Тірі болсам, хан баласында қазақтың хақысы бар еді, қазаққа
қызмет қылмай қоймаймын!..
Потомки ханов имеют непреходящий долг перед казахами и,
пока я жив, не перестану служить казахам!..

(Мәскеу–Ленинград)
Астана, 2013

(Москва–Ленинград)
Астана, 2013

(Құрастырушыдан)
«Самар кезеңі» – ХХ ғасыр басындағы Алаш ұлт-азаттық
қозғалысының көсемі Әлихан Бөкейханның өмірі мен
қызметінің жұмбағы көп тұсы. Әлихан Бөкейхан ең алғаш

жер аударылғанда Дала өлкесі генерал-губернаторының
бұйрығы бойынша «әкімшілік тәртіп» ережесімен Ресейдің
Самар (Самара) қаласына жөнелтілді. 1909 жылдың басынан
1917 жылғы ақпан төңкерісіне дейін ол Самар қаласында

тұрды.
Бүгінгі Ресей Федерациясының Самар облыстық мем­
лекеттік мұрағатынан табылған жаңа құжаттар қазақ хал­
қының ХХ ғасыр басындағы ұлт көсемі Әлихан Бөкейхан

өмірінің беймәлім тұстары туралы көп мағлұмат береді
және бұрыннан белгілі тарихи деректерді толықтырады.
Самарлық журналист әрі өлкетанушы Валерий Ерофеев Самар
облысының мемлекеттік мұрағатындағы Әлихан Бөкейхан ту­

ралы құжаттар мен облыстық тарихи-өлкетану мұражайынан
табылған фотосуретін жіберді. Ол суретке Әлихан Бөкейхан
Самардағы кадет партиясының мүшелерімен бірге түскен
(1-сурет).

Бұл құжаттардың көбі Самар губерниялық жандарм
басқармасының құпия жазбаларынан алынды. Бұл басқарма
жансыздар мен сырттай аңду қызметі көмегімен Әлихан тура­
лы мағлұматтар жинап отырған.

Жасырын мәлімет берушілер өздері «қамқорлыққа алған
адамдарының» жүріс-тұрысы мен қайда барып, кіммен
кездескенін аңдып, арнайы журналға тіркеп отырған.
Журналдың сыртына «Самар қаласы бойынша 1915 жылғы

мамырдың 3-інен 1916 жылғы қаңтардың 1-іне дейін әскери
тыңшы ретінде күдікке ілінген және жергілікті (қандай
ұйым екенін өшіріп тастаған – САҚ.) ұйымға мүше адамдар
үстінен жүргізілген бақылау деректерінің жалпы ақпары» деп

Ол жазбаларға қарағанда, аңду қызметі «тыңшы ретінде
күдікке ілінген» кісілерге құпия аттар қойып алған көрінеді.
Бірақ оны «күдіктілердің» өздері білмеген. Жандармерия жаз­
баларында Әлихан Бөкейханнан бөлек, аңдуға іліккен тағы

үш тарихи тұлғаны атап өтуіміз керек. Бұл Александр Керен­
ский – ІV-інші Мемлекеттік Думаның депутаты және «Ресей
халықтарының ұлы Шығысы» [«Великий Восток народов Рос­
сии»] атты масон ложасының мүшесі; Николай Гладиш1 – сол

кездері қалалық Думаның және ІV-інші Думаның депутаты әрі
конституциялық-демократиялық немесе кадет партиясының
мүшесі; Исидор Рамишвили. Бұл адамдармен Бөкейхан саяси
қызметінің түрлі кезеңдерінде бірге жұмыс істеді.

Бізге белгілі болған бір қызық жайт – жандармерияның жан­
сыз құпия агенттерінің есептерінде Керенскийге «Думский»;
Гладишке «Гласный», Рамишвилиге (2-сурет) «Атаман» деген
аттар қойылса, «Алаш» қозғалысының көшбасшысына «Ас­

Келтірілген
деректерді
талдамастан
бұрын,

Самар
мұрағатынан алынған мағлұматтар мен құжаттардың жа­
ңалықтарын атап өтейін.
Біріншіден, Әлихан Бөкейхан самарлық кадеттер тобының,

яғни «ка-де» немесе «Халық бостандығы» партиясының Самар
губернелік тобы жетекшілерінің бірі болған. «Әлихан Бөкейхан
1912 жылдан бастап партияның орталық комитетінің мүшесі
болып келген» деген дерек те осыны растайды. Бұл жайлы оның

өзі 1937 жылы Бутырка түрмесінде толтырған «тұтқын сауална­
масында» [немесе «тұтқын анкетасында». Автор.] да жазған.
Екіншіден, жандармерия жансыздарының сырттай ба­
қылауына қарамастан, Әлихан Бөкейхан жергілікті кадеттер

тобының көсемі ретінде ғана емес, Самар губернесіндегі ма­
Әлихан. Гладиш, Николай Александрович. Мүнәһиб-Некролог.
//«Қазақ» газ., № 188, 1916 ж. С.-Петербор.

тер») саналған және осы мәртебесіне сәйкес жергілікті масон
қауымдастығы қатарына жаңа мүшелер қабылдап отырған.
Мысалға, «Самар тарихы» («История Самары») кітабында
Александр Елшин деген жергілікті кадеттер тобы хатшысының

естеліктерінен қысқаша үзінді келтіріледі. Үзіндіде естелік авто­
ры Әлихан Бөкейханның кнәз В. А. Кугушевтің үйінде масондар
қатарына өзін (яғни А. Елшинді) қалай қабылдағаны суреттеледі.
Бір аса қызықты тарихи жайт: Самарда саяси айдауда жүрген

жылдарында Алаш көсемі отбасымен кнәз Кугушевтің осы
үйінде тұрды. Демек, жергілікті масон ложасының лидері –
«шебері» мәртебесі бар Ә. Н. Бөкейхан бауырластықтың астыр­
тын мәжілістерін және жаңа мүшелерді қабылдау рәсімдерін

осы үйде өткізіп келген болады. А. Елшинді қабылдаған рәсімге
масондар қауымдастығының Жоғарғы Кеңесінің құзырлы өкілі
ретінде Санкт-Петербургтен келген А. Ф. Керенский де (3-сурет)
қатысқан. «Присяжный поверенный» немесе адвокат болған

А. Елшиннің естелігінде сөзбе-сөз былай жазылған: «Утром я
пришел к В. А. Кугушеву – Казанская, 30. Брат [Алихан Бу­
кейханов] привел меня в дальнюю комнату с балконом на
двор и сказал, что по правилам устава я не могу пока ни­

кого из собравшихся «братьев» видеть. Затем он принес
мне опросный листок – отношений к самому себе, к семье,
к обществу, государству, человечеству и предложил дать
письменный ответ... Через некоторое время я услышал

шаги вошедших людей, и затем голос Керенского заявил
мне, что нахожусь перед делегацией Верховного Совета
братства масонов. Было задано мне несколько вопросов, и
затем, стоя, я повторил за Керенским клятву. После этого с

меня сняли повязку. Меня все трое поздравили, и мы рас­
целовались по-братски...».4
Ресейде астыртын құрылған масон ложасының негізгі
мақсаты – патшалық самодержавиені құлату және Алек­

сандр Елшиннің жазуына қарағанда, «Ленин-Бронштейн5 то­
Елшин А. Г. Самарская хронология. – Самара, 1918 г. 52 стр.
Бронштейн, Лейба Давидович – Лев Давидович Троцкийдің нағыз
аты-жөні.

бына» тойтарыс беру үшін Ресейдегі барлық демократиялық
партиялардың күшін біріктіру. Мұндағы «Ленин-Бронштейн
тобы» – масондардың ұйғарымы бойынша – «қоғамды басқару
жөніндегі құпия ілімді білетін, бірақ ол білімдерін адамзатқа

қарсы зұлымдық жолында пайдаланған сатанистер» көрінеді.
Масон бауырластығына қабылданғаннан соң Елшин, өзінің
жазуынша, Ресейдің сол кездегі ахуалы туралы, ілгерішіл
мемлекеттік жүйені қалап тұрғызудың жаңа формалары ту­

ралы, ұлы держава – Ресейге қарсы астыртын жоспарланып
жатқан халықаралық қаржылық қастандығы жайында және
ол қастандықты Еуропаның Ресейге жау мемлекеттерінің ғана
емес, жалған дос елдерінің де арнаулы барлау қызметтерінің

көздеп отырғаны жөнінде масондық құпия білімін алған.
Масондардың пікірінше, Ресейдің жаулары «Ленин мен Брон­
штейн шайкасын» ақша беріп өз қызметіне жалдаған. Оған
тойтарыс беру үшін орыс масондары өзіндік жүйе құрып, сол

арқылы қолайлы мемлекеттік билік принциптерін орнықтыру
жолында өз «бауырларын» саяси билік құрылымдарына
ендіруге ұмтылуға тиіс.
Төртіншіден, көңіл аударуға лайық тағы бір дерек – патшалық

жандармерия жансыздарының жазбаларында көрсетілген
Әлихан Бөкейханның Самардағы нақты мекенжайы. Осы жаз­
баларда және Александр Елшиннің берген куәлігі бойынша
бұл – жергілікті кнәз В. А. Кугушевтің Казанская көшесінде

орналасқан үйі. Үйдің нөмірі – 30 (4-сурет).
Алты Алаштың Әлиханы «орыстың ерікті тас қашау­
шыларының арасында не істеп жүр?» немесе «қазақ көсемі
қандай мақсат-мүддені көздеп орыс масоны болды?» –дегендей

сауалдың да туары заңды. Бұл сауалға аса маңызды жауаптың
бірін А. Керенский өзінің мемуарлық еңбегінде береді: «Повто­
ряю еще раз: все наши усилия имели целью установление
в России демократии на основе широких социальных ре­

форм и федерального устройства государства».6
А. Ф. Керенский, сонымен қатар, 1917 жылы ақпанда құ­
лаған самодержавиелік биліктің орнына құрылған Уақытша
үкіметтің іс-қимылына масон ложасының ықпалы жөнінде әлгі

естеліктерінде былай деп ашық жазды: «Такой внепартий­
ный подход позволил достичь замечательных результатов,
наиболее важный из которых – создание программы буду­
щей демократии в России, которая в значительной мере

была воплощена в жизнь Временным правительством.
...В действительности положение в России и насущные
нужды нашей страны обсуждались на съездах масонов
людьми, которые вовсе не пытались навязать друг другу

свои политические программы, а руководствовались лишь
своей совестью в стремлении найти наилучшие решения.
Мы ощущали пульс национальной жизни и всегда стреми­
лись воплотить в нашей работе чаяния народа».7

Алаш көсемі өмірінің «Самар кезеңімен» тығыз байла­
нысты аса маңызды тарихи оқиға – қазақ халқының ұлттық
мемлекеттігінің іргесін қайта көтеруді көксеген ұлттық
интеллигенцияның саяси күресінің анағұрлым заманауи және

сапалы деңгейге көтерілуі. Оның бірден-бір айғағы – «Алаш»
қозғалысы жетекшісінің жалпыұлттық алғашқы газет – «Қазақ»
басылымын жарыққа шығаруға мұрындық болуы еді.

Бірінші болып 1882–1870 жылдар аралығында Ташкентте
басылып тұрған «Түркістан уалаятының газеті» дүниеге келді.
Бұл мерзімді басылым Түркістан генерал-губернаторының
ресми үнқағазы – «Туркестанские ведомости» газетіне қосымша

ретінде айына төрт рет қазақ және өзбек тілдерінде алма-кезек
шығып тұрды.
Басылым
жабылған

соң,
жылы
Дала
генерал-

губернаторының Омбыдағы кеңсесі жанынан «Дала уалаятының
газеті» деген атаумен екінші басылым жарық көре бастады. Жаңа
газет 1894 жылға дейін «Особое прибавленіе къ «Акмолинскимъ
областнымъ ведомостямъ» басылымына, 1900 жылға дейін

областнымъ ведомостямъ» басылымының «Киргизская степная
Сонда.

«Қазақ» газетінің алғашқы саны 1913 жылғы ақпанның 2-сінде
жарық көрді де, 1915 жылдан аптасына екі рет шығатын болды.
Газет қолдан қолға, ауылдан ауылға өтіп, тозып жетіп
жыртылғанша оқылды. Оны сол заманда Дала және Түркістан

уалаяттарына немесе 9 облыс пен 1 губернеге бөлінген14
Қазақстанның түкпір-түкпіріндегі жұрт жаздырып алды.
«Қазақ» газетін отаршыл империяның езгісіндегі Польшаның
Варшавасы мен Киевтен Қазанға, Санкт-Петербордан Томскіге

дейінгі университеттерінде білім қуып жүрген қазақ студенттері,
тіпті Қытай қазақтарының жаздырып алып оқитыны туралы
деректер газеттің өзінде де кездеседі. Аз уақыт ішінде «Қазақ»
5 миллионға жуық көшпенді халықтың көпшілігі білетін

жалпыұлттық мерзімді басылымға айналды.
Алғаш жарық көрген күнінен бастап «Қазақ» газеті қазақ
даласының қоғамдық-саяси және мәдени өміріне 6 жылдан
ұзақ жападан-жалғыз қызмет етті.

Оған қоса өзінен бұрынғы басылымдардың бірі де жаңа
газетпен не сапасы, не көтерген тақырыптарының сан-салалығы,
не таралымы жағынан тең келе алмады. Бірінші жылы 3 мың
таралыммен шығып тұрған «Қазақтың» таралымы, Сорбонна

университеті (Париж, Франция) зерттеушілерінің мәліметіне
қарағанда, көп кешікпей 8 мыңнан асып жығылды.15 Бұл өзінен
бұрынғы басылымдардың бәрін қосқанда да көп болады.
Егер «Серке» мен «Қазақ газеті» немесе «Айқап» журналы

оқыған және қалталы қазақтардың арасынан шыққан бір
азаматтың немесе санаулы халықшыл азаматтың кездейсоқ
және жеке бастамасымен пайда болса, «Қазақ» газеті тиянақты
мақсат-мүддені көздеп, тұрақты қаржыландыру көзіне сүйенген

ұжым еді.
Егер қайсыбір басылым, мысалы, «Қазақстан» мен «Қазақ
газеті» немесе «Айқап» негізінен қаржының жетіспеуінен
тоқтап қалған болса, «Қазақ» газетінің сенімді демеушілері

болғанына мынадай дәлел бар: газет шығып тұрған 1913 жылдың
Қыр баласы. Қазақ. //«Қазақ» газеті, № 8, 1913 жыл. Орынбор.
Беннигсен А., Лемерсье-Келькежей Ш. «Пресса и национальное дви­
жение среди мусульман России до 1920 года». Париж, 1964 г.

8-сурет. «Қазақ» газетінің 1913 жылғы 7 саны. Орынбор.
Фото № 8. № 7 газеты «Қазақ» от 1913 года. Оренбург.

«Только масонство может
победить самодержавие»
М. Ковалевский.
«Самарский период» – самый малоисследованный и

один из загадочных в жизни и деятельности Алихана
Букейхана, лидера национально-освободительного движе­
ния «Алаш» начала 20-го века. С 1908 года до Февральской
революции 1917 года он был в первой своей политической

ссылке – в Самаре. Этот период еще интересен активной
деятельностью лидера Алаш в рядах русских масонов.

Прежде чем перейти к обзору и анализу новых сведений
и документов, полученных из российского города Самара,
которые приоткрывают неизвестные страницы жизни лидера
казахов в ссылке и дополняют уже известные исторические

факты, подробнее остановлюсь на событиях, предшествовавших
отправке Алихана Букейхана в ссылку.
3 июня 1907 года является, безусловно, днем первого тяжело­
го поражения казахского национально-освободительного дви­

жения «Алаш». Тяжелым ударом для казахской элиты явил­
ся не столько роспуск уже и Государственной Думы ІІ-созыва,
сколько изменение в этот же день закона о выборах, в результа­
те которого более 4-миллионный казахский народ был лишен

избирательных прав. Это было национальной трагедией каза­
хов и личным поражением их лидера – Алихана Букейхана.
Казахская национальная элита во главе с А. Н. Букейханом
связывала успех своей борьбы за права и свободу своего

многострадального народа и на обретение национальной авто­
номии во многом с созывом Государственной Думы, полагая,

невинные люди, так как в степь непременно отправится кара­
тельный отряд. «Поэтому, – заявил он им, – будет лучше, если я
останусь в тюрьме один, чем пострадает народ».9 Правда, он от­
сидел не три месяца, а восемь,10 и сразу же был выслан из Степ­

ного края в Самару.
Лишив казахов возможности отстаивать свои права в
Госдуме и выслав их вождя в ссылку, правительство Столыпи­
на получило возможность бесконтрольно распоряжаться

ка­захскими степями и распределять изъятые у коренного
населения земли между безземельными крестьянами, которых
гоняли с европейской части России товарными эшелонами,
или дарить царским князьям и графам из С.-Петербурга.

Алихан Букейхан, посчитав свое поражение поражением
не на войне, а лишь в одной, пусть даже и важной, битве,
продолжит свою борьбу в Самаре и прежде всего против
«земельной реформы» Столыпина, выражавшейся лишь в

усилении переселенческой колонизации Казахстана. И те­
перь его главным оружием станут бумага и перо. А также
тайное масонское сообщество, один из основателей которого,
профессор М. Ковалевский, заявит: «Только масонство может

Доподлинно неизвестно, чем занимался, где и кем работал
на первых порах Алихан Букейхан в первой своей политиче­
ской ссылке в Самаре, куда он прибыл вместе с семьей, супру­
гой Еленой Яковлевной и двумя детьми. Имеются лишь отрыв­

чатые сведения из разных источников о том, что он работал в
Әлихан. Кәкітай (Ысқақұлы Құнанбай). Мүнәһиб-Некролог //«Қазақ»
газ., № 105, 1915 ж. Самар қаласы.
Бөкейханов Смахан. Әлекеңнің өмірі (естелік дәптер­лерінен).

//«Жұлдыз» журн., № 6, 1996 ж. Алматы.
И. В. Гессен. «В двух веках. Жизненный отчет». Берлин, 1937.

Выслушав невеселый рассказ своего бывшего коллеги по
Думе, М. Караулов пообещал организовать им аудиенцию у са­
мого императора. Для этого он предложил двум казахам явить­
ся на следующий день к своему другу князю Г. Трубецкому, ко­

торый, по заверению М. Караулова, командует личной охраной
царя. Он не забыл сообщить им адрес Трубецкого.
Сперва А. Букейхан принял это предложение за шутку, зная
не очень серьезный характер своего знакомого. Но все же ре­

шил рискнуть, да и выбора не было. Когда они приехали к Тру­
бецкому, их там уже поджидал М. Караулов. Во время беседы
полковник Г. Трубецкой выразил свою искреннюю благодар­
ность казахам за бесценный подарок. Выяснилось, что во время

одной из поездок в Омск, русский князь выбрал себе двух коней
казахской породы в одном ауле. Вскоре эти кони не раз выруча­
ли его от верной гибели. Бесконечно благодарный за них, князь
Трубецкой подумывал при случае как-то отблагодарить казахов

из Акмолинской области. Как оказалось, М. Караулов об этом
знал и поэтому вызвался помочь А. Букейхану и М. Чубекову.
И действительно князь Трубецкой обязался организовать
аудиенцию у императора и в завершение беседы посоветовал

двум казахам, что жалобу следует написать только на царском
гербовом бланке и предупредил, царь не читает прошение
больше чем в 10 строк.
Как потом А. Букейхан признается среди своих родных, ему

пришлось изрядно потрудиться, чтобы изложить все земель­
ные проблемы своих соплеменников в эти 10 строк. Резолюция,
поставленная русским царем собственноручно на этом проше­
нии, была кратка и лаконична: «Безобразие. Вернуть! Николай

Об этом эпизоде сам А. Н. Букейхан ни в одной своей публи­
кации не упоминал, по всей видимости, посчитав это несолид­
ным или постыдным для прямого потомка Чингиз хана. Но, по
словам его племянника Р. Букейханова, лидер Алаш рассказал

ему об этом случае только уже в 30-е годы, когда он посетил
Бектуров Ж. Үш Әлекең. // «Орталық Қазақстан» газ., ... 1989 ж.
Қарағанды.

группа земляков из 7 человек. По их рассказу, генерал-губер­
натор Семипалатинской области И. Надаров намеревался вы­
слать их, в том числе и султана Смахана, всего 10 человек, за
пределы Степного края «въ административномъ порядке»,

впрочем как и самого А. Букейхана.
По настоянию своих земляков он вместе с ними срочно от­
правляется в С.-Петербург, где встретится и все объяснит свое­
му бывшему коллеге по Первой Государственной Думе и дей­

ствующему депутату ІІІ-й Думы Михаилу Стаховичу, который
немедленно свяжется с генералом Надаровым и заставит его от­
менить свое решение. В итоге 10 казахов благополучно вернут­
ся в степь.20 Сам А. Н. Букейхан останется в ссылке до Февраль­

ской революции 1917 года: он никогда не пользовался своими
обширными связями для решения личных проблем или ради
продвижения своей карьеры.
В моменты отчаяния он апеллирует не просто к мнению и

поддержке либеральной общественности С.-Петербурга и Рос­
сии в целом, а обращается за помощью к депутатам высшего
законодательного собрания. 23 января 1914 года в очередном
номере столичной газеты «Речь» выходит его «Открытое пись­

мо членам Государственной Думы». Этот документ стоит того,
чтобы процитировать его с небольшим сокращением:
«Переселенческое управленіе озабочено не одной толь­
ко раздачею казенной земли въ казахской [в ориг. «киргиз­

ской»] степи лицамъ «всехъ сословій»: малоземельнымъ
князьямъ Кочубеямъ, Касаткинымъ-Ростовскимъ, графу
Медемъ и др., а также подготовкою казахскаго народа къ
«воспріятию православно-христианского верученія».

Вотъ документы, которыми руководствуется произво­
дитель работъ, наделяя казаховъ земледельческой нормою
и исполняя точнее указаніе центральной власти:
«Заведующему переселенческимъ деломъ въ Тургайско-

Уральскомъ районе. Святейшій синодъ, по определенію
Бөкейханов Смахан. Әлекеңнің өмірі (естелік дәптерлерінен).
//«Жұлдыз», журн., № 6, 1996 ж. Алматы.

отъ 5 (26) апреля сего года, за № 3067, призналъ желатель­
нымъ, чтобы при землеустроительныхъ работахъ на ме­
стахъ поселенія казаховъ, казахи-магометане и казахи-пра­
вославные были поселены вместе съ русскими крестьянами

съ темъ, чтобы при поселеніи ихъ съ русскими крестьяна­
ми, число казаховъ-магометанъ не превосходило бы по­
ловины православнаго населенія данной местности, дабы
православные люди при решеніи всехъ вопросовъ, каса­

ющихся ихъ хозяйственнаго быта и нуждъ, могли иметь
пріемущество передъ инородцами.
Указанными меропріятіями, по мненію священнаго си­
нода, казахское населеніе Степныхъ областей и Туркестан­

скаго края можетъ быть подвинуто къ воспріятію право­
славнаго верученія.
Главное управленіе землеустроиства и земледелія, со­
общая объ этомъ, высказалось за желательность совмест­

наго поселенія казаховъ съ русскими, какъ въ целяхъ
распространенія и укрепленія православія среди иновер­
цевъ, такъ и въ виду возможности этимъ путемъ достиг­
нуть скорейшаго приобщенія туземнаго населенія Степ­

ныхъ областей къ русской государственности и русской
культуре и слиянія его съ русскими.
...Настоящая копія уведомленія военнаго губернато­
ра Уральской области отъ 12 іюня сего года, № 11400, о со­

вместномъ устроистве православныхъ и магометанъ, пре­
провождается вашему высокоблагородію для руководства
и исполненія».
После Высочайшего указа 17 апреля 1905 года, священ­

ный синодъ находитъ возможнымъ свое вмешательство
въ дело веры инославныхъ въ форме давленія на хозяй­
ственную жизнь 5-милліоннаго казахскаго народа, а Глав­
ное управленіе землеустроиства и земледелія, после Высо­

чайшего указа 12 декабря 1904 года, рекомендуетъ местной
администраціи и чинамъ переселенческаго управленія
исполнить незаконное определеніе священнаго синода.
«Законъ 3-го іюня», благодаря стараніямъ охотниковъ на

Кроме того, в конце 1905 года лидер Алаш предпримет по­
пытку издать газету на родном языке в связи с предстоящими
выборами в Государственную Думу, но по пути из Омска в
Семипалатинск 8 января 1906 года был арестован и заключен

в павлодарскую тюрьму. В его портфеле, изъятом при аре­
сте, царская охранка обнаружит рукописные «стихотворенія
на киргизском языке, принадлежащія киргизскому поэту
И[брагиму]. Кунанбаеву», в результате чего попытка издать ка­

захскую газету сорвана, а первый сборник – так и не был издан
в 1906 году в Семипалатинске – на родине поэта.
Но и первый сборник произведений Абая, и первую ка­
захскую общенациональную газету под вызывающим для ко­

лониальных властей названием «Қазақ» Алихан Букейхан из­
даст, находясь в ссылке в Самаре. Сборник вышел в 1909 году в
С.-Петербурге,24 первый номер газеты «Қазақ» – появился 2
февраля 1913 в Оренбурге. Важно заметить, что в феврале 2013

Сто лет назад основатели газеты «Қазақ» преследовали цель
сохранить за казахами их этническое название, создать совре­
менную казахскую культуру и на ее основе построить новое
государство казахов европейского типа. В итоге в феврале 1913

года появилась первая общенациональная газета «Қазақ».
Первой по хронологии казахской газетой, бесспорно, была
газета «Түркістан уалаятының газеті», издававшаяся в 1870–1882
годах в Ташкенте в виде приложения к официальному печат­

ному органу Туркестанского генерал-губернаторства — «Тур­
кестанским ведомостям». Она выходила четыре раза в месяц,
поочередно на казахском и узбекском языках. Спустя шесть
лет после ее закрытия, в 1888 году, появилось другое издание,

«Стихи казахского поэта Ибрагима Кунанбаева» (под ред. Какитая
Искакова) — Санкт-Петербург, 1909.

под названием «Дала уалаятының газеті». Эта газета издавалась
при канцелярии Степного генерал-губернаторства в Омске как
«Особое прибавление к «Акмолинским областным ведомо­
стям» до 1894 года, до 1900 года — как приложение к «Акмолин­

ским, Семипалатинским и Семиречинским областным ведомо­
стям» под названием «Киргизская степная газета» и вплоть до
закрытия в 1902 году — как приложение к «Акмолинским об­
ластным ведомостям».

По официальной версии, эти два издания являются праро­
дителями казахской периодической печати.
Позже появляются другие издания. Особенно в период Пер­
вой русской революции 1905–1907 годов. Например, газеты

«Серке» («Лидер») и «Қазақ газеті», которые, не сыграв сколь­
ко-нибудь заметной роли в общественно-политической жизни
Казахстана в колониальный период, исчезли.
В 1911 году выходят два более заметных издания: газета

«Қазақстан», которую основал Шангерей Бокейулы (Шахинги­
рей Букеев), выпускник кадетского корпуса, поэт и просвети­
тель, и журнал «Айқап», за которым стоял общественный дея­
тель Мухамеджан Сералин.

В отличие от газеты «Қазақстан», которая после выхода в
свет 15-го номера была закрыта властями, журнал «Айқап», вы­
ходивший тиражом 500 экземпляров (по другим данным, ти­
раж доходил до 1000 экземпляров), имел круг постоянных чи­

тателей из числа степной аристократии — родовых вождей и
чингизидов.
Отличием журнала «Айқап» от всех ранних изданий, осо­
бенно газет «Түркістан уалаятының газеті» и «Дала уалаятының

газеті», которые к тому же являлись печатными органами ко­
лониальной администрации Российской империи, было в том,
что в нем нашли отражение культурное (литературное) движе­
ние и развитие общественной мысли казахского народа начала

20-го века.
По мнению ученых из Сорбоннского университета, «Айқап»
«издавался на 20 страницах, с прекрасным оформлением, благо­
даря великолепному коллективу сотрудников: историков, педа­

гогов, лингвистов и поэтов» и «внес значительный вклад в раз­
витие литературы и формирование казахского литературного
языка; придавая особое значение национальной культуре, жур­
нал [«Айқап»] посвящал большое число исследований народно­

му творчеству и этнографии казахов».25
Французские исследователи также утверждали, что пер­
вые свои научные работы по казахскому языкознанию Ахмет
Байтурсынулы (Байтурсынов) опубликовал именно в журнале

«Айқап».
Но после выхода 83-го номера в 1915 году первый казахский
культурно-просветительский журнал «Айқап», по одной вер­
сии, был закрыт колониальными властями, а согласно другой

версии — из-за финансовых затруднений.
Казахская степь нуждалась в совершенно иной прессе, кото­
рая бы не только защищала интересы степной аристократии
или зарождающейся национальной буржуазии, но и прежде

всего выражала интересы всего общества и вела казахский на­
род к просвещению, культуре и свободе.
Лидеры казахской интеллигенции Алихан Букейхан, Ах­
мет Байтурсынулы, Миржакып Дулатулы, Раимжан Марсеков

(фото № 6) и другие предпринимали попытки издать общена­
родную газету весь 1905 год.
Сразу после выхода «Указа 18 февраля» они составили и от­
правили в адрес русского царя и правительства свои полити­

ческие требования, известные как «Каркаралинская петиция»,
в третьем пункте которой пишется: «Для выясненія текущихъ
нуждъ казахскаго народа необходимо изданіе газетъ на казах­
скомъ языке, для чего потребуется установленіе явочнаго по­

рядка на изданіе газетъ безъ предварительной цензуры и на
открытіе типографій».26
В начале декабря того же 1905 года семипалатинская газета
«Семипалатинскій листокъ» со ссылкой на санкт-петербургскую

Беннигсен А., Лемерсье-Келькежей Ш. «Пресса и национальное дви­
жение среди мусульман России до 1920 года». Париж, 1964 г.
Петиція казаховъ [киргизъ]. //«Сынъ отечества», газ., № 173,
04.09.1905 г. СПб.

жом три тысячи экземпляров, то, по сведениям исследователей
из Сорбонского университета, позже ее тираж превышал во­
семь тысяч экземпляров,31 что больше всех предыдущих изда­
ний вместе взятых.

Если издание газет «Серке» и «Қазақ газеті» или журнала
«Айқап» в основном результат стихийной и частной инициа­
тивы одного патриота или группы патриотов из числа обра­
зованных и состоятельных казахов, то газету «Қазақ» отличал

надежный источник финансирования, чему предшествовала
основательная подготовка и организационная работа ее осно­
вателей.
Газеты «Қазақ газеті», «Қазақстан» и журнал «Айқап» за­

крывались в основном из-за нехватки средств. О финансовой со­
стоятельности газеты «Қазақ» свидетельствует хотя бы тот факт,
что за период существования с февраля 1913 года по март 1918
года ее главный редактор Ахмет Байтурсынулы не раз подвер­

гался различным наказаниям в виде денежных штрафов или
ареста, из-под которого освобождался лишь под денежный за­
лог в сумме от 1,5 до 3 тысяч царских рублей,32 на них в тот пе­
риод можно было основать и издавать еще несколько подобных

газет.
Как в своем историческом очерке «Казахи» (в оригинале
«Киргизы») отмечал Алихан Букейхан, одно из двух политиче­
ских движений, формировавшихся в казахской среде до Фев­

ральской революции 1917 года, «может быть названо нацио­
нально-религиозным». Другое политическое движение Алихан
Букейхан называл «западническим», оно, по его словам, «видит
будущее казахской степи в сознательном претворении запад­

ной культуры — в самом широком смысле этого слова».33
Если за предыдущими изданиями стояли представители
национально-религиозного движения, то газету «Қазақ» осно­
Беннигсен А., Лемерсье-Келькежей Ш. «Пресса и национальное дви­

жение среди мусульман России до 1920 года». Париж, 1964 г.
ЦГИА г. С.-Петербурга: фонд № 776, опись № 21, дело № 16: Теле­
грамма редактора газеты «Қазақ» А. Байтурсынова от 22.10.1914 г.
Алихан Букейхан. Избранное. //«Казахская энциклопедия». Алматы,

ской губерний»; «В январе 1917 г. Букейханов был одним из ру­
ководителей Самарской группы партии кадетов».
Во-вторых, несмотря на слежку и наружное наблюдение тай­
ных агентов царской охранки, Алихан Букейхан вел активную

политическую деятельность не только как лидер местной груп­
пы кадетов, но и как «мастер» масонских братьев Самары.
Здесь нельзя не отметить такой факт, что за лидером Алаш
негласное наружное наблюдение было установлено не только

за политическую деятельность или из-за подозрений в его при­
частности к тайному масонству, как ни странно, сколько по аб­
солютно ложному доносу, поступившему 23 октября 1914 года
Оренбургскому губернатору от неких Галия Алдабергенулы,

Садыка Бекенулы и других. Суть доноса в следующем.
«Издатель и редактор газеты «Қазақ» А. Байтурсынулы и
М. Дулатулы через своих агентов и школьников провоцируют
народ к вооруженному бунту против правительства, ведут ан­

типравительственную агитацию. Когда Байтурсынулы посади­
ли в тюрьму, из Самары в Оренбург пожаловал бывший член
Государственной Думы А. Букейхан и освободил его. Букейхан
в свое время опозорил (?) казахов, подписав «Выборгское воз­

звание». А. Байтурсынулы и М. Дулатулы необходимо выслать
из Оренбурга», утверждали авторы данного письма.
По этому доносу начальник Оренбургского департамен­
та ­полиции, в ответ на запрос Оренбургского губернатора, 12

августа 1916 года подал секретный рапорт об антиправитель­
ственной деятельности издателей «Қазақ» А. Байтурсынулы,
А. Букейхана и М. Дулатулы. В докладе говорилось, что на свое
прошение из Самарского жандармского управления последо­

вало уведомление о том, за Букейханом установлено наружное
наблюдение.
Об этом случае, а также о множестве других фактов лжедо­
носительства Мадияр [М. Дулатулы] подробно изложил в своей

статье «Қазақ» баспаханасы». Мадияр утверждал, что он выяс­
нил, что за всеми ложными доносами стоял известный казах­
ский адвокат, депутат ІІ Думы Бахытжан Каратаев и его бра­
тья, которые подписали свой далеко не первый донос именами

несуществующих людей, как Г. Алдабергенулы, С. Бекенулы и
другие.40
Подобный низкий поступок такого видного казахского ин­
теллигента, как Б. Каратаев, возможно, объясняется его безу­

держным
желанием
отомстить
А. Букейхану.

Поскольку
примерно за неделю до подачи этого доноса, они совместно
участвовали в работе съезда мусульман России, состоявшегося
в конце июля и начале августа 1914 года в С.-Петербурге. На му­

сульманский форум Б. Каратаев прибыл как представитель ка­
захов Уральской области, А. Букейхан – Семипалатинской. Их
разногласия по поводу законопроекта о духовном управлении
мусульман России, возникшие на съезде, позже перешли на

страницы журнала «Айқап», издаваемого сторонниками Кара­
таева, и газеты «Қазақ», редактируемой соратником А. Букей­
хана, А. Байтурсынулы.
Нужно подчеркнуть, их разногласие являлось зеркальным

отражением непримиримых противоречий между двумя груп­
пами казахской национальной интеллигенции начала ХХ века.
Одну группу, возглавляемую Б. Каратаевым, Ж. Сейдалиным и
другими, в своем очерке «Казахи» А. Букейхан окрестил «наци­

онально-религиозной, и идеалом ее является религиозное еди­
нение казахов с прочими мусульманами и которая возмет за
образец мусульманские – татарские партии». Другую, которую
возглавлял он сам и А. Байтурсынулы, лидер Алаш называл «за­

паднической», которая видела «будущее казахской степи в со­
знательном претворении западной культуры – в самом широ­
ком смысле этого слова». Реальным показателем популярности
этих групп среди казахов может послужить тот факт, что жур­

нал «Айқап», вокруг которого собралась национально-религи­
озная группа, потеряв своих читателей, горячо поддержавших
идею национального возрождения Алаш, поднятую интелли­
генцией западников, в 1915 году обанкротился и закрылся. Тем

временем ряды читателей и тираж газеты «Қазақ», издаваемой
«западниками», к 1915 году выросли до 8 тысяч – невиданно
большой тираж на тот период.
Мадияр. «Қазақ» баспаханасы. //«Қазақ» газ., № 239, 11.08.1917 ж.

Не оспаривая его роль в создании кадетской партии, замечу,
что, действительно, в кадетском клубе в С.-Петербурге на стене,
на самом видном месте, висел его портрет.
Между тем инициатором не закрытия, а коренной реорга­

низации и обновления рядов вольных каменщиков выступил
кадет А. Колюбакин, один из действительных основателей и
лидеров партии конституционных демократов, с активной
поддержкой и участием другого кадета Н. Некрасова и князя

С. Урусова. Позже Н. Некрасов станет одним из бессменных
членов всех трех составов Временного правительства.
По инициативе этой тройки в феврале 1910 года состоялось
общее собрание «братьев», в котором присутствовали ведущие

представители из санкт-петербургской, московской, киевской
и ряда других провинциальных масонских лож, а также воен­
ной ложи. Основной, но скрытой целью этого собрания было
избавление от балласта – первой волны вольных каменщиков,

кото­рые грешили не только «болтливостью», игнорированием
строгой конспирации и увлечением морально-нравственными
основами масонского учения. Главное, они решительно высту­
пали против «чрезмерной политизации» масонства, тогда как

русское масонство начала ХХ века изначально было возрождено
с одной конкретной политической целью – свержение самодер­
жавия, захват и удержание власти в России с установлением в ней
демократического парламентского федеративного правления.

А. Колюбакину, Н. Некрасову и С. Урусову, выступившим
реформаторами масонства, удалось «усыпить» т. н. «мораль­
но-нравственных» масонов и избавиться от тех, кто вступил в
ряды вольных каменщиков из праздного любопытства. Это

были в основном богатые аристократы и лидеры ряда нацио­
нальных партий из Кавказа. Например, по сведениям исследо­
вателя истории русского масонства начала ХХ века профессора
В. Старцева, из более чем 90 членов лож французского обряда,

таких как «Полярная звезда», «Возрождение» и другие, в ложи
«Великого Востока народов России» прошло всего лишь 37
«братьев»,51 то есть было «усыплено» около 60 «старых» членов.
Старцев В. И. Русское политическое масонство начала XX века. СПб,

Под «усыплено» подразумевается, что для «старых масонов»
масонская ложа была официально закрыта и они продолжа­
ли считать себя масонами. Но на самом деле масонство обно­
вилось за счет молодых, энергичных членов и активизировало

свою деятельность в условиях глубокой конспирации. В числе
оставшихся вольных каменщиков фигурировал и А. Букейхан,
в чем убедимся ниже.
В итоге в феврале 1910 года масонские ложи опять возобно­

вили свою деятельность под вывеской «Великий Восток наро­
дов России», но уже под руководством нового секретаря Вер­
ховного Совета Н. Некрасова, который в вольные каменщики
ложи «Полярной звезды» был посвящен буквально в 1908 году,

через год после вступления в кадетскую партию.
Ведущая реформаторская и тем более руководящая роль
представителей кадетской партии в лице А. Колюбакина,
Н. Некрасова и других кадетов, наглядно демонстрирует пре­

обладание конституционных демократов в рядах и деятельно­
сти масонов до и в период Февральской революции 1917 года.
Вместе с тем политическое значение и сила масонского ордена
заключались в том, в его ряды были стянуты наиболее влия­

тельные лидеры и члены всех либеральных партий и организа­
ций России, такие как меньшевики, прогрессисты, трудовики
и, по некоторым сведениям, даже «детище» премьер-министра
П. Столыпина – октябристы во главе с А. Гучковым. В ряды ма­

сонов привлекались и беспартийные, но влиятельные обще­
ственные деятели, торгово-промышленники, лидеры религиоз­
ных объединений и профсоюзов. Забегая вперед, отмечу, что
ближе к февралю 1917 года в бесспорную ведущую роль проби­

вается трудовик А. Керенский (фото № 3), который на третьем
Всероссийском съезде «Великого Востока народов России», со­
стоявшемся летом 1916 года, в самый разгар первой мировой
войны, избирается генеральным секретарем Верховного Сове­

та.52
Важным фактом является то, что после реорганизации «По­
лярной звезды» в «Великий Восток народов России», в 1910
Хасс Л. Русские масоны первых десятилетий XX века. //Историки от­

году в стенах ІІІ-й Государственной Думы из числа членов раз­
личных партийных фракций была образована «думская» ложа
«Розы», которая затем плавно перешла в ІV–ю Думу, хотя, надо
признать, думская фракция масонов существовала и в преды­

дущих двух созывах. А зимой 1913–1914 года – появилась и во­
енная ­ложа.53
Весьма примечательно, что в военной ложе, наряду с дей­
ствующими на момент посвящения в масоны генералами,

оказались «молодые и перспективные» младшие офицеры
российской армии и флота, которые, прежде всего благодаря
протекции старших «масонских братьев» в генеральских лам­
пасах, совершили головокружительный скачок в воинском зва­

нии и карьере. Их имена затем навсегда останутся в истории в
связи с кровавыми событиями 1917–1920 годов. Ярким приме­
ром могут служит известные фигуры революционных событий
генерал-лейтенанты Деникин и Краснов и вице-адмирал Кол­

чак, которые вступили в масонство в 1909 году в звании капи­
тана сухопутных войск и капитан-лейтенанта Военно-Морского
Флота России.
Но факт образования военной ложи, в свою очередь, свиде­

тельствует о том, что русские масоны во имя достижения своей
конечной цели не исключали и насильственный путь сверже­
ния монархического режима в России. И, как утверждал в сво­
ей сенсационной книге «На путях к дворцовому перевороту»

С. Мельгунов, эмигрантский историк, в подготовке дворцового
переворота и отречении Николая ІІ-го от престола далеко не
последнюю роль сыграла военная ложа во главе с А. Гучковым.54
Выходит, что «масонский заговор» все же имел место до фев­

раля 1917 года, но не тогда, когда «жидомасонский заговор» ис­
терично муссировался столыпинской черносотенной прессой,
то есть в 1906–1908 годах, и целью заговора был не реакцион­
ный премьер-министр П. Столыпин. К его убийству в сентя­

Мельгунов С. П. На путях к дворцовому перевороту. Заговоры перед
революцией 1917 г. Париж. 1931. С. 149, 180, 185.

бре 1911 года масоны не имеют ни малейшего причастия. Но
и формального плана военного заговора или насильственного
отстранения монарха-самодержца Николая ІІ от власти, в про­
граммных целях масонов, как такового не было. Идея военно­

го заговора против царя в кругах вольных каменщиков витала
лишь в воздухе, но только уже в 1915–1916 годах.
Например, тот же С. Мельгунов в своей сенсационной книге
приводит один весьма примечательный эпизод из момента по­

священия в масонскую ложу командира Финляндского полка В.
Теплова. Когда кто-то из «братьев» спросил об его отношении
к планам физического устранения царя, полковник Теплов не
долго думая ответил: «Убью, если велено будет».55

По воспоминаниям другого свидетеля, А. Гальперна, был
среди «братьев» и «целый ряд лиц, из них часто очень влия­
тельных, которые очень сильно к заговору склонялись».56 И
одним «из очень влиятельных «братьев», склонявшихся к заго­

вору, был не кто иной, как А. Керенский, в 1912–1917 годах депу­
тат ІV Государственной Думы и в 1916–1917 годах – генеральный
секретарь Верховного Совета масонской ложи «Великий Восток
народов России».

Теперь вернусь к «самарскому периоду» жизни и деятель­
ности А. Букейхана.
Как нельзя не заметить, «перезагрузка» масонского братства
России в 1910 году с целью дальнейшей активизации его дея­

тельности в последующие годы по времени совпадает с пери­
одом пребывания А. Букейхана в ссылке в Самаре в 1908–1917
годах.
Мало того, видимо, далеко не случайно, что в годы ссылки

Несложно предположить, что в момент этого ритуала А. Ке­
ренский присутствовал как член и глава делегации Верховного
Совета братства масонов из центра — Санкт-Петербурга, а Бу­
кейхан – в качестве «мастера» (руководителя) местной масон­

ской ложи.
Здесь уместно остановиться на личности А. Ф. Керенского,
который, оказавшись в нужное время в нужном месте, заметно
повлиял на ход российской истории, за что и получил в свое

время прозвище – «Агасфер русской революции». Агасфером
называли иудея, который подгонял Иисуса Христа, когда тот
нес свой крест на Голгофу.
Своим невероятным взлетом Керенский был обязан случаю:

в мае 1912 года он в составе комиссии сенатора С. Манухина
участвовал в расследовании причин Ленского расстрела. Бла­
годаря этому в том же году Керенского избрали от Трудовой
партии в ІV Государственную Думу. Он активно использовал

думскую трибуну для борьбы с царским самодержавием и к
Февральской революции был в Думе неоспоримым лидером.
Помогли и масонские связи – с 1910 года в Думе активно функ­
ционировала масонская ложа «Розы».

И если еще раз сказать вкратце об основной цели масонско­
го ордена России, то она, как оказалось, заключалась не только в
объединении и координации усилий прогрессивных сил в свер­
жении самодержавия, но и, как об этом пишет А. Елшин, про­

тиводействовать «шайке Ленина и Бронштейна», являющейся
сатанистами и владеющей тайными знаниями по управлению
людьми и использующей их во зло, которую наняли на служ­
бу враги России». Это означает, что о сотрудничестве В. Лени­

на с Германией в самый разгар ее войны с Россией, причем в
пользу противной стороны и против собственной страны, зна­
ла уже вся прогрессивная общественность России. К примеру,
военный историк из Москвы С. Волков посчитал, что позиция

В. Ленина в период Первой мировой войны по отношению к
собственной стране наиболее точно может быть охарактеризо­
вана как «государственная измена».58
Волков С. В. «Земшарная республика» вместо «Единой и Недели­

предварительные составы, точнее проекты составов будущего
временного правительства в документах масонов фигуриро­
вали как «диспозиция № ». По свидетельству советского исто­
рика, исследователя истории русских масонов начала ХХ века

А. Авреха, до самой революции таких «диспозиций» было не
менее трех, но никак не шесть.63
Окончательный же вариант распределения министерских
портфелей был обсужден в ночь на 2 марта 1917 года, полу­

чив полное одобрение на совместном заседании делегаций Пе­
троградского Совета и Временного Комитета Государственной
Думы. Из принципиально новых лиц здесь фигурировал толь­
ко один А. Керенский, который несколько месяцев спустя Вре­

менное, но первое и подлинно демократическое правительство
России доведет до полного краха, создав все предпосылки для
захвата всероссийской власти большевиками.
Но это уже тема для рассмотрения и анализа следующего

материала, который предварительно можно озаглавить «Алаш­
ординским периодом».
И в заключение остается лишь добавить, что рассматривае­
мый «самарский период» жизни и деятельности А. Букейхана,

будущего основателя и главы Национально-территориальной
автономии Алаш-Орда, закончился как раз с нагрянувшей Фев­
ральской революцией с последующим назначением его комис­
саром Временного правительства по Тургайской области в мар­

те 1917 года.
Султан-Хан АККУЛЫ.
Аврех А. Я. «Масоны и революция». М. 1990.

1924 жыл (год)
Мәскеу – Ленинград – Ақтөбе
(Москва – Ленинград – Актюбинск)

(Алтай ертегісі)
Сок1 өзенінің арғы жағындағы Орсалаң2 тауының қақ басын
Алтын аяқ дейді.
Бұның суы жаз жылымайды, қыс қатпайды.

Орсалаң басына құдай өзі барды, таудың қақ басынан іше­­
тін су шығарды: адам да, мал да қарқ болды.
Орсалаңда отын қылатын ағаш жоқ. «Біт, ағаш!» деді құдай:

Қамшысы жатқан жерден «Шық, су!» – деді құдай: – Су
шықты.
Шыққан су қазандағыдай бұрқ-бұрқ қайнады. Қайнай-
қайнай жар қабақтан асып шықты.

құдай. Суды байлады құдай.
Содан бері Орсалаң басы Алтын аяқ атанды.
Қыр баласы.
«Сәуле» журналы, № 5, 1924 жыл.

(Алтай ертегісі)
Алтайда Қара атты хан қызын күйеуге берді.
Ханшаға: – Не кигізесің? – деп қыс енесі кемпір Қара атты
ханнан сұрайды.

Сок – Алтайда Шудың басы.
Орсалаң – Алтайдың бір биігі.
Абум-Бұлым – Алтайдағы бір қия тас.

Тоғыз қабат торқа ханшаға кигізді.
Күйеу ханшаны алды, үйіне апарды.
Келін түсті: қабағы суық болды.
«Өткен айда тоңып аттан жығылып,

Сүрініп өліп-талып әзер-әзер өтті».
«Ол айдың суығын жерді қазып тығып қойды. Батырлар тас­
ты көтеріп әкеліп, суықты бастырып қойды».
«Сен, батыр Абум, керегінде бар күшіңді орнына жұмса­май,

бұлып қылдың», – деді қыс анасы кемпір.
Күші болды, деп қыс анасы кемпір Абум батырды «Абум-
Бұлым» қойды.
Алтайда қыстың суық болатыны, осы Абумның еріншекті­

гінен болған.
Қыр баласы.
«Сәуле» журналы, № 5, 1924 жыл.
Ташкент.

«Қыз алақанына құйып күшікке су берді. Күшік
суды ішті, еркеледі. Қыз қолына шелекті алып
еді: ағаш шелек күміс болды. Қыз шелекті әкеліп,
шешесіне берді.

шелекті қайтып қызға берді. Сол арада күміс шелек
алтын болды.
Енді шыдап тұра алмай суға тап бергенде, бір
жолаушы үйге кіріп келе су сұрады... Сілекейін жұтып

қалып, қыз шелекті жолаушыға ұстата берді. Сонда
шелектен бөденедей жеті бриллиант шыға­-шыға
келді. Шелектен көздің жасындай, тап­-таза су бұлақ
болып ағып қоя берді».

Л. Н. Толстойдан.
Мәскеу, 1924 жыл.

(Л. Н. Толстойдан)
Жерде бір жылдарда су құрып, шөл болды. Өзен, бұлақ, көл,
құдық бәрі құрыды. Ағаш, шөп қатып кепті, қуарды; адам, мал
шөлден өле бастады.

Бір түнде бір қыз қолына шелек алып, ауру шешесіне су
іздеп, далаға шықты. Іздеді, іздеді, қыдырды, бір тамшы су тап­
пады. Әлі кетіп адасып, жығылып-сүрініп келе бір жерге жа­
тып еді, ұйықтап кетті.

Оянып шелекті қараса: көздің жасындай, меруерттей мөп­
мөлдір суға шелегі толып тұр.
Қыз қуанып жұтпақ болып, шелекке етпетінен түсіп тап
беріп, шешеме аз қалар деп, өзін-­өзі шаужайға қағып қалды.

Шелекті іліп алып, ұшып үйге жөнелді. Зырлап келе жатып,
жатқан күшікті байқамай басып сүрініп кетіп, шелекті қолынан
түсіріп алды. Күшік қыңсылап жылады. Шелек қыздың ойына
түсті.

алшысынан тұр, бір тамшы су төгілген жоқ.
Қыз алақанына құйып күшікке су берді. Күшік суды ішті,
еркеледі. Қыз қолына шелекті алып еді: ағаш шелек күміс бол­
ды. Қыз шелекті әкеліп, шешесіне берді.

қызға берді. Сол арада күміс шелек алтын болды.
Енді шыдап тұра алмай суға тап бергенде, бір жолаушы үйге
кіріп келе су сұрады... Сілекейін жұтып қалып, қыз шелекті
жолаушыға ұстата берді.

Сонда шелектен баданадай [бөденедей] жеті бриллиант
шыға-­шыға келді. Шелектен көздің жасындай, тап­-таза су бұлақ
болып ағып қоя берді.
Жеті бриллиант жоғары шығып, көтеріле­-көтеріле аспан ба­

рып, сонда «Жетіқарақшы» болып тұрып қалды.
Қыр баласы.
«Сәуле» журналы, 1924, № 5.
Ташкент.

(Монғол тарихынан)
Саян хан қолға түседі, байлауда жатады.
Өзін байлаған ханның елшісімен ханымына хат жазады:
Жатқаным менің

Қара жібек,
Құс төсек.
Жамылғаным менің
Көк көрпе,

О да жібек.
Күзетшім менің
Жұлдыз
Аспанда бек.

Ұстап алып
Бөтен қой,
Айтып оны
Отқа сой!

Ұстап айғырды,
Байлап асауды
Жаратсын!
Ханым хатты ұқпады.

Сонда Бұғақ:
Жібек төсек
Жер болар;
Көк көрпесі

Көк болар;
Бөтен елші
Қой болар;
«Айтып оны

Отқа сой!»
Оны отқа
Жақ болар;

Міне, жұмбақ:
Асау айғыр –
Мен қарт Бұғақ.
Елшіні айтып отқа жағып, Бұғақ аттанып барып, Саян ханды

байлаудан босатып алған.
Қыр баласы.
«Сәуле» журналы, 1924, № 5.
Ташкент.

«Қозы-Көрпеш – Баян» – біздің түрік баласының
сүйген ертегісі. Норманға «Фауст» қандай болса,
түрік баласына «Қозы-Көрпеш – Баян» сондай.
«Қозы-Көрпеш – Баян» көп мағыналы, түрік

жұртын сипаттайтын әдебиет қорының таң­
дамасы: «алтын шыққан жерді белден қаз!» деген:
«Қозы-Көрпеш – Баянның» неше түрін жиып, салыс­
тырып баспақпыз.

Жазып алған: Қыр баласы
СССР халықтарының Кіндік баспасы.
Мәскеу. 1924 жыл.

«Қозы-Көрпеш – Баянның» жайылмаған түрік жұртында
жері жоқ десе болады: «Қозы-Көрпеш – Баян» Ертіс аяғы Тобыл
татарында, Күншығыс Түркістаны – Тараншыда, Түркістанда,
Сары-Арқада, Алтайда, Орынқайда, Оралда, Башқұртта, Каф­

казда – шешенде, осетинде бар.
«Қозы-Көрпеш – Баян» – біздің түрік баласының сүйген
ертегісі. Норманға «Фауст» қандай болса, түрік баласына «Қозы-
Көрпеш – Баян» сондай.

«Қозы-Көрпеш – Баян» көп мағыналы, түрік жұртын сипат­
тайтын әдебиет қорының таңдамасы: «алтын шыққан жерді
белден қаз!» деген: «Қозы-Көрпеш – Баянның» неше түрін
жиып, салыстырып баспақпыз.

Бір Ысты, бір Телеуді қосшы қылып,
Айбас құл үй аулаққа жөнеледі.
Айбас құл сол салғаннан тағы салған,
Бір Ысты, бір Телеуді жолдасқа салған.

Қол қобдиі жанынан түсіп қалып:
Мынау Сандық тас дейтін сонан қалған.
Айбас қашты бес тор ат бедеуменен,
Жолдасқа алды бір Ысты Телеуменен.

Әлде қандай заманым болады деп,
Алды қысқаш балғаны егеуменен.
Айбас құл сол салғаннан тағы салған.
Бір Ысты, бір Телеуді жолдас алған.

Алған бедеу қос атқа тұрып қалып:
Жауыр тағы дейтін тау сонан қалған.
Айбас құл сол салғаннан тағы салған,
Бір Ысты бір, Телеуді жолдас алған.

Арықтаған бір айғыр тағы қалып:
Шұбар айғыр дейтін тау сонан қалған.
Айбас құл сол салғаннан тағы салған.
Бір Ысты, бір Телеуді жолдасқа алған.

Ағып жатқан бір суға домбыра кетіп:
Домбыра кеткен дейтін су сонан қалған.
Айбас құл сол салғаннан тағы салған.
Бір Ысты, бір Телеуді жолдасқа алған.

Бір ұйықтаған жерінде тақия қалып:
Тақия қалған моншақ тау сонан қалған.
Айбас құл сол салғаннан тағы салған,
Бір Ысты, бір Телеуді жолдасқа алған.

Көк жәмшісі артынан түсіп қалып:
Жемші деген өзен су сонан қалған.

«Маған неге болыспай тұрдың сен?» – деп,
Ысты ағаны Қозыкем қаға салды.
«Қу жетім, бұл қылғаның жөн бе еді? – деп,
Сенен менің көңілім кем бе еді? – деп,

Қарап тұрған кісіні тұра ұрып:
Ақбаянды айырған мен бе едім?» – деп.
Қозыкемнің қолында алтын асық,
Келе жатыр Қозыкем балпаң басып:

«Алтын сақам берейін, ал, Тасшеке!
Айтып берші әлгіңді тасқа басып!»
«Жатқаныңнан тұрғаның қояндай,
Көкірекке бұл сөзің аяндай.

Сен сұрасаң, Қозыкем, мен айтайын:
Әкең қосқан, кет хұдай! Баяндай!»
Ойын ойнар Қозыкем дүкен құрып,
Ашуланса кетеді топты бұзып.

Алтын сақа келеді тастай, тастай:
Бір кемпірдің өрмегін кеткен үзіп.
«Қу жетім, бұл қылғаның жөн бе еді? – деп,
Сенен менің көңілім кем бе еді? – деп.

Қарап тұрған өрмегім үзіп кетіп,
Ақбаянды айырған мен бе едім?» – деп.
Сол кемпірдің қасына жақын келді,
Сол өрмегін келді де жалғап берді.

Алдап қарап арқаға қаққан болып:
«Әлгіндейді, әнеке, айтшы?» – деді.
Меніменен бұл бала ерегіскен,
Өзім жетім бір сорлы күнім кешкен:

«Мұз тауынан Қарабай асып кеткен.
Қодар деген бір құлы еріп кеткен.
Он сан ноғай болғанда Ормамбет ол,
Өр қара-ағаш болғанда бөктерлер ол.

Жетім ұлға қызымды бермеймін деп,
Көше қашып Қарабай кеткені сол».
«Қаңқылдап қаз келеді, атайында,
Бидай қуыр, қолыңнан татайында.

Атым сайла, шешекем, толым сайла!
Әкем қосқан Баянға жетейінді!»
Қалың қара ағашын қарайтады,
Қара шашын Баянның талайтады.

Баян деген сөзіңді жаңа есіттің:
Жағы түскір, жүгірмек, кім айтады?!»
«Бұл сөзді жас айтады, кәрі айтады,
Қимылдаған жануардың бәрі айтады.

Асық ойнап жүгірген бала айтады,
Өрмек қаққан кемпір және айтады».
«Жан ашыққан солқылдақ налма, балам!
Тілімді алсаң бұл жолға барма, балам!

Жетім ұлды тентіреп өлсін дейді,
Кемпір түгіл шал айтса, нанба, балам!»
«Мен Баянға барамын күн қайтқанды,
Мұнда қайтып келермін жыл қайтқанда.

Өзге сөзің, шешеке, не қылайын?
Сай сүйегім сырқырайды кісі айтқанда!»
«Қара бұлыт келеді маңдай болып,
Кескен қайың жатады жеңдей болып,

Мұны саған сыр қылып айтқан кісі:
Қара шашы жайылсын мендей болып!»

Өзі жаяу Қозыкем келді мұңайып,
Малын көріп көңілі кетті уанып.
Жаста қалған жалғызын таныған соң:
Қойшылар той қылады қошқар сойып.

Ақиқаты өлеңнің жыр-ай дейді,
Сегіз ұжмақ биесін сарай дейді.
«Үйден шығып келемін әлі жаяу:
Жылқы жүзі, ағалар, қалай?» – дейді.

«Заман ақыр болғанда қуыр шатыр,
Арғы ауылдың қоңыр жолын үйдей татыр.
Жылқы жөнін, шырағым, сонан сұра,
Қара теңіз баурында сиыр жатыр».

Бізден бұрын Пайғамбар өтті дейді,
Әр Қамалға бір зауал жетті дейді.
Толып жатқан сиырға кез болды да:
«Бұл сиырлар кімдікі депті?» – дейді.

«Жалшылықпен кім айтар күн атсын деп?
Сары ханға жылаймыз кім жетсін деп:
Сары ханнан Қозыкем қалып еді:
Бағып жүрміз сиырды ер жетсін деп».

Ер жетсін деп сиырды бағып жүрсең:
Жаста қалған Қозыкем мен едім», – деп.
«Жетім қалдың, қарағым, қандайыңнан?
Өзің татар солқылдақ сондайыңнан?»

Жаста қалған жалғызын таныған соң:
Иіскелеп жылады маңдайынан.
Өзі жаяу Қозыкем келді мұңайып,
Малды көріп көңілі кетті уанып.

Жаста қалған жалғызын таныған соң:
Сиыршы да той қылды бұқа сойып.
Бір жақсы, бір жамандық орай дейді,
Жаста бейнет көп көрдім талай дейді.

«Үйден шығып келемін әлі жаяу:
Жылқы жөні, ағалар, қалай?» – дейді.
Заман ақыр болғанда қуыр шатыр,
Арғы ауылдың қоңыр жолын үйдей татыр.

«Жылқы жөнін, қарағым, сонан сұра,
Сарысудың бойында түйең жатыр».
Бізден бұрын Пайғамбар өтті дейді.
Әр Қамалға бір зауал жетті дейді.

Толып жатқан түйеге кез болды да:
«Бұл түйеңіз кімдікі депті?» – дейді.
«Жалшылықпен кім айтар күн өтсін деп,
Сары ханға жылаймыз кім жетсін деп?

Сары ханнан Қозыкем қалып еді:
Бағып жүрміз түйені ер жетсін деп».
«Үйден шығып мен жаяу келемін, – деп,

Ер жетсін деп түйені бағып жатсаң:
Жаста қалған Қозыкем мен едім», – деп.
«Жетім қалдың, қарағым, қандайыңнан?
Өзің татар солқылдақ сондайыңнан!»

Жаста қалған жалғызын таныған соң:
Иіскелеп жылады маңдайынан.
Өзі жаяу Қозыкем келді мұңайып,
Малын көріп көңілі кетті уанып.

Жаста қалған жалғызын таныған соң:
Түйешілер той қылды бура сойып.

Ақиқаты өлеңнің жыр-ай дейді.
«Үйден шығып келемін әлі жаяу:
Жылқы жөні, ағалар, қалай?» – дейді.
Қайнағанда шай пісер шамасында,

Қас пен көздің жамандық арасында.
Айырсақал ішінде бағып жүрген:
Жылқы жатыр Ақдария жағасында».
Жылқысына Қозыкем келді дейді.

Біткен малдың бәрін де көрді дейді.
Сан жылқының ішінен таңдап жүріп:
Күреңкеді астына мінді дейді.
Жылқысына Қозыкем келді дейді.

Біткен малдың бәрін де көрді дейді.
Қырық бие әкеліп тізіп алып,
Үйге қарай сонан соң жүрді дейді.
Қырық бие әкеліп қырды енді,

Елі менен жұртына берді енді.
Ақыл тегін бәрінен сұрайын деп:
Жосын-жосын бәрін кіргізді енді.
«Азығыңды артарға түйе ал, балам!

Азығыңа бір семіз бие ал, балам!
Тілімді алсаң, бұл жолға барма, балам!
Қарабайдың Қодары қылар, балам!»
Арқар атар мергендер мүйізінен,

Найза сынар шанышқанда үңгісінен.
Ақыл тегін олардан сұрайын деп:
Қыз бозбала келіпті құрбысына.
Өзен суды жағалай білтер қамыс,

Қандай кісі жесірін жібере ме?
Ат басына соқсаң болар намыс».
«Жалқы туған атаңнан ер едің, – деп,

Мен айтпасам, сырымды кім айтады?
Қара Қозы құрдасы мен едім», – деп.
«Бұл күреңге мінуге жарамайды,
Жаман жылқы алысқа бара алмайды.

Жақсы атты Қозыкем таба алмаса,
Баян Сұлу жолына бара алмайды.
Ақбуыршын Сарыбай жайлағаны,
Көкбуыршын Сарыбай байлағаны:

Екі бірдей бүлдіршін жетім қалып:
Тастап жерді аспанға ұшты», – дейді.
«Мұз тауының ар жағына барсаң, – дейді,

Екі астау болады алтын-күміс:
Атты тауып басынан алсаң», – дейді.
Қозыкем тауына барған екен,
Астауы мен буыршын тапқан екен:

Екі атты буыршын мініп алып,
Желіп жортып үйіне жеткен екен.
«Қайыспас қара бір болат емен, – дейді,

Кеңшілікті шешесі бермеген соң:
Мініп алып ыңыршақ жөнеледі.

«Мінген атым астымда Ақпан керім.
Жортып жүрген далада мен бір ермін;
Мені мұрап нетесің? Әй, енеке!
Қарабайдың ауылын іздеп жүрмін».

«Қалай, қалай сөйлейсің, қан қылғандай?
Қарабайдың ауылын дал қылғандай?
Түсе қалып атының демін алдырды:
Үлкен ханның ауылы табылғандай».

«Аякөздің бойына бітер қайың,
Мұңды болған Баянды уатайын.
Түрекеліп ауылының жөнін көрсет!
Біратала атымды суытайын».

«Мінген атың астыңда кер-ді, балам!
Киген тоны алтынмен зер-ді, балам!
Қарабайдың ауылын көріп сұрайсың?
Сенің нең Қарабай еді, балам?»

«Мінген атым астымда кер, енеке!
Киген тоным алтынмен зер, енеке!
Қарабайдың ауылын көп сұрасам:
Баян қыздың күйеуі мен, енеке!»

«Бір сөз айтсам, балам-ау, күлермісін?
Аял қылып біздікінде жүрермісің?
Баян қыздың күйеуі сен болғанда,
Кіндік енең мен едім, білермісің?»

«Енеке, сол сөзіңе күле алмадым,
Аял қылып сіздікінде жүре алмадым.
Баян қыздың күйеуі мен болсам да,
Кіндік енем сен болсаң, біле алмадым.

Көрсет десем, енекем ерінеді,
Көрегелсе, бір жері кеми ме еді?

Қарабайдың қойшысын ұстап алып,
Бұттан алып тазшаны жерге ұрады.
Сол тазшаның киімін киіп алды.
Тазшадай-ақ сықылды бола қалды.

Бұрын қойды жаймаған сорлы, шіркін:
Кейін білмей ауылдың кешке қалды.
Келе жатыр Қарабай жер жебелеп,
Көк шолғасы астында бек тебелеп.

Қойды мұнша түнде әкелдің деп,
Ашуланып келеді бірдеме деп.
«Кебетіңнің шетінде ұйықтаппын,
Қарап күнге бетіммен ұйықтаппын.

Адастым деп Қарабай сөге көрме,
Әлде болса ауылға жуықтаппын.
Аттың басын бір азырақ тарт, Қарабай!
Шапшаңырақ үйіңе қайт, Қарабай!

Бұ күнгі күн қарным ашып келді:
Ат жолында жаулауға ас Қарабай!
Ат мінесін Қарабай бек тағалап,
Ақсақ қасқыр аулыңда жүр сығалап.

Қу бас інген үйінде шөгіп батыр,
Бозша тайлақ жүреді жар жағалап».
«Судың көркі киім мен малды, – дейді.

Қашағаның тоғайда қалды», – дейді.
.................................................................
«Бесін еді бағана мен кеткелі,
Қабағыңа қарадым ер жеткелі».

Ат жолында жаулауға ас дейді ғой:
Ойбай! Балам, тазшаң ол неткені?

Ақбаянды сол жарық оятыпты:
Түрегеп таң атты деп, ойланыпты.
Таң атты деп тысқары шыққан екен:
Қап-қара түн екені көрініпті.

Таң атқан жоқ екенін көрді дейді,
Қайтып барып күймеге кірді дейді.
Ер Қозыкем тонымен сонда жатып:
Жарық алтын айдары болды, – дейді.

«Танымадым мен сені, жалғызым-ай!
Білмей жүрдім қадіріңді, шырағым-ай!
Басын сүйеп құшақтап, алдына ап:
Келдің неге тазша боп? Шырағым-ай!»

Сіңлімменен күймеге кел жүгіріп,
Шырағымның қасында жаттым», – дейді.
Шешесі бір қуанышты көріп алды:
Қозыкемді Баянмен көріп қалды.

Сіңлісімен шешесі қол ұстасып,
Сағынып жерде бесеуі (?) отырып қалды:
«Қозыкемнің Баяны мен едім-ай!
Сарыбайдың жалғызы сен едің-ай!

Әкем менен Сарыбай жолдас болып:
Мені жалғыз ұлына бергені-ай!»
Баян менен Қозыкем жатты екеуі,
Төсек алтын шымылдық салды екеуі.

Екеуі жатып ішінде ойнап күліп:
Алма шекер татысып тұрды екеуі.
Баян менен Қозыкем жатты дейді,
Төсек, алтын шымылдық салды дейді.

Жалғыз мінің сүйегің, бір көрсетсең:
Енді мені сен алмай, кім алады!»
«Белең жерлерде – белдес, – дейді,

Түрегеліп алдыма мінгес!» – дейді.
«Белең, белең жерлерде белдесейін,
Бір көрінген кісіні не елдесейін?
Жалғызымның сүйегін бір көрсетсең:

Хұдай қылды, қайтейін, мінгесейін!»
«Белең, белең жерлерде белдес, – дейді,

Жалғызыңның сүйегін көрсетейін.
Қабырғада ал ойлан, кеңес», – дейді.
«Ойпаң-ойпаң жерлерде ойласайын,
Бір көрінген кісіні не қой дейсін?

Жалғызымның сүйегін бір көрсетсең:
Сонда ойлап қабырғама кеңесейін!»
«Еріктіріп қасыңа жүрдірші деп,
Қозы-Көрпеш өлгенін білдірші деп,

Баяғыда аяған ақ бетіңді,
Баянжан-ай! Аулақта сүйдірші деп!»
«Ақырын, ақырын. Е, Қодар, саспа! – дейді,

Жалғызымның сүйегіне баста!» – дейді.
Еріктіріп қасында жүрдірші деп,
Қозы-Көрпеш өлгенін білдірші деп.
Омыраулап Қодар құл һеш болмайды:

Ер Қозыкем мінгені өрме жалды,
Қозыкемді Баян қыз есіне алды.
Торғын жауып бетінен сүйдірген соң,
Алақандай қарайып тағы қалды.

Еріктіріп қасымда жүрдің бе деп,
Қозы-Көрпеш өлгенін білдің бе деп,
Баяғыда аяған ақ бетіңді,
Алақандай қарайтып сүйдім бе деп.

«Төңіректің төрт бұрышын шалып келдім,
Бақа айғыр от жерге салып келдім.
Баянжан-ай! Аулақта жүр жаталық!
Жалғызыңның қасына алып келдім!»

«Төңіректің төрт бұрышын шалып келдім,
Бақа айғыр от жерге салып келдім.
Баянжан-ай! Аулақта жүр жаталық!
Күрке тігіп, төсегін жайып келдім!»

«Төңіректің төрт бұрышын шалып келдім,
Бақа айғыр от жерге салып келдім.
Тіпті сусап барамын, Қодар-еке:
Кебіспенен бір суды алып берші!»

«Сенің айтқан сөзіңді сүйейінде,
Қарғып аттан құдыққа түсейінді.
Кебіспенен бір суды алып шығып:
Баянменен әзілдесіп ішейінде!»

Қозыкемнің мінгені бұйра жалды,
Қозыкемді Баян қыз есіне алды.
Кебіспенен бір суды алып берсе:
Сусап жүрген Баян қыз жұтып салды.

Баянның бір пышағы арқар сапты,
Асық жарын Баян қыз жаңа тапты.

Тайлақ би анда бас болып елі, жұрты жиылды, кекіліндегі
хатты оқиды: көрсе, Қозы-Көрпеш өлді деген хаттың тілі бар
екен.
Тайлақ би бас болып, он төрт сан құл аттандырып, жүрді.

Қозы-Көрпештің шешесі Жаңыл Күреңкейге мініп, о да жүрді.
Он төрт сан құл келді. Қанша күн болса да келіп жетті. Қозы-
Көрпешті көрді, аман-есенін білді. Шешесімен жыласып көрісті.
Қарабайдың елін қуды. Төрт сан құл Жайсаңкөлдің қасында

жетті: оны қайтарып айдап келді. Айбасқа бейіт қылды. Қозы-
Көрпештің жатқан жері деп, қызық көрген жері деп: ат шап­
тырып той қылды. Қалған жұртын Тайлақ би Мұз тауына
қайтарып айдап кепті.

Қозы-Көрпеш өлмей тірі кетіп, Аякөзде тұрған бейіттің
сүйегі Қодар өлтірген аруақтың сүйегі.
Қозы-Көрпеш суретін салды, Баянның келбетін салды,
Қодардың келбетін салды.

Алған деген өзен бар екен. Қозы-Көрпештің інісі сол екен.
Ай деген өзен бар екен. Балдызын соған қойыпты. Таңызық де­
ген балдызын соған қойыпты.
Соңы

Жилин жүктен озып барып тоқтап, жүкті күтетін болды. Ар­
тынан сырнай тартып келе жатқан жүкті тағы тоқтатты. «Атым
мықты, жалғыз озып кетсем қайтеді, татарлар кез келсе қашып
құтылам. Жоқ, кетпейім бе?» деп, жүкті күтіп тұрып, Жилин

ойлады.
Жилин тоқтап, ойланып тұрды. Салт мойнына салған
мылтығы бар, солдат бастығы Костилин келіп, Жилинге сөйледі:

қырып барады. Менің көйлегімді сығып алуға болады. Кости­
лин өзі жуан, өзі батпандай қып-қызыл, өкпедей болып, терле­
ген, тер судай сорғалайды.
Жилин ойлады да:

Екеуі жүктен озып келе жатыр. Жүріп келе жатқан жер дала.
Екеуі жан-жаққа алақтап қарап-қарап қояды. Жан-жақтың
бәрінде алыстағы көрінеді.
Дала таусылып, жол екі таудың арасындағы шатқа кірді.

берсек, қай жақтан шыға келгенін көрмей қалармыз, – деді
Жилин.

деп, Жилин мінер жақтағы тауға шаба жөнелді. Жилиннің аты
бір «И-и-и-а-А» деді, құлынында 100 сомға алған, құс болып
ұшып, таудың басына қиядан алып шықты. Қараса, қарсы
алдында бір нысана жерде атты отыз жау татарлар тұр. Жилин

көре сала, атының басын бұрып алды; татарлар да Жилинді
көріп қалды, ат үстінен мылтықтарын қабынан суыра-муыра
Жилинді қуып берді, Жилин қиядан құлай шауып, Костилинге
айғайлады.

сен сүрінсең, өлгенім! Мылтыққа жетсем, мен бұларға
көнбеспін. Қолға түспейім» – деп, ойланды Жилин.

Костилин татарларды көрген соң, тоқтамай, қорғанға қарай
қашып жөнелді, екі жағынан атын дамыл бермей қамшылады.
Шаңнан атының шошаңдатқан құйрығы ғана көрінеді.
Іс жаманға айналғанын Жилин көрді. Мылтық кетіп қалды,

жалғыз қылыштың жайы белгілі. Құтылам деп, солдаттарға
қарай қайта қашып жөнелді.
Қараса, алдын кесе, алтауы өкіртіп келе жатыр. Жилиннің
аты жүйрік, татарлардың аты мұнан да жүйрік көрінеді. Және

олар көлденең шапты, жолды алып барады. Жилин қайта
қайтпақ болып, тізгінін тежеп еді, ат қызып алған көнбеді, алып
қашып, татарлардың дәл ортасына әкеле жатыр. Жилин көріп
келеді, жирен сақал сұр атты келіп қалды. Мылтығы қолында,

кіжініп, ырылдаған иттің тісіндей тісі ақсиып көрінді.
«Мен білем, сен иттерді: тірі қолға түссем, зынданға
саласыңдар, дүрелейсіңдер. Тірі қолға түспейім!» – деп, ойлады
Жилин.

Бойы аласа болғанмен, Жилин мықты жігіт еді. Қылышын
суырып, жирен сақал татарға тура шапты: «Не атпен бастырам,
не қылышпен шауып тастайым» – деп, ойлап.
Бір ат бойы ғана Жилин жирен сақалға жетпеді. Артынан

атып, Жилиннің атын жықты. Шауып келе жатқан ат айбынымен
жерге жығылып, Жилиннің аяғын басып қалды.
Тұрайын дегенше екі сасық иісті татар үстіне құстай қонып,
қолын артына қайырып байлап жатыр. Тулап татарларды

шашып тастап еді, тағы үш татар аттан түсе қалып, Жилинді
мылтықтың дүмімен басқа сабады. Көзі қарайып, есі ауды.
Артқы айылды алып, қолын артына қайырып байлап, сүйретіп
ерге алып барды. Бөркін лақтырып тастады, етігін шешіп алды,

тінтіді, сағатын алды, киімін тамтығын қоймай жыртты, Жилин
тыпырлап жатқан атын көрді; басы жарық тесік, басынан аққан
қан айналасы бір кез жерді былғаған.
Бір татар келіп аттан ерді алайын деп еді. Ат тыпырлап

жатыр. Қанжарын алып, атты бауыздады: тамағы қорық етіп,
ышқынып, ат өліп кетті.

жас келіншек келеді, кигені ала көйлек, белінде жақсы белбеу,
тағы кигені шалбар, етік, басына шапан бүркенген, төбесіне
бір жез құман су қойған. Келе жатыр. Арқасы дір-дір етеді.
Өзі иіліп түзеледі, қолынан шашын жаңа алдырған көйлекшең

баланы жетелеп келеді. Қатын суды алып үйге кіріп кетті.
Үйден кешегі жирен сақал татар шықты. Үстінде жібек бешмет.
Белінде күміс қанжар, жалаң аяқ. Аяғына кебіс ілген. Басында
биік қара сеңсең бөрік, кейін қайыра тастаған. Тысқа шығып

керілді. Жирен сақалды тұтамдап сипады, ары-бері тұрып,
жалшысына бұйырып, бір жаққа кетті.
Екі бала ат суара кетті. Аттарының танауы терлеген тағы
өңшең тақырбас балалар жүгіріп шыға келді. Көйлекшең,

жалаң бұт балалар бәрі жиылды, Жилин жатқан сарайға
келді, бір шыбықты алып, тесікке сұқты, Жилин ақырып еді.
Ойбайлап, борбайлары жалтылдап, қаша жөнелді.
Жилин шөлдеп өліп барады, тамағы кеуіп қалды; біреу келсе

деп Жилин ойлады. Есікті біреу ашып жатыр, естіледі. Қасында
бір қараша жігіті бар жирен сақал татар кіріп келді. Аласа бойлы
қара жігіт, көзі қап-қара, оттай ойнайды. Беті қызыл, сақалын
қырыққан. Қуанышы қойнына симайды, жүрген тұрғанының

бәрі күлкі, қараша жігіттің киімі артық жақсы: оқалаған көк
жібек бешмет, белінде үлкен күміс қанжар. Аяғында күміспен
тіккен қызыл сапиан етік, басында биік ақ елтірі бөрік.
Жирен сақал кіріп келді, сөйледі, боқтасқан сияқты; тоқтап

қалды; босағаға сүйеніп тұр. Қолында жалақтатқан қанжары,
қабағының астымен Жилинге көзін алайтып қарап қояды.
Қараша жігіт лепілдеп ұшып тұр, жүргенде шыбықтай
майысып түзеледі. Жүгіріп Жилинге келіп қарсы қарап

жүресінен отырып, күліп, Жилинді жаурынынан қағып, көзін
қысып, татарша бірдеңе деп сөйледі. Жилиннің ұққаны жалғыз-
ақ: «Қорошо урус, қорошо урус».
Жилин түк ұқпады. – Шөлдедім, су беріңдер, – деді Жилин.

Қараша жігіт күле берді: «Қорошо урус», – деп өзінше
сөйлей берді.
Ішуге су бер деп, Жилин қолымен ерінімен ымдап көрсетті.

Қараша ұғынып күліп, есіктен қарап «Дина» деп біреуді
шақырды.
Жүгіріп жіп-жіңішке, ап-арық, жасы он үште, қараша жігіт
сияқты бір қыз жетіп келді. Жирен сақалдың қызы болса керек.

Көзі қап-қара, оттай жанады. Беті сұлу, үстінде кең жең ұзын
көк көйлек; белбеу жоқ, етегін, жеңін, көкірегін қызылмен
көгерген. Шалбар, аяғында месі, биік өкшелі кебіс, мойнында
киіп алған алқа орыстың елу тиындық күмісі. Басы жалаң бас.

Қап-қара тұлым, жібекпен бекіткен шаш бауы күміс сом.
Қызға әкесі бірдеңе бұйырды. Жүгіріп кетіп, қайтып, жез
құман алып келді. Суды беріп, өзі иіліп жүресінен отырды:
иіні тізесінен төмен түсіп кетті. Отырып Жилинге қадалды; су

ішкенін тамаша көрді.
Жилин қызға құманды қайтып берді, қыз құманды алып,
киіктей атып, ыршып кетті, әкесі күліп жіберді. Қызды тағы
бір жаққа жұмсады. Құманды алып, жүгіріп кетіп, дөңгелек

тақтайға салып нан әкеліп, тағы Жилинге қарсы қарап иіліп
отырды да, көз айырмай қадалып, Жилинге қарады.
Татарлар есікті қайта жауып, кетті.
Әрі-беріден соң Жилинге келіп: – Айда, бай, айда! – деді

жалшы.
Бұ да орысша түк білмейді. Бірақ Жилиннің ұққаны, бір
жаққа жүр деген болды.
Жилин жүрді. Бұғау аяғын алып барады, аяғы ақсап, әзер

жүрді, жалшының артынан Жилин шықты. Татардың ауылы,
он шақты үй, мұнаралы мешіт көрінді. Бір үйдің жанында ер
тоқымды үш ат тұр. Аттарды балалар шылбырынан ұстап тұр.
Үйден жүгіріп шығып, қараша жігіт қолын бұлғап Жилинді

өзіне мұнда жүр деп, шақырды: татарша бірдеңе деп сөйлеп
жүр, күледі. Есікке кіріп кетті. Жилин үйге кірді. Қабырғасын
балшықпен сылаған, жақсы бөлме, төрдің алдында қабырғада
ала қостөсек, екі жақта ілулі қымбат кілем. Кілемге іліп

тастаған неше түрлі мылтық, қылыш – бәрі күміс. Бір қабырғада
кішкентай жермен жер пеш. Еден жер қырмандай қатты тақыр.
Төрдің алды салулы киіз, киіз үстінде кілем, кілем үстінде

жастық. Кілем үстінде мәсішең татарлар отыр: жирен сақал,
қараша, тағы үш қонақ. Бәрінің арттарында бір-бір жастық,
алдарында дөңгелек тақтайда тарыдан пісірген шелпек, шыны
аяқта еріткен сары май, құманшада боза – тарыдан істеген арақ,

қолдарымен тамақты жеп отыр. Қолдары май.
Қараша жігіт ұшып түрегеліп, Жилинді киіз, кілем салмаған
жерге отырғыз деп бұйырды; өзі қайта кілемге отырып,
қонақтарын шелпекпен, бозамен сыйлай бастады. Жалшы

Жилинді құр жерге отырғызды; өзі кебісін шешіп, есік алдына
өзге кебіспен бірге қойып, байларға таяу киізге отырды.
Аналардың тамақ жегеніне қарап, сілекейін жұтып отыр.
Татарлар шелпекті жеп болды. Бүркенген басында орамалы,

қыздың көйлегіндей көйлегі бар, шалбарлы бір қатын кіріп
келді. Майда шелпекті қайта алып кетіп, жақсы жез шылапшын,
қаз мойын жақсы құман әкелді. Татарлар қолдарын жуып,
жүгініп отырып, жан-жаққа ұрып бата қылды. Өздерінше

Бұл сені Абдул Мұратқа берді деп, қараша жігітті көрсетті. Енді
сенің иең Абдул Мұрат деді орысша.
Жилинде үн жоқ. Жилинге қарап, күліп, Абдул Мұрат
сөйлей бастады: «Солдат урус, хурушо» деді. «Абдул Мұрат

саған айтады, сен үйіңе хат жаз, сені сатып алсын. Ақшаны
алысымен сені босатам дейді» деп, тілмаш Жилинге айтты.
Жилин ойланып:

Абдул көтіне шоқ басқандай, ұшып тұра келді. Қолын
олай бір, бұлай бір сермеп, Жилинге сөйледі кеп ... Жилин
татаршаны ұғады деп, ойлады Абдул. «Сен қанша бересін?»

жабырлап, бәрі қаптап сөйлесіп алып жөнелді. Абдул жирен
сақалға айғайлап ұрысты, аузынан көбік бұрқырады.

бай емеспін. Мен нені айттым, сол болады. Керек қылсаңдар,
өлтіріңдер, сіздерге пайда жоқ. 500 сомнан артық ақша сұрап
хат жазбайым, – деді Жилин.
Топта үн жоқ. Бір уақта Абдул қарғып барып, сандықтан

қалам, бір жапырақ қағаз, сия алып, Жилинге беріп.
Жауырнынан қағып: «Жаз!» деді Жилинге. 500 сомға көнді.
Жилин тілмашқа: «Сен, әй тоқта, Абдулға айт, бізге
жақсылап тамақ берсін, бізді киіндірсін, етік берсін, екеуімізді

бір қойсын, бізге жақсы болады, бұғауды аяқтан алсын», – деді,
Жилин байға қарап күлді. Бай да күлді. Тілмашты бай тыңдап:

қайнына барса, ұялмайды. Төредей күтем. Бірге тұрғысы келсе,
сарайда бір тұрамын. Бұғауды аяқтан алуға болмайды: қашып
кетеді. Күнде алып қойяйын деп, бай жүгіріп келіп, Жилинді
иықтан қағып:

Хаттың сыртына хат бармайтын қылып жазды. «Мен қашам»
деп Жилин ойлады.
Жилин мен Костилинді сарайға апарды, сабан құманмен
су, нан, екі бешмет, ескі солдаттың етігін әкеліп берді. Өлген

солдаттардан шешіп алған етік көрінді. Күнде бұғауды шешіп
алып, сарайдың есігін мықтап жауып қойды.

Жилин жолдасымен өстіп бір ай тұрды. «Твуйа Иван хуруш,
муйа Абдул хуруш» деп, бай күлет те жүреді. Тамақ жаман бол­
ды. Тұзы жоқ нан, тарының ұнынан дөңгелек қылып пісірген,
әйтпесе шикі, құр илеген нан берді.

Костилин үйіне екінші хат жазды. Ақшаны күтіп, үйін
сағынды. Сарайда отырып, хат қашан келеді деп, ұзақ күн күнді
санайды, не ұйықтайды. Жилин өзі біледі, хаты үйіне бармай­
тын екінші хат жазған жоқ.

«Менің шешем қайдан мұнша ақшаны алып, мен үшін
төлейді. Өзінің күнелткені мен мұнан жіберіп тұрған ақша бо­

латын. 500 сом жиып алса, әбден сорлы кедей болады; құдай
бұйырса, өзім қашармын» деп, Жилин ойлады.
Жилин қалай қашудың қамын ойлап, қарастырды, ізденді.
Жилиннің қолы шебер еді. Күңкілдетіп өлең айтып ауылда Жи­

лин жүреді, не балшықтан қуыршақ істейді, не тал шыбықтан
шелек, құмыра тоқиды.
Бір күні бір қуыршақ істеді: аяғы, қолы, мұрны бар, үстінде
татар көйлегі бар. Қуыршақты шатырға шығарып қойды.

Ауылдың қатындары, қыздары суға бара жатыр. Байдың қызы
Дина қуыршақты көріп, қатындарды, қыздарды шақырды.
Құмандарын жерге қойып, қуыршақты тамаша қылып, бәрі
күлді. Жилин қуыршақты алып, мә деп, әйелдерге ұсынды.

Бұлар күліп, алуға батып, алмады. Қуыршақты тастап, сарайға
барды, не болар екен деп, Жилин қарады.
Жүгіріп барып, жан­-жағына қарап, қуыршақты жұлып
алып, Дина қашып кетті.

Таңертең қараса, Дина қолындағы қуыршақпен есік алды­
на шығып тұр. Қуыршақты қызыл шүберекпен киіндірген,
бала қылып қолына алып, әлдилеп тұр. Кемпір шығып ұрсып,
қуыршақты тартып алып, бір жерге қойып сындырып, Динаны

бір жұмысқа жіберді.
Бұрынғыдан артық қылып қуыршақ істеп, Жилин Динаға
берді.
Бір күні құманды әкеліп, Жилиннің алдына қойып, күліп,

Дина Жилинге қара деп, нұсқады.
«Дина неге қуанды» деп, Жилин ойлады. Құманды алып, су
деп, ішсе, су емес, сүт. Сүтті ішіп алды. «Жақсы!» деп еді: Дина
шаттанып кеп қуанды!

құманды жұлып алып, қашып кетті.
Сонан бері Дина күнде Жилинге сүт ұрлап әкеліп беретін
болды. Татарлар ешкінің сүтінен құрт істейді, құртты шатырға
жайып кептіреді. Дина Жилинге құрт таситын болды. Бір күні

бай қой сойып еді, Дина жеңіне тығып ет әкеліп берді. Етті
әкеліп, лақтырып тастап, өзі қаша жөнеледі.

Бір күні қатты күн жауып, жарқылдап, күркіреп бір
сағат құйды, су шелекпен төккендей көп болды. Бұрқылдап
өзеншіктің бәрі, лайланып, тасып жөнелді. Өткелдің бойы үш
кез көтерілді, су тасты домалатты. Дүниенің бәрін тасыған өзен

қаптап кетті, тау жаңғырығады. Жаңбыр басылып еді, ауылда
үй арасынан өзен ағып жөнеледі. Жилин байдан пышақ сұрап
алып, білек, тақтай, дөңгелек істеп, дөңгелек қанат байлап,
білектің екі басына екі қуыршақ міңгізді.

Қыздар Жилинге шүберек әкеліп берді. Жилин қуыршақты
киіндірді: біреуін еркек, біреуін қатын қылып; мықтап
екеуін отырғызып, дөңгелекті суға салды. Дөңгелек дөңгелеп,
қуыршақтар секірді, биледі.

Ауылдың бәрі жиылды: балалар, қыздар, қатындар, татар­
лар келді, таң қалып:

Абдулдың сынған сағаты бар еді. Жилинді шақырып сағатын
көрсетті.

Сағатты алып, бұзып, қарап, түзетіп, қайта орындастырып,
өзіне берді. Сағат жүріп кетті.
Бай қуанды. Далба­-далба ескі бешметін әкеліп, Жилинге
сыйлады. Не қыласың, құдай қылған соң: түнде жамылармын

деп Жилин алды.
Сонан бері Жилиннің шебер атағы жайылды. Алыстағы
ауылдардан Жилинге біреу мылтық, біреу құлып, біреу сағат
түзетуге әкелетін болды. Бай қайшы, бұрғы, егеу тағы өзге уақ

аспап тауып берді. Бір татар ауырып еді, Жилинге: «Жүр, ау­
руды емде» деп, келді. Жилин қалай емдерін білмейді. Барды,
ауруды көрді: «Кім біледі, өзінен өзі жазылар» деп, ойлады.
Сарайға барды да құмды алып сумен былғады, араластырды.

Татарларға көрсетіп, құмға әлгі лайға үшкіріп, ауруға іш деп
берді. Жилиннің бағына татар оңалып кетті. Жилин татардың
тілін біле бастады. Таныс татарлар керек қылса, Иван, Иван деп
шақыратынын білді. Өзге татарлар Жилиннен осқырып атша

Жилинді жирен сақал жек көреді. Көрсе, қабағы жабы­
лып кетеді, не өзі сырт береді, не Жилинді боқтайды. Таудың
ар жағындағы бір ауылдан келетін бір шал бар еді. Намазға
келгенде ғана бұл шалды Жилин көретін. Тапал ақ сәллелі

шал. Беті өкпедей қып­-қызыл, қатпар­-қатпар мұрын басқан,
сақалын қырыққан, сақал­-мұрты аппақ мамықтай. Мұрты имек
қаршығаның тұмсығындай, сүйкімсіз көк көз, тіс жоқ, екі азудан
басқа. Басында сәллесі, қолында таяғы, қасқырша жан-жағына

алаң-шұлаң қарап, келе жатты. Жилинді көрсе, пысқырып,
теріс қарап кетеді. Бір күні шалдың қайда тұрғанын көрейін
деп, Жилин тауға жүрді. Соқпақпен келе жатыр; алдында
бақша, тас қалап қоршалған; ішінде жеміс ағаштары, жалпақ

шатырлы кішкентай үй. Жақындап барып еді: сабаннан тоқыған
араның ұялары, шулап, ұшып жүрген көп ара. Шал жүгініп
араның ұясының алдында отыр, бір нәрсе қылып жатыр. Жи­
лин анықтап көрейін деп, тауға өрледі, бұғауды сылдыратты.

Шал жалт қарап, шошып кетті. Ең деді де белінен мылтығын
суырып алып, Жилинді атып жіберді. Тасқа қорғалап, Жилин
оқтан аман қалды.
Шал арыз қыла байға келді. Бай Жилинді шақырып, күліп:

тұрады екен деп, көруге бардым, дейді, – деп, бай шалға Жилин
болып жауап берді.
Шал ашуланып, кіжініп, зілдеп, бірдеңе деп, татарша
сөйлеп, аузын ақситып, Жилинге жұдырығын түйді. Шалдың

не дегенінің бәрін Жилин ұққан жоқ, бірақ Жилин мынаны
естіді: орысты ауылға ұстама, өлтір деп шал байға бұйырды да,
үйіне қайтып кетті.

орысты өлтірген. Бай болған. Үш қатын, сегіз үй болған. Бәрі
бір ауылда тұрған. Орыстар келіп, ауылды шауып, жеті ұлын
өлтірген. Тірі қалған жалғызы орысқа шығып кетті. Шал өзі ба­
рып, орыс жаққа шықты. Орыстың қолында үш ай жүріп, ба­

өзге тауға бөрік болып тұр. Күншығыс, күнбатыс бәрі осын­
дай таулар; анда-санда әр жерде сайда түтін шығады. Ауыл
көрінеді. «Мұның бәрі татар жері» деп, Жилин ойлады. Орыс
жаққа қарады: аяқ астында өзенсымақ, өз ауылы, айнала бақша.

Өзеншіктің қабағында қуыршақтар – кір жуып отырған ауылдың
қатындары. Ауылдан төмен тағы тау, мұның ар жағында тағы
екі қабат тау, басы ағаш; екі таудың арасы көгерген дала, далада
алыстан – алыста сүйретілген түтін көрінеді. Жилин бұрынғыны

еске алды: өзі қорғанда тұрғанда күн қайдан шығып, қайдан ба­
татын еді. Қараса, көзіне елестейді! Ана өлкеде тұрған болса ке­
рек. Соған мына екі таудың арасымен қашам деді.
Күн батып барады. Ақ бас таулар қызғыл тартты, қара тау­

лар қараңғы тартты. Сайдан бу шықты. Қорғанның өлкесі батып
бара жатқан күнге шағылысып оттай жанды. Жилин қадалып
қарады, өлкеде шұбалып, түтін шыққан сияқты көрінді. Жилин
орыстың қорғаны осы деп, бекіді.

Кеш болып кетті. Азан естілді. Малды айдап келеді, сиыр
мөңірейді. Бала Жилинді ауылға жүр деді; Жилиннің жүргісі
келмейді.
Ауылға қайтып келді. «Енді жерді білдім, қашу керек» деп,

Жилин ойлады. Сол түнде қашпақ болды. Ай жоқ, түн қараңғы
еді. Жилиннің сорына татарлар кешке қарсы қайтып келді.
Бұрын ауылға мал айдап қайтса, қуанышты болып, қайтатын
еді. Бұл жолы айдаған мал жоқ, өңгеріп өлген жирен сақалдың

інісін әкелді. Бәрі ашуланып, келді. Өлікті қоюға топ жиылды.
Көрейін деп, Жилин шықты. Өлікті кебінге орап, ауылдан алып
шығып, шынар ағашының түбіне қойды. Молла келді, шалдар
жиылды, орамалдарын алып, сәлле қылды, етіктерін шешіп

өлікке қарап жүгініп отырды. Алдында молла, мұның артында
қатар үш сәллелі шал, бұлардың артында татарлар. Бәрі тым-
тырыс үндемей отырды ... Көп отырды. Бір уақта молла басын
көтеріп:

рысты, қозғалмайды.
Молла тағы басын көтеріп:

Өлік жерде жатыр – қимыл жоқ, топта да өліктей қимыл
жоқ. Бәрінде биттей дыбыс жоқ. Жалғыз-ақ шынардың
жапырағы, жел тиіп қозғалады. Молла намазын оқыды, топ
түрегелді. Өлікті жерден көтеріп қолға алып, жөнелді ... алып

көрге әкелді. Қолтығынан, тірсегіне алып, өлікті қазған көрдің
өңгіріне апарып қойды.
Жалшы барып көк қамыс әкелді. Көрге қамысты салып, үстін
топырақпен толтырды, тегістеді де, қабірдің басына бір тас

тұрғызып қойды. Тағы үн жоқ, түн жоқ бәрі отырды. Мәйіттің
басында өстіп көп отырды.

Жирен сақал шалдарға ақша берді. Қамшыны алып, өзін-өзі
басқа үш тартып, үйге қайтты.
Таңертең Жилин қараса, жирен сақал бір биені жете­
леп келеді, артынан үш татар ерген. Ауылдан аулақ алып

шықты. Бешметті жұлып тастады, жұп-жуан білегін сыбан­
ды, қанжарды алып, қайрады. Татарлар биенің басын жоғары
көтеріп ұстап тұрып еді, жирен сақал қанжармен бауыздап
жіберді. Биені жығып, жұдырығымен сүрмелеп терісін алды.

Қатындар, қыздар келіп ішек-қарын аршыды. Балталап биені
бұзып, үйге кіргізді. Ауылдың бәрі жирен сақалдың үйіне асқа
жиналды.
Үш күн ұдай биені жеп, боза ішті. Татарлар бәрі үйде бол­

ды. Төртінші күні түсте бәрі бір жаққа жүргелі жүр. Мұны Жи­
лин сезді. Аттарды әкеліп, ерттеп, он кісі, ішінде жирен сақал,
жүріп кетті; жалғыз ақ Абдул үйде қалды. Ай жаңа туған, түн
қараңғы еді.

көрінеді. Жилин жұлдызға қарап, жолды түзеп келеді. Түн
салқын, жүруге жақсы. Бірақ қисық етік жүріске жаман болып
келеді.
Жилин етікті шешіп тастап, жалаң аяқ жөнелді. Тастан тасқа

ыршып түсіп, жұлдызға қарап жолын түзеп келеді. Костилин
сабырлайын деді.

Костилин жалаң аяқ жүрді. Бұрынғыдан жаман болды:
аяғын тас тіліп кетті. Костилин кейін қала берді.

деді Костилинге Жилин.
Костилинде үн жоқ, ыңқ-ыңқ етіп келе жатыр. Бүктетіліп
етекпен көп жүрді. Бұл жақтан ит үрді. Жилин тоқтады да
қарап, тауға жабысты, қолымен сипап көрді.

бөтен ауыл болатын, мен бұл ауылды таудан көріп едім; кейін
қайтып мынау жаққа бұрылу керек, тауға шығамыз, сонда
алдымызда ағаш болады, – деді Жилин.

деп, Жилин киіктей қарғып түсті.
Жилин кейін қайтып, мінер жаққа бұрылып, тауға, ағашқа
тартып, жүгіріп кетті.
Костилин ыңқылдап, қалып келеді. Костилинге ақырын

дейді, Жилин жүгірді.
Таудың басына шықты. Айтқандай ағаш. Ағашқа кіріп,
бұтақ пен тікенге жаман киімді берді. Ағаштың ішінде соқпақ
тауып алды, жүрді.

Шапқан аттың дүбірі шықты да тоқтады. Бұлар жүріп еді –
тағы дүбір шықты. Бұлар тоқтаса, дүбір де тоқтайды. Жилин
еңбектеп барып, жарыққа шығып жол үстінен қарады, жолда

бірдеңе қараяды: ат дейін десе ат емес, аттың үстінде таң
қаларлық бір нәрсе, кісі сияқты емес. Пысқырды – естіліп тұр,
«бұл не керемет!» Жилин ақырын ысқырып еді, – жолдан ағашқа
ыршып кетті .. ағаштың ішінде ағаш, бұтақ қирап барады, дуал

соққандай.
Костилин қорқып, жығылып қалды. Жилин күледі.

жатыр. Біз онан қорықтық. Ол бізден қорқады, – деді Жилин.
Тағы жүрді. Алты арқар көтеріліп қалыпты. Таң атуға аз
уақыт қалды. Келе жатқан жол түзу ме, жоқ па білмейді. Жи­
лин ойлап келеді: өздерін байлап алып келгенде, осы жолмен

әкелген. Елге шейін 10 ақ шақырым қалса керек. Дәл анық белгі
жоқ. Түнде айырып бола ма? Бір далаңқайға шықты. Костилин
отырып:

Костилин шоршып тұрып, жүріп кетті. Төрт шақырым жүр­
ді. Ағаштың тұманы бұрынғысынан қоюланды; түк көзге кө­
рінбейді. Жұлдыздар азар-азар көзге ілінеді.
Алдарында аттың шапқан дүбірі естілді. Тағасы тасқа

шағылысып келеді – естіліп тұр Жилин етпетінен жатып,
құлағын жерге салып тыңдады.

Жолдан тайып шығып, бұтаға қорғалап, бұғып отырды. Жи­
лин еңбектеп жолға барып, қарады – бір сиырды айдап, келе
жатқан атты татар. Өзі-өзіне ақырын өлеңді соғып айтып келеді.
Татар өтіп кетті. Жилин Костилинге қайтып келді.

Ауыр бос неме терлеп жіберді. Ағаштың ішінде суық
тұманға тоңып, аяғын тас тілген, Костилин жүнжіп кетті. Жи­
лин Костилинді күшке салып көтермек болды.

ма? Мына сорлы шынымен бос белбеу болды. Мен мұны енді
қайтем? Жолдасты тастаған жөн болмас – деп, Жилин ойлады.

Костилинді арқалады, қалтасынан қолын салып, жолға алып
жөнелді.

буындырма, иығымнан ұстап отыр, – деді Жилин.
Жилинге оңай болмады; аяғынан қан сорғалап жүр, өзі бол­
дырды. Тоқтап, еңкейіп арғытып, жоғары отыр деп, Костилинді
түзетіп алып, тағы жүріп берді.

Костилиннің айғайлаған дауысын татар естіп қойды білем,
арттарынан біреу дауыстап, шауып келеді; татарша шақырады.
Соны естіп Жилин бұтаға кіріп жоқ болды. Татар мылтығын
алып, басып қалды, оқ тимеді, ойбайлап, татар жолмен қашып

бізді қуады. Бір үш шақырым – қашып кете алмасақ – өлдік.
Қандай шайтан мына мешелді маған алғызған, жалғыз болса,
бағана қашып құтылам ғой, – деп Жилин ойлады.

Иығынан ұстап, сүйретіп жөнелді. Бір шақырым жүрді.
Алғы ағаш; шығатын жол жоқ. Жұлдыз жоғалды, тұман азай­
ды, бұлт шығып келеді, Жилин дамықты.
Жолда тас қойған бұлақ. Тоқтап, Костилинді түсірді. – Дем

алайық, су ішейік, шелпек жейік, таяндық білем, – деді Жилин.
Жаңа суға ерні тиіп еді, артынан шыққан аттың дүбірін
естіді. Тағы ыршып, бұтаға кіріп, қияның түбінде бұғып, жата
қалды.

ісіп-кеуіп Костилин ауырды; ұйықтамаса, зарлап отырады.
Іс жаманға айналғанын көріп, Жилин де босаңсыды. Қалай
қылып, шығарын білмеді.
Тағы қазып шықпақ болып еді, топырақты тығатын жер жоқ.

Бай біліп қойып, өлтірем деп, зекиді.
Жилин бір күні қайғыланып, бұрынғы бостандық күн-ай!
деп, жүресінен зынданда отыр еді. Тізесіне аспаннан шелпек,
алма жауды, жоғары қарап еді: Дина тұр. Жилинге қарап,

күліп, жүгіріп қайтып кетті.
«Дина болыспас па екен?» деп, Жилин ойлады.
Бір жерді тазалап, балшығын алып, қуыршақ жасады. Кісі,
ат, ит бәрі даяр болды. «Дина келсе, ылақтырып тастайын» деп,

Жилин ойлады.
Бірақ келер күні Дина келмеді. Жилин есітті: көп аттың
дүбірін, көп кісілер келді, татарлар мешіттің қасына топ жиып,
керісті, шуласты, орыс-орыс десті. Шалдың дауысы да шығады.

Не болғанды білмесе де, сезді: орыс келіп қапты.
Ауылға келе ме деп, татарлар қорқады. Қолдағы тұтқын
орыстарды қайтеміз деп, састы.
Әрі-бері сөйлесіп, тарқады. Жоғарғы жақтан сыбдыр

естілді. Қарап еді: жүресінен Дина отыр, тізесі басынан асып,
зынданға төніп салбырап тұр, мойнындағы теңгесі түсіп кет­
кен, зынданның ішінде бұлғақтайды. Көзі түндегі кішкене
жұлдыздай жарқ-жұрқ етеді. Жеңінен алып екі ірімшік дөң­

қойдым. Мә деп, бір-бірден қуыршағын лақтырды.
Дина қарамады, басын шайқайды.

Кешке отырып: «Енді не болады?» – деп, Жилин ойлады.
Жоғары қарай береді. Жұлдыздар жайрап тұр, ай әлі туған
жоқ. Молла азанын шақырды. Тып-тыныш. Қалғып бара жатып:
«Қыз қорқар», – деп ойлады.

Соның арасынша болмай Жилиннің басына топырақ
құйылды. Жоғары қарап еді, бір ұзын сырғауыл қабырғаға
тіреліп келеді, сырғанап зынданға түсті. Қуанып, ұстай алып
Жилин қарап еді: бір жақсы сырғауыл. Өзі бұрын шатырда

жатқанын көріп, «сеніме» деп қойған еді.
Жоғары қарап еді: аспанда – биікте жұлдыз үйір-үйірімен
жарқылдайды, зынданның қабағында көзі қараңғыдағы мысық­
тың көзіндей жанып, Дина тұр. Бетін жерге тигізе төмен ең­

сені көтерейін, – деді Костилинге Жилин.
Костилиннің естігісі келмеді.

қоштасты.
Сырғауылдың бір басын Динаға ұстатып, бір басын құшақтап
өрмеледі. Бұғау байлау болып, екі қайта жығылды. Костилин
сүйеп болысты. Өлдім-талдым дегенде жер үстіне ілінді. Дина

бар күшімен көйлегінен тартып: өзі күледі.
Жилин сырғауылды алып:

деді Жилин Динаға.
Сырғауылды сүйретіп Дина кетті. Тауды бөктерлеп Жилин
жөнелді. Қиядан түсіп, өткір тас алып, бұғаудың құлпын

айналдырды. Құлып мықты екен көнбеді... сындыруға да
ыңғайсыз. Біреу лақтай ойнап, таудан домалап, түсіп келеді.
«Бұл дәуде болса, Дина шығар» деп Жилин ойлады.
Жүгіріп келіп, тасты алып:

Тізелеп жерге отырып, құлыпты айналдырды. Қолы жіңішке,
тал шыбықтай, түк күш жоқ. Тасты тастай беріп, жылап
жіберді. Жилин құлыпты өзі қолға қайта алды. Дина жүресінен
отырып, Жилинді иінінен ұстап тұр. Жилин қарап еді: мінер

жақта тау жанып қызарып келеді, бұл туып келе жатқан ай
екен. «Ай туғанға шейін шаттан өтіп, ағаш кірейін» деп Жилин
ойлады да, тасты тастап, түрегелді. Бұғауда болсам да жүрейін
деп: «Қош қарағым, Дина жан. Өмірімде сені ұмытпан!», – деді

Жилин.
Дина жүр жармасып – Жилинді қармалап тінтіп, қолында
жолға әкелген дөңгелек нан, қайда тығып берерін біле алмай,
Жилин нанды алды.

береді? – деп, Жилин Динаны басынан сипады.
Жылап, қолмен бетін басып, Дина лақтай қарғып, тауға
жүгіріп, жөнелді. Бірақ, түнде арқасын соғып, сылдыраған
шашбауының дыбысы естіледі.

Жилин қуанып, бұғаудың құлпын, сылдырамасын деп, кө­
теріп ұстап, жолға түсіп жөнеп берді; аяғын сүйретіп келеді, екі
көзі туып келе жатқан айда. Жолды таныды. Тура жүрсе, сегіз
шақырым. Ай әбден жарық толғанша ағашқа жетсем дейді.

Өзеншеден өтіп еді, таудың ар жағы жап-жарық болып кетті.
Саймен келе жатыр, жан-жаққа жалақтап қарай-қарай: әлі ай
көрінбейді. Таң атып келе жатқандай сайдың бір жағы жарық
болып келеді. Көлеңке құлдырап таудан құлап, домалап

Жилинге келе жатыр.
Көлеңкені тасалап, Жилин келеді. Қашқын да сасып, асығып
келеді. Ай мұнан да жылдам туып келеді; қамшы жақта
таудың басы жап-жарық болып кетті. Жилин де ағашқа келіп

күндізгідей. Ағаштың биттей жапырақтары көрінеді. Тып-
тыныш, таудың бәрі жап-жарық. Тіршіліктен түк хабар жоқ
сияқты, бірақ төменгі жақта өзеншік сылдырайды.
Ағашқа келіп жетті, ішкім жолыққан жоқ. Бір қараңғы жер

тауып алып, отырып демалды.
Демалып, нанды жеді. Тас тауып алып, тағы құлыпты қолға
алды. Қолын жаралап, сонда да бұғауды сындыра алмады.
Тұрып, жолмен жүрді. Он қадам жүріп, тоқтап, демалады.

«Не қыласың, жүргенше жүре бермей, отырсам тұрмаспын.
Қорғанға бәрібір жете алмайым; таң ата ана ағашта жатып,
түнелтіп, күнде тағы жүрем» деп, Жилин ойлады.
Түнімен жүрді. Екі ақ салт атты татар жолықты. Дыбысын

алыстан естіп, Жилин ағаштың тасасына бұғып, жасырынып
қалды.
Айдың жарығы көмескі тартты. Таң таянды. Жилин әлі
ағаш­тың шетіне де жеткен жоқ. «Бір отыз қадам жүріп, ағашқа

қорған, қамшы жақта, аяқ астында бөктерде жанып сөнген от,
қаптаған түтін; отты айнала отырған кісілер.
Сығалап қарап еді: атты – казак, солдат, күнге шағылысқан
көп мылтық.

Жилин қуанып кетті, бар күш-қуатын жиып алып, таудан
құлап жүрді. «Құдай өзі сақтасын, мына мидай далада салт
татар көрмесін: көрсе, жақын қалса да құтылмайсың» деп,
Жилин ойлап, қараса: қамшы жағында 300 қадам жерде дөң

үстінде үш кісі татар тұр. Жилинді көріп, атты қуып қалды.
Жилиннің үрейі ұшып кетті. Қолды бұлғап бар күшін жиып
алып:

алға салды.
Солдаттар есітті. Атты казактар аттарына мініп, татарлардың
алдын ала Жилинге қарай шапты.
Атты казактарға алыс, татарларға Жилин жақын. Бар қалған

күш-қуатын жиып алып, бұғауды қолымен көтеріп, есі шығып,
шоқынып, атты казактарға қарай жүгіріп:

Атты казактар 15 кісі.
Татарлар қорқып, аттың басын тежеді, жолға жетпей
тоқтады.
Атты казактарға Жилин жүгіріп, жетіп келді.

Атты казактар қамап алып: – Кімсің, не қылған кісісің, қайдан
келесің? – деп сұрады. Жилинде ес жоқ, жылап:

Жүгіріп келіп, солдаттар Жилинді қамап алып, біреуі нан,
біреуі ботқа, біреуі арақ беріп жатыр. Біреу үстіне шекпен
жапты, біреу бұғауды сындырып жатыр.
Солдат бастықтары төрелер танып, Жилинді қорғанға алып

жүрді. Солдаттар қуанды, жолдастары Жилинге жиылды.
Көрген-білгенін Жилин баян қылып:

Қызмет қылып, Жилин Кавказда қалды. Бір айда бес мың
сом беріп, Костилинді сатып алды. Құр шыбын жаны ғана азар
келді.

Балалар ойнап жүріп, жұмыртқадай бір нәрсе тауып алады:
ортасында бидай сызығындай сызығы бар; сұрпаты нақ бидай­
дай.
Бір жолаушы балалардан 5 тиынға сатып алып, қалаға апа­

рып, табылмайтын нәрсе деп, патшаға қымбатқа сатады.
Патша данышпандарды жиып сұрайды: бұл жұмыртқа ма?
Бидай ма? – деп. Данышпандар олай, бұлай алып қарады, бірақ
патшаның сұраған сөзіне жөнді жауап бере алмады.

Терезе алдында жатқан нәрсені тауық келіп шұқып теседі.
Жұрт бидай екенін білді. Данышпандар патшаға айтты: – Бұл
кәдімгі арыш бидайы екен, – деп.
Патша бидайды таң-тамаша қылып, қайда, қай уақытта

шыққан бидай бұл, табыңдар деп данышпандарға жарлық
қылды.
Данышпандар ойлады – ойлай, талай кітаптарды тінтті, түк
таба алмай, патшаға келіп айтты: – Біз түк таппадық: кітапта бұл

туралы еш нәрсе айтылмаған екен. Мұның жайын мұжықтан
сұрау керек.

бар ма екен? – десті.
Патша шабуыл шаптырып, кәрінің кәрісі шал мұжықты та­
уып әкелуге бұйырды. Айтқанындай шалды тауып, патшаға
алып келді. Ауызда тіс жоқ, бойында күш жоқ, тәнінде ет жоқ,

көз шала, құлақ мүкіс, адам сыны жоқ қурап тұрған бір шал екі
таяққа сүйеніп, патшаға келді.
Патша бидайды көрсетті. Шалдың көзі шала, оңды көре ал­
май, көргенін көріп, көрмегенін қолымен сипап, қарайды.

мұндай бидайды егіп көргенің бар ма, өзің екпесең де, сатып
алғаның бар ма? Қайда, қай уақытта сатылғанын білесің бе? –
деп патша шалдан сұрады.
Шал құлағы мүкіс – айтқан сөздерді әзер естиді, әрең түсініп,

алып та көргенім жоқ. Сатып алған бидай мұндай ірі емес, қу
шөлмек болатын. Менің әкемнен сұрау керек: мұндай бидайды
қайда шыққанын сол білмес пе екен? – дейді өлімтік шал.
Патша шалдың әкесіне кісі жібереді. Жігіттер таяғына

сүйенген бір шалды патшаға алып келеді. Патша бұған бидай­
ды көрсетеді. Шалдың көзі көреді екен: бидайды алып қарайды.

шыққан бидай? Өзің егіп көргенің бар ма? Болмаса, басқа еккен
адамдардан сатып алып көргенің бар ма? – деп патша шалдан
сұрады.
Құлағының аз-ақ қақысы болса да, баласынан анағұрлым

орғаным да жоқ, кісіден сатып алғаным да жоқ. Мен өмірімде
ақша дегенді естігенім жоқ. Біздің заманымызда халық өз нанын
өзі жейтін ашаршылық болса, бар нанын көршісімен бөліп
жейтін. Бұл бидай қашан қай жерге шыққан бидай екенін мен

біле алмадым. Біздің бидайлар осы күнгі бидайдан шығымды
да үлкен де болушы еді, бірақ нақ мұндай ірі болмайтын. Әкем
айтушы еді оның заманындағы бидайлар ең үлкен шығымды
болушы еді деп; сонан сұрасаң екен, – дейді бұл шал да.

Патша
шалдың
әкесін
шақыртады.

Баладай
ойнап,
жымпыңдаған құп-қунақ шал патшаға жүгіріп келіп сәлем
береді. Құлағы сап-сау, көзі жайнаған шоқтай, сөзі судай

сырғиды.
Патша бидайды шалға көрсетті, шал бидайды қолына алып,
айналдырып қарады.

Мұндай бидайды өзің егіп, өзің орып па едің? Жоқ, еккендерден
сатып алушы ма едің? – деп патша онан да сұрайды.

сонда шыққан. Менің жеп өскен наным. Көршімді сыйлағаным
осы бидай. Менің егетінім де, орып бастыратыным да осы бидай
еді.

едің? – деп патша тағы қайтадан сұрады.
Шал мұртынан күлді.

пе? Онда ақшаңды кім білген? Әркімнің өз наны өзіне жетерлік
болатын, – дейді шал.

кім еңбек сіңірсе, соныкі. Жердің менікі сенікі болуының шарты
жалғыз-ақ еңбек. Тағы да табан ақы маңдай тер менікі, сенікі
болады. Жердің менікі, сенікі болуды табан ақы маңдай тер
сіңуінен, – дейді шал.

сүйеніп келді; сен таяқсыз келдің? Көзің шоқтай жайнап тұр,
тісің түгел, пышақтай өткір, сөзің анық, бойың қунақ, кескінің
жақсы, пішінің түзу. Бұл неден мұнша екі түрлі болды енді?

күнелткен таза жолдан шыға жайылды. Сығалағаны көрші
қазынасы, көрші пұлы болды. Бұрынғылар өз табан ет, маңдай
теріне жалынған, Құдай көрсеткен ақ жолмен жүрген. Ендігі
адам іздегені арамзалық, көрші қазынасы, бөтеннің пұлы. Сен

Жерде бір жылдарда су құрып шөл болды: өзен, бұлақ, көл,
құдық бәрі құрыды; ағаш, шөп қатып кетіпті, қуарды; адам,
мал шөлден өле бастады.
Бір түнде бір қыз қолына шелек алып, ауру шешесіне су

іздеп далаға шықты. Іздеді, іздеді, қыдырды, бір тамшы су тап­
пады. Әлі кетіп, жығылып, сүрініп келе бір жерге жатып еді,
ұйықтап кетті.
Оянып шелекті қараса, көздің жасындай, меруерттей, мөп­

мөлдір суға шелегі толып тұр.
Қыз қуанып жұтпақ болып, шелекке етпетінен түсіп тап
беріп, шешеме аз қалар деп өзін­-өзі шаужайға қағып қалды.
Шелекті іліп алып, ұшып үйге жөнелді. Зырлап келе жатып,

жатқан күшікті байқамай басып сүрініп кетіп, шелекті қолынан
түсіріп алды. Күшік қыңсылап жылады. Шелек қыздың ойына
түсті.
Суды төктім-ау деп қыз қиналды: жоқ, таз қалпы, шелек ал­

шысынан тұр, бір тамшы су төгілген жоқ.
Қыз алақанына құйып күшікке су берді. Күшік суды ішті,
еркеледі. Қыз қолына шелекті алып еді: ағаш шелек күміс бол­
ды. Қыз шелекті әкеліп, шешесіне берді.

Мен бәрібір өлем, сен іш деп, шешесі шелекті қайтып қызға
берді: сол арада күміс шелек алтын болды.
Енді шыдап тұра алмай суға тап бергенде, бір жолаушы үйге
кіріп келе, су сұрады ... Сілекейін жұтып қалып, қыз шелекті

жолаушыға ұстата берді.
Сонда шелектен баданадай жеті бриллиант шыға­-шыға
келді. Шелектен көздің жасындай тап­-таза су бұлақ болып ағып
қоя берді.

Жеті бриллиант жоғары шығып көтеріле­-көтеріле аспан ба­
рып, сонда «Жетіқарақшы» болып тұрып қалды.

Нұржанұлы Саматтың «Төңкерісшіл», сырлы өлеңдерін
оқып шықтым. Әдебиет майданында дәуірден дәуірге көшкен
уақытта Самат сықылды жаңа талап «ақындар» көп болады.
Олардың өлеңін жете қарастырмай болмайды. Өйткені олар

«менсінбейді, бойымызды өсіргісі келмейді» дегендей көңіліне
келеді – бір, екіншісі – олардың өлеңін сынамай жібере берсең,
«шілдірік» сұйық өлеңдері жас әдебиетімізді қотыр ала қойдай
болдырады,

аздырады.
Сондықтан
Саматтың
өлеңдерін

бақайшағын
шағып,
тәптіштеп
қарауды

қажет
көрдім.
Саматтың өлеңдерін жете қарау үшін бір кітапша жазу керек.
Өлеңнің маңызсыздығына қарай көп жаздым, себебі бұл сын

жалғыз Саматқа емес, барлық Самат сияқтыларға сын. Таяғы
жалғыз Саматқа тиіп отырса, оны ол көтермек. Ол әлеуметшіл.
Әлеуметшіл кесер басы мен әлеумет тілегі араласса, соңғыға
құл ғой!

Кітаптың көптігі 57 бет, өлеңдері 34, оның 11-(ге) шамаласы
төңкеріске арналады, тағы сондай – әйелге, махаббатқа, сұлу
қызға арналады. Қалғаны ел тұрмысын, табиғатты сүгіреттейді,
бір-екеуі жастарға ұран сықылды...

Адамның зеректігі (талапты), нанымы, пікірі сөзінен көрінеді
ғой! Іштегі сырды сөз ашып береді. Ақынның сөзін сынау – өзін
сынаумен бір бас. Сондықтан Саматтың өлеңдерін сынарда
мынадай сұраулар қоямын:

қандай? – осы жақтарын қарап көрейік.
Ақын деп кімді айтамыз?
Күшті ақындар өздерін көтергенде, жер-көкке сыйғызбайды,
ақын – періште, ақын – пайғамбар, ақын – қазы... ақын – құдай,

ақынның сөзі «құран», ақын – үгітші, тәрбиеші, өңдеуші,
тағы әлденедей дәріптейді. Ақындар өзін не десе о десін, біз
ақынды пайғамбар да, құдай да емес, адам деп ұғамыз. Ақын

қатынасының, жасау түрінің сандары. Жай адам мен ақынның
айырмасы – ақынға өзгеше бір қуат (талант) бітеді. Қандай
талант? Ақын жай пендедей емес, бейнемен ойлайды (мыслит
образами); ақынның сезімі күшті, электрдің ұшқынындай

ұшқыр деуге болады. Оның қиялы, ойы жүйрік, шарықтаған
аэропландай, кезбейтін жері жоқ. Өзгелер байқамағанды ол
байқайды, көреді. Ақынның ақылы аспандай ашық, судай
тұнық, тілі күйлі, орамды, көпке ұғымды, жатық болады. Жай

адамның, көптің, сезсе де, ойласа да тілі жетпей, айта алмай
отырғанын ақын қолға ұстатқандай айтып береді. Сондықтан
ақынның сөзі елдің «қышығына» дәл тиеді де біреуден біреу
қағып әкетеді. Сондықтан ақынның сөзі адамды әсерлендіреді,

желіктіреді, қыздырады, жылытады, күлдіреді, тамсандырады.
Сөзі әсер бере алмаса, ақынның соры болғаны, күні қараң...
Кейде ақынға бір қызулық, желік шабыт пайда болады..
Бақсыны жыны буғандай, ақынды бір күшті сезім билейді.

Оның бар тамыры электрленгендей, зікір салғандай болып,
бойын бір қуат кернеп кетеді. Сонда ақынның ақылы бұлттан
шыққан күндей жарқырап, сонда ақынның дарыңкей (?) келесі
тас бұлақтың суындай сылдырлап, қыранша қарап Қырымға,

алды-артына қарап, мұң мен зарды қолға алады. Шиыршық
атады, толғанады:
Әділет пенен ақылға,
Сынатып көрген-білгенін;

Білдірер алыс-жақынға.
Солардың сөйле дегенін,
Ызалы жүрек, долы қол,
Улы сия, ащы тіл –

Не жазып кетсе – жайы сол,
Жек көрсеңдер өзің біл, –
деп суреттейді Абай ақынның шабытын. Шабыты түскенде,
ақынның ойы, сырты тізген меруерттей, іші жанған өрттей

күйлі сөздермен төгіліп кетеді. Сондай шақта жазылған
өлеңдері әсіресе күшті, рухты болып шығады.

Бұл сипаттар, әрине, күшті, ірі ақындарда болады. Жалпы­
лама өлеңшілдерде ондай шабыт, ондай кернеп кететін «жын»
бола бермейді. Жабай өлеңшілер өзін-өзі зорлап, кейбірі
«күштеп» отырып жазады. Сондықтан өлеңі де кісіге әсер

бермейді.
Енді Саматқа келейік. Әлгідей «жын» қонған, талант
дарыған ақын ба? – Бұйырмасын! Әлде берден соңғы ақын ба?

оның өлеңдерін оқығанда, не жүрегің, не денең, не ақылың
селт етпейді. Адамға түк әсер бере алмайды. Оны оқығанда
қалтықсыз, тұзсыз қара көже ішкен кісі тәрізді боласың: не
бұлдыр, не теңеу жоқ. Қоға татыған бірдеме. Мінеки, татып

көріңіз:
Бас тартпаймын, халқым үшін ашындым,
Қызыл жаранды батырлыққа үйретем;
Жауыздықтың қабырғасын күйретем,

Өзім басшы, өзім герой жүректі;
Дұшпанымды атқа тағып сүйретем.
Луис, Максим – пулеметін даулатам,
Бетім қайтпас талайларын аунатам.

Найза соғып, қылыш шауып ерлікпен,
Талайлардың қызыл қанын саулатам.
Әлеуметтің күні болып туамын,
Жиһангерлік ауыздарын буамын.

Еңбекшілдің қожалығын бекітіп,
Антантаның ақ иттерін қуамын.
Коммунизм бұлты болып қуамын,
Қай тарапта залым болса, ауамын.

Күннің көзін бүркеп алып шатырлап,
Жай түсіріп қайтаратын дауамын.
Төңкеріс дауылы басылып, жұрт әбден әй-жай болған соң,
«1922 жыл» Самат осы өлеңді жазады. Совет үкіметі ішкі-тысқы

жауынан арылып, шаруа түзетуге кіріскен заманда найзасын
алып шапқылап, «талайлардың қызыл қанын саулата» беруі
кемінен «Дон Кихоттың» диірменмен күрескенін еске түсіреді,
әсіресе анасы ауылға кетіп қалғанда, «мен де барам» деп жер

тепкілеп жылаған ерке балаға ұқсайды.
Самат «халқым үшін ашындым» дейді. Халықтың ішінде
байы да, кедейі де бар. Төңкерісшіл ақынның «халық» үшін
ашынуы келіспейді. «Халық» орысша «народ» деген сөз.

Ортақшылардарға халық жоқ – еңбекшілдер бар, тап бар. Са­
мат еңбекшілдерді халық деп атаса, олақтығы.
Осы өлеңді Самат «қастық ниетім» деп, өз ниетін білдіруге
жазыпты. Саматтың «Антантаның ақ иттері» түгілі ауылдағы

ақ иттерін қуғаны да шын болмай ма деп қорқамын (Оны
кейін көреміз). Бұл тек «аузынан түкірігі шашырап» кеткендік
тағы. «Коммунизм бұлты болып жауамын» дегені – комму­
низм нөсер, сұрапыл, апат сықылды, жұртқа құбыжық етіп

көрсеткен болады. «Бұлтты» жұрт жақсылықтың нышаны деп
көбіне-ақ жорымайды. Осы өлеңде үйлесім, күй, әсер бар ма?
Не дерін білмей, аузымен орақ орғандық емес пе!? Құр қу жақ
пайда бере ме!?

«Езілген елге» деген өлеңінен мына бір жерін алайық:
«Қу-пысықтар күнде ұнатқан,
Ескі дауын әм даулатқан,
Басыңнан қанды саулатқан,

Езілген ел емес пе ең?
Өліп қалсаң, құның берілген,
Керегеге һәм керілген,
Сөйлесуге бай ерінген,

Күнің бар ма едің теңескен?
Ақын осындай сөз жаза ма? – не мазмұны, не ырғағы, не
үн мөлшері келмейді. Төрт аяғынан бірдей ақсап, мамырлап
жатқан жоқ па?!

Хүкіметін кедейдің орнатып,
Байлардың жолдарын ұрлатып...
Аяқпен сұмдарды тебіңдер,
Жатыңдар жайлы болып, жолдастар!

Майданда неше күн, неше түн,
Жүрдіңдер ұйықтамай және аш...
Осындай сөздер өлең сайын ұшырап отырады. Аяқ алы­
сын байқауға осы да жетер. Бұл өлеңдері Самат жолдасқа

шығар? Сол жағын қарастырайық.
Жауынгерге
Көріп ең байлардың қорлығын,
Жеген еңбек зорлығын;

Қаныңды сорып, езіп, таптап,
Байларға жоқ қожалық.
Шын қожасы – біз, кедей.
Бір кедейді өлтірсе,

Қуады соңынан жүз кедей.
Ал мылтықты, пулеметті,
Тарс-тұрс еткіз, дүрілдет!
Дүниенің сұм байларын

Сыйындырып, дірілдет!
Ағыз қанын, шығар жанын, аянба!
Бұз қамалды, тұп-тура аяңда!
Осы сарынды қып, «мылтықты тарс-тұрс» еткізіп, дүрілдете

береді. (19)23 жылдың ғинуарында Самат осылай «тарсылда­
тады». Айқайдың, құр даурықтың дәуірі өтіңкіреп кетті. Тым
болмаса үйлестіріп «дүрілдетсе» екен-ау! Онда да бір сәрі ғой!

«Төңкеріс ақыны» болғысы келген кейбір жас екі сөзінің
бірінде «қыр, жой, бүлдір, қират, қанын ағыз, көзін ой...»
дегенді сән көріп алған. «Қыр, жой...» десе-ақ төңкерістің бел
баласы боламын деп ойлайды. Бұл дұрыс емес.

Төңкерістің дер кезінде мұндай қабырғасы мұздай жабық
сөздер – еңбекшілдерді үндеуге керек еді. Енді ол заман өтті.
«Қыру... жою... бүлдіру...» мақсатқа жеткенше керек. Шаруа­
ны түзете алмай жатқанда бүлдіргіштікке шақыру – аз болғанда

қашан айтқан!? Төңкерістен кейін де күйрете бер деген оқу жоқ.
Қан майданнан біз шықтық. Енді қимылды салт-сана майданы­
на салу керек.
Төңкеріс жазушысы болғысы келген қазақ жастарының

көбі төңкерістің ішінде болып, төңкерісті басынан кешірген
жоқ. Бастан кешірмеген нәрсені кісі жақсы жаза алмайды.
Төңкеріс жолында айдауда, байлауда, абақтыда шіріген қазақ
жоқ деуге болады. Ондайлар шықса, 1917-нші жылғы Феврал

төңкерісінен кейін шықты. Одан арғыны былай қойып, нағыз
Октәбір төңкерісін алсақ, сол төңкерісте Керенский үкіметін
құлатуға жан қиған, соғысқа шыққан қазақ қанша екен? –
бармақпен санарлық-ақ табылар! Сондықтан төңкеріс қазақтың

көпшілігіне көктен түскен олжадай болды. Біздің көбіміз
төңкеріске жолдан қосылған «жол бике, «көлденең жолыққан
көк атты» деген сықылды төтеден қосылдық. Төңкеріске мидай
араласып, қызығын да, шыжығын да бастан кешірмеген соң,

«көлденеңнен қараушы» («зритель») болып отырып жазылған
сөздер нағыз төңкеріс өлеңі болмайды.
Қазақ былай тұрсын, әуелі төңкерісті жасап отырған
орыс жұртында да нағыз төңкеріс ақындары кем. Орыстың

төңкерісті жырлаған ақындарын Троцкий жолдас «жолдан
қосылғандар» деп атайды. Сондықтан құр «қырам... жоям»-
мен төңкеріс ақыны бола қою қиын сауда. Сондықтан Самат
жолдастың даурыққан өлеңдері төңкеріс өлеңдері болмайды.

Ең маңайласқан күнде «жол бике» болады, әйтпесе о да жоқ.
Жоқ дейтінім мынау: төңкеріс ақындарында келешек
тегісшілдік (социализм) тұрмысқа сенім, үміт, бойында қызу жа­

лын, қайтпас жігер болады. Олар қорықпайды, жабырқамайды,
зарламайды, сары уайым төкпейді. Күнбе-күнгі көр-жер
кемшілік олардың келешекке бекіген түрлі (мұратын) идеясын
жасыта алмайды. Уақытша «жолсыздықты» олар «уақытша»

деп қарайды. Саматта ондай үміт, ондай сенім, ондай жігер бар
ма? Келешектегі тұрмыстан хабары бар ма? – аузым бармайды.
Бармайтыны мынау:
Қайдан таптың жақынды,

«Бақ» пен дүние ашар жік,
Сырласқан, мұңдасқан танымды,
Досың кейде келер тік... («Абай» иісі шығып тұр!)
Міне тағы:

Елді жуан билеп жүр,
Аунатып жеп илеп жүр.
Қорқытып кейде сорлыны,
Жағасынан сүйреп жүр.

Бұлсыз кедей құнсыз боп,
Одан олар жеріп жүр.
Сотқа кімдер еніп жүр? –
Сонда байлар жеңіп жүр...

Кедейлер алып теңдікті,
Жоғалтып зұлмат кемдікті.
Бостандықтың сәулесі
Қай күні тегіс шашылар?

Бай, жуанды құрытып,
Бас изеуді ұмытып,
Қорлықта жүрген таптардың
Қашан көзі ашылар?

1923-інші жыл 25-інші феврал. Мынау Николай заманындағы
сары уайым емес пе? «Төңкерісшіл» жалынды «ақын», келе­

шекке сенімді «ақын» осындай сары уайымды төге ме екен?
Мынау түңілген кісінің сөзі. (19)23-інші жылдың февралында
осынша түңіліп, төңкерістің жақсы жақтарын көре алмауға
«су қараңғы» соқыр болу керек. Саматтың мына жазысына

қарағанда, төңкеріс қазақ еліне, қазақ тұрмысына түк өзгеріс
кіргізбеген болады. Солай ма анығында? Олай емес. Мың рет
олай емес. Қазақ салт-санасында көп өзгерістер болулы.
Бұл сөздерімен Самат жолдас төңкерістен түңілгендігін,

ашығырақ айтсақ, төңкеріске түсінбегендігін, «төңкеріс ақыны»
емес, ескі зарлауық, сары уайымшыл (пессимист), үмітсіз
«ақын» екенін ашып береді. Төңкеріс ақыны, жоғарыда айттым:
үмітшіл (оптимист) болу керек. Шамашыл, шегімпаз, тарихтың

өсім заңына қол артқан үмітшіл болуы керек.
Ол аз, одан да сорақысы бар. Самат бояламын десе де
бояла алмайды. Басын жасырайын десе, арты көрінеді; артын
бүркесе, басы солаң ете түседі. Кейбір өлеңдерінің мазмұнын

тексерсеңіз – ортақшылдық пікірге қайшы. Жаңа пікірдің
«құр айқайынан» басқа көкейіне дым бармаған. Ол Николай
тұсындағы «болысты» жазады:
«Мен болыспын бақ орнаған басыма:

Ызғарлансам, кім жолайды қасыма...?
Елді аралап күнде қойын сойғызам...
Елдің асы, елдің төрі менікі.
Бүркіт, тазы, бәйге кері менікі,

Уылжыған жас келіншек, сұлу қыз –
Қара көзді, қыпша белі менікі...
Естеріңізде болсын – (19)23-інші жылы жазылған, не бұл
өлеңнің 23-інші жылы жазылғаны бекер. «Болыс» деп бұл күнгі

исполкомды (атқару комитетін) жазып отырса, кеңес үкіметін
дұрыс тани алмағандығы, бағалай алмағандығы. «Атын
өзгерткенімен заты аяғы» деген кертартпалардың сөзі. Кеңес
топтарына қаратабан кедейлерін жіберіп отырған қазақ елін

тұрмыстың сыртына разы болып жүр, ішін өзгерткен жоқ деуге
өзгерісшіл ауыз бармайды.

...Кет ...-әр байға тигің
Сенің келді ме?
Ар, ұятың жоқ. Қайда?
Әйел, бостандық сол:

Таңдап бірге тиесің!
Өмірлікке алысып қол,
Әм өмірлік сүйесің! –
Өлең-ақ емес пе!? Өйт деген екен-ай! Бір байға тиіп, қатып

қал! Өміріңше бір адамды сүй! – деген «Қадес»-ті Самат жол­
дас ортақшылардың қай кітабынан оқыды екен?! Бұдан да ескі
пікір бола ма екен?!
Еңбекшілдерді «отырықшы етеміз», өнер-ғылымға, мәде­

ниетке табыстырамыз деген дәуірде қазақтың мал баққан ескі
тұрмысын мадақтаудың қанша жөні бар? – Самат ел тұрмысын
дәріптейді. Жақсылықтың бәрі елде деп зарлайды. «Бәрі де
елде» деген өлеңінде: «көлдер де, төлдер де, белдер де, жаз­

дар да, қаздар да, елде нулар да, қулар да, шулар да, түндер
де, күндер де, қыпшабелдер де – елде» деп келіп, аяғын былай
бітіреді:
Хошлы иіс, пайда дәрі де елде,

Көп жасап, көпті көрген кәрі де елде.
Сұлу қыз, алма мойын жас келіншек...
Ойласам, осылардың бәрі де елде.
Түйдектеп-түйдектеп келіп «бәрі де елде» деп бір-ақ басып

қалғанын көрдіңіз бе? Қалада түк жоқ! Сұлу қызы бар, алма
мойын келіншегі бар елден кетуге бола ма?! Саматқа қалаға
келіп «төңкеріс ақыны» болу(дың) керегі жоқ еді. Қимайтын
«алма мойындар» оның ішінде жүруі ғой! Төңкеріс ақыны

«көпті көрген кәріні» жоқтаса, солардан ақыл сұрағысы келіп,
ескілікке мойын ұсынғаны деп біл.
Самат өлеңдерінде белгілі бағыт жол, мақсат жоқ. Ескі
«гой-гой»-ге жаңа «ойбай»-ды қосып-ақ малтасын езе берген.

Төңкерістен бұрын да (қалай арбаны жағалағандығы көрініп
тұр), төңкерістен кейін аяқ жағына «төңкерісшіл» деген сөзді
қыстыра қойып, «төңкерісшіл» бола тұрмақ – оның жөні келер
ме екен?! Қысты күні ақ, жазды күні сұр болатын қояндай,

Самат та өлеңдерінің түсін боямақ болған. Қоян – төрт аяқты
жануар. Оған өзін жасырсын деп табиғат сый берген. Екі
аяқтылар өзін-өзі бояймын деп әуреленсе де, қояндай бола
алмайды. Ондайларды әдебиет «Хамелеон» дейді. Бұған дәлел

қылып мына өлеңін келтіруге болады...
Ел жайы
Партия өсек,
Кесек-кесек,

Елдің сіңген қанына.
Сөзді шертіп,
Байлар ертіп,
Жүр сұмдарын жанына.

Елді алмақ ойы бар.
Берерлік ат, қойы бар.
Болмастан сайлау –
Анттасып байлау,

Құдай құран айтысқан.
Байларға еріп,
Билігін беріп,
Түрлері бар қайтысқан.

«Пәленді болыс сайлаймыз»,
Дескен «Соған байлаймыз».
Ел бүлінді,
Сөзге ілінді.

Туды араздық – үштік дау.
Керді ішін,
Бұзылды пішін.
Баяғы дерт сандалау;

Күн бұрын ел шабысқан,
Ағайын жоқ табысқан.
Еңбекшіл табы
Ашылған бағы

Кедейлер табы билемек.
Желіккен байға
Жай жату қайда?
Заманы жоқ елемек.

Күйретіп жуандар сүйегін
Жіберер байлап күйегін...
Көрдіңіздер ғой, Абайды сөз қылып, сөз қылып келіп аяқ
жағына «Еңбекшіл табы» деп қыстыра қойғанын. Қалай бәлекет!

«Байлар жұртты ерітіп, билікті беріп келеді» де «күйегін бай­
лай» қояды – «ал бәлем, тырп етші, енді көрейін!» – деген
кісіше. Жоқ, жолдас, соңғы еңбекшілді жаңа да қосып алдың!
Бұрынғы өлеңің «Ағайын жоқ табысқан»-мен бітетін жөні бар.

Пұшпағынан сілки бастасаң, Саматтың өз ойынан шығарған
бір өлеңі жоқ. Әркімге бір еліктеу, еліктеу емес-ау – ұрлау!
Мінекей, ұрлығының үстінен түсірейін:

«Жақсыға жаны аяулы қосамын деп,
Сақтап жүр әркім бір ит ырылдатып...»

(Абай)
«Сөзді шертіп, байлар ертіп,
Жүр сұмдарын жанына...»

(Самат»
«Баяғы қулық бір алдау...»

(Абай)
«Баяғы дерт сандалау...»

(Самат)
«Шалап ішкен кедей мас...»

(Абай)
«Бұл рас қой, кедей мас қой...»

(Самат)
«Ант пенен тарқайды, жиылса кеңеске...»

(Абай)
«Болмасын сайлау, анттасып байлау...»

(Самат)
«Етің етке тигенде, демің тиіп сүйгенде...»

(Абай)
«Бетке бет, демге демің тиіп сонда...»

(Самат)
«Желсіз түнде жарық ай,
Тау жаңғырығы ән қосып,
Үрген ит пен айтаққа...»

«Ыңсыз-шыңсыз өлке-сай, ауыл ояу,
Ит дауысы, естілмейді жатыр мал...»

(Самат)
Кейде есер көңіл құрғырың,
Махаббат іздеп талпынар.
Ішем деп бейнет сусынын,

(Абай)
«Кейде көңіл аласұрып,
Тыныштық ұйқы бермейді.
Сұлу қызға діңкесі құрып,

(Самат)
«Тарқат шашың жатсын жібек...»

(Мағжан)
«Жібектей тарқаттырып қара шашын...»

(Самат)
«Қара-ай көзің сүзіліп,
Нәзік белің үзіліп,
Аузыңдағы отыз тіс,

Меруерттейін тізіліп...»
Бұл «Қаракөз» деген әннің қайтармасы...
Қара көзің мөлдіреп,
Қара қасың керіліп,

Тізілген тісің меруерт,
Қара шашың өріліп...»
Мұны өз өлеңі қылып Самат жазады.
Саматтың ұрламайтын жері жоқ. Бейсауат жатқан өлең бол­

ұлынан да, Бернияздан да ұрлайды. Оның бәрін жаза берудің
қажеті жоқ. Әсіресе Сәкеннен ұрлаған мына бір өлеңі қызық:
Біздің сұлу
«Біздің сұлу ашық жүзді,

Өткір тілді, қара көз.
Қайда көрсең бір мінезді,
Мағыналы сөйлер сөз.
* * *

Көрінгенге болып асық,
Сүймек түгіл күлмейді.
Жат адаммен құшақтасып,
Мен кеткенде жүрмейді...

* * *
«Біздің сұлу бай қызындай,
Құр қызарған бет емес,
Сөзінде тұрар іш бұзылмай...

Меңіреу арам ет емес...
* * *
Бай қызындай әм бетінде,
О да, – деп жақпайды.

Сыртын сылап зейнетіне,
Тана мойыншақ тақпайды...»
* * *
Қылымсыған жұрт көзінше,

Қояр емес, сабаз-ай!
Сипат, сурет үзу өзінше...
Талдырмаш бел зипа емес...»
* * *

Бай қызындай «өзің тап» деп,
Маубастанып жатпайды...
Еңбек қылып, «рахат-ақ» деп,
Ар-ұятын сақтайды...»

Зердесі бар, көзі ашық,
Ғылым-білімнен хабардар.
Жастарменен қатынасып,
Өнер табуға қылмас ар...

* * *
Біздің сұлу жынысына
Қызмет етпек талабы,
Берік іс пен жұмысына

Әм үлесін алады...
Сәкен «Майлы бойын» үйіндегі жеңгейге арнаған ғой! «Май­
лы бойын» деген сөзді Самат қағып алып:
«Майлы бойын» жауыздар,

Қыла алмайды сені жар...» –
деп кетеді бір жерде.
Тегінде «еліктеу» деген нәрсе ақынға «мін» емес. Қандай
күшті ақындар еліктейді. Пушкин Байронға, Лермонтов Пуш­

кинге, Толстой да Пушкин, Гогольге еліктеген. Еліктеумен
ақын жаңа түр табады, өнер табады. «Еліктеме» деп айтпай­
мыз. Тайдай тал түсте «ұрлау» деген кешірілмейтін қылмыс (!).
Саматтың өз бетімен жазған, үйлестірген сөздері сорақы бо­

лып шығады: «Тосулы жібек шымылдық біз-ақ», бұл «жібек
шымылдықтың»» ішінде екеуімізден басқа жан жоқ демекші
болғаны.
Тағы да:

Тұрып орнымнан қасына оның мен бардым,
Білейін деп қалы-жайын болып таң.
Мезгілінде тұрған «сұлу» ауылын,
Сайым едің «келем» деп жүрек қаққан...

Иә, мынадай:
«Бауыр көріп алыс жатты
Ұлтшыл болмау жағында,

Боямалы бюрократты,
Болдырмау өз табында...»
Әйтпесе:
«Көкек жоқ, торғай шырламас, құстар сирек,

Сыпылдап өзенде жүр топты үйрек...»
«Осындай жайсыз хал менен,
Көтеріліс, қиналыс...
Болды талай жиналыс,

Қаптап түтін...
Үйлер бүтін...
Қирады жанды, жансыз да...»
Он екіде бір нұсқа жоқ. Үйлесім, буын мөлшері осылай

болған соң тереңдік, сұлулық іздемей-ақ, жылы бүркеп, жа­уып
қоюға да болады. Бірақ басқа уәде берген соң, аяғына шейін
тексеруіміз керек. Ең маңдай(алды) таңдама өлеңдерін алайық.
Ондай өлеңдері болса, 4–5, әйтпесе олары да қырық құрау:

Жас қыздарға...
Туған біздің күніміз,
Бақытымыз, біліңіз!
Қолға кітап алайық,

Мектепке бізбен жүріңіз!
Онда өнер табамыз,
Жіберер ата-анамыз.
Оқымасақ надан боп,

Үйден шықпай қаламыз.
Тыйылған біздің жасымыз,
Байланбас бақ пен басымыз.
Шағымызды өткізбей,

Ауыл жақтан қараңдады бір адам,
Уақыт емес жүре-тұғын тірі адам.
Таянған соң оның халін байқадым,
Әйел екен соққы жеген, жылаған.

(«Тірі адам жүрмесе» – Самат неғып жүр? V.)
Жағасына келіп судың «Уһ!» дейді.
Үсті-басы бишараның қызыл қан.
Тұрып орнымнан қасына оның мен бардым,

Білейін деп халі-жайын болдым таң!
Неғып отырсың судың келіп қасына?
Сұрайын деп келдім сенің қасыңа.
Қандай тағдыр және қандай арманмен

Түн ішінде шықтың үйден ашына?
Ол жылады, деді: «Тағдыр рахымсыз!
Сүймеуші едім – күйеуім өзі ақылсыз.
Жазықсыз ұрады: мен сорлымын, мен күңмін.

Білгендерге еткен ісі мақылсыз.
Күйеуім де, әкесі де жуандар.
Бай болған соң, шат болған соң бола ма ар?
Менің сорлы жас басыма қайғының

Жауады ғой бұршағы мен және қар...»
Міне, осылайша «ақын» әйелмен мұңдасады. Еңбекшілдер-
ау! Осы өлеңі жандарыңа жаға ма? Қазақ қызы «тағдыр рахым­
сыз», «күйеуім де, әкесі де жуандар...», «жауады ғой бұршағы

мен және қар...» дегенін есіттіңіз бе? Жуанды «орынсыз жерде
түйреймін» деудің жөні келе ме? Жуанның басқа жауыздығы аз
ба? Әр нәрсенің реті, қисыны бар ғой! Төңкеріске арнап жазған
өлеңдері жоғарыда келтірілген «Жауынгерлерге» деген өлеңі

тәрізді «ауызды толтыра-толтыра» сөйлеген(індей) «қара ба­
ран» маңыз жоқ. Ең «саумал ішерлігі» бар өлеңдері осы тәрізді.

Бұлардың да «балтамен шабатын» міні барлығы көрініп тұр.
Бірақ Самат «болмайды»: «Похоронный марш» күйіне арнап
«Көму күйі» деп тағы өлең жазады:
Өлдіңдер қашпастан өлімнен,

Қырумен жауыңды көрінген.
Қиып тастап жарың мен балаңды,
Сендерсің, мақсатпен көмілген.
Байлаған кедейдің қолдарын

Шешпекке еңбегі желінген.
Арамтамақ байлардың қолынан,
Алмаққа билікті семірген...
Ішкі мазмұнын, маңызын көріп отырсыздар. Мен о жағын

айтпай-ақ қояйын. Әуелі осы өлеңнің буын мөлшері келмейді.
Өлеңнің әнге лайықты белгілі буын сандары болмаса, әнге са­
лынбайды.
Орыстың «Похоронный марш» күйіне арналған өлеңінде 11

буын мен 9 буын кезектесіп отырады. Мінекей, санаңыз:
«Вы жертвою пали в борьбе роковой,
В любви беззаветной к народу;
Вы отдали все, что могли за него...

За жизнь его, честь и свободу...».
Саматтікі ылғи 9 буын, не 8 буын, кейін 10 буын. Анадан
бір сөзді, мынадан бір сөзді жырмалап ескі пікірмен және
«қара барандатқан» жел сөзді қосып, жұрттың қараңғылығы

мен білімсіздігін пайдаланып, көзін уқалап, «төңкеріс ақыны»,
«еңбекшілдер ақыны» бола қоямын деу – тым ұятсыздық.
Мұндай адамды Еуропада «шарлатан» дейді.
Біздің әдебиетке қатысы бар азаматтардың бір есінде бола­

тын нәрсесі – шарлатандықтан сақтану! Талант біткен күшті
ақын өзін еріксіз-ақ танытады. Шын күшті ақын ешкімге
жағынбайды, жарамсақтанбайды; сезімі неге айдаса, көңілі

«Әмір қыздың сарайына кіріп келсе, төрдің
алдында талып шалқасынан қойшы жатыр. Әмір
ашуланып, салып жібермек болып тап беріп, ұрмай,
көтерген қолын қайта тастай берді. Жігіттің

төсіндегі әмірге мәлім мең көзіне түсіп кетті.
Қойшының кім екенін білді.
Мұнан неше жыл бұрын әмірдің қатын-баласы
соғыста жауға олжаға түсіп, сол байлаудан тұңғышы

қайтқан жоқ еді...
Әмір қызына құпия айтты:

алған жарың өзі қайталап қашпаса, қайтқан кеме­
де ақ жалау болады. Мен сендердің бақыттарыңа
қарсы болмаймын».
Н. А. Маркстен

(Н. А. Маркстен)
Қыздың сарайы Сұдақта әлі тұр. Сұдақ – Қырымда бір ескі
қала. Сұдақты он екінші ғасырда Генуеден ауып келген сауда­
герлер салған. Қырым бойжеткен сұлу, мұны Алтынорда, Ақсақ

Темір, гірек, түрік, орыс бірінен-бірі талай тартып алысқан.
Сұдақ талай қантөккенді көрген: шіркеуі біресе католик
шіркеуі, біресе гірек шіркеуі, біресе – мешіт болған. Осы күні
армен [армян] шіркеуі болып тұр. Шіркеудің шарбағында

мұсылман әулиенің бейіті бар. Мұны Қырым татары аса
құрметтейді.
Қыздың сарайы да өзін салған италияннан кейін Алтын­
орданың қыпшағын, гірек, түрік, орысты талай көрген.

Қырымда жоқ сұлу Архонттың қызы адам баласын аяғына
отыртпаған (Архонт – гірекше «бастық», «әмір». Автордың
ескертпесі).
Әскер басы, жас жігіт сұлуға асық болса, қолы тілекке

жетпейді. Өзге телмірген көп бозбала сұлудың аяғына да отыра
алмаған.
Сұлудың таңдап алғаны, киіміне қарасақ, бір жөн су қойшы.
Сұлудың сүйген күңі қиядан құлап өліп, гірек жұртының

рәсімі сол, күң құлап өлген тастың түбіне қойды. Күңнің басы­
на тас қойып, оюлап тасты ойды: ұяға шықтан, жаңбырдан су
үйелеп, торғайға сусын болсын деді. Құстар суға жиылып, суды
ішіп, қуанып ән салып, күңнің басын ұжмақ қылсын деді.

Бір күні орманның қалың ішіндегі қияның түбіндегі күңнің
басына сұлу барып, торғайларға жем тастады, жем шашты.
Қараса: бейіттің басында бір қойшы. Асыл зат, жібек шашы
қарсы желмен ойнаған, сұлу бетіне қараса: ақыл-ой, жүрегін

Түсім бе, өңім бе: бір сүйікті жұрт, бұл елден бөлек, көзіме
елестейді, сымбатты, сұлу, көкке таласқан тіреулер, бағаналар,
шіркеулер көзіме көрінеді. Бірақ, бұлардың қайда екенін,
бұларды қашан көргенімді білмейм[ін], – деді жігіт.

Қыз күліп жіберді.
Жасында көрген сұлу тіреулер, шіркеулер, бай қала, қалың
көп бейітті түсінде көргеніндей, қыздың да ойына түсті. Қыз
осыған күлді.

Жасты жас арбап, қайғы, уайым су сепкендей, ..., қуаныш
қозғанын қыз бен жігіт аңдамай қалды: құрдастың күмәні,
асықтық әмірдің қызы мен қойшыны тең қылды.
Сонан бері қыздың ойнап-күлгені қойшымен ортақ. Адам ба­

ласында да, періде де өзінен бақытты жоқ деп қойшы ашық сен­ді.
Күңнің тасы махаббат намазын оқитын жігіт пен қызға жайна­
маз болды. Тастың ұясындағы шықтың тамшыдай суы, асықтың
қолы қыз бен жігітті аспан-көкке таласқан Қырымның тауының

басына шығарды. Қиядағы Қырымның балапаны қылды. Сайда
сайраған бұлбұл әні махаббатқа құл, ұжмақ әні болды.
Жарық енбейтін жасырын жоқ. Жастарды біреу көріп қойып,
әмірге барып шақты. Әмір ашуланып, қойшыны ұстап, қыздың

сарайының астындағы зынданға тастады. Осы зындан әлі бар.
Талай күндер өтті. Бір күні зындандағы сорлының жылағаны
ақылынан айрылған қыздың құлағына келіп жетті. Не болғанын
қыз сонда ғана білді. Түнде арқанмен зынданға түсіп, махаббат

қосқан жарын өлімнен алып шықты.
Әмір қыздың сарайына кіріп келсе, төрдің алдында талып
шалқасынан қойшы жатыр. Әмір ашуланып, салып жібермек
болып тап беріп, ұрмай, көтерген қолын қайта тастай берді.

Жігіттің төсіндегі әмірге мәлім мең көзіне түсіп кетті. Қойшының
кім екенін білді.
Мұнан неше жыл бұрын әмірдің қатын-баласы соғыста
жауға олжаға түсіп, сол байлаудан тұңғышы қайтқан жоқ еді.

Меңді көргенде өзегі жарылып, ойына баласы түсті. От басынан
өрт шықты, жыландай сұрланып, қаны қашып әмір қорықты.
Әрбірден соң есін жиып дәрігер алдырып, талып жатқан
қойшыны қаратты.

бұл жігітті жаз! – деді әмір.
Жігіт жазылды.
Жақын арада Миллет қаласына кеме жүруші еді. Әмірден хат
алып, жігіт Миллетке жүретін болды. Әмірдің жарлығы осылай.

өзі қайталап қашпаса, қайтқан кемеде ақ жалау болады. Мен
сендердің бақыттарыңа қарсы болмайм[ын]. Егер қайтқан кеме­
де ақ жалау болмаса, өзі уәдені жұтқан жігітке тимедім деп сен
қайғыланба. Жыламай, сықтамай. Әскербасы жігітке тием[ін]

деп маған уәде бер! – деді әмір қызына.
Жігітті Миллетке тастап, қайта барып алуға бұйрық алып,
алты айда қайтатын болып кеме кетті.
Атпайтын таң, батпайтын түн мылжың аяңға салды. «Не

қылсаң, еркің!» – деп қызын әмір еркіне қойды.
Асық жарынан айрылған жалғыздың еркі дозақтан қиын
болды... Анда-санда алғаш жігітті көрген жеріне барып қайтып,
қыз сарайында бекініп жатып алды.

Жаз өтті, күз жақындады. Қырымда тұман көбейді. Қыздың
түсіне бір шал кіретін болды: сақалы сарайды шырмаған,
Қара теңізге қарай шұбалған, айға шағылысып тұманға сүңгіп
жоғалған. Қыздың көзін де қайғы тұманы басты.

Күннің тұманы ашылды. Сұдақтағы жұрт жағалауда тұрған
кемені көрді. Кемені қыз да көрді. Ақ жалау жоқ.
Ашуланды, қайраттанды. Бар жақсы киімін «әкел!» деп
күңдеріне жарлық қылды. Бар жақсы киімін киінді, түлеген

құстай түрленді: тәжін басына киіп, асыл тастарын тақты.
Киіндірген қыздар жерде мұндай өзге сұлу жоқ десті.

Жігіт сарайдың басқышына құс болып ұшып шығып,
сұлудың аяғына келіп баудай түсті.

теңізге терезеден секіріп түсіп кетті.
Қырымның ескі әңгімесінен
Қыр баласы.
«Ақ жол» газеті, № 393,

«Адамның қомағайлығы жынға мәлім. Келер жылы
жын қызылды екі есе артық шығарды. Мұны пісіруге
жерге күн екі есе артық жылы жіберді. Жеміс жақсы
шықты деп жұрт қуанды, қастығын аңғармады.

Жазды күні күн жылылығынан айрылып, қыс қат­
ты суық болды. Бақ, бақша мұз болып қатып қалды.
Адам тоңып, үсіп өлімнен әзер тірі шықты. Сонан
бергі белгі: қызыл жақсы шықса, қыс суық болады.

Неге десең: жын әлі бұрынғы таз қалпында,
тоқтаған жоқ. Күлкі қылдың деп адам баласынан
кек алуда».
Н. А. Маркстен

болады. Қызылды базарға апарып сатам[ын], қымбат баға
алам[ын], – деп.
Жаз шықты. Жемістер – алма, өрік, мейіз – пісе бастады.
Қызыл пісуді қойды. Көкпеңбек болып бежірейіп тұрып алды.

Қызыл бежірейіп тұрып алды.
Жын қызылға дем салды, үшкірді, қызыл жалындай болды:
қызарды, бұрынғысындай қап-қатты, ап-ащы болып тұрып
алды.

алыңдар! – деді жынекең.
Жынның айтқаны болды. Бағанағы жемісті алып болған
соң жұрт ағаш ішіне жамырап, мұртынан күлісіп жүріп, тәтті
күрең тартқан қызылды жиып алды.

Жын адасты! Шайтанға адам күлкісі намыс болды. Күлкіні
адамға жынекең төледі.
Адамның қомағайлығы жынға мәлім. Келер жылы жын
қызылды екі есе артық шығарды. Мұны пісіруге жерге күн

екі есе артық жылы жіберді. Жеміс жақсы шықты деп жұрт
қуанды, қастығын аңғармады. Жазды күні күн жылылығынан
айрылып, қыс қат­ты суық болды. Бақ, бақша мұз болып қатып
қалды. Адам тоңып, үсіп өлімнен әзер тірі шықты. Сонан бергі

белгі: қызыл жақсы шықса, қыс суық болады.
Неге десең: жын әлі бұрынғы таз қалпында, тоқтаған жоқ.
Күлкі қылдың деп адам баласынан кек алуда».
Қыр баласы.

«Ақ жол» газеті, № 405,
1924 жыл, 2-нші бет.
Ташкент.

«Ит бармақтай торғайға таудай көрінген-ді!
Сонда да өзі аман қалатын ағаштың бұтағында
отыра алмады... Өзінен күшті күш торғайды жерге
ұлақтырып тастады...

Менің итім тоқтап, шегінді... Ит те торғайды
жерге тастаған күшке қол қойды.
Дағдырған
итімді

жылдам
шақырып
алып,
ішімнен баласы үшін көрсеткен торғайдың ерлігіне

тәжім қылып мен жөнелдім.
Махаббат жаннан тәтті. Жалғыз махаббатпен
өмір тұр... Өмірдің шырағы, жігері махаббатта! –
деп мен ойладым».

(И. С. Тургеневтен)
Құс атып, аңнан қайтып бақтың жолымен келемін. Алдымда
итім де жолмен жүгіріп барады.
Бір уақытта итім сабырлап, бағып, кәдімгі аңда құстың иісі

мұрын жарып бара жатқандай бүлінді де қалды.
Алдыма көз жіберіп келе жатқан соқпаққа қарасам, тұмсығы
сарғайып, басын мамық жүн басқан торғайдың жап-жас бала­
паны жолда отыр. Жел ағашты тербеткенде ұядан жерге түскен.

Жаңа шығып келе жатқан қанатын делдитіп, соры қайнап тып-
тыныш, тырп етпей отыр.
Менің итім де бұғып жылжып, балапанға жақындап қалып
еді... бір уақта балапанның тұсындағы ағаштан қара түс торғай,

тастаған тастай, иттің тап алдына топ етіп түсті де: қанатын
делдитіп, жүнін үрпитіп, айбат шегіп, пішіні бұзылып, жылап-
ысқырып, тісі ақсиып ашылып келе жатқан иттің ауызына
қарап, шап-шап етіп торғай екі қайтара қарғып-қарғып түсті.

Торғай баласын қорғап, жауға қарсы шауып, өзімен
шырағын қорғады... Бармақтай денесі селк-селк етті, дауысы
қорқып қырылдап шықпай қалды... Өзі қорқып өліп барады...
Сонда да баласы үшін өзін-өзі құрбан қылды!

Ит бармақтай торғайға таудай көрінген-ді! Сонда да өзі аман
қалатын ағаштың бұтағында отыра алмады... Өзінен күшті күш
торғайды жерге ұлақтырып тастады...
Менің итім тоқтап, шегінді... Ит те торғайды жерге тастаған

күшке қол қойды.
Дағдырған итімді жылдам шақырып алып, ішімнен баласы
үшін көрсеткен торғайдың ерлігіне тәжім қылып мен жөнелдім.
Махаббат жаннан тәтті. Жалғыз махаббатпен өмір тұр...

Өмірдің шырағы, жігері махаббатта! – деп мен ойладым.
Қыр баласы
«Сәуле» журналы, 1924 жыл, № 1.
Мәскеу.

түстен қашқан түлкідей жанып, жүректі лүпілде­
тіп көзді ойнатқан – қыз сұлу... дейді.

сұлу... дейді.
Мен сұлу күнді, тауды, өзенді, теңізді, түнді,
күннің батысын, қызды, келіншекті көре алмағанды
арман қылмайм, күймейм, жоқ! Тәңірім жоқ!..

Бұлардың бірін де тілемейм!..
Шешемді көрсем-ау, ой дариға-ай!..»
Қыр баласы

жаңбырлы бұлт, сайынан сарқырап аққан бұлақ, жотасын
жайлаған марал-бұғы, тау сұлу... дейді.

жағасы, бұлбұлдан ақыны, татуды жарып, толқып зулаған өзен
сұлу... дейді.

жымыңдап, жарқ-жұрқ етіп жанған көп шырақ бар... Осы
жұмбақ шырақ-оттар кестелеген аспан көк сұлу... дейді.

толқыса олай бір, бұлай бір сулаған жөңкілген заңғар тау,
толқыны кемелерді жоңқа қылған, қауырсындай қақтырған
теңіз сұлу дейді.

таудан асып жоқ болғанда, күншығыстан сызылып, жарықты
қуып түн шыққанда, күн батса бұлтты өртеп, өкпедей қып
қызарып, сығалап бұлттың жыртығынан қарап, асылып
...ұлттан (?) батқан күннің батысы сұлу... дейді.

қашқан түлкідей жанып, жүректі лүпілдетіп көзді ойнатқан –
қыз сұлу... дейді.