қатар өз шығармашылығының материалдық нәтижелерін алу деңгейінде де ықпал етпейді. Бала еңбек әрекетінде жаңартушы болып келеді, ол оны жасына қолжетімді шеңберде әлеуметтенудің жоғары сатысына көтереді. Сол арада балаларда еңбек қызметінің бар екендігі туралы айту шартты түрде болатынын ескеру керек.Баланың әлеуметтік әлемді тануында ерекше орынды байқау алады. Классикалық педагогика мен психологияда байқауды бала әрекетінің бір түріне жатқызбайды, алайда әлеуметтік әлемді тануда бақау қызмет функциясын атқарады: балада байқау мотиві, мақсаты бар, үдерісі мен нәтижесі ерекше.  302 Көптеген жағдайда байқау балада саналы түрде болмайды, бірақ сол арада мектеп жасына дейінгі бала адамның нақты іс- әрекеттерін, оқиғаларды, құбылыстарды, әсіресе оны ересек адам ұйымдастырса, саналы түрде де бақылай алады. Балада бақылау үдерісі әрдайым белсенді. Бақылау баланың әлеуметтік тәжірибесін байытады, дәл осыдан бала қалыптасып келе жатқан дүниетанымына, өзінің «әлем картинасына» «материал» алады. Осы әлем картинасына оң зат қана енбеуі мүмкін, мұнда педагогикалық тұрғыдан балаға көру мақсатқа сай емес нәрселер де болуы мүмкін. Бірақ оны әлемнен шектеуге болмайды, баланы «таза педагогикалық қалпақтың» астына отырғызып қоюға болмайды. Өзін қоршаған өмірден байқаған нәрсесі балаға әлеуметтік әлемге бағалай қарауын қалыптастырады. Осыған қарамастан, бағалау бақыланушыға ғана емес, сонымен қатар оның ересектерден алатын «педагогикалық ұстанымдарына» да қатысты, ол болса, соңғылардың баланың алдында ерекше жауапкершілікті талап етеді.Бақылау ішінен болған жағдайда, бала өзі қатыса отырып, адамдардың өзара қарым-қатынасын, олардың әрекетін, қимылдарын байқаған кезде (бірлескен еңбек әрекет, мерекелерге қатысу және т.б.) байқаудың рөлі әлеуметтендіру факторы ретінде күшейеді.Осындай әрекет жасауға қосыла отырып, балалар эмоционалдық серпілістің жалпы атмосферасына енеді, ересектер өз көңіл-күйлерін қалай білдерітіндіктерін, олардың қалай қуанатынын немесе өкпелейтінін бақылайды, сезімді білдірудің әлеуметтік қабылданған түрлерін өздеріне алады.Байқау танымдық қызығушылықтардың дамуын ынталандырады, әлеуметтік сезімдерді тудырып, бекітеді, іс- қимыл жасауға негіз қалайды.Қарым-қатынас жасау іс-әрекет ретінде бала тұлғасын әлеуметтендіруде өзіне маңызды жүк артады. Қарым-қатынас жасау ересекті баламен біріктіреді, ересекке әлеуметтік тәжірибені жеткізуге көмектеседі және балаға осы тәжірибені  303 жеңіл түрде қабылдауға көмектеседі, себебі ересек баланың даму деңгейін ескере отырып, оны нақты бала ретінде бейімдейді. Қарым-қатынас жасау әрқашан қатынас жасауға өзара ықыласы болған жағдайда жүзеге асады, және те осы эмоционалды фон бірін-бірі қабылдау сапасын күшейтеді. Қарым-қатынас жасау баланың іртүрлі қажеттілігін қанағаттандыруға қабілетті: ересекпен эмоционалды жақындықта болу қажеттілігі, қолдау және бағалаудағы қажеттілік, танудағы қажеттілік және т.б. қарым-қатынас жасау іс-әрекет себебіне қарай болуы мүмкін, бұл жағдайда ол оған ілеседі және өз бетінше мақсат болып табылмайды. Алайда, М.И.Лисина, А.Г.Рузская және т.б. зерттеулерінің көрсетуінше, мектеп жасына дейінгі кезеңде де қарым-қатынас өзіндік іс- әрекет ретінде жұмсала алады. Осы және басқа да жағдайда ол бала тұлғасын әлеуметтендіру үшін маңызды және өнімді.Мектеп жасына дейінгі кезеңде баланың дамуы үшін маңызды оқу әрекеті пайда болады. Оқу үдерісі барысында сабақта балалар ересек адамның басшылығымен білім алу мүмкіндігіне ие болады, сол ересек адам білімді жеткізуді ұйымдастырады, балалардың оларды игеруін қадағалайды, қажетті түзетулер енгізеді. Меңгергендігін түсінуге тәрбиелеушінің оқыту барысында мектеп жасына дейінгі кезеңде оқу әрекетін қалыптастыру үрдісіне негізделетіні және балаларды оқытуда ерекшеліктерді ескеретіндігі көмектеседі.Осы ерекшеліктерді А.П.Усова көрсетіп, мектеп жасына дейінгі балаларды оқытуға тән төрт ерекшелікті айқындады. Ең алдымен, ол сөзбен оқыту.Сөзбен оқыту бұл әдіс емес, ол негізін құрайтын фактор, бала мен әлеуметтік дүние арасындағы басты байланыстыратын буын. Осыған байланысты тәрбиешінің сөзіне, оның бейнелілігіне, нақтылығына, ойының анықтығына үлкен көңіл бөлінеді.Сөзбен оқытуға үлкен мән бере отырып, сөз баланың шындықты тікелей қабылдауына, оның сезімталдық тәжірибесіне негізделуі керектігін есте ұстау қажет. Мектеп  304 жасына дейінгі балаларды оқыту эмоцияларын қозғауы, эмоционалды қарым-қатынасын тудыруы, балалардың білім алуда белсенділігіне ықпал етуі керек. Мектеп жасына дейінгі балаларды оқытудың ерекшелігі ол ересекпен ұйымдастырылады және оның тікелей жетекшілігімен өтеді.Н. Н. Поддьяков мектеп жасына дейінгі балалардың өзіндік қызметі ретінде эксперименттеуді ерекше бөледі. Ол эксперименттеу әрекетін мектеп жасына дейінгі баланың өзінің қажеттілігін танымда қанағаттандыруы ретінде түсінеді. Сонымен қатар, таным саласына кейбір құбылыстар, фактілер туралы білім алу ғана емес, сондай-ақ, адамдар арасындағы өзара қарым-атынасты, мінез-құлық ерекшеліктерін және т.б. тану да енеді. Бала тәжірибе жасағанды, адамның белгілі бір жағдаятта өзін қалай ұстайтынын тексеруді ұнатады. Ол үшін бала әдейі жағдайды «өршітеді», мысалы, ересектің белгілі іс- әрекетті жсауы, және соны бақылайды, сол арқылы әлеуметтік тәжірибе алады.Сөйтіп, әрекеттің әр түрі өз ерекшелігіне сәйкес тұлғаның әлеуметтену үрдісіне өз үлесін қосады, сондықтан қызметтің әр түрі өзінше маңызды және бірыңғай педагогикалық үдеріске ұйымдастырылған басқа әрекеттермен өзара байланыста болады.      Қарым-қатынас жасау – бұл баланың алғашқы адами, әлеуметтік қызметі. Ол оған адамдар әлеміне енуге,  305 эмоционалдық жағын дамытуға, өзара әрекет жасау дағдыларын игеруге көмектеседі.М. И.Лисина өз зерттеулерінде қарым-қатынас жасау – кез келген қызметтің барлық құрылымдық компоненттеріне, атап айтқанда, мотивке, мақсатқа, нысанған, тәсілдерге, нәтижеге ие коммуникативтік әрекет ретінде дәлелдеді.Ол қарым-қатынас жасаудың төрт түрін анықтады: жағдаяттық-тұлғалық (эмоционалдық қатынас), жағдаяттық- іскери (заттық-әрекет етушілік), жағдаяттан тыс-танымдық және жағдаяттан тыс-тұлғалық –және қарым-қатынас жасаудың әр түрі бала тұлғасының дамуына және оның әлеуметтік әлемді тануына не беретінін көрсетті.

Жаяғдаяттық-тұлғалық қарым-қатынас жасау түрі.Бұл бала мен ересектің қарым-қатынас жасау үрдісінде алғашқы байланыс жасау формасы. Ересек баламен тілдеседі, оған еркелететін сөздер айтады, дауысының интонациясын өзгертеді. Ересекке қатынас жасауды қалыптастыруда шешуші рөлді ересек адамның сәбиге тұлға ретінде инициативті қарым-қатынас жасауы атқарады. Ересектің озық бастамасы форматудырушы, дамытушы әрекет жасайды. Балада өзіне деген бастпқы қарым-қатынас орнығады. Ересекпен қатынас жасау баланың танымдық белсенділігін күшейтеді, «жандандыру кешенінің» пайда болуына ықпал етеді. Нәрестеде 2 айынан бастап ересектерді ажырату, жақындарын тану қабілеті көріне бастайды, ал 3 айында балалар белгілі бір іс-әрекетті жасауға рұқсат ету немесе тыйым салуға әсер етуге қабілетті болады. Осындай қарым-қатынасқа тән ерекшелік болып балалық эмоционалдық әрекет табылады, ол өзгеше бақыланады: ересекпен тікелей қатынастың болмауы кезіде күштірек және ол барда әлсіздеу. Осылайша, бала қасынан өтіп бара жатқан ересектің назарын белсенді аудартады және ересек оны қолына алғанда, басылады. Сәби ересекке қарып күлімдейді, сол арқылы өзінің қанағаттануы мен қарым-  306

қатынастың коммуникативтік тәсілдерін игергендігін көрсетеді. Сол арада балаға онң әрекетін ересектің бағалауы міндетті емес, ол ештеңе түсінбейді, сондықтан оны қабылдамайтынын ескеру керек. Ересек нәрестеге ол бірдеңені дұрыс жасамай жатқандығы туралы айту керек, бірақ оны мейірімді тонмен айту қажет, осының өзі сәбиге жетіп жатыр. Ол мейірімді интонацияға жауап ретінде күлімдейді.Педагогке (сәбимен қарым-қатынас жасап жатқан ересекке) баламен көп сөйлесу, оған қарап күлу, интонациясын өзгерту, қолына алу, әртүрлі заттарды, ойыншықтарды көрсету маңызды. Қарым-қатынастың осындай түрі әлеуметтік тәжірибенің жинақталуына ғана емес, қорғанғандық, оны жақсы көретіндігіне сенімділігі сезімін дамытуға ықпал етеді – ал бұл алдағы уақытта дұрыс жан-жақты дамуын қамтамасыз ету үшін өте маңызды. Сондықтан осы, баланың алғашқы даму кезеңінде қарым-қатынас жасау жетекші қызметтің рөлін атқарады. Ол дегеніміз, «алғашқы» кезеңдегі балалармен жұмыс жасауда маңыздысы оның өмірін ересекпен қарым-қатынас жасаумен толықтыру, қамтамасыз ету болып танылады. Осы ерекшелікті ата-аналарымен тастанды балалар түсетін балалар үйінің тәрбиешілері білуі және ескруі өте маңызды. Мұндай балалар сүйіспеншілік пен тұрақты назар аударудан жұрдай, ол болса, олардың дамуының тоқтатуына ықпал етеді. Балалар үйінің тәбиешілеріне осындай балаларға жиі жақындауы, оларды қолға алуы, оларға күлімдеуі, олармен сөйлесуі қажет. Және те бұл әртүрлі ересектер емес, бір адам болғаны абзал, өйткені, жоғарыда айтылып кеткендей, сәби ересек адамның дауыс тембріне, сыртқы келбетіне үйренеді, оны тани, әсер етушілердің жалпы қауымынан ажырата бастайды.Тұлғаның қалыптасуындағы негізгі болып табылатын үйренісу және қорғаныста болу сезімі пайда болады.Жағдаяттық-іскери қарым қатынас жасау түрі. Мұндай  307

қарым-қатынас жасау түрі шамамен бала өмірінің екінші жартыжылдығынан басталып, шамамен 3 жасқа дейін жалғасады. Ол енді жетекші қызмет рөлін орындамайды. Ересекпен қарым-қатынас жасау келесі жетекші қызмет – заттық-манипулятивтіге табиғи көшеді. Ересекпен өзара әрекет ету мотиві өзгереді: енді бұл заттармен әрекет етуде іскери мотив болып келеді. Және те баланың іс-қимыл жасауында ересектің қасында болу және қатысу қажеттілігі ол үшін өте маңызды болып табылады. Зерттеулердің көрсетуінше, ересектің қасында болуы баланың әрекетті игеру сипатына біршама әсер етеді. Бала ересектің қимыл жасау тәсілдерін көрсеткенін, олардың орындалуын мадақтағанын, баланы қолдағанын қажет етеді. Педагогтің қарым-қатынасты заттық-манипулятивті қызмет негізінде дамытудағы міндеттері осыдан туындайды: заттар қаншалықты қызықты болса да, баланы «өзімен-өзін» қалдырмау; заттармен жұмыс істеу тәсілдерін көрсету; балаға онымен бірлескен қызметінде өзінің қатысып отырғандығын үнемі көрсетіп отыру, баланы сөзбен, күлкісімен мадақтау, оны қолымен ұстау. Осы жас мерзімінде сөйлеу дағдысы дамиды, оны сәбиді ересектің сөзіне сөзбен жауап беруге тарта отырып, қарым-қатынаста ескерген маңызды.Сөйтіп, қарым-қатынас жасаудың екінші түрі жетекші болып табылмаса да, ол басқа қызметті міндетті түрде жалғастыруы керек, себебі нәресте үшін ересектің маңыздылығы қалады және оның бала әрекетіне қатысуы ересектің қатысуы арқасында қызығушылықтың болуы есебінен оны игеруге ықпал етеді. Қарым-қатынас жетекші орнын басқа әрекетке беріп, бала үшін де, оның дамуы үшін де маңыздылығын төмендеткен жоқ. Мұны педагогтің есінде сақтағаны жөн.Жағдаяттан тыс-танымдық қарым-қатынас жасау түрі.Қарым-қатынас жасаудың осы түрі 4-5 жастағы балаларға  308 тән, оның мотиві – танымдық. Осы жаста балада білуге құмарлық, танымдық қызығушылықтар дамиды, оларғақанағаттануын бала ересек адаммен байланыстырады. Сондықтан осы жастағы балалар ересектерге көп сұрақ қояды, ересектер барлығын біледі және міндетті түрде жауап береді деп сенімді болады. Баланың сұрағы ол тікелей нені көріп тұрғанына ғана емес, жиі ол нені көрмей тұр, бірақ түсінгісі келетініне қатысты болады. Осындай «теориялық» пайымдаулар ересек адамды танымдағы өзінше негіз етеді, балалар өз«философиялық» тұжырымдауларын ересектерге түсіндіріп, сосын жауабын алғаннан кейін, өз ойларын одан әрі жалғастырады. Танымның осындай түрі баланың дамуы үшін өте маңызды. Психологтар осы жастағы балалардығ бір ерекшелігін атап өтеді – жоғары өкпелегіштік пен оң бағалауды қажет етушілігі. Алайда осы кезеңдегі оң баға қарым- қатынастың осы түрінде басқа сипатқа ие. Мұнда балаға жай ғана «жарайсың», «жақсы бала» деу жеткіліксіз. Оған оның іс- қимылы мен нәтижелеріне ересектің құрмет көосетуін сезіну өте маңызды. Сондықтан ренжігіштік ересектің мақтау білдіру (немесе білдірмеу) тәсіліне қанағаттанбауы нәтижесі ретінде көрінеді.Балалармен қарым-қатынастың танымдық мотивтерімен әңгімелесуінде заттардың қызмет етуі туралы, жануарлардың өмірі туралы, өсімдіктердің өсу және даму себептері туралы, ғарыш туралы және т.б. тақырыптар көп болады. Балаларды қоршаған әлем қызықтырады, олар оның қалай қызмет ететінін, қалай пайда болғанын және т.б. білгісі келеді. Бала белгілі бір сұрақтарына жауапты кітаптан таба алатынын білсе де, ол ересекке білімнің жанды және «сенімді» қайнар көзіне ретінде тартылады. Осы жастағы балалардың танымдық қызығушылықтары ойын кезінде жүзеге асырылады, осы кезеңде ол жетекші қызметтің рөлін атқаратыны белгілі. Алайда ересекпен қатынас жасаусыз танымдық мотивтер бойынша ойынның өзі жүзеге асырыла алмайды. Сондықтан қатынас  309 жасаудың атаулы түрі бала дамуының осы кезеңінде жетекші болып саналмаса да, баланың жалпы дамуы үшін, дүниенің субъективті бейнесін жасау үшін және басқа да қызметті дамыту үшін маңызды.

Жағдаяттан тыс-тұлғалық қарым-қатынас жасау түрі. Мектеп жасына дейінгі кезең аяғында кейінірек мектеп жасында дамитын және одан әрі жеткіншектің іс-әрекетінің жетекші түрі болып табылатын – жағдаяттан тыс-тұлғалық қарым-қатынас жасау формасы пайда болады.Осындай қарым-қатынас жасаудың мотиві болып ересек, оның тұлғасы табылады. Баланы енді ересек не істей алатыны ғана емес, ол қалай өмір сүретіні, оның отбасы бар ма екен, ол билей, ән айта алады ма және т.б. қызықтырады. Бала ересектің тұлғалық іскерліктерін бағалай бастайды, оның бағалағанын тыңдап, өзіне берген бағаға ренжімейді, қайта ересектің берген кеңестерін тыңдай бастайды. Бұл өте маңызды, өйткені ересекке деген осындай ұстаным ересекті тыңдай білу іскерлігінің пайда болуына, тапсырманы орындауға қатысты берілген оның нұсқауларына құлақ түруге ықпал етеді, ал ол болса, білім алу үшін аса қажет.Егер бала мектепке ауысқан кезеңде жағдаяттан тыс- танымдық қарым қатынас жасау түрінде қалса, онда оған оқу қиынға түседі. Ол ересектің ескертулерін ренжішсіз ести алмайды, ол өзіне қызықты тапсырмаларды ғана жеңіл орындай алады. Сондықтан баланың мектеп даярлығы туралы сөз болғанда, балада жағдаяттан тыс-тұлғалық қарым-қатынас жасау түрі қалыптасты ма, соған назар аудару керек.Осы қарым-қатынас жасау түрінде бала назарының негізі болып ересек саналады. Осындай жағдай бала жағдаяттық- тұлғалық қарым-қатынас жсау түрін игере бастаған бірінше кезеңде де болған. Сол кезде де басты назарда ересек болды. Алайда ұқсас болғанымен, қарым-қатынас жсаудың екі түрі бір-бірінен сезіну дәрежесімен, қатынас жасаудың  310

көрінісімен, қатынас жасау мәнін түсінумен біршама ажыратылады.Қарым-қатынас жасаудың дәл осы түрі бала мен ересектің өзара қарым-қатынасының сипатына, баланың адамзат қоғамына деген қызығушылықтың дамуына маңызды әсер етеді. Жағдаяттан тыс-тұлғалық қарым- қатынас жасау түрі балалардың тәрбие беру әрекеттеріне сезімталдықты көтереді және ересектердің айтқан ақылдарын саналы түрде тез қабылдауына ықпал етеді. Осы қатынас түрі мектеп жасына дйеінгі балалардың ойындарының мазмұнына да өз әсерін тигізеді, мұнда ойын кезінде назарын көбірек заттық әрекеттер емес, адамдар арасындағы өзара қатынастың сипатына аударады.Жағдаяттан тыс-тұлғалық қарым-қатынас жасау түрінің дамуы арқасында бала өзін адамзат тегінің өкілі ретінде талдай білуге уйренеді, ол болса, өзіне-өзі талдау жасау мен өзін-өзі бағалаудың дамуына әсер етеді. Балалармен қарым-қатынас жасау ережелеріСөйтіп, біз ересек пен бала арасындағы қарым-қатынас формаларын қарастырдық. Олардың ерекшелігін бәлі педагог үшін маңызды. Қарым-қатынасты дамытатын және баланың дамуына қолайлы әсер ететін бір қатар ережені сақтау маңызды. Оларға тоқталып өтейік.Қарым-қатынас жасау балаға ересек оны жақсы көретінін сездіруге көмектеседі. Қарым-қатынастағы сүйіспеншілікті көрсету тәсілдері әртүрлі болуы мүмкін, бірақ олардың ішінде біреуі енң маңызды – баланың көзіне махаббатпен және мейірімділікпен қараңыз. «Көзбен-көз» қатынасы балаға байланыс жасауға, сөзсіз өзінің сүйіспеншілігі мен қолдауы туралы айтуға көмектеседі. Бала ата-анасымен көзбен байланыс жасауды «эмоционалды толығу» үшін пайдаланады, ол ондай толығусыз тыныш өмір сүре алмайды. Біз баланың мінез-  311 құлығына риза болмасақ та, сәбиге ашушыз қарауымыз керек – біз, ересектер, баланы сүймейміз деген ойдан алшақ болуымыз қажет. Және балаға кіммен араласады, соның көзіне қарауға үйретеді. Ашық көзқарас игілікті қатынас жасаудың басына қолайлы жағдай жасайды. Және тағыда бір маңызды заңдылық: физикалық байланыс. Балаға жанасып, қолын тигізу оған қорғанғандық пен сүйіспеншілік сезімін береді. Ата-аналар мен тәрбиелеушілер нәрестеге табиғи және еркін түрде жанасуға уақыт табуы тиіс: оны басынан спиау, иығына еркелетіп қолын қою, еміреніп киімін дұрыстау, құшақтау және т.б. күн бойына, ұйқыға жатқызу кезінде балаға қолымен жылы жанасуына мүмкіндік табуға болады және қажет. Бұл, әсіресе, сәбилер үйі мен балалар үйінде тұратын балалар үшін өте маңызды, себебі мұнда эмоционалды байланыс жасау тапшылығы баланың дамуына кері әсерін көрсетуі мүмкін.Ересектің баламен қатынас жасауына талпынуын және осы қажеттіліктің балада пайда болуын байқау және жіберіп қоймауды сөзсіз ереже деп есептеу керек. Қарым-қатынас жасау ерекше қатынасты, ересек пен бала арасындағы рухани жақындықты талап етеді. Бала өскен сайын, қатынас жасау үшін ересекті таңдауға қатаң түрде қарай бастайды. Бала онымен қарым-қатынас жасауға түспейтін, оған үнемі ұрысатын, оған жаман көзімен қарайтын ересекпен араласпайды. Белгілі кезеңде субъективті жағдай туғанда да араласқысы келмейді: төменгі көңіл-күй, жаман сезіну, басқа қызметпен шұғылдану және т.б. Баламен қашан араласуды «тауып алу» - педагогтің, ата-ананың ерекше шеберлігі. Араласу үшін жағдай жасау маңызды: тыныш уақыт, балалардың санының аз болуы, жылы қолайлы жағдай және т.б. Егер тәрбиелеуші (ата-ана) бала үшін қатынасқа түсу пайдалы болсын десе, осының барлығын ескеруі қажет.Осыған дейін біз баланың ересек адаммен қатынасқа түсуі туралы айттық. Бірақ балалар да бір-бірімен араласуы мүмкін ғой және қажет де. Құрдастарымен араласудың қандай маңызы бар, егер ондай жағдай пайд болса?  312 Құрдастарымен араласу қажеттілігі шамамен 4 жас кезінде пайда болады. Осыған дейін балалар бір-біріне ұстап көруге болатын, онымен сөйлесуге болатын қызық зат нәрсе ретінде қарайды, алайда бірге ойнауға болмайды: кедергі жасайды, өз ойларын «мәжбүр етеді», ойыншықтарын алып қояды. Ал 4 жасқа қарай балалар басқа баламен қатынас жасаудан қуаныш табады. Құрдастарымен байланысқа түсудің негізгі айырықша ерекшілігі олардың айқын эмоционалдылығы мен стандартты еместігінде, қатаң нормалар мен ережелердің болмауында. Құрдастарымен араласа отырып, бала өзін еркін, тәуелсіз сезінеді және сондықтан белгіленген ережелерді бұзады. Баланың өзіндік ерекшелігі мен шығармашылығы ересектермен салыстырғанда, өз құрдастарымен араласуда көрінеді, ол өзін, өзінің жеке тұлға екенін еркінірек көрсетеді. Құрдастарымен араласа отырып, бала өзін жақсы таниды. Ол өзін басқалармен салыстырады, кейде өз достарына еліктеуге тырысып, ал кейде ол өзін оларға қарама-қайшы қояды. Балалар бірінің алдында бірі тең болғандықтан, олар басқаны тыңдап алуды өзіне маңызды деп санамайды, олар үшін бастысы өзі айтқысы келген нәрсені айту, және құрдасының бағалағанына сеніп қалмау. Ересектермен араласуда балалар олардың соңына дейін тыңдап, баға беретінін біледі. Соған қарамастан, құрдастарымен қарым- қатынас жасаудың осы түрі тұлғаның қалыптасуы үшін, әлеуметтік тәжірибені жинау үшін маңызды.Л.Н.Галигузова мен Е.О.Смирнова балалардың бір-бірімен араласуының бірнеше сипаттамасын көрсетеді: балалардың қарым-қатынасқа түсуі эмоционалдық және экспрессивтікпен ерекшеленеді; құрдастарымен араласу өзінің атқаратын қызметіне қарай, ересектермен салыстырғанда, кеңірек; құрдастары пассив сөз қорын активке айналдыруға көмектеседі; құрдасына өз танымдарын көрсете отырып, өзін-өзі жетілдіреді; балаларға құрдасының бағалауы, оның құптауы және кейде таң қалуы маңызды. Осындай сипаттамалар балалардың араласуында шынымен орын алады және олар тұлғаның  313 қалыптасуына әсер етеді.Ересекпен және құрдастарымен қарым-қатынасқа түсу негізінде әртүрлі механизм жатыр, ол сәбиден түрлі күште талап етеді, әртүрлі қажеттіліктерді қанағаттандырады. Бұл қарым- қатынасқа түсудіңекі дербес түрі, олардың әрқайсысы дамып келе жатқан тұлғаға өз үлесін қосады және араласудың түрлі технологиясын әзірлеуді қажет етеді. Ерекшелігі ересекпен араласу тәжірибесі құрдастарымен араласу тәжірибесіне тікелей ауыспайтындығында.Сондай-ақ, құрдастарымен араласқанда ересек адамдармен қарым-қатынас жасаған кездегі тәжірибені пайдалану, құрбыларымен қарым-қатынасты кешеуілдетуге көмектеседі. Сондықтан ересектер арасында өсіп-өскен балалар да жиі кездеседі, олармен қарым-қатынас жасай алады, бірақ олар мектепке келгенде (балабақшаға бармаған болса), олардың құрдастарымен байланыс орнатуда қиындықтар туындайдыПдегогтің міндеті балаға қарым-қатынастың әрбір түрінің өзіндік ерекшелігін сақтай отырып, балаға ересек және балалармен қарым-қатынасқа түсу тәсілдерін игеруге көмектесу.    Баланың дамуы мен әлеуметтенуі үшін заттар үлкен мән береді. Олар оны туған күнінен бастап, өмір бойы қасында болады. Затта адамзаттың көптеген ғасырлар бойы жинаған тәжірибесі материалданған. Бала заттармен жұмыс істей бастаған мерзімге дейін олар оның өміріне еніп қояды, оған өмір сүруді қамтамасыз етеді, ол туғаннан кейін түсетін жаңа әлеуметтік ортаға бейімделуге көмектеседі. 314 Өмірді қамтамасыз етудің осындай маңызды қызметі одан әрі де үздіксіз жүзеге асырылады. Ересектер баланы жөргекке орайды, тамақты емізік арқылы береді, киімін киіндіреді, қолына қасық береді және т.б. – себебі заттар жылыны сақтауға, тамақтануға қозғалуға көмектеседі, яғни адамға биологиялық тірі жанға ретінде өмірді қамтамасыз етеді. Заттар кішкентай нәрестенің өміріне қауіпті төндіруі де мүмкін (пышақ, ине, қысқаш және т.б.), бірақ олар объективті түрде (ересектің қолында болғанда) өзінің өмірді қамтамасыз ету қызметін жоғалтпайды. Зат әлемін тану шамасына қарай сәби оған қауіпті және қауіпті емес заттарды ажыратуға, пайдалы және қызықтыларын таңдай білуге үйренеді, оларды басқару, олармен жұмыс істеу тәсілдерін игереді, заттар әлемін түсінуге үйренеді.Сөйтіп, біз заттардың келесі маңызды қызметін анықтауға келдік: қоршағанға бағыт-бағдар беруге ықпал ететін қызмет. Зат арқылы бала әлем түрлі қасиеттер мен құбылыстарға ие екенін біледі: ол жылы да, салқын да, тықыр да, жұмсақ та, тәтті де, ащщы да... Нәресте заттармен жұмыс істеу тәсілдерін игереді, ол өзі өмір сүретін әлемге «билік жасау» дағдысын игеруге көмектеседі,ал ол болса, сенімділік, тыныштық сезімін және әлемді тану ынтасын тудырады. Зат оны ересектер әлеміне енгізеді, оны осы әлем туралы «ақпараттандырады», әлеуметтік тәжірибенің мазмұнын байытып, баланың жан-жақты дамуына әсер етеді. Сөйтіп, бағыт-бағдар беру қызметі тұлғаны әлеуметтендіру үдерісінде негізгісі болып саналады.

 Затты игеру кезеңдеріНәресте заттар әлемін бірден тани алмайды. Сәби кезінде келесі – заттық қызметтің алғышарттары туындайды, ол ерте жасында жетекші болып саналады. Заттық қызметке көшу баланың заттар әлеміне жаңа қатынасының дамуымен  315 байланысты. Сәби кезіндегідей затпен манипуляция жасап қана қоймай, заттармен әрекет ету бағыты және тәсілдерін игереді.С.Л.Новоселовабаланың өзіндік заттық әрекетінің қалыптасуының үш кезеңін көрсетеді. Бірінші кезең (5-6 ай) – бұл зат манипуляциялары, олар 7-9 айға қарай балаға затпен бірге бағдар беру әрекетіне айналады. Екінші кезең (бір жасқа толғанға қарай) бағыт-бағдар беру әрекетінен заттық-ерекшеге ауысуымен сипатталады, және манипуляциялардан әрекеттің белгілі нәтижесін алыға бағытталуымен айрықшаланады. Және соңғы, С.Л.Новоселовамен белгіленген үшінші кезең (өмірінің екінші жылы) заттық-жанама әрекеттерінің пайда болуымен байланысты, олар қару операцияларымен орындалады. Бала қол операцияларынан қарулыға көшеді, яғни ол оның қолындағы зат қолының жалғасы емес, сол арқылы белгілі бір әрекетті орындауға болатын жеке зат екенін түсінеді.Заттық қызметті дамыту барысында ойлау, сөйлеу, саналы қозғалыстар дамытылады, зат оған ересектермен және балалармен іскерлік қарым-қатынас орнатуға көмектеседі, ойын туады, яғни баланың өмірінің осы кезеңінде заттық әрекет жетекші қызмет болып табылады.Педагогикада осы бірінші кезеңдікенеттен-зерттеу деп атау қабылданған. Бала заттарды зерттейді, бірақ ол алдына мұндай мақсатты қоймайды, бұны әлі орындай алмайды. Зерттеу үдерісі кенеттен және жағдайға байланысты. Нәресте зат әлемін басқарудың әр түрлі тәсілін қолданып көреді.Педагогтің осы кезеңдегі міндеттері:■заттық ортаны онда түрлі пішіндегі, түстегі, материалдағы, дыбысталудағы заттар болатындай ұйымдастыру;■балалардың заттарға, оларды зерделеуге қызығушылығын тудыру;■баланың тікелей қоршауындағы заттардың қолданысы туралы ұғымды қалыптастыру.Барлық аталған заттар өзара байланысқан және педагогикалық үдерісте бірлесіп жүзеге асырылады, алайда бірінші міндеттің орындалуы кейінгілердің орындалуы үшін  316 жағдай жасайды: ересек заттық ортаны жасайды, оның негізінде заттарды жұмсау туралы ұғымдарды қалыптастыру және заттармен жұмыс жасау қызығушылығын дамыту міндеттері шешіледі.Баланың айналасында көп зат болмауы керек, бірақ олар әр түсті – ашық және жылы; күші мен дыбысталу тембріне қарай әр түрлі – қатты және жұмсақ болып ұйымдастырылуы керек. Ойыншықтар мен заттар әр түрлі көлемде болу қажет. Әрине, міндетті түрдегі талап – ойыншық пен заттардың қауіпсіздігі. Зат әлемін игерудің бірінші кезеңінің маңызды міндеті балаларды затты жұмсалу мақсатымен таныстыру. Осы міндеттің мәні бала затпен алғашқы рет жүздескенде, ол не үшін қажет екенін, онымен не және қалай істеуге болатынын ұғыну керек, яғни ол заттың тура қолланысын білу керек (қасық оныменүстелдің үстін соғу үшін емес, тамақ ішу үшін керек). Танудың осындай жолы кеңістікте дұрыс бағыт-бағдарда болуға және затты қолданудың адами тәсілін игеруге көмектеседі.Ересек адам әр кезде балаға заттың қолданылу мақсаты туралы айтады: «Міне, мынау біздің ыдысымыз, одан біз сүт ішеміз». Нәресте осы білімді игергендігін тексеру үшін, ыдысты тауып, көрсету, сосын проблемалық жағдайды шешуді ұсынуға болады: сәбидің алдында ыдыс тұр, тәрелке, таяқша, сұрақ қойылады: «Сен неден сүт ішесің?» Бұл ерте жастағы балаларға (осы барлық кезең сияқты) арналған тапсырма және нәресте оның қолданысын ескере отырып, затпен әрекет ету қарым- қатынасын үйренгені өте маңызды.Ақырындап сәби бір зат әр түрлі қолданыста жұмсалуы мүмкін екенін түсіне бастайды: таяқшамен топырақ қопаруға, заттарды алуға, кейде тамақ жеуге де болады және т.б. Дәл осындай ұғым орынбасар-заттардың пайда болуына әкеледі, ол болса, сюжеттік-рөлдік ойынның туындауы туралы дәлелдейді. Заттық әрекет жетекші қызмет – ойынға орнын босатады, бірақ өзі жоқ болып кетпей, бала өміріндегі маңызды қызмет болып қалады. Сәби заттар әлемін тануды жалғастырады. Заттарды  317 игерудегі екінші кезең келеді, оны заттардың нұсқалығын түсіну кезеңі деп атау қабылданған. Бұл кезеңнің маңыздылығы, баланың одан өту нәтижесі қиял-ойының, шығармашылығының дамуына әкеледі. Сондықтан баланың заттар әлемін игерудегі атаулы кезеңнің педагогикалық міндеттері болып:■нәрестенің заттар ортасын байытуды;■заттардың қызметі мен қолданысы аралығындағы байланысты түсінуді үйрену;■қоршаған ортаға шығармашылық қатынасты дамытуға ықпал ету саналады.Осы кезеңде заттық ортаны байыту баланың маңайында көпқызметті болып келетін заттардың пайда болуымен байланысты: конструкторлар, олардың белгілі бір бөлшегінен әр түрлі заттар құрастыруға болады; жұмсалуына қарай бірдей, түсіне, материалына, өлшеміне қарай әр түрлі (доптар, ыдыс және т.б.); нәресте орынбасар-зат ретінде жеңіл пайдалана алатын заттар (таяқшалар, тақтайшалар және т.б.).Алайда заттардың әртүрлілігі – аясы тар мақсат емес, тәрбиеші заттарды баланың әлеуметтік тәжірибесін байыту үшін қалай пайдаланатыны маңызды. Әр жаңа зат балалармен талқылауға түсетін затқа айналады: ол нені білдіреді, ол неге және кім үшін қажет, онымен қалай жұмыс істеу керек, ол топта болғанда қандай қызмет атқарады.Мысалы, қабырғада жаңа картина пайда болды. Тәрбиеші топтың ішінде не өзгергендігін атап өтуді сұрайды, егер де балалар оны өздері байқап қойса, онда алдымен барлығы бірге қарастырады, не бейнеленгенін, кім оны салғанын анықтайды, содан кейін балаларға топта оның не қажеті бар, одан не пайда екеніне ойлану ұсынылады. Егер ол әрекет етуге болатын зат болса, мысалы, ол еңбек еткенде көмектессе, онда тәрбиеші балаларды әрекет ету тәсіліне үйретеді.Тұлғаның қиял-ойын және шығармашылық бастауын дамыту үшін балаларды логикалық, пратикалық міндеттерді шешу ізденісі жағдайына қою керек. Мысалы, шеге қағу керек, бірақ балға жоқ. Міндетті шешудің қай нұсқасын балалар ұсынады?  318 Олар балғаны балташыдан сұрау керек деп айтуы мүмкін. Ал егер де балғашы бүгін болмаса, алайда жұмысты міндетті түрде жасау керек? Тәрбие әркез балаларға арналған міндетті, оларды шешуге жақындата отырып, күрделендіреді.Балалар материалына, пішініне және т.б. қарай келіспейтін затқа шеге қағайық деуі мүмкін. Ойына салуға асығып керігі жоқ, балаларға орамды ойлауын дамыту үшін дұрыс жауабын өз бетінше тауып алуы өте пайдалы.Баланың заттар әлемін игерудегі үшінші кезең (мектепке дейінгі орта және жоғарғы жас) – саналы-зерттеу және түрлендіру. Бұл кезең балалардың заттарға қызығушылық көрсете отырып, оларды зерттегісі, олар неден құралғанын, қандай қасиеттерге ие екенін, қандай мақсатта жұмыс істейтінін білгісі келетінімен сипатталады, яғни олар өздерін қоршаған зат әлемін саналы зерделеуге тырысады (сондықтан да жиі жағдайда ойыншықтарды сындырады). Екінші ерекшелігі болып балаларда өз бетімен заттарды жасағысы келу немесе ескілерін қайта түрлендіргісі келу ықыласының пайда болуы саналады. Осы екі ерекшелік мектепке дейінгі жоғарғы жастағы балаларда көрнекі-бейнелілік және логикалық ойлау, басқа адамның әрекетін бағалау қабілеті пайда болуының (А. Н.Леонтьев, М. И.Лисина, Д. Б.Эльконин және т.б.), «қол шеберлігінің» одар әрі дамуының (Т.С.Комарова), шығармашылық қызметтің қайта өңдеу түрлеріне талпынысының байқалуының (Н.А.Ветлугина, Г.Н.Пантелеев, Л.Е.Одерий және т.б.) қиялының дамуының (О. М. Дьяченко, Л. А. Парамонова және т.б.) дәлелі. Ересек адамдарға деген қатынас, олардың қызметін бағалау іскери сипатқа ие бола бастайды.Үшінші кезеңде педагогтің алдында келесі міндеттер тұрады:■балалардың заттар, олардың қасиеттері, сапалары, қолданыстық мақсаты, қызметі туралы ұғымын кеңейтуді және тереңдетуді жалғастыру;■заттарды қайта өңдеп түрлендіру ынтасы мен іскерлігін, шығармашылық ойын, қиялын дамыту;■адамдар заттарды өз қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін  319 жасайтыны туралы ұғымды қалыптастыру.Міндеттерді шешу үшін түрлі әдістер, әдістемелік амалдар пайдаланылады. Ойыншықтарды таңдағанда, педагог, алдымен топта осы кезеңге сәйкес келетін заттардың болуына назар аударады. Осы ойыншықтардың ерекшелігі: олар жұмыс істеуі керек, кішкентай бөлшектерден құрылып, «құпиясы» болуы керек (мысалы, дыбыс шығарады). «Олардың жас кезіндегі» ойыншықтар – сылдырмақтарды да паййдалануға болады. Сондай-ақ, бүгінгі күнді де көрсететін ойыншықтар болуы тиіс.Топта тұрмыстық техниканы болуы қажет: шаңсорғыш, үнтаспа, сағат. Егер де олар болмаса, оларды уақытша топқа әкеліп, тұрмыстық техника қалай жұмыс істейтіндігін, әрекет ету механизміне қандай қағида алынғандығын қарастыру керек.Мысалы, кофе ұнтақтағыш алып келіп, қауіпсіздік шараларын қолдана отырып, түйіршіктерден ұнтақталған кофе қалай жасалатынын көруге болады.Сөйтіп, тәрбиеші балалардың назарын әрдайым әртүрлі заттарға аударып, олардың қызығушылығын заттың құрылысына, қызметіне, қолданылу мақсатына аударады. Күнделікті өмірде балалардың топшасымен мына тұрғыдағы ойындарды жүргізуге болады: «Жылуды қалай сақтауға болады?», «Қандай заттардың көмегімен жылуды сақтап қалуға болады?», «Қандай заттардың көмегімен жылы бөлмені жарықтандыруға болады?» және т.б.Тәрбиеші балаларға белгілі бір затты әр түрлі негіз бойынша саралауды ұсынады. Осы типтегі бірінші міндетті шешуге ата- аналар белсенді тартылады. Тәрбиеші оларға мұндай жұмыстың қажеттілігін түсіндіреді, балаларға үйде тұрмыстық техниканы пайдалануды үйретуді ұсынады.Үйде де, мектепке дейінгі мекемеде де балаларды үй-жайды безендіруге тарту қажет. Бұл балалардың заттарды қолданылу мақсатын, олардың адам өміріндегі рөлін түсінуге ықпал етеді, баланы заттық ортаны түрлендіруге практика жүзінде қатысуға үйретеді.Екінші міндет өзіндік ретінде және келесісін шешуге 320 даярлаушы ретінде қарастырылуы мүмкін. Өзіндік ретінде бұл міндет жаттығу-оындар, логикалық тапсырмалар, дидактикалық ойындар, бақылаулар ретінде шешіледі. Мысалы, «Неге ұқсайды?» ойыны: балалар заттың неге ұқсайтынын ойлап табады, бұлттар, сия тамшысы, бұтақ, бүршік және т.б.;«Сызықты жалғастырып сал, суретті салуды жалғастырып, оны өзгерт», «Зат өзі туралы не айтады?», «Жұбыңды тап»: бірдей әрекет ететін немесе қолданыс аясы, зыметі бір затты тап – сыпыртқы мен шаңсорғыш, шот пен калькулятор және т.б.).Осы кезеңде жұмыстың маңызды және қызықты бөлімі болып балаларды заттың қазіргі жағдайымен, өткені және болашағымен таныстыру саналады.Кез келген затты мысалға ала отырып, тәрбиеші балалардыадамның затқа деген қажеттілігін қанағаттандыра отырып, оны өзерткені туралы таныстыру жұмыстарын жүгізе алады. Педагогикалық үдеріске балаларды әр түрлі қызметі мен олармен жұмыс жасаудың түрлі формалары енеді. Мысалы, тәрбиеші балаларды иненің, киімнің, жиһаздың және т.б. қайдан пайда болғандығымен таныстыра алады. Алдыңғы кезекте, жұмыс мектеп оқушылары емес, мектеп жасына дейінгі балалармен жүргізілетінін ұмытпай отырып, танымдық материалды сұрыптау қажет. Содан кейін қай материал сабақ беруді қажет ететінін, ал нені балалармен еңбек әрекетінде, ойын барысында, тәжірибе жасауда игеруге болатынын, қандай ойын-сауық, мереке ұйымдастыруға болатынын, барлық балаларды олардың қызығушылықтары мен қабілеттерін ескере отырып, қалай белсендіруге болатынын ойластыру керек. Бір затпен таныстыру 1-2 апта бойына жүргізілуі мүмкін. Бұл тәрбиешіге табиғи, қызықты іс-әрекетте баланың когнитивтік, эмоционалдық саласын дамытуға мүмкіндік беретін жұмыс болып табылады.Басты міндет «жоғалып кетпеуі» маңызды – балаларды затпен жай ғана емес, ал адамның затқа дегенқажеттілігін, оның түрлендіретін қызметін қанағаттандыратын әрекет ретінде  321 таныстыру керек. Бала тұлғасының шығармашылық бастауын дамыту үшін қорытынды бөлім де маңызды – заттың болашағы. Балалар зерттеп жатқан затын бүгінгі күнгі түрінде қарастырады, және бүгін онда не қанағаттандырады, нені өзгертуге болады (қағаз жыртылады, қаламда пастасы бітіп қалады және т.б.) деген тұрғыдан талдау жасайды. Тәрбиеші балаларға «егер мен өнертапқыш болсам, осы затпен не істер едім» деген ұстанымда болуға, қиялдауға, ойын шарықтатуға мүмкіндік береді. Арманын суретте, қолдан жасалған бұйымда іске асыруға болады.Сөйтіп, зат әлемінде бала тұлғасын әлеуметтендіру үшін бай мүмкіндіктер бар, бірақ ол педагогтің осы үдеріске ұқыпты, сауатты қараған жағдайында ғана жүзеге асырыла алады.

XVІІ ТАРАУМЕКТЕПКЕ ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРДЫҢ ЕҢБЕК ӘРЕКЕТІ Балалар еңбегі әрекетінің барлық құрылымдық компоненттерінің бар болуына қарамастан, әлі де даму сатысында және ересектің көмегі және қатысуын міндетті түрде талап етуімен ерекшеленеді.Мектепке дейінгі кіші жастағы балалар еңбекте мақсатты өз бетінше қоя алмайды. Себебі мектепке дейінгі кіші жастағы балалар әлі еңбектің тұтас үдерісі мен нәтижесін есінде сақтау дағдысына ие емес. Олардың әрекеттері мақсатты емес, процессуалдық сипатқа ие: белгілі бір мақсатты көздемей әрекет бірнеше рет қайталана алады.Баланы нәтиже емес, әрекеттің өзі қызықтырады. Мақсатты әрекеттерді дамыту еліктеу және заттық-бағдарлау қызметінің дамуымен тығыз байланысты, себебі дәл осы кезде бала заттың міндетін ұғынады және оны қолдану амалын игереді. Бала еліктеу арқылы әрекет ету тәсілдерін меңгере отырып, қарапайым әрекеттерде нәтижелерге қол жеткізе бастайды (ілгішке сүлгіні іледі, түймені салады және 322 т.б.). Осылайша өзінің әрекеттерінің мақсатын, нәтиже және мақсат байланысын бірте-бірте түсінеді. Мұндай ұғыну –өзі үшін өзінің мүмкіндіктерін ашу – өз бетімен әрекет етуге түрткі болады: «Мен өзім». Қабілеттерін дамыту үшін еңбекте мақсат қою білу, мақсатты түсіну, нәтижелерін көре білу дағдысын, әрекет ету тәсілдерін, машықтарын игеру маңызды. Мектепке дейінгі кіші жастағы балаларда бұның барлығы тек бастапқы кезеңде ғана болады. Сондықтан балалардың алдына мақсат қоятын және оны жүзеге асыруға көмектесетін ересектің рөлі үлкен. Мектепке дейінгі ересек жастағы балалар үйреншікті жағдайларда өздері мақсат қояды. Олар мұны материалдық нәтижеге қол жеткізетін жағдайларда ғана табысты түрде істей алады: ойыншықтарды қолдан жасау, тазалау, өзіне-өзі қызмет көрсету және т.б. Бұл жастағы балалар алшақтанған мақсаттарды да түсіне алады (егін егу). Педагог алшақтанған мақсаттарды қоя алады. Кейде алшақтанған мақсаттарды балалардың кезең-кезеңімен түсінуі де қажет болуы мүмкін.Мысалы, күрделі жұмыс күтіп тұрғанда бала мақсатын есте сақтай алмайды, оны ұмытады.Ересектің балаға көмектесетіні сол – ол барлық еңбек үдерісін қысқа бөліктерге бөледі және әрбір бөлікте балалар алдында мақсат қояды.Сонымен мектепке дейінгі балалардың еңбек қызметінің бұл компонентінің ерекшелігі сол – оны іске асыруда ересектіңқатысуы міндетті болып табылады. Балалардың дербестігі және олардың мақсатты ұғынуы қатыстық байланыста ғана болады.Мақсатты еңбек қызметін қалыптастыруда баланың не және қалай істейтіні ғана емес, сондай-ақ неліктен және не үшін еңбек ететіні де маңызды. Уәждері әртүрлі болуы мүмкін:ересектер тарапынан өздерінің әрекеттерін оң бағалау қажеттілігі; өзін- өзі танытуы; ересектермен қарым-қатынас мұқтаждығы; қоғамдық уәждер – басқаларға пайда келтіру. Жоғарыда аталған уәждер түрлі жастағы балаларда орын алуы мүмкін, бірақ мектепке дейінгі ересек жастағы балалар ғана оларды қисындап  323 мазмұндап бере алады.Балаларда өздерінің еңбек қызметін жоспарлау үдерісі де өзгеше болады. Жоспарлау – еңбектің маңызды компоненті. Оның құрамына жұмысты ұйымдастыру, орындау, бақылау және жеке сатылар түріндегі, сондай-ақ тұтас түрдегі нәтижесін де бағалау енеді.Мектепке дейінгі кіші жастағы балалар өздерінің қызметін жалпы жоспарламайды. Алайда мектепке дейінгі ересек жастағы балалар оны өзгеше жоспарлайды: ұйымдастыруды қоспай, орындау үдерісін ғана жоспарлайды, үстірт жоспарлайды, негізгі сатыларын ғана белгілейді, бірақ оның орындау жолдарын ескермейді;өзінің жұмысының бақылау және бағалауды жоспарламайды, ауызша жоспарлау тәжірибеден қалып отырады (жоспарды айта алмайды, бірақ еңбекте дәйекті түрде әрекет етеді). Балаларға өздерінің қызметін жоспарлауды үйрету керек. Бұл оларды үнемді, тиімді орындауға,қажет әрекеттерді алдын ала болжап білу дағдысын қалыптастыруға мүмкіндік береді. Ересектердің рөлі түрлі сатыларда әрқилы: алдымен ол балалардың еңбегін өзі жоспарлайды, сосын балаларды бірге жоспарлауға баурайды және соңында балаларға өз бетінше жоспарлауды үйретеді.Әрекет үдерісі. Еңбек қызметінің бұл компоненті ерекше өтеді. Мектепке дейінгі кіші жастағы балаларды қызмет үдерісі қызықтырады. Сондай-ақ мектепке дейінгі ересек жастағы балаларды да үдеріс еліктіреді. Қызмет үдерісінде еңбек дағдылары жетілдіреді, табандылыққа, әдемі, ұқыпты, дұрыс әрекеттіістеуге ұмтылуға тәрбиеленді. Қызмет үдерісінің өзі балаларға ләззат сыйлайды. Еңбек үдерісіне ересектің қатысуы мектепке дейінгі балалар үшін оны қызықты етеді.Еңбек нәтижесіне балалардың өзіндік қатынасы. Мектепке дейінгі жасы кіші балалар үшін еңбек нәтижесі көбінесе материалды емес, жиірек ересектің оң бағасында айтылғанморальдық нәтиже болып табылады. Ал мектепке дейінгі ересек жастағы балаларда тәжірибелік материалдық ұсынылған нәтиже қызығушылық тудырады, бірақ ересектердің  324 бағасы да олар үшін де өте маңызды болады. Мектепке дейінгі ересек жастағы балаларда еңбекте өз бетімен қол жеткізген нәтижемен мақтанады, ләззат алады.Сонымен барлық компоненттердің бар болуы балаларда еңбек қызметі туралы тек шартты, өзіндік ерекшелікке ие деп айтуға болатынын дәледейді. Тапсырма:«Бала тұлғасын әлеуметтендіруде еңбек рөлі» тақырыбында реферат дайындаңыздар.Балада қызмет алмастыру логикасын түсіндіріңіздер: неліктен ол алдымен заттық қызметті меңгереді, мысалы, сосын ойын қызметі пайда болады?Заттық қызмет ойындық қызмет және еңбектен немен ерекшеленеді?Мектепке дейінгі ересек жастағы балаларды еңбек қызметін жоспарлауға үйрету әдістемесін ұсыныңыз.                         325     Балалық шақта ойын ерекше қызмет ретінде жанданады және адамды бүкіл өмірінде ере жүреді. Ойын мәселесі зерттеушілерді қызықтырғаны да, қызықтырып келетіні де таңданарлық жайт емес, сонымен бірге педагог және психологтардың ғана емес, философ, әлеуметтанушы, этнограф, өнертанушы, биологтардың да назарын аударды. Ғылыми салалардың өкілдерін ойын бойынша «өздерінің» аспектілері ғана қызықтырды, бірақ барлығы да «ойын – адамзат мәдениетінің ажырамас бөлігі» деген пікірге келіседі.Қазіргі теорияда ойынның тарихи шығу тегі туралы сұрақ ең басты мәселелердің бірі болып табылады, себебі оның табиғатын, негізгі мәнін ашады. Күні бүгінге дейін биологиялық себептер түрткі болатындықтан (түйсіктер, құштарлық), тұрақты, тарихтан тыс сипатқа ие ойынды қызмет түрі ретінде өз көзқарастарын білдіреді. Мұндай пікірлердің қанағаттанғысыздығын тек әртүрлі тарихи дәуірде ғана емес, бір кезеңде, түрлі мәдени, экономикалық, географиялық жағдайларға байланысты өмір сүретін балалардың мазмұны жағынан ерекшеленетін ойынының өзі жоққа шығарады.Қазіргі ғалымдардың көпшілігі ойынды қоғамның дамуының белгілі бір сатысында қалыптасқан қызметтің ерекше түрі деп түсіндіреді. ХХ ғасырдың басында зерттеушілер адамзат тарихында бірінші пайда болған еңбек пе әлде ойын ба деген сұрақтың жауабын табуда ынтымақтастық жоқ. Ойын еңбектен бұрын пайда болған деген тұжырымдар да айтылды. Алғашқы  326 рет «ойын – бұл еңбектің туындысы» деген қарама-қарсы тұжырымын неміс психологы және философы В.Вунд ұсынды, кейінірек бұл көзқарасты орыс философы Г.В. Плеханов өзінің«Адрессіз хат» деген еңбегінде ары қарай дамытты (1912).Г. В. Плеханов адам қоғамында өнердің шығу тегі мәселесін зерттеген. Ол ойын көп ғасырлық тарихы бар және алғашқы қауымдық қоғамда өнердің басқа түрлерімен бірге пайда болған деген пікірге келеді. Осылайша Г.В. Плеханов өнер мен ойынның генетикалық ортақтығын ерекше баса айтты. Г.В. Плехановтың пікірінше, қоғам тарихында еңбек ойынның алдында болған, оның мазмұнын анықтаған. Тамақ табу, өз алқаптарын қорғау, тұрғын үйін күтіп ұстау және т.б. қажеттіліктерімен байланысты өмірлік мұқтаждықтар адамды еңбекке мәжбүрлеген. Еңбек, аң аулау, көршілес тайпалармен соғыс – барлығы қуаныш, рақаттану, күйініш сезімдерімен бірге ілесе жүрген. Қандай да бір қызметте көрсетілген ептілік, тапқырлық, күш-қуаттан байқалған сезімдерді қайтадан бастан өткізуге деген тілек, ықылас алғашқы қауымдық адамды кәделі ойындарға, билеуге, әндер айтуына түрткі болған. Осылайша қоғам тарихында еңбек өнер мен ойыннан ерте пайда болған: алдымен егіншілер еңбегі, аң аулау, соғыс болған, содан кейін бұлар билеуде, өлеңдерде, драмалық және бейнелеу өнері элементтерінде көрініс тапқан.Алайда жеке адамның өмірінде ойын, Г.В. Плеханов пікірінше, еңбек алдында болған. Ойынның әлеуметтік мәні осында: «тайпалардан тайпаларға мәдени жетістіктерді» тапсыратын құрал болып қызмет етеді, балаларды еңбекке дайындайды. Г.В. Плеханов ойын өзінің мазмұны бойынша әлеуметтік, себебі балалар айналада не көргендерін, оның ішінде ересектердің еңбектерін бейнелейді. Адамзат қоғамында еңбекті еркек және әйел міндеттері және түрлеріне жіктеу ерте қалыптасқандықтан, ұл-балалар және қыз-балалар ойындарында өздері жататын жыныс өкілдеріне еліктеген. Г.В. Плеханов ұл- балалар және қыз-балалардың түрлі ойындары олардың  327 жыныстық түйсіктерімен анықталады деп есептеген өзінің замандасы неміс психологы К.Гросқа қарсылық білдіре отырып, әлеуметтік себептерін, атап айтқанда қоғамда ересек адамдардың жыныстық белгісі бойынша еңбекті бөлуді алға тартады.Г.В. Плеханов пікірлері ғалымдардың жаңа буындарының еңбектерінде, ең алдымен «баланың келесі еңбек қызметін алдын алатын ойын қызметі әрқашан болды ма?» деген сұрақ толғандырған психолог және педагогтардың еңбектерінде жалғасын тапты.Д.Б. Эльконин этнографиялық материалды талдау негізінде рөлдік ойындардың тарихи пайда болу және дамуы туралы болжам ұсынған. Оның пікірінше, адамзат қоғамының тіршілік ету таңында балалар ойыны болмаған. Еңбектің өзінің және оған қажетті құрал-саймандардың қарапайымдылығына қарап, балалар ересектердің жұмысына өте ерте қатысқан (жемістер, тамырсабақтарды жинау, балық аулау және т.б.).Еңбек құралдарын күрделендіру, терімшіліктен аңшылыққа, мал шаруашылығына, егіншілікке біртіндеп өту қоғамда баланың орнының өзгеруіне алып келді: балдырған ересектердің жұмысына тікелей қатыса алмайды, себебі ол дағды, білім, тәсілқойлық, ептілікті және т.б. талап етті. Ересектер еңбек әрекеттерінде (садақ, найза, арқан) балалардың жаттығулары үшін ойыншықтар жасай бастады. Баланың еңбек құралдарын қолдануға қажетті дағды және машықтарды игеретін ойын жаттығулар пайда болды, себебі ойыншықтар олардың үлгісі болды (кішкентай садақтан нысанаға тиюге болады, кішкентай кетпенмен – жерді қопсытуға).Одан кейін түрлі кәсіптердің пайда болуымен, техника, еңбектің күрделі құралдарының дамуымен ойыншықтар олардың үлгілері болудан қалды. Олардың сыртқы түрі еңбек құралдарын еске түсіргенімен, қызметі жағынан олай болмады (ойыншық қару, ойыншық соқа және т.б.). Басқаша айтқанда, ойыншықтар еңбек құралдарының бейнесі бола бастады.  328 Мұндай ойыншықтармен еңбек әрекеттерінде жаттығу жасауға болмайды, бірақ оны бейнелеуге болады. Кішкентай балаға тән ересектердің өміріне белсенді қатысуға ұмтылуы қанағаттанған рөлдік ойын пайда болды. Себебі мұндай қатысу шынайы өмірде мүмкін емес, бала қиялдағы жағдаятта ересектердің әрекетін, мінез-құлқын, өзара қарым-қатынасын жаңғыртады. Демек рөлдік ойын ішкі, туа біткен түйсіктер әсерінен тумайды, қоғамдағы бала өімірінің толық белгілі бір әлеуметтік шарттары нәтижесінде пайда болады. Ересектер өз кезегінде ұрпақтан- ұрпаққа берілетінарнайы жасалған ойыншықтардың, ережелердің, ойындық техниканың көмегімен балалар ойынының кең таралуына ықпал етеді, ойынның өзін қоғам мәдениетінің бір бөлігіне айналдырады.Адамзаттың әлеуметтік-тарихи даму барысында ойын бала тұлғасының қалыптастыру үшін үлкен мәнге ие болады. Оның көмегімен балалар қоршаған ортамен өзара әрекеттесу тәжірибесіне ие болады, моральдық нормаларды, адамзаттың көпғасырлық тарихында өндірілген тәжірибелік және ой әрекетін меңгереді.Осылайша, ойынның қазіргі отандық теориясыоның тарихи шығу тегі, әлеуметтік табиғаты, мазмұны және адамзат қоғамындағы міндеті туралы ережелерге негізделеді.

ТапсырмаТүрлі ұрпақтың балаларының ойындарын салыстырмалы талдау жасаңыз. Төрт ұрпақ талдауын қамтуға тырысыңыз: қазіргі заманауи балалардың ойындары; өзіңіз жататын буын ойындары; сіздің әке-шешелеріңіздің ойындары; ата және әжелеріңіздің ойындары.Тапсырмаларды орындау әдістемесі:■қазіргі балалардың ойындарын бақылау;■үлкен аға буын өкілдерімен әңгімелесу (ата-аналар, әжелер, аталар);■ретроспективтіөзін-өзі талдау: қандай ойындар ойнадыңыз сіз; 329 ■«Түрлі ұрпақтың ойындары» жиынтық кестесін құрастыру;■Ойын тақырыптары, оның мазмұнының өзгеруі, оның өзгеру себептері туралы қорытындыларды тұжырымдау.Чех жазушысы Ю. Фучеканың «Ойын — қоғам айнасы» деген пікірін сіздің тұжырымдарыңыз қаншалықты растайды?

 Балалар ойынының әлеуметтік сипатыЖоғарыда айтылғандай, ойын әлеуметтік негізге ие. Бұрынғы жылдардағы және қазіргі өмірдегі балалар ойыны ересектер әлемімен байланысты екеніне көз жеткізеді.Бұл қағиданы бірінші болып дәлелдегендердің бірі К.Д. Ушинский оны ғылыми-психологиялық деректермен қамтамасыз еткен.К.Д. Ушинский «Адам – тәрбиенің пәні» деген еңбегінде (1867) ойынды ересектер әлемінің барлық күрделігіне бала үшін қолдан келерлік кіру амалы депанықтаған.Балалар ойыны«…ойыншық дүкенде ұсынылатындардан анағұрлым әртүрлі және шынайылау материалды»беретін қоршаған әлеуметтік ортаны бейнелейді (Ушинский К . Д . Избр. пед. соч. — М., 1954. — Т. ІІ. — С. 483). Балалар ойындарында шынайы өмірді бейнелі көрінісі құндылықтар жүйесінде қалыптасқан әсерлерге тәуелді. К.Д. Ушинский: «Бір қыз балада қуыршағы тамақ пісіреді, киім тігеді, жуады және үтіктейді; ал басқа қыз балада диванда салатанатты түрде отырады, қонақтарды күтеді, театрға немесе қабылдауға асығады; үшіншісінде адамдарды ұрады, жинақ сандықшасы болады, ақша санайды» деп жазды (Сонда — 483 б.).Алайда баланы қоршаған шындық аса алуан түрлі, ал ойында оның жеке бір қырлары ғана, атап айтқанда адам қызметінің саласы, адам арасындағы қатынас көрініс табады.А.Н.Леонтьев, Д.Б. Эльконин, Р.И. Жуковский зерттеулері көрсеткендей, мектепке дейінгі жас бойында ойын ересектердің  330 әрекетін еске түсіретін заттық ойыннан адамдар арасында қатынасты көрсететін рөлдік ойындар бағытында дамиды.Бала өмірінің алғашқы күндерінен айналасындағылар қолданатын заттар, бұйымдарға қызығушылық басым болады. Сондықтан бұл жастағы балалардың ойынында ересектің қандай да бір затпен жасаған іс-әрекеті (бала ойыншық пеште тамақ әзірлейді, шарада қуыршақты шомылдырады) қайта жасалынады. А.А. Люблинская бүлдіршіндердің ойындарын«жартылай ойын – жартылай еңбек» деп өте дәл атаған.4-5 жастағы балаларда байқалатын кең түрдегі рөлдік ойындарда бірінші орынға заттармен әрекет жасау арқылы, ал кейде заттарсыз жүзеге асатын адамдар арасындағы қатынастар шығады.Осылайша ойын адамдар арасындағы қарым- қатынастарды бөлу және модельдеу (арнайы жасалған жағдайларда жаңғыртылған), демек әлеуметтік тәжріибені меңгеруге қызмет ете бастайды.Ойын өзінің іске асу амалдары бойынша да әлеуметтік құбылыс.А.В. Запорожец, В.В. Давыдов, Н.Я. Михайленко дәлелдегендей, ойын қызметі бала тарапынан ойлап шығарылмайды, бүлдіршінді ойнауға үйрететін, ойындық әрекетердің қоғамдық қалыптасқан амалдарымен таныстыратын (ойыншықты, басқа бір заттың орнын басатын заттарды, бейнелейтін басқа құралдарды қалай қолдануды; шартты әрекеттерді орындау, сюжет құрастыру, ережелерге бағынуға және т.б.) ересектер тарапынан оған беріледі. Ересектермен бірге қарым-қатынаста түрлі ойындардың техникасын иегере отырып, содан кейін бала ойындық тәсілдерді жалпылайды және басқа жағдаяттарға көшіреді. Осылай ойын өздігінен қозғалуға ие болады, бала өзінің шығармашылығының формасы болады, ал бұл оның дамытушы әсерін қамтамасыз етеді.

Тапсырма1. Балалар ойынында ойыншықтар «өзінің негізгі міндетінде» қолданылмау себебін түсіндіріңіз, бұл жайында К.Д. Ушинский  331 былай деп жазған болатын: «Сіз балаға жарық және әдемі үй сатып алып берсеңіз, ол үйден түрме жасайды; сіз оған дихан және шаруа әйелдің қуыршақтарын сатып алып қойсаңыз, ал ол олардан әскерлер қатарын сапқа тұрғызады; сіз оған жақсы ұл- бала қуыршақты салып алып берсеңіз, ол оны ұрады…» (Сонда— 484 б.).2. Кішкентай баланың ойынын «адам – зат» схемасы түрінде көрсетуге болады. «Адам – …» рөлдік ойынның толық формасын аяқтаңыз.

 Ойындық қызметтің сипаттамасыҚазіргі педагогикалық теорияда ойын мектепке дейінгі баланың қызметінің жетекші түрі ретінде қарастырылады. Ойынның жетекші қағидасы бала жұмсайтын уақыт мөлшерімен емес, оның негізгі талап-тілектерін қанағаттандыруымен анықталады; ойын аясында қызметтің басқа түрлері пайда болды және дамиды; ойын психикалық дамуына жоғары деңгейде мүмкіндік береді. Бұл қағдидаларды қарастыралық.Ойында мектепке дейінгі баланың негізгі қажеттіліктері бой көрсетеді. Жоғарыда айтылып кеткендей,ең алдымен д е р б е с т і к к е ұ м ы т ы л ы с , е р е с е к т е р д і ң ө м і р і н е б е л с е н д і қ а т ы с у балаға тән. Баланың дамуына қарай олардың таныған әлемі кеңейеді, шынайы өмірде қол жетпейтін ересектердің қызметтеріне қатысуға деген ішкі қажеттіліктері туындайды. Бала ойында өзінің тәжрибесінде сақталған бейнелердегі ересектерге еліктеуге тырысып, өзіне рөлді алады. Бала ойнай отырып, өз бетімен әрекет етеді, өзінің тілек, ықыластарын, түсініктерін, сезімдерін еркін білдіреді. Баланы әрқашан оқытатын, қорғаштайтын (жүгірме, құлап қалма, қолыңды жу, ойыңнан шығара беруді қой) күнделікті өмірден айырмасы ойында бала барлығын жасай алады: кемеде жүзеді, космосқа ұшады, мектепте оқышыларға сабақ береді және т.б.Осылайша бүлдіршін, К.Д. Ушинский айтқандай, болашақта күтіп тұрған өмірді сүре отырып, «өзінің күштерін  332 сынап көреді».Балаға алғашқы күндерінен қ о р ш а ғ а н о р т а н ы т а н у психологтар тарапынан тойымсыз деп аталған қ а ж е т т і л і к т е р тән. Алуан түрлі балалар ойыны балаға жаңаны тануға, оның тәжрибесіне енгендер жайлы ойлануға, ойынның мазмұнына өзінің қатынасын білдіруге мүмкіндік береді.Н.К. Крупскаяның«оқу-ілімнің маңызды формасы» ретіндегі ойын жайында айтқан сөзі орынды.Бала – жетілетін және дамитын тіршілік иесі. Қозғалыс – баланың толық өсу және даму шарттарының бірі. Б е л с е н д і қ о з ғ а л ы с т а р ғ а қ а ж е т т і л і к ойынның барлық түрінде, әсіресе бильбоке, үстел крокеті, доп және т.б. секілді ойыншықтармен қозғалмалы және дидактикалық ойындарда қанағаттандырылады. Сюжеттік ойындарда балалардың қарамағында оларды түрлі қозғалыстарға түрткі болатын автокөліктер, қоларба, бесік арба болады. Түрлі құрылыстық- конструктивтік материалдар (ірі және ұсақ құрылыстық материалдар, түрлі конструкциялар, қар, құм және т.б.) қозғалыстық белсенділікке ынталандыру, қозғалыс сапасын жетілдіру үшін үлкен мүмкіндіктерге ие.Балаға тән қ а р ы м - қ а т ы н а с қ а қ а ж е т т і л і к т е р д і қанағаттандыруда ойынның мүмкіндіктері өте үлкен. Мектепке дейінгі мекемелер жағдайында әдетте балалардың ортақ қызығушылықтары, өзара симпатиялары бойынша балаларды біріктіретін ойын топтары жинақталады. Ойынның ерекше қызықтырғыштық салдарынан мектепке дейінгі балалар онда шынайы өмірден гөрі келіскіштік, жұмсақтық, шыдамдылыққа қабілетті болып келеді. Балалар ойнай отырып, басқа жағдайларда әлі «жете қоймаған», қарым- қатынастарға түседі, атап айтқанда өзара бақылау және өзара көмек, бағындыру, талап етушілік. Мұндай қатынастардың болуы ойнаушы топтың «ойнаушы ұжым» болып келе жатқаны туралы айтады (А.П.Усова).

Ойын аясында қызметтің басқа түрлері (еңбек, оқу)  333 туындайды және дифференцияланады (бөлінеді). Ойынның дамуына қарай бала кез келген қызметке тән компоненттерді меңгереді: мақсат қоюды, жоспарлауды, нәтижеге қол жеткізуге үйренеді. Содан кейін ол бұл дағдыларын басқа қызмет түрлеріне, ең алдымен е ң б е к к е қолданады.Өз заманында А.С. Макаренко «жақсы ойын жақсы жұмысқа ұқсайды» деген пікір айтқан болатын: қол жеткізген мақсат, ойлау, шығармашылық қуанышы, қызмет мәдениеті оларды жақындастырады. Сонымен бірге А.С. Макаренко сөзі бойынша, ойын балаларды еңбек талап ететін жүйкелік-психикалық шығындарға дайындайды. Демек, балалар ойында мінез- құлықтың еріктігі қалыптасады. Ережелерді орындау қажеттілігіне орай балалар ұйымшыл болады, өзін және өзінің мүмкіндіктерін бағалауға үйренеді, ептілікке машықтанады және еңбек қызметінің берік дағдыларын қалыптастыруды жеңілдететін тағы басқа қасиеттерге ие болады.Жетекші қызмет бола отырып, ойын баланың жаңадан қалыптасуына, оның психикалық процестеріне, оның ішінде қиялдауына ең үлкен деңгейде әсер етеді. Ойынның дамуын бала қ и я л ы н ы ң ерекшелігімен алғаш байланыстырғандардың бірі болған К.Д. Ушинский еді. Ол қиял бейнелерінің тәрбиелік құндылығына назар аударған: бала оларға шын сенеді, сондықтан ойнай отырып, күшті шынайы сезімдерді басынан кешіреді.Л.С. Выготскийдің атап көрсетуінше, ойынның белгісі жалған немесе ойдан шығарылған жағдаяттың бар болуы болып табылады.Ойында дамитын, онсыз оқу қызметі жүзеге аспайтын қиялдаудың басқа маңызды қасиетін көрсеткен В.В. Давыдов болды.Бұл – б і р з а т т ы ң қ ы з м е т і н б а с қ а з а т қ а к ө ш і р у қасиеті (текше пішінді зат сабын, үтіг, нан, үстел үстінде жүретін және гуілдейтін машинка ойыншық болады). Бұл қабілеттің арқасында балалар ойында орынбасар заттарды,  334 символдық әрекеттерді (ойдан шығарылған шүмектен «қолды жуды»)қолданады. Ойында орынбасар-заттарды кең қолдану әрі қарай балаға алмастырудың басқа түрлерін, мысалы оқуда қажет болатын модельдер, схемалар, символдар және белгілерді қолдануына мүмкіндік береді.Осылайша, ойында қиялдау түпкі ойды анықтауда, сюжетті ары қарай дамытуда, рөлдерді ойнауда, заттарды алмастыруда көрсетіледі. Қиялдау балаға ойынның шарттарын қабылдауға, жалған ситуацияда әрекет етуге көмектеседі. Алайда бала ойындағы қиял мен шындықтың арасындағы шекті көре алмайды, сондықтан «жорта», «сияқты» «шынында бұлай болмайды» деген сөздерге жүгінеді.

 Ойын тәрбие беру құралы ретіндеОйынның педагогикалық теориясында ойынды тәрбие беру құралы ретінде қарастыруға ерекше көңіл бөлінеді. Негізін қалаушы болып мектеп жасына дейінгі кезеңде ойын мұнда тұлғаның қалыптасатын, оның ішкі мазмұны байитын қызмет түрі болып табылады деген ереже саналады. Қиял-ойдың әрекетімен байланысты ойынның негізгі мәні балада қоршаған шындықтың түрлену қажеттілігі, жаңаны жасауға қабілеті дамитындығында. Ол ойын сюжетінде шын және ойдан шығарылған құбылыстарды біріктіреді, таныс заттарды жаңа құбылыстар және қызметтермен бөлентеді (кресло – ғарыштық ракета, пүліш пингвин – қорықпайтын сахатшы).Белгілі бір (дәрігердің, цирік әртісінің, жүргізушінің) рөлді алып, бала өзіне бөтен тұлғаның мамандығы мен ерекшеліктерін ғана көріп қоймайды: ол оған енеді, төселеді, жеке тұлғасын байыта, тереңдете отырып,оның сезімі мен көңіл-күйіне кіреді.Иемденіп алудың кез келген ойынында балаға оң мәні бар  335 деп ойлауға болмайды. Қыздар жанұя ойынын ойнап жатыр деп елестетейік: Лиза мейірімді, қамқоршы ананы ойнайды, Настя – балаларға билікпен команда береді, өзінің күйеуіне айғайлап қояды. Егер біз «аналар» ойындарында сезілетін сезімдерді, олар жаттығатын қатынас құралдары мен тәсілдерін салыстыратын болсақ, осындай ойындар мінездің қалыптасуына, қоршаған өмірге қатынасына әртүрлі әсер ететіні белгілі болады.Н. К. Крупская қызметтің мазмұнына байланысты ойынның баланың дамуына полярлық әсер етуін атап өтті: ойын арқылы аңды тәрбиелеуге болады, сондай-ақ, қоғамға қажет тамаша адамды да. Көптеген психологиялық және педагогикалық зерттеулерде ойын ағымында баланың жан-жақты дамуы болады деп дәйекті дәлелденген.Бір жағынан, ойын – баланың өзіндік әрекеті, басқа жағынан, ойын оған бірінші «мектебі», тәрбие беру мен оқытудың құралы болуы үшін ересектердің ықпал етуі қажет. Ойынды тәрбие беру құралы ету оның мазмұнына әсер ету, балаларды толыққанды қатынас жасау тәсілдеріне үйрету дегенді білдіреді.Тәрбие берудің құралы болып дүние туралы ұғымды қалыптастыратын, талғамды, адамгершілік қасиеттерін дамытатын ойын да жұмсалады.Көптеген зерттеулер ойын тактикалық, педагогикалық мақсатқа сай жетекшілік етілген жағдайда баланың дүниетанымын кеңейтуге, танымның образдық формаларын дамытуға (образдық ойлау, қиялдау), оның мүдделерін нығайтуға, сөйлеуін дамытуға ықпал етеді.Ойынның жүріс-тұрыс нормаларын, өзара қарым-қатынас ережелерін игеруде маңызы зор. Алайда мұнымен баланың адамгершілігін дамыту үшін оның мазмұны таусылмайды. Ойын әрекетінің бостандығы мұнда бала, шынайы өмірден гөрі жиірек, өзіндік таңдауын жасауы тиіс жағдайға тап болады (қалай жасауға болады?). Мысалы, Егор мектеп құрылысына арналған панельді апарудан жалығып кетті, ал краншы болу – басқа жағдай. Алайда краншы – Алеша, ал егер де ол, Егор,  336 ойыннан шықса, ол бұзылады. Не істеуге болады?Осындай адамгершілік қайшылықтар ережелері бар ойындарда да жиі туындайды: «ұстап алушы» одан қашып бара жатқан сашаны түртіп үлгерді, бірақ оны ешкім байқамады. Не істеуге болады: жүгіруді жалғастыру керек пе әлде балаларды жүргізушімен «лақтырып тасталынған» басқалары да жиналған орындыққа отыру қажет пе?Ойындарда балалардың шығармашылық қабілеттері дамиды. Олар ойды құру, рөлді ойнау, ойынға қажет қолдан жасалған ойыншықтарды, костюм элементтерін жасау барысында көрінеді. Баланың күнделікті өмірден гөрі ойында сөзі, мимикасы, қозғалысы қаншалықты айқынырақ екенін байқайық! Сөйтіп, ойындардың барлық түрлерінің тәрбие беру мүмкіндіктері тым қомақты. Ересектерге оларды ойынның өзіндік барысын бұзбай, оның «жанын» ескертумен, нұсқаумен, артық ақыл сөзбен, қарапайым байқамай айтылған сөзбен алмайжүзеге асыру маңызды.

ТапсырмаларСіз практикадан өтіп жатқан топтағы балалардың бір ойынын (кез келген түрдегі) бақылаңыз. Мұнда қойылған және шешілген тәрбие беру міндеттерін анықтаңыз. Ненің арқасында (ойын мазмұнын, ережелерін, жүргізу әдістемесін өзгерту; жаңа материалды қосу, балаларды оны жасауға тарту және т.б.) оның тәрбиелік-білімдік жүктемесін көтеруге болатыны туралы пікіріңізді айтыңыз.Мектеп жасына дейінгі балаларды эстетикалық тәрбиелеу міндеттерін қайталаңыз және ойынның оларды шешудегі анықтаңыз.

 Ойын балалардың өмірі мен қызметін ұйымдастыру формасы ретіндеОйынның педагогикалық теориясы ережелерінің бірі ойынды мектеп жасына дейінгі балалардың өмірі мен қызметін  337 ұйымдастыру формасы ретінде тану. Балалардың өмірін ойын түрінде ұйымдастырудың алғашқы талпынысы Ф.Фребельге жатты. Ол басымдылығы дидактикалық және іс-қимыл ойындар құралатын жүйені әзірледі, оның негізінде балабақшадағы тәрбие жұмысы орындалды. Баланың балабақшада болу уақыты ойынның әр түрінде сипатталды. Бір ойынды аяқтағаннан кейін, педагог балаларды жаңасына тартты.Отандық педагогикада балабақша өмірі әртүрлі ойындармен толық болуы керек деген ойды Н.К.Крупская тұрақты түрде дамытты. Мектеп жасына дейінгі балалар үшін ойынның сөзсіз маңызын атай отырып, Н.К. Крупская жазды: «...ойын олар үшін—оқу, ойын олар үшін — еңбек, ойын олар үшін — тәрбие берудің байсалды түрі. Ойын – мектеп жасына дейінгі балалар үшін – қоршаған ортаны тану тәсілі». Сондықтан, Н.К.Крупскаяның тұжырымдауынша, педагогтің міндеті – балаларға ойынды ұйымдастыруға көмектесу, оларды ойында біріктіру.Кішкентай баланың «барлық өмірін» ойынға «сіңіру» қажеттілігі туралы ойды А.С.Макаренко айтты. Ол атаулы идеяны қиын жасөспірімдермен жұмыс істей отырып, тамаша жүзеге асырды.Балабақшадағы баланың өмірі мен қызметін ұйымдастырудың формасы ретіндеойынның ғылыми негіздемесі А.П.Усованың еңбектерінің мазмұнында бар. А.П.Усованың пікірінше, тәрбиеші бала өмірінің ортасында болып, болып жатқан нәрсені түсінуі керек, ойнап жатқан балалардың қызығушылықтарына еніп, іскри түрде оларды басқару керек.Ойын педагогикалық үдерісте ұйымдастырушылық қызметті атқаруы үшін, тәрбиешіге тәрбие беру мен оқытудың қандай міндеттерін біршама тиімді шешу керектігін ұғыну қажет. Барлық топқа қатысты міндеттер (балаларды өздеріне таныс іс- қимыл ойынына бірігуге үйрету) мен жекелеген балаларға қатысты міндеттерді (ұялшақ Сережаны іс-қимыл ойынына тарту; Сашаға жаңадан келген Димаға «Танграм» ойынын  338 түсіндір деп айту) жоспарлау мақсатқа сай.Ойын түрінің ерекшеліктеріне, ол арқылы шешуге болатын міндеттеріне, балаларда ойын әрекетінің қалыптасу деңгейіне сүйене отырып, педагог оған өзінің қатысу шамасын, әр нақты жағдайда басшылық ету тәсілдерін анықтайды. Сөйтіп, жаңа дидактикалық ойынды ол өзі түсіндіріп, өзі ойнап береді: басында жүргізуші рөлінде, кейін – «қатардағы» ойыншы;«жанұя» ойыны тығырыққа кіргенін көре отырып, ол алыстан қонаққа келген әженің рөлін алады; қайсысы ақ, қайсысы қара шашакамен ойнайды деп таласып жатқан ер балаларға жеребе салу туралы естеріне салады және т.б.Алайда, ойынды тәрбиелік-білімдік міндеттерді шешу ағымына бағыттай отырып, әрқашан ол – мектеп жасына дейінгі баланың өзіндік дербес қызметі екенін есте сақтау қажет. Ойын ойынау барысында бала басқа қызметке қарағанда, дербестігін көбірек дәрежеде көрсете алу мүмкіндігіне ие болады: ойын сюжетін, ойыншықтар мен заттарды, серіктестерін және т.б. өзі таңдайды. Дәл ойында ғана балалардың қоғамдық өмірі толық белсендіріледі. Ойын балаларға өмірінің алғашқы жылдары қатынас жасаудың белгілі бір түрін өзіндік пайдалануға мүмкіндік береді.Ойын барысында балалар арасында қатынас жасаудың екі түрі қалыптасады:■ойын мазмұнымен (оқушылар мұғалімге бағынады, балалар ата-аналарын тыңдайды, инженер жұмысшыларды басқарады), ойын ережелерімен (сигнал бойынша байғұтан көлбақаларды аулауға шығады, ал аналар тынышталып, тығылып қалады, кейін байғұтан қозғалыссыз ми батпақта тұрады, ал көлбақалар секіріп, ойнайды; көлбақаны ұстап алған байғұтанмен сөзге келуге болмайды) анықталатын қатынастар;■ойынға байланысты көрінетін нағыз қатынастар (ойын ойнауға келісу, рөлдерді бөлу, ойыншылардың арасында туындаған шиеленістен шығу, ережелерді орнату).Нақты қатынастар, тұлғалық бола тұра, ойын барысында ғана емес, сонымен қатар, балабақшадағы баланың барлық өмірі  339 барысында қалыптасады. Біреуге таңдау сүйіспеншілігін білдіре отырып, сәби онымен қарым-қатынасқа түскісі келеді; әңгімелеседі, ойнайды. Құрдасына деген ұнату, қызығушылық күшіне байланысты сәби ойыншығын беруге, өзіне өте тартымды емес рөлді алуға қабілетті болады, яғни серіктесімен араласу үшін өз қызығушылықтарын құрбан етеді. Ойынға қарым-қатынасы даму деңгейі төмен балалар алынбайды (нәресте ойынның өз сюжетінде тұрып алады, серіктестерімен ұрысады, ойыннан аяқталмас бұрын шығып кетеді). Сөйтіп, балаларда шынайы қатынастар негізінде «қоғамдастық» қасиеті қалыптасады (немесе қалыптаспайды)(А. П. Усова): ойнап жатқан балалар тобына ену қабілеті, онда белгілі тәртіппен әрекет ету, серіктестермен байланыс орнату, қоғамдық пікірге бағыну. Басқаша айтқанда, «қоғамдастық» қасиеті балаға басқа балалармен өзара табысты әрекет етуге мүмкіндік береді.Қолайлы жағдайларда балалар қоғамдық тәртіп дағдыларын игереді. А. П.Усова ойын арысында құрдастарымен өзара қарым-қатынас ортану шеберлігі – қоғамдық тәртіптің бірінші мектебі деп әділ атап өтті. Өзара қарым-қатынас жасау негізінде қоғамдық сезіну, дағдылар қалыптасады; бірлесіп және мақсатқа сай әрекет ету іскерлігі дамиды; мүдделерінің ортақтығы түсінігі келеді; өзін-өзі бағалау және өзара бағалау негіздері қалыптасады. Ойын әрекетінің жоғары мәні оның балалар қоғамының қалыптасуы үшін біршама жоғары мүмкіндіктерді меңгеруден тұрады.Алайда ересектің көмегінсіз қоғамдық мінез-құлықтың қалыптасуы, әсіресе дамуында қиыншылықтары бар балалар үшін ұзақ және ауыр болуы мүмкін (ұялшақ, агрессияшыл, белсенділігі аз, сөйлеуінде ауытқулар бар және т.б.). балалардың мінез-құлығына, олардың бірін-бірімен қарым-қатынасына әсер ете отырып, педагог олардың жеке ерекшеліктерін, даму тенденцияларын ескеру керек. Бірақ мектеп жасына дейінгі балалардың барлығын өзіндігін қамтамасыз ететін тәуелсіз болуға, іскерліктерін қалыптастыруға ынталарын әрдайым  340 мадақтап отыру керек.Балалардың өмірі мен қызметін ұйымдастыратын форма ретінде ойынның күн тәртібінде және, жалпы алғанда, пелагогикалық үдерісте өз орны боуы тиіс. Қазіргі таңда көптеген мектепке дейініг мекемелерде ойынға, белгілі бір сабаққа, дайындықтарға бөлінген уақытты пайдалану үрдісі қалыптасып келеді, оның болуы мүмкін емес. Күн тәртібінде міндетті түрде бір уақыт болуы керек (таңғы жаттығуға дейін, ауа жұту уақытында, түскі ұйқыдан кейін), мұнда балалар оларды мазалап, асықтырмайтынын біліп, жайбарақат ойынға енуі мүмкін.Педагог ойынның түріне балалардың қызығушылығын тудырып, белсенділігін көтеру үшін, қандай тәртіп үрдістерін енгізуді ойластыруы керек. Мысалы, балаларды «Жаңадан келгенді үйретіп көрейік» ойын жағдаятын енгізуге болады, мұнда жаңадан келгеннің рөлін қонжық немесе қуыршақ атқара алады. Өзіне-өзі қызмет көрсету, өсімдікке қарау барысында балалар оған нені және қалай жасау керектігін көрсетіп, түсіндіреді. Ойын түрінде көптеген сабақтар жүргізіледі (қолдан сомдау сабағы «Құмыра шеберханасы» ойыны түрінде өткізіледі, дала жануарлары туралы білімін қорытындылау үшін– «Хауанатханаға экскурсия» ойын-сабағы), бұл болса, олардың тиімділігін көтереді.Егер ойын рекет етудің белгілі бір түрімен органикалық байланыстырылса, оның тәрбиелік-білімділік мүмкіндіктері өседі. Ойынды ебекпен, бейнелеу және конструктивтік қызметпен байланыстырса, мақсатқа сай болады. Ойын барысында жаңа ойыншықты жасау (бинокль, таразы, діптерлер), қолда бар атрибуттарды басқаша безендіру қажеттілігі туындайды. Тәрбиешінің көмегімен балалар ойыншықты жөндей алады (автокөліктің дөңгелегін орнына келтіру, қонжықтың алақанын орнына жапсыру).2-3 жастың өзінде балаларға «ойын шаруашылығында» тәртіпті қолдау, «Ойнадың ба – ойыншықтарды орнына  341 орналастыр» ережесін сақтауды дағдысын қалыптастырады, қуыршақ бұрышында тазалық жүргізу еңбегіне, ойыншықтарды жууға тартады. Ересектеу балаларға ойыншықтарға, ойын материалдарына жауапкершілікпен, ұқыптылықпен қарау дағдысын қалыптастырады. Олар өз бетімен немесе педагогтің жанама ұсынысы бойынша үстел ойынына арналған қораптарды жөндейді, қуыршақтың киімін жуады, жұмсақ ойыншықтарды тазартады.Сөйтіп, педагог, балалардың өмірі мен қызметін ұйымдастыра отыра, ойында өзін-өзі ұйымдастыру дағдыларын қалыптастырады.

Тапсырмалар«Қоғамдастық сапасы», «балалар қоғамы» ұғымдарының мағынасын түсіндіріңіздер. Ойын барысында мектеп жасындағы балаларға қоғамдастық қасиеттерін қалыптастуры үшін біршама қолайлы жағдайлар жасалатынын дәлелдеңіз.Сіз практикадан өтіп жатқан мектепке дейінгі мекемедегі топтың күн тәртібінде ойынның уақыты мен орны қаншалықты нақты белгіленгенін анықтаңыз. Хронометраж арқылы шын мәнінде жағдай қалай, ойынға бөлінген уақыт қайда кетінін анықтаңыз

 Балалар ойынының классификацисыБалалар ойыны – бірқалыпты құбылыс емес. Кәсіби маман емес адамның өзі ойындар өзінің мазмұнына, балалардың өзбеттілігі дәрежесіне, ұйымдастыру түріне, ойын материалына қарай қаншалықты әртүрлі екенін байқайды. Педагогикада ойынның әр түрін балалардың дамуындағы қызметін ескере отырып, зерделеп, сипаттауға, ойынның классификациясын жасауға бірнеше талпыныс болған. Бұл ойын табиғатын, оның әр түрінің ерекшеліктерін тереңірек зерттеу үшін, сонымен қатар, балалардың ойынына олардың дамыту әсерін күшейте,  342 тәрбие үрдісінде педагогикалық сауатты пайдалана отырып, қалай ықпал етуге болатынын анықтау үшін қажет.Балалар ойынының көптігі нәтижесінде, оларды классификациялау үшін шығу негіздерін айқындау күрделі болып табылады. Ойынның әр теориясында атаулы тұжырымдамаға жауап беретін критерийлер ұсынылады. Сонымен, Ф.Фребель ойын туралы ережені тәрбие берудің ерекше құралы ретінде ұсынған пелагогтердің алғашқысы бола тұра, өзінің классификациясының негізіне ойынның ақылдың (ақыл-ой ойындары), сыртқы сезім органдарының (сенсорлық ойындар), қозғалыстарының (моторикалық ойындар) дамуына саралап әсер ету қағидасын енгізді.Ойын түрлерінің олардың пелагогикалық мәніне қарай сипаттамасы неміс психологы К.Гроста да бар: ерікті дамытатын іс-қимыл, ақял-ой, сенсорлық ойындарды К.Грос «қарапайым әрекет ойындарына» жатқызады. Ойынның екінші тобын, оның классификациясы бойынша, «арнайы әрекет ойындары» құрайды. Осы ойындар түйсіктерін жетілдіру мақсатында жаттығуларды білдіреді (отбасылық ойындар, аң аулау ойындары, бағып-қағу және т.б.).Отандық мектепке дейінгі педагогикада балалардың ойындағы өзіндігі мен шығармашылығы дәрежесіне негізделетін балалар ойыны классификациясы қалыптасты. Алғашқы болып осы қағидат бойынша балалар ойынын классификациялауға П.Ф.Лесгафт келді, кейінірек атаулы идея Н.К.Крупскаяның еңбектерінде өз дамуын тапты.П.Ф.Лесгафт мектеп жасына дейінгі мерзім - жаңа әсерлерді имитациялау және оларды ақыл-ой еңбегі арқылы сезіну мерзімі деп санады.Алғашқы 6-дан 7 жасқа дейінгі баланың қоршаған өмір туралы әсерін көрсету және түсінуіне деген ұмтылысы мазмұны бойынша имитациялық (еліктегіш), алұйымдастырылуы бойынша – ересектердің шамадан тыс реттеуінсіз, тәуелсіз болып табылатын ойындарда қанағаттанады.Мектеп жылдары, керісінше, балалар арнайы жасалған ойындарда ынтасымен ойнайды, мұнда қызмет мазмұны мен формасына қарай реттеледі. сөйтіп, П.Ф.Лесгафт балалар  343 ойынын екі топқа бөлді: имитациялық (еліктегіш) және іс-қимыл (ережесі бар ойындар.)П.Ф.Лесгафттың ойынның әр түрін белгілі жас мөлшеріне«байлау» баланы балабақшасыз тәрбиелеуді елестете алмайтын заманауи педагог үшін дәрменсіз болып көрінуі мүмкін, оның педагогикалық үрдісінде ережесі бар ойындар төменгі топтардан бастап лайықты орынға ие.П.Ф.Лесгафт «Баланың отбасылық тәрбиесі және оның мәні» атты кітабында ойынның өз классификациясын ұсынған жылдары мүлдем басқаша жағдай болды: Ресейде балабақшалар өзте аз болды, балалар 8 жасқа дейін үйінде тәрбиеленді, сондықтан іс-қимыл ойындары негізінен мектеп жасында басталды.Н.К.Крупскаяның еңбектерінде бала ойындары П.Ф.Лесгафттікіндей, сол қағидат бойынша екі топқа бөлінеді, бірақ басқаша аталады: балалардың өздері ойлап тапқан ойындар, және ересектер ойлап тапқан ойындар. Біріншілерін Н.К.Крупская олардың басты ерекшелігі – өзіндік сипатты атай отырып, шығармашылық деп атады. Осындай атау отандық мектепке дейінгі педагогика үшін дәстүрлі бала ойындары калссификациясында да сақталып қалды. Атаулы классификацияда басқа топты ережесі бар ойындар құрайды. Басқа да классификация сияқты, бала ойындарының осы классификациясы шартты сипатқа ие. Шығармашылық ойындарда ойыншылардың арасындағы қатынастарды, ойын материалын пайдалану тәсілдерін реттейтін ешбір ережелер жоқ деп елестету қате болар еді. Алайда осы ережелерді, біріншіден, балалар ойынды реттеуге тырыса отырып, өздері анықтайды (ойыннан кейін әрқайсысы ойыншықтарын жинайды; ойынға уәделескенде, ойнағысы келетіндердің барлығын тыңдау керек), екіншіден, оның бір бөлшегі тұйық сипатқа ие. Сөйтіп, алдында«Ойынға ұрысыса беретін адамды алмаймыз» деген ереже айтылмаса да, балалар ойынға баланы алғысы келмейді, себебі ол әрдайым ұрыс шығарады, «ойнауға кедергі жасайды».  344 Сонымен, шығармашылық ойындарда ережелер әрекетті реттеу, оны демократияландыру үшін қажет, алайда олар ойды табысты жүзеге асыру, сюжетті дамыту, рөлдерді орындау шарты ғана.Белгіленген ежелері бар ойындарда (іс-қимыл, дидактикалық) балалар жаңа нұсқаларды ойдан шығара отырып, жаңа ойын материалын пайдалана отырып, бірнеше ойынды біреуіне біріктіре отырып, шығармашылықты көрсетеді және т.б. мысалы, жоғары топта жаңа ойын – «Зоологиялық жаз» атты жаңа ойын пайда болды. Жүргізуші кезекпен кішкентай карточкаларды ашып, оларды ойынаушыларға көрсетеді. Бірнеше күннен кейін балалардың біреуі: «Бұлай ойнау қызық емес: суретке қарадың да, өз карточкаңда жануарды таптың. Жүргізуші карточканы көрсетпей, жануардың атын ғана айтсын», - дейді. Содан кейін балалар тағы басқа нұсқаны ойлап табады: жүргізуші жануар қайда өмір сүретінін және оның аты қай әріптен басталатынын айтады. Мұндай қиындатушылықтар көп болуы мүмкін, барлығы ойынаушылардың қиялына байланысты. Баланың қабылданған ережелер шеңберінде ойын міндеттерін шешуге бағытталғандығы ғана өзгеріссіз қалады. ^ Білімқұмарлар үшін: Соңғы жылдары бала ойындарын классификациялау мәселесі ғалымдардың назарын тағы да тарта бастады. С.Л.Новоселова әзірлеген бала ойындарының жаңа классификациясы «Истоки: Базисная программа развития ребенка-дошкольника» (М., 1997) бағдарламасында берілген. Классификациялау негізінде кімнің (баланың немесе ересектің) бастамасы бойынша ойындар пайда болады деген ұғым жатыр. Ойынның үш қатарын көрсетеді:1)баланың (балалардың) бастамасы бойынша пайда болатын ойындар — өздік ойындар:ойын-эксперименттеу; өздік сюжеттік ойындар:■сюжеттік-бейнелеу,■сюжеттік-рөлдік,  345 ■режиссерлық,■театрландырылған;2)ересектің бастамасымен пайда болған ойындар, бұл оларды білім беру және тәрбиелеу мақсатында ендіреді:білім беретін ойындар:■дидактикалық,■сюжеттік-дидактикалық, іс-қимыл;ойын-сауық ойындары:■ермек ойындар, ойын- сауық ойындары, интеллектуалдық,■мерекелік-карнавалдық, театрландырылған- қойылымдық;3)ересектің де, жасы ересектеу балалардың да бастамасы бойынша пайда болуы мүмкін, этностың тарихи қалыптасқан дәстүрлерінен туындайтын ойындар (халықтық): дәстүрлі және халықтық (тарихи тұрғыда олар білім беретін және ойын- сауыққа жататын ойындардың негізінде жатыр).

 Шығармашылық ойындарШығармашылық ойындарға бала өзінің ойлап тапқанын, бастамасын, өзіндігін көрсете алатын ойындар жатады. Балалардың ойындардағы шығармашылық көрінулері әртүрлі: сюжетті ойлап табу мен ойынның мазмұнынан, ойлап тапқанын жүзеге асыру жолдарын іздеуден бастап әдеби шығармамен берілген рөлдерге енуге дейін.Балалардың шығармашылық сипатына, ойындарда пайдаланылатын ойын материалына қарай шығармашылық ойындаррежиссерлық, сюжеттік-рөлдік, театрландырылған, құрылыс материалдары бар ойындарға бөлінеді.Дәстүрлі педагогикада режиссерлық ойындар ойын әрекетінің ерекше бір түрінде көрінбей, сюжеттік-рөлдік ойындар арнасында қарастырылғанын атап өту керек. Соңғы жылдары режиссерлық ойындарды сюжеттік-рөлдік ойындардың өзіндік бір түрі ретінде сипаттайтын зерттеулердің  346 пайда болуына байланысты, оларды жекешелеу үрдісі қалыптасуда. Режиссерлық ойындардың негізгі ерекшелігі оның басымдығы жеке ойындар екендігінде, мұнда бала жалпы алғанда, қиялдағы жағдайды басқарады, барлық қатысушылар үшін бәр уақытта әрекет етеді. ^ Білімқұмарлар үшінМектепке дейінгі жоғары жас – қиял-ойынның өсу кезеңі. Осы ойынның психологиялық-педагогикалық сипаттамасын А.Н.Леонтьев, Н.А.Короткова, Н.Я.Михайленко. берді. Оның ерекше шығармашылық әрекет ретіндегі құндылығы атап өтіледі, оның барысында бала жаңа сюжетті мінсіз жоспарда жасайды (өз ұғынулары түрінде). Ойын жиі белгілі бір ойдан табылған қаһарман – ойыншықтар, ертегі, мультфильм персонажы айналасында өрбиді. Қиялдан пайда болған образдар сөйлеу сипаты, қозғалыстар, ым-ишарат, экспресситік көріністер сынды білдіруші құралдардың арқасында безендіру алады. Қиял-ойын негізі – бірізді өзара байланысқан ойын оқиғаларын ойдан табудағы педагог пен баланың тең шығармашылығы. Балаларды таныс ертегінің сюжетін өзгертуге үйрету нәтижелі болып табылады (соңын жаңадан құрастыру, басқа ертегілердің персонаждарын қосу және т.б.). Модельдеу, атап айтқанда, ертегі сюжетінің сызбасын жасау, персонаждардың символикалық суреттерін пайдалану арқылы баланың қиялын жаңа арнаға бағыттауға болады(Л.А.Венгер, О.М.Дьяченко).

 Ережесі бар ойындарЕрежесі бар ойындар – балаларды оқыту және тәрбиелеудің белгілі міндеттерін шешу үшін халықтық немесе ғылыми педагогикамен арнайы жасалған ойындардың ерекше тобы. Бұл ойынның міндетті түрдегі компоненті болып табылатын, дайын мазмұны, белгіленген ережелері бар ойындар. Білім беру міндеттері баланың белгілі бір тапсырманы орындау барысындағы ойын әрекеттері арқылы жүзеге асырылады (табу, керісінше айту, допты қағып алу және т.б.).Білім беру міндеттері сипатына қарай ережесі бар ойындар екі үлкен топқа бөлінеді – дидактикалық және іс-қимыл 347 ойындары, олар, өз кезегінде, түрлі негіздемелерді ескере отырып, классификацияланады. Сонымен, дидактикалық ойындар мазмұнына (математикалық, табиғаттану, сөйлеу және т.б.), дидактикалық материалына (заттар және ойыншықтармен ойнау, үстел-баспалық, сөздік) қарай бөлінеді.Іс-қимыл ойындары қозғалу дәрежесі (аз, орташа, көп қозғалыс ойындары), басыңқы қимылдар (секіру, жүгіру және т.б. элементтері бар ойындар), ойын барысында пайдаланылатын заттар(допты, лентаны, құрсауды пайдаланып ойнау және т.б.) бойынша жіктеледі.Дидактикалық және іс-қимыл ойындары арасында ойыншылар рөлдерді орындайтын сюжеттік ойындар («Мысық- тышқан», «Базарлық дүкені») және сюжетсіз («Сиқырлы таяқ»,«не өзгерді?» және т.б.) ойындар бар.Ережесі бар ойындарда баланы ойын үдерісі, ойын әрекеттерін орындау, нәтижеге жету, жеңу ынтасы қызықтырады. Алайда бұл ойын үрдісі белгілі бір міндетпен жанамаланған (суреттерді жай ғана реттеп қою, жұбымен орналастыру, белгілі сипаты бойынша іріктеу; жай қашпау, түлкіден қашу). Ал ол болса, бала мінез-құлқын еркін, ереже түріндегі ойын шарттарына тәуелді етеді.А.Н.Леонтьевтің әділ атап өтуінше, ойын ережесін игеру – өз мінез-құлқын игеру дегенді білдіреді. Бала ережесі бар ойындарда өз мінез-құлқын басқаруға үйренетіндігі фактісі, олардың тәрбиелік маңызын анықтайды.Моральды дамыту тұрғысында Д.Б.Эльконинережесі бар ойындарда қос міндеті барларды ерекше бөлді. Сөйтіп, лапта ойнау барысында бала, допты қағып алып, алдында«шығарылған» ойыншыны ойынға шақыра алады. Ол дегеніміз, ойындағы мінез-құлық екі міндетпен бағытталады: доптан жалтарып, өзіне қашу, доп тиген жолдасына көмектесу үшін допты ұстап алу. Бала іс-әрекеті епті жүгіріспен шектелуі мүмкін, бірақ ол алдына басқа да мақсатты қояды – тәуекелге байланысты болса да, жолдасына көмектесу: егер допты ұастап  348 алу талпынысы сәтсіз болса, ойыншылар оратсын қалдыру керек. Сөйтіп, қос міндеті бар ойындарда бала өз бастамасымен жолдасына көмектесіп, ол сәтті аяқталса, қуанады. Шынайы өмірде осындай жағдаяттар жиі болмайды және балалардың мінез-құлқы педагогтің сөзбен айту нұсқауларымен жиі бағытталады: «Артемға шарфын байлауға көмектес»; «Лизаға кубиктерді жинауға көмектес». Жолдастық ынтымақтастықты осындай нұсқаулармен тәрбиелеу қиын. Ережесі бар ойындар – басқа мәселе, олар қатысушылардан өзара көмектесуді талап етеді, әсіресе егер олар әрекет етіп, командамен сайысқа түсіп жатса («Кімнің буыны үйде тезірек соғады?», эстафета- ойындар).Ережесі бар ойындар әр қатысушыға өз әрекеттері мен олардың нәтижелерін басқаларының әрекеттері және олардың нәтижелерімен салыстыруға мүмкіндік береді (Сережа өте епті – ұстағышқа оны ұстап алу қиынға соғады; Саша ережені жиі бұзады, ол туралы айтсаң, дауласады, әділ ойнамайды; мен допты нашар қағып аламын және көп өсімдіктерді білсем де,«Өсімдіктің атауын ата» ойынында ұтылып қаламын). Баланың өзінің әректтері мен басқа да ойыншылардың әрекеттерін өзіндік бағалауға тырысуы құнды (ересектер жасайтын әрекеттің басқа да түрлерінен айрықша).Сөйтіп, ережесі бар ойындар мектеп жасына дейінгі балаларға өзара бағалау және өзін-өзі бағалау қабілетін дамыту үшін қолайлы.Бала өзіне қызықты, жарқын, эмоционалды боялған ойынның нақты жағдаятында өз ағаттықтарын, талапқа сай еместігін көріп, оны салыстырмалы түрде түсінсе, онда жақсырақ болу ынтасы туады, яғни өзін-өзі жетілдіру талпынысын оятады.Сондай-ақ, ойындағы нәтиже де (епті, зерек болып, мозаикадан айшық тікті) оны өзінің және басқа да балалардың алдында көтереді, жаңа жігер мен жетістіктерге тартады.Сөйтіп, ережесі бар ойындар – мектеп жасына дейінгі балаларды тәрбиелеу және оқытудың маңызды құралы.   349

ТапсырмаларБала ойындарының қазіргі жіктелуінің шарттылығын дәлелдеңіз (кез келген бала ойынының шығармашылық сипаты неден көрінеді, егер де ол ересектермен «дұрыс ұйымдастырылмаса»; ережерелер арқылы ойындарды реттеу қажеттілігі, әр түрлі ойындардағы ережелердің ерекшеліктері).«Бала ойындарының жіктелуі» сызбасын жасаңыз.Н.А.Короткованың, Н.Я.Михайленконың «Как играть с ребенком» (М., 1990) кітабын оқыңыз.

X І X Т А Р А УРЕЖИССЕРЛІК ОЙЫНДАР  Режиссерлық ойындардың мәніРежиссерлық ойындар шығармашылық ойындардың бір түрі болып табылады. Бұларда, шығармашылық ойындарда сияқты алдамшы немесе қиялдағы жағдаят бар. Бала ойынның мазмұнын ойдан шығара, олардың қатысушыларын анықтай отырып, шығармашылық пен қиялын көрсетеді (ойыншықтар, заттар «орындайтын» рөлдер). Заттар мен ойыншықтар жалпыадамзат тәжірибесімен бекітілген қызметті орындаған жағдайда, өзінің тікелей ғана емес, сонымен қатар, ауыспалы мағынасында да пайдаланылады (зообақ режиссерлық ойынында диван жастығы - су сиырына, ал анасының жалбалаң қаттауының белдігі жыланға айналады; әр түрлі көлемдегі кубиктер мектеп ойынын ойнағанда мұғалімдер мен балаларға айналады; қарындаштан қуыршақ-әншіге дирижер таяқшасы немесе микрофон шығады).Ойыншық-орынбасарларды балалар  350 сюжеттік-рөлдік ойындарда да еркін қолданады, ол болса, қиялының дамуынын көрсетеді.Режиссерлік ойынның атауының өзі оның спектакль, фильм режиссерының қызметіне ұқсастығын білдіреді. Әдетте режиссер қандай фильмді немесе спектакльді қоятынын, қай сценарийді алатынын, өзінің оқып, санасынан өткізгенінен нені қосатынын шешеді. Бала ойын сюжетін, оның сценарийін өзі жасайды. Белгілі бір тақырыпты алып (мектептегі сабақ, балабақшажағы мереке), сәби көрсетілетін оқиғаны қалай түсінуіне, өзі үшін нені біршама маңызды деп санауына байланысты оны дамытады.Сценарийдің негізінде баланың тікелей тәжірибсі жатыр: өзі көрермен немесе қатысушысы болған оқиғаны көрсетеді (әртістердің қала алаңында орындауы, жол көлігі оиғасы, доктордың кабинетіндегі ем, туған күнді атап өту). Ойын сюжеті кейде баланың көрген мультфильмінен, оқыған кітабынан, басқа адамдардың әңгімелерінен алынған білімдері болады (үлкен оқушы ағасының әңгімелері әсерінен туындаған мектеп режиссерлық ойыны).Осы ойындар үшін олардың дамытылған формасында баланың жеке тәжірибесінен алынған әсерлерді кітаптардан, бақылауларынан, мультфильмдерден білгенін қиыстыру, шынайы мен ойдан шығарылғанды біріктіру тән. Режиссерлық ойындардың сюжеттері іс-әрекеттер тізбегін білдіреді (қуыршақ микрофонмен ән айтады, басқасы- сүйемелдейді, орындап болғаннан кейін екеуі де бастарын иеді, кейін «жаңа әнші» шығады; кішкентай автокөліктер трассада келе жатады, соқтығысып, апатқа ұшырайды). Жекелеген эпизодтарды (сахналық қойылымдарды) бала ойынан шығарады, содан кейін әрқайсысының орнына сөйлеп, немесе не болып жатқанын түсіндіре отырып, персонаждарды (ойыншықтар, заттар) орындайды.Режиссерлық ойында сөз – негізгі компонент. Көптеген жағдайда ол «экран артындағы диктор мәтіні» ретінде  351 дыбысталады. Мысалы, Лиза қуыршақ машаның туған күнін ойнайды: «Маша қонақтарға сыйлықтар үшін «рақмет» айтты, қонақтар бірден үстел басына отырды. Маша барлығына шай құяды». Суреттеу сөздерінен басқа, бағалау сөздері де пайдаланылады: «Қонақтар жақсы, олар Машатайға көп сыйлық әкелді. Ал бөлтірік сараңы: ол сыйлық әкелді, алайда Машаға бермеді».Рөлдік режиссерлық ойындарда бала әр персонаждың образын жасау үшін айқын сөйлеу құралдарын пайдаланады: интонация, дауыс, темп, сөйлеу ритмі, логикалық екпіндер, эмоционалдық бояу, түрлі жұрнақтардың, дыбыс еліктеуіштерінің қолданылуыөзгереді. Сөйтіп, Наташа ерке баламен жанұялық қойылымды көрсете отырып, оның, әжесінің және әкесінің орнына сөйлейді. Нәрестенің орнына ол жіңішке дауыспен талап ететін ноталармен сөйлейді. «Басқа ботқаны беріңдер! Бұл дәмді емес!», қуыршақ-әже орнына – жұмсақ, жалынышты интонациялармен: «Жей ғой, жей ғой, Вовочка!», әкесінің орнына – қатаң, қатты, айқын баяу: «Бұл не деген еркелік? Ботқа ұнамай ма? Басқасын ешкім пісірейін деп жатқан жоқ! Тез арада барлығын жеп қой!».Режиссерлық ойында көптеген персонаждар (концерттегі қуыршақ-көрермендер, қала трассасындағы кішкентай автокөліктер мен көліктің басқа да түрлері, сыныптағы оқушылар) пайдаланылады, бірақ олар «белсенді қимылдаушылар», яғни бала оларды тез орындарынан ауыстырады, қарым-қатынастармен «байлайды», әдетте үш- төртеуден көп болмайды. Олардың саны балалардың орта және біршама ересектеу мектепке дейінгі жаста пайда болатын бірлескен режиссерлық ойында көбейе түседі. Мұндай ойында қатысушылардың әрқайсысы бір-екі персонаждың орнына жұмсалады.      352

Режиссерлік және сюжеттік-рөлдік ойындар Өткен жылдардағы психологиялық және педагогикалық әдебиеттерде режиссерлық ойындар туралы айтылып кетеді. Алайда олар қазіргі уақытта Е.М.Гаспарова, Е.Е.Кравцова, С.Л.Новоселова және т.б. еңбектеріндегі сияқты ойынның дербес түрі ретінде қарастырылмады. Режиссерлық ойындардың қазіргі сипаттамасында олардың сюжеттік-рөлдік ойындармен өзара байланысы ашылады.Бала өмірінде режиссерлық ойын сюжеттік-рөлдіктен бұрын пайда болады. Бірақ екеуінің де тамыры ортақ, атап айтқанда, ерте жастағы бала заттармен әрекет ету тәсілдерін игеріп алатын сюжеттік-бейнелеу ойыны жеке тәжірибесі бойынша белгілі бір оқиғаны суреттеу барысында (қуыршақты тамақтандыру, ұйқыға жатқызу, шомылдыру, дәрігерге көрсету және т.б.) ойын іс- әрекеттерінің бірізділігін игеріп алады.Ересектердің көмегімен бала қарапайым ойын сюжеттерімен толығады, заттармен әрекет етуді ғана емес, сонымен қатар, рөлді орындаумен байланыстыәрекеттерді де көрсете бастайды. Сөйтіп, құрдастарымен сюжеттік-рөлдік ойнауға көшу алғышарттары жасалады. Алайда бала осындай әрекет жасауға әлі толығымен «жетілген» жоқ, себебі онда қарым-қатынас жасау дағдысы жеткіліксіз дамыған. Ол ойынның мазмұны туралы келісуді, басқа балалардың қызығушылықтары мен ниеттерін ескере отырып, рөлдерді бөлуді; рөлдік қарым- қатынастарға түсуді және т.б. білмейді. Белгілі дәрежеде себеп үш жастан асып бара жатқан балалар ойынның барлық картинасын көрмейді, жеке бөліктерін біріктіруді, рөлдермен анықталатын ойын әрекеттерін орындауды білмейді. Режиссерлық ойындардың пайда болуы да содан, мұнда сәби жеке ойыншықпен әрекет етуден белгілі қатынастармен байланысқан бірнеше перонаждарды арқауына қоса отырып, өзі ойлап тапқан ойынға көшеді.  353 Бастапқыда осындай ойында оқиғалық жаққа қызығушылық басым болады: ойыншықпен әрекет ете отырып, сәби белгілі бір жағдайды туындатады. Мысалы, 3 жастағы Сережа барқыт қоянмен ойнайды, өз әрекеттеріне комментарий бере отырып, оны үстелдің үстімен жүргізеді: «Көжек орманда серуендеп жүр, шөптің үстімен секір, секір. Сәбізді іздейді, ал ол жоқ. Міне, жидекті тапты. Көжек, жидекті жей ғой!» осы ойын жағдаятының артында баланың жеке тәжірибесі тұр: ол өзі орманда болды, жидектерді тауып, жеді, қоян мен сәбізді суреттен көрді. Сөйтіп, режиссерлық ойында, кейін сюжеттік- рөлдіктегі сияқты, бала алдында жинаған әлеуметтік тәжірибесін пайдалануды бастайды, серіктестерін тартады.Режиссерлық ойынның ерекшелігі – серіктестері (ойыншықтар, олардың орынбасарлары) жансыз заттар және олардың өз тілектері, қызығушылықтары, қарсылықтары жоқ. Әрине, кішкентай бала үшін мұндай ойын қарым-қатынас құрдастарымен қарағанда, жеңілірек, өйткені мұнда серіктестерінің көңіл-күйін, ұстанымын ауламайды, ортақ тіл табысуды іздемейді. Сәби режиссерлық ойында ойын картинасын «көру», ол ойын әрекеттерін жасамас бұрын басында пайда болған ойларға негізделе отырып, оны жоспарлау іскерлігін игеру арқылы осы қатынасқа ақырындап дайындалады. К.Д.Ушинский бала ойындарында ерекше бағалаған нәрсе жасалады: бала өз күштерін пайдалануға үйренеді.Сюжеттік-рөлдік ойынның дамуы үшін ойын ситуациясына әр түрлі тұрғыдан қарау іскерлігі де маңызды болып саналады. Дәл осындай тұрғыда бала түрлі персонаждардың көзқарасымен режиссерлық ойында бейнеленетін оқиғны көреді, себебі бір емес, бірнеше рөлді орындайды. Режиссерлық ойынды игеріп, ол сюжеттік-рөлдік ойында шынайы серіктесімен өзара әрекет ете алады.Орта және жоғары мектепке дейінгі жастағы балаларда режиссерлық ойындар әр түрлі сипаттағы өзгерістерді басынан  354 кешіреді. Алдымен мазмұны өзгереді. 4-5 жастағы балаларда режиссерлық ойындардың мазмұны сәбилердікіне қарағанда, әр түрлі. Мұнда таныс ертегілер, мультфильмдер көрініс тауып, ал жеке өміріндегі оқиғалар сирек пайдаланылады. Балалар әр түрлі көзден алынған білім мен мәліметтерді бір ойынға жеңіл біріктіреді. Жаңа персонаждар пайда болады (мультфильм қаһармандары), олардың саны көбейеді, басты және екінші кезектегі орындаушы тұлғалар біршама нақты айқындалады. 6-7 жастағы балаларда ойын мазмұны динамикалы, өзіндік әдеби шығармашылығы басым. Балалар өз қиялымен өзгертілген таныс ертегілерді, мультфильмдерді қайта ойнауды ұнатады, ойын мазмұнына ойдан шығарылған көп нәрсені енгізеді.Е.М.Гаспарованың атап өтуінше, барлық мектепке дейінгі жастың бойына сюжеттің дамуы пайда болатын ассоциациялардың негізінде болады, олардың басталған жері болып заттар, ойыншықтар, жеке әсерлері, таныс өлеңдері жолдары және т.б. табылады.Режиссерлық ойындар жеке әрекет ретінде пайда болып, ерте және жас мектепке дейінгі кезеңде осы қалпында қалады. Режиссерлық ойындар жекелеп жоғары мектеп жасындағы балаларда да байқалады, әсіресе бала құрдастарымен аз араласқан (жиі ауырады, мектепке дейінгі мекемеге бармайды) немесе жеке ерекшеліктеріне қарай топтың басқа тәрбиеленушілерімен қарым-қатынаста қиындықтарды сезінген (тұйық, ұялшақ, сөйлеу ақаулары бар және т.б.) жағдайда.Орта және әсіресе жоғары мектепке дейінгі жаста бірлескен режиссерлық ойындар пайда болады. Балалардың бірігуі әдетте аз құрамды – 2-3 адам. Балалар бірге сюжетті жасайды, қажетті ойыншықтарды, заттарды таңдайды немесе қолдан жасайды, рөлдерді орындайды (әрқайсысы өз персонажы үшін). Басқаша айтқанда, бірлескен режиссерлық ойында сюжетрөлдік сипат айқын көрінеді. Сөйтіп, режиссерлық ойындар сюжеттік-рөлдік ойынның пайда болуы үшін шынайы алғышарттар жасайды. Соңғысының пайда болуымен режиссерлық ойындар жоқ болып  355 кетпейді: өзара байытып бірін-бірі толықтыра отыра, ойынның екі түрі де баланың өмірінде болады және мектепке дейінгі жастан кейін де.

 Режиссерлік ойындар дамуының педагогикалық жағдайлары Режиссерлік ойындарға басшылық ету жеке формаларының басым болуына, сонымен қатар оларға нәзік сырлас сипат тән болуына байланысты қиындық тудырады. Сондықтан режиссерлік ойындарды дамытудың маңызды жағдайы – балаларға жеке кеңістікті жасау, ойынға арналған уқыт пен орынды қамтамасыз ету. Әдетте бала ойынға бақылаушылардың (балалардың, ересектердің) назарынан қорғанған бұрышты іздейді. Үйде балалар үстелдің астында ойнағанды ұнатады, әсіресе егер де оған көрпе жапса, маңайына орындықтар мен креслолар қойса. Мектепке дейінгі мекемеде балалар ойнау үшін жатында, шешінетін бөлмеде, ал учакеде – бұталардың, веранданың артына және т.б. жекеленуге тырысады. Өкінішке орай, ғимараттың типтес жобалары баланың жеке ойынындағы қажеттілікті ескермейді. Көптеген мектепке дейінгі мекемелерде (біздің және шетелде) ойынды дамыту үшін тиісті жағдайларды ұйымдастыру талпыныстары жасалады: топтық бөлменің бірыңғай кеңістігін жиһаздың арнайы қойылымымен «бөледі»; балалар өз қалауы бойынша қоятын жеңіл перделерді, экрандарды енгізеді. Басқа да архитектуралық жаңашылдықтарды ендіреді: топтық бөлмеде галереямен, сүйеніштері бар баспалдақтармен біріктірілген бір, екі және үш қабатты құрылғылар, жайлы текшелер, подиумдар және т.б. орнатылады. Ірі ойын жабдығы пайдаланылады (үйшіктер, қоршаулар, террасалар, вагоншалар), ол болса, балаға өзін құрдастарынан толығымен оқшаулануды сезбей, жекеленуге мүмкіндік береді.Режиссерлық ойындардың басым жеке сипатын ескере 356 отырып, педагог бала әрекетіне жанама басшылық етуге мәжбүр болады. Ойын материалын шебер таңдау, нәрестенің мүдделеріне жауап беретін жаңа ойыншықты ендірумен ойынның пайда болуына жағдай жасалады. Сөйтіп, Саша кеше зообаққа барғаны туралы қызығушылықпен айтып отырғанын естіп, педагог оған ұсақ жануарлардың жинағын ұсынып, сұрақ қояды: «Сен қандай жаунарларды көрдің? Айтып, көрсет». Зообақ ойыны пайда болады, жануарларға арналған торды жасау қажет етіледі, құрылыс материалы қолданысқа енеді, содан кейін адамдардың пішіні пайдаланылады (келушілер, қызметкерлер).Ықыласты педагог балалардың мультфильмді, оқыған кітапты талқылап жатқан жағдайын оларды режиссерлық ойында әсерлері менбілімдерін бейнелеуге итермелеу үшін пайдалануға тырысады.Кейде балаға: «Винни-Пух Үй қоянында қонақта не болғанын көрсетші, өтініш»,- деу ақылға сыярлық. Баламен кітаптағы иллюстрацияларды көруге, содан кейін персонаждар туралы айтып беруді, не істеп жатқанын көрсетуді сұрауға болады. Мұндай педагогикалық тәсілдер балада ойыншықтар, заттар көмегімен жағдаятты жеңіп шығуға ықпал етеді.Балалар ойынды оның басталған уақытынына дейін «көруі» үшін оларды педагогпен бірге шығармашылық жасауға тартқан мақсатқа сай. Бірге шығармашылық жасауға шықару әр түрлі көрінуі мүмкін: «Ойыншық қораз туралы ертегіні бірге құрастырайықшы»; «Маша қуыршағының туган күнін қалай тойлайтынымызды екеуміз бірге ойластырайықшы»; «Мен ертегіні бастаймын, ал сен оны аяқтайсың»; «Мен бір оқиғаны айтамын, ал сен оны көрсетесің» және т.б.

Режиссерлік ойындар үшін ойын материалдарын іріктеу– олардың дамуы үшін қажетті жағдай. Сюжеттік ойыншықтар, олардың мазмұнының бала тәжірибесіне жақындығы, бала әсерлеріне байланысты жаңа ойыншықтарды шұғыл ендіру – осының барлығы ерте және  357

ішінара орта мектепке дейінгі жастағы балалардың режиссерлық ойынын педагогикалық басқару щеңберіне енеді. Мазмұнына қарай жаңа ойыншықты педагог оны таныс сюжетке енгізу үшін алдымен өзі жеңіп шығады. Мысалы, тәрбиеші К.Чуковскийдің ертегісін оқып болғаннан кейінАйболит ойыншығын ұсынып, дәрігер образымен байланысты әрекеттерді көрсетеді. Жоғары мектепке дейінгі жаста балалар ойын алаңына жақсы келісетін, біршама детальді, мазмұнды болатын ұсақ ойыншықтарды пайдалануды қалайды. Атаулы кезеңде қоршаған әлемнің көптеген құбылыстары, заттары туралы жалпыланған ұғым қалыптасады. Сондықтан балалар ойыншық-орынбасарларды, көп қызметті ойыншықтарды шын көңілімен пайдаланады.Осындай көпқызметті материал ретінде режиисерлік ойындар үшін Е.М.Гаспарова сызбалық безендірілген түрлі көлемдегі текше пішінді балалар ойыншығын алуды ұсынады (көтеріңкі көңіл-күй, көңілсіздік белгілері бар адам келбеттері). Е. Е. Кравцова осы текше пішінді балалар ойыншығының мазмұнын трансформациялады: олар балаларға көлік құрлдарының әртүрін, жиһаз заттарын, жануарларды, телефон және т.б. алмастырады. Шығармашылықты дамыту мақсатында Е. Е. Кравцова 6-7 жастағы мектеп жасына дейінгі балаларға «бос кубиктерді» беруді ұсынады. Сонда балаларда оларды ресжиссерлық ойын сюжетінің дамуына сәйкес безендіру мүмкіндігі пайда болады.Осындай кубиктерді, режиссерлық ойындарға арналған басқа да заттарды сияқты мектеп жасына дейінгі балалар өздері қолдан жасап шығара алады (педагогтің ұсынысы бойынша, атаулы жұмысқа өздерінің ата-аналарын тарта отырып, оның қатысуымен және т.б.). тәрбиеші ойын материалын сақтап қоюды ойластырады. Балалардың барлық қажетті заттарды өздері таңдап (адамдардың, жануарлардың кішкентай фигуралары, үйшіктер, көше жабдықтары және т.б.), ойын  358 аяқталған соң оны орнына қойғандары маңызды.

Ойнап жатқан балаға тура нүсқауларды, ескертулерді айтудан алшақ болған мақсатқа сай. Проблемалық тапсырма («Сенің Дымбілмесің Айдан қалай бірақ шықты деп ойлайсың?»), ой салатын сұрақ («Қуыршақ Машаның ұйықтайтын уақыты болған жоқ па?»)қойылымына жүгінген абзал. Алайда режиссерлық ойынға осылай араласу да баланың ойынын бұзбайтындай, тактикалық, оның ерекшеліктерін ескеретіндей болуы керек. ТапсырмаларМектеп жасына дейінгі бала-сәбидің режиссерлық ойынын бақылаңыздар және жазып алыңыздар.Жазып алынған ойынға талдау жасаңыз: баланың жас ерекшеліктеріне сәйкес олардың көзқарасы тұрғысынан жүзеге асыру иәсілдерін, мазмұнын анықтаңыз.Сіз педагогикалық практикадан өтіп жатқан топтағы режиссерлық ойынға арналған ойын матреиалын бағалаңыз.Ата-аналарға балалардың режиссерлық ойындары үшін үйде жағдай жасау жөніндегі ұсыныстарды беріңіз.Балалармен режиссерлық ойындарға арналған көпқызметті ойыншықтарды қолдан жасаңыз.Келесі әдебиеттерді оқыңыз:Кравцова Е. Е. Разбуди в ребенке волшебника. — М., 1996.Гаспарова Е. М. Режиссерские игры // Игры дошкольника. — М., 1989.                359    Бала өсіп, дамып, жаңа білім мен іскерліктерді игеріп жатқан барлық мектепке дейінгі жас бойына сюжетрөлдік ойын оның қызметіне біршама тән түрі болып қалады. Сюжеттік-рөлдік ойындардың ерекшеліктері психологтар (Л. С. Выготский, Д. Б. Эльконин, А. В. Запорожец) мен педагогтердің (Р.И.Жуковская, Д.В.Менджерицкая, А.П.Усова, Н.Я.Михайленко)еңбектерінде ашылған. Сюжеттік-рөлдік ойынның негізі болып алдамшы немесе қиялдағы жағдаят саналады. Ол баланың ересектің рөлін алып, оны өзі жасаған ойын жағдайында орындауынан құралады. Мысалы, бала мектеп ойынын ойнай отырып, сыныпта (кілем үстінде) оқушылармен (құрдстарымен) сабақ жүргізіп жатқан мұғалімді бейнелейді.

Балалардың сюжеттік-рөлдік ойындағы дербестігі – оған тән қасиеттердің бірі. Балалар өздері ойын тақырыбын таңдайды, оның даму жолдарын анықтайды, рөлдерді қалай ашатынын, ойынды қай жерде қыздыратынын және т.б. шешеді. Әр бала образды ашу құралдарын таңдауда еркін. Сонымен қатар орындалмайтын нәрсе жоқ: кресло –«зымыранға» отырып, Айға баруға, таяқша – «скальпель» көмегімен ота жасауға болады. Ойын мақсатын жүзеге асырудағы осындай еркіндік және қиялдың шарықтауы мектеп жасына дейінгі балаға шынайы өмірде әлі ұзақ жылдар бойы қолжетімсіз болатын адами әрекетке өзіндік енуге мүмкіндік береді. Сюжеттік-рөлдік ойындарда біріге отырып, балалар өз еркімен серіктестерін таңдайды, ойын ережелерін өздері белгілейді, олардың орындалуын қадағалайды, өзара қарым-қатынасты реттейді.Бірақ ең бастысы – ойн барысында бала өз көзқарасын,  360 өз танымдарын, өзі ойнап жатқан оқиғаға қатынасын іске асырады. Ойынның қсы ерекшелігін К. Д. Ушинский көрсетті: «...ойын барысында сәби – есейіп келе жатқан адам, өз күшін көріп, өз туындыларын өз бетінше жұмсайды» (Ушинский К . Д . Собр. соч. — М.; Л., 1950. — Т. 8. — С. 438).Сюжеттік-рөлдік ойынның шығармашылық сипаты онда түпкі ойының болуымен анықталады, оның жүзеге асуы қиялдың белсенді жұмыс істеуімен, балада қоршаған әлемі туралы өз ойын көрсету қабілетінің дамуымен түйіседі. Рөлді ойнау барысында баланың шығармашылығы жаңа түр беру сипатын қабылдайды. Оның нәтижелілігі ойыншының жеке тәжірибесімен, оның сезімдерінің қиялының қызығушылықтарының даму дәрежесімен байланысты. Балалар ойынға қажетті ойыншықтарды, заттарды, таңдай отырып, үлкен тапқырлықты көрсетеді, ересектеу мектеп жасына дейінгі балалар түпкі ойын толығырақ жүзеге асыруға, рөлді жақсырақ ойнауға көмектесетін ойыншықтарды өздері қолдан жасайды.Кез келген шығармашылық әрекет сияқты, сюжеттік-рөлдік ойын эмоционалды бай және әр балаға үдерісінің өзімен қуаныш пен қанағат сыйлайды.Сюжеттік-рөлдік ойынның келесі құрылымдық компоненттері бар: сюжет, мазмұн, рөл.

 Ойынның сюжеттері мен мазмұныСюжеттік-рөлдік ойынның басты компоненті болып сюжет табылады, онсыз сюжеттік-рөлдік ойынның өзі де жоқ. Ойынның сюжеті – бұл балалардың өздерімен жүзеге асырылатын шындық саласы. Сюжет баланың өмірден алынған белгілі бір әрекетерді, оқиғаларды, өзара қатынастарды және қоршаған ортаның қызметін көрсетуін білдіреді. Сонымен қатар оның ойын әрекеттері (автокөлік рөлін бұрады, түскі ас әзірлейді, оқушыларға сурет салуды үйретеді және т.б.) – сюжетті іске асырудың негізгі құралдарының бірі.  361 Ойынның сюжеті әр алуан. Шартты түрде оларды тұрмыстық (жанұя, балабақшаны ойнау), адамдардың кәсіби қызметін көрсететін өндірістік (аурухана, дүкен, малшаруашылығы фермасын ойнау), қоғамдық (қаланың туған күнін тойлауды, кітапхана, мектеп, Айға ұшуды ойнау) деп бөледі.Адамзат тарихы бойына бала ойындарының сюжеті өзгеріп отырады, себебі заманға, экономика ерекшеліктеріне, мәдени, георгафиялық, табиғи жағдайларға байланысты болады. Мысалы, Солтүстік халықтары балаларының ойындарында итбалық, морждарды аулау, бұғышының еңбегі бейнеленеді. Теңіз жағалауы өңірлерінде тұратын балалар корабль құрушыларды ойнайды, портта жұмыс істеп, туристерді қарсы алады.Бұдан басқа, әр кезеңде маңызды, кейде төтенше оқиғалар да болды, олар адам өмірінде біршама із қалдырып, балалар мен ересектерде эмоционалдық айқай тудырды. Осындай оқиғалар бала ойындарының жаңа сюжеттерін жасап жатты. Көптеген жылдары бойына біздің еліміздің балалары Ұлы Отан соғысын ойнады (ұрыстар, бомбылау, бейбіт тұрғындарды эвакуациялау, госпиталь, партизандарды, Ленинград блокадасын, Жеңіс парадын және т.б.). Юрий Гагариннің ғарышқа ұшуынан кейін дүние жүзінің көптеген елдерінің балалары планетаарлық кеңістікті игеруді ойнай бастады (ракеталарды жсайды, Марс, Айға ұшады, Мир ғарыш стансасында жұмыс істейді).Адамзат тарихында балалар ойының «мәңгілік» сюжеттері де бар, олар адамдар ұрпақтарын байланыстырады: жанұя ойыны, ауруларды емдеу және т.б. Әрине, түрлі заман мен халықтардың балаларының ойынында осы сюжеттер өмірдегі сияқты өзінің мазмұнымен ерекшеленеді.

Ойынның мазмұны, Д.Б.Элькониннің атап өтуінше, - бұл баланың әрекеттің орталық және сипаттық кезеңі мен олардың тұрмыстық, еңбек, қоғамдық әрекетіндегі ересектер арасындағы қарым-қатынастар ретінде жүзеге асырылу құбылыстары.  362

Баланың ересектер әрекеті туралы ұғымдарының тереңдігіне байланысты ойын мазмұны да өзгереді. Мысалы, төменгі топ балалары, ойын барысында дәрігерді сомдай отырып, бір әрекетті бірнеше рет қайталады: қызуын өлшеді, аурудың тамағын тексерді. Сәбилерге екпе жасағаннан кейін, дәрігердің ойын қиялында жаңа іс- әрекеттер пайда болды. Жоғары топ балалары, аурухана ойыны туралы келісе отырып, қандай мамандар емдейтінін анықтап алды: хирург, окулист, бала дәрігері. Дәрігердің мамандануына байланысты әр ойыншы арнайы әрекеттерді орындады, және дәрігерлер емделушілермен жылы сөйлесті, оларды ине салудан, ота жасаудан, қайта таңудан қорықпауын, дәрілерін жақсырақ қабылдауын өтінді. Сөйтіп, ойын мазмұнында баланың ересектердің әрекетіне енудің әр түрлі деңгейлері көрінді. Бастапқыда шынайы өмірде «ұғынылатын» және ойында көрінетіні әрекеттің сыртқы жағы ғана (адам немен әрекет етеді: «адам - зат»). Сосын, баланың адамның өз қызметіне қарым-қатынасын, еңбектің қоғамдық ойына қарапайым жетуінтүсінуіне қарай ойындарда адамдардың ара-өатынасы көріне бастайды («адам - адам»), ал заттардың өзі жеңіл алмастырылады (кубик – сабынның бір бөлігі, нан, өтек, кішкентай машина) немесе тек қана оцша елестетіледі («менде акваланг бар сияқты, және мен мұхиттың түбіне түсіп бара жатырмын»). Бла ойын басталмайынша оны елестете алмайды, шынайы оқиғалар арасындағы логикалық бірізділікті ұғына алмайды. Сондықтан да, А.П.Усованың атап өтуінше, ойын мазмұны үзік-үзік, логикалық емес. Сәбилер ойын барысында ересектер көрсеткен және тұрмыспен байланысты ойыншықтармен әрекет етулерді қайталайды: қонжықты тамақтандырды – ұйқыға жатқызды; тағы да тамақтандырды – тағы да ұйқыға жатқызды. А. П.Усова осындай ойындарды ойын – әрекеттер ретінде сипаттады. Және те әрекеттерге деген қызығушылық басым, сондықтан ойын  363 мақсаты бала назарынан алшақтайды. Мысалы, Оля қыздарын үстел басына отырғызды, түскі ас жайындауға кетті, кішкене кәстрөл, табамен әрекет етумен шұғылданып кетті, ал қыздары сол қалпы тамақтандырылмай қалды.Алайда үш пен төрт жас аралығында ойындар біршама мазмұнды болып келеді, ол балалардың қорщаған әлем туралы ұғымдарының кеңеюімен байланысты. Мектеп жасына дейінгі балалар ойынға оларға оқып берген немесе ерекше құнды әдеби шығармалардан және жеке тәжірибесінен алынған, сюжеттік- дидактикалық ойындар, кітаптардағы иллюстрациялар, үстел үстіндегі театр, диафильмдер арқылы көрсетілген эпизодтарды қоса отырып, әр түрлі оқиғаларды біріктіре бастайды.Төрт және бес жаста балалардың ойынында сюжеттің тұтастығы, көрсетілетін оқиғалрдың өзара байланысы байқалады.Мектеп жасына дейінгі балаларда бұрын олар ойнаған белгілі сюжеттерге деген қызығушылық қалыптасады (жанұя, аурухана, құрылысшылар, көлік жіне т.б. ойындары). Балалар сюжеттік желістер сияқты біріктіре отырып, жаңа әсерлерге, таныс ойындарға тез үн қатады. Мазмұнның баюына баллардың ойын барысындағы өзара әрекеті көмектеседі, егер де әрқайсысы өзінікін жеке енгізсе. Мысалы, әкесі өзен пароходының капитаны қызметін атқаратын Сережа«тәрбиешіге» балаларды Мәскеу өзені бойынша серуендетуді ұсынады. Рұқсат алғаннан кейін, орындықтардан пароход жасайды, оның бортында жүргіншілерді қарсы алады. Осы жаста ойында көрсетілетін баланың шынайы өмірде игерген және өзіне аса қызығушылық тудырмайтын жағдаяттарды қорытындылау және ұғыну сезімдері қалыптасады. Сөйтіп, егер де балалар, балабақша ойынын ойнай отырып, ұзақ тамақтанса, шыны-аяқтан ішсе, бес жасар балалар қасықты аузына апара сала, түскі аспен тамақтануды аяқтайды. Кейбір жағдайда балалар символикалық әрекеттермен шектеледі: матрос«теңіздің орнындағы» бөлмеде жүзіп бара жатады.Жоғары мектепке дейінгі жастағы балалар сюжетті таңдауға  364 ойланып келеді, оны алдын ала талқылайды, мазмұнның дамуын қарапайым деңгейде жоспарлайды. Мектепке дейінгі мекемеден тыс жерде алынған әсерлерімен көркейтілген жаңа сюжеттер пайда болады: мультсериалдар, үйде оқыған кітаптары, ата- аналарының әңгімелері және т.б. мотивтері бойынша. Қазіргі уақытта саяхаттау, соның ішінде ғарышта да, ойындары кең тараған: ересектер еңбегін көрсету саласы кеңейген (банкте, көлікте қызмет көрсету еңбегі, күзет және құқық тәртібі қызметі және т.б.).Жоғары және мектепке дейінгі жаста ойын жағдаяттарын жинақтау үрдісі жалғасады; балалар шартты және символикалық әрекеттерден басқа (басын алақанға салды – ұйықтап қалды) сөзбен комментарий беруді де («Барлығымыз ұйөтағандай болайық – сосын залға мерекеге барамыз!»; «Былай жасайық: біз Африкаға ұшып келдік!») белсенді пайдаланады. Осы сөз комментарийлері белгілі бір оқиғаларды сөзбен алмастыруды білдіреді. Балалар оларға ойынның шарықтау логикасын бұбас үшін пайдаланады.Сөйтіп, мектепке деінгі балалқ шақта ойын мазмұнының дамуы мен күрделенуі келесі бағыттар бойынша жүзеге асады:■Мақсатқа бағытталғандықтың, ол дегеніміз, көрсететін нәрсенің бірізділігінің, байланыстылығының күшеюі;■кеңейтілген ойын жағдаятынан жабыңқыға біртіндеп көшу, ойында көрсететіндерді жалпылау (шартты және символикалық әрекеттерді, сөздермен алмастыруларды пайдалану)Сюжеттік-рөлдік ойындардың мазмұнының әртүрлілігі балалардың ойында көрінетін шындық тұстарымен, осы білімнің сәбидің қызығушылықтарына, сезімдеріне, оның жеке тәжірибесіне үйлесімділігімен анықталады. Және, сонымен, ойын мазмұнының дамуы баланың қызметі және ересектермен өзара қатынасында оларға тән сипаттарды анықтау іскерлігіне байланысты.Сюжеттік-рөлдік ойындардың мазмұны баламен ол алған рөл арқылы әске асырылады. Рөл – сюжеттік жүзеге асырудың  365 құралы және сюжеттік-рөлдік ойындардың негізгі компоненті.

 Ойындағы рөлБала үшін рөл – бұл оның ойын ұстанымы: ол өзін сюжеттің белгілі бір персонажына ұқсастырып, сол персонаж туралы түсініктеріне сәйкес қимылдайды. Әр рөл баланың қоршаған өмірден алынған, ересектер әлемімен араласудан алып пайдаланылған тәртіп ережелерін қамтиды. Ана балаларға қамқорлық етіп, тамақ жасап, ұйқтатады; мұғалім қатты және діл сөйлейді, қатал, барлығы оны тыңдағанын, сабақта бұзық болмауларын талап етеді. Баланың рөлдік ойындарға бағынуы сюжеттік-рөлдік ойынның маңызды элементі болып саналады. Ойыншылардың біреуінің осы ережелерден алшақтауы ойын бойынша серіктестерінде наразылық тудырады: «Капитанмен дауласуға болмайды!» немесе: «Капитандар қатты дауыспен бұйрық береді, ал сен матростан палубану жууын өтінесің!» сөйтіп, мектеп жасына дейінгі балалар үшін – бұл қалай әрекет ету керек екендігіне үлгі. Осы үлгіге негізделе отырып, сәби ойынға қатысушылардың, кеін өзінің де мінез-құлқын бағалайды.Рөл ойында ерте және мектеп жасына дейінгі жаста пайда болады. Өмірінің үш жасында баланың ересектен эмансипациясы байқалады. Бір мезгілде меткеп жасына деінгі балада ересектер сияқты, дербес қимылдау талпынысы өседі. Сонда сіби ойнап отырып, белгілі бір ересекке тән жекелеген қимылдарды жасай бастайды (анасы сияқты қуыршақты ұйқтауға жатқызады).Оларға тағы бір белгіні жатқызуға болады: бала ойыншықтың атынан сөйлей отырып, оны «дыбыстайды».Мектеп жасына дейінгі балалақы шақ бойына сюжеттік- рөлдік ойындағы рөлдің дамуырөл-образдарғарөлдік іс-  366 қимылдарды орындаудан шығады. Төменгі мектеп жасына дейінгі балалардатұрмыстық іс-қимылдар басым болады: пісіру, шомылдыру, жуу, жүргізу және т.б. Кейін белгілі бір іс- әрекеттермен байланысты рөлдік белгілеулер де пайда болады: мен – ана, мен- жүргізуші, мен – дәрігер. Заттармен әрекет жасауда алынған рөл белгілі бағыт, мән береді: ана ойнау үшін түскі ас әзірлеуге, баланы шомылдыруға қажетті ойыншықтар мен заттарды таңдап алады; дәрігер емдеу үшін қарындаш- қызуөлшегішті алады, қыша қағаз үшін қағазды жыртады, бөтелкеден ойдағы дәріні құяды және т.б. балалар ересектердің белгілі бір атрибутиканы қажет ететін әрекетін орындағанды қалайды: анада – тұрмыс заттарының жиынтығы, дәрігерде – дәрігерлік құрал-саймандар, дәрі-дәрмектер, жүргізушіде – көлік құралы. Сөйтіп, рөлді орындай отыра, төменгі мектепке дейінгі жастағы балалар ойыншықтарды, шынайы заттарды (қасық, қуыршақты шомылдыру үшін леген), сондай-ақ, заттар- орынбасарларды (қарындаш немесе таяқша ойын барысында пышақ, қасық, кызуөлшегіш, шприц болып кетеді) пайдаланады. Ойыншылар арасындағы рөлдік өзара әрекет ету заттық-ойын әрекеттері арқылы жүзеге асады: дәрігер қызуды өлшей, дәрі егу арқылы ауруды емдейді және т.б.Орта мекткепке дейінгі жаста рөлді орындау ойын әрекетінің маңызды мотивы болып саналады: балада жай ғана ойнау емес, белгілі бір рөлді орындау ынтасы пайда болады. 4-5 жастағы мектепке дейінгі жастағы балада ойын мәні песронаждар арасындағы қарым-қатынастардан тұрады. Сондықтан бала өзіне қарым-қатынастары түсінікті рөлдерді жеңіл алады (тәрбиеші балаларға қамқорлық жасайды, капитан корабльді жүргізеді, матростардың дұрыс жұмыс жасауын, жүргіншілерге ыңғайлы болғанын қадағалайды). Бала осы қатынастарды сөз, ым-ишарат арқылы бейнелейді. Осы жастар рөлдік сөйлеу өзара әрекет жасау құралына айналады. Балаларда белгілі бір рөлдерге таңдау қарым-қатынасы қалыптасатындықтан, ойын басталғанша оларды бөлу – біршама эмоционалды үрдіс.  367 Педагогтің көмегі қажет.Жоғары мектепке дейінгі жаста ойынның мәні рөлін бала орындайтын тұлғаның, рөлдерін басқа балалар алатын өзге тұлғалардың типтік қарым-қатынастарынан құралады. Ойын барысында рөлдік сұхбаттасулар пайда болады, олардың көмегімен персонжадар арасындағы қатынастар көрінеді, ойындағы өзара әрекеттер орнайды. Рөлді орындау сапасы үшін оның балаға деген қарым-қатынасы маңызды. Сондықтан ересек мектепке дейінгі жастағы балалар олардың түсінігінше жынысына сәкес келмейтін рөлдерді ынтасыз орындайтынын есте сақтау керек. Сөйтіп, ер балалар тәрбиеші, мектепке дейінгі мекеменің меңгерушісі рөлін орындаудан бас тартады, мектеп ойынын ойнағанда дене шынықтыру мұғалімі болуға келіседі. Рөлдердей орындай отырып, балалар әрекеттердің сыртқы логикасын, бірізділігін емес (аэродромда бос алап бар, ол дегеніміз ұшақ жерге қона алады), әлеуметтік қатынастар (алап бос, бірақ апатты болдырмау үшін диспетчерді шақыру керек) мәнін назарына алады. Тапсырмалар Л.С.Выготскийдің мектеп жасына дейінгі баланың ойын барысында іс-қимыл жасаудан ойлауға, ал төрт жаста ойлаудан іс-қимыл жасауға баруға қабілетті деген сөздерін түсіндіріңіз. Пайымдауларыңызды өзінің бақылаған балалар ойындары мысалдарымен бекітіңіз.Ерте, орта және жоғары мектепке дейінгі жастағы балалар рөлді бейнелеудің қандай құралдарын падаланатынын сызба түрінде көрсетіңіз.Балалардың шартты, жалпыланған ойын іс-қимылдарын игеруі неге байланысты екеннін, бала ойын барысында сөзбен алмастыруға қандай мақсатта келетінін дәлелдеңіз.Балалардың жанұя ойынын ойнауын бақылаңыз және мұнда қазіргі өмір қалай көрінетінін анықтаңыз.    368

Сюжетті-рөлдік ойындардың алғы шарттары Өмірінің алғашқы жылдары ересектердің үйрету мақсатында ықпал ету барысында сәби сюжеттік-рөлдік және режиссерлық ойындардың алғышарттарын білдіретін ойын әрекетінің даму кезеңдерінен өтеді.

Алғашқы осындай кезең болып танысу ойыны табылады.ересек әртүрлі ойыншықтар, заттарды пайдалана отырып, сәбидің заттық-ойын әрекетін ұйымдастырады. Оның мазмұнын нәрестенің зат, ойыншық сапасы мен қасиеттерін зерттей отырып, ересекпен бірге жасайтын әрекет-манипуляциялары құрайды. 3-4 айынан бастап нәресте оның кеудесінің үстіне іліп қойған ойыншықтарға талпынады (сақиналар, ұсақ кішкене шардардан жасалған гирляндалар), оларға қарайды: затқа байқамай қолы тиіп кетіп, оған қуанады, қимылды қайталағысы келеді. 5-6 айында сәбиге әр түрлі материалдардан жасалған, пішіні, көлемі, түсіне қарай ажыратылатын ойыншықтарды ұсынады (резеңкелі, ағаш, пластмассалы). Оған ойыншықты ұстап алуды, қолдан екінші қолға беруді, оны бұлғауды, ұруды үйретеді. Сәбиге қосымша парақтар, сондай-ақ, дыбыс шығаратын түрлі ойыншықтарды береді. Ересек адам сәбиге атын атап шақыра отырып, ойыншықты және онымен әрекет етуді көрестеді. Ойыншықпен дербес манипуляциялар жасау барысында бала оның қасиеттерін тани бастайды. Таныстыру ойынында бала әрекеттерінің әдейі бағытталғандығы байқалады: сылдырмаққа тартылады, оны ұстайды, қарайды, манеждің шетіне соғып, ұрады, манеждің сыртына лақтырады, қалай сылдырлап құлағанын тыңдайды және т.б. Заттармен осылай әдейі әрекет етуі – сюжеттік-рөлдік ойындарға тән мақсатқа бағытталғандықтың дамуының алғышарттары.Ойын әрекеті дамуының екінші кезеңінде бейнелеп  369

көрсету ойыны пайда болады, мұнда баланың іс-қимылдары заттың ерекше қасиеттерін айқындауға және оның көмегімен белгілі нәтижеге жетуге бағытталған.Ересек адам заттың атын атап қана қоймайды, сонымен қатар, сәбидің назарын оның тікелей қолданысына да аударады: «Бұл шыны-аяқ, бұдан ішеді. Бұл төсек жайма, онымен қонжықты жауап қояйық». 7-8 айлық сәбидің назарын ойыншықтардың қасиеттеріне аудартады. Баланы осы қасиеттеріне сәйкес ойнауды, атап айтқанда, кішкентай шарды домалатуға, қорабшаға ұсақ ойыншықтарды салуға, рәзеңке балықты қысып, босатуғаүйретеді. Сәбилер кейбір тұрмыстық заттармен әрекет етуді игереді: табақтарды бір- біріне салады, кәстрөлді, қорабшаны жабады. Сәбиді 9-10 айында заттарды пішініне, олардың физикалық қасиеттеріне қарай сәйкестендіруді, яғни сақиналарды алып, өзекшеге салуды, 2-3 кубиктік бірінің үстіне бірін қоюдыүйретеді. Сюжеттік-рөлдік ойынды қалыптастыру үшін балаға меңгерген іс-қимылдарын бір заттан екіншісіне апаруға, яғни іс-әрекетті жалпылауға үйрету маңызды. Мысалы, кішкентай шарды төбешіктен сырғанатуға үйренсең – сол қимылды доппен, машинкамен, алмамен және т.б. жасап көр.Ойынды дамытудың үшінші кезеңі бір жастың аяғынан екі жастың басына жатады. Сюжеттік-бейнелеп көрсету ойыны қалыптасады, мұнда балалар күнделікті өмірде алған әсерлерін белсенді көрсете бастайды (қуыршақты әлдилейді, қонжықты тамақтандырады). Тәрбиеші олардың жеке тәжірибесі бойынша таныс өмірлік жағдаяттарды ойын (шартты) түрінде көрсетуге үйретеді. Сюжеттік-рөлдік ойынды дамыту үшін бейнелі ойыншықтар қажет, олардың көмегімен педагог балаларды ойын міндеттерін шешге тартады («Қонжық серуендегісі келіп тұр, оны шанада ойнатшы»; «Көжек шаршады, оны ұйқтауға жатқызшы»; «Ляля атты қуыршақ тамақ жегісі келеді, оған ботқа псірші»). Баланың алдына қызметтің шартты-ойын  370 мақсаты қойылады, оған сәби ойын тәсілдері және құралдарымен жетіп, қиялдағы нәтижесін алады. (Ойын міндетінің практикалық нәтижені алуға бағытталған практикалықтан айырмашылығы осында.)Өмірінің екінші жылында сәби келесілерге үйренуі тиіс: түрлі ойын әрекеттерін орындау (қуыршақты ұйқтатуға жатқызу, оны тамақтандыру, бесік арбада серуендету, тамақ пісіру, машинада ойыншықтарды, жүкті тасу және т.б.), ойын әрекеттерін бірінші сөз қолданыстарымен толықтыру немесе алмастыру («Ляля ұйқтай ғой»; «Ляля қолын жуды»). Балаларға ойнау үшін әртүрлі материалды ұсынады: бейнелі ойыншықтар, заттар-орынбасарлар.

Сюжеттік-рөлдік ойынды дамыту үшін негізгі шарт – бұл ересек адам мен баланың бірлсекен ойындары. Балаларды ойын мазмұнын дамытуға үйрету үшін педагог оларды белсенді қатысуға тарта отырып, өмірлік жағдайларды ойнатады. Мысалы, ерте жастағы балалар ойын барысында бейнелеуді сондай жақсы көретін тамақ беру ойын жағдаятын түрлендіреді: жаңа персонаждарды («Қонаққа қонжық келді, оны тамақтандырайықшы»), жаңа ас мәзірін («Бәліштен ауыз тигізейік, қонақтарға кәмпит берейік»), жаңа ыдыс-аяқты (вазадағы алма, ыдыстағы кәмтип) енгізеді. Балаларды алдында игерген әрекеттерін ойынның жаңа нұсқаларында іске асыруға түрткі беру керек. Педагог баланы зат-орынбасарларды пайдалануға (пышақ жоқ, нанды немен тураймыз?), ойындағы ситуацияларды ісе асыруға ынталандыратын жағдайларды жасады. Осындай ойын әдетте сөзбен қамтылады, ол бейнені жасауға көмектеседі (ботқа дәмді; көжек сәбізді жақсы көреді; қонжық жасайсың – аузын қағаз майлықпен сүртті!).Сюжеттік-рөлдік ойынды дамыту үшін қойылым- сахналаулар тиімді. Педагог бір ойыншықтың (қуыршақ Ляля) қалай жуынатынын, беті мен қолын сүлгімен қалай сүртетінін, қалай үстел басына отырып, сүт ішетінін  371

көрсетеді, яғни бір ойыншықпен бірізді түрлі әрекеттердің тізбегін көрсетеді. Келесі жолы әр түрлі ойыншық орындайтын бір түрлі іс-әрекеттер көрсетіледі: қонжық, қуыршақ Ляля, көжек. Олар кезекпен кішкентай балаларға таныс әнді айтады, жатқа тақпақ айтады, билейді, доп ойнайды.Балаларға, сонымен қатар, үстел үстіндегі, құыршақ театрларды пайдалана отырып, сахналауды, сюжеттік- рөлдік ойындарды көрсетеді. Олар өздерінің тәжірибесіне жақын таныс ертегісі, тақпақтар, тұрмыстық қойылымдар қалай ойналып жатқанына қызығушылықпен қарайды. Көсетілімнен кейін педагог сәбилерге ойыншықтармен ойнауды ұсынады, сабақта көргендеріне еліетеу ынтасын тудырады. Балалардың ойынына қосыла отырып, тәрбиеші ойын әрекетін қалай орындауды көрсетіп, олардың алдына ойын міндеттерін қояды («Қуыршақпен ән айт!»), қиналған кездерінде көмектседеі («Қуыршық Лялямен бірге көжек туралы тақпақты оқиық»).Әрине, балалар барлық көрсетілген әрекеттерді қайталай алмайды. Алайда көрсетілім баланың қиялын нақтылауға, ересектің іс-қимылдарын бақылау іскерлігін қалыптастыруға, түсіндіргендерді тыңдауға қажет.Педагог өтініш жасай отырып, тәрбиеленушілердің сөйлеуін белсендіреді (ойыншықтармен бірге ұйықтау, қуыршаққа тақпақ оқуға көмектесу, іс-қимылдарды атау). Оқу сабақтары, түрлі көрсетілім-сахналаулар оң нәтижесін беруі үшін, жаңа элементтерді енгізе отырып, балаларда эмоционалдық жауаптарды шақыра отырып, олардың белсенділігін арттыра отырып, оларды қайталап оытрған мақсатқа сай. Қайталау көрсетілім-сахналауларды екі-үщ баламен өткізуге болады: бұл олардың орындауында (практикалық, шартты, ойдағы) ойын іс-қимылдарын, заттар-орынбасарларды пайдалануда жаттықтыруға мүмкіндік береді.  372

Аз ғана топта балаларды ойын міндеттерін бірлесіп орындауға тарту жеңілірек («Қуыршақ Ляля ауырып қлды, жылап жатыр. Не істеуге болады?»).Үйрететін ойындар, көрсетілімдер үшін орташа көлемдегі (15-20 см), тартымды безендірілген, тұрақты, қозғалмалы бөлшектері (майысатын қолдары, аяқтары)бар ойыншықтар алынады, ол болса, түрлі қимылдарды көрсетуге, кеістіктегі орнын өзгертуге мүмкіндік береді.Екі жастағы балалардың жас ерекшеліктері ойыншықтар мен ойын материалдарын іріктеу, ойын алаңын безендіру оларға аса маңызды болуында. Егер көзіне бір уақытта бірнеше ойыншық түссе, олардың назары ауытқиды, сондықтан оларды барлық бөлменің ішіне орналастыру керек, мағыналық байланыстарына қарай жинақтаған абзал. Мысалы, плитаның үстіне ас ішетін ыдыс-аяқты қою, жылқының үстіне салт аттыны отырғызу, арбаға кірпішті үю, легеннің қасына сүлгі, сорғышты, құмыраны қою. Бұл балаға бір емес, тізбектелген іс-әрекетті орындауға көмек береді.Балалар іс-қимылын игермеген ойыншықтарды өзіндік пайдалануға беруге болмайды. Алдымен балаларды ересектермен бірлескен ойында ойын әрекеттеріне үйреткен дұрыс. Сонымен, егер балалар кубиктерді, кірпіштерді құра алмаса, тәрбиеші үйрететін ойындарды, жеке сабақтарды жүргізеді. Басқа уақытта құрылыс материалдары жинап қойылады. Балалардың ермек ету ойыншықтарымен еркін ойнағаны мақсатқа сай емес: тәрбиеші оларды белгілі кезеңдерде оларды қуанту, үйі, анасы туралы ойларын сергілту үшін пайдаланады. Осы ойыншықтар баланың сезімі мен уайымдауына әсер етуі үшін жаңашылдығы мен кездейсоқтығын сақтап қалуы қажет.Сонымен, өмірінің екінші жылы ойындар дамиды, олар арқылы бала заттармен танысады, қоршаған әлемде бағдарлану қажеттіоігін қанағаттандырады. Еліктеу сипаты  373

өзгереді: бала ойын барысында өзіне үйреткен ғана емес, сонымен қатар, ересектерден көрген іс-қимылдарын да жеткізеді. Балалардың осы кезеңінің соңында режиссерлық және сюжтрөлдік ойындардың бүршіктері көрінеді, атап айтқанда: ересектерге еліктеу, қиялындағы образдарды жасау, белсенді әрекет ету, қоршаған әлемді тану талпынысы. ТапсырмаларЕрте жастағы сюжетті-рөлдік ойынның алғышарттарының қалыптасу кезеңдерін сызба түрінде көрсетіңіздер.Ойланып көріңіз, балабақша учаскесінде түскі асты дйындау ойынын ойнап жатқан екі жастағы балаларға қандай зат-орынбасарларды ұсынар едіңіз?Екі жастағы балаларға арналған көрсетілім-сахналаулар мен үйрететін ойындардың конспектісін жасаңыз. Балалар сіздің сабақтарыңызда танысатын ойын іскерліктері мен ойын құралдарын белгілеп қойыңыз. Балалармен осы іскерліктерді бекіту және ойын құралдарын пайдалануға арналған келесі жұмыс жоспарын жасаңыз.

 Сюжеттік-рөлдік ойындарда өзара қарым-қатынастарды қалыптастыру Сюжеттік-рөлдік ойындарда балалардың өзара қарым- қатынастарын қалыптастыру үшін қолайлы жағдайлар жасалады. А.П.Усова және оның қатысушыларымен жүргізілген зерттеулер мектеп жасына дейінгі балалық шақ бойына осындай өзара қарым-қатынастардың қалыптасуының келесі деңгейлерін (кезеңдерін) айқындады:1. Ұйымдастырылмаған мінез-құлық деңгейі, ол басқа балалардың ойынын бұзуға әкеледі (бала ойыншықтарды алып қояды, құрылыстарды бұзады, ойнап жатқан балаларға кедергі жасайды). Көбінесе мұндай мінез-құлық өзін алданта алмайтын, өз әрекеттерінің басқалар үшін салдарларын түсінбейтін кіші мектеп жасына дейінгі балаларда кездеседі. Алайда соңғы 374 жылдары агрессиялық мінез-құлық, бұзу үрдісі белгілері бар балалар саны өсті. Сондықтан ересек мектеп жасына дейінгі балалар арасында бірінші деңгейдегі балалар кездеседі.Жеке ойындар деңгейі. Ол баланың басқа балалармен өзара әрекетке түспеуімен, алайда олар басқаларына ойнауға кедергі жасамайды, сипатталады. Баланың өз ойына еніп кетуі, оны ұйымдастыра білуі бірлескен ойындарға көшуіне алғышарт болып табылады.Қасында ойнау деңгейі екі-үш баланың бір үстел басында, кілемде, қуыршақ бұрышында ойнауынан көрінеді, бірақ әрқайсысы өз ойын іске асыра отырып, өз ойын мақсатына сай әрекет етеді. Осы деңгейдің құндылығы балада басқаның ойынына қалай қарау керектігі түсінігінің қалыптасуында: кедергі жасауға болмайды, қажет болған жағдайда басқамның ойымен есептесу керек (сыйысу, ойыншықтарымен алмасу немесе өзінікін беру). Осы деңгейде ойыншылардың табиғи бірігуіне жағдай жасалады. Мысалы, жол салып жатқан Коляға педагог Сережаға сол жолмен өз кішкентай машинасын айдауды ұсыну кеңесін береді.Қысқа мерзімді қатынасқа түсу, өзара әрекет ету деңгейі баланың өз әрекеттерін жалпы түпкі ойға бағындырып, оларды басқалардың іс-қимылдарымен сәйкестендіруімен сипатталады. Ол алдында күтіп тұрған ойын туралы келісіп алуға тырысады, өз ұсыныстарын енгізеді, серіктестерінің сөздерін тыңдап, әділ талапқа бағынуға дайын болады. Ойынның жаңа кезеңі түпкі ойдың пайда болуымен және балалардың тиісті ойыншықтарды, заттарды іріктеп алуға талпынысымен ерекшеленеді. Алайда түпкі ой әлі тұрақты емес, ойын барысында балалар оны өзгертуі немесе мүлдем ұмытып кету мүмкін. Біреуі ойыннан шығуы мүмкін, ол болса, оның бұзылуына, шиеленістерге әкеледі. Осындай мінез-құлық ойынды ұйымдастыру, оны жоспарлау іскерлігінің жоқтығын дәлелдейді. Алайда ең бастысы, мектеп жасына дейінгі балалардың ортақ әрекетте әзірше өзінің байланысын, тәуелділігін сезінбеуінде.Ұзақ қарым-қатынас жасау деңгейі - ойын мазмұнына, ол талап ететін іс-қимылдарға қызығушылығы негізіндегі өзара әрекет. Осы кезеңдегі бала ортақ ойындағы өзінің рөліне жауапкершілік қатынастарының алғашқы формаларына ие болады. Ол өзінің жеке әрекеттері мен құрдастары әрекеттерінің сапасы мен нәтижесін бірлескен ойын міндеттері тұрғысынан 375 бағалай бастайды. Өзара әрекет ету ұзақтығы ойын мазмұнына қызығушылығымен байланысты. Осы кезеңде балалар біршама дербес болады, қызықты сюжеттік-рөлдік ойынды ойдан шығара алады, оны ұйымдастырып, ұзақ ойнауы мүмкін.6. Ортақ мүдделер, таңдамалы сүйіспеншілік негізінде үнемі өзара әрекет ету деңгейі. Достық мүдделермен біріккен балалар сюжетті таңдауда, рөлдерді бөлуде бір-біріне жол беруге, өз әрекеттерімен келісіп алуға қабілетті.

 Сюжетті-рөлдік ойындарға жетекшілік етуСюжетті-рөлдік ойындарға жетекшілік ету екі бағытта орындалады:■ойынды қызмет ретінде қалыптастыру;■ойынды баланы тәрбиелеу, бала ұжымын қалыптастыру құралы ретінде пайдлану.Ойынды қызмет ретінде қалыптастыру педагогтің сюжеттік-рөлдік ойындардың тақырыптамасын кеңейтуге, олардың мазмұнын тереңдетуге әсер етуін, балалардың рөлдік мінез-құлықты игеруге ықпал етуін болжайды.О й ы н ғ а ж е т е к ш і л і к е т у т ә с і л д е р і н оны қызмет ретінде қалыптастыру мақсатында шартты түрде дәстүрлі (П.И.Жуковскаямен, Д.В.Менджерицкаямен әзірленген) және соңғы жылдарда зерттелген, жаңа (Н. А. Короткова, Н. Я. Михайленко) деп бөлуге болады.Сюжеттік-рөлдік ойындарды басқаруда педагогтің басты назары ойындардың мазмұнын байытуға бағытталған.осы мақсатта ол балаларға жаңа сюжеттерге қызығушылық тудырады. Ол бос жерде пайда болмайды, егер мектеп жасына дейінгі балалар олардың алдында жинақтаған тәжірибесіне бірігетін қоршаған әлем туралы айқын түсініктерін алса, қиялдарын шарықтатса, эмоционалдық жауап тапса, ол баолық тәрбиелік-білімдік жұмысы барысында «өседі». Балалар кішірек болған сайын, белгілі бір құбылыспен тікелей танысу барысында алған әсерлері маңыздырақ болады. Сөйтіп, балалардың көлік тақырыбына (жүргізуші, машинист) арналған ойындар 376 мазмұнын байыту үшін тәрбиеші балаларды қалалық көлік аялдамасына апарады, мектепке дейінгі мекемеге азық-түлік таситын жүргізушіден балалармен оның әңгімелесуін, машинасының кабинасын көрсетіп, рөлді ұстап отыруына рұқсат беруін арнайы сұрайды. 4-6 жастағы балалармен тиісті иллюстрациялық материалды қарауға, әңгіме жүргізуге болады.Қоршаған ортамен таныстыруда педагог балалардың назарын ойын барысында олардың жасына сәйкес көрсетуге болатын кезеңдерге аударады. Сәбилер үшін – бұл оларды ересектермен қызметі барысында пайдалану заттары мен тәсілдері, ал 4-6 жастағылар үшін – адамдардң өзара қарым-қатынасы. Сөйтіп, қалалық көлік аялдамасында балалар автобустың қалай келгенін, есіктері қалай ашылып, жабылатынын, көп адамдардың қалай шығып, кіріп жатқанын, жүргізушінің кабинасында терезе қандай үлкен екенін («барлығы көріну үшін»), жүргізуші ер адамдар да, әйел адамдар да болатынын байқайды. Ал ересек мектеп жасына дейінгі балалардың назарын жүргізушінің әрекетіне аударған жөн: ол жүргіншілерге қамқорлық жасайды, аялдамаларды хабарлайды, салонға бәрі кірмей, автобусты жолдамайды, жүргінші талондарын қозғалыс кезінде алаңдамай, жүргіншілерді қауіпке итермелемес үшін аялдамаларда ғана сатады және т.б.Әрине, балалардың алған өте жарқын әсерлерінен кейін де оларды ойында жеткізу ынтасы барлығында пайда болмайды. Ойын барысында балалардың қызығушылықтары көрініс табады, ал оларды таныстырған құбылыстар осы мүдделердің аясына енбеуі мүмкін. Ал егер де біреуі ойынды жаңа тақырыпқа бастаса (автобусты үстелдерден құрастырды, жүргізуші өз орнына отырды, салонға жүргіншілер жайғасты) немесе таныс ойынға жаңа сюжет желісін қосса (отбасы қонаққа автобуспен баруды ұйғарды), педагог балалардың бастамасын қолдап, оларды мақтауы керек. Содан кейін ол жүргінші болып, жұмысқа (театрға, мұражайға) автобуспен бара алады, жүргізушіге көмек және кеңес алуға жүгіне алады («Жол жүрісі  377 билетін қайдан алуға болады? Қарт адамдар, кішкентай балалары бар жолаушылар қай орындарда отыруы керек? Жүрігу асықпаңыз – қарт әйел әлі шыққан жоқ және т.б.»).Ертек мектепке дейінгі жастағы балалардың жүргізуші сияқты біртектес жеке ойындарын автобус сынды біршама күрделі ойын арнасына аудару үшін, педагог басқа амалдарға барады: «біз аялдамада көргендей үлкен автобусты» құруды ұсынады, өзі жүргізуші болады, автобусқа қай уақытта және қалай кіріп, шығуға болатынын еске салады, жол жүру билеттерін сатып алуды және т.б. ұсынады.Кейде балалар ойынға белсене араласады, бірақ ол бастапқыда оған түрткі болған, жарқын сезімдер тудырған оқиғалар жақын арада түсініктерінің таяздығынан бітеді. Былай да болуы мүмкін: балалар бір ойынды үнемі ойнайды, бірақ оның мазмұнында «тұрып қалды»; біртектес әрекеттерді, рөлдік диалогтарды, оқиғалар мен жағдаяттарды қайталай береді. Екі жағдайда да – бұл педагог үшін сигнал: балалардың білімдерін толықтыру керек, сюжетті басқа арнаға жіберу керек. Дәстүрлі тәсілдер де келеді: көркем шығарманы оқу, әңгімелесу, баяндау. Педагогтің міндеті – осы дәстүрлі амалдарға қажетті үн қосу. Мысалы, жәрігер, медбике, пошташы қызметі туралы өзі айтып бермей, мамандық өкіліне өтініш жасау (мектепке дейінгі ұым дәрігеріне, балалардың біреуінің ата-анасына, пошта әкелетін пошташыны). Ойын мазмұнын жаңарту шабыты болып педагогтің өз балалық шағындағы, өзге де балалардың ойындары туралы әңгімелер айтуы табылуы мүмкін.Кейде ойынның жаңа сюжеттік желісі қосымша ойын материалы арқасында пайда болады. Сәбилерге оны тәрбиеші ұсынады. 4-5 жастағы балалар ересектердің ұсынысы бойынша немесе олардың көмегімен бірдеңені қолдан жасауы, құрастыруы мүмкін (бұған мектепке дейінгі мекеме тәрбиеленушілері отбасыларыныңмүшелерін тартқан абзал).Кейбір жағдайда «тынысынан тарылып жатқан» сюжеттік желіні аяқ астынан ойынға енетін педгог алады мәне, жоғары  378 топ балалары жанұя ойынын ойнап жатыр. Анасы тамақ әзірлеуде, балалары ойнап жүр, әкесі жұмысқа бара жатыр. Кенеттен педагог басына орамал тартып (шляпа киіп), қолынан сөмкесін алып, есікке қоңыр соғада: әжетай келді! Өз сұрақтары, қақпа сөздерімен («Мені неге қарсы алмадыңдар? Жеделхат қайда кетті? Заттарымды вркзалда тастап кетуге мәжбүр болдым, ал онда сыйлық, базарлықтар бар») педагог жаңа ойын бағытын (әжені қарсы алу, сый-құрмет көрсету, сұрақтар, вокзалға заттарына бару, әжемен мұражай, тетарға бару, онымен қалада серуендеу және т.б.) береді.Сөйтіп, педагогтің арсеналында ойынның жаңа тақырыптамасын, олардың мазмұнын ынталандыратын көп тәсіл бар. Ережені ескеру керек: балалардың белсенділігі мен дербестігінің өсуіне қарай әрекет етудің жанама түрлерін пайдаланған мақсатқа сай (балалардың алдыңғы ойындары, олардың көргендері туралы еске салу; жетекші сұрақтар, ойын ортасын өз уақытында өзгерту, ойынға итермелейтін бейнелеу, еңбек, құрылымдық әрекеттеі ұйымдастыру).Балалар кішкентай болған сайын, педагог ойынды ұйымдастыруға үлкен назар аударады. Ол болашақ қатысушыларға нені ойнайтынын келісіп алуға көмектеседі. Ойынға келісіп алу ойды келістіруді, ойын жағдайын анықтауды (қай жерде ойну, нені пайдалану), рөлдерді бөлуді талап етеді. Келісіп алуда балалардың өзара әрекет ету негіздері қаланады, бірін-бірі тыңдау, әрқайсысының тілектерімен және қызығушылықтарымен есептесу іскерліктері қалыптасады. Төменгі топта жұмыс істейтін педагог балалардың ойын қарым- қатынасын ынталандырады, бағыт береді. Сәбиге белгілі бір ойыншықты бере отырып, тәрбиеші оныі кіммен ойнағысы келетінін сұрайды, балаларды қарым-қатынас жасауға ыңғайлайды. Бұған таңертен бірге қалай жақсы ойнағанын, оларға қалай қызықты болғанын естеріне салу ықпал етеді. Екі ойнап жатқан балаға бірігуді ұсынуға болады («Юля, сен сондай дәмді түскі ас әзірледің! Лизаны қызымен шақыр, олардың түскі  379 астан ауыз тигіз»).Сәбилерді ойынға келісіп алуға үйрету мақсатында педагог басты жүргізуші тұлға рөлін орындайды. Сәнді ақ белдемше тағып, басына бас киім киіп алып, тәрбиеші балаларға сөйлейді:«Мен кафеде жұмыс істеймін. Кім менімен ойнағасы келеді?» ниеттенушілерді оған кафені құруға көмектесуді сұрайды: 2-3 үстелді қоялы, балалар қағаз майлықтарды жайғастырып, әдемі бұтақтары гүлсауыттарды қояды. Содан кейін тәрбиеші балалармен алдағы ойын туралы әңгімелеседі: кімдер кафеге келеді, келушілерді немен тамақтандыру керек, км тапсырыстарды әкеліп береді. Балалар ойынға енеді, оның барысында мазмұнын, рөлдік жүріс-тұрысты нақтылап, ойын жағдайын жасайды. Келесіде педгог кафеде музыка болатынын, әртістер орындайтынын еске салады, яғни сюжет желілерінің одан әрі дамуына, жаңа рөлдерді енгізуге үйретеді. Мұндай ойында параллельді рөлдер көп болуы мүмкін, оларды ойнай отырып, балалар бір-бірінен ойын әрекеті құралдарын (іс- қимылдарды, сөйлеу диалогтарын) алады.Балалардың ойынды өз бастамасы бойынша ұйымдастыру ниетін назардан тыс қалдыруға болмайды. Өзіндік келісімге келу іскерлігімен бекітілмеген ниет тез арада жоғалып кетеді. Балалардың бірге ойнау ниетін мақұлдап, педагог олардың не ойнайын деп жатқанын, қандай рөлдер болатынын, әр персонаж нені істейтінітуралы сұрауы мүмкін, рөлдерді бөлуге, қажетті атрибуттерді таңдап алуға көмектеседі. Кейін екінші кезекті рөлдегі ойынға ауысып кетеді. Мысалы, аурухана ойынын ойнағанда жабыраңқы дауыспен оның қызы аурып қалғанын, дәрігер оларды бірінші қабылдағаны дұрыс болар еді деп айтады. Кейінірек ол «ойынға тон береді»: емделуші не істеп жатқанын көрсетеді, дәрігердің емделушімен, медбикемен өзара әрекет ету үлгілерін, сөйлесу мәдениетін көрсетеді.Балаларға бірлескен ойын туралы қуанышты, жағымды әсерлерін бекіту мақсатында педагог оған топтың басқа тәрбиеленушілерінің назарын аудартады. Кешке балалардың  380 қатысуымен ата-аналарға «жақсы ойын» туралы айтып береді. Ол жайында келесі күндері де еске алады. Бұны жасау себебі балаларға айналасындағыларға ғана емес, өзіне де еліктеу тән. Педагогпен барлық тұрғыда қолдау табатын «жақсы ойын» туралы естеліктер осындай еліктеу үшін үлгі болады.Орта мектепке дейінгі жастағы балаларды ойынға келісіп алу барысында ең бастысы рөлдерді бөлу мен таныс ойындарда жаңа сюжеттік желілерді дамыту қиындық тудырады. Педагогтің міндеті – ойынға алдын ала келісіп алу барысында балаларды өз өмірінен қызықты бірдеңе еске түсіруге, жолдастарына айтып беруге, кейін ойынға енгізуге үйрету. Балалармен алда тұрған ойынның мазмұнын талқылауға қатыса отырып, тәрбиеші сөз тастаумен, кеңесімен, еске салуымен олардың жеке тәжірибесін талдайды. Мысалы, балалар жанұя ойынын ойнайын деп жатыр, ал педагог Вераның сіңлісі туған біле тұра,«жанұяда сәби пайда болды» сюжеттік желісін өрбітуі мүмкін. Немесе жылдың жылы уақытында, көптеген отбасылар демалыс күндері қаланың сыртына шыққанда, педагог жанұя ойынын ойнауға келісіп жатқан балаларды саяжайға, пикникке шығу туралы әңгімеге және т.б. тартады. Ойын отбасылық демалыс, бақта, бау-бақшада жұмыс істеу бейнеленуімен байиды. Жаңа сюжеттік желілер, олардың даму нұсқалары пайда болады, ол дегеніміз қосымша рөлдерді енгізу, ал «тұрақтыларды» басқаша ойнау қажеттілігі туындайды дегенді білдіреді. Нәтижесінде рөлдерді бөлу тынышырақ өтеді: ойынға жаңа рөлде қатысу мүмкіндігі пайда болады, жаңартылған мазмұнд алдыңғы рөл тартымдырақ болып кетеді, қаламаған рөлге келіспеуге болады, өйткені келесі ойында саған басқасын береді.Жоғары мектепке дейінгі жаста ойынға алдын ала келісіп алу аса қиындық тудырмайды, себебі балалар мұнда қызығушылықтарының, жеке сүйіспеншіліктерінің ортақтығы негізінде бірігеді, демек, бірін-бірі жақсы  381 түсінеді, серіктстеріне қатысты біршама жол береді. Бірақ мұнда басқа үрдіс көрініс табуы мүмкін: ойында көшбасшылықты жақсы ұйымдастырушылық іскерліктерінің, кең дүниетанымы, жалпы дамуының арқасында құрдастарының алдында беделі, жоғары мәртебесі бар «жұлдыз»-балалар алып кетеді. Ойын тобында көшбасшы бола тұрып, осындай бала өз қалауы бойынша сюжеттің дамуын бағыттайды, оның нақты мазмұнын белгілейді, рөлдерді бөледі, олардың орындалу «дұрыстығын» бағалайды. Нәтижесінде жоғары немесе мектепке даярлау тобында ойын бойынша серіктестердің арасында артық«танымалдық» туындауы мүмкін: біреулері – команда береді және үнемі басты рөлдерде, басқалары – әрқашан бағынады, кез келген рөлге келіседі және ойыннан толық қанағат алмайды. Ойын барысында және оған дайындық кезінде осындай «танымалдықтан» қашып қана қоймай, оны барлық тәрбие беру жұмысы барысында ескеріп отыру қажет. Бұл үшін әр баланың өзгешелігі, ерекшелігі сөзбен және іспен атылп өтіледі және мына ереже сақталады: «Кімге көп беріледі – содан көп сұралады». Ойынның даярлық кезңінде педагог балалардың өзара қатынасын әр сәбидің қабілеттері толығырақ көрінетін «өз ойықшасын» табатындай етіп тактикалық бағыттайды: біреу ойынды қалай қызығырақ етуге болатынын, қандай жаңа рөлдерді енгізуге болатынын ойлап табады, басқалары оның жабдықталуына өз назарын аударады. ^ Білімқұмарлар үшінСоңғы жылдары мектеп жасына дейінгі балаларда ойын әрекетінің қалыптасқандығының жеткіліксіз жоғары деңгейі байқалуына баланысты ғалымдар (Н.А.Короткова, Н.Я.Михайленко) сюжеттік-рөлдік ойынды басқаруды мектеп жасына дейінгі балаларға ойынды құрудың күрделене түсетін тәсілдерін біртіндеп жеткізу үдерісіретінде қарастыруды  382 ұсынады. Тәсілдерді жеткізу ересек пен балалардың бірлескен ойынында жүзеге асырылады. Авторлар ойынды құрудың келесі тәсілдерін белгілейді:■заттық-ойын әрекеттерінің бірізділігі, олар арқылы балалар нақты зат әрекетін тиісті заттарды, ойыншықтарды пайдалана отырып, еліктеп көрсетеді;■рөлдік мінез-құлық, ол арқылы бала сөзді, заттарды пайдалана отырып, персонажға тән іс-әрекеттерді еліктеп көрсетеді;■сюжетқұру, ол арқылы бала сюжеттің жекелеген элементтерін тұтас оқиғаға құрайды.Ойынды құрудың бірінші тәсілін - заттық-ойын әректтерін балалар (ерте ме әлде кеш пе) ересекпен жасайтын бірлескен әрекетте игереді. Басқа екі тәсіл (рөлдік мінез-құлық, сюжетқұру) ойынның стихиялық даму барысында толыққанды емес, қарапайым деңгейде қалыптасуы мүмкін. ТапсырмаларСюжеттік-рөлдік ойынның құрылымын сызбамен беріңіз.Сюжеттік-рөлдік ойынның мазмұны бала тұлғасының дамуына неге әсер ететінін дәлелдеңіз.Сіздің ойыңызша, жас педагог балалардың сюжеттік- рөлдік оынын басқару кезінде қандай қиындықтарды басынан кешеді?              383   Театрланған ойындар әдеби шығармалар кейіпкерлерінің (ертегілер, әңгімелер, арнайы жазылған саханалау (инсценировка) рөлін ойнауды ұсынады. Әдеби туындылардың қаһармандары ойнаушы адамдарға, ал олардың бастан кешкендері, бала қиялымен өзгертілген өмір оқиғалары ойынның сюжетіне айналады.Театрланған ойындардың ерекшеліктерін байқау қиын емес: олар дайын сюжетке ие, демек бала қызметі шығарманың мәтіні арқылы алдын ала анықталады. «Бұл ойындардағы баланың шығармашылығы неде болып тұр?» деген сұрақ туындайды. Оларды шығармашылық ойындар тобына жатқызу орынды ма?Бұл театрланған ойын балалардың шығармашылықтары үшін бай әрі кең орын болып табылады. Ең алдымен ескере кететін жайт, балалар үшін шығарма мәтіні – жаңа сюжеттік желілерді өретін, қосымша рөлдерді енгізетін, шығарма соңын өзгертетін және т.б. арқау ғана. Мысалы, «Үйшік» ертегісі бойынша ойында секіруші қоян ізімен үй табалдырығының алдында үлпілдік құйрық тиін пайда болады – сосын балалар үйшікке кіруге өтінген және ешкімді зәбірлемеуге уәде берген аюды, түлкіні, қасқырды аяйды. Ойын ертегі кейіпкерлерінің тату хорымен аяқталды. Осылайша балалар жұртқа белгілі ертегіні татулық және келісімде өмір сүру, өзінен бір қырымен ерекшеленетіндерді дұшпан деп танымау қажеттігі туралы өздерінің түсініктеріне сәйкес «қайта өзгерткен».Театрланған ойындарда шығармашылық рөлдерді ойнау сюжеттік-рөлдік ойныдардағы шығармашылықтан едәуір ерекшеленеді. Соңғысында бала рөлдік мінез-құлық ерекшеліктерін жеткізуде еркіндік алады: анасы отбасы 384 мүшелеріне мейірімді, қатал, қамқор немесе немқұрайлы болуы мүмкін. Театрланған ойында қаһарман бейнесі, оның негізгі сипаттары, әрекеттері, қобалжуы шығарма мазмұнымен анықталады. Баланың шығармашылығы кейіпкерді шынайы бейнелеуде көрсетіледі. Оны жүзеге асыру үшін кейіпкер қандай екенін, неліктен ол бұлай жасайтынын, оның жағдайын, сезімін көз алдына келтіру, яғни оның ішкі жан дүниесіне ену қажет. Және бұны шығарманы тыңдау үдерісінде істеу тиіс. Ақпараттың аудиовизуалды құралдары (TV, видео) өміріне ерте және орнықты түрде енген қазіргі балалар көркем шығармаларды жеңілдетілген қабылдауға үйренеді. Жеңілдетілген болу себебі: оған кітапты тыңдау үдерісінде (кейінірек өз бетінше оқу) елестету, түсініктер негізінде қалыптасқан бейнеден айырмасы дайын образды ұсынады. Сондықтан психологтар актерлік шеберлікке, театрланған ойындарға деген сүйіспеншілік барлық балаларға тән, бұл ойындар (бабалар ертеңгіліктерде көрсететін қойылымдар емес, нағыз ойындар) баланың жеке тұлғасының дамуына ерекше ықпалы барын ескере отырып, кең таралуы тиіс болса да, соншама кең таралған емес.Сонымен балалардың ойынға толық қатысуы көркем сөз өнерін эстетикалық қабылдауға қабілеті, мәтінді тыңдай білуге икемділігі, интонацияны, сөйлеу орамдарын аңғара білу дағдыларында байқалатын ерекше дайындықты талап етеді. Кейіпкердің қандай екенін түсіну үшін оның әрекеттерін оңай талдау жасай білуге, оларды бағалауға, шығарманың өнегесін түсінуге үйрену керек. Шығарма кейіпкерін, оның қобалжуын, оқиғалар өрбіген нақты жабдықтарды көз алдына келтіруге икемділік баланың жеке тәжірибесіне байланысты болады: қоршаған өмір жайлы әсері неғұрлым алуан түрлі болса, соғұрлым елестету, сезімі, ойлау қабілеті бай болады. Рөлді орындау үшін бала алуан түрлі бейнелеу құралдарын меңгеруге тиісті (мимика, дене қимылы, ым, ишарат, лексика және сөйлеу интонациясы және т.б. бойынша мәнерлі болу).  385 Демек, көркем шығарманы түсінуді жеңілдететін, оған эмоционалдық баға беру пайда болатын, бейнені жеткізудің көркем құралдарын игеруге болатын театрланған ойындарға дайындық жалпы мәдени даму деңгейінің қандай екенін анықтауға мүмкіндік береді. Бұл көрсеткіштердің барлығы жүйесіз емес, тәрбиелік-оқу жұмысы барысында ғана қалыптасады.Театрланған ойындар табиғатында оның сюжеттік-рөлдік ойындармен байланысының негізі қаланған: егер көрермендер қажет болса, онда тетарды ойынмен біріктіру қажет. Мұндай біріктіру балалар «театр» деген кезде онда кімдер қызмет етеді, қандай міндеттер атқаратынын түсінгенде ғана табысты болады. Әрине, педагог театр туралы айта алады, иллюстрация көрсетеді, алайда балалардың әсері театрда ойнауға деген ықыласы пайда болатын күшті болмауы мүмкін. Егер балалар көрермен болып, театрды «ішінен» танитын болса, онда басқа жұмыс болады. Педагогтың кеңесі, өтінішіне жауап ретінде балаларын театрға апарып, ата-аналар көмекке келеді. Мектепке дейінгі мекемелерде «театр күні» деп аталатын күнді ұйымдастырған жөн: педагогикалық және қызмет көрсетуші персонал күшімен (ата-аналарды тартса, тіпті жақсы) көрермендер залын лайықты түрде безендіріп, спектакль дайындайды.Театрланған ойындарды (спектакльды көрсету) сюжеттік- рөлдік (театрдағы ойын) ойындармен біріктіру балаларды бір- біріне ортақ идеямен, әсерленумен жақындатуға, әрбір балаға өзінің белсенділігін, индивидуальдылығын, шығармашылығын көрсетуге қызықты қызмет негізінде топтастыруға мүмкіндік береді.         386 ^ Білімқұмарлар үшінТеатрланған ойындарға деген қызығушылықтарын тәрбиелеу және оны іске асыру үшін шығармашылық қабілеттерді дамыту, бос уақытты мазмұнды өткізуге баулу тұрғысынан келешекте іске асыру. Бұл ойындарға ата- аналардың назарын аудара отырып, олардың балаларының табыстарын ерекше атап көрсетіп, үйдегі театр құрудың отбасылық дәстүрдің қайта өркендеуіне ықпал ету қажет. Үйдегі спектакльді дайындау белгілі бір уақытты талап етеді және қандай да бір отбасылық мереке, мейрамға (атаның мерейтойы, әкенің туылған күні, ата-аналардың үйлену күні) орайластырылған. Жаттығу, костюмдерді әзірлеу, декорация, туысқан және таныстарға арналған шақыру қағаздарын дайындау отбасы мүшелерін бірлігін арттырады, олардың өмірінде маңызды іс-әрекеттерді көбейтеді, қуанышты сезімдерге бөлейді. Ата-аналарға баланың мектепке дейінгі мекемеде жүргенде қол жеткізген «әртістік және театрлық» қызметіндегі тәжірибесін қолдануға кеңес берген жөн. Олар баладан кеңес, көмек сұрай отырып, оның хабардарлығын айрықша баса айтып отырған маңызды («Балабақшада шақыру қағаздарын қалай дайындайсың? Сеніңше, бұл рөлді кім жақсы орындайды? Түлкіге қалпақты қалай істеу керектігін үйретші!»). Осылайша баланың өзін-өзі құрметтеу деңгейі көтеріледі. Ол отбасындағы өзінің маңыздылығын сезінеді, ептілік, білімпаздығын (эрудициясын) ұғынады, бұл оның жалпы дамуына қолайлы ықпал етеді.

 Көркем қызмет түріндегі театрланған ойындар А.Н. Леонтьев драмаландырылған ойындарды (театрланған ойындар мектепке дейінгі педагогикада көпке дейін осылайша аталып кетті) баланың өзгеше «эстетикалық әрекет алды қызметіне» жатқызады. Бұлар ойын бола отырып, шығармашылық қабілеттерін дамытады және көркемдік қызметтің ерекше түрін білдіреді.Балалар ойынды мазмұнынан алған әсерден, әсіресе өздерінің әртістігінен мол қуанышқа кенелтетін спектакль ретінде қабылдайды. Мектепке дейінгі балалардың театрланған  387 ойындары толық мағынада өнер деп атауға болмайды, бірақ олар оған жуықтайды. Ең алдымен, спектакльді ойнауда балалар мен шын әртістердің қызметтерінде көптеген ортақтық бар. Әртістерді көрермендердің пікірлері, реакциялары қалай толғандырса, тетарланған ойындарда балалар басқа адамдарға тигізген әсерлері туралы солай ойлайды. Кішкентай әртістер үшін жақсы болып шыққаны, айналадағыларға ұнағаны маңызды болады. Басқаша айтқанда, оларды қол жеткізген нәтижелер толғандырады. Ал нәтиже – шығарманы қалай бейнеледі, қалай рөлге сомдады деген сөз. Бұл нәтиженің жетістіктеріне педагогтар мен балалардың назары бағытталған. Шынында, шығарманы шығармашылық орындауға ұмтылу театрланған ойындардың тәрбиелік мәнінде жатыр.Театрланған ойындарда балалар шығармашылықтарының сан алуан түрлері дамытылады: көркем сөйлеу, музыкалық- ойындық, билеу, сахналық, әншілік. Тәжірибелі педагогта балалар әдеби шығарманы тек рөлді орындайтын «әртістер» ретінде ғана емес, сондай-ақ спектакльді безендіретін«суретшілер» ретінде, дыбыстық сүйемелдеуді қамтамасыз ететін «музыканттар» ретінде және т.б. көркем түрде бейнелеуге тырысады. Мектепке дейінгі балаларды театрланған ойындар дайындау үдерісінде және оның барысында көркемдік қызметке қатыстыру мүмкіндіктері өте жоғары болады. Неғұрлым жоғары болса, соғұрлым педагог шеберлігі де жоғары деңгейде, себебі оның индивидуалды ерекшеліктерінің ашылуына көмектесетін оның шеберлігі арқылы балаларды қызықтыру, олардың дарындарын дамыту жеңілірек болады.Театрланған ойындардың балаларды өнердің түрлеріне (әдеби, драмалық, театрлық) тартудағы рөлін ерекше атап өткен жөн. Мектепке дейінгі балалар театр өнерінің сан алуан түрлерімен танысады. Дұрыс басқарған барысында балаларда әртіс, режиссер, театр суретшісі, дирижер жұмыстары туралы түсінік қалыптасады. Мектепке дейінгі ересек жастағы балалар спектакльді шығармашылық ұжым дайындайды дегенді түсіне  388 алады (барлығы бірге бір жұмысты – спектакль істейді). Балалар театрланған ойындардағы өздерінің тәжірибелерімен ұқсастығы бойынша театрдың ойнаушы әртістерге де, көрермендерге де қуаныш сыйлайтынын сезеді және ұғынады. Кейінірек бұл қоғам өміріндегі өнер міндеттері туралы жинақталған түсініктерінқалыптастыру үшін қызмет етеді.

 Театрланған ойындардың түрлеріКөркемдік безендірілуімен, ең бастысы балалар театрланған қызметінің спецификасымен ерекшеленетін театрланған ойындардың түрлері көп.Бірқатарында балалар спектакльді әртістер ретінде өздері ұсынады; әрбір бала өзінің рөлін орындайды. Енді кейбірінде балалар режиссерлік ойындағыдай әрекет етеді: ойыншықтардың көмегімен рөлдерді дыбыстай отырып, әдеби шығарманы ойнайды. Стендтік деп аталатын театрланған ойындар немесе көлемді не жазық ойыншықтар пайдаланылатын үстел театрын қолданумен спектакльдермен ұқсас келеді. Соңғысында балалар фланеграфта, суреттердің көмегімен экранда (жиі контур бойынша қиып алынған) ертегіні, әңгімені көрсетеді және т.б.Стендік театрланған ойындардың ең кең тараған түрі көлеңкелі театр болып табылады.Кейде балалар шын қуыршақ ойнатушы әртістер ретінде ойнайды. Мұндай ойында әрқилы құрылғыдағы және жүргізудің әртүрлі техникасы бар қуыршақ ойыншықтардің екі түрі қолданылуы мүмкін. Қазіргі мектепке дейінгі мекемелерде байырғы орыс театрланған ойыншық – петрушка (петрушка театры) жиі кездеседі. Тәжірибеде мұндай ойыншықтар жиі бибабо (бибабо театры) деп аталады. Бұл ойыншықтар қолғаптық принципте құрылған: қуыршақ ішкі жағы қуыс, қолғапқа киіледі (қуыршақтың басы баланың сұқ саусығына сияды, ал костюмнің жеңі – бас бармақ және ортаңғы саусаққа,  389 қалған саусақтар алақанға бүгіледі). Спектакль қалтарыс (ширма) үстінде көрсетіледі; қуыршақ ойнатушы әртістер қуыршақты көтере ұстайды, сондықтан тағы бір атауы бар – жоғары.Соңғы жылдары мектепке дейінгі мекемелерде марионетка принципі бойынша құрылған қуыршақтар пайда болды. Оларды бекітілген жіп, сымдарды қозғай отырып, алаңшада, сахнада жетелеп жүреді.Қуыршақтарды жетектеудің екі амалы да тіпті мектепке дейінгі ересек жастағы балалар үшін айтарлықтай қиын, сондықтан арнайы жаттығулар қажет. Педагог балаларға қуыршақтардың қимылдарын (еңкею, бұрылу, қолды сілтеу) қандай тәсілдермен көрсетуді үйретеді, кейіпкерлердің қимылдарымен сөйлеуі сәйкес келуін қадағалайды.

^ Білімқұмарлар үшінҚазіргі педагогтар өздерінің шығармашылықтарын көрсете отырып, өзінің тәрибиеленушілерін тарта отырып, түрлі заттарды, буып-түйілген материалдарды үстел театрына қолдан жасалған ойыншықтар дайындау үшін белсенді қолданылады. Сүт өнімдерінің қораптары, газдалған су құтылары, полиэтилендік бөтелкелері және т.б. күрделі емес, бірақ өте әртүрлі, мықты ойыншықтарды қолдан жасауға мүмкіндік беретін жақсы қосалқы материалдар бола алады. Алдын ала жуылған, кептірілген, бұл буып-түйілген материалдар (құты, бөтелкелер) матамен қапталады, қағазбен желімделеді, белгілі бір бейнеге келтіретін (Ата, Жалмауыз кемпір, ешкі) жүн, былғары, жіп, түйме және т.б. бөлшектермен толықтырылады. Бибабо театры үшін ойыншықтарды тоқиды, тігеді, қағаздан желімдейді. Ерекше қолғаптық ойыншықтар қолғаптардан және биялайлардан жасалады: әдетте қыс соңында «қолғаптың жалғыз сыңарын» (бір сыңары жоғалған) әрбір отбасыдан табуға болады.    390

Театрландырылған ойындарды дамытуға арналған жағдайларТеатрландырылған ойындарды дамыту үшін қолайлы жағдайлардың арасында келесілерді атауға болады:■ерте жастан бастап балаларды көркем сөзді тыңдауға, оған эмоционалды жауап беруге үйрету керек. Уілдеу, еркелету, сұрамақтарға, әзілдерге, өлең жолдарына, сонымен қатар, баланы сұхбатқа шақыратындарға жиі жүгінген жөн («»Етікші болды ма? – Болды. – Етік тікті ме? - Тікті);■балалардың драмаландыруға, театр әрекеттеріне қызығушылығын тәрбиелеу. Осы мақсатта қуыршақ тетарының персонаждары, бейнелі ойыншықтар балалармен сұхбатқа түсіп, сахналауларды ойнайтын арнайы жағдаяттар тудыру керек. Мысалы, көжек (тәрбиешінің қолына киілген ойыншық) балалармен танысуға келді, оларға өлең оқиды және т.б. кіші жастағы баллардың ойындарына оларға таныс өлеңдердің сахналауларын көрсету ынталандыра әсер етеді («Машатай» А. Бартонікі, «Мариша туралы» Н.Забиланікі және т.б.) (Р. И. Жуковская). Тәрбиеші үш және төрт жастағы балаларды таныс ертегілерді ойнауға тартады. Театрдың әр түрі қолданылады: үстел үстіндегі, саусақтағы, фланелеграф арқылы драмаландыру. Костюмдардың элементтері (тақиялар, белдемшелер, құйрықтар) мен атрибуттарды (шалқан, күрек, Жучканың үйшігі) пайдалану балалардың«Шалқан» ертегісін ойнауға үлкен қызығушылық пен ынтасын тудырады.Орта және ересек жастағы балалардың театрландырылған ойындарға деген қызығушылығына шығарма мазмұны, оларды театр жағдайына, спектакльды даярлауға қосу, сәбилерге, ата- аналарға спектакльді көрсету ниеті әсер етеді. қызығушылықтың нығаюына спектакльді безендіруге, театр ойыншықтарын әзірлеу, сахналауларды құрастыру бойынша шығармашылық жұмысқа қатысу ықпал етеді. Қызығушылықты жақсы толықтырушы болып театр туралы (театрда сахна, фойе, көрермен залы, декорациялар, оркестр бар), театр өнерінің түрлі жанрлары туралы, театр тарихы туралы жаңа білімдер танылуы  391 мүмкін. Және соңында, мектепке дейінгі балалық шақ бойына қызығушылықты қызметтің нәтижелілігін түсіну қолдайды, сондықтан әр балаға ол өзінің өскенін, қанағат алатын жұмыс аясын таңду өте маңызды;■театрландырылған ойындарды жабдықтау туралы. Театр ойыншықтарын алу, ойыншық-бұйымдардықолдан жасау, костюм қорын жасау, декорацияларды, атрибуттерді жаңарту қажет. Осы жұмысқа мектепке дейінгі мекеме тәрбиеленушілері отбасыларының барлық мүшелері қуана қосылады. Әжелер костюмдерді жасауға көмектеседі, ал әкелер құрылымды жасауға кеңес беріп, ыңғайлы переделер, көлеңкелі театрға экрандар және т.б. жасайды. Жылына бір рет (наурызда Халықаралық театр күнінде болады) мектепке дейнгі мекеме залында көрме ұйымдастырған дұрыс: педагогтердің, балалар, олардың отбасы мүшелерінің қолымен жасалған жабдық, ойыншық, костюмдерді орналастыру керек; тәрбиеленушілердің театрландырылған, ойындарын көрсететін фотосуреттері бар стенділерді әзірлеу қажет. Балалар мен ересектердің қатысуымен спектакльді көрсету көрмеге жақсы қосымша болады;■театрландырылған ойындар үшін әдеби шығармаларды таңдауға аса назар аударған жөн. Ықыласты балаларға түсінікті моральдық идеясы, динамикалық оқиғалары, бөлінген бейнелі сипатты персонаждары бар шығармаларға берген жөн. Көп дәрежеде осындай талаптарға ертегілер жауап береді. Ертегілерді ойнау жеңіл, өйткені олар персонаждардың қысқаша диалогтарына құрылып, жағдаяттардың қайталануынан тұрады. Ертегілердің қаһармандары белгілі өзара қарым-қатынастарға түседі, мұнда мінездің, ойдың, сезімнің ерекшеліктері көрінеді. Театрландырылған ойындардың дамуы жалпы алғанда, балаларды көркем тәрбиелеудің мазмұны мен әдістемесіне, сонымен қатар, топтағы білім беру жұмысының деңгейіне байланысты. Театрландырылған ойындарды педагогикалық басқарудағы негізгі акцент ойын барысында емес, оған дайындық кезеңінде жүзеге асады.  392

Педагогикалық жетекшілік ету Театрландырылған ойындарға педагогикалық жетекшілік ету тәсілдері туралы көп пайдалы мағлұмат Р.И.Жуковскаяның, Н.С.Карпинаның, Л.С.Фурминаның еңбектерінде берілген. Ұсынылатын тәсілдердің мәнін түсіну үшін педагогтің театрландырылған ойындарға деген формалды қатынасы барысында қалыптасатын ерекшеліктерді ескерген жөн. Осындай қатынас тұрғысындатәрбиеші қызметі балаларға әдеби шығарма ұсынып, қажетті атрибуттермен қамтамасыз етуден тұрады. Нәтижесінде, баланың басты назары өз қыстырма сөзін өткізіп алмауға аударылады! Балалардың іс-қимылдары, қозғалыстары біртектес, кедей, аз көрініс береді. Сәби сөзді қалай айтамын, әрекетті қалай орындаймын деп ойланбайды. Ол ертегі, әңгіме бойына қаһарманның мінез-құлқы, оның сезімдері өзгеретінін байқамайды. Ойынды формалды түрде басқарғанда олар шығармашылықтан жұрдай болады, ал ол дегеніміз, олардың дамытатын мәні минимумға түседі.Театрландырылған ойындарды басқару негізіне әдеби шығарма мәтінімен жұмыс жасауды жатқызуға болады. Р. И.Жуковская педагогке балаларға шығарма мәтінін көркем, мәнерлі беруге, ал қайталап оқу барысында оларды мазмұнын қарапайым талдауға тартуға, персонаждар мотивтерін түсінуге әкелуге кеңес берді.Жоғары топтарда ойын алдында мазмұны бойынша әңгімелесу жүргізіледі. Педагог балаларға мәтінді персонаждардың мінез-құлқы ерекшеліктері көрінетін бөлшектерге бөлуге көмектеседі. Мысалы, «Үйшік» ертегісінде әр ой бөлігі жаңа персонаждың пайда болуымен байланысты. Әр мағыналық үзікті балалар фишка көмегімен бекітіп отырады. Содан кейін қағаздың жолағын қанша фишка болса, сонша бірнеше бөлшекке бөліп, әр үзіктің мазмұнын сызба түрінде  393 бейнелеуге болады: пиктограмма шығады. Театрландырылған ойын алдында балалар пиктограмма бойынша әр эпизодтың мазмұнын модельдейді. Мысалы, түлкінің пайда болу эпизоды. Осы уақытта тышқан, көлбақа, қоян, кірпі немен айналысқанын, түлкі үйдің маңайына қалай келгенін және т.б. елестету және айтып беру ұсынылады. Педагог сұрақтары балаларға түлкінің пайда болуымен үйшікте тіршілік ететіндердің мінез-құлқы мен көңіл-күйінде болған өзгерістерді түсінуге көмектеседі. Балалардың назары персонаждар не істегеніне, қалай істегеніне, не үшін істегеніне тікелей аударылады.Балаларды образды берудің көркем құралдарымен байытуға этюдтер ықпал етеді. балаларға оқылған шығармадан жекелеген эпизодтарды бейнелеу, мысалы, түлкі мұзды үйшікті, ал қоян қабықтан жасалған үйшікті қалай құрғанын көрсету ұсынылады. Ертегіде ол бір сөйлеммен ғана беріледі, демек, балалар персонаждардың мінез-құлқын, олардың диалогтарын, сөз қолданыстарын өздері ойлап тауып, кейін ойнап беруі қажет. Басқа жағдайда ертегіден кез келген оқиғаны таңдап алып, оны үнсіз орайндауы талап етіледі. Қалғандары – көрермендер қандай эпизод берілгенін тауып алуы қажет. Балалардың музыкалық шығарма фрагменттерінің сүйемелдеуімен қимыл жасайтын этюдтер қызықты. Осындай кешенді ойынның суырып салмалығының арқасынджа балада ақырындап көркем қабілеттері пайда болады, онсыз театрландырылған ойын бояу мен көркемділіктен айырылады.Егер де балада бір нәрсе қолынан келіп жатса, шығармашылыққа деген талпыныс өседі: қоянның сөзін дұрыс айтты, түлкі оны қабықтан жасалған үйшіктен қуып шыққандағы мұңаюды бейнелі түрде жеткізді және т.б. Педагог бала қол жеткізген нәтижелер туралы ғана айтпайды, сонымен қатар, оларға басқа балаларды назарын да аударады. Басқаларына ол еліктеу үшін үлгі, белсенділікті көрсету үшін ынта бола алады.Ойынның барысы бойына педагог ойынап жатқандардың  394 біріеуінің бейнелеу құралдарының аздығын байқап, қаһарманның берілген жағдайдағы сезімдері, көңіл-күйі туралы есіне салады, жіберілген дәлсіздіктерді көрсетеді («Түлкі, сені Тырна қонаққа шақырғанда, қуандың ба?»; «Наташа, Көлбақаның үйшіктің ішінде табандарын жерге тигізбей қалай жұмыс істегенін есіңе түсірші»). Сұрақтар, кеңестер, еске салулар баланы өзінің ойын мінез-құлқын бақылауға, серіктестерімен ақылдасып әрекет етуге, қолдарының, басының, денесінің қимылдарын, ым-ишаратты, сөйлеу бейнелеу құралдарын пайдалана отырып, рөлді айқын бейнелеуге қалыптастырады.Театрландырылған ойынды ұйымдастыру мектеп жасына дейінгі балалар міндетті түрде қатысатын шығарманы таңдап алудан басталады. Тәрбиеші балаларды «Бауырсақ» ертегісін ойнаған қандай жақсы екендігі туралы эмоционалды әңгімесімен баулиды. Ересектеу балалар нені ойнаған дұрыс екендігін белсенді талқылайды, өз ойлары мен тілектерін келістіреді. Рөлдерді бөлу күрделі болмайды. Балалар ойын бірнеше рет қайталанатынын біледі, сондықтан әрқайсысының ұнаған рөлде өзін көруге мүмкіндігі бар. Жоғары топтарда әдетте ойынға араласатын «әртістердің» екі-үш құрамы туралы келісіп алады.Оқиғалардың бірізділігін игеру, персонаждардың образдарын нақтылау мақсатында біртектес көркемшығармашылық әрекет ұйымдастырылады: сурет салу, аппликация, шығарма мазмұны бойынша қолдан сомдау. Осы жұмыста барлық балалардың мүмкіндіктері ашылғаны маңызды. Жоғары мектеп жасына деінгі балаларға топшамен жұмыс жасауға болады (6 адамнан көп емес). Әр топша тапысрма алады, мысалы, персонаждардың кішкентай фигураларын олармен тертегі ойнай алатындай илеп, жасау керек. Топшаның ішінде балалар кім нені істейтіні жөнінде келісіп алады. Қолмен илеп жасауды, сурет салуды, аппликацияны болғаннан кейін әр топша өз жұмыстары бойынша ертегіні көрсетеді. Сөйтіп, мәтінді арнайы есте сақтау қажеттілігі болмайды.  395 Алдағы ойынға психологиялық дайындалуға балалардың безендіру әрекеті қызмет етеді: афишаларды, шақыру билеттерін, декорацияларды, костюмдерді және т.б. дайындауға қатысу. Театрландырылған ойынға барлығы қатысуы үшін тәрбиеші кім көрермен залын дайындайтынын, кім спектальдің музыкалық сүйемелденуіне жауап беретінін (күйтаспаны кім қосып, өшіріп тұрады, кім балалар оркестріне жетекшілік етеді) талқылайды. Педагогтің көмегімен кімді шақыратынын шешеді. Бұл ата-аналар, басқа топтың тәрбиеленушілері, педагогикалық және қызмет көрсету персоналы болуы мүмкін. Шақырылғандарға алдын ала билет табыстайды.Балалар театрландырылған ойын туралы естеліктерге оралғанды ұнатады, сондықтан мүмкіндік болса, оны фотоаапрат немесе бейнекамераның көмегімен түсіріп алған жөн. Бейнежазбаны көру барлығына үлкен қуаныш сыйлайды, пікір, әсер алмасуға шақырады. Кейде бала өзінің опасыздықтарын байқайды, ойынның кейбір тұстарын сыни бағалайды, ол ойын іскерліктерін одан әрі жетілдіруге өте маңызды. Фотосуреттерді ойынға қатысты әңгімелесуде пайдалануға болады, себебі олар балаларға комментарий, түсініктер беруге түрткі береді.Сонымен, педагогикалық жетекшілік етудің басты мақсаты – баланың қиялын ояту, балалардың өзі тапқырлықты, шығармашылықты көрсетуі үшін барынша жағдай жасау.

ТапсырмаларТеатрландырылған ойындардың тәрбиелік құндылығын дәлелдеңіз.Сызбаны аяқтаңыз:■сюжеттік-рөлдік ойында баланы әрекет ету үрдісі қызықтырады;■театрландырылған ойында баланы... қызықтырады.Театрландырылған ойынның мазмұны бола алатын кез келген ертегінің писктограммасын жасаңыз. «Чего на свете не  396 бывает?» (О.М. Дьяченко, Е. Л. Агаеваның редакциялауымен. — М., 1991. — 48 — 4-9-бб.) кітабы бойынша «Ертегіні жазып алайықшы» тасырмасын балаға түсіндіру әдістемесін зерделеңіз.Сіз педагогикалық практикадан өтіп жатқан мектепке дейінгі мекемедегі театрландырылған ойынның жабдықталуына талдау жасаңыз.Л. В. Артемованың «Театрализованные игры дошколь- ников» (М., 1991) кітабын оқыңыз.

XXІІ ТАРАУҚҰРЫЛЫС МАТЕРИАЛЫМЕН ОЙЫНДАР Құрылыс материалымен ойындардың сипаттамасы Педагогика тарихында құрылыс материалдарымен ойындарбіршама ертеде сипатталған және мектепке дейінгі жастағы балалардың көптеген жүйелерінде берілген (Ф. Фребель жүйесі,«Вальдорф педагогикасы», Л.К.Шлегер жүйесі және т.б.). Ойынның осы түрі отандық мектепке дейінгі педагогикада жан- жақты зерттелген (В.Г.Нечаева, З.В.Лиштван, А.Н.Давидчук, Л.А.Парамонова). Құрылыс материалдарымен ойын ерекшелігі олардың негізіндеқұрылымдық іскерліктер мен қабілеттіліктер жатыр, оның нәтижесінде бала ойындарының басқа түрлеріне қарағанда, олар біршама жоғары дәрежеде саналы өнімді адами қызметке жақындайды. Құрылыс материалдарымен ойындарды (театрландырылған,идидактикалық, іс-қимыл сияқты) аралық қатарына жатқызуға болады, олар арқылы балада оны әрекеттің жаңа түріне ауысуға дайындайтын тұлғаның іскерліктері, дағдылары мен қасиеттері қалыптасады. Осы ойындар конструкторлық қызметтің негізінде жатқан ойлаудың, кеңістік қиялдың дамуына ықпал етеді, ол Н.Н.Поддьякова, Л.А.Парамонова және т.б. еңбектерінде дәйекті дәлелденген.Құрылыс материалдарымен ойындарының мазмұны болып түрлі материалдар арқылы қоршаған шындықты жасау, түрлендіру саналады. Құрылыс материалдарының клесі түрлері  397 айқындалады:■Арнайы жасалған (едендегі, үстел үстіндегі құрылыс материалы, «Жас архитектор», «Ескі қорған» сынды жинақтар, конструкторлар);■табиғи (құм, қар, балшық, тас);■көмекші (тақтайлар, жәшіктер, қорабшалар және т.б.)■подсобный (доски, ящики, коробки и др.).құрылыс материалдарымен ойындар ойынның басқа да түрлерімен байланысты (сюжеттік-рөлдік, театрландырылған, іс- қимыл, дидактикалық).Құрылысты, мысалы, қойылымға арналған сахнаны, ғарышқа ұшу үшін ракетаны, қуыршақ Наташаның бөлмесін жасау қажеттілігі ойынның түпкі ойын, ойын образын жасауды жүзеге асыру барысында пайда болады. Осындай жағдайларда құрылыс шартты сипатқа ие болуы (орындықтың артында – орындық - пойыз) немесе өзінің практикалық мақсттаы қолданысына бағына алады (сахна құрылымының өнер жанры, «әртістерінің» көлеміне байланысты болуы).Баланы жиі жасау, құру үрдісі алдандырады (құмнан тоннельдері, көпірлері бар тау атострадасын құру; қар қамалын жасау, құрылыс материалынан темір жолын құру және бірізді жол бойынша қозғалыс үшін сигнализация жасау және т.б.). Ойын құрылысты орнатудан, ойыншық жасаудан құралады: балалар нені қай тәсілмен құратынын келісіп алады, рөлдерді бөледі (құрылыс бастығы, инженер, жүргізуші және т.б.).Ойынның түпкі ойының болуы, оның еркін дамуы, жасау міндетін шешудің нұсқалығы, балалардың қызмет әрекетіне қызығушылығы – осының барлығы құрылыс материалымен ойынның шығармашылық сипатын анықтайды. Осы ойындарға тән қиялдау жұымысын да қосуға болады. Ойындардың өзінде баланы қиялдауға, елестетуге түрткі болатын ынталар қаланған. Материалдың құрылыстық ерекшеліктерін игеру балаларды жаңа заттарды жасауға, олардың қасиеттерін өзгертуге итермелейді: кішкентай кірпішті кең қырына қойып жол, орындық, арба жасауға болады, осы кішкентай кірпішті тар  398 қысқа қырына қойып биік қақпа, дуал, семафорды жасауға болады. Бір тақырыптағы құрылысты орындау мүмкіндігі қиялды белсендіреді. Айналадағы өмірден үлгілерді алу (Үлкен театрдың, балалар ойын алаңының құрылысы) бастысын айқындау, жекешеліктен алдану, жеке жасау шарттылығын қабылдау, бір заттың қызметін екіншіге ауыстыру (колонна ретінде цилиндрді пайдалану, төбені үшбұрыш призмамен ауыстыру) іскерліктерін талап етеді, ол болса қиялдың дамуына ықпал етеді.

Құрылыс материалдарымен ойын ерекшелігі құрылыстық іскерліктерді игеру үшін арнайы оқу қажет болуында. Ойын әрекеті өзініен-өз, балаларды тиісінше оқытпайынсыз пайда болмайтындығы туралы жоғарыда айтылды. Соның үстіне бұл құрылыс материалдарымен ойындарға жатады: ойынның конструктивтік іскерліктерін бірізді қалыптастырусыз манипуляциялар деңгейінде қалып қояды, оны, өкінішке орай, көптеген балабақшаларда көруге болады. Сонымен қатар, мектепке дейінгі педагогикада балаларда конструктивтік іскерліктерді қалыптастыру әдістемесі жасалған (Е.А.Флерина, З.В.Лиштван,А.Н.Давидчук, Л.А.Парамонова).

 Конструктивті машықтарды оқыту әдістемесіБұл әдістеменің негізгі идеясы баланы ересек адамның іс- әрекеттерін еліктеп қайталаудан, өкелең қиындықтың конструктивті мәселелерін өздігінен шешуге жетелеуде. Негізгі машықтарға балалар сабақтарда, үлкендермен бірлескен қызмет етуде ие болады, ал содан соң оларды, құбылтып, толықтырып және түрлендіріп, құрылыс материалдарымен ойнайтын дербес ойындарға алып өтеді.Кез келген оқытудың тиімділігі, оның ішіне конструктивті машықтарға да, оның баланы қаншалықты қызықтырып, қаншалықты оның белсенділігін туғызуына байланысты.  399 Балалардың құрылыс материалдармен ойын ойнауға қызығушылығын қалыптастыру үшін, педагог түрлі тәсілдерді қолданады. Мектепке дейінгі кіші жастағы балалардың көзінше өзі құрылысты салады, бөбектерді құрылысты ойнатуға (зообақта торларға әртүрлі жануарларды орналастырып, ол жерге балалар ата-анасымен келеді) тартады. Біріккен шығармашылық тәсілін қолданады: балаларға (түрлі жастағы топтарға) педагог өзі жасаған құрылысты салып бітіруді, құрылысты қайта салуды ұсынады (кірберіс қанатын, қылтимасын (балконын) қосып салу, үйдің айналасына биік немесе аласа қоршау тұрғызу, төбешіктің биіктігін өзгерту, төбешіктен шаңғышылыларға арналған трамплин жасау, көпірді ұзарту, жаяу жолды кеңейту).Құрылыс материалдарымен ойнауға қызығушылықты туындату және нығайту үшін шынайы өмірдегі құрылыспен танысу көп көмектеседі. Серуендер, экскурсиялар кезінде мектепке дейінгі жастағы балалардың әртүрлі құрылыстардың ерекшеліктеріне назар аудартқан абзал: көпір қалай салынған, тұрғын үймен көркемдік мақсаттағы ғимараттың (мұражай, театр) немен ерекшеленеді, қала қөлік құралдарының ұқсастықтары мен ерекшеліктері және т.б. Балаларға құрылысшылар еңбегінің сипаттарымен, құрылыс техникасымен танысу қызықты болуы мүмкін. Мектепке дейінгі үлкен жастағы балалардың назарын, құрылыстардың мақсатын, кұрылымын, безендіру тәсілдерін салыстыра білуін дамыта отырып, ғимараттардың архитектуралық ерекшеліктеріне салу керек. А.Н. Давидчуктің зерттеулерінде балаларға жаңа және ескі ғимараттарды салыстыру ұсынылатын, бұл ең алғашқы тарихи түсініктердің қалыптасуына маңызды. Балаларды түрлі құрылыстар туралы әсерлер, біліммен байытып отырып, педагог оларды жиынтықталған түсініктерді игеруге жетектеуі міндет, яғни құрылыстардың белгілі мақсаттары (ғимараттар, көпірлер), құрама бөліктері, қалыптары, пропорциялары, кеңістіктегі орны, безендірулері болады.  400 Бүкіл барлық жас ерекшелігі этаптары бойынша құрылыс материалдар ойындарын балалардың сенсорлық тәжірибесін байыту үшін қолданады.Конструктивті машықтарды оқыту барысында түрлі әдістемелік амалдар қолданады: үлгінің демонстрациясы; құрастыру амалдарын түсіндірумен құрылыс салу тәсілдерін көрсету; мәселелік мақсаттың қойылуы (гаражды 2 – 3 машина сию үшін қалай қайта салу); сәйкес келуі тиіс (белгілі адамдардың саны бар отбасыға үй (бөлме) салу) шарттарды көрсетіп құрылыстың тақырыбын хабарлау.Балаларда жаңа машықтарды, құрастыру тәсілдерді қалыптастыру кезінде барлық жас ерекшелігі топтарында үлгі қолданады. 2 - 3 жастағы бөбектерге педагог үлгі көрсетеді (балапандарға арналған кішкене қора), ал кейін балалар онымен бірге құрылыс салады. Балалар конструктивті қызмет тәжірибесін жинаған сайын және оның мақсаттары күрделенген сайын үлгіні қолданудың әдістемесі өзгереді. Солай, балаға жарым-жартылай үлгіні ұсынып, яғни тек қана оған таныс емес амалдарды көрсетеді (конструктордың бөлшектерін қосудың жаңа тәсілі, үйдің жабынын қағаз немесе картон көмегімен құрау).Бірінші мақсатты құрылыстың бітпеген үлгісін көрсету қиындатады, оны балалардың әрқайсысы өзінше салып бітіруіне болады (педагог вагонның сүйегін (арқау негізін) құрап, ал балалар оны автобусқа, тармвай, поездің тауар немесе жолаушы вагонына айналдарады). Құрылымның бір үлгісі беріліп, ал балалардың әрқайсысы оны өз тәсілдермен орындағаны, осындай амалды ақтайды. Балаға үлгіні өзгертуді ұсынуға болады (ұқсас үй салып, бірақ бір қабат қосу немесе азайту, бір емес, екі кіреберіс жасау, терезелерін үлкейту). Конструктивті қызмет тәжірибесі бар мектепке дейінгі балаларға бір емес, таңдауға 2 – 3 үлгі ұсынуға болады. Үлкен балаларға үлгі ретінде құрылыстың суретін, сызбасын, сызбанұсқасын қолданады. Оларға да жорамалдағы құрылыстың, өз бетімен  401 оның конструктивті ерекшеліктерін белгілеп, сызбасын құрастыруды үйретеді.

 Құрастыру түрлеріБалаларды конструктивті машықтарға үйрету әдістемесі құрастыру түріне байланысты нақтыланады.Мектепке дейінгі тәрбие теориясы мен тәжірибесінде құрастырудың бірнеше түрі бар. Негізгі түрлерін қарастырамыз.Үлгі бойынша құрастыру – құрастырудың ең кең таралған түрі. Үлгіні көрсетудің, және де, жоғарыда айтылғандай, оның сипатын өзгертудің түрлі тәсілдерін қолданған кезде, құрастырудың бұл түрі көптеген оң жақтары бар: балаларда көптеген түрлі машықтар қалыптасады, олар әрекеттердің жалпы тәсілдерін игереді, операциялардың тәртібін меңгереді, құрылыс материалдарының конструктивті мүмкіндіктерін таниды. Үлгі бойынша құрастыруды оқытудың оң әдістемесінде балалар құрылыстың тәсілдерінің көп варианттылылығын түсінеді, түрлендіргіш сипаттағы қызметіне қосылады.Берілген тақырып бойынша құрастыру баланы қойылған тапсырманың шығарамашылықпен іске асыруына әкеледі, бірақ оның шешу аралығы тақырыппен шектелеген. Бөбектерге құрылыс тақырыбы ретінде жиһаз, ауланы жабдықтау (орындықтар, құмсалғыш, әткеншек) ұсынуға болады. Бұл жастағы бала үшін ойын мотивациясының болуы маңызды («Катя құыршақтың бөлмесін салайық»). Орта жастағы топта тақырып ретінде көлік құралдарын құрастыруды береді («Адамдар немен жүреді және жүк тасиды»). Үлкен топтағы балаларға әскери немесе құрылыс техникасы; адамдардың үйі («Жердегі адамдар қандай үйлерде тұрады»); біздің қаланың мұражайлары, театрлары және т.б. тақырыптар қызықты болады. Мектепке дайындық тобында әртүрлі типтегі конструкторлардан тақырыптық құрастыру өткізген абзал.  402 Балаларды қозғалмалы конструкциялар орындауға үйретеді, сондықтан оларды «Демалыс паркіндегі аттракциондар», «Көлік түрлері» және т.б. тақырыптар қызықтыруы мүмкін.Өз ойымен құрастыру – құрастырудың күрделі түрі, мұнда бала барлық мәселелерді өзі шешеді: өз алдына қызметтің мақсатын қояды,оны жоспарлайды, қажетті материалдарды жинап алады, ойын жүзеге асырады.Тәжірибелі педагог, бұл құрастыру түрін ұйымдастыра отырып, ойдың қалыптасуынан бастайды, өйтпесе балалар өздері бірнеше рет істеген нәрселерін жасайды. Бөбектерге ол ойды ақырындап білдіреді: ойыншықты көрсетіп, оған арнап бірдеме салып беруді ұсынады. Мысалы, матрешка серуенге шықты, ал аулада шалшық, ол аяғын суламау үшін не салып беру керек? Матрешка шаршады, отырып демалуы үшін оған не салып беру керек? Конструктивті ой – түрлендіргіш ой қызметінің нәтижесі болғандықтан, орта және үлкен жастағы балалармен әңгімелесу жүргізу ұсынылады; олар серуенге шыққанда қандай құрылыстарды байқағанын еске түсіруді, әсіресе не ұнады; ғимараттар бейнеленген фотографияларды, суреттерді қарап шығу. Әр балаға ойын жүзеге асыруда алдынғы игерген машықтарын жаңаша қолдануды, өз шығармашылығынан қуаныш сезінуге көмек беру қажет.Шарттар бойынша құрастыруға көп дамытатын мүмкіндіктер кіреді. Балалар белгілі бірнеше затты, ғимаратты (көпір, кеме) құрастырып үйренгеннен кейін өткізіледі. Құрылысты жасап орындауды ұсынғанда белгілі параметрлері (өзен ені, көпірдің биіктігі астынан өте алатындай кеменің, яхтаның биіктігіне сәйкес келуі керек).Берілген шарттарға сәйкес, бала өз бетімен құрылыстың ұзындығын және биіктігін және т.б. анықтауы қажет. И.И.Поддьяковтың, Л.А.Параманованың зерттеулерінде құрастырудың бұл түрінің түрлендіргіш ойлау қызметіне, жинақталған түсініктердің қалыптасуына әсері ашылған.«Модельдер бойынша құрылыс» - Р.Лурия зерттеп  403 дайындаған құрастырудың түрі. Балаға құрылыс моделі беріледі (сурет, педагог беті қағазбен желімденген жасаған құрылысы), ол қағаз конструкцияның құрамдас элементтерінің кескіні жасырады (диван, қақпа, автомобиль моделі). Бала басында модельді талдайды: құрамдас бөліктерін бөледі (диванның отырғышы, арқалығы, шынтаққойғышы), содан кейін модельді қайта жасауға қажет формаларды жинайды. Ұйғарған геометриялық фигураларды ойша құрастыру, олардың бір-біріне қатысты жылжыту басталады (отырғыш үшін үш кубикті алуға болады, мүмкін оларды екі қысқа пластинамен ауыстыру керек шығар? Диванның арқалығы жіңішке қысқа қырға қойылған төрт кірпіштен жасалады. Екі пластинаны алып, бірінің үстіне бірін қойып жасаған дұрыс шығар?). Әр қарастырылған құрастыру түрінің өз артықшылықтары бар, сондықтан бүкіл мектепке дейінгі кезеңде балалармен білім беру жұмысында оларды үйлестіру қажет. Құрастырудың кезкелген түрін ұйымдастыруда педагогтың оқытушылық әсерін және дербестікті, балалардың шығармашылығын орынды қиыстыру қажет.

 Табиғи материалдармен ойынауБұл ойындар баланың өміріне ерте кіреді. Аяғын басасап сәби күрекке, қалаққа қолын созып, қар, құм күреуге тырысады, сумен ойнағанды жақсы көреді. Бірақ арнайы оқытусыз балалар қажетті машықтарды игермейді, және табиғи материалдармен ойнау да біркелкі және мағынасыз болады. Сонымен қатар олардың балада ойдың, еріктің және қажырлықтың дамуына көп мүмкіндіктері бар. Бұл мүмкіндіктер көбінесе табиғи материалдың сипатымен анықталады. Ол өте әркелкі және түрлі қасиеттерге ие, сондықтан оны құрылыс материалы ретінде қолдану түрлі тәсілдерді ұсынады.Табиғи материалдардың көптеген қасиеттерін бала сезіну 404 жолы арқылы таниды. Мазмұнды қызықты процесте, алдыменен ойында, сезімдік тану тәсілдері, заттардың кейбір қасиеттері мен сапасын айқындау дамиды. Бірақ бұл педагог дәйекті түрде заттардға талдау жасап қабылдауды дамыта, тексеру амалдарын қалыптастыра, белгілердің дұрыс сөздік атауларын игеруіне қол жеткізе балаларды оқытқанда қол жеткізіледі.Сумен ойнау кіші топтарда өткізіледі. Бұл топ бөлмесінде және балабақша ауласындағы ойындар болуы мүмкін. Су құйған тегенелер, түрлі ыдыстар банкалар, құмыралар, стакандар ), құйғыштар (воронка), ойыншықтар және заттар қалқатын және бататын) пайдаланады.Бөбектер суды ыдыстан ыдысқа құйяды, құыршақтарды суға түсіреді, заттардың қасиеттерімен (қалқиды – батады) танысып қарапайым күрделі емес тәжірибеге тартылады. Аулада бөбектер шалшықтың айналасына, көктемгі жылғаның бойына жиналыпқайсысы қалқып, қайсысы бататынын білу үшін қағаздан, ағаштың қабығынан, ағаштан жасалған қайықтар жібереді, түрлі заттар тастайды.Нәтижесінде кіші жастағы балалар судың ағатындығын аңғарады. 4 - 5 жастағы балалар сужайылып өзіндік пішіні жоқ екендігін, бір заттар қалқып, кей заттар бататындығын , оның мөлдір екендігін түсініп игереді.Мектепке дейінгі үлкен жастағы балалар неліктен барлық заттар қалқымайтындығын, барлық сулар мөлдір еместігін түсіндіріп, су ауа температурасына байланысты өз күйін өзгертетіндігін айтып бере алады.Қармен ойнау оның түрлену амалдарының игерілуін талап етеді. Ең оңай тәсіл - сомдау. Педагог бөбектерге қар кесектен -Педагог бүлдіршіндерге қар кесектерінен - домалақтар, құлақты қоян, оны тамақтандыру үшін сәбізді және т.б.сомдам жасауды ұсынады. Балалардың тәрбиеші көзінше аққала жасайды, бәрі бірге ұсақ тастардан, кепкен бұтақ-бұталардан, оның көзін, аузын, құлағын, шашаттарын жасайды. Аққаланың айналасына жиналып балалар ылғал қардың жабысқақ екенін  405 біледі, оның сәтті шыққанына қуанады. Сонымен балалар қардың қасиеттері туралы түсінік алады. Ал 4 - 6 жастағы балалар қардан құрылыс салудың жаңа амалын үйренеді - домалатып үлкен қар кесектер жасау. Адамның фигураларын (Аяз ата, Ақшақар), қамал жасайды.Қар домалақтаған кезде балалар ылғал қардың тағы бір қасиеті - салмақтылығын түсінеді. Қар кесектерінен істеген құрылымдарға су құйса, олар бекитінін (бұны балалар педагогпен бірге істейді), кесектердің арасындағы тесіктерді қар қамырмен бітеуге болатындығын (қарды шелекке салып сумен араластырады) біледі.Қар қамалын салуды Масленицаға көздеген жөн. Бұл балалардың ерте орыстың дәстүрімен мектепке дейінгі жастағы балаларды таныстыруға мүмкіндік береді: Масленицаны шығарып салу күні ''Қар қалашығын басып алу'' ойынымен белгіленеді.Мектепке дейінгі жастағы балаларға тапталған қардан қамал салу тәсілдерімен таныстырады. Ол үшін балабақша ауласындағы белгіленген жерде белгілі бір кезең бойы қар жинайды. Ұзақ жатқан тығыз қар құрылыс үшін керемет материал. Педагог бүлдіршіндерге үшкір күректің көмегімен жануардың, адамның мүсінін сомдауға болатынын көрсетеді. Мектепке дейінгі үлкендеу балалар бұны үлкендердің қадағалуымен (ата-ананы тартуға болады) өздері жасайды. Балаларды қар мүсіндеу мен архитектураға қызықтыру үшін, оларды Вьюговей мерекесімен (соңғы жылдары халықаралық мереке ретінде, Мәскеуде де өткізіледі) таныстыру пайдалы.Тапталған қардан кірпіштер кесіп жасап және оларды ғимараттар, қоршау салуға және т.б. қолданады.Мектепке дейінгі үлкен балалар төбешік жасауға қатысады. Оның негізіне жәшіктер қойып, ал бетін баттауға тақтайларды қолдануға болады. түрлі материалдарды комбинациялау бастаманы (инициативаны), тапқыштықты, шығармашылықты дамытуға стимул болады.Қалалық мектепке дейінгі мекемелерде құммен ойнауға  406 арналған жағдайлар үнемі жасалған болмайды: құм аздау, жағдайы нашар (кір, құрғақ), құмқұйған қораптар тар, сәйкес ойыншықтар аз және т.б. құммен ойнайтын ойындар негізінен құмды жағажайларда, өзен жағасында жүреді.Балалар қуана қамалдар мен бекіністерді салады, арналар мен терең құдықтар қазады, құм мүсіндері бар парктар мен бақтар өсіреді. Құм – төзімсіз құрылыс материалы: сәл күн қызса, жел соқса болды: сарай, бекіністер тозды, мүсіндер, қоршаулар, орлар сусып шашылды! Ал кішкене жасаушылар? Олар қайтадан жұмысқа кіріседі! Міне қайда қажырлық, ерік, шығармашылық, өнертапқыштық!Баланың мектепке дейінгі шағында бала құмнан құрылыс жасаудың бірнеше амалдарын игереді. Олардың кейбіреуі қармен жұмыстеген кездегі тәсілдерге жақын. Педагог бүлдіршіндерге дымқыл құмнан сомдауды үйретеді. Қонақтарға арналған ас-шәйдан, тамақтан басқа осы тәсілдермен тәрбиеші салған үйдің айналасына қоршау жасауды, құм гүлзардың борттарын (ернеуін) жасауға ұсынуға болады. Бөбектер сүйсініп құмды қалыптау тәсілін меңгеріп алады. Тек ең бастысы қалыптарды іздеп табу, олар баланың алақанына жеңіл сиятындай болуы қажет, кішкентай шелектер қосу керек, дайын«құйылған өнімдерді» жайғастыратын орынды сайлау керек. Балаларды құйған қалыптарының формасына, өлшеміне, биіктігіне қарай салыстыруға тартып педагог олардың сенсорлық тәжірибесін, белгілерін дұрыс атауды үйретеді.Үлкен жастағы топта балалар қазу тәсілі арқылы құрылыс салуды үйренеді ( құдық, өзен, арна, туннель, ор). Тапталған құм төбешікті белгілі мақсаттағы заттақа айналдырады (үй, бекініс, сарай). Жеке-жеке заттар жасамай, толық кешендер салуға балалар біріккен ойындарға ұйымдасады ( парк, өзен айлағы).Фантазия құрылыс материалдарын комбинациялағанда көрінеді. Мысалы, жылғаға бөгет салған кезде тастар, батпақ, тақтайшалар; парк салған кезде құммен бірге тастар, кұрғақ бұтақтар мен шыбықтар (ағаштар орнына) и т.б. қолданылады.  407 Құммен, қармен ойнағанда бала қасиеттер туралы түсініктер алады, салыстырады, жинақтап қорытады: ылғалды құмнан және ылғалды қардан ғана салуға болады, құм мен қар – төзімсіз құрылыс материалдары.

 Құрылыс материалдарымен ойнауға арналған жағдайлар Балалардың ойын қызметін дамыту үшін келсі жағдайлар жасалуы тиіс:■ойын ортасын ұйымдастыру: осы жастағы балалардың конструктивті қызметін дамытудың мақсаттарына сәйкес қажетті құрылыс материалдарын іздеп табу. Материал әртүрлі (еденге қоятын, стөл үстіне қоятын, түрлі конструкторлар түрін, жинақтарын және т.б.), тартымды безендірілген, жеткілікті тиянақты, баланың мүмкіндктеріне сай болуы тиіс. Мысалы, 2 – 3 жастағы балалар үшін материалдар жиынтығына кубтар, кірпіштер, призмалар,ұзын пластиналар кіреді. Екі-үш бөлшекті қосасың – зат дайын болды;■құрылыс материалдарымен ойнайтын уақыт пен орынды қамтамасыз ету. Ойындар ойдың жұмылдырылуын, назардың зейін салуын талап етеді. Сондықтан құрылыс маткриалдары, конструкторлар қойылған стеллаждар балаларға бөгет жасамайтындай, алаңдатпайтындай етіп қойылуы тиіс;■балалардың жасаған ғимараттарына, құрылыстарына абайлап қарау керек. Әдетте бала өзінің салған құрылысына «қайтып» келгенді, оған өзгеріс енгізгенді жақсы көреді. Сондықтан барлық балаларды өзінің және басқаның жасаған құрылыстарына ұқыпты, назар сап қарауға тәрбиелеу керек; балаға оның достарының салған құрылыстарын көрсетіп, басқалардың жетістіктерін байқауға, оларға қуануға үйрету керек;■құрылыстарды ойнатуға жағдайлар жасау керек. Ол үшін ұсақ ойыншықтар (машиналар, поездар, адамдар мен жануарлардың фигураларын және т.б.) жинау керек. Үлкен балаларды ойынды жабдықтау үшін қағаз, картон, қосалқы 408 материалдардан түрлі заттарды құрастыруға тарту пайдалы. Мысалы, құрылыс материалдарынан жасаған автострадаға балалар бензоколонка, трайлер, жол кафесін және т.б. жасайды. Бұл мақсатта конструктордан жиналған ойыншықтарды пайдалануға болады;■балаларды конструктордан біріккен құрылыстар жасау үшін біріктіру. Жаңа конструктивті машықтарды игерген бала, оларды басқа балаларға үйрететін жағдайлар жасалынады. Жарыс элементтерін енгізуге болады. Мысалы, метро станциясын (театр, қала көшелері және т.б.) құрудан конкурс жарияланады. Конкурсқа 2 - 3 топша (әрқайсысында 5 – 6 адамнан аспайтындай) қатысады. Балаларды конструктордан, қосалқы материалдардан жасалған бұйымдар көрмесін ұйымдастыру идеясы балаларды қызықтырады. Көрмеге арналған жұмысты бала үйінде ата-анасының көмегімен жасауына болады;■учить детей бережно обращаться с конструктивными и строи- тельными материалами, аккуратно разбирать постройку, поделку из конструктора, раскладывать детали, формы по ячейкам стеллажа, коробки балаларды конструктивтік және құрылыс материалдарымен ұқыпты қатынасуға, конструктордан жасалған құрылысты, бұйымды абайлап бұзуға, бөлшектер, формалар стеллаждың, коробканың ұяшықтарына салуға үйрету.

ТапсырмаларҚұрылыс материалдарымен ойнаудың үлкен тәрбиелік құндылығ бар екенін дәлелдеңіз.Мектепке дейінгі жастағы балаларды сенсорлық тәрбиелеу мақсаттарын еске түсіріңіз, құрылыс материалдарымен ойнауда олар қалай шешілетіндігін талдаңыз.Құрылыс материалдарымен ойын ойнауда балаларды біріктірудің тәсілдерін анықтаңыз (кіші, отраша, үлкен жастағы, мектепке дайындық және түрлі жастағы топтарда).Сіз практиканы өтіп жатқан мектепке дейінгі мекемедегі  409 топта құрылыс материалдарымен ойын онау үшін жасалған жағдайларды талдаңыз. Сіздің көзқарасыңыз бойынша нені құптайсыз, нені өзгеркіңіз келеді. Өз ұсыныстарыңызды тұжырымдаңыз.Келесі әдебиетті оқыңыз:Давидчук А. Н. мектепке дейінгі жастағы балаларда конструктивті шығармашылықты дамыту.. — М., 1976.Лиштван З.В. құрылыс материалдарымен ойнайтын ойындар мен сабақтар. — М., 1971.   Дидактикалық ойындардың негізгі ерекшелігі олардың атауынан білінеді: бұл үйретуші ойындар. Олар үлкендермен балаларды тәрбиелеу мен оқыту мақсатында жасалады. Бірақ ойнап отырған балалар үшін дидактикалық ойындардың тәрбиелік, білім беру мағынасы ашық шықпайды, ойын мақсаты, ойын әрекеттері, ережелер арқылы жүзеге асады.А.Н.Леонтьев айтқандай, дидактикалық ойындар өздері дайындайтын ойындық емес қызметтке өтпелі форма болып табылатын «шекті ойындарға» жатады. Бұл ойындар оқытудың негізі болатын танымдық әрекеттердің, интеллектуалдық операциялардың дамуына әсер етеді. Дидактикалық ойындарға оқу сипатындағы мақсаттың – оқыту мақсатының болуы тән. Оны , бір дидактикалық ойын құру кезінде, үлкендер басшылыққа алады, бірақ балаларға қызықты формаға ауыстырады. Оқыту мақсаттарының мысалдарын келтіреміз: балаларды түстерді («Отшашу», «түрлі-түсті кілемшелер») немесе геометриялық фигураларды («Ледоход») дұрыс ажыратуды және атауды үйрету, асханалық ыдыс-аяқ туралы  410 («Катя қуыршақ түскі ас ішіп жатыр») немесе киім туралы («Катя қуыршақ серуенге барады») түсінікті нақтылау, сыртқы белгілеріне, кеңістіктегі орналасуына қарай заттарды салыстыра білуді қалыптастыру («Не өзгерді», қос суреттер), көз мөлшерін және ұсақ қимыл-қозғалыстардың координациясын дамыту («Балықты ұстап ал», «Ұшатын қалпақтар»). Оқыту мақсатын ойынды жасап шығарушылар сәйкес мазмұнында орындалады, балалар орындайтын ойын әрекеттерінің көмегімен іске асады. Баланы тартатын ойындағы оқыту мақсаты емес, белсенділік, ойын әрекеттерін орындау, нәтижеге қол жеткізуге, жеңу мүмкіндіктері қызықтырады. Бірақ та, егер ойынға қатысушы оқыту мақсатына қойылған білімді, ой операцияларын меңгермесе, ол ойын әрекеттерін сәтті орындай алмады, нәтижеге жете алмайды. Мысалы, «Түрлі-түсті фондар» дидактикалық ойынында әр ойыншы кілемшеге білгілі бір түстегі ойыншықтарды және сол түсті заттарды қою керек. Ойын әрекеттерін сәтті орындау, баланың түс ажыратуды үйренгеніне, айналадағы жағдайда сол белгі бойынша заттарды іздеп табуына байланысты.Сонымен, белсенді қатысу, әсіресе дидактикалық ойындағы жеңіске жету, баланың оның оқыту мақсатында көрсетілген білімді және машықтарды қаншалықты игергеніне байланысты. Бұл баланы мұқият болуына, еске сақтауына, салыстыруына, өз білімін топтастыруға, нақтылауға себеп болады. Дидактикалық ойын балаға жеңіл, еркін формада бір нәрсені үйренуіне көмектеседі. Осылай байқаусыз оқыту автодидактизм деген атау алды. Кішкене балаларды белсенді, олар үшін қызықты, қызмет арқылы оқыту мүмкіндігі – дидактикалық ойындардың айқын ерекшелігі. Бірақ, ойыншылардың жүре біткен білімі мен машықтары, олар үшін қызметтің қосалқы өнімі болып табылады, өйткені негізгі мүдде оқыту мақсаты емес (сабақ кезінде болатындай), мектепке дейінгі ерте және  411 орта жастағы балалар үшін - ойын әрекеттері, және мектепке дейінгі үлкен жастағы балалар үшін - ойын мақсатының шешілуі деп көрсетіледі.

 Дидактикалық ойындардың халықтық тамырлары Дидактикалық ойындар көп ғасырлар бойы өмір сүріп келе жатыр. Олардың бірінші жасаушылары халық болған, жас балалардың таңқаларлық ерекшелігін байқаған – ойындар мен ойыншықтар көмегімен, ойын кезінде оқытуға зеректігін. Адамзаттың бүкіл тарихында әр елдің өзінің дидактикалық ойындары құралған, өзіне тән дидактикалық ойыншықтар жасалған, олар сол ұлт мәдениетінің бөлшегі болған. Дидактикалық ойындар мен ойыншықтардың мазмұнында сол халықтың ұлттық мінез-құлықының, табиғатының, тарихының, еңбегінің, тұрмысының ерекшеліктері көрінеді. Бірақ барлық дидактикалық ойындар мен ойыншықтарға тән, олардың жер шарының қай түкпірінен шыққанына байланыссыз кейбір ортақ ұқсастығы бар. Оларда барлық ұлттардың көзқарасында бала деген өзінің толық жетілуі үшін қоршаған әлемді тануда, қуанышты көңілкүйге, айналадағы өзіне жақын адамдармен эмоционалды ашық боялған қатынасқа, белсенді қозғалысқа, өзін ашатын, көрсете алатын қозғалысқа мұқтаж жан иесі деп қалыптасқан. Ұлттық дидактикалық ойындарды баланың күшіне, мүмкіндіктеріне, даму тенденцияларына гумандық түрде, құрметтей, ұқыпты қараған деп толық негізбен айтуға болады.Ұлттық дидактикалық ойындар баланың жасына байланысты психофизиологиялық ерекшеліктерін ескеріп тәрбиелік және оқыту әсерлерінің өзара байланысын қамтамасыз етеді. Халық дидактикалық ойындары баланың жасына сай психофизиологиялық ерекшеліктерін ескере отырып тәрбиелік және оқыту әсерлерінің өзара байланысын қамтамасыз етеді. 412 Халық дидактикалық ойындарына нақ айқындалған ойын, бейнелілік, динамикалық ойын әрекеттері формасындағы эмоционалды-танымдық мазмұн тән. Ойынның мазмұны оқиғалық, яғни балаға белгілі бір эмоционалдық әсер беретін, оның әлеуметтік тәжірибесін молайтатын оқиға немесе жағдайды көрсетеді.Келесі дидактикалық ойындар орыс халық педагогикасының классикасына айналған: «Сорока-белобока», «Гули-гули»,«Ладушки», «Прыгунки», «Фанты», «Барыня», «Краски» және т.б. Сөйлеу мәнерін, ерік күш-жігерін, зейінін, туралықты, қозғалыс үйлесімділігін дамытатын, түсі, пішіні, көлемі, заттардың кеңістікте орналасуы (бирюлькалар, жиналғыш бочоктар, жұмыртқалар, әртүрлі өлшемдегі түрлі түсті конустар, матрешкалар, пирамидалар, мұнаралар) туралы түсінікті қалыптастыратын халықтың дидактикалық ойыншықтары ұрпақтан ұрпаққа берілуде. Дидактикалық ойыншықтардың мазмұны мен құрылымында орыс халық педагогикасына сәйкес келетін ұлттық сипаттағы маңызды ерекшелігі ретінде балалардың өз дербестігін тәрбиелеу туралы түсінік орын алды.көптеген ойыншықтарда ойын іс-қимылдары, олардың қайталануы, мақсаттың дұрыс шешімін табу, сәтті нәтижеге жету арқылы баланың өзіндік оқыту мүмкіндігі берілген. Ойын іс-әрекеттерінің тәсілін көбінесе халық дидактикалық ойыншығының конструкциясының өзі ойға салады, бұл ойын кезінде дербестікке тәрбиелеу мақсатына жауап береді.Орыс ұлттық педагогикасында әр түрлі жастағы балаларға арналған дидактикалық ойындар мен ойыншықтар бар: ерте жастан мектеп жасына дейін.Олар бала өміріне өте ерте кезден - бір жасынан ене бастайды. Анасы 7 - 9 айлық баласыныі назарын айналасындағы заттарға аударып, алғашқы ойын әрекеттеріне үйретеді. Мысалы, «Сорока-белобоканы» тыңдай отырып бала қолының саусақтарын қозғалтып, қолдарын басына қойып «Шу,шу! Басыма қонды!» деген сөздерге еліктейді. Ал 2 жастағы бала  413 аттарын атау ойынына қуана–қуана қосыла отырып, сөйлеуді үйренеді, диалогқа қатысады, тәртіп нормалары туралы алғашқы түсініктер алады. Естушілердің қайталау тілегін тудыратын қарапайым рифмалық тексттер оңай ойын әрекеттерін ынталандырады, баланың көңілді көңіл-күйін қалыптастырады, қоршаған ортаны тану белсенділігін арттырады.Үлкенірек жастағы балаларға орыс халық педагогикасы, баланың белсенділігін, жылдамдағын, бастамашылдығын, тапқырлығын дамытуға бағытталған дидкатикалық ойындарды ұсынады. Бұл ойындар ақыл-ой, қиял жұмысы үшін мол азық болып табылады және мектепке дейнгі жастағы балалардың қимылдау, құрдастарымен қарым-қатынаста болу қажеттілігін қамтамасыз етеді. Ойдан шығарылған нәрселер, әзіл-оспақтар, оптимисттік сипат - орыс халық ойындарының негізгі ерекшеліктері болып табылады. Олар баланы қиындықты жеңуге, жеңіске қуануға, сәтсіздікті ерлікпен жеңуге үйретеді. Әрбір халық ойынында тәрбилеу-оқыту мақсаттарының кешені шешіледі. Мысалға, «Барыня» ойынында тыйым салатын ережелер көп кездеседі («ия» ,»жоқ» деуге, күлуге, күлімсіреуге, ақ пен қараны таңдауға болмайды). Бұл жағдай баланы шыдамдылыққа, сезімін ақылға бағындыруға, есте сақтау қабілетін жетілдіруге, ойлау икемділігіне үйретеді.Уақыт өткен сайын халық ойындары балалардың өздері енгізген өзгерістерге ұшырайды (мазмұнын жаңарту, ережелерді күрделендіру, басқа ойын материалдарын қолданау). Ойын нұсқаларын педагог-практиктер әзірлейді. Халық ойындарына енгізілген идеяларға сүйене отырып ғалымдар жаңа дидактикалық ойындарды ойлап табады, осындай ойындардың бүтін бір жүйелерін ұсынады.      414

Педагогикалық жүйелердегі дидактикалық ойындар Халық педагогикасында қалыптасқан дидактикалық ойындарды балаларды тәрбиелеу және оқыту мақсатымен кеңінен пайдалану, ғалымдардың зерттеулерінде және көптеген педагогтардың практикалық қызметтерінде өз дамуын тапты. Негізінде, мектепке дейінгі тәрбиелеудің педагогикалық жүйесінде дидактикалық ойындар ерекше орын алады.Мектепке дейінгі тәрбиелеудің алғашқы педагогикалық жүйелерінің авторы Фридрих Фребель бастапқы білім берудің мақсаты тек оқытудың қарапайым мағынасында емес, ойынның ұйымдастырылуында екендігіне сенімді болған. Ойын болып қалғанымен, сабақ ойынға толық енуі қажет. Ф.Фребель балабақшадағы балаларға тәрбиелік-білім беру жұмысының негізі болып табылатын дидактикалық ойындар жүйесін әзірледі. Бұл жүйеге оқыту мақсатттары мен ойын әрекеттерінің күрделенуінің өсу қағидасымен қатаң орналасқан әртүрлі ойыншықтармен, материалдармен (доп, кубиктер, шарлар, цилиндрлер т.б.) ойналатын дидактикалық ойындар кірді. Ойындардың оқыту әсерін күшейту мақсатымен Ф. Фребельдің және оның оқушыларының жазған тақпақтары, өлеңдері, рифмалық әңгімелері көптеген дидактикалық ойындардың міндетті элементі болып табылады.Бала тәрбиешілеріне көмек ретінде, Ф.Фребельдің дидактикалық ойындарын толық сипаттайтын, ойын әрекеттерінің реті көрнекті түрде көрсетілген иллюстрациялық материалдары, сөздік және әндік сүйемелдеудің текстері мен ноталары бар оқу құралдары шығарылды.Ф.Фребельдің өзі және оның шәкірттері мен ізбасарлары алғашында Германияда, кейіннен басқа мемлекеттерде өздерінің ұсынған дидактикалық ойындар жүйесін жоғары бағалаған. Алайда бала қызметінің қатаң реттілігі, білім алудың көңіл көтеруге зиян келтіруі, балалардың тәрбиешінің іс-әрекеттеріне,  415 сөздеріне еліктеуге негізделген ойын жүргізу методикасы, фребелдік балабақшалардың жұмысымен танысқан атақты педагогтардың критикалық сын-ескертулерін тұғызды (К. Д. Ушинский, П.Ф.Лесгафт, Л. Н. Толстой, Е.И.Тихеева).Авторы Мария Монтессори болып табылатын дүниежүзіне белгілі басқа дидактикалық жүйе де әртүрлі бағаланды. Балабақшаның білім беру процессінде ойынның алатын орнын анықтау бойынша М.Монтесорридің ұстанымсы Ф.Фребельдің ұстанымына жақын болды: ойын оқытушылық болу керек, олай болмаған жағдайда ол баланың дамуына ешқандай әсері жоқ «бос ойын» болып табылады. Ол ойын- сабақтарды оқытушыларға сенсорлық тәрбилеу үшін қызықты дидактикалық материалдар жасады. Соңғысы, Монтесорридың ойынша мектепке дейінгі жастағы және кіші жастағы баллаларды оқытудың негізін құрайды. Бұл материалдар (пернелік тақтайлар, сандық штангалар, түймелері бар рамкалар, куб-вкладыштар және т.б.) баланың өз ерік-жігерін, шыдамдылығын, бақылаушылық пен өзіндік тәртібін дамыта отырып, білім ала отырып, белсенділігін жаттықтыра отырып, өз қателіктерін тауып оларды жоялатындай етіп жасалған.Мектепке дейінгі тәрбиелеудің отандық педагогикалық жүйелерінің алғашқы авторы Е.И. Тихеева дидактикалық ойындардың жаңа тәсілін жария етті. Тихееваның ойынша олар оқу, әңгімелесу, сурет салу, ән айту, гимнастика, еңбекпен бірге балалармен жасалатын тәрбиелік-білім беру жұмысының компоненттерінің тек бірі болып табылады. Балаларды тәрбиелеу мен оқытудағы дидактикалық ойындардың тиімділігін Е.И.Тихеева , баланың қызығушылықтарымен қаншалықты үндес болатындығымен, оған қаншалықты қуаныш силайтындығымен, баланың қаншалықты белсенділігі мен дербестігін көрсете алатындығымен тікелей байланыстырады. Е.И.Тихееваның ұсынған ойындарында оқыту мақсаттары сыртқы сезім жаттығуларының, бала сенсорикасының шеңберінен асады. Олар ойлау операцияларының (салыстыру,  416 жіктеу, жалпылау) қалыптасуын, сөйлеуді жетілдіруді(сөздікті байыту, заттарды сипаттау, жұмбақтарды құрастыру), қашықтықта, уақытта, кеңістікте бағдарлана алу қабілетін дамытуды көздейді. Осы және тағы басқа мақсаттардың орындалуы (есте сақтау қабілетінің, зейінінің, коммуникативты білімдерінің дамуы) ойын мазмұнының өзгеруін, дидактикалық материалдардың арсеналының кеңеюін талап етті. Табиғат әлемінің , әлеуметтік қарым-қатынастардің, қолөнер заттарының байлығымен бірге айналадағы қоршаған өмір дидактикалық ойындардың мазмұнына айналды. Е.И.Тихеева бүгінгі күнде мектепке дейінгі мекемелерде қолданылатын дидактикалық материалдарды, үстел ойындарын әзірледі. Ол мезгілдік киім комплектісі, тұрмыс ыдыстары бар қуыршақтар, бірдей суреттер мен геометриялық мозайкалар қағидасымен құрастырылған үстелдік ойындар.

ТапсырмаларДидактикалық ойындар жиынтықтарында дидактикалық қуыршақтармен ойналатын сюжеттік-дидактикалық ойындармен танысыңыз.(«Қуыршақтың жаңа қонысы»,«Катя қуыршақ оянды» , «Катя қуыршақ түскі ас ішті» және т.б.). Олардың педагогикалық құндылығын анықтаңыз. Ойынның өз вариантыңызды дайындап оны балалармен жүргізіңіз.Ұсынылып отырған ойындардың дамытушылық сипатына назар аударыңыз. Мектепке дейінгі мекемедегі педагогтардан бір топ баламен немесе бір баламен жүргізілетін ойындар туралы сұраңыз.Ойындар жиынтығымен танысыңыз:Богуславская З. М., Смирнова Е. О. Развивающие игры для детей младшего дошкольного возраста: кн. для воспитателя дет. сада. — М., 1991.  417 Чего на свете не бывает? / под ред. О. М.Дьяченко, Е. Л. Агаевой. — М., 1991. Советтік педагогикада дидактикалық ойындар жүйесі сенсорлық тәрбиелеу теориясын жасаумен байланысты 1960- жж. құрылған. Оның авторлары атақты педагогтар мен психологтар: Л.А. Венгер, А.П. Усова, В.Н. Аванесова және т. б. Соңғы кезде ғалымдардың (З.М.Богуславская, О.М.Дьяченко, Н.Е.Веракса, Е. О. Смирнова және т.б.) ізденістері, ойлау процесстерінің икемділігі және бастамашылдығымен, ойлау әрекеттерінің жаңа мазмұнға ие болуымен сипатталатын бала интеллектісін толық дамытуға арналған ойындар сериясын қалыптастыруға бағытталады. Мұндай ойындарда әдетте бекітілген ережелер болмайды, балалардың мәселені шешу жолдарын таңдау қажеттілігі туындайды. Авторлар ұсынылып отырған ойындарды, дәстүрлі –дидактикалық емес дамытушы деп жиі атайды. Мектепке дейнгі педагогикада дидактикалық ойындарды заттармен ойындар, үстелдік, сөздік ойындар деп дәстүрлі бөлу қалыптасқан.

 Дидактикалық ойын түрлеріЗаттармен дидактикалық ойындар ойындық материалдар бойынша, мазмұны мен ойынды жүргізуді ұйымдастыру бойынша алуан түрлі болып келеді. Дидактикалық материалдар ретінде ойыншықтар, шынайы заттар (тұрмыс заттары, еңбек құралдары, декоративтік- қол өнер туындылары), табиғат объектілері (көкөністер, жемістер, шишкалар, жапырақтар, ұрықтар) қолданылады. Заттармен ойындар әртүрлі тәрбиелік- білім беру мәселелерін шешуге мүмкіндік береді: балалардың  418 білімдерін кеңейту және бекіту, ойлау операцияларын дамыту (талдау, синтездеу, салыстыру, ажырату, жалпылау, жіктеу), сөйлеуді жетілдіру (заттардың аттарын, олармен жасалатын іс- әрекеттерді, олардың қасиеттері мен мақсаттарын атау, заттарды сипаттау,олар туралы жұмбақтар құрастыру, сөйлеу дыбыстарын дұрыс айту) тәртібін, есте сақтау қабілетін, зейінін тәрбиелеу. Әр түрлі жастағы балаларға ұсынылған бірдей ойындарда тәрбиелік-білім беру мақсаттары, нақты мазмұндары ұқсамауы мүмкін. Мысалы, «Таңғажайып қапшық» ойыныныда кіші жастағы балалар заттардың атауларын және жеке белгілерін атап үйренеді, ал орта жастағы балалар заттарды ұстап көру арқылы анықтайды, үлкен жастағы балалар сипаттамалық әңгіме немесе жұмбақ құрастырып, берілген белгілер бойынша заттарды жіктейді.Заттармен ойындардың ішінде сюжеттік-дидактикалық ойындар мен қойылым ойындар ерекше орын алады. Сюжеттік– дидактикалық ойындарда балалар белгілі бір рөлдерді ойнайды, мысалы, «Дүкен» ойынында сатушыны, сатып алушыны, «Наубайхана» ойыныныда наубайханашыны,«Ателье» ойыныныда, тігіншілерді және т.б. Қойылым ойындары әртүрлі тұрмыстық жағдайлар туралы пікірлерін анықтауға көмектеседі. («Наташа қуыршақ ауырып қалды»,«Қуыршақтың бөлмесін жасау»), әдебиеттік щығармалар туралы («Ертегілер еліне саяхат»), тәртіп нормалары туралы («Жаман, жақсы деген не?», «Маша қуыршақтың үйінде қонақта») пікірлерін анықтауға көмектеседі.Ұсақ қимылдардың үйлестірілуін (координациясын) дамыту үшін және оларды көзбен бақылау үшін моторлық сипаты бар дидактикалық ойыншықтармен ойындар ұйымдастырылады. Бүлдіршіндер үшін шариктерді төмпешіктен қақпаға жіберу, жиналмалы жұмыртқалар, шарлармен, мұнаралармен ойындардың түрлері қолданылады. 4-6 жастағы балаларға 419 бирюлькамен, кеглилермен, бильбокемен, үстел бильярдымен ойындар арналған. Мектептік оқытуға көшу кезінде осындай ойындардың рөлі ерекше. Білектің, қолдың, әсіресе қол саусақтарының қозғалыс қимылдарының үйлесуін (координациясын) дамыту, осы қозғалыстарды анық көзбен бақылау – баланы жазуға үйретуге дайындықтың маңызды алғышарттары. Мұндай ойындарда сақтық, шыдамдылық, табандылық, тапқырлық, кеңістікте бағдарлана білу шыңдалады. Үстел-баспалық ойындар мазмұны, оқыту мақсатттары, әрлеу жағынан әр түрлі болады. Олар баланың қоршаған орта туралы пікірлерін анықтауға, кеңейтуге, білімдерді жүйелеуге, ойлау процесстерін дамытуға көмектеседі. Мектепке дейнгі жастағы балаларға арналған дидактикалық ойындардың ішінде ұқсастығына байланысты іріктелген суреттерге негізделген ойындар көп кездеседі. Ең алдымен балаларға көпетеген суреттердің ішінен екі ұқсас (екі қолғап, екі алма) суретті табу ұсынылады. Кейіннен шарт күрделенеді: суреттерді мағынасына қарай бірлестіру қерек (екі машинаның суреттерін табу, біреуі жеңіл машина, екіншісі жүк машинасы). Ең соңында балаларға заттардың кеңістікте орналасуына, пішініне, түс ерекшеліктеріне қарай бір-біріне ұқсастарын табуды ұсынудұрыс болады.Лото ойынында бала үлкен картадағы суреттерге сәйкес келетін кішкентай карточкаларды таңдау қажет. Лотоның тақырыптары әртүрлі болып келеді: «Зоологиялық лото»,«Гүлдер өсіп тұр», «Біз санаймыз», «Ертегілер» және т.б.Доминода жұптау қағидасы, карточкаларды кезек-кезек жүріспен таңдау арқылы жүзеге асады. Доминоный тақырыптары әр түрлі шындық аумақтарын қамтиды:«Ойыншықтар», «Геометриялық фигуралар», «Мультфильм кейіпкерлері» және т.б.Мектепке дейінгі жастағы балалардың үлкендері үшін 420 арналған «Лабиринт» типтегі ойындарда ойын алаңы, фишкалар, есеп кубигі қолданылады. Әрбір ойын белгілі-бір тақырыпқа, кей кезде ертегі тақырыбына( «Айболит», «Персей ерліктері»,«Алтын кілт») арналады. Балалар кезек-кезек кубикты лақтырып, өздерінің фишкаларын жүргізе отырып ойын алаңымен «саяхаттайды». Бұл ойындар кеңістікте бағдарлануды, іс-әрекеттің нәтижесін алдын-ала болжауды дамытады.Бейнеленетін зат немесе сюжет бірнеше бөлікке бөлінген, кесілген суреттер мен жиналатын кубиктер қағидасымен құралған үстел-баспалық ойындар кең таралған. Бұл ойындар логикалық ойлауды, ойды жинақтауды,назар аударуды дамытуға ықпал етеді. Бірнеше бөлікке бөлінген суретті құрастыру үшін бала, мысалға «ұзын құлақтың»- қоянның суретінің бір бөлігі екендігін, ал құйрығынның бөлігі –түлкінің суретіне сәйкес келетіндігін алдын-ала болжап, бүтін суретті көзіне елестету керек. Мектепке дейінгі жастағы балалар үшін бөліктерден бүтінді құрастыру- ұғынудың, қиял жұмысының күрделі процессі болып табылады. Ол, балаға өз тәжірибесінен таныс заттар мен сюжеттерді таңдау, бүтін суретті көрсету, құрастырылатын бөліктерді бірте-бірте қосу арқылы жеңілдетіледі. Қазіргі кезде пазлдар (ағылш. puzzle - ұстамдылыққа арналған ойын) кең таралған, онда әртүрлі мазмұндағы суреттер (мультфильм көріністері, жануарлар мен сарайлардың суреттері) көптеген бөліктерге бөлінген ( 32 -ден 250-ге дейін). Білімқұмарлар үшін:Пазлдардың отаны - Англия елі, пайда болған жылы -1763 жыл. Авторы- қызыл ағаштан мемлекеттердің шекараларымен бөлінген георгафиялық картаны жасаған ағылышын оюшысы Д.Спилсбари. Карта мектепте дидактикалық көрнекі құрал ретінде қолданылған. Бірінші пазлдар өте қымбат бағаланды (қол өнер, көп еңбекті қажет ететін материал). ХХ 421 ғасырдың екінші жартысында пазлдар Еуропа мен америкада пайда болады. Оларды картоннан жасай бастайды. Пазлдардың ерекше техникасын ойлап табу революциялық жаңалыққа айналды. Дәлірек айтқанда, бөлек элементтер бір-біріне ілініп шағын суретті құрайтын болған. Пазлдардың мозайкадан айырмашылығы осында болатын. Суреттердің тақырыптық диапазоны кеңейіп, әдеби шығармалардың желісі бойынша көптеген сюжеттер пайдаланылды. Сөздік ойындар, оқыту мақсатының процессі ойлау негізінде, көрнекілікке сүйенбей жүргізілетінімен ерекшеленеді. Сондықтан сөздік ойындар орта және көбінесе үлкен жастағы мектепке дейінгі балалармен жүргізіледі. Бұл ойындардың арасында тақпақтар, жұмбақтар, жаңылтпаштармен байланысты халықтық ойындар бар. Олардың бір бөлігі диалогпен құрылған сөйлеу мәнерінің бейнелілігі арқылы, бала тәжірибесіне жақындығы арқылы бүлдіршіндерге түсінікті болады. Сөйлеу қабілетінің дамуы мен есту назарының қалыптасуынан басқа, сөздік ойындардың көмегімен эмоционалды көңіл-күй көтеріледі, ойлау операциялары жетіледі, реакция тездігі мен әзіл-оспақты түсіну қабілеті қалыптасады.4 - 6 жастағы балалар үшін сөздік ойындардың жаңа түрлері әзірленуде. Балалар қызықты ойындар барысында тәрбиеші немесе баланың жатқа оқыған өлең шумақтарын (А.С.Пушкин, И.Никитин, И.Сурикова, С.Маршак, Д.Родари) қабылдай отырып ойын тапсырмаларын шешеді, («Қандай жыл мезгілі?» атты ойынында жыл мезгілін және оның белгілерін анықтайды,«Кім боламын?» ойынында мамндықтардың атауларын атайды,«Бұл қай кезде болады?» ойынында белгілі-бір құбылысты анықтайды және т.б.) Мұндай ойындар поэзиялық текстты тыңдауға үйретеді, эстетикалық сезімдерді тәрбиелейді, бейнелі ойлау қабілетін дамытады. А.И. Сорокинаның әзірлеген жұмбақ ойындары, пайымдау ойындары ( "Не болар еді?») 422 педагогикалық маңызы жағынан кем түспейді. Олар қиялды ынталандырады, логикалық ойлауды, сөйлеу мәнерін дамытады.«Әлемде не болмайды?» кітабында (О.М.Дьяченко, Е.Л.Агаева.—М., 1991) балаға өз ойынан ертегі шығаруға, шынайы және жалған жағдайларды ажырата білуге үйрететін сөздік ойындар ұсынылған.

Тапсырмалар:А. И. Сорокинаның «Балабақшадағы дидактикалық ойындар» кітабымен танысыңыз (М.1982 ж); сөздік ойындар түрлерінің сызбасын құрыңыз; сөздік ойынның өз нұсқаңызды әзірлеңіз.

 Дидактикалық ойын құрылымыДидактикалық ойынның бірнеше компоненттерден тұратын өз құрылымы бар. Осы компоненттерді қарастырайық.Оқыту (дидактикалық) мақсаты - басқа элементтердің барлығы бағынатын дидактикалық ойынның негізгі элементі. Балалар үшін оқыту мақсаты ойын мақсаты ретінде тұжырымдалады. Мысалы, «Затты дыбысынан таны» ойынының оқыту мақсаты мынадай: есту қабілетін дамыту, балаларды дыбысты затпен сәйкестендіруге үйрету. Ал өз кезегінде, балаларға келесі ойын мақсаты ұсынылады: әртүрлі заттардан шығатын дыбысты тыңдап, оларды дыбысынан анықтау, дұрыс жауаптарды фишкалармен белгілеу.Осылайша ойын мақсатында ойын әрекеттерінің «бағдарламасы» ашылады. Сондай-ақ, оның көмегімен ойын әрекеттерін орындау тілегі ынталандырылады.Ойын мақсаты әдетте ойын атауында айтылып тұрады: «Сипаты бойынша тап», «Керісінше айт»,«Балықты ұста», «Суретті құрастыр» және т.б.Ойын әрекеттері - ойын мақсатымен баланың белсенділігін 423 арттыру әдісі: «таңғажайып қапқа» қолын салу, ойыншықты ұстап сезу, оны сипаттау; үстелдің үстіне қойылған ойыншықтардың өзгерістерін көзбен көріп, оларды атау,; қуыршаққа киім, тұрмыстық заттарды таңдау. Мектепке дейінгі жастағы балалардың ерте және кіші жастағыларын дидактикалық ойындарда ойын нәтижесі емес, ойын процессінің өзі қызықтырады. Сондықтан ойын әрекеттері қарапайым және біртиптес болады: матрешканы шашып қайтадан жинау, дыбысына қарай кімнің айқайлап жатқанын анықтау (мысық, ит, әтеш, сиыр), жануардың әр түрінің дауыстары салу, затты танып, атын атау.Мектепке дейінгі жастағы балалардың орта және үлкен жастағылары үшін әдетте бірнеше ойын элементтерінен тұратын, барынша күрделірек ойын әрекеттері қарастырылған. Мысалы, кейбір ойындарда балалар бүлдіршіндер сияқты имитациялық қозғалыстар жасайды, бірақ қандайда бір жалғыз белгіні көрсету арқылы емес бүтіндей бір бейнені көрсету арқылы ұсынады («Не істегенімізді айтпаймыз, не істегенімізді көрсетеміз», «Менің қай ертегіден екенімді тап»). 5 - 6 жастағы балалар сюжеттік дидактикалық ойынға қатыса отырып, белгілі-бір рөлді ойнауға байланысты ойын әрекеттерін жасайды (сатушы, сатыпалушы, пошташы, Жұмбақша апа, саяхатты жүргізуші). 4 - 5 жастағы балалар ойын әрекеттерін кезекпен жасайды («Лото», «Домино», «Лабиринт» үстелдік ойындар). Мектепке дейінгі жастағы балалардың үлкен жастағыларының ойындарында ақыл-ой сипатындағы ойын әрекеттерікөп кездеседі: бақылаушылықты таныту, салыстыру, алдында өткенді еске алу, заттар мен құбылыстарды белгілі-бір қасиеттеріне қарай жіктеу және т.б.Сонымен, баланың жасы мен даму деңгейіне байланысты балалардың дидактикалық ойындағы әрекеттері де өзгеретіні анықталды. Алайда, дидактикалық ойынды ұйымдастыру 424 кезінде педагог (ата-аналар) бір ережені сақтауы керек: ойынның дамыту эффектісі баланың жасаған әрекеттерінің қаншалықты мазмұнды, алуан түрлі болатынына тікелей байланысты. Егер педагог дидактикалық ойынды жүргізе отырып, іс-әрекеттерді өзі ғана жасаса (заттарды орналастырып, олардың орындарын ауыстырып, ойыншықтардың не істеп жатақандығын айтып және т.б.), ал балалар тек бақылап отырып, арасында ғана сөйлесе, онда ойынның тәрбиелік-білім беру құндылығы жоғалады.Ережелер ойын мазмұнының жүзеге асуын қамтамасыз етеді. Олар ойынды демократияландырады: ойынға қатысушылардың барлығы ережелерге бағынады. Тіпті бір дидактикалық ойынның ішінде ережелер бір-біріне ұқсамайды. Біреулері балалардың тәртібі мен тану қызметін бағыттайды, ойын әрекеттерін орындау сипаттары мен шарттарын анықтайды, олардың кезегін немесе ретін белгілейді, ойыншылардың өзара қарым-қатынасын реттейді. Ал басқа ережелер баланың қозғалу белсенділігінің шамасын шектейді, оқыту мақсатын күрделендіре отырып оны басқа бағытқа бұрады (педагог ойыншықтардың орнын аустырған мезетте көзін жұмып тұру, ойын барысында ойыншықты тек оң немесе сол қолында ұстап тұру). Кейбір ойындарда белгілі-бір іс- әрекеттерге тыйым салатын, жаза қолданатын ережелер кездеседі. Тыйым салатын ережелер баланың өз тәртібін бақылауды күшейтеді. ( «Үндемес» ойыныныда сөйлеуге болмайды, «Керісінше айт» ойынында сөзді айтпай тұрып допты лақтыруға болмайды, т.с.с.). Мектепке дейінгі жастағы балалардың үлкен жастағыларына арналған ойындардың ережелері жүргізушіні таңдауды, оны алмастыруды, кімнің жеңгенін немесе жеңілгенін анықтауды түсіндіреді.Оқыту мақсаты, ойын әрекеттері және ойын ережелері өзаратығыз байланысты. Оқыту мақсаты ойын әрекеттерін 425 анықтайды, ал ережелер ойын әрекеттерін жасауға және тапсырманы орындауға көмектеседі.Шынайы ойын балалардың өзіндік дербестігіне және ұйымдастырушылығына негізделген. Дайын мазмұнның және бекітілген ережелердің болуы ойындағы бірігуді жеңілдетеді. Санағыштардың қызметі де осы сияқты, яғни санағыштардың көмегімен балалар ойынға икемделіп, жүргізушіні таңдап, әділетті болуға үйренеді.

 Дидактикалық ойындарға педагогикалық жетекшілік ету Мектепке дейінгі мекеменің педагогикалық үрдісінде дидактикалық ойын балалардың дербес қызметі ретінде орын алып, оған жетекшілік ету сипатын анықтайды. Әр түрлі жас ерекшелігі топтарында ойнап жатқан балаларға педагогикалық жетекшілік етудің оларды ң психофизиологиялық ерекшеліктеріне сәйкес өз өзгешелігі бар, бірақта тәрбиеші ескеруі қажет жалпы ережелері де бар. Оларды қарастырайық.Ойынға жағдай жасау керек: тиісті дидактикалық материал мен дидактикалық ойыншықтарды, ойындарды табу қажет. Дидактикалық материал мен ойыншықтарды балалар оларды еркін пайдалана алуы үшін қалай орналастыру керектігін ойластыру; ойынға орын қамтамасыз ету керек. Жылдың жылы мезгілінде далаға серуендеуге алып шығуға болатын ойыншықтар мен ойынды таңдап алған жөн. Балаларды дидактикалық ойыншықтармен, ойындармен ұқыпты жұмыс жасауға, әрекет айяқталғаннан кейін оларды мұқият жинауға үйрету қажет. Педагогтің ерекше назарын үстел үстіндегі басу ойындары аударады, олардан фишкалар, кубиктер, карточкалар мен басқа атрибуттер жеңіл дайындалады.Балалардың ойын тәжірибесін үнемі дамытып отыру туралы  426 қамқорлық ету керек. Бұл үшін дидактикалық ойыншықтармен ойын әрекеттерін баламен бірге орындай отырып, оған үйреткен, балаларды өзара үйрету жағдаяттарын ұйымдастырған мақсатқа сай («Витя, Алешаны үй құрастыруға үйретші!»). Топқа жаңа дидактикалық ойындарды ақырындап енгізген, ал оларды игеру шамасына қарай күрделендірілген нұсқаларын ендірген дұрыс (ойын міндетін өзгерту, жаңа персонаждарды, қосымша ережелерді, ойын әрекеттерін қосу,).Педагогтың назарында үнемі балаларда дербестілікті, өзін-өзі ұйымдастыру дағдыларын, ойынға шығармашылық қарауды дамыту міндеттері болуы тиіс. Сәтті, іскер ойын әрекеттерін, рөлді орындауының мәнерлілігін, өзара көмек көрсету, өзара жәрдемдесуді мақұлдай отырып, баланың ойынға деген қызығушылығын қолдау қажет. Балаларға таныс ойынды ұйымдастыра отырып, олардың біреуіне басқаларына ойынның міндетін, ережелерін еске салуды ұсынған жөн.Дидактикалық ойынның ойын емес, оқу әрекетіне көшу формасы ретіндегі өзіндігін ескере отырып, тікелей оқытудан қашқақтау қажет. Сонымен, жаңа ойынды түсіндіруді педагог ойын образын жасаудан бастайды. Мысалы, «Айболит» ойыны бұрын К.Чуковскийдің ертегісін, оның песонаждарын, олардық шытырман оқиғаларын, қылықтарын еске түсіруді ұсынады. Содан кейін таныс ертегіні ойнауға шақырып, барлық ойын бойына ескертулерден, бағалау сөздерінен, соның үстіне негативті сипаттағы сөздерден аулақ болып, ойын барысын қолдайды. Ойын аяқталғаннан кейін оларға бірге ойнаған қалай қызық болғанын атай отырып, жеңілгендерді жігерлендіріп, жеңіске жеткендерді атап өтіп, балалардың эмоционалды жай- күйін көтеру қажет.Дидактикалық ойындар сабақтарда және балалардың жеке қызметінде пайдаланылады. Оқытудың тиімді құралы бола тұрып, олар - сабақтың құрамдас бөлшегі, ал ерте жастағы топтарда оқу үдерісін ұйымдастырудың негізгі формасы болуы мүмкін.  427  ТапсырмаларҚандай тәрбие беру міндеттері дидактикалық ойындар арқылы шешілетінін түсіндіріңіз.«Дидактикалық ойындардың түрі мен құрылымы» сызбасын жасаңыз.2-3 дидактикалық ойынды таңдаңыз, олардың үйрету және ойын міндеттерін анықтаңыз; осы ойындарды пайдалану әдістемесін, күрделендіру нұсқаларын ойластырыңыз.   Ойыншықтар – арнайы жасалған, ойнауға, балалар мен ересектердің ойын әрекетін қамтамасыз етуге арналған заттар. Ойыншықтың басты ерекшелігі болып онда жалпыланған тұрғыда заттың типтік қасиеттерінің көрініс табуы саналады, оларға байланысты бала ойнай отырып, белгілі бір іс-қимылды жасайды. Мысалы, қуыршақ – адамның жалпыланған образы. Онымен ойнай отырып, балалар адамның өміріне тән іс- әректтерді орындайды: ұйқтауға жатқызады, тамақтандырады, шомылдырады, арбада тасиды, киімін ауыстырады және т.б. бала ойындарында қуыршақ ән айтады, билейді, қонақтарды қарсы алады. Сөйтіп, ойыншық бала нақты іс-әрекеттерді орындауы үшін қажет.Ойыншықта затты бейнелеудіңшарттылығы бар, ол да онымен түрлі іс-әректтерді орындауға мүмкіндік береді (доңғалақтағы құлыншақты жіппен жүргізуге болады, онда қонжықты қыдыртуға болады). Және, керісінше, табиғи, «жерге жақын» ойыншық баланың қиялына кеңшілік бермейді, ойынның түпкі ойының дамуын тежейді, әрекеттердің белгілі 428 жиынына бағдар береді. К.Д.Ушинскийдің бақылауынша,«...балалар қозғалмайтын, аяқталған, жақсы жасалған, өз қиялы бойынша өзгерте алмайтын ойыншықтарды ұнатпайды.»(Ушинский К . Д . Избр. пед. соч. — М., 1954. — Т.— С. 476). Ойыншықтағы қозғалыс құрылыммен, материалдармен, бөлшектерінің қозғалысымен, дыбыстармен қамтамасыз етіледі. Қыз балаға үстел басына отырғызуға болатын, қолынан жетектеп, тазикте шомылдыруға болатын, шашын тарап, мерзім бойынша көйлек кигізуге болатын және т.б. қуыршақпен ойнаған біршама қызықтырақ.Ойыншық, А.С.Макаренконың бейнелі сөзі бойынша, -«материалдық негіз», ол ойын әрекетін дамыту үшін қажет. Оның көмегімен бала қиялдағы образын жасайды, айналадағы өмір туралы өз әсерлерін білдіреді, белгілі бір рөлді ойнайды. Міне, қыз бала қуыршақ - сәбиді қолына алды, оны тербетіп, жылы сөздер айтып, әлдилей бастады, яғни өзін «ана» ретінде ұстай бастады, оның әрекеттеріне, балаға деген қатынасына еліктеп, қимылдар жасады. Сонымен, ойыншық, Е.А.Флерина әділ атап өткендей, «баланы өмір сүріп, әрекет етуге үйретеді».Балалық шақтың міндетті түрдегі серігі, ойын-сауық, ермек заты бола тұрып, ойын жалпы білім беретін мәнге ие, баланың әртүрлі дамуының мақсаттарына қызмет етеді. Тәрбие беру міндеттерінің кең шеңбері ойыншықтардың мазмұны, түрі, материалдары, орындалу техникасы, жас ерекшелігі қолданысының әртүрлілігіне қарай шешіледі.Кішкентай баланың дамуының негізі – мықты денсаулық, өмірге құштарлығы. Сүйікті бала ойыншықтары (доп, божы, кегель ойыны, серсо, шеңбер және т.б.) сәбилерді жүгіруге, лақтыруға, тастауға, секіруге, қағып алуға және т.б. баулиды, яғни қозғалыстарды дамытады, қимыл, қарым-қатынас жасау белсенділігінің қажеттіліктерін қанағаттандырады. Тосынсыйы бар,дыбысталатын, жүретін ойыншықтар таңқалыс, кездейсоқ қуаныш шақырады, күлдіріп, алдандырады, бала өмірін баққытырақ қылады. Кішкентай бала үшін ойыншықтар –  429 дүниеге деген өзіндік терезе, олар оның дүниетанымын кеңейтіп, білімге құмарлығын оятады. Көптеген заттар бала өміріне жануарларды, керек-жарақты, техниканы және т.б. бейнелейтін ойыншықтар арқылы енеді. Олардың көмегімен бала проблемалық міндеттерін шешетін, өзіндік ойлап, тәжірибе жасауға үйренетін ойыншықтар бар. Мысалы, конструктордан оның доңғалақтары «нағыз доңғалақтар» сияқты айналатын арбаны қалай жасауға, мұнараны қалай құрастыруға болады?К. Д. Ушинский алғашқылардың бірі болып ойыншық – бала сезімдерін тәрбиелеудің өзіндік мектебі екеніне назар аударды.«Нәресте өз ойыншықтарына шынайы үйір болады, оларды ыстық және емірене жақсы көреді, және те олардағы сұлулық емес, өзі оларға бекіткен қиялдағы суреттерді сүйеді»(Ушинский К . Д . Избр. пед. соч. — М., 1954. — Т. 2. — С. 477). Жаңа ойыншық баланың жүрегін бірден аулап алмайды. Барлығы сәби оны серіктесі ретінде қосқан ойындар, өмірлік жағдаяттарға байланысты болады.Ойыншық балаға арналған кітаппен қатар – сәбидің өміріне енетін алғашқы өнер шығармасы. Жақсы безендірілген ойыншық онда эстетикалық уайымдарды оятып, көркем талғамын сіңіреді.Ойыншықтардың балалардың дамуына үлкен мәні бар екенін тани отырып, ересектер оларды таратады: құрады, қолдан жасайды, фабрикаларда жасайды, бала өміріне енгізеді. Ойыншықтар жалпыадамзат мәдениетінің бөлшегі болды.

 Ойыншықтың тарихыАдамзат қоғамында ойыншықтың пайда болуын ғалымдар алғашқы қауым адамының еңбек әрекетінің дамуымен байланыстырады. Сол ерте замандардан бері ойыншықтар еңбек құралдары, қару-жарақ, тұрмыстық заттар түрінде таныс бола бастады, олар арқылы балалар көптеген өмірлік маңызды 430 әрекеттерді, іс-қимыл жасау тәсілдерін игерді.Археологиялық зерттеулер, әдеби көздер Ежелгі дүниенің ойыншықтары туралы мәліметтерді осы күнге дейін жеткізді. Ежелгі Египетте ойыншықтарды ағаштан, матадан жасады. Үй жануарларының кішкентай фигуралары, қуыршақтар, доптар сақталып қалды. Ежелгі шеберлер ойыншықты «тірілтуге», шынайы затқа тән қимылдарды жеткізуге тырысқан: аузы ашылып жатқан ойыншық-қолтырауын, болжап тұрған құрбанына тырғаны енгізіп жатқан жолбарыс және т.б. кейбір ойыншықтар Ежелгі Египеттің әлеуметтік құрылымы жайында түсінік береді: құлдың денесін жазалау немесе жұмыс істеп жатқан құл.Антикалық уақыттарда Грецияда, Римда ойыншықтарды тәрбие берудің маңызды құралы деп санады. Піл сүйегі, кәріптас, терракотадан жасалған көркем ойыншықтар сақталған (қуыршақтар, жануарлардың кішкентай фигуралары). Ойыншықтардың қолөнер өндірісі дамыды, олар әр елдерде сауда затына айналды. Күшті, иептілікті дамыту үшін доп, зырылдауық, серсолар өндірілді. Грек философы Плутархтың айтуынша, сол замандағы ойыншықтардың арасында бұрайтын мехнизмдері бар ойыншықтар болды, бұл шеберлердің жоғары кәсібилігін айтады.Шығыс Еуропа аумағында археологтармен табылған ежелгі заманғы ойыншықтар б.з.д. ІІ ғ. жатады. Бұл скифтік салт аттылар мен саздан жасалған жүк арбалар. Орта Приднепровье славян қалашықтарын қазу барысында б.з. ҮІ-ҮІІІ ғғ. Жататын сылдырмақтар, балшықтан жасалған кішкентай фигуралар табылды.Ежелгі орыс ойыншықтарының үлгілері (саздан жасалған ысқырықтар, кішкентай үйректер, құстар, қуыршақтар) Радонеж, Мәскеу, Коломна қазба жұмыстарын археологиялық зерттеу барысында табылды.Ортағасырлық ойыншықтар туралы әлемнің көптеген елдерінде бар мұражай коллекциялары бойынша айтуға болады. Ақсүйектер өкілдері мен олардың балаларына арналған ойыншықтар сақталды. Әскери мазмұндағы ойыншықтар көп (баланың бойымен бірдей ат, сауыт-сайман, дулыға, қалқан, семсерлер). Жағдайы бар үйдің міндетті түрдегі атртибыту қуыршақ болды, оған үй берекесін қорғаушысы ретінде 431 сиқырлық мән берілді. Сол уақыттардан көбінесе құнды металлдар, тастардан әзірленген әшекейлері бар қымбат материалдардан дайындалған, толық жабдықталған қуыршақ үйлері сақталған. Қуыршақтардың үйлері, бұрамалы ойыншықтар сияқты, интерьерді безендіру, қонақтардың көңіл- күйін көтеру үшін пайдаланылған. Осындай ойыншықтарды шебер әдетте бір данада ғана жасаған. Олардың көбісі – нағыз өнер туындылары. Олар ата-бабалардың құныдылықтары сияқты сақталып, мұра етіп қалдырылған.Кедейлерге де арналған ойыншықтар болған, бірақ олар әзірленген материалы (сабан, ағаштың қабыршығы, саз) мәңгісіз болғандықтан, біздің күнімізге дейін жетпеген.Русьта ойыншықтар жоғары мәнге ие болды. Ойыншықтармен бірге мұра ретінде шеберлік тараған, олар өмірге дайындап, физикалық және рухани дамытқан.Халық ойыншықтарының мәні – баланы дамыту, алданту, көңілін көтеру, қуантуда. Алғашқы ойыншықтарды бесіктің үстіне ілген. Бұл қоңырау, даңғыры бар салпыншақтар, ала пұшпақтар, сылдырақтар болған. Ал сосын бала допты, садақтарды, зырылдауықтар, қуыршақтарды алған...ХІІ ғ. жататын жылнамаларда Новгородтағы ойыншық кәсібі туралы алғашқы естеліктер бар. Ойыншық кәсібінің өрістеуі ХҮІ-ХҮІІ ғғ. жатады. Осы кезеңде халықтық ағаш және қыштан жасалған ойыншықтар дамуын тапты. Қыш ойыншықтарының орталықтары Гдель селосы, Дымков қала жанындағы ауылы, Каргополь, Тула және т.б. болды. Ағаш оюлы ойыншығының ірі кәсібі Богородское селосы, Троице-Сергиев монастырь вотчинасында болды. Ол туралы бірінші еске салулар 1663 ж. жатады. Балаларға ат, құс, аюлар және т.б. кішкентай фигураларын жасаған. Ресейдегі ойыншық патшалығының орталығы ретінде белгілі болған Сергиев Посадында жонғыш ағаш безендірілген ойыншықтар, сонымен қатар, папье-машеден ойыншықтар әзірледі (аттар, ашық безендірілген үйрек, қораздар). Осы жерден матрешка Ресей қалалары мен өлкелеріне өз жолын тапты. Бұл ХІХ ғ. 90-шы жылдары еді. Қашап  432 жасалған ағаш ойыншықтарымен Городец селосы танымал болды (коньки, текелер, бұқалар).Ойыншықтардың өнеркәсіптік өндірісі ХІХ ғ. неміс қаласы Нюрнбергте басталды. Мұнда 1880 ж. ойыншықтарды жасау барысында штамп қоюды бастады, ол жаппай арзан өнімді шығаруға мүмкіндік берді. Француз қалалары Страсбург пен Лимож ойыншықтарды жасаудың атақты орталықтары бола бастады.Ойыншықтар адамзат қоғамында болып жатқан өзгерістерге«сезімтал» болды. Өнеркісіптің, қозғалыс құралдарының, техниканың дамуымен ойыншықтардың мазмұны тұтасымен өзгереді, жаңа түрлері пайда болады. ХІХ ғ. аяғы мен ХХ ғ. басы–техникалық ойыншықтардың даму кезеңі. Көлік құралдарының түрлі модельдері пайда болды (автокөліктер, пойздар жіне т.б.). осы ойыншықтардың қозғалу механизмдері ғылым мен техниканың дамуына байланысты өзгерістер мен толықтыруларға ұшырайды. Жақын арада механикалық құрылғылармен қатар, пневматикалық, магниттік, электрлендірілген ойыншықтар пайда бола бастайды.Ф.Фребель заманына бері бала ойыншықтарына арналған құрылыс материалдарына аса назар аудара бастады. Олар өте көп шығарылды – әртүрлі көлемде, конструкцияларда. 1901 ж. Ұлыбританияда алғашқы металл конструкторын жасады. ^ Білімқұмарлар үшін50 жылдан астам уақыт бұрын LEGO дат фирмасы жаңа буындағы конструкторды шығарды. Конструктордың негізін түрлі көлемдегі және дөңестенген цилиндр кнопкалары бар кубиктер құрады. Шыққан күнінен бастап дат конструкторлары педагогтардың назарын аударып, балабақшаларда, бастауыш мектептерде, түзету орындарында кеңінен пайдаланыла бастады. Балабақшаға арналған алғашқы жинақтар 1961 жылы шықты. LEGO фирмасының басқа педагогтармен ынтымақтастығы (Ұлыбритания, АҚШ, Австрия, Голландия және т.б.) оларды қоллану бойынша әдістемелік құралдары бар арнайы білім беру жинақтарын шғаруға мүмкіндік берді. Бүгін мықты, анық боялған кубиктермен бірге кішкентай адамдар, доңғалақтар, түрлі қосымша арнайы бөлшектер ұсынылады. Абрлық  433 материалдар өте қызықты болса да, бір модельді ғана құруға емес, тұрақты тақырыптық жоба жұмысын жасауға шақталған. Элементтердің бірнеше ондығы контрукциялардың сансыз даналарын құрастыруға мүмкіндік береді, соған қоса, олардың кез келгенін түрлі тәсілмен жасауға болады. Әлемде яслиде, балабақшаларда, мектептерде LEGO-конструктор пайдаланылмайтын бірде-бір ел қалған жоқ, сондықтан бүгін LEGO-педагогика әлемдік қоғамдастығының қызмет етуі жөнінде айтады. Және те, бұл педагогика адамгершілікке бағытталған: LEGO фирмасы өз конструкторларына антигумандық, милитаристік мазмұндағы элементтер мен бөлшектерді енгізуге тыйым салады.ХХ ғ. Еуропа бойында өткен соғыстар әскери ойыншықтарды жасауға қызығушылықты көтерді. Әскери техника, қару- жарақтың әр түрі кең ассортименте және ірі санда өндіріле бастады. Балалардың, әсіресе ер балалардың өміріне енген әскери ойыншық күшке табынуды нығайта, адам өмірінің құндылықтары туралы түсініктерін бұза отырып, тиісті тақырыптағы ойынды ынталандырды.Электрондық өнеркісіптің дамуы балалардың күрделі ойыншықтарын жасауда жаңа бағыттар ашты. Қашықтықтан басқару, бағдарламаланатын әсері бар электронды ойыншықтар (микропроцессорларда) пайда болды. Сөйтіп, Японияда жаңа, виртуалды деп аталатын ойыншықтар пайда болып,әлемдік нарықты жаулап алды. Түрлі телеойындар, компьютерлік ойындар қарқында таралуда.                434

Ойынға қойылатын  педагогикалық талаптар  Баланың дамуына, өзін ойында белсенді көрсетуіне, қуанышты өмір сүруіне көмектесу үшін ойыншық қандай болуы керек?Ойыншықтарға қойылатын негізгі таплапты Н.К.Крупская«Мектеп жасына дейінгі балаларға арналған ойыншықтар туралы» атты мақаласында анықтап берді: ойыншық мектепке дейінгі балалық шақтың әр жас ерекшелігі сатысында баланың дамуына ықпал етуі керек.Ойыншықтарды іріктеуде жас ерекшеліктеріне негізделу қажет, сондықтан мектеп жасына дейінгі балаларға арналған бірыңғай педагогикалық құнды ойыншық жоқ және болуы да мүмкін емес. Сәбиге айналадағы әлемге бағдар алуға көмектесетін, оның дербес әрекетін ынталандыратын, оны белгілі бір арнаға бағыттайтын ойыншықтар қажет. Ал жоғарғы мектеп жасына дейінгі балалар үшін айналадағы шындықты зерделеуге көмектесетін, ұжымдық ойынды ынталандыратын ойыншықтар керек.Ерекше талап ойыншықтың тақырыбына, мазмұнына қойылады (ол нені білдіретініне), өйткені осыған көптеген жағдайда ойынның сипаты, бала орындайтын іс-қимылдар, оның сезімдері, мұңаюлары байланысты болады.Е.А. Флерина осы талапты былай белгіледі: «Ойыншық баланың дүниетанымын кеңейтуі керек, қазіргі шындық образдарымен тартуы қажет» (Флерина Е.А. Игра и игрушка. — М., 1973. — С. 49). Мектеп жасына дейінгі баланың дамуына мейірімді мәнмен толыққан, баланы оң әрекеттерге баулитын ойыншық әсер етуі мүмкін. Зорлық, зомбылық құралдарын, қаруларды бейнелейтін, агрессиялық, бұзушылық мінез- құлықты ынталандыратын ойыншықтар мектеп жасына дейінгі баланың психикасын жаралайды. Олар балаларға айналадаңы әлем, адамгершілік туралы бұзылған түсініктерін  435 қалыптастырады, қалыптасып келе жатқан тұлғаның гуманистік бастамаларын әлсіретеді. Осы тұрғыдағы ойыншықтарды мектепке дейінгі мекемеде ұстауға болмайды. Педагог ата- аналарға милитаристік мазмұндағы ойыншықтардың, сонымен қатар, қатыгездік, зорлық-зомбылық ғибадатын насихаттайтын шетелдік мультфильмдердің «қаһармандары» - ойыншықтардың балаға әсер ету залалдығын түсіндіру қажет.Ойыншық динамикалы, балаға ойынның әртүрлі әрекеттеріне баулуы тиіс. Бұл белсенді іс-қимылдарға, қызметке қажеттілік ретіндегі мектепке дейінгі баланың психофизикалық ерекшеліктерін ескеретін маңызды талап. Егер бала ойыншыққа меңзеп қана қараса, онда ол оның дамуына ісер етпейді. Е.А.Флеринаның сөздерін есте сақтау керек: «Ойыншық түрлі әрекеттергекөп мүмкіншіліктер жасаса, ол балаға соншалықты қызықтырақ, сонша тәрбие мүмкіндіктері көбірек» (Флерина Е.А. Игра и игрушка. — М., 1973. — С. 20). Сондықтан ойыншықтарды түрлі жастағы балаларға жинақтағанда олардың динамикалығына баға ьепу қажет. Кездейсоқ таңдаған жағдайда ойыншық баланың күші мен мүмкіндіктеріне, оның даму даңгейіне сәкес келмеуі мүмкін. Кейде мектепке дейінгі мекемеге алынған ойыншықтар жас ерекшелігіне қатысты топтарға бірдей атеортиментте бөлінуі мүмкін, оны болдырмау керек. Тым қарапайым ойыншықтар жоғары мектеп жаына дейінгі балаларда қызығушылық тудырмайды, олар жалықтырады, ал кішкентай балаларды, керісінше, күрделі ойыншықтар шаршатады, манипулятивті әрекеттерге апарады.Ойыншықтың безендірілуіне де белгілі талаптар қойылады. Балада эмоционалдық қатынас тудыру, көркемдік талғамын тәрбиелеу үшін, ойыншық тартымды, әсем безендіруді қажете етеді. Көркем бейнелілік конструкциясының, түсі мен пішінінің гармониялық үйлесуімен қамтамасыз етіледі. Ойыншық дайындалған материал да бейжай қалмайды. Зерттеушілер жұмсақ, үлпілдек материал оң эмоцияларды тудырады, баланы ойынға ынталандырады деп анықтаған. Беті тықыр, суық  436 ойыншықтар, әдетте, сүйікті ойыншығы болмайды.Ойыншықтың безендірілуі бала өмірі мен денсаулығына қауіпсіз болып, бір қатар гигиеналық талаптарға жауап беруі тиіс. Соңғы жылдары балаларға арналған ойыншықтарға қойылатын талаптардың қатаюы туралы мәселе жаңа полимерлік, материалдардың бояулардың, сырлардың пайда болуына айланысты кезек күттірмейтін проблемаға айналды. Әр елдерде жүргізілген сараптамалар ойыншық нарығын толтырып кеткен пластиктен жасалған қарапайым, арзан заттар балалардың, әсересе ерте жастағы, денсаулығы мен өміріне қауіп төндіретіндігін көрсетті. Осыған байланысты көптеген елдер ойыншық өндірушілерден олардың өнімінің сапасына, оның токсинды еместігіне, жанбайтындығына және т.б. сенімді кепіл берулерін талап етеді.Бала денсаулығына қауіпті оларды «пайдалану» барысында туындаған ақаулары бар ойыншықтар төндіруі мүмкін: кішкентай балалар өздері отырғанды ұнататын ірі қуыршақ жиһазы жинағынан шыққан үстел қисайып қалды; металл самосвалдың борты түсіп қалды және т.б. Сондықтан тәрбиеші жүргізетін ойын материалының жағдайына жиі бақылау жасау қажет, уақытылы жөндеу, балалардың пайдалануынан ақауы бар, сынған ойыншықтарды алып тастау керек. Металл және ағаш бөлшектердің көмкерілмеген шеттеріне, ойыншықтардың нашар бекітілген ұсақ бөлшектеріне, бояуының тұрақтылығына және т.б. аса назар аудару қажет.Мектепке дейінгі ұйымда ойыншықтар тиісті деңгейде орналастырылуы қажет, ол болса, белгілі ойын жабдығын пайдалануды талап етеді: шкафтар, стеллаждар, жәшіктер, доптарды сақтауға арналған торлар және т.б. Өздік ойындарды ойнау үшін ыңғайына қарай модульдер, өзгермелі ойыншық- жиһаз, сахналық жабдық, подиумдар болуы тиіс.Қазіргі талаптарға толыққанды жауап беретін ойыншықтарды жасау әр түрлі бейіндіге мамандарды біріктіру арқылы мүмкін болады: педагогтар, психологтар, дәрігерлер, суретшілер,  437 мүсіншілер, дизайнерлер, технологтар, инженерлер және т.б.Мәскеуде 1920 ж. ойыншықтың көркем-педагогикалық мұражайы ашылды. 1931 ж. ол Загорск қаласына ауыстырылып, мұнда Ойыншықтың ғылыми-зерттеу институты және ойыншық техникумымен бірге (екеуі де 1932 ж. ашылған) отандық ойыншық өнеркісібінің өзіндік орталығын ашты. Атаулы орталық жңа ойыншықтардың үлгілерін жасап, ойыншықтың даму үрдістерін зерттейді және т.б. ^ Білімқұмарлар үшінБалада қанша ойыншық болуы керек? Көп болған сайын, жақсы болады деген пікір тараған. Көптеген отбасылар ойыншықтарға көп қаражат жұмсайды. Әлеуметтанушылар әр елдерде дұрыс емес үрдіс қалыптасып жатқанына алаңдайды: балаға ойыншық алумен ересектер өзінің жоғары әлеуметтік мәртебесін, өз әл-ауқатын көрсетеді. Әлеуметтанушылардың алаңдаушылығымен психологтар бөліседі. Олар оқиғалардың осылайша дамуы өскелең ұрпақтың адамгершілік құндылықтарының төмендеуіне әкеледі деп қауіптенеді. Ғалымдар балада ойыншық қанша көп болса да, ол оның ішінен 2-3 таңдайды, олар сәбиге дос болып кетіп, басқаларының барлығын алмастырады. Сондықтан балада ойыншық көп болмағаны дұрыс, алайда олар бұған адамдарға сияқты – ықыласымен және сүйіспеншілігімен қарауы керек.

 Ойыншық түрлеріОйыншықтар ойынның көп пайдаланылатын түріне қарай бөлінеді. Бұл бөлініс шартты: әр ойыншық көп қызмет атқарады және оны әр түрлі ойындарда қоллануға болады. Мысалы, пүліш қонжық – сюжеттік-рөлдік ойында ол сүйікті ұл бала, ал театрландырылғанда ол аю Настасья Петровнаға айналып кетеді. Сюжеттік ойыншықтардың тағы бір атауы бар – образдық ойыншықтар.Соңғы атауында заттардың прототиптері (образдары) ретіндегі мәні ашылып, сол арқылы баланы тартады. Бұл адамдар мен жануарларды бейнелейтін қуыршақтар мен кішкентай фигуралар; көлік  438

құралдары (автокөліктер, пойыздар, ұшақтар, арбалар), ыдыс-аяқ, жиһаз және т.б. Осы түрдегі ойыншықтар көптеген жағдайда ойын сюжетін ашады (осыдан сюжеттік атауы), олардың негізгі мазмұны осында. Олар шығармашылықты ашады, баланың дүниетанымын, оның әлеуметтік тәжірибесін анықтап, кеңейтеді.Сюжеттік ойыншықтар арасында ерекше орынға қуыршақ ие. Ол – сәбидің әртүрлі уайымдауларының көзі. Қыз баланың осындай уайымдарының кең диапазонын П.И.Чайковский «Қуыршақтың ауруы», «Қуыршақты жерлеу», «Жаңа қуыршақ» («Балалар альбомы») атты музыкалық пьесаларында көрсетті. Балалар қуыршақты жандандырады, өз қуаныштары мен қайғыларын салыстырып көреді, оған қамқорлық етеді.Қуыршақтар әр түрлі жастағы, түрлі жынысты, кейде әр түрлі мамандығы бар жәнеұлтқа қатысына қарай да адамдарды бейнелейді. Бала, әсіресе сәбилерді бейнелейтін қуыршақтарды жақсы көреді. Кейінгі онжылдықтарда ересектер өмірінің «құпиясына» енгізетін қуыршақтар пайда болды (көптеген вариациядағы Барби қуыршағы және Вероника қуыршағы – оның ресейлік аналогы). Қуыршақтармен ойнауға арналған ассортимент те кеңеюде: қуыршақ үйлері, жағдай жасау заттары және т.б. тағы да пайда болды.Ойын барысында балалар жануарларды бейнелейтін ойыншықтарды жиі пайдаланады, бірақ қуыршақпен әрекет етуге ұқсас іс-қимылдарды орындайды: торай мектепке «бара жатыр», көжекті қуыршақ кереуетіне ұйықтауға жатқызады және т.б. Әдетте осындай «адам» рөлдерінде белгілі бір жеке ерекшеліктерге бөленген, қызықты, жеңіл әзілмен орындалған ойыншықтар жұмсалады: сымбатты қара көзді тиін, жүндес марғау, арам тентек маймыл. ^ Білімқұмарлар үшінХХ ғ. 20-шы жж. отандық педагогтер образдық ойыншықтар (ең алдымен қуыршақтар) бала қызығушылығын шектейді, ескінің жұғынын баяндайды,«мещандық тәрбие беруге ықпал етеді деп тұжырымдай отырып, оларға сын айтты. Баланың сүйікті ойыншығы – қуыршақ – балабақшадан қуылды. Оның 439 орнына «пионер», «қызыл әскер», «жұмысшы» қуыршақтары келді, олар жаңа социалистік мазмұны бар ойындарды ынталандыру керек еді.Е.А. Флерина осы көзқараспен келіспеді. Ол балабақшада эксперименталды жұмыс жүргізіп, оның негізінде мектеп жасына дейінгі балаларға (қыздарға да, ұлдарға да) кішкентай бала образындағы қуыршақтар керектігін анықтады. Олармен ойнау барысында балалар мәдени отбасы тұрмысын игереді, анасына балаларға қарауда еліктейді, қамқоршы, ұқыпты болуға үйренеді. Жоғары мектепке дейінгі жастағы балалар қуыршақтармен ересектер образында ойнайды, соның ішінде, ер балалар кәсібі айқын көрінген қуыршақтарды, әсіресе, ол мамандық қаһармандық қатарына жатса, қалайды.Қуыршақ өз құқықтарын баяғыда қайта қалпына келтірді, мектепке дейінгі мекеменің әр тобында барлық қуыршақ«шаруашылығы» бар қуыршақ ойыншықтарды көруге болады. Алайда Е.А.Флоринаның қуыршақтармен ойынаудың тәрбиеберу туралы көзқарасы көбінесе іске аспаған болып табылады. Сенбейсіздер ме? Балалардың «Жанұя», «Қыздар- аналар» ойындарын бақылаңыздар.Дидактикалық ойыншықтар балаларды ақыл-ойы мен сенсорлық дамыту үшін арналған. Олардың арасында халық ойыншықтары көп кездеседі: матрешкалар, пирамидалар, әр түрлі кішкентай шарлар, кішкене бөшкелер, бирюлькалар және т.б. Дидактикалық ойыншықтармен ойнай отырып, бала түрлі міндеттерді шешеді. Осындай міндеттердің шартары ойыншықтың конструкциясына енген (пирамиданы, мұнараны, матрешкаларды ыдырату және жинау).Е.А.Флеринаның анықтауынша, ермек–ойыншықтар,«көңілді ойыншықтар» балаларды алдандыру үшін пайдаланылады. Олар адамдардың күлкі тудыратын кішкене фигураларын білдіреді: тік сатыда айналып секіріп жатқан клоун, сүзісіп жатқан ешкілер, қонжық-«тартқыш», құймақты епті пісіріп жатқан аспазшы және т.б. Қазіргі ермек- ойыншықтардың ертедегі бастамаларын кішкентай балалардың көңілін көтеру, оларды күлдіру үшін жасаған (шоқып жеп 440 жатқан тауықтар, әткеншектер және т.б.). ермек- ойыншықтардың ерекшелігі қозғалыста, тосынсыйда, кездейсоқтықта, кейде қарама-қайшылықта, ойын әсерлерінің өзгешелігінде. Осының барлығы балада күшті қызығушылықты, айқын эмоцияларды оятады, әзіл сезімін дамытады. Демалыс пен ойын-сауық уақыттарында осындай ойыншықтар қуанышты ортақ бірге сезінуге ересектер мен балаларды біріктіруге көмектеседі. Ермек-ойыншықтар тәрбиешіге балалармен байланыс орнатуға, шиеленісті жазуға, орынсыз әрекеттерден көңілін бөлуге көмектеседі. Балаларда ойыншық қалай құрастырылғаны, ол неге қозғалатыны туралы білу және т.б. ынтасы ерте пайда болады. Ермек-ойыншықтың мықты болу талабы осыдан туындайды. Ермек-ойыншықтарға сонымен қатар фокустар жиынтығы жатады. Заманауи ерсек-ойыншықтарда механикалық, электротехникалық және электронды құрылғылар кеңінен кездеседі.Спорт ойыншықтары дене тәрбиесі міндеттерін шешуге арналған. Олар қимылдарының ептілігін, көзбен шамалауды, ірі және ұсақ моториканы, шыдамдылық, ұйымшылдық сынды қасиеттерді дамытуға ықпал етеді. Бұл ойыншықтар әртүрлі. Біреулері қолдың, иықтың бұлшық еттерін нығайтуға, қимылдарының үйлесімділігін дамытуға бағытталған (шыбықтар, дөңгелек сүйек, серсо, доптар, шеңберлер, бильбоке). Басқалары жүгіру, секіру дағдыларын дамытуға ықпал етеді, аяқ, дене бұлшық еттерін нығайтады (каталкалар, велосипедтер, саокаттар, роликтер, секіргіштер). Сонымен, ұжымдық ойындарға арналған спорт ойыншықтары да бар (үстел баскетболы, хоккей; пинг-понг).Музыкалық ойыншықтар музыка қабілетін дамытуға арналған. Олар сабақтарда, мерекелерде, ойын-сауықтарда, өздік ойындарда пайдаланылады. Дыбысталу ерекшеліктерімен, әсем безендірілуімен айрықшаланады. Бұл пішіні мен музыкалық дыбысталуына қарай балаларға арналған балалайкаларды, металлофондарды, ксилофондарды, органдарды, сырнайларды,  441 барабандарды, сыбызғыларды, волынкаларды, музыкалық шкатулкаларды (соның ішінде электрондық) және т.б. елестететін ойыншықтар. Музыкалық ойыншықтарға музыкалық құрылғысы бар сюжеттік ойыншықтарды (пианино, рояль), қоңыраушалар, сылдырмақтар жинағын, музкалық жазбаларды тыңдауға арналған ойын құралдарын жатқызады. Музыкалық ойыншықтарға қойылатын талаптар: дұрыс дыбысталу, дайындаудың жоғары сапасы, безендірудің эстетикалығы.Театрландырылған ойыншықтар – бұл қуыршақтар – тетар персонаждары, бибабо қуыршақтары, марионетка-қуыршақтары; ертегілер бойынша көріністерді, сахналауларды орындауға арналған сюжеттік кішкентай фигуралардың жинағы. Осындай ойыншықтарға костюмдер мен костюм элементтері, атрибуттар, декорация элменттері, бетперделер, бутафория және т.б. жатады. Ойын-сауық, карнавалдар үшін үрленетін ірі ойыншықтар (ертегі персонаждары, жануарлар) қолайлы. Театрландырылған ойыншықтарды пайдалану белгілі ойын жабдығын, атап өткенде, театр жылжымалы сахнасын, негіз-экраннан тұратын және оған бекітілген кішкентай фигуралардан құралатын магнитті, фланельді құрылғыларды талап етеді.Театрландырылған ойыншықтар күнделікті қолданыстағы заттар болып табылмайды, олар балалардың алдында мерекелік, эмоционалдық көтеріңкілік атмосферасымен байланысты болуы керек.Техникалық ойыншықтар балаларды техника әлемені енгізеді; өзіндік әрекеттері бар техникалық заттардың сыртқы түрімен таныстырады (машиналар, механизмдер, көлік құралдары). Бұл ойыншықтарға ойыншық фотоаппараттарды, бинокльдерді, дүрбілерді, ұшатын модельдерді, калейдоскоптарды, балаларған арналған тігін машиналарын жатқызады. Көптеген техникалық ойыншықтарда бұралмалы, серпінді қозғауыштар, электр моторлары, электронды құрылғылар пайдаланылады.Құрылыс және конструктивтік материалдар балалардың  442 құрастыруына, техникалық тапқыштыққа арналған. Құрылыс материалдарының жинағы құрылымдар мен ғимараттарға арналған түрлі пішіндегі бөлшектердің жиынтығын білдіреді. Конструкторлар бөлшектер, бекітетін элементтер мен түрлі конструкцияларды жинауға арналған ұқұралдар жиынтығынан тұрады. Балаларға бөлшектерді біріктірудің түрлі тәсілдері бар конструкторларды ұсынады: салу, табыстыру, мүшелеу (бекіту құрылғылары бар). Үлкен дамытатын мүмкіндіктерге жаңа буындағы конструкторлар — «LEGO»ие.Қолдан жасалған ойыншықтар балалардың өздерімен, олардың ата-аналарымен, тәрбиешілерімен жасалады. Осындай ойыншықтарға қажеттілік ойынның барлық түрлерінде пайда болады: театрландырылған ойындар үшін балалар «әртістердің» шағын фигураларын, декорация элементтерін, бетперделерді жасайды, сюжеттік-рөлдік ойын үшін –«азық-түліктерді»,«дәптерлерді», «кітапшаларды» және т.б. Қолдан жасалған ойыншықтарды жасаудың негізінде көркем еңбек жатыр, оның барысында бала алға қойған мақсатына жету үшін түрлі материалдарды түрлендіруге үйренеді. Мектеп жасына дейінгі бала қолдан жасалатын ойыншықтарды әр түрлі материалдардан әзірлейді: безендірілмеген (қағаз, картон, жіп, мата, жүн, фольга, пенопласт), жартылай безендірілген (қорабшалар, тығындар, катушкалар, пластмасса бөтелкелері, түймелер), табиғи (бүршіктер, емен жаңғақтары, бұтақтар, сабан, саз). Ойыншықты жасай отыра, ересек оны қалай жасап жатқанын бақылай отырып, оған бар күшімен көмектесе отырып, бала жасау әрекетіне деген қуанышты, талпынысты сезінеді.           443

Ерте жастағы балаларға арналған ойыншықтар Баланың психикалық дамуы үшін ойыншықтың мәні сіби кішкентай болған сайын маңызды. Сондықтан өмірінің бірінші жылдарындағы балаларға ойыншықтарды дұрыс таңдау өте маңызды болып келеді. Ерте жаста даму тез қарқындап жүреді, ол тәрбие берудің міндеттерін, әдістері мен құралдарының, соның ішінде, ойын матреиалының да алмасуына әкеледі. Сол арада бала психикасының дамуы, оның тұлғасының қалыптасуы айналадағы дүниені іспен игеру үрдісінде орындалатынын ескерген жөн. Ең алдымен бала материалдық мәдениетті, яғни практикалық (заттық), құрал-сайман әрекеттерін игеруі тиіс. Осы практикалық әрекеттердің қойнауында таным мотивтері мен қажеттіліктері қалыптасады, сөйлеу және эмоциялар дамиды. Ойыншықтармен әрекет ету бала қол жеткізетін алғашқы практикалық іс-қимылдар сынды анализаторлардың жұмысына, сыртқы әсерлері, қимылдарына қажеттіліктерін ынталандырады. Нәрестенің өміріне бір-екі айлығында енетін ойыншықтар көру, естудің дамуына ықпал етуі керек. Бұл ашық түсті жеңіл доп, шар, басқа да ашық түсті ірі ойыншық (кереуеттің үстіне нәрестенің көзінен 50 см алшақтықта ілінеді). 2-2,5 айынан ірі сюжеттік ойыншықтар қосылады (қуыршақ, қонжық), олар кереуеттің, манеждің қасына орнаастырылады. Сол арада дыбыс шығаратын ойыншықтар да қажет (сылдырмақтар, қоңыраушалар, неваляшкалар). Ойыншықтардың дыбыс беруі бала көзқарасымен оған қосымша тартымдылық береді. Оған қоса, баланың кеудесінің үстіңгі жағына қолымен ұстап алуға болатын ойыншықтарды таңдап, іледі: сақиналары, сабы бар сылдырмақтар; салпыншақтар. Заттармен әрекет ету үшін балаларға 5-6 ай жасынан бастап әртүрлі ойыншықтарды береді: ысқырығы бар пластмассалы, рәзеңкелі, ағаштан жасалған астары бар ойыншықтар, түрлі көлемдегі кішкентай шарлар мен доптар және т.б. Түрлі материалдардан жасалған ойыншықтардың арасында образдық  444 ойыншықтар да болуы тиіс: қуыршақ-неваляшка және пішініне қарай қарапайым пластмассадан, рәзеңкеден, матадан жасалған қуыршақтар, жануарлардың кішкентай фигуралары. Осы ойыншықтар көрнекі безендірілуі қажет (қуыршақта – үлкен көздер, қанық түсті ауыз). Көлеміне қарай ойыншықтар ұсақ және орташа, пішініе қарай бір немесе екі қолымен ұстауға ыңғайлы. 7-8 айдан бастап салуға арналған ойыншықтар мен заттар қосылады (тегенелер, кубтар, ұсақ ойыншықтары бар кәрзеңкелер). Балаларға тақырыбы бойынша бірдей (әтеш, мысық), бірақ түсіне, көлеміне, материалына қарай ажыратылатын ойыншықтар ұсынылады. Сюжеткөліктік ойыншықтар пайда болады (каталка, кішкентай автомашиналар). Балаға 8-9 айынан бастап әдемі, қолға ұстағанда жұмсақ ойыншықтарды көрсетеді, олармен әрекет етуді үйретеді. Осы кезеңнен бастап олардың көмегімен бала біртектес, бірақ көлеміне қарай әр түрлі заттар мен ойыншықтарды жинау (конустар, цилиндрлер), қорабшаларды, ойыншық кәстрөлдердің қақпағын жабу барысында әрекеттерді үйлестіру тәсілдерін игереді. Алмалы-салмалы ойыншықтар (бочата, жұмыртқалар,саңырауқұлақтар), доғаға ілетін сақиналар пайдалы.Кейінірек (10-12 айдан бастап) бала пирамидаларды, матрешкаларды жинау, астау ішінде кішкентай шар немесе допты домалату, алмаслы-салмалы ойыншықтармен, сонымен қатар кубиктермен, кішкентай кірпіштермен, призмалармен ойнайтын ойындар барысында заттық әрекет жасауды меңгереді. Осы жастағы балаларға (түрлі пішіндегі, көлемдегі, түстегі) тиісті заттарды салуға арналған кертіктері бар ойын үстелдері қызығушылық тудырады.Бір зат – құрал-сайман – басқасына (басқаларына) әрекет ету үшін қолданылатын құралмен жұмыс істеу әрекеттерін игеру барысында бала бір жасының аяғына қарай ойыншық қалақшаларды, күректі, ойыншық ыдыс-аяқты пайдалануды үйрене бастйды. Бұл ойыншықтардан басқа, (көздері, құлақтары) ірі жасалған бөлшектері бар ойыншықтар,  445 қуыршақпен ойнауға арналған арбалар, төсек жаймалары, көрпелер қосылады. Ересектер ермек-ойыншықтарды көрсетеді (жерді шоқып жатқан тауықтар, секіретін көлбақалар). Сәбилерге бұрамалы ойыншықтарды көрсетеді (автокөлік, арба). Жүру дағдыларын дамыту үшін ойыншық-каталкаларды пайдаланады, бала оларды алдына итереді немесе жіппен жүргізеді.Екі жасында балаға ойыншықтардың барлық түрін ұсынады. Образдық ойыншықтардың ішінен түрлі материалдардан дайындалған ойыншықтар, соның ішінде сумен ойнау үшін жалаңаш-қуыршақтар да қажет. Қыршақтың үстіндегі кимдер қарапайым (шешілетін немесе шешілмейтін). Қуыршақ жиһазы ірігабаритті, мықты болуы өажет. Қуыршақтың бөлмесіне пианино қойылады (дыбысталмаған немесе дыбысталатын). Ойын тұрмысы заттары міндетті түрде болуы керек: ас үйге арналған жинақ (плита, краны бар ыдыс-аяқ жуғыш), баланың қолының көлеміне қарай ірі ыдыс-аяқ (тәрелкелер, шыны- аяқтар, қасықтар, кәстрөлдер); ойыншық төсек жабдығы (жаймалар, матрац, көрпелер және т.б.).Осы жаста балалар түрлі матреиалдардан жасалған, дыбысталған немесе дыбысталмаған жануарлардың (қоян, түлкі, сиыр, ешкі, ат) кішкентай фигураларымен жақсы ойнайды. Сумен ойнау үшін балық, суда жүзетін құстардың (ұсақ және орташа көлемді) жинағы болуы қажет.Сюжеттік-көлік ойыншықтар қуыршақтарға арналған тұрақты арбалар, шаналар, арбалар, каталкалар, автокөліктер, жүк машиналармен беріледі.Тәрбиеші балаларға бұрамалы ойыншықтарды (адымдап басатын қуырщшақ, билейтін аю, втомашиналар және т.б.), дыбысталған волчоктарды, түс, дбыстық әсері бар ойыншықтарды көрсетеді. Балаларға көп қуанышты ересектер қозғалысқа түсіретін бауы немесе шарнирлері бар ойыншықтар сыйлайды.Дидактикалық ойыншықтардың ішінен бірдей көлемдегі  446 сақиналары, үш контрасты көлемдегі сақиналары бар, конус негізіндегі пирамидалар; түрлі пішіндегі астарлар: балғалар, төлкелер, бұрандалар жинағы бар үстелверстактар болуы қажет.Екі жастағы балалар «Сақинаны ал», «Лото ойнайық» және т.б. дидактикалық ойындарды ойнайды.Құрылыс ойыншықтары арасынан балаларға пластмассалы, ағаш кубиктерді; құрылыс жинақтарын; қарапайым конуструкторларды береді.Құрылыс материалдарына қосымша ретінде сюжеттік ойыншықтарды іріктеп алады.Сонымен қатар, музыкалық ойыншықтар да ұсынылады: қоңыраушалар, мелодия орнатылған шарманкалар, музыкалық зырылдауық, барабан, дабыл.Спорт ойыншықтары доппен, каталкалармен, ірігабаритті ойыншық-качалкалармен, кегльдермен, салпыншақтары бар божылармен беріледі.

ТапсырмаларПрочитайте лекцию А. С. Макаренконың «Ойын» атты дәрісін оқыңыздар («Лекции о воспитании детей». — Любое издание); автор ұсынатын ойыншықтардың жіктемесін жазып алыңыз.«Ойыншықтың түрі» кестесін құрастырыңыз.Елизавета Ивановна Тихееваның «Бала ойыншықпен жай нәрсе ретінде алданбайды; ол мұнда өзінің жанын, әрекетін, шығармашылығын көрсететін ұзын тізбекке апаратын нүктені бағалайды» сөздерін қалай түсінетіндеріңізді баяндаңыздар (қараңыз: История дошкольной педагогики в России: Хрестоматия. — М., 1976. — С. 330).Серуендеу барысында балаларда ойынға арналған уақыт жеткілікті. Сіз практикадан өтіп жатқан топта балалар серуендеу кезінде қандай ойыншықтарды пайдалантынына талдау жасаңыз (ойыншықтардың түрі, олардың саны, жағдайы, мерзімге, саөталу орнына сәйкестігі). «Алып шығатын» ойыншықтар жайында ұсыныстарыңызды айтыңыздар.Балаларға ойыншығына арналған өлеңдерді еске түсіріңіздер және жазып алыңыздар. Осы шығармалар мектеп  447 жасына дейінгі бала-сәбиге қандай әсер беруі мүмкін?6. Бала олардың балалық шағы туралы ересектердің әңгімелерін тыңдағанды ұнатады. Балаларға өз балалық шағындағы сүйікті ойыншығы туралы әңгімені құрстырыңыз және жазып алыңыз.                                      448       Адамзаттың мыңжылдық тарихында өскелең ұрпақтытрәбиелеудің екі тармағы қалыптасты: отбасылық және қоғамдық. Оның әрқайсысы әлеуметтік институтты білдіре отырып, баланың тұлғасын қалыптастыруда өзіндік ерекше мүмкіндіктерге ие.Тұлғаның қалытасуында не маңыздырақ деген дау баяғыдан келеді: отбасы немесе қоғамдық тәрбиелеу (балабақша, мектеп, басқа да білім беру ұйымдары). Бір атақты педагогтер отбасы пайдасына шықты, басқалары қоғамдық мекемелерге қарай басын бұрды. Сөйтіп, Я.А.Коменский ана мектебі деп бала ана қолы мен аузынан алатын білімнің бірізділігі мен сомасын атады. Ана сабақтары – кестедегі үзіліссіз, демалыс және каникулсыз. Бала өмірі көпқырлы және саналы болған сайын, ана қамқорының шеңбері кеңейе түседі. Я.А.Коменскийді басқа педагог-гуманист И.Г.Песталоцци қайталайды: отбасы – тәрбие берудің түпнұсқа органы, ол ісімен үйретеді, ал тірі сөз тек қана толықтыра түседі және өмірмен орылған топыраққа құлай отырып, ол мүлдем басқа әсер тудырады.Ал социалист-утопист Роберт Оуэн отбасын жаңа адамның қалыптасу жолындағы күлдің бірі деп санады.Баланың ерте жастан тек қоғамдық тәрбие беру қажеттілігі туралы оның идеясы біздің елімізде бір мезгілде отбасының«артта қалған» дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары бар «ұяшық» ұстанымын азайтуымен белсенді түрде жүзеге асты. Көптеген жылдар бойы сөзі және ісімен баланың тұлғасын қалыптастырудағы қоғамдық тәрбие берудің рөлі аталып өтілді.Бірақ қазіргі заманғы ғылым баланың жеке басының дамуына кедергі келтірместен, отбасылық тәрбиеден бас тартуға болмайды, өйткені оның күшіне және тиімділігіне балабақшада немесе мектепте кез келген, тіпті білікті тәрбие берудің де теңдесі жоқ.Белгілі ресейлік психолог А.Н. Леонтьевтің кішкентай балаға қандай да бір түрде әсер ететін айналасындағы әлемнің әртүрлі бөліктерінен, оның тәрбие беру әсеріне ерекше сезімтал болып табылатын балаға жақын адамның шеңберін анықтады.Бала өмірінің алғашқы жылдарында ескертулер, айтылған ақылдар, «бөтен апатайдың» кеңестерін қабылдамайды (көліктегі серіктер, басқа топтың тәрбиешілері). Кейінірек жасөспірім кезеңінің басында досының, жолдасының пікірі оған маңызды, оған жолаушының ескертуі әсер ете бастайды, ал 7-8 жасында ең беделді сөздер - «Осылайша анам айтқан!»; «Әкем солай айтты».Т.А.Маркованың зерттеуінде отбасылық тәрбиенің күші мен беріктігін анықтайтын факторлар жүйеленген.Отбасындағы тәрбие терең эмоционалдығымен, жақын сипатымен ерекшеленеді. Отбасылық тәрбие берудің«өткізушісі» болып балаға деген ата-аналық махаббат пен балалардың ата-анасына деген кері сезімдері саналады (бауыр басқандық, сенім, жылулық). Отбасылық тәрбие берудің тиімділігі негізінен оның барлық мүшелерін байланыстыратын эмоционалдық байланыстармен айқындалады, соның арқасында балалар қоршаған орта туралы белгісіздік және қауіптен қорғалған болып сезінеді. Мұнда анасының құшағында шынайы және мазасыз қорқыныштарынан жасырынуға болады, әлемдегі барлық нәрселер туралы атақты «ең, ең ақылды» саналатын атадан біліп алуға болады. Отбасылық жылу - бақытты балалықтың жағдайының бірі. Отбасында тәрбие беру ана, әкесі, отбасының басқа мүшелерінің өмірлік жағдайлардың әртүрлілігіндегі тәрбие беру  450 әсерінің ұзақ мерзімділігі және тұрақтылығымен, олардың күнделікті қайталануымен ерекшеленеді. Тәрбие беру үдерістерінің осындай тұрақтылығы сыртқы факторларға жауап беретін әрекеттерді тудыратын баланың дамып келе жатқан жүйке жүйесі үшін қолайлы. Тіпті мазмұн, пішіннің формасына қарай осы тәрбие беру әсерлері әрдайым педагогикалық сауатты болмаса да, бала кез-келген сәтте оны күтетін нәрсені біледі және болжайды. Мысалы, серуендеуден кірлеген курткада қайтқан кезде, ол анасының мақұлдамайтын реакциясына алдын-ала дайындалады, анасын «тыныштандыру» үшін қажет әрекетке әзірленеді («Кешірім сұраймын, сүйемін, щетканы алып, куртканы тазалаймын»).Отбасы өмірдің алғашқы жылдарынан бастап баланы әртүрлі іс-әрекеттерге (тұрмыстық, еңбек, шаруашылық, отбасының басқа мүшелеріне және өзіне қатысты тәрбиелеу) қосу үшін объективті мүмкіндіктерге ие. Егер балабақшада балалар негізінен еңбек ету барысына белгілі бір жағдайда ғана қатысса, оның қоршаған адамдарға қажет екенін әрдайым түсінбейтін болса, онда отбасы мүлдем өзгеше болады. 1,5-2 жастағы баланың өзінде тұрақты міндеттері болуы мүмкін: ойыншықтарды кешке «ұйықтатуға жатқызу», атасына газет алып беру, әжесінің креслосының алдына аяқтарын қоюға арнап орындық қою. 3-4 жастан бастап балаға бөлме өсімдіктерін суаруды тапсырады, ол үстелді әзірлейді, ересектерге тазалауға көмектеседі.«Балалар - отбасы айнасы» сөзі барлық көрінетін қадірсіздікке қарамастан, баланың оған отбасына уағыздайтын рухани-адамгершілік құндылықтарға бағдар ету мәнін береді. Әрбір отбасы жақсылық және жамандық, олардың басымдықтары мен адамгершілік құндылықтар туралы өз ой- пікірі бар: біреуінде бұрыш басына мейірімділік, ізгілікті қояды, басқаларында керісінше, қатыгездік, табынушылық бар. Ата- аналар ненің жақсы, ненің жаман екені туралы олардың түсініктеріне жауап беретін іс-әрекеттерін, қимылдарын, мінез- құлық тәсілдерін үнемі ынталандырады және көтермелейді. Сондықтан, жас әке өзінің 3 жастағы баласын құрдастарымен  451 кез келген қақтығыстарда «жауап қайтаруға» үйретеді, ол балаларда ұрыс, шиеленістердің себебі қатыгез түпкі ой емес, өтінішін дұрыс жеткізбеу, қимылдарының опасыздығы, мінез- құлқының қызбалығы екенін ескермейді.Жақындарына, жақсы көретін адамдарына еліктей отырып, олардың «өмірлік философиясның сабақтарына» ере отырып, бала мінез-құлық формаларын, айналадағы адамдармен қатынас жасау, өзара әрекет ету тәсілдерін игеріп алады. Қыңыр ана баласының қырсықтығынан зардап шегуі мүмкін, ал«соғысқұмар» әке мұғалімдердің «үзілісте төбелесті» сынды шағымдарғын үнемі тыңдауға мәжбір болады. Көптеген атақты педагогтардың отбасылық тәрбие – бұл алдымен ата-аналардың өзін-өзі тәрбиелеуі деп санауы бекер емес: өздері игермеген қасиеттерді балаға дарыту және үнемі көрсететіндерден«арылту» өте қиын.Тұлғаның қалыптасуының маңызды факторы – белгілі бір жыныстың өкілі ретінде сезіну және тиісті рөлдік мінез-құлықты игеру. Ғалымдар мұны психологиялық жыныстың қалыптасуы деп атайды және отбасының осы үрдістегі ерекше рөлін атап өтеді. Бала ата-анасының мінез-құлқы, олардың өзара қарым- қатынастарының, еңбек ынтымақтастығының үлгісін көреді, өз жынысымен санаса отырып, еліктеу негізінде өз жүріс-тұрысын құрады.Шағын топты, «микроғарышты» өзіндік білдіре отыра, отбасы баланың әлеуметтік өмірге ақырындап қалыптасуының және оның дүниетанымы мен тәжірибесінің кезеңмен кеңеюі талаптарына біршама сәйкес келеді.Сонымен қатар, отбасы – біртектес емес, дараланған әлеуметтік топ екенін ескеру керек. Мұнда түрлі жас ерекшелігіндегі (отбасының ересек және кіші мүшелері), жыныстық, кейде кәсіптік (ана – мұғалім, әке – жүргізуші, әже - медбике) «ішкі жүйелер» берілген. Бұл жағдай балаға өз мүмкіндіктерін біршама кеңірек көрсетуге және қажеттіліктерін толығырақ жүзеге асыруға көмектеседі (А.Г.Харчев,  452 И.В.Гребенников, Ю.П.Азаров).Сөйтіп, қазіргі заманғы ғылым баланы тәрбиелеуде әсер ету формаларының көптігінде, соңғысының үздіксіздігі мен ұзақтығында, өсіп келе жатқан адам игеретін құндылықтар диапазонында көрінетін отбасы басымдылығын атап өтеді.Бала тәрбиесіндегі отбасының басым рөлі туралы ереже бірқатар халықаралық (Бала құқығы туралы конвенция, 1989), сондай-ақ, отандық (Ресей Федерациясының конституциясы,«Ресей Федерациясындағы білім туралы» заң) заңнамалық құжаттарда белгіленген. Мұнда бала үшін ата-ананың бірінші педагогтары ретіндегі құқықтары көрсетілген, сонымен қатар, олардың баланың толыққанды денсаулығына, жан-жақты дамуына, өмірге дайындығына жауапкершілігі белгіленген.

 Балабақша мен отбасының ынтымақтастығыОтбасылардың барлығы дерлік балаға әсер ету мүмкіндіктерінің тұтас кешенін толық шамада жүзеге асырмайды. Себептері әртүрлі: бір отбасылар баланы тәрбиелегісі келмейді, басқалары – бұны жасай алмайды, үіншілері – ол не үшін қажет екенін түсінбейді. Барлық жағдайда мектепке дейінгі ұйымға білікті көмек беру керек.Қазіргі уақытта мектепке дейінгі қоғамдық тәрбие берудің қажеттілігі ешқандай да күмән келтірмейді. Соңғы жылдары мектепке дейінгі ұйымдарға жоғары талаптар қойылады. Бұрын біздің мемлекет мектепке дейінгі ұйымның әлеуметтік қызметін– әйел-ананы қоғамдық өндіріске қатысудан босатуды барынша атап өтті. Сондықтан мектепке дейінгі ұйымның жұмысын бағалауда маңызды көрсеткіш ретінде балалардың ауруы туралы, олардың қалдырған күндер саны туралы (ол дегеніміз ананың мәжбүр болған жұмысқа қабілетсіздігі) деректер алынды.Әлемнің көптеген елдерінде, соның ішінде, біздің елімізде де, білім беру рөлінің өсуі мектепке дейінгі ұйымдарға деген  453 көзқарасты өзгертеді. Енді басында мектепке дейінгі ұйымның педагогикалық қызметі тұрады: қалай тәрбиелейді, ол неге үйретеді, мектепке қаншалықты нәтижелі дайындайды. Педагогикалық қызметті тиімді орындау үшін, мектепке дейінгі ұйым балалармен білім беру жұмыстарын жүргізудің мазмұны мен сапасын қайта қарауы, әр балаға біршама күшті әсер ету жолдарын іздеу қажет. Бұл мектепке дейінгі ұйымның педагогикалық ұжымын баланы тәрбиелеуде отбасы тарапынан одақтас, ниеттес адамдарды іздеу қажеттілігін қояды.Мектепке дейінгі ұйымның педагогтары отбасымен ынтымақтастықта болу маңыздылығы және қажеттілігін әрдайым түсіне бермейтінін атап өту керек. Көбісі, әсіресе, жас мамандар, шамамен былай тұжырымдайды: «Мені баланы қалай түсіну, қалай оқыту, тәрбиелеу керектігі туралы түрлі ғылымдарға үйретті. Мен баланы ғылыми негіздерде, дұрыс тәрбиелеймін, ол балабақшада таңертеңнен кешке дейін болады. Сондықтан ата-аналар дұрыс тәрбиелемей жатса, қорқынышты емес: олар баласын санаулы сағатта ғана көреді ғой». Ата- аналардың дәл осылай ойлауы да кездесіп тұрады: «Бала менікі, мен оны басқаларынан артық білемін, яғни мен өзім тәрбиелеп жатырмын. Ал балабақшада – оған әйтеуір ештеңе болмаса болды, дені сау, аман болса болды». Сөйтіп, мектеп жасына дейінгі балаға жақын екі жақ, ата-аналар мен педагогтар, жеке, бір-бірінен тәуелсіз тәрбиелеуге тырысады. Бұл жақсы нәтиже бермейді. Кішкентай баланы тәрбиелеуде көптеген нәрсе оң әдеттерін, мінез-құлық дағдыларын, қызметтің тиімді тәсілдерін қалыптастырудан құралады. Мұның барлығы егер баланы тәрбиелеп жатқан барлық ересек адамдар оған қойылатын талаптар, әсер ету әдістері, үйрету тәсілдері туралы келісіп жатса, мүмкін болады. Тәрбие берудің қандай міндеттерін шешуде қай жағы күштірек болатынын (балабақша немесе отбасы) және басқа тарапқа қайсыларын шешуде негізгі ауыртпалықты алу керек екендігін ескеру қажет. Мысалы, эмоционалды, жыныстық тәрбиелеуде, баланы еңбекке баулуда  454 отбасы мүмкіндіктері, балабақша мүмкіндіктерінен біршама жоғары. Оның орнына балабақша білім беру қызметін, балалардың шығармашылық қабілеттерін дамытуды, балаларды мектепке жүйелі оқуға даярлауды білікті жүзеге асырады. Баланы дамыту мүддесінде педагогтар мен ата-аналар өзара әрекет ете және ынтымақтаста бола тұра, бір-бірінің тәрбие беру қызметін толықтыруы қажет.Ынтымақтастық болудың бастамашысы кім болуы керек? Әрине, мектепке дейінгі ұйымның педагогтары, өйткені олар білім беру жұмысына кәсіби даярланған, бұлар оның нәтижелілігі балаларды тәрбиелеудегі келісілгендік, сабақтастықта екенін түсінеді. Қазіргі заманғы ата-аналарға осыны түсіндіру керек.Отбасымен өзара әрекет етуді орнату бастамасы мен осы өзара әрекет ету міндеттерін білікті жүзеге асыру мектепке дейінгі ұйымның отбасы тәрбиесіне қатысты бағыт-бағдар беретін рөлін анықтайды.Ынтымақтастықтың нәтижесі көптеген жағдайда отбасы мен балабақшаның өзара ұстанымдарына байланысты болады (В.К.Котырло, С.А.Ладывир). Егер екі тарап балаға мақсатқа сай әсер ету қажеттілігін сезініп, бір-біріне сенсе, олар біршама оңтайлы қалыптасады. Ата-аналардың педагогтың балаға жақсы көзқарасына сенімді болуы; тәрбие беру мәселелерінде педагогтың құзыретті екенін сезінуі, ең бастысы – оның жеке қасиеттерін (қамқор болушылық, адамдарға деген ықылас, мейірімділік, сезімталдық) бағалай білуі маңызды. Осындай сенімділік өзінен-өзі пайда болмайды: тәрбиеші оны балаға мейірімді, бей-жайсыз қарауымен, онда жақсылықты тәрбиелеу іскерлігімен, кеңпейілдігі және шапағатымен баурап алады. Осыған қарым-қатынас жасау мәдениетін, тактикалық пен өзара түсінушілікті қосайық – енді сенімділік психологиясы картинасы біршама толыққанды болады.Әлемдік статистиканың көрсетуінше, қазіргі отбасылық тәрбие негізінде қалай болуы керек сияқты тиімді, толыққанды  455 емес. Сондықтан көптеген елдерде отбасының педагогикалық мәдениетін көтеруге, ерлі-зайыптыларды ата-аналар ретінде тәрбиелеуге бағытталған арнайы бағдарламалар әзірленуде. Ата- аналардың педагогикалық мәдениетін көтеру үшін оларды психологиялық-педагогикалық ағарту – мектепке дейінгі ұйым мен отбасы ынтымақтастығы бағыттарының бірі. Шынымен, бүгінгі күні ата-аналарды психологиялық-педагогикалық ағарту ісі көптеген құралдар арқылы жүзеге асырылады: радио, телевидение, тәрбие беру туралы көпшілікке мәлім әдебиеттр.Сондықтан, мектепке дейінгі ұйыммен жүзеге асырылатын психологиялық-педагогикалық ағарту ісі мақсатқа сай бағытқа ие болуы тиіс. Сөйтіп, ясли тобы тәрбиешісінің отбасымен жұмыс істеу ерекшелігі ерте жастағы балалардың психофизиологиялық ерекшеліктерімен мәжбүрленеді: сәбидің тез өсуі тәрбие беру мен оқыту міндеттерінің дер кезінде өзгеруін, педагогикалық жұмыстың әдістері мен тәсілдерін қайта құруды талап етеді. Ата-аналардың психологиялық- педагогикалық ағарту ісіне өмірді қорғау, сәбидің физикалық және психикалық денсаулығын нығайту, дұрыс физикалық дамуына жағдай жасау мәселелерін енгізген жөн. Баланы қоғамдық тәрбиелеу, гигиеналық күтім, дұрыс тамақтану, шынықтыру, күн тәртібі, сылау, гимнастика жағдайларына бейімдеу мәселелері бойынша ұсыныстарды ата-аналарға тәрбиеші ғана емес, сонымен қатар, балабақшаның басқа да мамандары береді. Сонымен қоса, кеңестер мен ұсыныстар жалпы балалар туралы емес, нақты Саша, Лиза туралы болуы тиіс.Мектепке дейінгі білім берудің негізгі жалпы білім беретін бағдарламасын жүзеге асыру жағдайларына қойылатын Федералдық мемлекеттік талаптарда (2013) балабақша ұжымының балалардың отбасыларымен білім беру бағдарламасын жүзеге асыру бойынша өзара әрекет етуі қажеттілігі көрсетілген. Қазіргі отбасы, мектепке дейінгі ұйымға қарағанда, балаларды табиғи ландшафттардың, құбылыстардың  456 көптүрлілігімен таныстыру, баланы мұражайға, көрмеге, циркке, театрға, кітапханаға және т.б. апару, тұрмыстық әрекеттерге тарту және т.б. мүмкіндіктеріне ие. Алайда педагогтарға«отбасы – мектепке дейінгі ұйым» бірыңғай білім беру кеңістігін жасау мақсатында отбасының мәдени алаңын кеңейту, ата- аналарға баланы қайда апарған оңтайлы, оның назарын қайда аударған дұрыс сынды ұсыныстар беру қажет.Мектепке дейінгі ұйымның білім беру бағдарламасын жүзеге асыруда педагогтар мен ата-аналардың өзара әрекет жсауы үшін үлкен мүмкіндіктерді балабақшаның ашық жүйе ретінде қызмет етуі береді. Бұл ата-аналарға мектепке дейінгі ұйымның педагогикалық үрдісін бақылауға, оған қатысуға, тәрбие беру әрекетінің өз тәжірибесін жетілдіруге мүмкіндік береді. Ата- аналар, отбасы мүшелері мектепке дейінгі ұйымда балалардың өмірін түрлендіріп, білім беру жұмысына өз үлесін қоса алады. Мысалы, Сережаның әжесі – суретші, ол балабақшаға ықыласымен келеді, балаларға өз шығармаларын көрсетеді, өз шеберлігінің құпияларына енгізеді, сурет салудың саусақ техникасына үйретеді. Ал Жаңа жылға қарай залда балалардың суреттері мен Юлия Сергеевнаның жұмыстарының көрмесі безендірілді. Сашаның әкесі Парижден оралды, оның бейнефильмдерді, фотосуреттерді көрсетумен ілескен әңгімесі балабақша қызметкерлеріне де, тәрбиеленушілеріне де өте қызықты болды. Бірде Аня атасын алып келді, ол ер балалардан ойыншықтарды жөндейтін бригада құрды. Тапсырыстар басқа топтардан да түсті. Александр Николаевичтің қасында еңбек ете отырып, ер балалар нені үйренбеді дейсің!Ата-аналарды, отбасының басқа мүшелерін балабақшаның білім беру жұмысына тарту ең алдымен, балалар үшін қажет. Ол нені біліп, жаңа не нәрсені үйренетінде ғана емес. Басқасы маңыздырақ – балалардың өздерінің сондай көп білетін, ол туралы сондай қызықты айтатын, қолдары алтын әкелеріне, аналарына, әжелеріне, аталарына қандай құрмет, махаббат және ризашылықпен қарауында! Ата-аналарға өзін «ұжымдық  457 педагог» рөлінде көруге көмектесу де мәндірек. Әсіресе ол әжелер мен аталарға маңызды: оларға өздерінің керек екендігін, айналады адамдарға қызықты екенін көру сондай қажет. Педагогтарда әр тәрбиеленушінің отбасын жақсырак білу, балаларды тәрбиелеуде оның күшті және әлсіз жақтарын түсіну, өз көмегінің сипаты мен шамасын анықтау, кейде жай ғана үйрену мүмкіндігі бар.Сонымен, ынтымақтастықта болу міндеттерін шешу педагогтардың ата-аналарды психологиялық-педагогикалық ағартуға қатысуын; отбасыларды, олардың тәрбие беру мүмкіндіктерін зерттеуді; ата-аналарды балабақшаның білім беру бағдарламасының жұмысына тартуды талап етеді.

 Мектепке дейінгі ұйымның отбасымен ынтымақтастықта болу түрлері Мектепке дейінгі ұйымның тәрбиеленушілердің отбасыларымен ынтымақастықта болудың ұйымдастырушысы мен үйлестірушісі меңгеруші болады. Ол отбасы мен балабақшада балаларды тәрбиелеудің бірыңғай жүйесін қалыптастыруға осы міндетті шешу үшін педагогикалық ұжым мен ата-аналарды біріктіре отырып ықпал етеді.Мектепке дейінгі ұйымның ата-аналармен ынтымақтастықта болудың негізгі міндеттері мен шамалас мазмұны жылдық жоспарда белгіленіп, меңгеруші мен аға педагогтың күнтізбелік жоспарында нақтыланады. Балаларды тәрбиелеуде оң нәтижелерге ынтымақтастықтың түрлі формаларын іскерлікпен үйлестіру, осы жұмысқа мектепке дейінгі ұжымның барлық мүшелері мен тәрбиеленушілер отбасыларының мүшелерін белсенді қосу арқылы жетеді.Қазіргі таңда өзекті міндеттер отбасымен жеке жұмыс жасау, әр үлгідегі отбасыларды даралап қарау, мамандардың назары мен әсерінен тек қана қиын емес, сонымен қатар, кейбір  458 мәселелерде нашар отбасыларды тыс қалдырмау болып қалып жатыр.Ынтымақтастықтың формалары қандай?Ұзақ жылдар бойы ынтымақтастықтың міндетті формаларының бірі педагогтың баланың отбасына бару саналды. Бұл (егер формальдыққа айналмаса) педагогке отбасыны зерттеу, баламен, оның ата-анасымен байланыс орнату, тәрбие беру жағдайларын анықтау үшін көп нәрсе береді деп есептелді. Алайда қазір отбасы өмірі ширек ғасыр бұрын уақытпен салыстырғанда, біршама жабық бола бастады. Ата-ана тәрбиешінің келу мақсатын келу уақыты келісілген болса да, көптеген жағдайда түсіне бермейді.

Ашық есік күні жұмыстың біршама таратылған формасы бола тұрып, ата-аналарды мектепке дейінгі ұйыммен, оның дәстүрлерімен, тәрбиелік-білімдік жұмыстың ерекшеліктерімен таныстыруға, онымен қызықтырып, қатысуға тартуға мүмкіндік береді. Мектепке дейінгі ұйым бойынша экскурсия ретінде келген ата-аналардың балалары тәрбиеленетін топқа бару арқылы жүргізіледі. Мектепке дейінгі ұйым жұмысының фрагментін көрсетуге болады (балалардың ұжымдық еңбегі, серуенге жинау және т.б.). Экскурсия және назар аударып қараудан кейін меңгеруші немесе әдіскер ата-аналармен әңгімелеседі, олардың алған әсерлерін анықтайды, туындаған сұрақтарға жауап береді.Әңгімелесулер жеке де, топпен де жүргізіледі. Екі жағдайда да мақсат айқын белгіленеді: нені анықтау керек, не нәрседе көмектесуге болады. Әңгімелесудің мазмұны ықшам, ата- аналарға мәні бар, әңгімелесушіні пікірін айтуға тартатындай болуы тиіс. Педагог тек қана сөйлеп қоймай, ата-аналарды тыңдап, өз қызығушылығын, ақ пейілділігін білдіруі керек.Кеңес берулер. Әдетте кеңес беру жүйесі жасалады, олар жеке немесе ата-аналар топшасында жүргізіледі. Топтық кеңес беруге әр түрлі топтың бірдей мәселелері немесе, керісінше, тәрбиелеуде нәтижесі бар ата-аналарды шақыруға болады (мазаң  459 балалар; сурет салуға, ән айтуға айқын көрінетін қабілеттері бар балалар). Кеңес берудің мақсаттары ата-аналардың белгілі білімді, іскерліктерді игеруі; оларға проблемалық сұрақтарды шешуге көмек көрсету саналады. Кеңес беру формалары әртүрлі (кейін талқылауға түсетін маманның кәсіби хабарламасы; кеңес алуға шақырылғандардың барлығы алдын ала оқыған мақаланы талқылау; практикалық сабақ, мысалы, «Балалармен өлеңді қалай жаттау керек» тақырыбында).Ата-аналар, әсіресе жастар, балаларды тәрбиелеуде практикалық дағдыларды игеруді қажет етеді. Оларды семинар- практикумдарға шақырған дұрыс. Жұмыстың осы түрі үйретудің тәсілдері мен амалдары туралы айтып беруге және кітапты қалай оқу керек екендігін, иллюстрацияларды қалай қарастыру керек екендігін, оқығаны туралы қалай әңгімелесу керек екендігін, баланы жазуға қалай үйрету керек екендігін, артикуляциялық аппаратты қалай жаттықтыруға болады екендігін және т.б. көрсетуге мүмкіндік береді.Ата-аналар жиналысы топтық және жалпы (барлық ұйымның ата-аналары үшін) өткізіледі. Жалпы жиналыстар жылына 2-3 рет ұйымдастырылады. Мұнда жаңа оқу жылына міндеттерді, білім беру жұмысының нәтижелерін, дене тәрбиесі мәселелері мен жазғы сауықтыру мерзімі мәселелерін және т.б. талқылайды. Жалпы жиналысқа дәрігерді, заңгерді, балалар жазушысын шақыруға болады. Ата-аналардың сөздері қарастырылады.Топтық жиналыстар 2-3 айда бір өткізіледі. Талқылауға 2-3 мәселе шығарады (бір мәселені тәрбиеші дайындайды, басқалары бойынша сөйлеуді ата-аналарға немесе мамандардың біріне ұсынуға болады).Жыл сайын бір жиналысты балаларды тәрбиелеудің отбасылық тәжірибесін талқылауға арнаған дұрыс. Атаулы топқа қазіргі қажет тақырып таңдалады, мысалы: «Біздің балалар еңбек еткенді неге жақсы көрмейді?»; «Балаларға кітапқа деген қызығушылықты қалай тәрбиелеуге болады?»;  460 «Теледидар – балаларды тәрбиелеудің досы немесе қасы ма?».Ата-аналар конференциясы. Конференцияның басты мақсаты–отбасылық тәрбие беру тәжірибесімен алмасу. Ата-аналар алдын ала хабарламалар дайындайды, педагог қажетіне қарай тақырыпты таңдауда, сөзін рәсімдеуге көмек көрсетеді. Конференцияда маман сөйлеуі мүмкін. Оның баяндамасы талқылауды, егер мүмкіндік болса, пікірталасты да тудыру үшін«айтыс» түрінде беріледі.Конференция бір мектепке дейінгі мекеме шеңберінде өтуі мүмкін, бірақ қалалық, аудандық деңгейдегі конференциялар да тәжірибеленеді. Конференцияның өзекті тақырыбын анықтау маңызды («Балалардың денсаулығына қамқорлық ету»,«Балаларды ұлттық мәдениетке баулу», «Баланы тәрбиелеудегі отбасының рөлі»). Конференцияға балалар жұмысының, педагогикалық әдебиеттердің, мектепке дейінгі ұйымдардың жұмысын бейнелейтін материалдар және т.б. көрмелері дайындалады. Конференцияны балалардың, мектепке дейінгі ұйымның қызметкерлерінің, отбасы мүшелерінің бірлескен концертімен аяқтауға болады.Ата-аналарды педагогикалық әдебиеттерге тарту үшін арнайы папкаларға белгілі тақырыптағы мақалаларды іріктей отырып, жылжымалы кітапханаларды жасау мақсатқа сай. Алайда оқылған әдебиет туралы ата-аналармен әркез сөйлесіп, не қызықтырғанын, баланы тәрбиелеу үшін нені алуға болатынын анықтап отыру қажет екенін есте сақтау жөн.Балабақшаның отбасымен ынтымақтастығының салыстырмалы түрде жаңа формаларының бірі ретінде педагогтар, ата-аналар мен балалардың қатысуымен өтетін кештерді; спорт ойындарын, отырыстарды, спектакльдерді дайндауды, «Танысайық», «Бірін-бірімізді қуантайық» сынды жиындарды және т.б. атап өту керек.Мектепке дейінгі көптеген ұйымдарда «сенім телефоны» қызмет етеді, «Игі істер күні», сауалдар мен жауаптар кештері өткізіледі.Сөйтіп, балабақшаның отбасымен ынтымақтастығын әртүрлі 461 жүзеге асыруға болады. Тек формализмнен алшақ болу маңызды.

Тапсырмалар Отбасы мен балабақшаның тығыз байланысы балалар, оның ата-аналары мен педагогикалық ұжым үшін қажет екенін дәлелдеңіз.Балабақша мен отбасының ынтымақтастығы міндеттерін іріктеп жазып алыңыз.Елестетіп көріңіз, сіз – бастап жатқан тәрбиешісіз. Сіздің ата-аналармен жұмысыңыздың табысын не қамтамасыз етеді, ал не күрделендіреді? Отбасылармен өзара әрекет нәтижелі болу үшін өзіңізде қандай қасиеттерді дамыту қажет?Педагог баланың алдында ата-аналарының беделін неге әркез қолдап, оларға сүйіспеншілік пен бауырмалдықты тәрбиелеу керек екендігін түсіндіріңіз.Отбасымен жұмыс істеудің қандай формалары сізге біршама әсерлі болып көрінеді? Неге? Қай формаларына сіз өзіңізді біршама дайынмын деп есептейсіз?Отбасымен өзара әрекет ету ережелерінің тізбесін жалғастырыңыз:■атының және әкесінің атымен атау;■ата-аналарға шынайы қызығушылық көрсету;■ата-аналарды тыңдай білу;■мейірімділік таныту.              462      Мектепке дейінгі ұйымның міндеттерінің бірі болып балаларды мектепке даярлау саналады. Баланың мектепке көшуі–оның дамуындағы сапалы түрде жаңа кезең.Бұл кезең «дамудың әлеуметтік жағдаятымен», тұлғалық жаңа жасалымдармен байланысты, оларды Л. С. Выготский «7 жас дағдарысы» деп атады. Даярлықтың нәтижесі болып мектепке дайын болуы саналады. Осы екі термин өзара себеп- салдар қатынастарымен байланысты: мектепке дайындық даярлықтың сапасына тікелей байланысты.Психологтар мен педагогтар мектепте оқуға дайындықты жалпы және арнайы деп бөледі. Демек, мектепке дейінгі ұйымда жалпы және арнайы даярлық жүргізілуі тиіс.Арнайы даярлық дегенде баланың білім мен іскерлікті меңгеруі түсініледі, олар оған бірінші сыныпта негізгі пәндер бойынша (математика, оқу, жазу, қоршаған әлем) оқудың мазмұнын игеру нәтижелілігін қамтамасыз етеді.Жалпы дайындық (және әзірлік) ұғымының мазмұнына психологиялық, адамгершілік-ерік, физикалық дайындық кіреді.Дайындық пен әзірліктің белгіленген бағыттарының арасында тығыз, нәтижені өзара шарттайтын байланыс бар. Сондықтан педагог әр бағыттың жұмысының ерекшелігін жақсы білуі үшін және отбасымен бірге баланың мектепке дайындығына көмек беруі үшін қажет.Әр бағыттың мазмұны мен ерекшеліктерін қарастырайық.   463

Мектепке арнайы дайындық Мектептің бірінші сынып бағдарламасын үйрену мектеп пәндері бойынша белгілі бір білім қоры бар, оқи білетін баланың бағдарламаны сәтті меңгеретін көрсетеді. Мұғалім оқушының осы біліміне сүйенеді және ары қарай молайтып дамытады. Білім осылай арнайы пәндерге оқытудың негізін құрады.Бірақ та мектепте оқытуға арнайы дайындықты білімді көлемдік жинақтау ретінде түсіну қате. Көп білген (жаттаған) сайын жақсы оқиды? Өкінішке орай, бәрі бұлай оңай емес. Мектепке дейінгі жастағы баланың еске сақтауы жақсы. Ол тез және көп есіне сақтайды, есіне сақтағанды қайталап бере алады (З.М.Истомина). Бірақ жақсы оқу үшін бір еске сақтау аз. Салыстыра, талдау жасай, жиынтықтай, өз бетімен түйіндей білуі маңызды, яғни танымдық үрдістердің дамуының белгілі деңгейі қажет. 100-ге дейін санай білу оның математикадан болашақ табыстары туралы айтпайды. Және де оқи білу (жеке әріптерден сөздер жинау) оқу және жазудан жақсы нәтижелерге кепілдік бермейді.Осы білім мен машықтарды, себеп-салдарлық байланыстар мен заңдылықтарды түсінуі, оқу мақсатын белгілеп және ұстауға қабілеттілігі маңызды. Л. Е. Журова, Т.В.Тарунтаева, Н.Ф.Виноградова, Г.А.Корнеева, А.Н.Макарова және т.б. зерттеушілер осындай мектепке дайындық мүмкін және қажет деп анықтады.Сонымен, балалар мектепке интеллектуалды дайын болуы үшін, оларға жүйеге құрылған белгілі білім беру, ойлау қызметінің жеткілікті деңгейін қамтамасыз ету қажет. Балада білімге құмарлықты, танымдық қызығушылықты және жаңа ақпаратты ұғынып қабылдау қабілетін дамыту керек.       464

Балалардың мектепке жалпы дайындығы Мектепке өткен кезде баланың өмір сүру салты, әлеуметтік ұстанымсы өзгереді. Жаңа ұстаным өз бетімен және жауапкершілікпен оқу міндеттерін орындай білуін, ұйымдасқан және тәртіпті болуын, өз жүріс-тұрысын және қызметін еркін басқаруын, мәдени жүріс-тұрыс ережелерін ұстануды, балалар және үлкендермен қатынас жасай білуін талап етеді.Мектепке жалпы дайындық қажеттілігін толық бағаламау оқыту үдерісінің формальдануына, негізгі мақсаттың – баланың тұлғасын қалыптастыру, шешілуіне назардың азаюына әкеледі. Жақсы интеллектуалдық дайындықтағы баланың нашар оқуы сирек жағдай емес. Яғни себепті мектепте оқуға арнайы дайындық ақауларынан емес, жалпы дайындықтан іздеу керек.Бәрінен бұрын, бала физикалық түрде өмір салтының және сабақтардың өзгеруіне дайын болуы керек. Мектепке физикалық дайындық мыналарды бағамдайды: жалпы мықты денсаулық, аз шаршағыштық, жұмысқа қабілеттілік, төзімділік. Әлсіз балалар жиі ауырады, олардың жұмысқа қабілеттілігі төмендейді – бұның бәрі оқытудың сапасына және денсаулық жағдайына әсер етеді. Сондықтан баланың ерте кезінен тәрбиеші және ата- анасы оның денсаулығын күтуі қажет.Мектепке әлеуметтік-психологиялық, адамгершілікті-еріктік дайындық мазмұнында екі компонентті бөліп белгілейді: оқуға (оқытуға) дайындық және жаңа өмір салтына әзірлік.Оқуға (оқытуға) дайындық дербестіктің (өз бетімен іс-әрекет жасауға) белгілі деңгейінің болуын бағамдайды. К. П. Кузовкова, Г. Н. Годинаның зерттеулерінен дербестік мектепке дейінгі кіші жастан бастап қалыптаса бастайды және бұл мәселеге үлкендердің қамқорлықпен қарауында ол түрлі қызметтерде едәуір тұрақты танылу сипатына ие болуы мүмкін. Жауапкершіліктің қалыптасуы да мүмкін (К.С.Климова). Мектепке дейінгі үлкен балалар үлкендер берген тапсырмаларға жауапкершілікпен қарауға қабілетті. Бала оның алдына  465 қойылған мақсатты жадына ұстайды, оны едәуір ұзақ ұстауға және орындауға қабілетті. Оқуға дайын болу үшін, балаға істі аяғына жеткізе алуды, қиындықтарды жеңуді білу, тәртіпті болуы керек. Және осы қасиеттер, зерттеулердің деректері (Н. А. Стародубова, Д.В.Сергеева, Р.С.Буре) және практика бойынша, мектепке дейінгі жастың аяғына қарай сәтті қалыптасып үлгіреді.Оқытуға дайындықтың міндетті сипаттамасы болып білімге құштарлықтың болуы (Р.И.Жуковская, Ф.С.Левин-Щирина, Т.А.Куликова), сонымен қатар еркін іс-әрекетке қабілеттіліктің (З. М. Истомина) болуы саналады.Жаңа өмір салтына дайындық құрдастарымен жақсы қарым- қатынас орната білуді (Т. А. Репина, Р. А. Иванкова, Р. Б.Стеркина), жүріс-түрыс және өзара қатынас нормаларын білуді (В. Г. Нечаева, Т. И.Пониманская), балалар және үлкендермен қатынасуды білуді (М.И.Лисина, А.Г.Рузская) жобалайды. Жаңа өмір салты белгілі шыншылдық, инициативтік, ептілік, оптимизм және басқа сияқты жеке қасиеттердің болуын талап етеді. Сыныптастармен қатынас орнатқан кезде балалар әрдайым өз көзқарастарын жанжалсыз және ренішсіз қорғауды, басқаларға жағымпаздық жасамауды және де өзін басқаларға қарсы қоймауды біле бермейді. Бұл ғылым балаға оңай берілмейді, бірақ Е. В. Субботский, Т. И.Пониманский, Л. А. Пеньевскийдің зерттеулері көрсеткендей, мектепке дейінгі балалық шақта оның іргетасын (фундаментін) қалауға болады.Жоғарыда айтылып кеткен дайындықтың әлеуметтік, адамгершілік-еріктік сипаттамалары баланың бүкіл өмірі процесінде, туғаннан 6 жасқа дейін отбасында және мектепке дейінгі мекемедегі сабақтар кезінде және олардан тыс жерде біртіндеп қалыптасады.Оқуға дайындықты мектепке дейінгі және мектеп нысанындағы ұйымдарды және оқыту әдістерін жақындату жолымен қалыптастыру қисынды болады. Әрине, балабақшаны  466 мектепке айналдыруға болмайды, бірақ жалпы үқсастық болу керек: сабақ өткізудің міндеттілігі, жүйелілігі. Бұл тәртіптің стереотипін шыңдайды, оқутыға міндеттіліктің психологиялық нұсқауын жасайды; бұған жеке әдістер, амалдар (ойындық) ұқсас болуы мүмкін; балаларға қоятын жеке талаптар да сәйкес болуы мүмкін, жолдастарына бөгет болмау, олардың жауаптарын тыңдау, тәрбиешінің (мұғалімнің) тапсырмасын орындау және тағы басқа. Бірақ та, балабақшаның сабағын мектептің сабағына айналдырудың қажеті жоқ.Мектепке адамгершілік-еріктік дайындық көзқарасы бойынша баланың сабақтарға қызығушылығына, оқуға құмарлықты не туғызатындығына назар аударған маңызды. Р.С.Буре белгілеуі бойынша, оқуға құмарлықты дамытуға мынандай факторлар себеп болады: таным қажеттілігін қанағаттандыру мүмкіндігі; тапсырманың мазмұнына, көлеміне, орындау тәсілдеріне байланысты қиындықтардың болуы; осы қиындықтарды еңсеру және үлкеннен оң (жақсы) бағалану мүмкіндіктері (қараңыз.: «Воспитание в процессе обучения на занятиях в детском саду». — М., 1987). Мектептегідей баға емес, бағалау. Ш. А. Амонашвили тіпті бірінші сыныпта оқитындырға да баға қойғанды ұсынбайды. «Баға дегеніміз педагогикалық Мейірімді перизат киімін киген Жалмауыз кемпір болып көрінеді», - деп ғалым бағаға өз көзқарасын бейнелі түрде білдірді.Адамгершілік-еріктік дамудың стимулы болып бағынышты мотивтер, жалпыға пайдалы мотивтердің енгізілуі табылады.Жаңа өмір салтына дайындық адамгершілік нормалары бекітілетін, моральдік тәртіптің практикасына жағдайлар жасалатын күнделікті өмірде жүреді. Мектепке әлеуметтік (соның бірге адамгершілк-еріктік) дайындық туралы қажетті қасиеттер нық қалыптасқанда және бала оларды жаңа жағдайларға өткізе алатын кезде айтуға болады.Мектепке психологиялық дайындық оқу мотивінің қалыптақан болуын бағамдайды. Балалардың мектепке қызығуы  467 ертеден байқалатыны белгілі. Бұл үлкен бала-оқушыларды бақылағаннан, үлкендердің балаға тартымды даму перспективасы сияқты мектеп туралы әңгімелерінің әсерінен болады; және де «тартымды белгісіздік» эффектісі жүреді. Неге олар мектепке барғысы келеді деген сұраққа жауап бергенде, балалар, тіпті мектепке дейінгі үлкен жастағылар да, былай жауап береді: «Өйткені маған сөмке сатып алып береді»,«Өйткені онда менің ағам оқиды»; «Біз онда үлкен балалар сияқты алаңда футбол ойнаймыз» және т.б. Бұл мотивтердің ішінде бастысы жоқ – оқу мотивы («Көп нәрсені үйренгім келеді»,; «Оқуды, жазуды, есептер шығаруды» және т.б.). Тек осындай мотивтердің болуы баланың мектепте оқытуға психологиялық, мотивациялық дайындығын айғақтайды. Бұндай мотивтер біртіндеп қалыптасады. Олар нық танымдық қызығушылықтан, білім алу үшін күш салуды білуден «өседі» және үлкендердің оң бағалауынан күшейеді.Сонымен, мектепке дайындық жан-жақты болуы тиіс және баланың фактілі түрде мектепке барғанына дейін ертеден басталады.Баланы мектепке дайындық тәрбиелеудің екі институтымен іске асырылады – отбасы және мектепке дейінгі мекеме. Тек бірігіп күш салу арқылы ойдағы нәтижеге жетуге болады. Бірақ дайындықтың диагностикасын арнайы іріктелген, ғылыми негізделген және тексерілген әдістемелер бойынша психолог- маман немесе педагог жасайды. Егер осы жауапты іспен дилетант – арнайы біліктілігі мен дайындығы жоқ адам айналысса, баланың даму деңгейін дұрыс бағаламай, оған зиян тигізуі мүмкін.         468  Мектепке дейінгі мекеме мен мектеп арасындағы сабақтастық Мектепке дейінгі мекемеде балабақша мен мектеп арасындағы сабақтастықты анықтау үшін мақсатты жұмыс жүргізіледі. Бұл жұмыстың келесі бағыттары бар: мазмұны, әдістер, оқыту түрі.Балабақша мен мектеп аталған үш бағыт бойынша жұмысты нақтылау үшін біріңғай бірлескен жоспар құрады. Жоспар екі бөліктен тұрады: тәрбиеші мен мұғалімнің бірлескен жұмысының мазмұны; балаларды мектеппен таныстыру.Дайындық тобының тәрбиешісі және бірінші сынып мұғалімі бір-бірінің жұмысымен, балалардың қандай жағдайда екендігін және қандай жағдайда болатындықтарымен танысады.Тәрбиеші мұғалімге балалармен танысуға, олардың әрқайсысының жеке ерекшеліктерін, бейімділіктерін, қызығушылықтарын танып білуге көмектеседі. Балаларды бірнеше жыл бақылай отырып, тәрбиеші мұғалімге белгілі-бір балаға ыңғайлы тәрбиелеу мен оқытудың әдісін анықтауда кеңес бере алады. Ол отбасылық тәрбиенің оң және теріс жақтарын айтып бере алады. Мұндай ақпараттың, егер ол шынайы болса, мұғалім үшін пайдасы зор, әрі жаңа оқушылармен танысуға кететін уақытты қысқартады. Мұғалімнің балаларды мектепке дейінгі мекемеге барып жүрген кезінде-ақ сырттай бақылауға алып, өз көзқарасын тәрбиешінің ойымен сәйкестендіріп, оны талқылауы өте пайдалы. Мұғалім тәрбиешіге мектепке дайындықтың қандай жақтарына көбірек көңіл бөлу керектігін анықтауға көмектеседі.          469 Бірлескен жұмыс жоспары, мұғалім мен тәрбиешінің жұмыс түрлері және тәсілдерімен танысу мақсатында балабақша мен мектепке баруын, педагогикалық кеңестерге қатысуын, өзара кеңес алмасуын, конференцияларды ұйымдастыруын, мектепке дейінгі мекеменің тәрбиелеу бағдарламаларын және бірінші сыныптағы оқыту бағдарламаларын оқып білуін қамтиды. Бұрыңғы тәрбиеленушілері бірінші сыныпта оқып жүрген кезінде тәрбиешінің мектепке барып тұруының пайдасы зор. Балаларды жақсы көретін жақсы тәрбиеші, әдетте өзі тәрбиелеген бүлдіршіндерді көзінен таса қылмай, олардың бірінші сыныптан бастап әрі қарай жеткен жетістіктерін бақылап жүреді.Осылайша, тәрбиеші мен мұғалімнің арасындағы мейрімді іскерлік қарым-қатынас, балабақша мен мектеп арасындағы сабақтастықты нығайту жұмыстарының тиімділігінің негізгі шарты болып табылады.Жоспардың екінші бөлігі – балаларды мектеппен таныстыру. Тәрбиеші балалар оқитын мектептің даярлық тобына баруды жоспарлайды. Барлық балалар міндетті түрде сол мектепке бармаса да, осындай экскурсия олар үшін пайдалы болады. Бірінші баруды 1 қыркүйекте ұйымдастыруға болады. Балалар тәрбиешісімен бірге жаңа оқу жылының бірінші күнінің салтанатты рәсімін бақылайды. Бірінші сыныптағылардың арасында мектепке дейінгі жастағы балаларға балабақшаның таныс бұрынғы түлектері де болуы мүмкін. Мектепке барғаннан кейін балалармен осындай оқиға оларды да келесі жылы күтіп тұрғандығы туралы әңгімелесуге болады. Пайда болған эмоционалды ыңғайлануды тәрбиешінің балабақшада ұйымдастырған бастап келе жатқан оқушылармен кездесу де қолдайды.Мектептерге бару, жаңа оқу орындарын көру оқу бағдарламасынның мазмұныменымен танысып, білумен тікелей байланысты болуы мүмкін. Сонымен қатар, балаларды сабаққа апарудың қажеті жоқ. Қалыптасқан жүйедегі мектептеп оларды  470 кітапханмен таныстырып тиімдірек. Болашақта балаларды кітапханаға жүйелі түрде баруын қамтамасыз етіп, кітаптарды балабақшада оқуға жағдай жасау керек. Кейде оқу залында отырған оқырмандардың және студенттердің кітаптарды қалай оқитынын көрсету қажет. Жана жүйе бойынша сабақ кезінде спорт залына барып, оқушыларды бақылап, содан кейін спорттық іс-шараларды өткізе аласыз. Егер мектепте балаларға арналған театрланған қойылымдар көрсетілетін концерттік зал болса, оларға баруға болады. Балалармен бос сыныпта жүріп, үстелде отыруға рұқсат етіңіз. Мамыр айында мұғалім мектеп туралы балалармен әңгімелесіп, пікір алмасқан дұрыс. Мұның бәрі жыл бойы біркелкі жүргізіледі. Мұндай жұмыстар жиі қайталанбауы керек. Балаларды басқа да жаңа нәрсені үйренуге бос уақыттары болу керек. Бала жаңа ғимаратта өзін еркін ұстауы керек. Дегенмен, оқушының бойында жаңалықтың әсері, таңданыс, тартымдылықтың да болғаны дұрыс.

ТапсырмаБалалардың мектепке «дайындық жүргізуі» және «дайын болуы» ұғымдарының арасындағы байланысты түсіндіріңіз.Балалардың арнайы мектепке дайындық тұжырымдамасының негізі қандай?Балалардың мектепке психологиялық дайындығын қамтамасыз ету үшін мұғалім жұмысының мазмұнын анықтаныз.Р.С Буренің «Балаларды мектепке дайындаймыз» кітабына сәйкес, балаларды мектепке дайындау мәселесінде автордың ұстанымын анықтаңыз. Өзіңіздің топбыңыздың оқушылары үшін мектеп дайындық кестесін жасаңыз.Балалардың балабақшадан мектепке ауысуындағы сабақтастықты қамтамасыз ету үшін жылдық жоспар жасаңыз.  471     Педагогикалық үдеріс педагогикада ересектер мен балалардың педагогикалық белсенділігі арасындағы мазмұнды және ұйымдасқан өзара іс-қимыл ретінде көрінеді (Б.Т. Лихачев). Бұл белгілі бір жүйе және оның компоненттерінің қатарына мұғалім мен тәрбиеші арасындағы қарым-қатынастың мазмұны, құралдары, әдістері, формалары жатады. «Үдеріс» сөзі жүйелі тәрбиемен білім берудің уақын көрсетеді, ал«педагогикалық» сөзі адамның (баланың) жеке басын дұрыс бағыттауға баса назар аударады.Педагогикалық үдерістің мақсаты, мазмұны, қызметі және нәтижесі бар. Оның орындаушылары өзара екі байланысты тәрбиелеуші және тәрбиеленуші тараптан тұрады. Сонымен қатар, педагогикалық үдеріс белсенділік жағдайында және әсер ететін адам мен бағытына өте тиімді.«Педагогикалық үдеріс» термині тар және кең мағынада қолданылады. Жалпы мағынада бұл жаһандық проблеманы шешуге бағытталған барлық жағдайлар, құралдар, әдістер және т.б. жиынтығы. Мысалы, мектепке дейінгі мекемедегі педагогикалық үдеріс мектепке дейінгі баланы кешенді тәрбиелеуге және дамытуға бағытталған. Педагогикалық үдеріс кең мағынада үлкен, маңызды, тапсырма және тұлғаны қалыптастыруда пайдаланылатын құрылымдар.«Педагогикалық үдеріс» ұғымы тар мағынада оқытудың мазмұнын, оның құралдары, әдістерін, ұйымдық нысандарын  472 неғұрлым нақты тапсырмада шоғырландыруды білдіреді. Сондай-ақ, педагогикалық үдеріс білім берудің моральдық, эстетикалық және басқа да аспектілерін шешуге: адалдықты, мәдени мінез-құлық дағдыларын, шығармашылықтың бастамаларын және тағы да басқа қасиеттерін дамытуға бағытталған. Сонымен, кең педагогикалық үдерісте бірнеше педагогикалық «мини-процестер» бірден жұмыс істей алады. Тар мәселені шешуге бағытталған педагогикалық үдеріс әрқашан жалпы педагогикалық үдерістің елеулі бірлігі болып табылады және белгілі бір жүйеге қарамастан, соңғы шеші кішкене бөлекпен байланысты. Мысалы, мінез-құлық мәдениетін тәрбиелеу үшін педагогикалық үдеріс әзірленіп, жүзеге асырылады. Мұғалімнің (көбінесе мұғалім-зерттеушінің) назары осы мәселені шешуге көмектесетін әдістерді, құралдарды, ұйымдастыру формаларын таңдауға аударады. Ол жеке тұлғаны тәрбиелеу мен дамытудың басқа міндеттерін шешу жолымен жүзеге асырылады.Мұның себебі педагогикалық үдеріс қоғам және жеке адамды бірлік ретінде қабылдайды.Тар мағынада педагогикалық үдеріс әсер ету компоненттерін шектеу тұрғысынан да қарастырылуы мүмкін. Мәселен, әр түрлі іс-әрекеттердің үйлесуі ретінде: ойындар, жұмыс, білім беру, спорт, белгілі бір мәселені шешуге бағытталған көркемдік іс- шаралар.Кейбір айырмашылықтарға қарамастан, барлық педагогикалық процестерді дамыту үшін бірдей кезеңдерден өтеді: дайындық, негізгі, қорытынды (И.П.Подласый).Педагогикалық үдерісте бірінші дайындық кезеңі, мақсат, нақты тапсырмалар айқындалады, мәселенің жай-күйі айқындалады, үдерістің нәтижесі мен схемасы жоспарланып, негізгі міндеттерді, балалардың жасы мен тәрбиелеу тұжырымдамасын ескере отырып, әдістер болжанады (қазіргі кезеңде бұл ұғым жеке тәрбиеші «Баланың құқықтарының   473 декларациясы» бағдарламасын іске асыруды көздейтін бағдарланған көзқарас).Осылайша, тәрбиеші балаларды жұмысқа деген оң көзқарастарын қалыптастырып, тәрбиелеу маңызды деп есептейді. Бұл мақсат баланың жасына қарай анықталады. Содан кейін топтағы жұмысқа қатысуы зерттеледі, нақты балаларға арналған тапсырмалар қолданылады, әсер ету компоненттері таңдалады, қажетті нәтиже қалыптасады. Перспективалы жұмыс жоспарының дайындық кезеңі аяқталып, іс жүзінде жағдайдың нақтылануы және нәтижені болжау негізінде түзетіледі.Жоспардың екінші кезеңде педагогикалық үдерістің негізгі бөлігі жүзеге асырылады. Бұл кезеңде оқушы мен тәрбиеші арасындағы педагогикалық өзара әрекеттесу жүзеге асып, аралық нәтижелерді үнемі жедел бақылау жүргізіледі. Операциялық бақылау ауытқуларды, қателіктерді анықтауға және түзетуге қажетті толықтырулар мен өзгерістер енгізуге көмектеседі. Мұғалім қателіктерді талдап, нәтижесін жасырмай, оң нәтижелерге бұрмаламайды. Дегенмен, олардың себептерін анықтайды. Сондықтан осы саты негізгі білім беру және білім беру міндеттерінің шешілуіне тікелей байланысты.Бұл кезеңде үнемі қолдау мен кері байланысты ескеру маңызды және баланың әсерін де назардан тыс қалдырмау өте маңызды.Үшінші, қорытынды кезең нәтижелерді талдауға арналған. Талдау негізгі кезеңде де орын алды, бірақ бұл кеңде оң нәтиже алу себептері мен кемшіліктерді қалыптастырудың себептеріне толық талдау жасалды. Міндеттердің заңдылығы, таңдаған құралдардың, әдістерінің, ұйымдық формаларының жеткіліктілігі қарастырылады. Ең нәтижелі ұпай беретін идентификациясын анықтайды.Бұл жұмыс өте қажет. Бірақ онсыз мұғалім өз ісінің шебері болмайды.Мектепке дейінгі мекемеде педагогикалық үдерісті құрудың бірнеше қағидаларын төмендегідей белгілейміз:  474 балалардың жас ерекшеліктерін есепке алу; баланың қызығушылығына сүйену;білім беру және тәрбиелік мәселелер бірге жүргізіледі;бірыңғай педагогикалық үдерісте іс-әрекеттің әртүрлі түрлерінің жетекші қызмет атқарып, жұмыстарының өзгеруі және өтемақылық өзара қарым-қатынасы туралы ережені ескеру;баланың тұлға ретінде қалыптасуында тәрбиешілердің балалармен өзара қарым-қатыасын жүзеге асыру;еркін шығармашылық тұлғаның қалыптасуы үшін , ыңғайлы ортаны құру;бала құқықтары туралы декларацияны құрметтеуге және ұстануға тәрбиешілер мен оқушылардың педагогикалық үдерісіне енгізу.   Отандық мектепке дейінгі білім берудің тарихында педагогикалық процесті құрудың бірнеше нұсқасы болды. 1920- 1930-шы жылдарда мемлекеттік мектепке дейінгі білім беру жүйесі әлі де жүріп жатқан кезде педагогикалық үдерісті ұйымдастырушылық жұмыстарына сәйкес жүргізді. Белгілі бір уақыт аралығындағы балалар өмірін ұйымдастыру жұмыстарына бағытталған. Әрбір ұйымдастыру сәті бағдарламаның келесі бөліктерінің негізінде құрылды: әлеуметтік-саяси білім, еңбек тәрбиесі, табиғат тәрбиесі, дене шынықтыру, музыка, сурет (бағдарламадағы тұжырымдар), математика. Әрбір бөлімнің мазмұны ашылып, нақты жұмыс түрлері ұсынылды. Әр ұйымдастыру сәтінің соңында ата-аналармен жұмыс мазмұны көрсетілді. Мәселен, орта және жоғарғы топтарда оқу жылы төрт тоқсанға (күз, қыс, көктемгі, жаз) бөлінген. Әр тоқсанда төрт 475 ұйымдастырушылық сәт болды. Күзгі тоқсанда мұндай ұйымдастыру кезеңдері: «Топтың өмірін дұрыс ұйымдастыру» (оқу ұзақтығы - 15-18 күн); «Салауатты өмірді жақсарту» (ұзақтығы 18- 20 күн); «Қазан революциясы» (ұзақтығы 20-25 күн); «Жұмыс бөлмесін ұйымдастыру» (оқу ұзақтығы шамамен 18-20 жұмыс күні). Осылайша, жұмыстар әр тоқсанға бөлінген.Мерекелерді ұйымдастыру бойынша жұмысқа бөлінген уақыт ішінде балалар қажетті білімді алып, ойындар, жұмыс, визуальдық белсенділік және т.б пайдалы істермен айналысады.Педагогикалық үдерістің құрылысына мұндай көзқарастардың оң және теріс жағы болады. Оң жағы, балалар ұзақ уақыт бойы белгілі бір когнитивті материалға назар аударуға мүмкіндік алды; олар әлеуметтік мінез-құлық, дүниетанымның дағдыларын дамытады.Жалпы кезеңде ұйымдастыру жөніндегі нұсқауларға сәйкес тәрбиеші балалардың жұмысты қалай қабылдап, және оның дамуына қалай әсер ететініне ерекше көңіл бөлінуі керек. «Қазан төңкерісін атап өту» туралы іс-шарада айтылғандай: «Жөндеу жұмыстары ұйымдастырушылық сәттің басты ерекшелігі - оның айқын саяси қанықтылығы. Сондықтан, жөндеуге ұсынылған материалдарды пайдалана отырып балалардың өзінде бар тұжырымдамалармен санасып, дамыту қажет.Бұл көбінесе балалардың өмірі мен балалардың жеке іс- әрекеттерімен байланысы жоқ көптеген ауызша материал берілгенде» болады (Мектепке дейінгі мекемелер жұмысының бағдарламасы. - М., Л., 1932. - 3-беттен қараңыз). Алайда іс жүзінде бұл тұжырым орындалмады. «Ұйымдастыру сәттерін» бөлу негізінде педагогикалық процестің құрылуы формализмге және оқу үдерісін ұйымдастыруға әкелді.Болашақта педагогикалық үдерісті құрастырудың төмендегідей (тақырыптық және күрделі) формалары қолданылуы мүмкін. Бұл форманың артықшылығы тақырыптық пішіннің мәні педагогикалық үдерістің негізі ретінде кейбір тақырыпты бөліп көрсетеді. Оның мазмұны әдетте сыныпта  476 анықталды. Бір тақырыпты зерттеу бірнеше сыныпта өткізілуі мүмкін. Тақырып мазмұнға байланысты және басқа да әрекеттерді қамтуы мүмкін. Бұл нысан мен жоғарыда қарастырылғандар арасындағы айырмашылығы оқу жылы ішінде бірдей тақырып қайталануы мүмкін және барлық оқу- тәрбие үдерісі оларға бағынышты болмауы керек. Бағдарламаның бір бөлімі (көбінесе әлеуметтік және саяси тәрбие секциясы) тақырыптардың мазмұны бола алады, ал басқа бөлімдер қатарлас зерттелді.«Кешендер» - түрлі бөлімдер арасындағы логикалық қарым- қатынасты орнату әрекеті сипатталатын педагогикалық үдерістің күрделі құрылысы. Бір «кешенде» балаларға арналған әр түрлі іс-шаралар немесе басқа тақырыптар, тақырып бойынша ұқсас мазмұндар болды.Педагогикалық үдерістің құрылысына осы тәсілдердің барлығы біріктіріліп, білім берудің ықпалын топтастырыллы. Үдерістің негізгі мақсаты топты шоғырландырылған, мақсатты түрде жұмыс жасауға ұмтылдыруға бағытталады. Бұл идея оң, ол мектепке дейінгі балалардың жас ерекшеліктеріне қарай іске асады. Дегенмен, шоғырлану үдерісі барлық мазмұнға бірден қолданыла бермейді. Осы мазмұнның кейбір аспектілері қайталама болғандықтан, мұғалімнің дамуына назары аударылады. Негізгі мәселе - адамның әр тарапта бірдей дамуы. Сонымен қатар, «кешеннің» тақырыбын немесе мазмұнын таңдау ғылыми негіздемеде болмайды және субъективті,«дәмдік» сипатта болды.Жүйедегі заманауи тәсіл - білім берудің басым мақсаттарын айқындау негізінде педагогикалық процесті ұйымдастыру. Жетекші (негізгі) мақсат ретінде білім беру міндеті қойылады. Оның мазмұны белгілі бір жас кезеңіндегі балалардың даму ерекшеліктерімен және тәрбиелеудің нақты міндеттерінен туындайды. Негізгі міндет білім беру және тәрбиелік міндеттердің иерархиясы мен қарым-қатынасын анықтайды. Әртүрлі қызмет түрлерінің тәртібі мен өзара әрекеттестігі,  477 мазмұны мен ұйымдастырылу нысандары, мотивациядағы бірыңғай нысандар басым мақсаттардың мазмұнына байланысты. Көп қырлы мазмұн мен нысандар балалардың әртүрлі қызығушылықтары мен қабілеттерін қанағаттандыруға және дамытуға мүмкіндік береді. Бұл дамуларды жалпы педагогикалық құнды арнаға бағыттау бірыңғай түрткі болып табылады. Педагогикалық үдерістің бұл құрылысының айрықша ерекшелігі әртүрлі қызмет түрлерінің арасында тәуелділік ретінде қарастырылады. Жоспардың алдыңғы қатарында бір және басқа әрекеттерді орындаудағы басымдықты іске асыру үшін оңтайлы болып табылады. Дегенмен, басқа қызмет түрлері алынып тасталмайды, тек бірлескен рөл атқарады. Мысалы, егде жастағы топта балалар арасындағы оң қарым-қатынастарды қалыптастырудың басты мақсаты басымдыққа ие. Мектепке дейінгі тәрбиешілермен жұмыс істеудің орталық нысаны балаларға оң қарым-қатынаста болуға мүмкіндік беретін бірлескен қызмет болып табылады. Бұл үйлесімділік қағидаты бойынша жұмыс немесе ұйымдастырылған ойын болуы мүмкін. Бірлескен іс-әрекеттер ретінде сыныптар (қарым-қатынас туралы әңгімелер), тәуелсіз жеке көркемдік қызметі (бала бүкіл топ үшін бір нәрсе дайындайды немесе досына сыйлық жасайды), мерекелер және басқалар жағдайларда ұйымдастырылады. Бірақ өзара достықты қалыптастыратын жетекші және ұжымдық іс-шаралар өткізілуі қажет.Педагогикалық үдерістің тақырыптық құрылысы бүкіл әлемде танылған. Сондықтан мектепке дейінгі мекемелер әлемнің көптеген елдерінмен бірлікте жұмыс істейді. Біз мектепке дейінгі білім берудің ФМБС талаптарына сәйкес педагогикалық процестің тақырыптық құрылысына қайта оралдық. Бұл талаптардың негізінде балаларды тәрбиелеу мен оның мәселелерін шешуге кешенді көзқарастар жатады. Интеграция орталығы қандай да бір тақырып болуын білдіреді. Мысалы, «Білім күні» немесе «Туыстар, жақсы достар» немесе«Сәлеметсіз бе, Қыс қонақ!» және т.б. Жұмыстар әртүрлі білім  478 беру бағыттары (әлеуметтік-коммуникативтік, танымдық, сөйлеу, көркем-эстетикалық, физикалық даму) арқылы жүзеге асырылады.Дегенмен, тақырыпқа қосымша басқа да білім беру салалары үшін жұмыс жоспарланады. Педагогикалық үдерістің күрделі-тақырыптық құрылысын жоспарлау қиын болса да, бір уақытта білім беру мен оқытудың көптеген мәселелерін шешуге мүмкіндік береді.Бұл тәсілдердің әрқайсысы оң және теріс жағымен ерекшеленеді. Осы уақытқа дейін мектепке дейінгі мекемедегі педагогикалық үдерістің оңтайлы түрін іздеу жалғасуда.

 Тәрбие ісін ұйымдастырудың жұмыстарыЖоғарыда айтылғандай, педагогикалық үдерісті құзырлы жоспарлау тиімді. Мектепке дейінгі білім беру жүйесінде болған білім беру үдерісін жоспарлаудан бас тарту үрдісі өзін ақтамады. Ақылға қонымды жоспар мұғалімнің шығармашылығын шектемейді, бірақ оған ықпал етеді.Көптеген жылдар бойы педагогтар күнделікті режимге енгізгеннен кейін қатаң белгіленген сызба бойынша өз жұмысын жоспарлады. Әрбір уақыт кезеңінде қызметтің міндетті түрлері, балаларды ұйымдастыру формалары, оқу-тәрбие жұмысының мазмұны анықталды. Сонымен, таңертең балалармен жеке жұмыс, таңертеңгілік гимнастика, еркін балалар ойындары болды. Күннің бірінші жартысында міндетті сабақтар жоспарланған болатын. Олардың таңдауы белгіленген«торларға» тәуелді болды (дүйсенбі - сөйлеу мен модельдеуді дамыту, сейсенбі - музыка және математика және т.б.). Жаяу серуендеу, бақылау, жұмыс, ойын ойнау, балалармен жеке жұмыс жасау жоспарланған. Күннің екінші жартысы ойындар, ұжымдық жұмыс, ойын-сауық, бос уақытқа арналды.Мұндай жоспарлау өте жақсы нәтиже көрсетеді. Ол мұғалімнің жұмысын оңтайландырды, әр түрлі білім беру және  479 тәрбиелік тапсырмаларды уақытында, айнымалы әрекеттер мен модерациялауды және дене белсенділігін реттеуге мүмкіндік берді. Бірақ көптеген кемшіліктер де болды. Мұндай жоспарлау тәрбие үрдісін ресімдеуге, контенттің қалыптасуына бейімдейді. Кешенділік пен шоғырлану принциптері алынып тасталды, бұл әртүрлі қызметтің мазмұны мен мақсаттарын анықтау кезінде әсер етті. Бір күнді жоспарлаудың мысалы. Сыныптар: 1 - Н. Сладыковтың «Түсті жер» атты әңгімесін оқиды; 2 -«Хохломаның» сәндік суреттері; серуендеу - дүкендегі ойын, көлікті қадағалау, балабақшадағы еңбек. Біз түрлі мазмұн жиынтығын көреміз. Жоғарыда айтылғанның бәрі маңызды, бірақ екіншісін ассимиляциялауға көмектеспейді. Баланың назарын үнемі басқа нәрсеге ауыстырады.Жоспарлаудың екі негізгі түрі бар: жылдық және күнтізбелік жоспар. Бұл нысанды бас әдіскер және ағартушы мұғалімдер пайдаланады. Жылдық жоспар мен әдіснама жыл бойы барлық қызметкерлердің жұмысын ұйымдастыруды көздейді. Ол кем дегенде 3-4 жетекші тапсырмаларын (оны жұмыскерлердің өзі анықтайды) ерекшелейді. Мысалы: бағдарламаның«Байланыстыра сөйлеу» бөлімінде сыныпта және күнделікті өмірде орындалуын қамтамасыз ету; мектеп жасына дейінгі балаларда қарапайым математикалық көріністерді қалыптастырудың тиімді әдістерін енгізу; балаға экологиялық- жеке көзқарастың тұтас технологиясын енгізе отырып, экологиялық мәдениеттің негізін қалыптастыру; отбасын балаларды экологиялық тәрбиемен таныстыру бойынша жұмысты жүйелендіру.Содан кейін жылдық жоспар іске асырылатын нысандар ашылады. Бұл семинарлар, шолулар, конкурстар, консультациялар, пікірлер, педагогикалық кеңестер, кездесулер және т.б. болуы мүмкін. Жоспардың бөлек бөлімі ұйымдастырушылық-педагогикалық жұмыс (педагогикалық кеңестердің кездесулері, тақырыптық тексерулер, ата-аналар   480 комитетінің жұмысының мазмұны, мектеппен ынтымақтастық және т.б.) тұрады.Күнтізбелік жоспарда әдіснама жыл сайынғы жоспардан бастап іс-шараларға нақты күндерді белгілейді.Мұғалім сондай-ақ топ үшін жыл бойы жалпы міндеттерді жоспарлайды. Бір ай бойы жинақталуы мүмкін күнтізбелік жоспарда тапсырмалардың мазмұнын бір апта ішінде анықталады.Бүгінгі таңда жоспардың бірыңғай нысаны жоқ. Әрбір мектепке дейінгі мекеме және тіпті кез-келген тәрбиеші өзіне ыңғайлы жоспарлау нысанын анықтауға құқылы.Өткен жылдардағы жоспарларында мұғалім өз жұмысын жазды. Бухгалтерлік есептің мақсаты күніне педагогикалық жұмыс сапасын талдау болып табылады. Әрбір жұмыс күнінің соңында тәрбиеші іс-әрекеттер, ойындар, жұмыс, жеке жұмыстарды талдауға міндетті; жетістіктер мен кемшіліктерді, қиындықтарды жазып алды.Оқытушының өз жұмысын талдауға деген талабы мүлдем заңды және орынды. Алайда талдаудың нысаны күрделі болды. Мұғалімдер оны ресми түрде орындайды. Мысалы, жоспар былай делінген: «сабақты өткізу» есеп тәлімгер былай деп жазды: «сабақ өткізілді». Бұл әдіс бүгін оқытушының өз жұмысына талдау жасауына негізделеді. Сонымен қатар, ол нәтижелерді зерттеу маңыздылығын мойындайды және оның кәсіби қызметіне елеулі әсерін тигізеді. Топтағы балалармен бүгінгі мектепке дейінгі мақсатты немесе стихиялық (сенімді болуы, баланы оқыту) жұмыстар жүргізіледі. Әрбір жұмысты түрлі мамандар: ағартушы, дене тәрбиесі нұсқаушысы, шетел тілін оқытушылар, бейнелеу өнері қызметін, музыка мұғалімі және директор жүргізеді. Мұғалім кейде баланың қандай да бір жаңа әсерін байқаса, оның оң немесе сол екенін анықтайды. Дегенмен, бақылаудың соңында ол білім алуға қарай бағыттауға жауап береді. Сондықтан, әр оқушының даму динамикасы мен   481 сапасын ұжымдық түрде талқылау үшін мерзім мен жүйелі түрде жүргізілетін жұмыс маңызды.Кейбір мектепке дейінгі мекемелерде балалардың практикалық психологы бар. Оның міндеті - даму процесін талдау, ауытқуларды белгілеу және уақтылы психологиялық көмек көрсету. Мұғалімнің функциясы осыдан кем емес. Мұғалімнің өз тобының отбасыларын біледі ме (білуі керек пе)? Психолог дамуындағы ауытқулары бар балалардың әлеуметтік, педагогикалық себептерін анықтауға көмектесуге қабілетті адам. Алайда, егер ол педагогикалық құбылыстарды үнемі талдауға үйренсе, өте тиімді болады. Дегенмен, ғылым мен тәжірибе педагогикалық қызметті талдаудың ең үнемді әдісін табуға тиіс. Педагогикалық қызмет бүгінгі күннің өзекті мәселелерінің бірі.Оқытушы практикалық психологтан жиі кеңес алып, консультацияға бару керек. Ал психолог өз кезегінде мұғалім қолданатын жеке әдістерді балалар тобымен немесе жеке баламен жұмыс жасайтын педагогикалық үдерісті талдаудың кәсіби міндетін қарастыруы керек. Өйткені, мектепке дейінгі мекемедегі психологиялық қызмет балаларды дамытудағы«кемшіліктерді» анықтап қана қоймайды. Жеке балалармен жұмыс жасайтын психолог бала бойындағы ақаулықтарды іздемеуі керек. Ол бала психикасын дамытуға көмектесуі керек. Сондықтан, психологтың мақсаты объект болып табылатын бала мен педагогикалық үдерістің барлық түрлерін қолдана отырып жұмыс жасауы керек. Ал мұнда тәрбиешімен бірлікте жұмыс істеу қажет. Белгілі бір топтың психологы мен тәрбиешісі балаларды зерттеуге және олардың табысты дамуын қамтамасыз ететін жағдайларды жасауға бағытталған жұмыстарды жоспарлауы керек.Шамамен төрт кезеңде бір рет (тым болмағанда жылына екі рет) мұғалім мектепке дейінгі тәрбиеші, психологпен қатар баланың әртүрлі бөлімдеріндегі жетістіктерін және жас ерекшеліктеріне байланысты даму жолдарын зерттейді. Мұндай жұмыстарға балалармен жұмыс істейтін басқа мамандар ат  482 салысуы мүмкін. Нәтижесі ата-аналар жиналысында, педагогикалық кеңесте талқыланады. Алынған нәтижеге байланысты болашақ жұмыс мазмұны жоспарланады.Арнайы топтың мұғалімінің, тәрбиеші және психологтың қатысуымен балалардың қызметін ұйымдастыру үшін әртүрлі әдістер әзірлейді. Оларды әртүрлі жағдайларда табиғи және симуляциялық деңгейді сақтауға, даму деңгейін немесе динамикасын анықтауда бірлесіп жұмыс жасайды. Сонымен қатар, балалардың ұзақ мерзімді мониторингі жетекші әдіс болып қала береді. Бірыңғай тестілеуден гөрі, әртүрлі әдістермен мұқият зерделеу (сынақтар тек зерттеу элементі ретінде пайдаланылады), баланың даму деңгейін немесе кешігуін бағалауға негіз береді.Тексеру әртүрлі деңгейде орындалуы мүмкін. Барлығы берілетін тапсырмаға байланысты. Мысалы, белгілі бір жастағы балаларға арналған ойын іс-әрекеттерінің даму деңгейін білу қажет. Бұл жағдайда балаларға арналған ойындардың ұзақтығынан (апта бойы) байқалады. Ойындардың мазмұны, олардың ұзақтығы, сюжеттің ашылуы, рөлдердің болуы, ойын сипаты және балалар арасындағы нақты қарым-қатынастары анықталады.Алынған деректер белгілі бір жастағы ойын белсенділігінің объективті көрсеткіштерімен байланысты. Мәселен, тәрбиеші орта мектеп жасындағы балалардың кішігірім қауымдастықтарда (2-ден 3 адамға дейін) ойнай алатындай қарапайым сюжетті қалыптастырып қарым-қатынастар орнатады және олардың бос уақытының 15-20 минөт ұстайды. Бақылау балалар бірлікте болуға, «бірге» ойнауға жетелейді. Бала көбінесе өз рөлін топқа байланысты өзгертеді. Алғашында олар бір-бірімен қалай келісуге болатындығын білмейді, ойыншықтарды қалай бөлісу керектігін білмейді. Мұндай жағдайда тәрбиеші балалармен жеке сөйлесіп, ұжымның дамуына әсер етуге тырысады. Ойынның дамымауы туралы қорытынды жасап, қарым-қатынастың дұрыс ұйымдасуына негіз  483 жасайды. Психологпен бірге ол шиеленіскен құбылыстардың себебін белгілеуі керек. Мұның бәрі балалар дамуының көрінісін нақты және ресми емес түсіндіру және педагогикалық жұмыстың тиімділігін бағалау үшін маңызды.Тексеру әдістері әрқашан тапсырмаға сәйкес келуі керек. Білімді меңгеруді анықтау үшін балалармен әңгіме жүргізіледі. Бірақ бұл ұғымды сөзбе-сөз қабылдауға болмайды. Мектеп жасына дейінгі бала суретке, ойыншыққа сөйлеп, әңгімелеседі.Осылайша, жұмысты жоспарлау екі өзара байланысты блокты қамтуы тиіс: тәрбие және білім беру міндеттерін шешуге және кейбір бағыттардағы балалардың даму деңгейін кезең- кезеңмен тестілеуге бағытталған жүйеленген іс-шаралар жатады. Дамудың қарқыны мен сапасына назар аудару педагогикалық қараусыздықтан туындаған ауытқулардың пайызын азайтуғамүмкіндік береді.

ТапсырмаЖалпы педагогика саласындағы әртүрлі оқулықтарда ұсынылған «педагогикалық үдерістің» тұжырымдамасын анықтау (Б.Т. Лихачев, Ю.К.Бабанский, И.П. Подласый); ұқсастықтар мен айырмашылықтарды табу; өзіңіздің анықтамаңызды беріңіз немесе егер анықтама тапсаңыз, түсіндіріп берініз.Білім беру міндеттерінің негізінде таңдалған нақты педагогикалық процестің диаграммасын жасаңыз.Тәжірибе көрсеткен топты тәрбиелеудің жұмыс жоспарын талдаңыз. Экспрессивті сындар мен пікірлерді көрсетіңіз.          484

XXІX ТАРАУМЕКТЕПКЕ ДЕЙІНГІ БАЛАЛАР ҰЙЫМЫН БАСҚАРУ Біздің еліміздегі мектепке дейінгі білім берудің қазіргі заманғы жүйесі мектепке дейінгі білім беру ұйымдарының әртүрлі құрамына кіреді. Мектепке дейінгі мекемелер әртүрлі типтерге, санаттарға өзгереді.«Ресей Федерациясындағы білім туралы» заңға сәйкес, білім беру ұйымының түріне және онда енгізілген бағдарламаға сәйкес белгіленеді. Мысалы, мектепке дейінгі білім беру бағдарламасы жетім балаларды тәрбиелеуге немесе ата- анасының қамқорлығынан тыс қалған «Балалар үйі» немесе Отбасылық балалар үйінде» жүзеге асырылады.Мектепке дейінгі тәрбие беру ұйымдары төмендегідей түрлерге бөлінеді:Жалпы білім беретін балабақша: мектеп жасына дейінгі балаларды дамыту (интеллектуалдық, көркем, дене шынықтыру және т.б.) түрлерге бөлінедіӨтемақы түріндегі балабақша - психикалық немесе дене дамуындағы ауытқулары бар мектеп жасына дейінгі балалардың денсаулығын түзеу мен дамыту жұмыстарына баса назар аударады.Балаларды қадағалау және оңалту балабақшасы - санитарлық- гигиеналық, профилактикалық және денсаулық сақтау шаралары мен рәсімдеріне баса назар аударады.Балабақшалардың біріктірілген түрі - бұл балабақша жалпы даму, өтемақы, денсаулық сақтау топтарын басқа комбинацияда қамту арқылы жұмыс жасаумен ерекшеленеді.Мектепке дейінгі ұйым үш санаттың бірі ретінде жіктеу критерийлері және оның қызметінің Федералды білім беру стандартын мектепке дейінгі білім беру талаптарына сәйкестігінің деңгейімен анықталады:■ бірінші категория — балаларды дамыту орталығы;  485 ■екінші категория —жалпы дамыту, өтемақы, аралас типті, қадағалау және оңалту үшін балабақшаларының біріккен түрі;■үшінші категория – балабақша.Мектепке дейінгі ұйымдар балалардың мекемеде болу ұзақтығымен басқа ұйымдардан ерекшеленеді: балабақша 12 сағаттық, 9 сағаттық және тәуліктік балабақша. Соңғы жылдары қысқа мерзімге тұратын (3-5 сағат) топтардың желісі пайда болды.Мұндай топтар әр түрлі сипаттар болуы мүмкін: балаларды мектепке даярлау, дене шынықтыру, көркем өнерге баулу, түрлі ойындар ұйымдастыру және т.б. Мұнда балалар ұсынылған мақсаттарын іске асыруға бағытталған нақты бағдарлама барысына сарапшылар немесе маман жұмыс істеп, өңдеп отырады. Әдетте, мұндай топтар ақы төленеді және балалар бір жыл бойы балабақшаға барады. Бұл ұйым баланы балабақшаға толық күніне беруді қаламайтын немесе қажет етпейтін ата-аналарға ыңғайлы. Балалар ұйымда қысқа мерзім арасында топтарының немесе мектепке дейінгі ұйымдарының арасында түрлі сайыстар өткізіледі.Әрбір мектепке дейінгі мекеменің өз жарғысы бар. МДМ және ата-аналар арасындағы келісім, МДМ және құрылтайшы арасындағы келісімшарт жасалады.Жарғы ұйымның мен қызметін анықтайтын және ұйым жұмысын реттейтін ережелер жиынтығы болып табылады.Жарғы мектепке дейінгі ұйымның міндеттері мен функцияларын айқындайды, функционалдық міндеттер мен қызметкерлердің әрбір санаты бойынша талаптарды белгілейтін басқару жүйесін, білім беру және тәрбие жұмысын ұйымдастыру ерекшеліктерін, оқушылардың отбасымен қарым-қатынас сипатын анықтайды. Жарғы мектепке дейінгі ұйымның жалпы жиналысында талқыланады және қабылданады. Оның білімі мен орындалуы ұжымның барлық мүшелері үшін міндетті болып табылады.МДМ мен ата-аналар арасындағы келісім, МДМ және құрылтайшы арасындағы келісім балалардың өмірі мен  486 денсаулығын сақтауға, толыққанды білім алуға, дамытуға бағытталған тараптардың өзара міндеттемелері мен шарттарын реттейді.Мектепке дейінгі ұйымның жетекшісі – басшы. Оның міндетіне балалардың толыққанды дамуы үшін жағдай жасау: үй-жайларды жабдықтау, педагогикалық қызметті жабдықтау, тамақтануды ұйымдастыру, медициналық қызмет көрсету және т.б жатады.Менеджер мектепке дейінгі мекеменің барлық салаларына жауапты, ол педагогикалық және қызметкерлерінің жұмысын бақылайды, қаржы-шаруашылық қызметтің құзыреттілігіне, жабдықтың, үй-жайдың, ұйымның, жер учаскесінің қауіпсіздігін қамтамасыз етеді. Менеджердің функциясы - шығармашылық атмосфераны ұйымдастыру, команда мүшелерімен іскерлік достық қарым-қатынас жасау, қызметкерлердің кәсіби өсуіне жағдай жасау.Директордың жетекшісі негізгі орынбасарыныңы қызметі: балалардың тәрбие жұмысы және экономикалық қызмет бойынша мәлелелере жауап береді.Аға оқытушы (әдіскер) міндеттері - тәрбие жұмысы бастығының орынбасары оқытушыларға тікелей басшылық жұмысын жүргізеді. Бұл олардың күнделікті қызметін оқыту және қадағалауды ұйымдастыру, оларға көмектесе отырып, мұғалімдердің тәжірибесін зерттеуді білдіреді. Аға оқытушы жұмыс нысандары өте көп: педагогикалық кеңес, консультация, дөңгелек үстелдер, семинарлар, топтарға сапарларды ұйымдастыру, сабақтарға өзара қатынасу педагогтар, ата-аналар кездесулерін өткізі мұғалімдер үшін оқу-әдістемелік материалдарды әзірлеуді жүзеге асыруда және олармен бірге материалдарды оқу, әдістемелік зерттеуге қажетті әдебиеттермен жабдықтау.Мектепке дейінгі ұйымның мұғалімі түрлі жастағы балалармен тікелей жұмыс істейді. Ол балалар даму ерекшеліктерін білуге, балалармен жұмыс істеу әдістерін білуге  487 міндетті. Оқытушыны толыққанды дамуы үшін топ құрамындағы әрбір баланың денсаулығы мен өміріне жауап береді. Оқытушының міндеті ата-аналармен дұрыс байланыс орнату, баланы тәрбиелеудегі тәжірибесін зерделеу және оларды сыпайы тәрбиелеу, балаларға дұрыс бағыт таңдауға көмектесу.Мектепке дейінгі ұйымдарда балалар практикалық психологы лауазымы жақында пайда болды. Психологтың міндеті ата- аналар мен тәрбиешілерге белгілі бір баланы тәрбиелеуге көмектесу болып табылады. Психолог жүйелі түрде балаларды зерттеуді жүргізеді, психикалық функциялардың, сезімнің даму деңгейін белгілейді, дамудың ауытқуларын анықтайды.Психолог балаларды топтағы балалармен еркін қарым- қатынас жасауын бақылайды; тәрбиешілердің балалармен қарым-қатынасының сипатын бақылайды. Психолог ата- аналармен мәселелерді талқылайды, оларға кеңес береді.Сонымен қатар, психологтың өз тұжырымдарына егжей- тегжейлі жауап беруі маңызды. Практикалық психологтың жұмысы оның сөзі мен ақыл-парасаттылығы үшін жоғары біліктілік пен жауапкершілікті білуді талап етеді. Жақсы психолог мұғалімге баланың проблемаларын түсінуге және дұрыс жолды табуға көмектеседі.                  488 Мектепке дейінгі ұйымда әртүрлі мамандар жұмыс істей алады: дене шынықтыру тәрбиесі, көркемөнер, театрлық қызмет, логопед. Олардың әрқайсысының өз функциялары бар, бірақ олар өз жұмыстарын міндетті түрде тәрбиешідің жұмысымен үйлестіруі керек. Себебі тәрбиеші балабақшаның педагогикалық ұжымындағы жетекші тұлға болып табылады. Ол баланы тәрбиелеуге, оның жеке басын қалыптастыруға жауап береді.Мектепке дейінгі мекеме жұмыс істейтін бағдарламаны талқылауға және іріктеуге барлық педагогикалық ұжым (менеджер, аға оқытушы, педагог, маман) қатысады, мақсатты іске асыруға бағытталған күш-жігерді бағыттайды.Қазіргі мектепке дейінгі ұйымның маңызды міндеті басқа әлеуметтік мекемелермен төмендегідей қасиеттер арқылы ерекшеленеді: білім беру органдары, мектептер, басқа да мектепке дейінгі ұйымдармен байланыс орнату. Бұдан басқа, мектепке дейінгі ұйым шағын ауданда тұратын барлық балабақшаларға қамқорлық орталығының болуы, тіпті балабақшаға бару, т.б. Ондай балалар үшін түрлі іс-шаралар өткізіледі, қысқа мерзімді демалыс топтары ұйымдастырылады, ата-аналарға кеңес беріледі. Бұл әлеуметтік рөл өте маңызды. Бұл жұмыстарды соңғы жылдары көптеген мектепте дейінгі ұйымдарда қалыптасқан әлеуметтік тәрбиеші қолданады.Әкімшілік желідегі мектепке дейінгі білім беру ұйымы аудандағы тиісті бөлімге, Ресей Федерациясының Білім және ғылым министрлігіне, мектепке дейінгі ұйымды қаржыландыруға ғана емес, өз қызметін ұйымдастыруға, сондай- ақ мектепке дейінгі міндеттердің орындалуына жүйелі көмек көрсетуге және бақылап отыруға мұқтаж.

Тапсырма«Мектепке дейінгі білім беру ұйымдарын аттестациялау және мемлекеттік аккредиттеу мәселелері бойынша ұсыныстар» (Асмолов А.Г. // Хооп - 1996. - № 6). Осы жұмыста мұғалімнің орнын анықтаңыз. Мектепке дейінгі ұйымға ұсынуға болатын бағдарламалардың біреуін талдап, пайдасын дәлелдеңіз.Сіз жұмыс істейтін немесе тәжірибеде жұмыс істейтін менеджердің және балабақшаның мұғалімінің жылдық жұмыс жоспарын оқып, мұғалімдердің осы жоспарларды жүзеге асырудағы орнын анықтаңыз.                                    490   Біріккен Ұлттар Ұйымының Жарғысында айтылған қағидаттарға сәйкес қоғамның барлық мүшелерінің тән қадір- қасиетін тең және ажырамас құқықтарын тану жер бетіндегі еркіндікті, әділеттілікті және бейбітшілікті қамтамасыз ету үшін негіз болып табылады,Біріккен Ұлттар Ұйымының халықтарының Жарғысында адамның негізгі адами құндылықтарына деген сеніміне, адамның қадір-қасиетіне және құндылығына растағанын, әлеуметтік прогресті және бостандықта өмір сүрудің жақсы стандарттарын алға жылжытқандығын ескере отырып,Біріккен Ұлттар Ұйымының адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясында және Адам құқықтары жөніндегі халықаралық пактілерде әрбір адамның нәсілдік, діни және өзге де нәсілдер сияқты ешқандай айырмашылықсыз, онда көрсетілген барлық құқықтар мен бостандықтарға ие болуға тиіс екенін мәлімдегенін және мойындағанын ескере отырып, жынысы, тілі, діни, саяси немесе өзге де көзқарасы, ұлттық немесе әлеуметтік тегіне, мүліктік жағдайына, өзіндік, өзге де мәртебесіне,Біріккен Ұлттар Ұйымының адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясында балаларға ерекше қамқорлық пен көмек алуға құқығы бар деп мәлімдеді,Отбасы қоғамның негізгі бірлігі мен табиғи орта ретінде оның барлық мүшелерінің, әсіресе балаларының әл-ауқаты мен игілігін қамтамасыз ету үшін қоғамдағы жауапкершіліктерді толығымен алуы үшін қажетті қорғаныс пен көмекке ие болу керек,баланың отбасы жағдайында, бақыт, махаббат және түсіністік жағдайында өсіп-өркендеуіне, оның жеке басының толық және үйлесімді дамуына, Бала қоғамда тәуелсіз өмір сүруге толық дайын болу керек және Біріккен Ұлттар Ұйымы Жарғысында айтылған идеалдардың рухына тәрбиеленгенін, әсіресе бейбітшілік, қадір- қасиет, төзімділік, еркіндік, теңдік және ынтымақтастық рухында,Бала және бала құқығының Декларациясының 1924 жылы Женева декларациясында, 20 қараша 1959 Бас Ассамблеясы қабылдады. Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының, Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық фактімен (танылған осындай арнайы балаларды қорғау қажеттілігі қамтамасыз етілді. Мұны назарға ала отырып, атап айтқанда, мақалалар 23 және 24, 10-бабында атап айтқанда, экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық фактінің және жарғылар орнатылды. Мамандандырылған мекемелер мен халықаралық органдардың тиісті міндеттерінде Бала құқықтары туралы Декларацияның негіздері көрсетілген. Мұнда балалардың әл-ауқатына байланысты тізбектері көрсетілген. Сондай-ақ туғаннан кейін бұрын, тиісті құқықтық қорғауды қоса алғанда арнайы қорғау мен қамқорлықты қажет етеді».Балаларды қорғауға және өмірін жақсартуға қатысты, әсіресе балаларды күтуге және олардың ұлттық, халықаралық деңгейде түрлі іс-шараларға қатысуына байланысты әлеуметтік және құқықтық принциптер туралы Декларацияның ережелерін, Біріккен Ұлттар Ұйымының Кәмелетке толмағандарға қатысты сот төрелігін жүзеге асырудың ең төменгі стандартты ережелері (Пекин ережелері) және төтенше, қарулы қақтығыстарда әйелдер мен балаларды қорғау туралы Декларация сүйене отырып Дүние жүзінің барлық елдерінде өте қиын жағдайларда өмір сүретін балалар бар және бұл балалар ерекше назар аударуды қажет етеді.Баланы қорғау және үйлесімді дамыту үшін әрбір халықтың дәстүрлері мен мәдени құндылықтарының маңыздылығын мойындай отырып, әр елдегі, әсіресе дамушы елдерде,  492 балалардың өмір сүру жағдайларын жақсарту үшін халықаралық ынтымақтастықтың маңыздылығын ескеру керек. Төмендегі белгілерге сүйену қажет: І БӨЛІМ 1-бап. Осы Конвенцияның аясында бала 18 жасқа дейін толық адам, бала кәмілеттік жасқа толмайынша.2-бап 1. Қатысушы мемлекеттер нәсіліне, тегіне, жынысына, тіліне, дініне, саяси немесе өзге де ерекшеліктерге қарамастан қандай да бір кемсітусіз өздерінің юрисдикциясында тұрған әрбір бала үшін осы Конвенцияда көзделген барлық құқықтарды құрметтейді және қамтамасыз етеді. Ұлттық, этникалық немесе әлеуметтік тегіне, мүлігіне, денсаулығы мен туғанына, ата- анасына немесе заңды қамқоршыларына, кез-келген басқа жағдайларға байланысты осы декларация қолданылады.Қатысушы мемлекеттер баланың мәртебесі, қызметі, көзқарасы немесе нанымдары, баланың ата-аналары, заңды қамқоршылар немесе басқа отбасы мүшелерінің негізінде баланы кемсіту, жазаның барлық түрінен қорғауды қамтамасыз ету үшін барлық тиісті шараларды қабылдайды.3-бап. 1. Балаларға қатысты барлық іс-әрекеттерде оларды әлеуметтік қорғаумен айналысатын мемлекеттік немесе жеке мекемелер, соттар, әкімшілік немесе заң шығарушы органдар жүзеге асыратын баланың мүдделеріне басымдық беріледі.2.Қатысушы мемлекеттер ата-анасының, қамқорлығын немесе заңға сәйкес оған жауапты басқа адамдардың құқықтарын және міндеттерін есепке ала отырып, оның игілігі үшін қажетті баланы осындай қорғаныс пен қамқорлықпен қамтамасыз етуге міндеттенеді. Осы мақсатта барлық тиісті заңнамалық және әкімшілік шараларды қабылдайды.Қатысушы мемлекеттер балаларды күтуге немесе қорғауға жауапты мекемелерге, қызметтерге және органдарға құзыретті органдар белгілеген нормативтерге, атап айтқанда, қауіпсіздік және денсаулық саласындағы, сондай-ақ олардың қызметкерлерінің саны мен сапасы тұрғысынан және құзыреттілігін қадағалайды.4-бап. Қатысушы мемлекеттер осы Конвенцияда талданған құқықтарды жүзеге асыру үшін барлық қажетті, заңнамалық, әкімшілік және басқа да шаралар қабылдайды. Қатысушы мемлекеттер экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтарға қатысты олардың қолда бар ресурстарының барынша көп мөлшерін және қажет болған жағдайда халықаралық ынтымақтастық шеңберінде шараларды қабылдайды.5-бап. Қатысушы мемлекеттер ата-аналардың жауапкершіліктерін, құқықтары мен міндеттерін, сондай-ақ тиісті отбасы мүшелерінің, қамқоршылардың немесе бала үшін заңды түрде жауапты басқа адамдардың баланың танылған жұмысының нәтижесі бойынша дұрыс басқаруы және басшылыққа алатындығы туралы хабардар етіп, осы Конвенцияға қол қояды және оны баланың дамып келе жатқан қабілеттеріне сәйкес жүзеге асырады.6-бап 1. Қатысушы мемлекеттер әрбір баланың өмір сүрудің ажырамас құқығы бар екенін мойындайды.2. Қатысушы мемлекеттер баланың өсуі мен дамуы мүмкіндігінше мүмкіндігінше қамтамасыз етеді.7-бап 1. Бала туғаннан кейін дереу тіркеледі және туған сәттен бастап ата-анасын білу және оны күтіп-бағуға құқық беру құқығын иеленуге және азаматтықты алуға құқығы бар.Қатысушы мемлекеттер өздерінің ұлттық заңнамаларына сәйкес осы құқықтарды жүзеге асыруды және осы саладағы тиісті халықаралық құжаттарға сәйкес, атап айтқанда баланың азаматтығы болмаған жағдайда өз міндеттемелерін орындауын қамтамасыз етеді.8-бап 1. Қатысушы мемлекеттер заңға сәйкес баланың құқығына араласуға жол бермей, баланың жеке басын, оның ішінде азаматтығын, аты-жөнін және отбасылық қатынастарын сақтау құқығын құрметтеуге міндеттенеді.2. Егер бала өзінің жеке басының элементтерінің бір бөлігін немесе барлық түрінен заңсыз айырылған болса, оған қатысушы 494 мемлекеттер оның жеке басын тез қалпына келтіру үшін қажетті көмек пен қорғауды қамтамасыз етеді.9-бап. 1. Қатысушы мемлекеттер баланың сот қарауға жататын құзыретті органдары осындай бөлу баланың ең жақсы мүдделеріне үшін қажет деп, қолданыстағы заң мен рәсімдерге сәйкес, анықтау жағдайларды қоспағанда, олардың ерік-қарсы, олардың ата-аналары бөлінген емес қамтамасыз етеді. Мұндай анықтау ата-аналар баланы теріс, не ол туралы қамқорлық емес, немесе ата-анасы бөлек тұрып жатқан және шешім баланың тұрғылықты орны ретінде жасалуы керек кезде, мысалы, белгілі бір жағдайда қажет болуы мүмкін.Осы баптың 1-тармағына сәйкес кез келген рәсімге барлық мүдделі тұлғаларға сот талқылауына қатысуға және олардың көзқарасын көрсетуге мүмкіндік беріледі.Қатысушы-мемлекеттер ата-аналардың біреуінен немесе екеуінен де ажыраған баланың ата-аналарымен үнемі жеке қарым-қатынаста болуын және тікелей байланысын қамтамасыз ету құқығын қамтамасыз етеді, баланың мүдделеріне қайшы жағдайларды болдырмайды.Мұнда бір (адам мемлекеттің юрисдикциясында жатқанда, кез келген себеп бойынша кездесетін өлім қоса алғанда) қамауға, бас бостандығынан айыру, жер аудару немесе қайтыс кезінде қатысушы мемлекет қабылдаған қандай да бір іс-әрекет баланы отбасы мүшесіне қай жерде жүргеніне қатысты қажетті ақпаратты, отбасына көмек қажет болған жағдайда, баланы басқа отбасы мүшесіне немесе баланың ата-анасы көмек береді. Бұл ақпарат баланың әл-ауқатын кедергі жасамайды. Қатысушы мемлекеттер мұндай салуанамалар жүргізуге мүдделі тұлғаны жағымсыз салдарлар әкеп соқпауын қамтамасыз етеді.14-бап 1. Қатысушы мемлекеттер баланың ойлау, ар-ождан дін бостандығына деген құқығын құрметтейді.Қатысушы мемлекеттер ата-аналардың құқықтары мен міндеттерін және қажет болған жағдайда заңды қамқоршылардың құқықтарын сақтап, баланың баланың даму қабілеттеріне сәйкес өз құқығын жүзеге асыруына басшылық жасайды.Өз дінін немесе сенімін көрсету еркіндігі заңмен бекітілген және мемлекеттік қауіпсіздікті, қоғамдық тәртіпті, адамгершілік пен қоғамдық денсаулықты қорғау үшін немесе басқа адамдардың негізгі құқықтары мен бостандықтарын қорғау, қажетті шектеулерге ғана ұшырауы мүмкін.15.1-бап. Қатысушы мемлекеттер баланың қауымдастық бостандығы мен бейбіт жиналыстар бостандығы құқығын таниды. 2. Осы құқықты жүзеге асыруға қатысты заңға сәйкес қолданылатын және ұлттық қауіпсіздік немесе қоғамдық қауіпсіздік, қоғамдық тәртіп, денсаулық сақтау немесе моральдық мүдделер үшін басқа адамдардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау мүддесінде демократиялық қоғамда қажет болатын жағдайларды қоспағанда, ешқандай шектеулер қолданылмайды.16-бап 1. Бала белгісіз, заңсыз жүйенің назарында болмауы керек. Оның жеке, отбасылық өміріне, үйіне, беделіне заңсыз шабуыл жасалған жағдайды құқығы толық қорғауы керек.2. Бала қажетсіз ұйымдардың жеке өміріне араласудан немесе кедергіден заңдарды түрде қорғалуға құқылы.17-бап Қатысушы мемлекеттер бұқаралық ақпарат құралдары арқылы жүзеге асатын маңызды функцияны тануға және баланың ұлттық, халықаралық деңгейдегі ақпараттар мен материалдың қолында болуын қамтамасыз етеді. Атап айтқанда, мұндай ақпарат пен материалдарды әлеуметтік, рухани және адамгершілік әл-ауқатын насихаттауға бағытталған. Ол сондай- ақ баланың денсаулығының физикалық және психикалық дамуы. Осы мақсатта қатысушы мемлекеттер төмендегідей тұжырымдар ұсынады:a)бұқаралық ақпарат құралдарын балаға пайдалы ақпарат пен материалдарды әлеуметтік және мәдени тұрғыда қамтамасыз етіліп, рухында жүйелілікке шақырады және 29-баппен қаралады;b)әртүрлі мәдени, ұлттық және халықаралық көздерден осындай ақпарат пен материалдарды дайындауға, алмастыруға және таратуға халықаралық ынтымақтастық жауап береді;c)балалар әдебиетін өндіру мен тарату жұмыстарын жүргізу;d)бұқаралық ақпарат құралдарын аз ұлттар тобына немесе байырғы халыққа жататын баланың тілдік қажеттіліктеріне ерекше назар аударуды қадағалау;e)13 және 18-баптардың ережелерін назарға ала отырып, баланы оның денсаулығына зиян келтіретін ақпарат пен материалдардан қорғаудың тиісті қағидаттарын әзірлеуге шақырады.18-бап 1. Қатысушы мемлекеттер баланы тәрбиелеу және дамыту үшін ата-аналардың ортақ және тең жауапкершілігінің қағидаттарын қамтамасыз ету үшін бар күш-жігерін жұмсайды. Баланы тәрбиелеу және дамыту үшін ата-аналар немесе қажет болған жағдайда заңды қамқоршылар жауапты. Мүдделердің ең бастысы– баланың дұрыс дамуы.2. Қатысушы мемлекеттер ата-анасмен жұмыс істейтін балалардың қызметтері мен мекемелері балаларға үшін  496 тағайындалған күтім көрсетуді пайдалануға құқылы болуын қамтамасыз ету үшін барлық қажетті шараларды қабылдайды.19-бап 1. Қатысушы мемлекеттер баланы физикалық немесе психологиялық зорлық-зомбылықтан, теріс пайдаланудан немесе елемеуден, қараусыздан, оның ішінде сексуалдық зорлық-зомбылықтан қорғау үшін барлық қажетті заңнамалық, әкімшілік, әлеуметтік және білім беру шараларын қабылдайды, ата-аналардан заңды қамқоршылардан немесе балаға қамқорлық жасайтын басқа адамдардан балаға деген жауапкершілікті талап етеді.2. Мұндай қорғау шаралары, егер қажет болса балаға және оған қамқорлық жасайтын жақындарына көрсетіледі. Сондай-ақ алдын алу мен анықтаудың, есеп беруді, бағыттауды, тергеуді, емдеуді және қадағалауды қамтамасыз етудің басқа түрлеріне қажетті әлеуметтік қолдау бағдарламаларын әзірлеудің тиімді рәсімдерін қамтиды. Жоғарыда аталған балаларды зорлық- зомбылық жағдайларына байланысты шараларды, сондай-ақ, қажет болған жағдайда, сот ісін жүргізуді бастауды көздейді.20-бап 1. Отбасы ортасынан уақытша немесе мүлдем айырылған, өзінің мүддесі үшін жауап бере алмайтын бала мемлекеттің ерекше қорғалуы мен көмегін алуға құқылы.Қатысушы мемлекеттер өздерінің ұлттық заңдарына сәйкес осындай балаға күтім жасауды көздейді.Мұндай құқық өзіне тазалықты, атап айтқанда, ислам құқығы бойынша «білім беру», «бала асырап алу» немесе қажет болған жағдайда баланы тиісті күтім мекемелеріне орналастыруға ықпал етеді. Нұсқаларын қарастыру кезінде баланы тәрбиелеудегі сабақтастықты және оның этникалық шығу тегіне, діни және мәдени ерекшелігіне және ана тіліне назар аудару керек.

21-бап. Бала асырап алу жүйесінің болуын растайтын және рұқсат беретін қатысушылар баланың қызығушылықтары алдыңғы деңгейдегі тәртіп бойынша ескерілуін қамтамасыз етеді, олар:a)Баланы асырап алуға құзыретті өкімет қана рұқсат ете алуын қамтамасыз етеді. Олар қолданылатын заң мен процедураларға сәйкес және іске қатысты дәлелді ақпараттың негізінде, баланың мәртебесі ата-анаға, туысқандарға және заңды қамқоршыға қатысты болғандықтан, асырап алудың мүмкін екендігін анықтайды. Қажет болған жағдайда қызығушылық танытқан тұлғалар кеңес алу негізінде асырап алуға саналы келісім беруі тиіс;b)Баланың тәрбиесі мен асырап алуын қамтамасыз ететін отбасына беріле алмаса және де бала тұрып жатқан елде қандай да бір тиісті күтуді жүзеге асыру мүмкін болмаса, онда басқа елде асырап алу баланы күтудің альтернативтік тәсілі ретінде қарастырылуы мүмкін;c)Басқа елде баланы асырап алған жағдайда өз елінде баланы асырап алуға қатысты қолданылатын кепілдіктер мен нормалардың қолданылуын қамтамасыз етеді;d)Басқа елде асырап алған жағдайда сол тұлғалармен байланысты ақталмаған қаржылық пайда көруге әкелмеуін алдын алу мақсатында қажетті шаралар қолданады;Осы баптың жүзеге асырылуын екі жақты және көп жақты келісімшарт пен келісім жасап, осы негізде баланың басқа елде тұруын құзыретті билікпен немесе ұйымдармен қамтамасыз ету. 22-бап. 1. Қатысушылар босқын мәртебесін алғысы келетін немесе халықаралық және ішкі құқыққа және процедураларға сәйкес босқын болып саналатын балаға оны қолдайтын ата-аналары немесе басқа да тұлғалардың осы Конвенцияда немесе басқа да халықаралық құжаттарда жазылған қолданылатын құқықтарды пайдалануда тиесілі қорғаныс пен гуманитарлық көмекті қамтамасыз етуде қажетті шараларды қолданады.2. Осы мақсатта қатысушылар, осындай баланы қорғауға және кез-келген босқын балаға ата-анасын табуға немесе туысын табуға көмектесуде Біріккен ұлттар ұйымына және үкіметаралық ұйымдар мен үкіметтік емес ұйымдарға ат салысады. Ата-аналар немесе басқа отбасы мүшелерін табу мүмкін болмаған жағдайда, осы балаға осы Конвенцияда көзделгендей кез-келген себеппен өз отбасылық орта жағдайында уақытша немесе уақытша айырылған кез келген басқа бала сияқты қорғаныс беріледі.

МЕКТЕП ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ ТӘРБИЕНІҢ ТҰЖЫРЫМДАМАСЫӘрбір бала бақытты болуға құқылы. Бұл құқықты ересектер атқаруы тиіс.Советтік балабақша жаңаруының негізгі ұстанымы – балалардың денсаулығын сақтау және нығайту (физикалық, психикалық), балалармен білім беру жұмысының мақсаттары мен принциптерін гуманизациялау, балабақшадағы тәрбиешілердің жұмысы мен балалардың жағдайын жақсарту, баланың әлеуметтік қалыптасуының барлық аясы арасында сабақтастықты қамтамасыз ету, педагогикалық кадрларды даярлау сипатын түбегейлі өзгерту, мектеп жасына дейінгі тәрбиелеуді қаржыландыру және басқарманың жағдайын  498 өзгерту.Тұлғаның қалыптасуында мектепке дейінгі тәрбиенің маңызы.Туғаннан мектепке дейінгі кезең баланың физикалық және психикалық дамуының кезеңі, адамға өмір бойы қажетті, оны адам қылатын қасиеттер мен белгілер, физикалық және психикалық қасиеттердің алғаш боп қалыптасуының кезеңі болып табылатындығын бүкіл әлемнің мамандары растайды. Бұл кезеңнің дамудың келесі кезеңдерінен айырмашылығы әрекеттің алуан түрлерін игеру және кез-келген арнайы білім мен дағдыларды алда меңгеру үшін негіз болатын жалпы дамуды қамтамасыз етеді. Баланың психикасының қасиеттері мен баланың мінез-құлқының жалпы сипатын, айналасындағыларға деген көзқарасын анықтайды, сондай-ақ болашаққа арналған «артта қалу» болып табылады және осы жас кезеңінің соңына жеткен психологиялық өзгерістермен көрінеді. Оқыту мен тәрбиелеу баланың психикалық қасиеттерінің барлық спектріне бағытталуы керек, бірақ әртүрлі тәсілдермен қарастырылуы керек. Ең бастысы - жасына тән қасиеттерді жан- жақты дамыту, өйткені оның жасаған ерекше жағдайларықайталанбайды және болашақта қиындықтар тудырмайды.Психикалық дамудың нақты жас ерекшеліктерін іске асыру мектепке дейінгі жастағы балалардың тиісті қызмет түрлеріне қатысуы - ойын, сөйлесу, сурет салу, дизайн, музыкалық қызмет және т.б. Бұл іс-шараларды ұйымдастыру, оларды басқару, оларды жетілдіруге қамқорлық жасау, ұжымдық әуесқойлықты сатып алу және тиісті тәжірибенің балалардың жинақталуына байланысты еркін әуесқойлық кейіпкер әрқашан мұғалімдердің назарында болуы керек. Мектепке дейінгі жастағы баланың психикалық дамуына сәйкес келетін дәстүрлі «балалық» іс- әрекеттің сипаттамалық көріністері, бір жағынан, балаларға олардың сөзсіз тартылуы және екінші жағынан әмбебап білімнің бастамасы (байланыс және қарым-қатынас орнату) болып табылады. Күнделікті заттар мен қарапайым құралдарды пайдалану, жоспарлау әрекеттерін жасау, жоспарды құру және іске асыру, модельге және ережеге мінез-құлқына бағыну және т.б.). Екінші жағынан, психикалық қасиеттер мен шеберліктердің қалыптасуы олардың дамуы бүгінгі баланың өмірінде тікелей көрсетілетін қасиеттердің қалыптасуына зиян тигізбеуі керек. Кез-келген қысым, кез-келген форвардтық жүгіру, бұл жерде жасанды жеделдетуге әкелуі мүмкін, сөзсіз шығындармен бұл жерде қауіпті. Баланы психологиялық дамуын жеделдету, оның толыққандығы мектеп жасына дейінгі балалық шақта жасалмайды, жасына қарай емес, олардың негізінде жүзеге асырылады. Арнайы зерттеулердің деректері мен үздік балалар мекемелерінің тәжірибесі балалардың іс- әрекеттерінің дамуы мен әлемнің танымдық нысандарының, егер бұл негізделген болса, жаңа психикалық қасиеттердің пайда болуына және соңында балалық шақтың жаңа сатысына көшуіне әкелетінін көрсетеді. Мұндай өтпелі кезең спазмалы, ол жас дағдарыс түрінде көрінеді, одан кейін алғышарттар орын алған психологиялық жаңа аурулар одан әрі даму үшін негіз болады. Кез-келген жас деңгейінде бала барлық балаларға арналған жалпы белгілерді ғана емес, психиканың және мінез-құлықтың жеке ерекшеліктерін де алады. Адам болу - өзгелерге тиесілі барлық нәрсеге ие болу ғана емес, сондай-ақ өз талғамымен, мүдделері және қабілеттерімен теңдесі жоқ адам болу.Балаларды тәрбиелеу мен тәрбиелеуде жас және жекелеген тәсілдердің үйлесуі тек олардың эмоционалдық әл-ауқатын және толығымен ақыл-ой дамуын қамтамасыз етуі мүмкін.Балалармен педагогикалық жұмыстың мақсаттары мен принциптерін гуманизациялау.Мектепке дейінгі білім беру сапасы ересек адам мен баланың арасындағы қарым-қатынастың сипаты бойынша анықталады. Отбасылық және әлеуметтік білім беру тәжірибесінде мұндай қарым-қатынастың екі түрі бар (немесе моделі), бірақ іс жүзінде әлдеқайда көп. Олардың арасындағы айырмашылықтар процесте ғана емес, сонымен бірге оның түпкілікті нәтижесі - баланың нәтижесі ретінде анықталады. Оқу-тәрбие үлгісі келесі белгілермен сипатталады. Мақсат - балаларды білімге, дағдыға және дағдыға үйрету; мойынсұнуға үйрету; ересектер мен балалар арасындағы өзара әрекеттесу үрдісінде «Мен сияқты істеңдер!» ұраны. Байланыс жолдары - нұсқау, түсіндіру, тыйым  500 салу, талаптар, қауіп-қатерлер, жазалар, белгілер, дауыстар. Тактика-диктан және қорғаншылық. Мұғалімнің міндеті - бағдарламаны жүзеге асыру, басқару және қадағалау органдарының талаптарын қанағаттандыру. Әдістемелік нұсқаулар осы жағдайларды қандай да бір ерекшеліктерге жол бермейтін заңға айналдырады. Балаға тек білім беру жүйесінің күштерін қолдану нысаны ретінде қарау керек.Педагогикалық үрдістің орталығы - балалармен жұмыс істеудің алдын-ала нысандары, ең алдымен, сабақ түрі бойынша салынған сабақтар. Балалардың өздерінің қызметі сыртқы тәртіп пен формальды тәртіптің пайда болуына кедергі келтіреді. Бала белсенділігінің негізгі түрі ретінде ойын уақытында бұзылады және қатаң ересектермен реттеледі.Бұл модель шеңберінде өнер туындылары ересектердің утилитарлы мақсаттар үшін пайдаланылады: фрагментті білім алу, баланың назарын қалаусыз мінез-құлықтан алға тартып, гуманистік, өнердің жалпы дамуының мәнін ескереді.Нәтижелері: ересектер мен балаларды өзара иеліктен шығару. Балалар бастамашылығын жоғалтады, ал болашақта олар теріс әсер етеді. Ересектердің білім беру әсерінің тиімділігіне елеусіз сенімі пайда болады. Оқытушылармен байланыста болғандықтан, балалардың мінез-құлқы күрт өзгереді және күтілетін нәрселерге ешқандай қатысы жоқ. Балалардың мойынсұнуы көбінесе «қосарланған стандарттарға» - «өздері үшін» және «тәте үшін» сәйкес өмір сүру қабілетін игерудің ғана дәлелі болып табылады.Тұлға бағытталған модель бірінші үлгіге балама болып табылады. Балалармен қарым-қатынас жасаудың тәрбиешісі«Жақында емес, бірге емес, бірге бірге!» қағидасын ұстанады. Оның мақсаты - баланың дамуына үлес қосу. Бұл келесі мәселелерді шешуге бағытталған: балаға әлемдегі сенімдерін дамыту, өмір қуанышының сезімі (психологиялық денсаулық); тұлғаның бастамаларын қалыптастыру (жеке мәдениеттің негізі); баланың даралығын дамыту. Оқытушы әрбір баланың дамуына белгілі бір заңдарға ықпал етпейді, бірақ олардың өсу мүмкіндігін максималды толығымен дамыта отырып, балалардың жеке дамуының ықтимал себептерінің пайда болуына жол бермейді. Білімдер, дағдылар мен дағдылар мақсат емес, жеке тұлғаны толыққанды дамыту құралы ретінде қарастырылады. Байланыстыру әдісі баланың көзқарасын ескеру, оның сезімін және эмоцияларын елемейтіндігіне көздейді. Байланыс тактикасы - ынтымақтастық. Мұғалімнің ұстанымы баланың мүдделерінен және оның қоғамның толыққанды мүшесі ретінде одан әрі даму перспективасынан алынады. Ересектер баланы шығармашылыққа (фантастика, музыка және т.б.) қосу арқылы жеке тұлғаның толық дамуы, оның гуманизациясы, өнердің бірлескен игерілуіне, баланың шығармашылық, көркемдік қабілеттерін танытуға және дамытуға жағдай жасайды. Ынтымақтастық жағдайында баланы толық серіктес ретінде қарау (балаларға манипуляциялық тәсілмен бас тарту). Педагогикалық үдерістегі айрықша құндылық балаға өз іс-әрекеттерін көрсетуге мүмкіндік беретін ойынға қосылады. Ойын ересектердің балалармен және балалардың бір-бірімен еркін қарым-қатынасына негізделген, балалар өмірін ұйымдастырудың негізгі нысаны болып табылады. Күтілетін нәтижелер - дамушы баланың «жасындағы еркіндік дәрежесі» (оның жас ерекшеліктерін ескере отырып): оның қабілеттері, құқықтары, болашағы. Ынтымақтастық жағдайында балалардың ықтимал эгоцентризмі мен дараланғандығы ескеріледі, ұжым қалыптасады. Қиял мен қорлықтан қорыққандықтан, олардың қиял мен ойлауы босатылды. Танымдық және шығармашылық қабілеттер дамиды. Жеке қарым-қатынас үлгісі балалармен жүйелі түрде оқыту мен тәрбиелеуді тоқтатады, олармен жүйелі педагогикалық жұмыс жүргізеді. Қоғамдық мектепке дейінгі тәрбие жалпы білім беру жүйесіндегі алғашқы байланыстың бірі болып табылады және сол себепті дамыған тұлғаны дамытуда бірінші кезеңді қамтамасыз етеді. Балаларды тәрбиелеу мен тәрбиелеудің іргелі шарты қоғамның өз денсаулығы туралықамқорлығы болып табылады.Балалардың денсаулығын сақтау және қорғау.Жоғарыдан төменге дейін мектепке дейінгі білім беру баланың физикалық денсаулығы мен психологиялық тұрмыс жағдайына алаңдаушылық туғызуы керек. Егер баланың денсаулығына қамқорлық педагогтың жұмысын реттейтін барлық құжаттарда көрініс тапса, онда «баланың психологиялық сауығуы» туралы талап мағынасыз сөз тіркесі сияқты көрінеді. Шындығында, бұл талап оның даму міндеттеріне қатысты өте маңызды.Балалардың денсаулығы олардың психикалық денсаулығымен, олардың эмоционалдық әл-ауқатымен ажырамас бірлікті қалыптастырғандықтан, баланың физикалық және психикалық денсаулығына қол жеткізу жолдары тар дене тәрбиесі мен медициналық қызметтің тар педагогикалық құралдарымен шектелмейді. Олар балалар мекемесінде балалардың өмірін ұйымдастыру, тақырыптық және әлеуметтік ортаны ұйымдастыру, режим және балалар қызметінің әр түрлерін, сондай-ақ балалардың жасы мен жеке сипаттамаларын  502 қамтиды.Балалармен педагогикалық жұмыстың мазмұнын қайта құрылымдау.Мектепке дейінгі балалық кезеңде бала әмбебап рухани құндылықтарға сәйкес келетін жеке мәдениеттің негізін алады.Жеке мәдениеттің негізі баланың табиғатқа бағдарлануын, адамның қолымен жасалынған объектілерді, қоғамдық өмірдің құбылыстарын, ақырында өз өмірінің және белсенділігінің құбылыстарын қамтиды.Жеке мәдениеттің негізі адамның адами элементі, әмбебап құндылықтардың (сұлулық, жақсы, шындық және т.б.) және өмір құралдары (шындық туралы, әлемге белсенді әсер ету жолдары, болып жатқан нәрсені эмоционалдық бағалау).Жеке мәдениеттің негізін қалыптастыру дегеніміз, белгілі бір аймақтағы және кейбір уақыттағы адамдардағы кейбір адамдар үшін құнды болуы мүмкін емес, сондай-ақ, баланың жалпы, адамгершілік құндылықтарға тікелей дәлелдейтінін білдіреді. Адамзаттың әмбебап (әмбебап) құралдарына сүйенеді. Сонымен бірге мектепке дейінгі жастағы білім беру мен тәрбиелеу процедуралары шартты түрде бөлінуі мүмкін.Мектепке дейінгі жастағы балаларды тәрбиелеуЕгер тәрбиелік және тәртіптік тұрғыда тәрбиелеу мінез- құлықты бақылауға немесе «ұсыныс» арқылы мүмкін болатын ауытқулардың алдын алуға жол берілсе, онда ересек адам мен баланың өзара әрекеттесудің адамға бағытталған моделі тәрбиелеу үдерістерін түбегейлі әртүрлі емдеуден тұрады: тәрбиелеу - баланы адамзат әлеміне енгізу мәндер.Мектеп жасына жеткен соң, шындыққа деген көзқарастың құндылық негіздері қалыптасуы мүмкін.Мектепке дейінгі тәрбиешілерді оқытуАдамға бағытталған көзқарас шеңберінде оқытудың мазмұны мен принциптері де түсіндірілуге тиіс. Әдетте, білім беру білімнің, дағдылардың және қабілеттердің трансформациясы деп түсініледі, бұл дамудың мүмкін емес болатын осы психикалық қызметтердің (көңіл-күй, қабылдау, есте сақтау, ойлау, еркіндік және т.б.) белгілі бір деңгейін білдіреді. Осындай «мектептегі» мектепке дейінгі білім беру үлгісі мектепке дейінгі жасында алдын-ала орнатылған, бұл негізсіз. Білімді, дағдыларды және дағдыларды үйренуден бастап оларды сатып алудың және оларды өмірде қолданудың мүмкіндігін үйрену керек. Ересектер балаға әлемді білудің амалдары мен тәсілдерін, оны адамзаттың дамыған және мәдениетінде бекітілген трансформациясы мен тәжірибесін жеткізеді. Оларды меңгеру және нақты адам қабілеттерін дамытуға алып келеді. Білім мәдениетін қалыптастыру. Табиғи құбылыстарда баланың бағдарлануының кеңеюімен ол тірі және тірі емес тұжырымдамаларды иеленеді, себебі мен әсері, кеңістігі мен уақыты және т.б.Адам қолымен жасалған заттармен танысып, ол жасанды табиғаттан, әдемі, нәзік, шынайы және басқалардан ерекшелене бастайды.Адамның қарым-қатынасы әлемге жақсылық пен зұлымдық ұғымдарында, жеке және басқалар туралы, шындық пен өтірік туралы, әділеттілік пен әділетсіздік туралы және т.б.Оның ішкі әлемі, оның өсу мүмкіндіктері балаға қалаған және ықтимал нәрселер туралы ойлау, білу және тағы басқалар туралы түсінік береді. Мұнда - жоғары психикалық функциялардың пайда болу көздері, жетілген пішіндері кейінірек, мектептегі жылдарда пайда болады. Әлемді қабылдаудың жаңа формалары, когнитивтік міндеттерді шешудегі еріксіздік элементтері, танымға деген қызығушылық туады, ол тұтастай алғанда таным мәдениетін қалыптастырады.Іс-әрекетті қалыптастыру - әлемге практикалық қарау (ерікті мәдениет). Мұнда бала әлеуметтік мақсаттағы мақсаттарға жету жолдарын (мақсаттарды қою), құралдарды таңдауды және оларды қолданудың (жоспарлаудың) тәртібі мен дәйектілігін айқындау, іс-әрекеттердің ықтимал әсерлерін алдын-алу жолдарын құрайтын әлеуметтік дамыған нысандарға қосылады. Бала қиындықтарды жеңуге, әрекеттердің орындалуын бақылауға, нәтижелерді бағалауға үйренеді.Сезімдер мәдениетін қалыптастыру. Бұл жағдайда оқытудың мақсаты - ересектердің эмоционалдық әсерлері мен көріністерінің әлеуметтік анықталған нысандары бар баламен туылған эмоциялардың бірлескен пайда болуы. Басқа адамдармен араласып, оларға мейірімділік танытып, олардың мінез-құлқына еліктей отырып, бала жаңа сезімдердің гаммасын, қоршаған ортаға деген көзқарасты байытатын эмоционалдық реңктердің бояғыштарын табады.Бала бірінші рет білетін қуанышты, жұмысты, табиғатты, өнер туындыларын, оның жетістіктерімен мақтана бастайды.Адам тәжірибесінің тізілімі, олардың өз сезімдерін меңгерудегі түсінігі және пайдалануы байытылған, яғни сезім мәдениеті туады.

Тәрбие мен оқытудың бірлігіБұндай бірліктің шарты болып материал таңдауға және  504 тәрбие мен оқытуды ұйымдастыруға жалпы ортақ тәсілдеме саналады. Сонымен бірге айрықша ''балалық'' қызмет түрлерінде қалыптасатын және білінетін баланың мүмкіндіктерін максималды жүзеге асыру қажет. Осындай жүзеге асыру ерекше амал-тәсілдердің көмегімен жететін балалар қызметі мазмұнын және нысандарын байытуды ұйғарады. Ондай амал-тәсілдерді жасау және олардың нақты балабақша практикасында кең түрде сапасын анықтау бүгінгі мектепке дейінгі педагогика мен психологияда ең өзекті мақсатты құрайды.Мұнда үлкен рөлді өнер ойнайды. Баланың өмірі өнер әлемінде, оның бар әртүрлілігімен және байлығымен өту керек. Өсіп келе жатқан адамға тигізер әсер күшімен басқа ештеңені онымен салыстыруға келмейді. Өнер психикалық өмірдің - эмоционалдық сфераның, бейнелі ойлаудың, көркем және шығармашылық қабілеттердің, ең маңызды жақтарын қалыптастырудың бірегей құралы болып саналады. Нақты мектепке дейінгі балалық шақта эстетикалық түсініктің, көркем мәдениеттің негіздері қаланады, көркемдік қызметке сұраныс пайда болады. Осыған байланысты, баланың өмірін өнермен қандырып, оны музыка, ертегі, театр, би әлеміне енгізу қажет. Балалардың өнермен танысу нысандарын байыту маңызды, оны күнделікті өмірге енгізу, балалардың эстетикалық шығармашылығы үшін жағдайлар жасау маңызды.Баланың рұхани әлемі келесі жағдайларда негізделеді.Ашылатын перспектива. Мектепке дейінгі жастағы балалар жаңа білім, қызмет етудің жаңа тәсілдерінің көкжиегін кеңейтетін, балалардың жаңа болжамдар жасауына, гипотезалар шығаруына, одан ары жаңарақ білімге қозғалыс қажеттілігін белсенді етуіне түрткі болатын жүйеде жаңа білім, машықтар, қызмет тәсілдерін игереді.''Негізгі салалардың ұсынылуының тең бағалылығы''. Бұл қағидаға сәйкес, әр балаға тіршілік әрекеттерінің (''табиғат'', ''қолдан жасалған әлем'', ''қоғам'', ''мен өзім'') негізгі салаларын игеру үшін тең мүмкіндіктер берілуі қажет.''Еркін таңдау''. Егер тәрбиеші баланы бір нәрсеге сендіруге (кейбір көзқарастарға, бағдарларға) тырысқан жағдайда, ол жеке тұлғалық мәдениет базисінің қалыптасуына тікелей қатысы болуы қажет. Бұл мақсаттың тысында баланың міндетіне ештеңе артылмайды, ештеңеге иландырмайды. Оған өзін-өзі шешуге, еркін таңдауға (не, қалай және кіммен істейтінін және т.с.с.) құқық берілген.Жеке мәдениет базисінің қалыптасуы кезінде тұлғаның келесідей басты жасаушылары туылады және дамиды: қиялдау және оған негізделген шығармашылық, өз бетімен әрекет жасауға қабілеттілік түріндегі еріктілік, баланың әлемде белсенді әрекет жасау қажеттілігі.Мектепке дейінгі жастағы балалардың шығармашылығы әлі де жетілмеген формада шықса да, оның ішінде балалардың үлкендерден алған білім мен машықтың шекарасынан өз бетімен шығуға мүмкіндік және ерекше сурет, жаңа ертегі, т.б. сияқты жаңа өнім жасауға мүмкіндік беретін маңызды қасиеттер бар.Баланың өмірін ұйымдастыру. Даму жағдайлары.Баланы тәрбиелеу, оқыту және дамыту оның балабақшадағы және отбасындағы өмірінің жағдайларымен анықталады. Балабақшадағы осы өмірін ұйымдастырудың басты нысандары болып ойындар және олармен байланысты белсенділік формалары, сабақтар, заттық-практикалық қызмет саналады.Ойын - еркіндік, заттадың, іс-әрекеттердің, қатынастардың бағыныштылығы сезімдерін қамтамасыз ететін, өзін ''осында және қазір'' толықтай іске асыруға, толық эмоционалдық комфорт жағдайына жетуге, теңдердің еркін қатынасуымен салынған балалар қоғамына араласуға мүмкіндік беретін мектепке дейінгі жастағы балалар үшін ең құнды қызмет түрі.Ойынның баланың дамуы үшін үлкен мәні бар. Онда қиялдауға, әрекеттер мен сезімдерді еркін реттеуге қабілеттілік дамиды, өзара әрекеттестік және өзара түсіністік тәжірибесін алады. Ойынның бала үшін субъективті құндылығы мен оның объективті дамытушы мәнінің үйлесімі ойынды балалардың өмірін ұйымдастырудың лайықты формасы етеді, әсіресе қоғамдық мектепке дейінгі тәрбие жағдайында.Балабақшадағы ойын келесідей ұйымдастырылуы қажет: біріншіден, тәрбиешінің балалармен бірігіп ойнауы сияқты өтуі тиіс, мұнда үлкен адам ойнаушы серіктес ретінде және сонымен бірге ойынның ерекше ''тілінде'' сөйлеуші ретінде ойынға шығады. Балалардың кез келген ойын қабылдайтын тәрбиешінің табиғи эмоционалды мінез-құлқы, баланың еркіндігі мен қысылып-қымтырылмаушылығының, ойыннан ләззат алуының кепілдігі, балаларда ойын тәсілдерін өздері меңгеруге тырмысуына ықпал етеді. Екіншіден, барлық жас ерекшелігі кезеңдерінде балалардың еркін дербес қызметі сақталуы тиіс, онда олар бар қолжетімді ойын құралдарын пайдаланады, еркін бірігеді және бір-бірімен өзара әрекеттеседі, ойында белгілі мөлшерде үлкендерден тәуелсіз балалық шақ әлемі қамтамасыз етіледі.Сабақтар. Балабақша өміріндегі елеулі орынды сабақтар алады. Олар педагогтың білімді, машықтарды, дағдыларды балаға өткізуіне көзделген.Тікелей оқыту сабақтарды ұйымдастырудың басым формасы  506 болмауы тиіс. Оқыту ойын қызметінің контекстінде де жүзеге асуы тиіс.Ойын материалдарымен операциялар жасау процесінде балада танымдық қабілеттері дамиды: сызбалар мен модельдерді қолдана білу, танымдық өзін-өзі реттеу – зейін, ес, қиялдау – заттар мен таңбалардың қатынасы бойынша әрекеттер есебінен, алмастырушы заттармен әрекеттер есебінен болады. Дидактикалық ойындардың толығырақ жүйесін құру, бар ойындардың икемді модификациялау арқылы жетіспейтін буындарын орындау мен жаңаларын жасау қажет. Сонымен, үлкен адамның тікелей әсері формасындағы қажетті түсіндірмелердің үйлесуімен ойын мектепке дейінгі оқытудың ерекше формасын құрайды – өзіне тән ойын мен сабақ синтезі, онымен осы оқытудың екі формасының дәстүрлі қарама-қайшы қойылуын шешеді.Сабақтың мазмұнын анықтайтын бағдарлама, тұлғалық мәдениет базисінің қалыптасуына қажетті ұғымдарды, қызмет құралдары мен тәсілдерін баланың меңгеруіне бағытталған болуы қажет.Балабақшадағы балалардың өмірін ұйымдастыруды қайта құру топтарды жинақтап құрудан басталады. Олардың толуын азайту қажет, кіші жастағы топтың тығыздығы үлкен топтардағыдан гөрі аздау болуы тиіс. Екі топты уақытша біріктіруді қолданып тұру жөн, «қосарланған» топты ұйымдастыруда (көптеген басқа елдерде бар) балалармен бір уақытта екі тәрбиеші жұмыс істейді, олардың біреуі ойын немесе сабақты кішірек топша балаларымен кезектестіріп өткізеді, ал екіншісі бұл уақытта қажет еткендерге индивидуалды көмек көрсетіп, қалғандарының еркін қызметтерін бақылайды.Жас ерекшелігі бойынша бөлінген топтар балалар мекемесіндегі негізгі ұйымдастыру бірлігі болып саналады (ортақ ойын бөлмесі, жатын бөлме және басқасы). Топта сабақтардың бір бөлігі және жеке режимдік моменттер өткізіледі. Сол уақытта балалар уақыттың көп бөлігін, сабақтарды қосқанда, балабақшаның ішінде құрылған түрлі жастағы қоғамдастықта өткізе алады, топ ашық жүйе (санитарлық-гигиеналық талаптарға сай мөлшерде) болып табылады. Баланың басқа жастағы серіктестерімен жүйелі түрдегі байланыстары толық бағалы қатынас тәжірибесінің қалыптасуына, үлкен жастағы және кіші жастағы балалардың өзара әрекеттестігі кезінде өзара оқыту арқылы дамудың қосымша мүмкіндіктерінің ашылуына пайдалы. Сонымен, мектепке дейінгі мекемеде жасанды мүшелеуден бос, балалар қатынасы формаларының алуан түрлілігімен толық бағалы балалар қауымдастығы құрылады.Балалардың әлеуметтік тәжірибесінің молаюына әртүрлі балалармен қатынас қана емес, түрлі үлкендермен де қатынас жасау әсер етеді. Ата-аналардың балабақша өміріне белсенді қатысуы тек балалар жоқта ғана қажет емес (ата-аналар жиналысы, терезелерді жуу және басқа). Ол толық бағалы әлеуметтік ортаны қалыптастырады, отбасы мен балабақша бірлігін орнатады. Балабақшада ата-ана жат емес) ата-ананың балаларын әкеліп-әкететін уақыттары анық реттелмейді.Жеке уақыт. Балалардың өмір реттелуінде баланың өзінің әртүрлі және еркін қызығушылығын көрсетуге орын қарастырылған. Бұл тек мерекелер ғана емес, өзіне ұнайтын іспен айналыса алатын, басқа сабақтарды мәжбүрлемейтін жай уақыт. Бос уақыты болып және оны толтыра білу бала үшін ұжымдық істерде қатысқаннан маңызы аз емес.Балабақшада пәндік ортаны ұйымдастыру баланың психологиялық саулығының мақсатына бағынуы қажет. Бөлмелердің интерьерін жасау, балалар жиһазын, ойындары мен ойыншықтарын, дене шынықтыру жабдықтарын және спорттық жабдықтарын өндіру ғылыми қағидаларда – өзіне тән «балалық шақ эргономикасына» негізделуі қажет. Балаға сәйкес интерьердің жоғарғы мәдениеті «артық сән-салтанат» емес,«дамытушы ортаны» құру шарты. Балабақшадағы баланың өмірін байыту формасы кеңістікті икемдірек және вариативті қолдануды талап етеді.Үй-жай мен ауладағы зоналар мен бұрыштардың қатаң функционалды түрде бекітілуінің альтернативасын олардың баланың қажеттіліктері мен қызығушылығын қанағаттандыруға бейімделуі құрайды. Бұл жағдайда бала өзін әрдайым ойыншықтардың толыққұқықты иесі ретінде санауға мүмкіндік алады, балабақша ішінде еркін орын ауыстырып жүре алады, айналасындағы балалар мен үлкендердің өмірінен ләззат алады.Отбасы, балабақша, мектеп.Отбасы мен балабақша хронологиялық тізбекте сабақтастық нысанымен байланысты, бұл баланы тәрбиелеу мен оқытудың үздіксіздігін қамтамасыз етеді. Бірақ мектепке дейінгі жастағы бала отбасы мектепке дейінгі мекеме педагогтарының қолына өткізетін эстафета емес. Бұл жерде параллельдік қағидасы маңызды емес, екі әлеуметтік институттың өзара сіңісу қағидасы маңызды.Балабақша елдегі бүкіл педагогикалық саясаттың, миллиондаған стихиялы түрде құралған тәрбие жүйелерінің қайта құрылуының орталығы бола алады және болуы қажет. Бұл  508 отбасылық тәрбиені реформалау үшін де қажетті қадамды дайындайды. Отбасы мен балабақшаның өздерінің ерекше қызметтері бар және бір-бірін алмастыра алмайды. Сабақтастықтың маңызды талабы отбасы мен балабақшаның арасында сенімді іскерлік байланыстың орнауы болып табылады, оның барысында ата-ананың, педагогтың тәрбиелік ұстанымсы түзетіледі, бұл әсіресе мектепке дайындық кезінде ерекше қажет.Балабақша мен мектеп жұмысындағы сабақтастық бүгінгі күні баланың өзін дайындауға саяды. Нәтижесінде тәрбиеші мен мұғалімнің баламен өзара қатынасының жүйесінде ортақ және түрлілікті анықтау, баланың өзінің әлеуметтік ұстанымының өзгерісі назардан тыс қалады. Балабақша мен бастауыш мектепте педагог пен ата-ана ынтымақтастығының ортақ мақсаты бар.Балабақша тәрбиешісі. Тұлғаны тек тұлға тәрбиелей алады. Бағдарлама мен әдістемелік инструкциялардың шеңберіне шыңдаулы тәрбиеші фигурасының иесіздігі, оған жай өз рөлін орындаушы ретінде қарау және алдын ала жазылған қызметтік міндеттерді нақ орындалуын қатаң қадағалау мектепке дейінгі тәрбие жүйесінің көптеген кемшіліктерін негіздеді.Балабақша тәрбиешісін дайындау жоғары педагогикалық білім беру жүйесінде басымдыққа құқығы бар; ол курс оқушыларының психологияны, педагогиканы, философияны, психиатрияны, балалар психотерапиясын, дефектологияны тереңдетіп оқылуының міндеттілігінде жүзеге асыру керек; тәрбиешілер іскерлік ойындарда, тренингтік топтарда қатысуы, актерлік шеберлік негіздерімен танысуы қажет.Болашақта тәрбиешілерді, әр мектепке дейінгі жастағы балалар тобында біреуі педагог-психологтың жоғарғы біліктілігі, ал екіншісі – тәрбиеші біліктілігі болатын дифференциалды дайындауды енгізу қажет. Педагог-психолог балалармен оқыту бағдарламасын еркін таңдаумен оларды шығармашылықты өзгерту құқығымен негізгі сабақтарды өткізеді; бір жастық деңгейден екіншіге өткен кезде баланың жағдайы мен даму деңгейін анықтайды; ішкі отбасылық қатынастардағы бала жағдайының диагностикасын өткізеді. Педагог-психологқа қарағанда тәрбиеші балалар мен түрлі ойындар, серуендер, экскурсиялар және т.б. ұйымдастырады. Таяудағы жылдары елде түрлі мамандарды тартып балабақша тәрбиешілердің және ата-аналардың психологиялық- педагогикалық кеңес беру орталықтарын ашу керек.Мектепке дейінгі педагогика бойынша курстық жұмыстардың үлгілік тақырыптамасыҚазіргі қоғамдық мектепке дейінгі тәрбие: жағдайымен даму тенденциясы (жалпы елде немесе жеке аймақтарда).Ата-ананы педагогикалық ағартудың мазмұны, нысандары мен әдістері.Баланы тұған өлке (қала) мәдениетіне тартудағы балабақша мен отбасының бірлескен жұмысы.Мектепке дейінгі мекеменің бүгінгі күннің педагогы: әлеуметтік рөлі, кәсіптік функциялары, тұлғалық қасиеттері.Балаға махаббат, құрмет және талапшылдықтың үйлесуі оның эмоционалдық саулығының шарты ретінде.Балабақша жағдайындағы баланы тәрбиелеу мен оқытудағы индивидуалды тәсілдеме.Балаға Отан туралы түсінікті қалыптастырудағы көркемдік құралдарды қолдану.Балаларда туған қалаға (өлкеге) махаббатын тәрбиелеу.Көркем әдебиет балада үлкендердің еңбегі туралы түсініктерді қалыптастырудың құралы ретінде.Балаларда дос және достық туралы түсініктердің қалыптасуындағы көркемдік құралдар.Мысал мектепке дейінгі жастағы балалардың адамгершілік тәрбиесінің әдісі ретінде.Мектепке дейінгі жаста адамгершілік мінез-құлық әдеттерін тәрбиелеу.Мектепке дейінгі кіші жастағы балаларда мәдени- гигиеналық дағдыларды қалыптастыру.Мектепке дейінгі үлкен жастағы балалардың қатынасу мәдениетін тәрбиелеу.Дербес қызметтегі балалардың өзара әрекеттестігін ұйымдастыру.Балаларда мінез-құлық мәдениетін тәрбиелеудегі балабақша мен отбасының бірлескен қызметі.Фольклорлық шығармалармен танысу негізінде балаларда әзіл-оспақты түсінуді тәрбиелеу.Балалардың кезекшілігін ұйымдастыру (нақты топ мысалында).Мектепке дейінгі үлкен жастағы балалардың ұжымдық еңбегі: мазмұны, ұйымдастыру тәсілдері, педагогикалық нұсқаулық.Мектепке дейінгі кіші жастағы балаларда тапсырмаларды орындау барысында еңбек дағдыларын қалыптастыру.Табиғи материалдармен ойнау барысында балалардың сенсорлық тәрбиелеу.Режимдік моменттерде балалардың сенсорлық тәжірибесін 510 байыту.Оқыту процесінде дидактикалық ойындар мен жаттығуларды қолдану ерекшеліктері.Мектепке дейінгі үлкен жастағы балалармен тәрбиелік-ағарту жұмысындағы дидактикалық сөздік ойындар.Табиғи материалдармен балалар ойындарын ұйымдастыру.Театрланған ойындарды дамытудың педагогикалық шартттары (нақты жас ерекшелігі тобы мысалымен).Балалардың сюжеттік-рөлдік ойындардың нұсқаулық ерекшеліктері (нақты жас ерекшелігі тобы мысалымен).Мектепке дейінгі мекемедегі серуендердің тәрбиелік-ағарту рөлін жоғарылату жолдары .Режимдік моменттерде балаларда жасанды әлем туралы түсініктердің қалыптасу шарттары.Балалар еркелігі: себептері, алдын алу және жеңу жолдары.Мектепке дейінгі үлкен жастағы балаларда мектепке ынтасын тәрбиелеу.Қырсық баланы тәрбиелеудің ерекшеліктері.Балалардың сұрақтары мен оларға жауап берудің талаптары.Ұлттық педагогика құралдарымен балаларда ақкөңілдікті тәрбиелеу.Ұлттық ойыншық алғашқы тарихи түсініктерді қалыптастыру құралы ретінде.Ерте жастағы балаларды тәрбиелеудегі дидактикалық ойындар мен ойыншықтар.Ерте жастағы балаларда заттық қызметтің дамуының педагогикалық шарттары.Мектепке дейінгі жастағы балаларда отбасы туралы түсініктің қалыптасуы.Мектепке дейінгі жастағы балаларда салауатты өмір салты туралы алғашқы түсініктердің қалыптасуы.Балалардың тұрмыстағы қауіпсіздік тәртіп ережелерімен танысу.Балаларды конақжайлылық дәстүрлерімен таныстыру.

Педагогикалық сөздік Абстракциялау - зерттелетін пәннің, құбылыстың, процестің барлық шарттарын қарап, ерекшеліктерін анықтау. Басқа да тараптың назарын аудару мақсатында бұл процесті зерттеуші топтың қызығушылық сипатталады. Автономиялық сөйлеу - «өзі туралы» сөйлеу, ол балалардың сөйлеуін дамытуда ересектердің сөзін меңгеруге өту кезеңі.Абырой, бедел - адамның жеке қасиетіне немеес еңбегіне байланысты танылған белгілі бір қасиеті.Ө к т е м ш і л д і к — оқытушының немесе басқа көшбасшының шәкірттеріне өз ықпалына бағындыруға, жеке бас тіуелсіздігіне қол сұғу.Б а с қ ы н ш ы л ы қ — тұлғааралық қарым-қатынаста зорлық-зомбылық әрекеттеріне ұмтылуға бейімділік, ауытқыған психикалық құбылыс.Б е й і м д е л у — жеке, тәуелсіз тұлғаның әлеуметтік ортаға байланысты зорлық-зомбылыққа бейімделуі. Осы үдерістің нәтижесіне жаңа жағдайларға бейімделу.А д е к в а т т ы қ , б а р а б а р л ы қ — қолайлы, белгілі шарттарға сай.Т е з ө с і , а к с е л е р а ц и я — балалар мен жасөспірімдердің алдыңғы ұрпақтармен салыстырғанда физиологиялық дамуының жеделдетілуі.А л ь т р у и з м — тұлғаның басқа адамдарға жанқиярлық қызмет көрсетуге бағытталған мінез-құлқы, өз мүдделерін басқалардың мүддесінен жоғары қоюы.А к с и о м а т и к а — кейбір теориялардың негізінде дәлелдеуді қажет етпейтін аксиома жүйесі; өзін-өзі танытатын ұсыныстар, жорамалдар тағы басқалар.Б е л с е н д і л і к ( а к т и в н о с т ь ) — 1) қызметтің мәні; 2) бастамашылдық, жандану, күш, адамның шығармашылық қабілетсіздігі.Ж е к е а д а м н ы ң б е л с е н д і л і г і — адамның материалдық және рухани мәдениетті дамытуға елеулі үлес қосуындағы шығармашылық, еріктілік әрекеттер мен қарым- қатынастарда көрініс табуы негізінде әлемдегі әлеуметтік маңызы бар өзгерістерді жасауға қабілеті.Ө з е к т і л і к — жасырын білім, дағдылар және сезімді нақты, жарамды етіп беру.А м п л и ф и к а ц и я —мектеп жасына дейінгі баланың белгілі бір қызметіне тән резервтердің (ойын, көркем шығарма, ертегілерді қабылдау және т.б.) дамуыту. Жеңілдету – біршене компоненттердің қосылу нәтижесінде оның даму қарқынын жеделдету нәтижесінде баланың дамуын жеңілдету.А п п е р ц е п ц и я — тәрбиелеудің өткен тәжірбиеге, білім қорына тәуелділігі.П е д а г о г т а р д ы а т т е с т а ц и я л а у — мемлекеттік және муниципалдық білім беру мекемелерінің қызметкерлерінің  512 біліктілік деңгейін, педагогикалық кәсібилігін және өнімділігін кешенді бағалау.А т т р а к ц и я — адамдар бір-біріне өзара жақындасу үрдісі, жақындастыруды қалыптастыру механизмі, достық сезімдер, сүю, махаббат сезімдерінің қалыптасуына баулу.А ф ф е к т и в т і к , қ ы з б а л ы қ — адам мінез-құлқының (дискілер, ұмтылыстар, құмарлықтар, құмарлықтар және т.б.) өмірлік маңызы бар саласына, санасына қатысты.Б а з а л ы қ б і л і м б е р у — жалпыға бірдей білім берудің қажетті деңгейі, адамның әртараптандырылған дамуы мен құндылық-этикалық бағдарлануын қамтамасыз ету, одан әрі білімін жетілдіруге мүмкіндігі. Азаматтық және кәсіби даму үшін жалпы мәдени негізді қалыптастыру.В е р б а л д ы — ауызша.Ө з а р а ә р е к е т т е с т і к — кейбір әрекеттерді бірлескен жүзеге асыру процесі, осы процесстің субъектілерінің бір-біріне ықпалы.Ж а с — адамның даму кезеңі, дене мен жеке тұлғаның қалыптасуының нақты дамуының деңгейі.Әр т ү р л і ж а с т а ғ ы т ұ л ғ а л а р д ы — жеке адамның (физиологиялық, психикалық, әлеуметтік) дамуын реттейтін заңдарды, сондай-ақ олардың жас құрамына байланысты білім алушы топтарының әлеуметтік-психологиялық сипаттамаларын ескере отырып қолдану.Ү й л е с і м ( г а р м о н и я ) — тепе-теңдік, тәртіптілік, бірін- бірі толықтыру, осы бөліктердің антагонизмін есепке алмағанда, тұтастай түрлі құрамдас бөліктердің сәйкестігі; кез-келген әрекеттің өзара үйлесімді.Г е н е з и с — белгілі бір құбылыстың пайда болуы, қалыптасуы, және одан әрі дамуы.Г е т е р о г е н — көп деңгейлі.Б і л і м б е р у м е н т ә р б и л е у д і г у м а н и з а ц и я л а у - педагогикалық мүдделерге адамзат проблемаларының назарын аудары. Білім беруді мен тәрбиелеуді адам баласына қатысты әлемдегі ең құнды құндылық ретінде қалыптастыру.Б і л і м б е р у д і г у м а н и т а р и з а ц и я л а у — жаратылыстану-математикалық және гуманитарлық циклдар арасында әр адамның рухани жағынан баюына, адами тұлғаны дамытуға, технократия мен қатыгездікке қарсы тұру мақсатында оқытудағы гармоникалық тепе-теңдікті орнатуБ а л а л ы қ — ересек адам алдындағы адам дамуының кезеңі; организмнің қарқынды өсуі және жоғары ақыл-ой функцияларын қалыптасуының негізгі кезеңі.М ә ж б ү р л е у — адамның негізгі психикалық мұқтаждықтарын қанағаттандыра алатын қабілеттілігін ұзақ уақытқа шектелуі нәтижесінде туындаған психикалық жай-күйі; эмоционалды және интеллектуалды дамудағы айтарлықтай ауытқулар, әлеуметтік байланыстардың бұзылуы сипаттары.Д и д а к т и к а — білім беру мен оқытудың теориялық негіздерін айқындайтын педагогиканың бір бөлігі.І з г і н и е т т і л і к —игі істі насихаттауға бағытталған, жеке адамға деген қарым-қатынасы.Ж а қ с ы л ы қ — өз қабілетін көрсететін және адамдарға жақсылық жасауды қалайтын адамның сапасы.Үй ж а ғ д а й ы н д а б і л і м б е р у — «Білім туралы» РФ заңында көрсетілген мемлекеттік аттестаттау құқығымен расталған отбасындағы жалпы білім беру нысаны (1992).Н ы ш а н д а р — жас ерекшеліктеріне байланысты балалардың анатомиялық және физиологиялық ерекшеліктері, негізінен орталық жүйке жүйесі, қабілеттерін қалыптастырудың алғышарты болып табылады.П е д а г о г и к а л ы қ ә р е к е т с і з д і к — балалардың мінез- құлқы мен мінез-құлқындағы нормадан тұрақты ауытқулар және бұзылу.Б а л а л а р д ы ң д е н с а у л ы ғ ы н с а қ т а у — баланың қоршаған ортаның балансымен сипатталатын жағдайы және кез- келген ауруға шалдығудың болмауы; Бүкіләлемдік денсаулық сақтау ұйымы (БӘДҰ) анықтамасына сәйкес, денсаулық, биологиялық ғана емес сонымен қатар әлеуметтік санаттағы дене, психикалық және әлеуметтік әл-ауқат деңгейін көрсетеді.И д е а л — үлгі, ең басты мақсат, ойлау тәсілін және жеке тұлғаның қызметін анықтайды.И д е н т и ф и к а ц и я — сәйкестендіру.П е д а г о г и ч е с к а л ы қ и м п р о в и з а ц и я — педагогикалық коммуникацияны алдын-ала ойлаусыз жүзеге асырып, қалыптасқан білім беру міндеттеріне жедел әрекет етуді ойластырған мұғалімнің қызметі.И н в а р и а н т т ы л ы қ — айнымалылардың белгілі бір түрленуі кезінде өзгеріссіз қалуы.Т ә р б и л е у д е г і ж е к е к ө з қ а р а с — балалардың жеке қасиеттерін ескере отырып педагогикалық процесті жүзеге асыру (әртүрлілік жағдайында олардың мінез-құлқына әсер ететін балалар мен мінез-құлық, қабілеттер мен бейімділік, мүдделер мен мотивтер және т.б.).И н т е г р а ц и я — тұтастай алғанда кез-келген бөліктерді біріктіру.А у ы з ш а а у д а р м а — бірнәрсені түсіндіру.И н ф а н т и л и з м — дененің дамуындағы кешігу; адамның ерте жасқа тән ерекшеліктері мен психикасының сақталуы.Б і л і к т і л і к — мұғалімнің қабілеттерін дамыту деңгейі  514 белгілі бір қиындықтағы кәсіби қызметтерді атқаруға мүмкіндік береді. Қызметкее тиесілі теориялық білімдер мен тәжірибелік дағдылармен сипатталады; адам өмірінің ең маңызды саладағы даму дәрежесін - еңбек жағдайын және мұғалімнің әлеуметтік мәртебесін айқындайды.Ж а й л ы л ы қ — адам мінез-құлқын бейімделу үрдісі адамның үмітіне нормаларына, талаптарына, нақты немесе топтық қысым жасалуына байланысты жағдайына өз пікірін және құндылықтарын басқалардың ықпалымен өзгертуге дайындығы.Ж а с ы р ы н — жасырын, сыртында көрсетілмеген.Ж е к е к ө з қ а р а с — мұғалімнің балаға жеке тұлға ретінде тәуелсіз қатынасы, тұлға дамуының және білім берудің өзара әрекеттесуінің тәуелсіз субъектісі.М а н и п у л я ц и я —тұлғаның қасиеттеріне, мақсаттарына қарамастан, объектімен байланысты адамдардың қарапайым қозғалысы.Д ү н и е т а н ы м — адамның, қоғамның, адамның құндылықтары мен мұраттар жүйесіндегі білімді табу, қоғамның белгілі бір құбылысқа деген тұтас көзқарасы.М о р а л ь — мәдениеттің жалпы құндылығының негізі, адамның өзіндік құндылығын растау үшін өз қызметіне басшылық жасау, лайықты және бақытты өмірге ұмтылу.Ү й р е н у — жаттығудың нәтижесі мен оқыту әдісіне, тыңдаушының ерекшеліктеріне де байланысты.О қ у — білім берудің негізін және әдістерін меңгеру қабілеті, әртүрлі дәрежеде шеберліктің жылдамдығымен ерекшеленеді.Б а ғ д а р л а у р е ф л е к с — кез келген жаңа ынталандыруға алғашқы психикалық реакция.П е д о л о г и я — балаларға арналған ғылым саласы.Ә с е м д і к — ортаға лайық бейімделу қаблеті.П с и х и к а н ы ң п р е н а т а л ь д ы қ д а м у ы — психиканың пренатальдық дамуы, тұқым қуалаушылықтың, сондай-ақ ортасының әсері.П о с т н а т а л д ы ө м і р — бала туылғаннан кейінгі өмірі.П р и н ц и п т е р — кез-келген теорияның, оқытудың, ғылымның (оқу принциптері, білім беру қағидалары) негізгі, бастапқы ережелері.Б і л і м б е р у д і ң п р и н ц и п т е р і — бұл объективті заңдар, оқытудың негізі болып табылатын және оның барлық аспектілерін анықтайтын бастапқы нүктелер: ұйымның мазмұны, әдістері, құралдары мен формалары.О б ъ е к т и в т і о р т а н ы д а м ы т у — баланың нақты, дереу және перспективті даму қажеттіліктерін қанағаттандыратын табиғи және әлеуметтік мәдени объектілердің тіркесімі, әртүрлі қызметті қамтамасыз ететін шығармашылық қабілеттерін дамыту;Ө з і н - ө з і т а н у ( с а м о а к т у а л и з а ц и я ) — адамның мүмкіндігін толық ашуға және жеке мүмкіндіктерін дамытуға ұмтылу.Ө з і г і н е н б і л і м а л у — адамның білімі, дағдылары мен дағдыларын меңгеру, білім берудің өзіндік деңгейін арттыру.Т р а н с ф о р м а ц и я — өзгерту, түрлендіруБ е й м а з а с ы з д ы қ — сыртқы жағдайдан тыс үрейге бейімділік.Қ ы ң ы р л ы қ — мінез-құлықтың ерекшеліктеріне байланысты баланың ерік-жігері саласының ақаулығы индикаторы болып табылады. Ол парасатты дәлелдер, сұраулар, басқа адамдардың кеңестеріне қарамастан, кез-келген жолмен нәрсе жасауға ұмтылады.Ш а р т — бір нәрсе байланысты туған жағдайлар (адамның даму жағдайлары, ойын жағдайлары және т.б.).М а қ с а т — адамның әрекетіне байланысты бағытталған болжамды нәтиженің саналы бейнесі.Қ ұ н д ы л ы қ б а ғ д а р ы — әлеуметтік шындықтың немесе басқа құбылыстарының жеке тұлғасы үшін оң немесе теріс маңызы бар жолы.Қ ұ н д ы л ы қ — жеке адам үшін нақты құбылыстың мән- мағынасы.Ө р к е н и е т — әлеуметтік даму деңгейі және материалдық мәдениет.Э г о ц е н т р и з м — баланың мақсаттарына қол жеткізе алмауына байланысты сыртқы әсерлерге және басқа адамдарға назар аударуға қабілетсіздігі.Э р у д и ц и я — ғылымның кез-келген саласында терең білім алу.Э м п а т и я — басқа адамдардың психикалық жай-күйін түсіну, оларға мейірімділік таныту.Э м п и р и к а л ы қ — тәжірибеге негізделген жұмысты басқарудың түрі.        516    Декларация прав человека. Права ребенка: Основные международные документы. — М., 1992.Закон «Об образовании в Российской Федерации».Федеральный закон от 29 декабря 2012 г. № 272-ФЗ.Конвенция о правах ребенка // http: // zakon. Edu. ru| catalog. asp? ob no = 12885.Федеральный государственный образовательный стандарт среднего профессионального образования по специальности 050144 Дошкольное образование. Приказ Министерства образования и науки Российской Федерации от 5 ноября 2009 г.№ 530.Федеральные государственные требования к структуре основной общеобразовательной программе дошкольного образования. — 2013.Типовое положение о дошкольном образовательном учреждении.Приказ Министерства образования и науки РФ от 27.10.2011№ 2562.Мектепке дейінгі білім беруде жалпы білім беретін бағдарламалардың негізгі үлгілеріДетство: примерная общеобразовательная программа дошкольного образования / науч. ред. А. Г. Гогоберидзе, Т. И. Бабаева, З.А. Михайлова. — СПб., 2011.Диалог: примерная общеобразовательная программа дошкольного образования / под ред. О. Л. Соболевой. — М., 2013.Истоки: примерная общеобразовательная программа дошкольного образования /под ред. Л.А.Парамоновой.— 4-е изд., перераб. и доп. — М., 2011.От рождения до школы: примерная общеобразовательная программа дошкольного образования / под ред. Н.Е.Вераксы, Т.С.Комаровой, М.А. Васильевой. — М., 2010.Радуга: программа воспитания, образования и развития детей от 2 до 7 лет в условиях детсада / науч. рук. Е. В. Соловьева. — М., 2010.Счастливый ребенок: программа воспитания и обучения дошкольников по общеобразовательным областям / науч. рук. С.А. Козлова. — М., 2011.Успех: Примерная общеобразовательная программа дошкольного образования / науч. ред. А. Г. Асмолов; рук. авт. колл. Н. В. Федина. — М., 2011.Оқу және оқу-әдістемелік құралдарАксарина Н. М. Воспитание детей раннего возраста. — М., 1977.Арнаутова Е. П. Педагог и семья. — М., 2002.Арсентьева В. П. Игра — ведущий вид деятельности в дошкольном детстве. — М., 2008.Бондаренко А. К. Дидактические игры в детском саду: кн. для воспитателя дет. сада. — 2-е изд., дораб. — М., 1991.Буре Р.С. Социально-нравственное воспитание дошкольников. — М., 2011.Буре Р. С. Когда обучение воспитывает. — СПб., 2002.Буре Р. С., Островская Л. Ф. Воспитатель и дети. — М., 1985.Васильева О. К. Образная игрушка в творческих играх дошкольников. — СПб., 2003.Веракса Н.Е., Веракса А.Н. Проектная деятельность дошкольников. Пособие для педагогов дошкольных учреждений. — М., 2008.Виноградова Н. Ф. Дошкольникам о родной стране: метод. пособие для педагогов, работающих с детьми старшего дошкольного возраста. — М., 2009.Во что играют наши дети? Игра и игрушки в зеркале психологии / Е. Смирнова, Е.Абдуллаева, А. Коркина и др. — М., 2009.Давыдова О. В., Богославец Л. Г., Майер А. А. Работа с родителями в детском саду: Этнопедагогический подход. — М., 2005.Доронова Т.Н. Играем в театр: театрализованная деятельность детей 4 — 6 лет: метод. пособие для воспитателей дошкольных образовательных учреждений. — М., 2005.Евдокимова Е. С. Педагогическая поддержка семьи в воспитании дошкольника: библиотека руководителя ДОУ — М., 2005.Жуковская Р. И. Воспитание ребенка в игре. — М., 1963.Жуковская Р. И. Игра и ее педагогическое значение. — М., 2001.Зверева О.Л., Кротова Т. В. Общение педагога с родителями ДОУ: методический аспект. — М., 2005.  518 Козлова С.А. Мой мир: приобщение ребенка к социальному миру. — М., 2000.Козлова С.А. Мы имеем право: учеб.-метод. пособие для пед. коллективов дет. дошк. учреждения. — М., 2010.Козлова С.А. Нравственное воспитание дошкольников в процессе ознакомления с окружающим миром. — М., 1988.Комарова Н. Ф. Комплексное руководство сюжетно- ролевыми играми в детском саду. — М., 2010.Коменский Я. А. Материнская школа. — М., 1947.Короткова Н. А. Образовательный процесс в группах детей старшего дошкольного возраста. — М., 2007.Крулехт М. В. Дошкольник и рукотворный мир. — СПб., 2002.Крупская Н. К. О дошкольном воспитании. — М., 1973.Лисина М.И. Формирование личности ребенка в общении. — СПб., 2009.Маврина И. В. Сотрудничество дошкольников в образовательном процессе: учеб.-метод. пособие. — М., 2003.Майер А. Введение детей в проблемы социальной действительности. — СПб., 2012.Макаренко А. С. Лекции о воспитании детей // Избр. пед. соч.— М., 1977. — Т. 2.Межличностные отношения ребенка от рождения до семи лет/ под ред. Е. О.Смирновой. — М.; Воронеж, 2001.Менджерицкая Д. В. Воспитателю о детской игре / под ред.Т. А. Марковой. — М., 1982.Михайленко Н.Я. Как играть с ребенком / Н.Я. Михайленко, Н.А. Короткова. — М., 2001.Михайленко Н. Я. Организация сюжетной игры в детском саду: пособие для воспитателей / Н.Я. Михайленко, Н.А. Короткова. — М., 2009.Монтессори М. «Помоги мне сделать это самому»: сб. / сост.М. В. Богуславский, Г. Б. Корнетов. —М., 2000.Монтессори М. Дети — другие. — М., 2004.Нравственно-трудовое воспитание в детском саду / под ред.Р. С. Буре. — М., 1987.Павлова Л. Н. Раннее детство: развитие речи и мышления: метод. пособие. — М., 2000.Печора К.Л. Развитие детей раннего возраста. Современные проблемы и их решение в ДОУ и семье. — М., 2012.Печора К. Л. Дети раннего возраста в дошкольных учреждениях / К. Л. Печора, Г. В. Пантюхина, Г. Л. Голубева. — М., 2004.Поддьяков Н. Н. Психическое развитие и саморазвитие  519 ребенка от рождения до 6 лет. Новый взгляд на дошкольное детство. — СПб.; М., 2010.Римашевская Л. С. Технология развития навыков сотрудничества у старших дошкольников: учеб.-метод. пособие.— М., 2007.Савенков А.И. Методика исследовательского обучения дошкольников. — Самара, 2010.Самобытность детства, новые ценности образования / под ред. Н. Б. Крыловой. — М., 2007.Сайгушева Л. И. Современные подходы по трудовому воспитанию дошкольников. — Магнитогорск, 1994.Сенсорное воспитание в детском саду / под ред. Н. Н. Поддьякова. — М., 1981.Сергеева Д.В. Воспитание детей дошкольного возраста в процессе трудовой деятельности. — М., 1987.Солнцева О. В. Дошкольник в мире игры. Сопровождение сюжетных игр детей. — СПб., 2011.Сорокина А. И. Дидактические игры в детском саду. — М., 2002.Сорокина А. И. Умственное воспитание в детском саду. — М., 1975.Субботский Е. Ребенок открывает мир. — СПб., 2005.Умственное воспитание детей дошкольного возраста / под ред. Н. Н. Поддьякова. — М., 1984.Усова А.П. Обучение в детском саду. — М., 1981.Усова А. П. Роль игры в воспитании детей / под ред. А. В. Запорожца. — М., 1976.Ушинский К.Д. История воображения // Избр. пед. соч. — М., 1954. — Т. 2.      Құрметті оқырман. 3Студенттерге жолдау 4

Бірінші бөлім Педагогиканың жалпы негіздерітарау. Педагог: мамандық және тұлға. 8тарау. Педагогика – ғылым. 35тарау. Білім берудің заманауи жүйесі. 55тарау. Даму факторлары. 70тарау. Бала – педагогика нысаны. 78

Екінші бөлімБалаларға тәрбие берудің әдістемесі мен мазмұнытарау. Педагогикада мақсатты тұжырымдау.Тәрбиелеу заңдылықтары мен қағидалары. 96тарау. Дене тәрбиесі. 107тарау. Адамгершілік тәрбиесі. 119тарау. Ақыл-ой тәрбиесі. 161тарау. Эстетикалық тәрбие. 188тарау. Еңбек тәрбиесі. 201

Үшінші бөлім

Мектепке дейінгі және ерте жастағы балаларды оқытутарау. Оқытудың теориялық негіздері. 233тарау. Оқытуды ұйымдастырудың әдістері мен түрлері. 259

Төртінші бөлім

Әрекет – бала дамуының факторытарау. «Әрекет» ұғымы. 295тарау. Қарым-қатынас жасау – әрекет ету 305тарау. Мектепке дейінгі балалардың заттық әрекеті. 314тарау. Мектепке дейінгі балалардың еңбек әрекеті. 322

Бесінші бөлім

Ойын арқылы балаларды тәрбиелеутарау. Ойын теориясы. 326тарау. Режиссерлік ойындар. 350тарау. Сюжетті-рольдік ойындар. 360тарау. Театрланған ойындар. 384тарау. Құрылыс материалдарымен ойындар. 397тарау. Дидактикалық ойындар. 410тарау. Ойыншықтар. 428

Алтыншы бөлім Балабақша, отбасы, мектептарау. Мектепке дейінгі ұйымның отбасыменөзара байланысы. 449тарау. Мектепке дейінгі ұйымның мектеппенөзара байланысы. 463

Жетінші бөлім

Мектепке дейінгі ұйымның педагогикалық үдерісітарау. Педагогикалық үдерістің сипаттамасы. 472тарау. Педагогикалық үдерісті ұйымдастыру 475тарау. Мектепке дейінгі балалар ұйымын басқару 485Қосымша. 491Балалар құқығы туралы конвенция 491Мектепке дейінгі тәрбиенің тұжырымдамасы. 498Мектепке дейінгі педагогика бойынша курстықжұмыстар тақырыбы. 508Педагогикалық сөздік. 511Ұсынылатын әдебиеттер. 517  Оқу басылымы

Козлова Светлана Акимовна, Куликова Татьяна Абрамовна Мектепке дейінгі педагогикаОқу құралы  Редактор Т. Б. Слизкова, Р. К.Лопина, Р.Абилхамитқызы.Техникалық редактор Е. Ф. Коржуева.Компьютерлік беттеу:Е. Ю. Назарова. Корректор Н. В. Козлова Басылым. № 115100619. Қол қойылған күні 19.01.2015. Пішін 60x90/16.«Балтика» гарнитурасы. № 1 офс қағаз. Офсеттік мөр. Шартты терілген бет. 27,0. Таралымы 3 000 дана. Тапсырыс №«Академия». «Баспа орталығы» www.academіa-moscow.ru129085, Мәскеу, Бейбітшілік даңғ., 101В, 1 бет.Тел./факс: (495) 648-0507, 616-00-29.Санитарлы-эпидемиялық қорытынды № РОСС RU. AE51. H16592 от 29.04.2014. Баспаның электронды нұсқасынан басып шығарылды.ОАО «Тверь полиграфиялық комбинаты», 170024, г. Тверь, Ленин даңғылы, 5. Телефон: (4822) 44-52-03, 44-50-34. Телефон/факс: (4822) 44-42-15Homepage— www.tverpk.ru. Электрондық пошта (E-maіl) — sales@tverpk.ru                  523