Барлау

Авторы: Алмас Нүсiп

Àëìàñ ͶÑIÏ Àëìàòû “Æàëûí áàñïàñû”

ÓÄÊ 821.512.122 ÁÁÊ 84 (5 ²àç) 7-44 Í 89 ²àçàºñòàí Ðåñïóáëèêàñûíû» ̸äåíèåò æ¸íå àºïàðàò ìèíèñòðëiãi Àºïàðàò æ¸íå ì½ðà¹àò êîìèòåòi “°äåáèåòòi» ¸ëåóìåòòiê ìà»ûçäû ò¾ðëåðií áàñûï øû¹àðó” áà¹äàðëàìàñû áîéûíøà øû¹àðûëäû ;ñiï Àëìàñ. Áàðëàó: Ïðîçà./ À.;ñiï. – Àëìàòû: “Æàëûí áàñïàñû” ÆØÑ, 2012. — 320 áåò. ISBN 978-601-7286-52-1 ²àçiðãi êåçå»íi» ºàçຠ¸äåáèåòi æà»à òîëºûí ¼êiëäåði áîëûï åñåïòåëåòií æàñ æàçóøûëàðìåí òîëû¹ûï êåëåäi. Ñû æûëäàðû ¸äåáèåòêå êåëãåí æàñòàð øû¹àðìàëàðû æèi æàðèÿëàíûï, òàëºûëàíûï òà, ñàðàëàíûï æàòûð. Ñîë ¼êiëäåðäi» ºàòàðûíäà æàñ æàçóøû Àëìàñòû» äà æàç¹àíäàðû ðåñïóáëèêàëûº áàñûëûìäàðäà æàðèÿëàíûï æ¾ð. Îë ¼çiíi» æèíàºû ¸ði øûíàéû ñòèëiìåí åðåêåøåëåíåäi. Êiòàï ê¼ïøiëiê îºûðìàí ºàóûì¹à àðíàë¹àí. © ;ñiï Àëìàñ., 2012 ISBN 978-601-7286-52-1 © “Æàëûí áàñïàñû” ÆØÑ, 2012 ÓÄÊ 821.542.122 ÁÁÊ 84 (5 ²àç) 7-44 Í 89

ÁÀÐËÀÓ (Àë¹û ñ¼ç îðíûíà) Øà» áàñºàí ñ¼ðåëåðäå... °»ãiìåíi ò¼òåñiíåí áàñòàéûº. – Êiòàï îºèñûç áà? – °ðèíå. – ²àíäàé? – ̽õòàð °óåçîâ “Àáàé æîëû”. – Î! Êåðåìåò. Òà¹û ºàíäàé øû¹àðìàëàðûí áiëåñiç? ß¹íè, îºûäû»ûç äåãåíiì ¹îé. – ... – ²àëàé ñîíäà, îñûíäàé ½ëû òóûíäû æàç¹àí àäàìíû» òà¹û ºàíäàé øû¹àðìàëàðû áàð åêåí äåãåí ºûçû¹óøûëûº òóìàäû ìà? – Ò¾ñiíåñiç áå, ìåí á½ë êiòàïòû áàÿ¹ûäà îºû¹àì. μìûòûï òà ºàë¹àí øû¹àðìûí. ²îë òèìåéäi äåãåíäåé... ȸ. ²îë òèìåéäi. Áàÿ¹ûäà... κûìà¹àí. Åëäåí åñòiãåíi ¹îé. Àëäûìûçäû îðàï êåòòi. “Áið ¾çiíäi êåëòiði»içøi”, – äåãåí ñ½ðຠºîéûëûï ºàëà ìà äåï åñi øûºòû äà, ½ìûòûï ºàë¹àíûí àë¹à òàðòà ñàëäû. Ñàñûº ºóëûº òà áàÿ¹û. ̽íäàé ìûñàëäû æ¾çäåï êåëòiðóãå áîëàäû. °éãiëi “Àáàé æîëû” æàºñûíû» äà, æàìàííû» äà àóçûíäà. ²àé áið æûë¹û “²àçàºñòàí àðóûíà” æî¹àðûäà¹û ñ½ðàºòû ºîéûïòû. Îë äà îéëàíáàñòàí “Ïóòü Àáàÿ”, – äåãåí. ʼëäåíå» êèëiêêåí ºà¹iëåç æ¾ðãiçóøi àâòîðûí ñ½ðàïòû.

“Àðó” ñ¸ë îéëàíûï áàðûï: – ±àáèò ̾ñiðåïîâ, – äåãåí ê¼ðiíåäi. Ìåíi» áið äîñûì àÿº àñòû îºûìûñòû áîëà ºàëûïòû. “Àáàé æîëûí” ìàçì½íäàï àéòûï à¹ûï îòûð. °ñåði ìà¹àí ½ºñàñ. κóøû êåç ¹îé. Ðèçà áîëûï æàòûðìûí. Êåéií áið îòûðûñòà ñîíû ¸»ãiìå ºûëûï îòûðñàì æàò òà êåï ê¾ëñií. Ѽéòñåì... Áàëà êåçäå îºû¹àíû» iøi»å ñûéìàé, åëãå àéòûï, îðòà¹à ñàë¹û» êåï ò½ðàòûíû áîëàäû, ñîë ¸äåòïåí áið àïòà á½ðûí ¼çiì àéòûï áåðãåí ê¼ðiíåì ¸ëãiãå. Êåéií ¼ç áèäàéûìäû ¼çiìå ºóûðûï áåðiï, àëäàï êåòòiì äåï ì¸ç. Á½ë áåð æà¹û. κûìà¹àíû ¾øií ºûñûëûï ºàëàòûí, àìàë æîº àºòàëó¹à òûðûñàòûíäàð àéíàëàéûí ¹îé. Ìèû¹ûíàí ê¾ëiï, ìûðñ åòiï, “¸é, æî¹à”, – äåï, áåòi»å æàíàøûðëûºïåí áið ºàðàï, òåðiñ àéíàëûï êåòåòiíäåðäi äå ê¼ðãåìiç. “²½äàé ñàºòàñûí!” – äåãåí ëåïïåí. Æàíàøûðëûºïåí äåéòiíiìiç, êiòàï åñêiëiêòi» ê¼ðiíiñiíå àéíàëûï, ñ¼ðåñiíäå øiðiãåí ìûíà çàìàíäà ì½íäàé ñ½ðຠºîþ... Àëàìàí á¸éãåãå åñåê ìiíiï áàð¹àíìåí áiðäåé. Æîº, ¼çiìiçäi ê¾ðåñiíãå ëàºòûð¹àíûìûç åìåñ, ê¼ï åëäi» àøûº àéòà àëìàñà äà, iøòåé ºàëûïòàñºàí ïiêiði îñû. Æûë໺û ä¾íèå æàçûï, áàñòàí-àÿº ºó ø¼ïïåí àóûç ñ¾ðòå ñàëó åìåñ ìàºñàòûìûç. Êiòàï îºûëìàé êåòòi äåï áàéáàëàì ñàëóìåí iñ áiòïåéäi. °éòñå äå, áàëà êåçäåí áàñòàë¹àí “êiòàï îºó iñi” ò¼»iðåãiíäå àë¹àí àçäà¹àí, è¸ àçäà¹àí ¹àíà ò¸æiðèáå ìåí ºàëûïòàñºàí ê¼çºàðàñ, ¸ñåðiìiçáåí á¼ëiñiï ê¼ðìåêïiç. κûï òàñòà¹àíûìûç á¸ëåíäåé áîëìàñà äà... iíi-ºàðûíäàñòàðûìûç ¾øií áàëà êåçäå êiòàï àðºûëû áàñòàí êåøêåí ñåçiìäåðäi òiçáåëåï ê¼ðñåê äåãåí îé ¹àíà. “Àëäûìåí ê¼ðãåíiì àñïàí”. ̽ºà¹àëè ¹îé. Àëäûìåí îºû¹àíûì – ̽ºà¹àëè. ²àíøàëûºòû ºûçûººàíûìäû áiëìåéìií. Áiðiíøi ñûíûïòà “Åñi»å ìåíi àë¹àéñû»äû” àéòºàì. °ðiï òàíûï áîë¹àí êåç, “°ëiïïåìåí ºîøòàñó” êåøiíäå. ´çiì îºûï, æàòòà¹àì. Øåøåìiçäi» ê¼ìåãi – ºàäà¹àëàó ò½ð¹ûñûíäà. °íií ¼çi ¾éðåòêåí. ̽íû àéòûï æàòºàíûìûç, ¸ëiïïåäåí êåéií îºû¹àí êiòàï æàéûíà

òîºòàëó ¹îé. ƽºà 콺àáàëû ºûçûë êiòàï. ƽëìàëàíà òîçáàñà äà, åñêiðå áàñòà¹àí. Îë êåçäå áiðäå»å ò¾éå ºîéäûì äåó àºûë¹à ñèûìñûç. °éòñå äå, êiòàï äåãåí ä¾íèåíi àë¹àø ñåçiíãåí ñ¸ò îñû áîëó êåðåê. Îäàí êåéií òàºûëäàï òàºïຠàéòûï æ¾ðãåííåí áàñºàñû åñòå æîº. Ò¼ðòiíøi ñûíûïòà “°ëåì õàëûºòàðûíû» åðòåãiëåðiíi»” åêi òîìäû¹ûí îºû¹àì. ̽¹àëiìíi» òàïñûðìàñûìåí. Á½ðûí åñòiãåíáiç, åíäi òiêåëåé ºîë¹à àëûï îºó... Áiðäåí áàóðàï àë¹àí. Îíû» ¾ñòiíå, îñû óàºûòºà äåéií òû»äà¹àíûìûç ºàçàºòû» åðòåãiëåði. Åð Ò¼ñòiê áàñòà¹àí ê¼ïòåãåí áåëãiñiç êåéiïêåðäi» ñ¾éiíiøòi iñòåðií ñi»iðiï ¾ëãåðãåí êåç, ¸ëåìíi» åðòåãiëåðií ºàáûëäàó ºèûí¹à ñîºïà¹àí. Îäàí êåéií... Áåñiíøi ñûíûïòà ºàçຠ¸äåáèåòi ï¸íiíi» ì½¹àëiìi ñàáຠ¾ñòiíäå “Êiì êiòàï îºèäû?” – äåï ñ½ðà¹àí. – Ìåí! – ²àíäàé? – ²àçið “Ìû» áið ò¾íäi” îºûï æàòûðìûí. – ... ̽¹àëiì ò¾êiðiãiíå øàøàëûï ºàë¹àí. – °êå-øåøå» áiëå ìå? – Áiëåäi. Àðû ºàðàé íå àéòàòûíû ò¾ñiíiêòi. κó¹à áîëìàéòûí ê¼ðiíåäi. °ëi êiøêåíòàé åêåíáiç. À»-òà»ìûí. ¶éãå êåëãåí ñî» øåøåìiçãå àéòºàì. Æà¹äàéäû áiðäåí ½ºòû. °ëãi êiòàïòû ïàðàºòàï øûººàí äà, “æàìàí åøòå»å æîº, îºè áåð”, – äåãåí. Øû¹ûñòûº øû¹àðìàëàðäû º½áûæûº ê¼ðñåòiï ¾éðåíiï êåòêåí àóûçäàð “Ìû» áið ò¾ííi»” àòûí åñòiãåíäå æûëàí ø຺àíäàé áîëàòûíûí îë êåçäå ºàéäàí áiëåéií. ²îø. Îíû äà áiòiðäiê. Îñû æûëû ¸ëãi ò¸òåéiìiç (áiçäi» àóûëäà ì½¹àëiìäi ò¸òåé (íåìåñå à¹àé) äåï àòàéäû) Øåðõàí ̽ðòàçàíû» êiòàáûí áåðãåí. “Òà콺”. Êåéií áiëäiê, “²ûçûë æåáåíi»” åêiíøi êiòàáû. Ñîäàí áàñòàï, ¾éäåãi àç¹àíòàé øû¹àðìàëàðäû òîëûºòàé àäàºòàï øûººàì. Àâòîðû ºûçûºòûðìàéäû. Áàñòûñû, iøiíäåãi îºè¹àëàð òiçáåãi. Á½ë ðåòòå “Ìåíi» àòûì ²îæà” ìåí “Áàëàëûº ø຺à ñàÿõàòòû” àéòûï ¼òêåí æ¼í.

´çiìiçãå òàíûñ æåð àòòàðû ìåí áàëà îáðàçû º½íòòàï îºó¹à ñåïòiãií òèãiçãåí áîëó êåðåê. “Åãåð, “Àáàé æîëûí” îºûìàñà», åøºàíäàé êiòàï îºûìàäûì äåé áåðñå» áîëàäû”. ̽¹àëiìäåðäi» áiði îñûëàé äåãåí. ¶éäå æîº. ²àéäàí àëàìûç? Ìåêòåï êiòàïõàíàñûíäà áàð äåï åñòiäiê. Êiòàïõàíàíû» ¸äåáè êiòàïòàð á¼ëiìiíå àë¹àø áàñ ñ½ºòûì. Ѽðåëåð òîëû êiòàï. Àðàëàï ê¼ðãåì. Åðåêøå ¸ñåð åäi. Èiñiíi» ¼çi á¼ëåê. ´çiìäi ñèºûðëû ñàðàé¹à åíiï êåòêåí Àëëàäèíäåé ñåçiíãåì. μìûòïàñàì 7-ñûíûï. Êiòàïõàíà ºûçìåòêåði à»òàðûëûï ò½ð. Êiòàï îºèòûí áàëà... ²ûçûº ê¼ðiíãåí áîëó êåðåê. “̽íû ò¾ñiíå àëàñû» áà?” – äåï ºîÿäû. “Ò¾ñiíåìiç. Áiðàç îºûäûº ºîé”. Ñîíäà¹û îéûìûç ¹îé. Àëäûº. Åíäi îºó êåðåê. Áàëà Àáàé º½ðäàñûìäàé ê¼ðiíãåí. ²ûçû¹à êiðiñêåì. Ê¼ï ½çàìàé ºèûíäàé áàñòàäû. Àáàé ¼ñiï êåòòi. Àë, áiç ¸ëi áàëàìûç. Æàðòûñûíàí òîºòàäûº ºîé äåéìií. Ò¾»iëå òîºòàìàñຠòà, æûëû æàóûï ºîé¹àìûç. Òåê, îíûíøûäà æ¾ðãåíäå ¹àíà ñî»ûíà æåòòiê. Îñû àðàëûºòà àéòà êåòêåí æ¼í, êiòàï îºó ºèûí¹à ò¾ñå áàñòà¹àí. Ò¾ñiíó åìåñ, óàºûò. ¶éäi» ½ñàº-ò¾éåê øàðóàñûí àéòïà¹àíäà, ¼òïåëi êåçå»äi áàñòàí ¼òêåðiï æàòºàìûç. ´çãåðiñòåð øà¹û. Äîñòûº º½ðûï, ê¼øå òiðøiëiãiìåí òàíûñó, àíäà-ì½íäà áàðàòûí æåðëåð ê¼áåéå áàñòà¹àí. Áàëà øàºòàí – áîëàø຺à àòòàíàð ñ¸òòi» æàçûëìà¹àí, á½ëæûìàéòûí çà»û. Ò¾ííi» áið óà¹ûíäà ½ðëàíà áàñûï êiðiï êåëå æàòàìûç ¾éãå. “Îäàí äà ñàáຠîºûìàéñû» áà!” Á½ë çiëäi ñ¼ç åðòå»iíå àéòûëàäû. ¶ëêåíäåð àóçûíàí. Äåãåíìåí, êiòàïºà ä¸íiêêåí, òiïòi ¾éðåíiñiï, ¸äåòêå àéíàëäûðûï àë¹àí áàëà îºóäàí ºîë ¾çå ºîé¹àì æîº. Àðà-ò½ðà ºîë¹à àëûï ò½ðàì. Ƹíå áàñºàíû» á¸ði æàéûíà ºàëàäû. Òàºûëäàï òàºïຠàéòó ìåí ø½ºøèûï åñåï øû¹àðó ºûçûºòûðìàéòûí áîë¹àí. Æàòûï àë äà, îºè áåð. Áið áàñòàñà» ò¾áiíå ¼çi òàðòûï ¸êåòåäi. Îñû êåçäå ñûðòòàí ûñºûðûº åñòiëåäi. “Áiçäi» áàëàëàð”. ʼøåãå øû¹ó êåðåê òà¹û äà. Àòòàï áàñºû» æîº. Áiðàº, øûºïàñºà áîëìàéäû. ²èìàé ºîøòàñûï,

êiòàï áåòií á¾êòåéñi». Êåéäå, ½éºûíû ½ìûòûï, ò໹à äåéií ø½ºøèûï êåòåòií êåçäåð áîëàäû. Òà» åðòå» ñàá຺à ò½ðóû» ºèûí. °êå-øåøåíi» “ò½ð-ò½ðûìåí” ¸ðå» îÿíàñû». Ìàóæûðàï, ºàë¹ûï-ì¾ëãiï îòûðàòûí ìåêòåï... Ñàáຠ¾ëãåðiìi ò¼ìåíäåé áàñòà¹àí. ²èûíäûºòû» òà¹û áiði îñûëàé òó¹àí. Ò¾íäå åë æàòà êiòàïòû ºîë¹à àëûï, æàíòàÿ êåòêåíäå, øåøåìiç êiðåäi. ̽¹àëiìäåð á¸ðií àéòºàí. “κûìàéäû!” Àë, á½ë êåçäåãi áiçäi» îºó áàñºà áîëàòûí. “Îäàí äà ñàáຠîºûìàéñû» áà!” Òiïòi, êåéäå àøóëàíûï, ñûðò åòêiçiï øàìäû ¼øiðiï òàñòàéòûí. ²àéòñií, “áàëà» æàìàí” äåãåí ñ¼ç êiìãå ½íàé ºîéñûí. Îë êåòêåí ñî» ½éûºòàé ñàëó òiïòi äå ì¾ìêií åìåñ. ʼç àëäû»äà æà»à ¹àíà º½øà¹ûíäà æ¾ðãåí áàñºà ¸ëåì. Ѽíãåí æàðûºòû æà¹ûï, ºàéòà êiðiñåñi». Òiïòi, îñû ê¾éäi áàñûíàí ¼òêiçãåí áið ½ñòàçûì òåðåçå àëäûíäà àéäû» æàðû¹ûìåí îºû¹àíûí àéòºàíäà, ò¸óáà¹à êåëäiê. ظêiðòiíi» áàñûíäà¹û æà¹äàé ìåí ¼çãåðiñòi ºàëò æiáåðìåóãå òèiñ ì½¹àëiìäåðãå ðåíæèòiíìií. ´çiìíåí ñ½ðàï àëìàé, ¸êå-øåøåìå àðûç àëà æ¾ãiðãåíäåðiíå. Ñàíàíû ò½ðìûñ ìûºòàï áèëåï ò½ð¹àí çàìàíäà ¸ðêiì áàñûìåí ºàé¹û ê¾í êåøiï æàòºàí. “Îðàçà-íàìàç – òîºòûºòà”. ̽íû» á¸ðií êåéií áàéûïòàäûº. Àë, îë êåçäå, àóûðëàó òèãåí. Àçäà¹àí àºûëäàðûí àéòïà¹àíäà, îºóøûëàðäû êiòàï îºó¹à ºûçûºòûðàòûíäàé øàðà æîºòû» ºàñû. Ò¾ái òûì ¸ðiäåí áàñòàë¹àí äåðò, ¼çäåðiíi» äå îºû¹àíû áîëûìñûç åêåí-àó. Ìà¹àí òiêåëåé ¸ñåð åòêåí ìàòåìàòèêà ï¸íiíi» ì½¹àëiìi áîëäû. Ìàºàëäàòûï, àðàñûíäà “áîëûïòû-ìûñ” ¸»ãiìåëåðäi àðàëàñòûðà, ìûñºûëäàé ñ¼éëåãåíäå ºàé ï¸í áîëûï æàòºàíûí øàòàñòûðûï àëàòûíäàéñû». ϸííåí àóûòºó åìåñ, ¼ç ñàëàñûíû» áiëãiði. °éòñå äå, äiëìàð ºàçàºòû» ñ¼éëåó ì¸íåði àéºûí à»äàëàäû. Êåéií, ìåêòåï ºàáûð¹àñûíäà¹û ñû æûë, ¾ëêåí àçàìàò ðåòiíäå ¸»ãiìåëåñóãå æàðàï ºàëäûº äåï æ¾ðãåíäå àéòºàí. Êiòàï îºó – äåìàëûñ äåãåí. ²àïòà¹àí ôîðìóëà ìåí øåøói ºèûí åñåïòåðäåí øàðøà¹àíäà ºîëûíà êiòàï àëàäû åêåí. Ò໺àë¹àì. ʼðêåì ¸äåáèåòòi» ¼çií øàðøàï-øàëäû¹ûï

¸ðå» îºûï æ¾ðãåíiìå ½ÿë¹àíäàé áîë¹àì. Ñåáåáií ñ½ðà¹àì æîº. Ò¾ñiíiêòi åäi. “°äåáèåò – àðäû» iñi”. Îíäà¹û øûíàéû îºè¹àëàð¹à º½ðûë¹àí ê¼ðêåì ä¾íèåëåð àäàìäû áið ñ¸òêå ºûìºóûò òiðøiëiêòåí àëûñòàòûï, ºèÿëìåí ñàÿõàò æàñàï ºàéòóûíà ì¾ìêiíäiê òó¹ûçàäû. ʾéáå» òiðëiêòi» ò¾éòêiëäåðiíåí àçàò ê¾é êåøòiðåäi. Æà¹ûìäû, æà¹ûìñûç êåéiïêåðëåðäi» æàí-ä¾íèåñií òàíó àðºûëû àäàìãåðøiëiê ºàñèåòòåðäi ºàáûëäàé àëàñû». ²àé¹û¹à áàòºàí áåéíåãå ºàðàï, ä¸ë ñîë ñ¸òòåãi ¼ç áàñû»äà¹û ºèûíäûºòû» ¸ëäåºàéäà æå»ië åêåíiíå äåí ºîÿñû». Æàé ¹àíà ñ¼ç åìåñ, á½ë æà¹ûíàí ê¼ðêåì òóûíäûëàð ¼çií áàÿ¹ûäà ä¸ëåëäåãåí. Îñûíû åñêåðñåê òåãiñòåé “òåõíîëîãèÿëàíûï” áîë¹àí “á½ë ê¾íäå àäàì¹à êiòàï êåðåê ïå?” – äåãåí ñ½ðຠîðûíñûç. Òiïòi, ñàóàòñûç. Îë ¾øií àäàìçàòòû» îéû òåõíîëîãèÿëàíó êåðåê. Á½ë – ðîáîòºà àéíàëó. Àë, áiç åò ïåí ñ¾éåêòåí æàðàë¹àí, Àáàé àòàì àéòïàºøû “ºàï” ºàíàìûç. Àðòûºøûëû¹ûìûç ñåçiì ìåí àºûëäû» èåñiìiç. Ñåçiì ìåí àºûë... Îäàí àéðûë¹àí ê¾íi àäàìäûº êåéiï àäûðà ºàëàäû, òiðëiêòå ì¸í ºàëìàéäû. Àë, îë ì¾ìêií åìåñ. Ïåíäå áàëàñûíû» æåð áàñûï æ¾ðói ¾øií áið æ½áàíûø êåðåê ºîé. Ñîë æ½áàíûøòû» áiði, ðóõàíè æàí ä¾íèåíi» åìøiñi – êiòàïñûç ê¾í ºàðà». Òîºòàëûï ¼òïåñêå áîëìàéòûí, ¸äåáèåòòi» îðíûí àëìàñòûðäû äåãåí í¸ðñåëåð áàð. ƽðò àðàñûíäà æèi àéòûëûï æ¾ðãåí – ÊÈÍÎ. Ñåçiì äåñå» ñåçiì, àºûë äåñå» àºûë. Ѹòñiç øûººàíäàðû áàð øû¹àð, àäàì¹à êåði ¸ñåð åòåòií. Çèÿíäû. Îíäàé æà¹äàé ¸äåáèåòòå äå áàð åìåñ ïå? ²àëàì ½ñòà¹àííû» á¸ði òåê ïàéäàëû í¸ðñå æàçûïòû äåï êiì àéòòû? Áîëäû. Îñûíû åñåïêå àëñຠ1:0. Êèíîíû» ïàéäàñûíà. Ñåáåái, êiòàïºà ºàðà¹àíäà û»¹àéëû. ʼðåñi», ñîíûìåí ºàòàð îéûì á¼ëiíäi äåï ðåíæiìåéñi». Òiïòi, ºîñûìøà iñïåí àéíàëûñûï îòûðûï òà ºàáûëäàé àëàñû». ²îðûòó¹à î»àé. Ƹíå á¸ði ê¼ç àëäû»äà. ²àðà¹àí ñàéûí ë¸ççàò àëàð ñ½ëó ê¼ðiíiñ êåðåê ïå, ºàíøàìà ¸äåìi ñóðåò. Ñàéðàï ò½ð. ²àðà äà ðàõàòòàíà áåð. Æåðäi»

åêiíøi áåòiíäåãi ê¼ðìåê ò¾ãië, åëåñòåòiï ê¼ðìåãåí åëäi» ò½ðìûñ-òiðøiëiãi. Äàëàñû, òàóû, ñ½ëó ºûçäàðû, ñûìáàòòû æiãiòòåði... Êåòå áåðåäi. Åãåð äàóëàñûï îòûðñà», ºàðóû»äû òàñòàó¹à äàéûíäàëà áàñòàéñû». Ìîéûíäàóäû» àç-ຠàëäûíäàñû». Òåê, áiðäåí áåðiëå ñàëó – ê¼ïå-ê¼ðíåó ½ÿò iñ. ²àðñû ó¸æ àéòó êåðåê ºàëàé äà. Îñû êåçäå åñi»å ò¾ñåäi. °»ãiìåíi» ¼çi àäàìçàòòû õàéóàíàò àòàóëûäàí áèiê ½ñòàï ò½ð¹àí àºûë-îé ìåí ñåçiìíåí øû¹ûï åäi ¹îé. Îéäû ¼ñiðó ¾øií îéëàíó êåðåê. Îéëàíó ¾øií àºûë êåðåê. Àºûëäû» ºîðåãi ñåçiìòàëäûº. Ìiíå, åñåï áiçäi» ïàéäàìûçäà. ʼçáåí ê¼ðó ºèûí åìåñ. Áàñòà¹û ê¼ðó ì¾øåñi ê¼ðå àëìàéòûíäû áàéûïòàé àëàòûí ê¼êiðåê ê¼ç äåãåí áîëìàóøû ìà åäi? Åíäåøå, êiòàïòû» àðòûºøûëû¹ûíà äàóëàñûï êåðåãi æîº. Àºûë¹à áîéëàï, îé ºîðûòó ¾øií àíàó àéòºàíäàé áiðíåøå iñòi ºàòàð àòºàðûï îòûðûï òàòûìñûçäû òàë¹àìñûç æ½òà áåðåð íå캽ðàéëûëûº åìåñ, òûíûøòûº ïåí î»àøàëûº êåðåê. ʼðiíiñòi ñîë ºàëïûíäà ºàáûëäàé ñàëóäû» ò¾ê ºèûíäû¹û æîº. Àë, îºè îòûðûï ñàíàäà áåéíåëåó... ²àíøàìà àðòûºøûëûº. Îíû» á¸ðií àéòïà¹àíäà, êèíî àòàóëû àäàìíû» iøêi ñåçiìií àøà àëà ìà? Àêòåðäi» øåáåðëiãi àðºàñûíäà áiðàç æåòiñòiêêå æåòó ì¾ìêií øû¹àð, ºàëàé äåñåê òå, á½ë ò½ð¹ûäàí ¸äåáèåò îº áîéû îçûº ò½ð. Ñû êåçäåði çîð ñ½ðàíûñºà èå – ±ÀËÀÌÒÎÐ. Iøiíäå àäàì¹à êåðåêòi» á¸ði áàð. Àø òà àëà áåð. Óàºûòû»äû ºàëàé ¼òêiçåì äåñå» äå åðêi». Òiïòi, áiç àéòûï îòûð¹àí ¸ëãi ê¼ðêåì ¸äåáèåòi» äå, êèíî» äà îñûíäà. Á¸ði áàð. Æîº áîëñà ñ½ðàíûñ æàñà, ê¼ï ê¾òòiðìåé ºàíà¹àòòàíäûðàäû. Ðàñ. Ïàéäàñûí äà ê¼ðiï æ¾ðìiç. Æûëäàì ¸ði íàºòû. °ñiðåñå, ø½¹ûë ìà¹ë½ìàò àëó ò½ð¹ûñûíàí î¹àí æåòåð åøòå»å æîº. Áîëäû. °äåáèåòòi» ¼çi áiçäi» º½ðàì¹à æ½òûëûï êåòòi. Êiòàï êåðåê áîëñà, áiç àðºûëû îºûñûí. Åíäiãi äàóäû» ì¸íi æîº! Îëàé åìåñ. Òàºûðûïòàí àóûòºûï êåòòi»iç. Æî¹àðûäà

àéòºàí òûíûøòûº ïåí î»àøàëûºòû åñêåðñåê, ñiç àéòºàí ó¸æäi» ê¾ëi ê¼êêå ½øàäû. ±àëàìòîð¹à æàºûíäà¹àí àäàì – áàéëàóñûç ò½òºûí. Îíäà¹û ºàïòà¹àí ì¸ëiìåò îéäû åðiêñiç àóäàðûï ¸êåòåäi. Áà¹ûòû»íàí æà»ûëàñû». Içäåï êåëãåí ¸äåáèåòi»å æåòêåíøå æîëû»äû êåñ-êåñòåï, ìåí ì½íäàëàï ò½ð¹àí ê¼ëäåíå» ê¼ê àòòûëàð àòòàï áàñòûðìàéäû. Çèÿí. ±àëàìòîðäàí ¸äåáè øû¹àðìà îºó áûëàé ò½ðñûí, ìåí êiòàïòû êîìïüþòåð æîº æåðäå îºóäû àðìàíäàéìûí. Ñåáåái, ýëåêòðîíäû ïî÷òàìäû òåêñåðiï, àãåíòòå íå æà»àëûº áîëûï æàòºàíûí áiëóãå îéûì àóûï ò½ðàäû. ̸ñåëåí, îñû îé æå»iï, æàé ¹àíà øîëûï øû¹ó ¾øií ¹àëàìòîð¹à ºîñûëäû» äåëiê. Ïî÷òà»à áàñºà òàðàïòà¹û ì¸ñåëåãå áàéëàíûñòû, áiðàº, ä¸ë ºàçið ìà»ûçäû åìåñ õàò ò¾ñêåí íåìåñå àãåíòòå áið äîñû» ½ñûíûñ àéòòû. Áàðìàé-ຠºîéñà» åøòå»å» êåòïåéäi. Êåðiñiíøå, ïàéäàëû áîëàð åäi. Àë, ñåí îíû îºûäû». ²ûçûºòû êåøòåí õàáàðû» áàð. Òîºòàé àëìàéñû». Êiòàï æàáóëû ê¾éiíäå òà¹û ºàëäû. ´êiíiøòi. ²àíøàìà ¸ñåðëi ñ¸ò îñûëàé º½ðáàí áîëäû åêåí. ±àëàìòîðäû» êåñiðiíåí... ȸ, êiòàïòû» îðíûí àëìàñòûðäû äåãåí îñû åêåói ¹àíà. Àðòûºøûëû¹û åìåñ, î»àéëû¹û ¾øií. Òiïòi, ýëåêòðîíäû êiòàïòàð øû¹ûï æàòûð. Àóäèî í½ñºàñû äà áàð. Á½ë áåëãiëi æà¹äàéäà ì¾ìêiíäiãi øåêòåóëi àäàìäàð ¾øií û»¹àéëàíûï æàñàë¹àí ä¾íèå ¹îé. Àë, áiç îí åêi ì¾øåìiç äií àìàí æ¾ðiï-àº, àóûðäû» ¾ñòiíå ºàðàé ½ìòûëàìûç. Ìåéëi, æûëäàìäûº ä¸óiðiíäå áàÿ¹ûäà-ຠòîç-òîçû øûººàí êiòàïòû ºîºûðàòûï îòûð¹àíøà ñû í½ñºàëàðäû íåãå ïàéäàëàíáàñºà. Û»¹àéëû. Ƹíå ºàëòà¹à äà øàº. Àðçàíäàó äåãåíiì ¹îé. Á¾êië áið êiòàïõàíàíû ºîòàðûï º½éûï àëàì äåñå» åøêiì ºîëû»íàí ºàºïàéäû. Êiòàï ¾øií àðíàéû ñ¼ðå æàñàòûï, ¼çi äå òàð ¾éäi òàìàøà ºûëûï, îéûï îðûí áåðiï, ºûñûëûï-ºûìòûðûëûï æ¾ðãåíøå... Áið êiòàïòû» ê¼ëåìiíäåé ¹àíà, iøiíäå ìû» êiòàï áàð ¸ëãiíi ºîëòû¹û»à ºûñà ñàë äà æ¾ðå áåð. “Àðçàííû» ê¼ç ìàéû òàòûìàñ” äåãåí áàð. Êiòàïòû» àðçàíäàóû ðóõàíèÿòòû» º½ëäûðàóû ñèÿºòû ê¼ðiíåäi

ìà¹àí. Áîëûìñûç òèûí-òåáåíãå êåëãåí ì¾ëiêòi» ºàäiði áîëóøû ìà åäi? Òåð ò¼ãiï òàïºàí íàííû» ò¸òòi áîëàòûíäû¹ûí áàëà ê¾íiìiçäåí ñàíàìûç¹à ñi»iðiï ¼ñiðiï åäi ¹îé. ²îëû» ¸ðå» æåòñå, ¸ðáið ïàðà¹ûí àëòûííàí ºûìáàò ê¼ðiï, àÿëàé ½ñòàéòûíû»à á¸ñ òiãåì. Åðåêøå ºàäiðëi îíäàé êiòàïòû îºó... Áåë øåøiï, áiëåê ñûáàíûï êiðiñåð åäi». ̽íû» àéºûí ìûñàëûí á¾ãiíäå àòà-¸æå æàñûíà êåëãåí ¾ëêåíäåðäåí ñ½ðàï áiëóãå áîëàäû. κûðìàí ðåòiíäå åñòåëiê àéòà áàñòà¹àíäà êiòàï îºóäàí á½ðûí, òàáóäû» ºèûí áîë¹àíäû¹ûí àëäûìåí òiëãå òèåê åòïåóøi ìå åäi. ¶ëêåíäåðäi» á½ë òàðàïòà¹û ¸»ãiìåñiíi» ¼çi à»ûçäàí êåì ê¼ðiíáåéäi á½ë ê¾íäå. Ñòóäåíò êåçiìiçäå ̽õòàð Ìà¹àóèííi» “Æàðìດ ðîìàíûí êåçåêêå ò½ðûï îºû¹àíûìûç áàð. Ñîíäà åêiíøi ðåò ºîë¹à ò¾ñå ìå, ò¾ñïåé ìå äåãåí îéìåí, ¸ëi áiòïåäiì äåï æåëåóëåòiï, åêi ºàéòàðà îºûï øûººàí åäiê. ¶ãiò-íàñèõàò iñií áàëà-øà¹àíû ºîÿ ò½ðûï, æàñ ïåí æàñàìûñòàí áàñòà¹àí æ¼í ñèÿºòû. Áiçäi» ñ¼çiìiçãå ºàðàï, êiòàï îºó ìiíäåòòi æ½ìûñ åêåí äåãåí ò¾ñiíiê ºàëûïòàñïàó êåðåê. Ìiíäåòòi æ½ìûñ áåëãiëi áið ñàëàíû» ìàìàíäàðûíà ¹àíà ºàòûñòû áîëó êåðåê. Àë, ¸äåáè øû¹àðìà àäàìíû» iøêi ñ½ðàíûñûí ºàíà¹àòòàíäûðó ¾øií æàñàë¹àí. Ñiç ñîíû» ò½òûíóøûñûñûç. ƾðåãi»içäi» ºàëàóûí òàï áàñûï òàíè àëñà»ûç, æàºûí ò½òºàí êiòàïòû ºîëû»ûç¹à àëû»ûç. κûï ê¼ði»iç. Òåëåäèäàðäà¹û êåðåêñiç áà¹äàðëàìàëàð¹à æ½òûëûï æàòºàí ñà¹àòòàðû»ûçäû åñi»içãå ò¾ñiðiï ê¼ðñå»iç, “óàºûò æ äåãåí æàé ¹àíà ñûëòàó åêåíiíå ê¼çi»iç æåòåäi. °äåòêå àéíàëäûðà àëñà»ûç º½áà-º½ï. Îë ¾øií, îñû òàðàïòà¹û ¹àëûìäàðäû» ïiêiði áîéûíøà, îºó ½çàºòû¹ûí 10 ìèíóòòàí áàñòà»ûç. Åãåð åíäi ¹àíà áàñòàó¹à íèåòòi îºûðìàí áîëñà»ûç áîëàøà¹û»ûç ¾øií îñû àë¹àøºû 10 ìèíóòòû» ðîëi çîð áîëóû ì¾ìêií. Óàºûò ¼òå êåëå ¼òïåñòåé ê¼ðiíåòií ¸ëãi ºûñºà ¹àíà ñàíàóëû ìèíóò æåòêiëiêñiç ê¼ðiíå áàñòàéäû. Ñàíàëû ò¾ðäå ºîñïàñà»ûç äà, ºûçû¹óøûëû¹û»ûç îÿí¹àí ñî», ºîñûìøà óàºûò ¼ç-¼çiíåí ºàæåòòiëiê òóäûðàäû. Ñiç ºóàíû»ûç.

Ñàëûñòûðìàëû ò¾ðäå á¾ãiíãi ê¾ííi» ñàóñàºïåí ñàíàðëûº “êiòàﺽìàðûíû»” ºàòàðûí áið àäàì¹à àðòòûðäû»ûç. Ðóõàíèÿòòû» äàìóûíà òàìøûäàé áîëñà äà ¾ëåñ ºîñòû»ûç. Ƹíå ñiçäi» îñû òàìøû»ûç ê¾íi åðòå» ¾ëêåí äàðèÿ¹à àéíàëóû ¹àæàï åìåñ. “ʼï ò¾êiðñå – ê¼ë”. ²½ðäûì¹à êåòïåñå äå, îéëàó æ¾éåñi òàð øå»áåðäå ò½éûºòàëûï áàðà æàòºàí, æåð áàñûï æ¾ðóäi àºøà òàóûï, ºàðûí òîëòûðóìåí ¼ëøåé áàñòà¹àí êåéiíãi ½ëºûçû»ûç ¾øií ¾ëãi ê¼ðñåòiï, æîë ñàëûï êåòòi»iç. Àäàìíû» áàñòû ìàºñàò-ì¾ääåñi, ºàñèåòòi áîðûøû äà îñû áîëñà êåðåê. Êiòàïòû» (æàºñûñû ¹àíà) àäàìäû ò¸ðáèåëåéòiíií åñòåí øû¹àðìà»ûç. Á½ë ñiçäi» ½ðïà¹û»ûç¹à äåãåí ò¸ðáèå»içäi» áàñû áîëñûí. Êiòàï îºóäû» øàðòòàðûí æàñàóäû» ºàæåòi æîº. ̽ºà¹àëè àéòïàºøû, “Êiì ºûçûºñà ¼çi ê¼ðñií ê¼çiìåí”. Òåê, îñû æà¹ûíàí àçäàï áîëñà äà æåòiñòiêêå æåòêåí, áåëãiëi áèiêêå ê¼òåðiëãåíi áîëñà òiïòi æàºñû, äîñæàðàí, òàìûð-òàíûñòàðû»ûçäàí àºûë ñ½ðà»ûç. ²àíäàé øû¹àðìàäàí áàñòà¹àí æ¼í. Åíäi íåíi îºó¹à áîëàäû. Á½ë àë¹àøºû ºàäàìäàð êåçiíäå ¹àíà êåçäåñåð àçäà¹àí ºèûíäûº. Îäàí êåéií íåíi îºûï, íåíi îºûìàó êåðåãií ¼çi»iç-ຠøåøå àëàñûç. ιàí äåéií, åñêåðòå êåòåð òà¹û áið æàéò, îºóäû äåìàëûñ, ðóõàíè òûíûñ àëó ò½ð¹ûñûíàí áà¹àëàó¹à òàëïûíû»ûç. Á½ë, ¸ñiðåñå ºàëûïòàñó êåçå»iíäå ¼òå ìà»ûçäû. ʼ»ië-ê¾é àóàíûìåí øû¹àðìà òà»äàé àëàòûí ä¸ðåæåãå æåòñå»iç, í¸òèæå áàð äåãåí ñ¼ç. Áàñû»ûç¹à ºàíäàé ºèûíäûº ò¾ññå äå òàðèõòà ¼òêåí ò½ë¹àëàð ìåí ñiç îºû¹àí øû¹àðìàëàðäà¹û êåéiïêåðëåð ¼ìiðiìåí ñàëûñòûðà îòûðûï, ñàáûð ñàºòàï, æå»óãå òûðûñàñûç. Áiëiì ¹àíà åìåñ ä¾íèåòàíûì ºàëûïòàñûï êåëåäi. Àë, áiëiìäi àäàì ê¾éái» òiðëiêêå áèiêòåí ºàðàé àëàäû. Áèiêòåãåí ñàéûí, á¾ãiíãi å» ¾ëêåí áàñòû ì¸ñåëå»iç ñîíøàëûº ºîðàø, ½ñຠê¼ðiíói ì¾ìêií. Îé á¼ëiñiï, ïiêið àëìàñàð îðòà ºàëûïòàñòûðó¹à òûðûñû»ûç. ´çi»iç ¾øií ¹àíà åìåñ, æî¹àðûäà àòàë¹àí ì¸ñåëåëåðäi øåøó ¾øií äå. Àºûë àéòºàíûìûç åìåñ. ²àçiðãiíi» àòà-àíàñûíà

ºîéûëàð òàëàï – îñû. “Êiñiãå ºàðàï ñ¼ç åìåñ, ñ¼çiíå ºàðàï êiñiíi àëàòûí”, ñ¼ç ºàäiðií á¼ç ºàäiðiíåí àðòûº º½ðìåòòåãåí, “¼íåð àëäû – ºûçûë òië” äåï áiëãåí ºàçàºòàé äiëìàð åëäi» á¾ãiíãi ½ë-ºûçû àòàñûíàí ºàë¹àí ñîë ºàñèåòií æî¹àëòûï àëó¹à òèiñ åìåñ. Àë, ñ¼éëåó ì¸äåíèåòi ¹àíà åìåñ, ½ëòòûº êåëáåòií ñàºòàóäà ½ëòòûº ðóõòà ñóàðûë¹àí, ºàçàºû òiëìåí æàçûë¹àí øû¹àðìàëàðäû» îðíû åðåêøå. Á½ë ½ëòòûº ä¾íèåòàíûì ò½ð¹ûñûíàí ½ñûíàðûìûç. Áàñºà ¸äåáèåòòi îºûìàñûí äåãåí ¸»ãiìå åìåñ. ̽õòàð Ìà¹àóèííi» ñ¼çiìåí àéòñàº, “±ûëûìñûç, òåõíèêàñûç åë áîë¹àí, àë ¸äåáèåòñiç åë áîë¹àí åìåñ”. Ðàñ. Á½ðûí áîë¹àí, á¾ãií áàð, åðòå» äå áîëàäû. Îñû ò½ñòà áið ñ½ðຠòóûíäàéäû. Æàçóøû àëäûìåí ¼ç çàìàíûíû» ñóðåòøiñi, æûðøûñû åêåíií åñêåðñåê, ¸ð çàìàííû» ¼çiíäiê ¸äåáèåòi áîëàäû. Ñîíäà, á¾ãiíãi ¸äåáèåò ºàíäàé áîëó êåðåê? Çàìàíäàñòàðûìûç íå òàëàï åòåäi? °äåáèåò æàéëû ñ¼ç áîë¹àíäà, å» ê¼ï ºîéûëàòûí ñ½ðຠîñû. Æàóàï ðåòiíäå ê¼áiíå àéòûëûï æ¾ðãåí “çàìàíûíà ñàé, îºó¹à æå»ië, ºûñºà æàçûë¹àí æ¸íå á¾ãiíãi ê¾ííi» ì¸ñåëåñií ê¼òåðãåí òóûíäûëàð æàçûëó êåðåê”, – äåãåí ïiêið áàð. ²àðàïàéûì îºûðìàí ºàóûì ¹àíà åìåñ, æàçóøûëûº àòà¹ûìåí òàíûìàë òàëàé à¹àëàðûìûç îñûëàé äåï æ¾ð. Ñîíäà... îñû ê¾íãå äåéií æàçûë¹àí òîì-òîì ðîìàíäàð îºûëìàó êåðåê ïå? Åãåð, á¾ãiíãi ê¾ííi» ¹àíà æ¾ãií ê¼òåðiï, æûðûí æûðëà¹àí øû¹àðìàëàðäû áiç îºûñàº, êåëåøåê ½ðïຠòà ¼ç çàìàíûíû» æî¹ûí æîºòà¹àí ¸äåáèåòòåí áàñºà¹à ïûñºûðìàñà... μðïຠæàë¹àñòû¹û, òàðèõè ñàáàºòàñòûº äåãåí ºàéäà ºàëìàº? ̸»ãiëiê ¼ëìåñ ì½ðà äåï ìàºòàëûï æ¾ðãåí ¸ëåìäiê êëàññèêàäà ìîéûíäàë¹àí òóûíäûëàðäû íå iñòåéìiç? Áið ê¾íäi ¹àíà ñ¼ç åòåòií íàóºàíäûº øû¹àðìàëàðäû ºàçið êiì áiëåäi? Êiì îºûï æàòûð? Æàðàéäû, áiçäi» æàç¹àíûìûçäû êåëåð ê¾í îºûñûí-ຠäåëiê. Áiçäi» çàìàíäû ê¼ðãiñi, òàíû¹ûñû êåëäi. ²ûïºûñºà, øîï-øîëàº, ìàºàëàëûº ºàíà ºàóºàðû áàð øà¹ûí ê¼ëåìäi, “òiëãå æå»ië, æ¾ðåêêå æûëû òèåð”

“ðîìàíäàðäû» ñàðºûòûíàí” íå îºûï ºàðûº áîëàäû? Æîº! ʼëåììåí ¼ëøåéií äåï ò½ð¹àìûç æîº. Áið ¼ëå»ãå á¾êië áið ä¸óiðäi ñèäûðó¹à áîëàäû. Àë, ïðîçà¹à êåëñåê, ¸»ãiìå áàñºà. Çàìàííû» êåëáåòi äåãåí àëäûìåí àäàì åìåñ ïå. Äåìåê, á¾ãiíãi ê¾íäi áåéíåëåó ¾øií àëäûìåí àäàìûí òàíûï àëó êåðåê. Ñîäàí êåéií áàðûï, ì¸ñåëå ê¼òåð. Êåéiíãiëåð êåéïi»äi çàìàíû»ìåí ºîñûï òàíûñûí. Òà¹ûíàí ò¾ñêåí ïàòøàíû êiì º½ðìåòòåé ºîéñûí. ´òêåíií áiëåòií ñûðàë¹û, ºàé êåçäå äå àäàëäûºòàí òàíáàéòûí áiðåí-ñàðàíäàð áîëìàñà. Ò¼ëåí °áäiêòi» áið æèûíäà æàñ ºàëàìãåðëåð òóðàëû: “°äåáèåòïåí àéíàëûñûï æ¾ðãåí æàñòàð – æàíêåøòiëåð, á¾ãiíãi ê¾í ê¼ðiñiì, åðòå»iì ºàëàé áîëàäû äåï ºîðûºïàé, æàðûòûìñûç æàëàºû¹à ºàðàìàé ºàëàìûí ºîëûíàí òàñòàìàé æ¾ðãåí”, – äåãåíi áàð åäi. ²àçàºòû» æî¹ûí æîºòàï, ì½»ûí ì½»äàï ¼òêåí àëäûí¹û òîëºûí à¹à-àòàëàðûìûç æàíêåøòi åìåñ åäi äåï êiì àéòàð! Ñîíàó, êå»åñòiê èäåîëîãèÿíû» äåíäåï ò½ð¹àí øà¹ûíäà äà, àëäûí¹û à¹àëàðûíû» òðàãåäèÿëûº òà¹äûðûí ê¼ðå ò½ðà ¼ëãåíií òiðiëòiï, ¼øêåíií æà¹ó¹à òûðûñûï á຺àí äà îñû ¸äåáèåòøi ºàóûì åìåñ ïå åäi? Öåíçóðàíû» ñ¾çãiñiíåí ¼òêiçå àëìàé ºîð áîë¹àíäà, àñòàðëàï àéòûï, º½ëäûº ñàíà¹à øûì áàòûï áàðà æàòºàí åëiíi» æ¾ðåãiíå ²ÀÇÀ² äåãåí ½¹ûìäû ºàéòà ñi»iðó æîëûíäà áàñûí á¸éãåãå òiêêåí äå îñû ¸äåáèåò ¼êiëäåði åäi ¹îé. Õàëûº ñàíàñûí ò¸ðáèåëåóäå ¸äåáèåòòi» îðíû ºàøàí äà – áiðiíøi. Àë, îíû ºàëàé îºó êåðåê åêåíií æî¹àðûäà àéòòûº. Æåòêiçå àëìàé æàòñàº, êiòàï îºû»ûç, ºàë¹àíûí ¼çi»iç áàéûïòàéñûç. Ѽçiìiçäi ò¸ìàìäàð àëäûíäà àéòñàº, áið í¸ðñå àíûº. Òåõíèêà ºàíøà äàìûñà äà, î»àéëàí¹àí ä¾íèåäåí æàëû¹àäû àäàìçàò. ƽáàíûø içäåé áàñòàéäû. Ñîë æ½áàíûøòû» – ¸äåáèåò áîëàòûíûíà ñåíåì! Á½ë ñåíiìãå áiç ¹àíà åìåñ, ¸éãiëi Òîëñòîéäû» ¼çi äåí ºîé¹àí. Áiçäiêi ¼ç çàìàíûìûçäû» àòûíàí æà»àøà áàéûïòàó ¹àíà. Êiòàï àòàóëû øà» áàñºàí ñ¼ðåëåðäå åìåñ, ºîëäàí ºîë¹à

ê¼øiï æ¾ðiï òîçñà ¹îé äåãåí àðìàí. Áið êåçäåði æàç¹àíûìûç åäi. Êiòàáûìûçäû» ê¼ëåìií ½ë¹àéòàéûº äåï åìåñ, ¼çiìiçäi» àë¹àøºû æèíà¹ûìûç, 콺àáàñûíà àòûìûç áàòòèûï ò½ðûï æàçûëàòûí áîë¹àñûí êiòàï àòàóëû òóðàëû îéûìûç áåí áà¹àìûìûçäû» áið ïàðàñûí ºîñóäû æ¼í ê¼ðäiê. ²àëàé äåãåí ê¾íäå äå, áàëà êåçäå àë¹àí ¸ñåðëåð ìåí ºàëûïòàñó êåçå»äåðiíäåãi àçäà¹àí áàñòàí êåøêåí êiòàï ò¼»iðåãiíäåãi ñåçiìäåð ìåí ¸ñåðëåðäi ½ñûíûï îòûðìûç. Òàºûðûïòàí òûñ åìåñ. Æàç ¼òiï êåòiïòi. ̽íû ê¾çäi» ñî»ûíäà, åíäi ¹àíà áàéûïòàï æàòûðìûç. Áàéºàëìàé, ºàäiði áiëiíáåé ¼òiï êåòêåí óàºûò ºàíäàé æàìàí. Áiçäi» ò¾ðëi ñàÿñàò ñàëäàðûíàí å»áåãi òîëûº áà¹àëàíáàé êåòêåí àòàà¹àëàðûìûç ñåêiëäi. Êåøº½ðûì. °äåòòåãiäåé æàçó ñòîëûìà æàé¹àñºàì. Òåðåçåäåí ñûðòºà ê¼ç òàñòàï ºîÿì. ²àð æàóûï ò½ð. Àë¹àøºû ºàð. Iði ò¾éiðøiêòåði æåðãå ºîíûñûìåí æà àéíàëàäû. Áàð áîë¹àíû º½ð¹àº òîïûðàºòû áàòï຺à àéíàëäûðûï, åðiï êåòåäi. Æåð áåòií òàçàëàó¹à êåëãåí àñïàí ñàðáàçäàðû ñèÿºòû. Ìûíàëàð àë¹àøºû Áàðëàóøûëàð. °ðáið ò¾éiðií áið-áið ïåðiøòå àëûï ò¾ñåòií ê¼ðiíåäi. Áið ò¾éið ºàðäû æåðãå æåòêiçãåí ñî» äà àéíàëøûºòàï ½çຠæ¾ðåäi-ìiñ. Ñîñûí áàðûï ê¼êêå ½øàäû ºàéòàäàí. Æåðäi» ºûñºà äàéûí åêåíií, åñêåðòó æàñàë¹àíûí, àïïຠºàñàòºà îðàóäû» àë¹àøºû ñàòûñû àÿºòàë¹àíûí áàÿíäàéäû. ʼê ïàòøàñû ñîäàí êåéií ¹àíà íåãiçãi ¸ñêåðií ò¼ãóãå òèiñ. Àë¹àøºû æèíà¹ûìûçäû “Áàðëàó” äåï àòàäûº. Áiç æî¹àðûäà àç-ìàç øîëó æàñà¹àí, ìûñàë ¹ûï êåëòiðãåí ¸ñåðëåðäi» á¸ði ¸äåáèåòêå äåãåí áàðëàó åêåí. Îñû óàºûòºà äåéiíãi ê¼ðãåí-áiëãåí, ò¾éãåíiìiçäi» áið ïàðàñûí ò¾éiíäåï, åñåï áåðóäi îñû 潺àëòà» æèíà¹ûìûçáåí ò¾éiíäåéiê. °äåáèåòêå äåãåí áàðëàó îñûìåí àÿºòàëñûí. Åíäiãiñi ¸äåáèåò ìàéäàíûíà ºîÿí-ºîëòûº àðàëàñó. °ðèíå, Ò¸»iði ñ¸òií ñàëñà.

°äåáè øû¹àðìàøûëûºòû» àë¹àøºû, òiïòi ìà»ûçäû êåçå»ií áåëãiëi äå»ãåéäå ñ¸òòi àÿºòàäûì äåï áiëåì. ²àëûïòàñó ä¸óiði îñûìåí ò¸ìàì. Åíäi ¼ñó êåðåê. ʼëåì ò½ð¹ûñûíàí ¹àíà åìåñ, ì¸í, ìàçì½í, òåðå»äiê òàðàïûíàí. Ìàíà àéòºàíûìûçäàé, á¾ãiíãi ¸äåáèåòòi» áið áåò-áåéíåñií ºàëûïòàñòûðó æîëûíäà. “Àë¹àøºû æûð! Äiðiëi» ê¼ï áîë¹àíûìåí ¾íi»äå, Ñà¹àí òàáàí òiðåìåñåì æåòå àëìàñ åì á¾ãiíãå”. ̽õòàð Øàõàíîâ ºîé. Àéòñà, áîë¹àí-òîë¹àí àäàì¹à æàðàñàð ñ¼ç. Àë, áiçãå åðòå. ²àéäà ¸ëi! °éòñå äå, áîëàøຠá¾ãiííåí áàñòàëàäû. Êåòòiê! ̽ºà¹àëè àéòïàºøû: Áàëà øàºòàí – Áîëàø຺à. ²àðàøà-òàìûç. 2011-2012æ.

ÒÀÉ (õèêàÿò) Ò¾í æàðûìû áîëàòûí. Åðòå»ãi ê¾éái» òiðëiêòi» ºàìûìåí åðòå ò½ðó êåðåãií ò¾éiï, æàñòûººà åðòåðåê áàñ ºîé¹àì. °éòñå äå, ä¼»áåêøóìåí ò¾í îðòàñûíà æåòêåì. °ëi îÿóìûí. ²àëòà¹à àðíàë¹àí òåëåôîíûì ò¾íäåãi îðíû – êåðåóåòòi» áàñ æà¹ûíà, åäåíãå æàé¹àñºàí. Ò¾íãå ºàðàé ¼ç ìiíäåòií àòºàðûï áîë¹àí, åíäi áàð åêåíií äå ½ìûòºàì. Êåíåò... Àë¹àø ¾íñiç, ¸ëñiç ¹àíà æàðûº áåðäi. Êåëåñi ñ¸òòå – ºî»ûðàó. ²î»ûðàó. Ìåíi» åðòå»ãi ½éºû ºàíáà¹àí ìûæ-òûæ êåéïiì ìåí ñ¾ëåñîº ºàëïûìäû åëåñòåòiï, ê¼ç iëiíäiðóäåí áàñºà îéäàí àäà áàñûìäû ñîëº åòêiçãåí ºî»ûðàó åäi. ƾðåãiìäi çiðê åòêiçãåí ºî»ûðàó åäi. Àéøûëûº àëûñòàí æûëäàì õàáàð àë¹àì. Õàáàð áåðóøiì æàéáàðàºàò. Àìàí-ñàóëûºòàí êåéiíãi æà»àëûº ñ½ðàñó ñàòûñûíäà ñ¾éiíøi ñ½ðà¹àíäàé àëäûìåí àéòºàí: – Òàéáóðûë ºàéòûñ áîëûïòû. – ľ»ê åòêiçäi. – Ïûøàºòàï êåòiïòi... Àð¹û ñ¼çäåð åñiìäå æîº. ²½ëà¹ûì òàðñ áiòåëìåãåí, åñòiãåí äå áîëóûì, ºàáûëäàó¹à øàìàì ºàëìà¹àí. °³ÃIÌÅËÅÐ ÌÅÍ ÕÈÊÀßÒÒÀÐ

Òiñòåíãåíiì äå, à»ûð¹àíûì äà áåëãiñiç. Òåëåôîíäû óàòûï æiáåðåðäåé ºûñà ½ñòà¹àí ºîëûì ºàðûñà äiðiëäåï, ò¼ñåê ¾ñòiíäå îòûð åêåì. ´çiìå êåëãåíäåãi ê¼ðãåíiì. κûñòàí îéëàíûï ¾ëãåðìåñåì êåðåê, åíäi îéûìäû æèíàé àëàð åìåñïií. – Òàéáóðûë... – äåéìií ê¾áiðëåï. – Òàéáóðûë ¼ëäi ìå? – ²àðûñºàí ºîë êiëò áîñàï, ò½òºûíäà¹û òåëåôîí àëäûìåí êåðåóåòòi» ºûðûíà, îäàí àðû åäåíãå º½ëà¹àí. Æàðû¹û ºîñà ñ¼íäi. – °òòå»... – Æàçûë¹àí àëàºàí ºàéòà ò¾éiëãåí. ²àéðàí Òàéáóðûë. Áàé¹½ñ áàëà. ´ëiï áàðà æàòûï íå îéëàäû» åêåí? Åñ ïåí ò¾ñòi» àðàñûíäà æàòûï íå åëåñòåòòi» åêåí? Àäàì àð æ຺à àòòàíûï áàðà æàòºàí ñû ñ¸òòå á¾êië ¼òêåí ¹½ìûðûí ê¼ç àëäûíàí ¼òêiçåäi äåóøi åäi. ϸíèäi» àºûð¹û ìèíóò... ñåêóíäûíäà¹û ê¼ðãåí êàäðû» ºûï-ºûñºà áîë¹àí øû¹àð. Ä¸ë ¼çi»íi» ¹½ìûðû» ñèÿºòû... Á½ë – ñåíäåëiï êåòêåí ìåíi» øàøûðàíäû îéûì åäi. Òàéáóðûë, àíû¹ûíäà Òàéæàí. Òàéæàí áîëàòûí àòû. Àçàí øàºûðûï ºîé¹àí. Àçàíñûç ºîéñà äà, æ¼ðãåãiíäå æàìàë¹àí åñiìi. Òàéæàí – åò áàóûð æàºûíûì åìåñ, àíòòàñºàí àíäà, ñåðòòåñêåí äîñûì åìåñ. Iñòåñ òàìûðûì äà áîëìà¹àí. Ðàñ, áið àóûëäà ¼ñòiê, áið ê¼øåäå ò½ðäûº – àðàìûçäû îí-îí áåñ ¾é á¼ëåòií, – ê¼ðøi äåóãå êåëìåéäi. ²èñûº ºîëìåí ò¾çó àìàíäàñºàíáûç. Åêi æàñ ¾ëêåíäiãi áàð-ò½¹ûí. Iíi ºûëûï ºàñûíà åðòïåãåí, à¹à áîëûï àºûë àéòûï, ºàìºîðëûº æàñà¹àí æåði äå æîº. Ìåêòåïêå áàðàð æîëäà ½øûðàñàòûíáûç. μñòàìäû, ñàëìàºòû æiãiòêå ºîë áåðiï àìàíäàñàòûíìûí. ²îñ ºîëäàï. Åêåóìiç äå. Ìåíi æàºñû ê¼ðåòií. Àéòºàí æîº, – áiëåòiíìií, – ê¼çiíåí ê¼ðiíåòií. Ò¸êàïïàð. Àäàì¹à øåêåëåé ºàðàéäû. Ûç¹àð øàøûï åìåñ, ñûíàé. Àÿï ò½ð¹àíäàé. Êiðïiê ºàºïàóøû åäi. Îðòàäàí áèiêòåó áîé ìåí øûìûðëû¹û ñûðòûíà øû¹ûï ò½ðàòûí ñåðiïïåëi äåíåãå ºàëàé êåðiëñå äå æàðàñûï ò½ðàð åäi. Áàñºàëàðìåí ºàëàé àìàíäàñºàíûí ê¼ðãåì. Àëäûìåí áåòiíå ºàðàéäû, – á½ë êåçäå ºàðñûäà¹û ºîëûí ñîçûï ò½ðàäû. – Àëìàé

àëìàé ï½øàéìàí áîë¹àí à¹àñû àºûðû àìàëû º½ðûï, ºàëàíû» áið áàñûíàí åêiíøi áàñûíà ñàíäàëó¹à ê¼íäiêêåí. ¶ëêåíi îºóøû áîë¹àëû äà àòòàé ò¼ðò æûë. Ñîäàí áåði æàºûí ìåêòåïêå æûëäà ¼òiíiø æàçàäû. Îðûí æîº, êåëåñi æûëû... Åíäi ä¸ë îñûëàé áåñ-àëòû æûë ñàíäàëñà, áàëà äà ìåêòåï áiòiðiï ºàëàð... Òàéáóðûë ìûðñ åòòi. Àñûºïàé òà¹û áið êåðiëiï àëäû. ²ûìáàòûì ºàëûï ºîéìàäû ìà äåãåíäåé, ê¸ði êåìïiðäi» ìà»äàéûíäàé ìûæ-ìûæû øû¹ûï, ñ½ðºû ºàøºàí ò¼ñåãiíå áið ºàðàï ºîéäû. Àñûºïàé, áàïòàíûï êèiíå áàñòàäû. Òîëûñûï, äåð øà¹ûíà æåòêåí æiãiòòi» áiëåó-áiëåó á½ëøûº åòòåðìåí ê¼ìêåðiëãåí îðòà áîéëû, ò¼ðòïຠäåíåñi ñ¸íìåí èiëåäi. – Äèïëîìäû ºîð¹àäû», ºàøàí áåðåäi åíäi? – äåäi Áàéæàí à¹àñû, Òàéáóðûë æóûíûï-øàéûíûï, äàñòàðºàí áàñûíà êåëãåíäå. – Îíøàºòû ê¾íäå ºîë¹à òèiï ºàëàð. – ·ì... Îäàí êåéií íå îéû» áàð? – Àóûë¹à êåòåì. – Ñîñûí? – Ñîñûí, ñîë. Áið æ½ìûñ òàóûï, ¾éäi» iøiìåí áiðãå... – Áið æ½ìûñ òàóûï? – À¹àñû ½ðòòàé áåðãåí øàéûí, êåði ºàéòàðäû. – Àóûëäà ºàéäà¹û æ½ìûñ îë, ñà¹àí çàð áîï îòûð¹àí. Øàë-êåìïið ¼ëìåéäi, ê¼ï ñ¼çäi ºîé äà, ºàëàäàí æ½ìûñ içäå. Àäàì äåãåí, åðòå»äi äå îéëàó êåðåê ºîé. – ʾíäåãi ã¼é-ã¼éi. Àóûë äåñå òûæûðûíûï áiòåäi. – Áàñòûºïåí ñ¼éëåñåì á¾ãií, àíà æîë¹û æåðãå... – Êåðåãi æîº! – Àé¹àéëàìàñà äà, à¹àñûíû» áið êåëêi ºî»ûð äàóñûìåí ìàíàóðàï ò½ð¹àí ¾éäå ñ໺ åòiï åñòiëäi. °»ãiìåãå àðàëàñïàé, ¾íñiç øàé º½éûï îòûð¹àí æå»ãåñi ñåëê åòå ò¾ñòi. Åêåói äå á½¹àí à»ûðûï ºàëûïòû. ̽íû» áåòiíå àøó àðàëàñ, à»-òà» êåéiïòå ºàðàï, áiðàç îòûðäû äà: – Áiëãåí áî¹û»äû æå! – äåäi à¹àñû û»ûðàíûï. Ñîäàí ñûçäàíûï îòûðûï àëäû. Æàç øû¹à øóûíàí àéðûë¹àí îíñûç äà òûì-òûðûñ

¾éäi ¾íñiçäiê áó¹àí. Äàñòàðºàí áàñûíäà ñîñòèûï-ñîñòèûï îòûð¹àí ¾øåó äà¹äàð¹àí êåéiïòå. Iøiëìåé, æàéûíà ºàë¹àí øàé ¹àíà: “Àó, ñåíäåðãå íå áîë¹àí? Ìåíi äå îéëàï ºîéñà»äàðøû áið àóûº” – äåãåíäåé êåñå iøiíäå áåòi øå»áåðëåíå ¸ëñiç äiðiëäåéäi. °ðêiì ¼ç îéûìåí. Ò¼ðò æûë ¸óïiðiìäåï øûäàï, îñû ê¾íäi ñà¹àò ñàíàï ê¾òïåï ïå åäi! Åíäi êåëiï áàéëàñà ò½ð¹ûñûç øóäû» îðòàñûíäà ºàëó... ̾ìêií åìåñ, á½ë àçàïºà ºàëàäà, èíòåðíàòòà îºûï, ä໹àçà øóäû» îðòàñûíäà ¼ñêåí ñåí ñèÿºòûëàð øûäàñà øûäàð, àóûëäà, ºûñòû» ºàºà¹àí àÿçûíäà ñàºà¹à ºàòºàí ì½çäû àóûç¹à ñàëûï åðiòiï, àñûº îéíàï, ºàøàí ¾ðêóäi ½ìûòûï ºàë¹àíøà àçàííàí ºàðà êåøêå äåéií àðºàñûíàí ò¾ñïåé, òàé ìiíiï ¼ñêåí á½ë øûäàìàéäû... – Êèiìäåðiìäi äàéûíäà! ƽìûñºà æàé áîï êåòòi. À¹àñûíû» àøóëû äàóñû. Îòáàñûíäà àçäàï ºàòàëäàó îòà¹àñûíû» àéòºàíû – iñiíå òû»¹ûëûºòû, ½ºûïòû ¸éåë ¾øií á½éðûº. Æå»ãåñi ò¼ðãi ¾éãå áåòòåäi. Îéûí à¹àñûíû» äàóñû á½ç¹àí Òàéáóðûë, ñóûï ºàë¹àí øàéûí àñû¹ûñ ºîòàðûï, îðíûíàí ò½ðäû. Òîìñûðàé¹àí à¹àñû àñû¹ûñ àòòàíäû. °äåòòåãi, òî»àçûòºûøòà¹û ò¾ñêi àñòû» ìåêåí-æàéûí äà àéòóäû ½ìûòºàí æå»ãåñi áiðãå êåòòi. Òåê ñûðòºà øû¹à áåðiñòå áiðäå»å àéòó¹à îºòàë¹àíäàé, á½ë æàººà ¾ðïèå áið ºàðàäû äà, æ¾ðå áåðäi. Æàëïû, æå»ãåñi æàºñû êiñi. Áiðàº, æå»ãåëåï æ½¹ûñûï êåòå àëìàäû. À¹àñûìåí äå iø àøûñûï ê¼ðãåí åìåñ. Òó¹àí áàóûðû äåóãå êåëìåéòiíäåé. Áàëà êåç. ʼçií åíäi àøûï, åñi æà»à êiðå áàñòà¹àí øà¹ûíäà æàç ñàéûí, êåéäå ºûñòà äà àç óàºûòºà ïàéäà áîëûï, ºàéòà æî¹àëàòûí Áàéæàíäû “à¹à»” äåñå ñåíå ºîéìàéòûí. °êåñi á½ë åêåóiíi» àòòàðûíû» ½ºñàñòû¹ûí ½éºàñûìåí ä¸ëåëäåï, íàíäûð¹àíäàé áîë¹àí. Îéíàï æ¾ðiï æ½¹ûñûï êåòåðäåé åìåñ, ¼çiíåí îí åêi æàñ ¾ëêåí. Îë äà á½¹àí ñóûº áîëäû ìà, ¸éòåóið æóè ºîéìàéòûí. Òåê êåéäå ¹àíà áiði àò, áiði òàé ìiíiï áîé æàç¹àí áîëàòûí. Îíû» ¼çi ½ç຺à åìåñ. Ìûºòàñà, áið áåëäi» àñòûíäà,

æàéûëûìäà æàòºàí ºîéäû ê¼çäåï ºàéòàäû. Àñòûíäà¹û åð-ò½ðìàíäû àòòû ¼ãiç àÿ»íàí àñûðìàé, ¼çiìåí-¼çi iëáiï êåëå æàòºàí à¹àñûíû» æ¾ðiñiíåí iøi æàðûëàðäàé áîë¹àí á½ë àëäûíà áið, àðòûíà áið øû¹àäû. Àºûðû, øûäàìû òàóñûë¹àíäà: – À¹à, äàáàé æàðûñàìûç. – äåéäi. À¹à åñòiìåãåíäåé, iø ïûñòûðàð ìèòû»ûíàí áið òàíáàéäû. – À¹à, äåéiì, àò æàðûñòûðàéûºøû. Àíà æîëû ê¼êåì åêåóìiç æàðûñºàíäà ìåíi» òàéûì àíäà¹û àòòàí îçûï êåòòi. Ñåíáåñå», êåë ê¼ðåéiê. – À¹àñû òà¹û ¾íñiç. Òà¹àòû òàóñûë¹àí áàëà àë¹à øû¹ûï êåòå áåðåäi. – À¹à, äàáàé... – ²îéøû áîëäû. Ìèäû æåìåøi. Òàé àòòàí îçóøû ìà åäi?! – Á½ë á½ðòèûï ºàëàäû. ʼêåñi ñèÿºòû æàðûñïà¹àí à¹àñûíà àøóëàíà áàñòàéäû. Áåòi ºàéòûï ºàë¹àí áàëà ºàéòàäàí: – Îçàäû, – äåéäi ºèòû¹ûï. – Àëäûíäà ê¼êåìíåí îçûï êåòêåí. ʼêåì: “Æàðàéñû», òàéû» æ¾éðiê åêåí. Áàòûðäû» òàéû îñûíäàé áîëó êåðåê, ¼çiíåí ä¸ó æèðåí àòºà æåòêiçáåé êåòòi”, äåãåí. – Åé, áið... ²àíäû iøiï ºîéäû» ¹îé ñåí äå. Òàé àòòàí îç-áàé-äûû. Ïàïàì ¸äåéi ºàëûï ºàë¹àí, ñåí ìàºòàíñûï äåï. μºòû» áà?! Òàéáóðûë ì¾äiðiï ºàëàäû. À¹àñûíà á¸ðiáið ñåíáåéäi. ʼêåñi ¼òiðiê àéòïàéäû. “´òiðiê àéòóøû áîëìà, áàëàì. ´òiðiêòi ºîðºàºòàð ¹àíà àéòàäû”, – äåï ê¼êåñiíi» ¼çi òàëàé àéòºàí. Îë ¼òiðiê àéòïàéäû. Îäàí àðû¹à øûäàìû æåòïåãåí áàëà: – Îçàäû, ñåí ºàëûï ºàëàì äåï ºîðºûï ò½ðñû»! – äåéòií äå, òàéûí òåáiíiï ºàëûï, ½øûðòà æ¼íåëåòií. Êåéií, åñ êiðiï, î»-ñîëûí òàíè áàñòà¹àíäà äà à¹àñûí æàºûí ê¼ðå àëìàäû. ̽íû» ñàáຠ¾ëãåðiìií ñ½ðàï, àºûë àéòºàí áîëàòûí àóûë¹à êåëãåí ñàéûí. Îäàí àðû¹à Òàéáóðûëäû» ¼çi æiáåðìåãåí. ²ûçûº, Òàéáóðûëäû» áàëà êåçi åñiíäå ê¼ï ºàëûïòû. Ѿíäåòòåëìåé ò½ð¹àí ¾ø æàñûíäà¹û ñóðåòòåð äå ê¼ç àëäûíäà. ʼêåñi ìåí àïàñû ºàñûíàí òàñòàìàéòûí. ²àéäà áàðñà äà á½ë áiðãå æ¾ðåäi. ¶ëêåí êiñiëåð ¸êå-

øåøåñiìåí àìàíäàñûï áîëûï, ì½íû ºîë¹à àëàäû. Áåòiíåí ñ¾éåòií. Ñîñûí ò¸ïòiøòåï ñ½ð຺à àëàäû. Êiìíi» áàëàñûñû»? ²àíøàäàñû»? ²àé åëñi»?.. îíû» iøiíäå.., îíû» iøiíäå... Á¸ðiíi» ñ½ðàéòûíû ñîë. Êåéáiðåói ºàéòàëàï, êåçäåñêåí ñàéûí. Á½ë ê¼êåñiíi» àéòóûìåí æàòòàï àë¹àí æåòi àòàñûí ñûäûðòà òiçiï áåðåäi. ѽðàºæàóàï áiòåäi. ¶ëêåíäåðäi ûðçà ºûë¹àí á½ë, ¸ëãiëåðäi» ñ¾éãåí æåðií æå»iìåí òàðòà ñ¾ðòiï òàñòàéäû. Îñû ¸äåòií áàéºàï ºàë¹àí áiðåó, iøåãi ºàòà ê¾ëiï, áàñ ñàëûï ºàéòà ñ¾éãåíi áàð. Á½ë ºàéòà ñ¾ðòêåí. ¶éëåðiíåí ºîíຠàðûëìàéòûí. Êåëãåíäåð àëäûìåí øàé iøåäi. Á½ë êåçäå åò ñàëûí¹àí ºàçàí á½ðº-ñà𺠺àéíàï æàòàäû. Á½ëàð äà ºîí຺à ê¼ï áàðàäû. Îíäà äà ñîëàé. Àóûç áîñà¹àí àðàëûºòà ºûç¹ûëûºòû ¸»ãiìåíi» òèåãi à¹ûòûëàäû. Êåéáiðií ½¹ûï, êåéáiðií ½ºïàñà äà, çåéiíi ¾ëêåíäåð æàºòà. Îéíàï îòûðñà äà º½ëà¹û ò¾ðiê. Àðºà-æàðºà áîëûï îòûð¹àí êiñiëåðãå ºûçû¹àäû. ¶ëêåí áîëó¹à àñû¹àòûí. Á½ë ¾ëêåí áîë¹àíäà... ´çi ñèÿºòû áàëàëàðìåí áiðäåí îéíàï êåòå ºîéìàéòûí, ñið¸, æà»à òàíûñòàðìåí òië òàáûñóäû» ºèûíäû¹û ñîë êåçäå-ຠºàëûïòàñºàí áîëóû êåðåê. Êåéäå îéíàï êåòiï, êåéäå ½éûºòàï ºàëàòûí Òàéáóðûë, ºîíàºòàð ºàéòó¹à æèíàë¹àíäà, íåìåñå ¼çäåði ¾éëåðiíå êåòåðäå ñîë àðàäàí òàáûëàòûí. Àë¹àø ê¼ðãåíäå ò¾ï-ò¾çó, ñàëìàºòû, ñàïñàó àäàìíû» àÿººà ò½ðà àëìàé, ê¾ðìåëãåí òiëiìåí áûëäûðëàï ê¼ï ñ¼éëåéòií øàëäûð-øàòï຺à àéíàë¹àíûíà òà» ºàëûï, ¾ðåéëåíå ºàðàéòûí. ¶éäåí øûºïàé, øûºñà äà ºîøòàñàð ò½ñòà ½çຠá¼ãåëiï, ½çຠá¼ãåï, àóûçäàðûíàí ò¾êiðiê øàøûðàï ¸ëäåáiðåóëåðäi áîºòàï òà ñàëàòûí. Áið ºûçû¹û, áàñºàëàð àøóëàíáàéòûí. “Ìàñ ºîé”, – äåñiï ê¾ëåòií äå ºîÿòûí æàé ¹àíà. °éòåóið, ê¼êåñi ìåí àïàñû îíäàé ê¾éãå ò¾ñïåéäi. Á½ë ñî¹àí ºóàíàòûí. Êåéäå, ê¼ðøi ¾éäi» ¸éåëi ò¾í æàðûìäà åñiê ºà¹ûï, òàðñ ½éºûäà¹û ê¼êåñi ìåí àïàñûí îÿòûï àëàäû. Á½ë äà øîøûï îÿíàäû. ʼðøi ¸éåë æûëàï êiðåäi. ´êñiï ºîéûï ¸ëäåíåëåðäi àéòûï æàòàäû. ʼêåñi ¾éäåí àñû¹ûñ

æåòïåãåí äîöåíò, áîëìà¹àí ïðîôåññîð, ºûñºàñû ñàéäû» òàñûíäàé ñ½ðûïòàë¹àí, ñàºè æiãiòòåð ¾øií á½äàí àðòûºòû, æåðäi æåëìàÿ ìiíiï æåòi àéíàëñà» äà òàïïàññû». ²àëàäà ¼ñêåí, ôèëîëîãèÿ ôàêóëüòåòiíå æåë àéäàï, àäàñûï êåëiï ºàë¹àí ºàéñûáið ºûçäàðäû» “îé, ñêó÷íî ¹îé”, – äåãåíiíå ºàðñû ó¸æ àéòûï, “êëóáºà áàðàéûº òà”, – äåãåíiíå º½ëຠàñïàé, æåð ¾øií øàéºàñòà ºàéòïàé ½ðûñ ñàëûï, æå»iï øûººàí êåëåøåê “û¹àé ìåí ñû¹àé”, ì¸ðò ìiíåç æiãiòòåðäi» îéëàï òàïºàí ½ëû òîéû. μëû òîéäû» áàñºàðóøûñû – ñ¼çi iði, åòi òiði Åðáîë. Áàñ-áàñûíà áè áîëó¹à º½ìàð, øàøûðàï-ïûøûðàï æ¾ðãåí åëiíi» áàñûí ºîñûï, ì½ðàòûí áið àðíà¹à òî¹ûñòûð¹àí Àñàáà õàí æ½ðò íàçàðûí ¼çiíå òîëûºòàé àóäàðòûï àë¹àí ñî», àóçûí áà¹ûï, áèëiãiíå áàñ ½ðûï îòûð¹àí ºàðà ὺàðà¹à ºàðàï ñ¼ç áàñòàäû: – Àë, æàðºûíäàðûì!.. – Îíû àéòòû»ûç, – äåäi æàííàí êåøêåí áið æåë àóûç îðòàäàí. Îë àíò½ð¹àíäû ºîñòàóøûëàð òàáûëäû. Òû»äà¹àí áîëûï, ìîìàºàí êåéiïòå, ìîíòàíñûï îòûð¹àí ºàëû» ὺàðà ê¾ëiï áàñòàï, øóëàï êåòòi. ²îëûí ê¼êêå ñàìàðºàó ê¼òåðiï, øóûëäàºòàðäû æûì ºûë¹àí õàí ñ¼çií ñàáàºòàäû: – Øóëàìà»äàð!.. – Îíû äà àéòºàíñûç. – Øûáûí æàíû êåóäåñiíå ñûéìàé æ¾ðãåíäåð æåòåðëiê ñèÿºòû. Ìûíàó ñîë æàííàí áåçãåí áiðåóäi» ë¸ìi. Äåëåáåñi ºîçûï, ê¼»iëi ê¼êòå, æà¹àñû æàéëàóäà æ¾ðãåí æ½ðò ñ¼çãå òîºòàóäàí ºàë¹àí ñû»àéëû. Õàëºûíû» ê¼»ië-ê¾éií òàï áàñûï òàíè àë¹àí ຠ꼻ië, êå» º½øຠõàííû» ¼çi äå ºîñûëà ê¾ëäi. – Ѽçäi á¼ëìå»äåðøi, ò¾ãå... – °ï, á¸ðåêåëäi! ̽íû àéòºàí æîºñûç, òû»íàí òàïºàí ñ¼çi»iç ¾øií òiëiìiçäi òàñºà áàñòûðñຠòà, ¾íiìiçäi øû¹àðìàó¹à ¸çiðìiç! – “Ìiíå, ìûíàó æ¼í áiëåòií àäàìíû» ñ¼çi, áèëiãiìäi áåêåìäåé ò¾ñóãå ñåái òèåð ì½íäàéëàðäû ê¼òåðó êåðåê”, – äåï ò¾éiï ºîéäû ¸êêi õàí, ºèºûëäàï, øèºûëäàï, ºàðºûëäàï, ûðñûëäàï ê¾ëiï æàòºàí îðäàëû æ½ðòûíà ê¼»iëi áiòiï.

– Îñûëàé òû»íàí ò¾ðåí ñàëûï îòûðìàñà»ûç, áið æ¾ðãåí æîëû»ûçäû îí æ¾ðiï, åñêi ñîºïàºòû øèûðëàé áåðiï, Ôèëîëîãòàð åëií áàñºàðó ºèûí, õàí èåì! – äåäi áið àºûëã¼é. Àëàºàí æà¹ûí äóûëäà¹àí òîïºà ºàðàòà, åêiíøi ì¸ðòå î» ºîëûí ê¼êêå ñîç¹àí õàí áàéûïïåí: – Îíû áàéºàï ò½ðìûí. ´òêåíäåðäi» ñ¼ç æàó¿àðûíà ñ¾éåíñåê, ºîë áàñòàó äà, åë áàñòàó äà ò¾ê åìåñ ê¼ðiíåäi, òåê ñî»û»íàí åðåð òîáû» áîëñûí. “Àëºà òîïòû» àëäûíäà ñ¼ç áàñòàóäàí ºèûíäû ê¼ðãåì æ, äåïòi, ìàë áà¹ûï, ìàºàë øû¹àðóäàí ¼»ãåãå áàñ ºàòûðûï ê¼ðìåãåí ñ¼çóàð áàáàëàðûìûç. – Îñûíû àéòûï, áàñ ø½ë¹û¹àí áà¹ûíûøòû åëiíi» ò¼áåñiíåí àñûðà øîëûï øûººàí. Øiðêiíäåð, ê¼çäåði áàºûðàéûï, º½ëàºòàðûí òiãå, òàïæûëìàé ºàëûïòû. ƽìà íàìàçäà èìàì¹à äà òàï á½ëàé ½éûìàñ. – Ôèëîëîãòàðûì ìåíi»! – äåäi ê¼»iëi ¼ñêåí õàí ñàëòàíàòïåí. – ´çäåði» ò¼áåëåði»å ò½òûï, õàí ê¼òåðãåí àäàìíû» ñ¼çií á¼ëiï, àëäûí êåñêåñòåìåé òåãiñ º½ëຠàñû»äàð! – “Òûíûøòàëû»äàð” äåé æàçäàï, ¸ðå» ºàëäû. – Á¸ðiìiç ñàí òàðàóäàí êåëiï, áið àðíà¹à òî¹ûñûï, ò¼ðò æûë áið ñîºïàºïåí ºàòàð æ¾ðiï, òàëàé òåçäåí ¼òòiê. Àìàí ¼òòiê, á¾ãiíãå æåòòiê. Åíäi êåëiï ñû ñûí ñà¹àòòà àóûçáiðøiëiãiìiçãå àºàó, åëäiãiìiçãå ñûçàò ò¾ñiðiï, ½ëû æîðûº àëäûíäà ñûð àëäûðûï àëñàº, äîñºà ê¾ëêi, ä½øïàí¹à òàáà áîëàìûç. ĸë á¾ãií òî¹ûç æîëäû» òîðàáûíäà ò½ðìûç. °ðêiì ¼ç ñîðàáûíà ò¾ñåð ñ¸ò. °ðºàéñû»äû òåãåóðiíi òåìiðäåé æàó¹à æàë¹ûç æ½ìñà¹àëû ò½ðìûí. Á½ë æîðûºòà òiñòiëåð ìåí òûðíàºòûëàð ¹àíà åìåñ, åïòiëåð ìåí àéëàëûëàð æå»iñêå æåòåäi. Iñòi» ñ¸òií íàéçàíû» ½øû ìåí áiëåêòi» ê¾øi ¹àíà åìåñ, àºûë ìåí ïàðàñàò, æiãåð ìåí ò¼çiì øåøåòiíií ½ìûòïàóäû åñêåðòåì. Àëäàðû» ò½íûï ò½ð¹àí – áåëãiñiçäiê. Åñåái ìûºòûíû» – ½ïàéû ò¾ãåë. ĸòòåði»äi áåêiòi»äåð! Ñàïàðëàðû»à òiëåðiì – Àº æîë! Á¾ãiíãi ½ëû æîðûºòû» àëäûí ½ëàí-àñûð ä¾áiðëi òîé¹à àéíàëäûðó¹à æàðëûº øàøàì. Îñû ñ¸òòå, îñû æåðäå, òàðàóëàðäû» òàðìàºòàëàð í¾êòåñiíäå ò½ðûï òiëåãåí

òiëåê, àéòûë¹àí ñ¼ç, áîë¹àí îºè¹àëàð øàðøà¹àíäà – ê¾ø-ºàéðàò, æûëà¹àíäà – æ½áàíûø, ºóàí¹àíäà – ¾ñòåìå áîëàðëûº åñòåëiêêå àéíàëó¹à òèiñ. Àðòûìûç¹à ºàðà¹àíäà, ºîøòàñàð ñ¸òòi» åñêåðòêiøi æåòiì ºûçäû» òîéûíäàé ñ½ðºû ºàøûï ò½ðìàé, Àáûëàéäû» àñûíäàé – àéáàðû àéøûëûºòàí ìåí ì½íäàëàï, ä¾áiði ê¾íøiëiêòåí º½ëຠæàðûï ò½ðàòûí áîëñûí! – ²àðà í¼ïið òå»ñåëå òîëºûï êåòêåíäåé, æûëàííû» áàñûíäàé ºàºøà»äàï, ê¼ê òiðåï ò½ðàòûí áàñòàð, æûëû ñ¼çãå åëòiï, ê¼êiðåêêå º½ëàï ò¾ñiïòi. Àñàáà õàí åñiíå ¸ëäåíå ò¾ñiðãiñi êåëãåíäåé ¾íñiç ºàëûïòà, àëûñºà òàìñàíà ºàðàï ñ¸ë îòûðäû äà: – Áàëà ê¾íiìäå, ñið¸ æåòi-ñåãiç æàñòàìûí, ê¼çáåí ê¼ðiï, åðåêøå ¸ñåð åòêåí áið îºè¹à åñiìå ò¾ñiï ò½ð á¾ãií... ¶éäi» åðêå-òîòàé, àðäà ¼ñiï êåëå æàòºàí ½ëûìûí. Áåòiìå æàí êåëìåãåí. Áàñòû àðìàí – áàòûð áîëó. Îéíàï æ¾ðãåì. Áið ¼çiì. Êåíåò àíàäàéäàí áið ºàðà íîºàò ºûáûðëà¹àíäàé áîëäû. ¶»iëñåì á¾éi åêåí. Ê¾í ºûçûï ò½ð, ê¼ëå»êå içäåï àäàì ò½ðà¹ûíà ¼òiï êåòñå êåðåê. Àÿºòàðû àðáèûï, àëòû æàºòà æàòûð. Æîòàñû êiøiãiðiì ò¼áåäåé. ؽáàð á¸ëå, ê¾äiðåéå ºàðàï ò½ð. Ò½ðûñûíû» ¼çi º½òû»äû ºàøûð¹àíäàé. ѽñòû. Àë¹àøºû ¾ðåéiìäi æå»iï, ä¸òiìäi áåêiòòiì. Æàéðàòûï ò¾ñiðóäi» àìàëûí ºàðàñòûðà áàñòà¹àì. ²îëûìäà¹û óûñ òîëà àñûºòû ñàºàñûìåí æàéûíà ºàëäûðäûì. Æàó àíòàëàï ò½ð¹àíäà, îéûí ºóàð øàìà áàð ìà! Àë¹à áið àòòàï ºîéäûì. Ľøïàíûì àéûëûí æèÿð åìåñ. “Êåëñå» – êåë”, – äåãåíäåé, áið ºûðûíäàé, ä¾»êèãåí ºàëïûíàí æàçáàéäû. Îéëàíûï ò½ðàð êåç åìåñ, áið øåøiìãå êåëìåé áîëìàéäû. Øåøóøi ñ¸òòåãi ñåíiìäi ºàðó – àÿººà òîºòàäûì. Àíû¹ûíäà, òàáàíûíû» ºàëû»äû¹û åëiãå æóûº æàï-æà»à á¸òi»êåãå. Ìûñûº òàáàíäàï æàºûíäàé ò¾ñòiì. Á½òºà òîëûï, ºûð ê¼ðñåòiï ò½ð¹àí íåìåíi òàïàï ¼òïåêïií. Åíäi áið àòòàñàì àëûï ò¾ñåð øàìà¹à êåëiï, áið òîºòàäûì. ²àéûñ ºàðà á¸òi»êåãå áið, á¾éiãå áið ºàðàéìûí. Îë äà òàïæûëàð åìåñ. Ò¸óåêåë äåï, ò¼áåäåí ò¾ñêåì. ²àøûï ¾ëãiðìåäi, ä¸ï áàñòûì. Æàó ò¾ñiðãåíiìå

ìàñàéðàï ¾ëãiðìåäiì, àÿ¹ûìíû» àñòû æûáûð-æûáûð¹à òîëäû äà êåòòi. Ìû»-ñàí ½ñຠí¾êòåëåð àÿ¹ûìäû øå»áåðëåé, æàí-æ຺à òàðàï æàòòû. Æàí ½øûðà øîøûíáàñàì äà, åñiì øû¹à ò¾ðøiãiï, ºàðóûìäû êåði ºàéòàð¹àì. Àÿ¹ûìäû ê¼òåðiï àë¹àíäà ê¼ðãåíiì, àë¹àøºû ê¼ëåìiíåí ò¼ðò-áåñ åñå êiøiðåéãåí á¾éiíi» àìàí-åñåí æûòûï áàðà æàòºàíû. Ñîë êåçäå ò¾éñiíãåì, åñ áiëå êåëå ò¾éäiì. Á¾éi ºàïòà¹àí áàëàëàðûí àðºàëàï æ¾ðåäi åêåí. Àñûðàóøû ¼çi, àðºàñûíà ñàëûï ¼ñiðåäi. Ò½òºèûë ºàóiï ò¼íãåíäå æîòàñûí ê¾äiðåéòå æèíàë¹àí ½ðïà¹ûí æàí-æ຺à øàøûï æiáåðåäi. ´çi äå – äií àìàí, ¾ðiìá½òà¹û äà – ñàëàìàò. ²àçið îéëàéìûí, ìåí ºàóiï áîï ò¼íãåí ñîë ñ¸òòå áàñ ñàó¹àëàé, ïûøûðàï êåòêåí, ¼ç áåòiìåí ê¾í ê¼ðóãå æåòå ºîéìà¹àí á¾éiíi» áàëàëàðû ºàìºîð àíàíû» àñûðàóøû àðºàñûíà ºàéòàäàí æèíàëà àëäû ìà åêåí? Æèíàëñà ê¼çi ò¾ãåë, ºàáûð¹àñû á¾òií îðàëà àëäû ìà? ...Áiç äå òàðàï áàðàìûç. Áàñ ñàó¹àëàï åìåñ, àðìàí ºóûï. ²àëàé äåñåê òå ½ºñàñ. Åíäi áiðåð æûëäàí êåéií, îñû àðà¹à ò¼ðò º½áûëàìûç òå» æèíàëûï, àðºà-æàðºà îòûðà àëàìûç áà? Îòûðñàº, á¸ðiìiç ò¾ãåë îñû àðàäàí òàáûëà àëàìûç áà? – Òàºòà îòûð¹àíûí åñiíåí øû¹àðûï àë¹àí õàí, îðíûíàí ò½ðûï, ºîëûíà àëòûí çåðëi, ¸éíåê òîñòà¹àíûí àëäû. – Áàñûìûç àìàí, áàóûðûìûç á¾òií, á¸ðiìiç åñåí æèíàëàð êåçäåñóëåðiìiç ¾øií! – Àëòûí æèåêòi òîñòà¹àí òiê ê¼òåðiëäi. ʼêiðåêêå æåòå òîºòà¹àí ñ½ëº áàñòàð ñ¸ë á½ðûí ºàéòà ê¼òåðiëãåí. Åíäi, ºîë ñî¹ûï, ºîøåìåòòåé äàóûñòàï, ì¸ðå-ñ¸ðå. ¶ñòåëäå àðàº-øàðàï ê¼ðiíáåéäi. Ñûðòòà êiì íå iñòåéòiíií, ºàíäàé åêåíií º½äàé áiëñií, á½ë àðàäà ñîïûäàé ñûçûëûñàäû. Àñàáà õàí ¼çi áàñòàï – ºîëûíà ãèòàð àë¹àí, – ¸í øûðºàëäû. ƽï áîëñûí äåñiï, ¼çäåðií ¼çäåði ºàìøûëà¹àí æèûí òà¹û áið ¸í áàñòàäû. °ííi» àðòûíàí æåëiêêåí æ½ðò øåêòåí øûºòû. Áiðáiðií ºà¹ûòºàí ºèñûº ñ¼çäåðãå æîë áåðiëå áàñòàäû. Õàí îðäàñûíà æàðàñïàéòûí-ຠæàéò. ̽íû äåð êåçiíäå

ïàéûìäà¹àí õàííû» ºîëû òà¹û áið ðåò ê¼êòi ñ¾çå òîºòàó¹à ì¸æá¾ð áîëäû. – Áiëåòií äå øû¹àðñû»äàð, àëïûñûíøû æûëäàðû ²ûòàéäà ñàÿñè íàóºàí æ¾ðiïòi. μðàíñûç ñàÿñàò áîë¹àí åìåñ, îëàðäû» ½ðàíû òiïòåí ñîðàºû. Àëäàï-ñóëàï õàëûºòû» ê¼êåéií áiëiï àëûï, äàóñû ºàòòû øû¹ûï, àñûðà ñiëòå»êiðåï æiáåðãåí ¸óåéiëåðäi ºîéäàé ê¼ãåíäåï, àáàºòû¹à ìîéíûíàí òiçiï òî¹ûòûïòû. Ñàÿñàòûíäà øàðóàì æîº, ½ðàíû á¾ãiíãi òîéûìûç¹à ñ½ðàíûï ò½ð¹àíäàé åêåí. Ìåí äå ½ðàíäàéûí: “Áàðëûº ã¾ëäåð àøûëñûí, áàðëûº á½ëá½ë ñàéðàñûí!” Àøûëû»äàð! Ñàéðà»äàð! Íàçàðáàåâøà àéòñàº: Òåê ºàíà àë¹à! Õàí á½éðû¹û – áið á½éðûº. Ïàòøà á½éûðäû, õàëûº ºàáûëäàäû. Æàç¹àí º½ëäà øàðøàó áàð ìà, á½éðûº áîéûíøà àºûíäàð à¹ûíàí æàðûëûï, ¼ç ïîýçèÿëàðûíà ñàÿõàò æàñàï ºàéòòû, àºûí åìåñòåð æàòòà¹àí, ñàºòà¹àíäàðûíà ºîë ñàëäû. Êiðiñïå ñ¼ç ñ¼éëåó áàðûñûíäà æ¾ðåêæàðäûëàðûí æàéûï ñàëûï, àðû ºàðàé òûººàíïûººàíäàðûí îðòà¹à ñàëûï æàòòû. Á½ë àðàëûºòà òîñòà¹àíäàðäû» ò¾ái ¸ëäåíåøå ðåò ê¼ðiíäi, ¸ëäåíåøå ðåò òîëòûðûëäû, ñî¹àí îðàé îðòàäà äà ¸ëäåíåøå ì¸ðòå òîºàéëàñòû. Á¸ðiíi» òiëåãi “àìàí áîëàéûº, áèiêòåí ê¼ðiíåéiê...” – äåãåíãå ñàÿòûí. – Ñåíäåð ìåíi» áîëàøຠ¼ìiðãå êåëóãå òèiñ ðîìàíäàðûìíû» áið-áið êåéiïêåðiñi»äåð, – äåäi ͽðæàí ¼ç êåçåãiíäå. – Ñîíäûºòàí áið-áið iði ðîìàí¹à æ¾ê áîëàðëûº ê¾í êåøi»äåð, ¹½ìûð ¼òêiçi»äåð! °í àðòûíàí ¸í, æûð àðòûíàí æûð à¹ûëäû. Òiëåêòåði áið àðíà¹à º½éûë¹àí æàñòàð óàºûò ¼òå êåëå áiðií-áiði æîºòàìàñòàé õ¸ëãå æåòòi. Ñûáûð-ñûáûð, àáûð-ä½áûð. Ñûáûð ìåí äàáûð ºàðº-ºàðº, êå»ê-êå»ê, ñûëº-ñûëº äàóûñòàð¹à ½ëàñûï êåòåäi. ´çiìåí-¼çi îòûð¹àí á½ë ¹àíà ñèÿºòû. Àíà ò½ñºà ºàðàñà äà ñûáûð-ê¾áið, ìûíà ò½ñºà ºàðàñà äà ñûëº-ºàðº. ²àéäà ê¼ç ñàëñà äà ºàðûº áîëûï îòûð¹àí áið æ½ðò. Æà»à ¹àíà ìîíòàíñûï, áiðiíi» ñ¼çiíå áiði ½éûï îòûð¹àí à¹àéûí ò¾ê áîëìà¹àíäàé, äûì ê¼ðìåãåíäåé áåé-æàé ºàëûï òàíûòàäû. Êiðiï-øû¹ûï

æàòºàíäàð äà áàð. Òåê á½ë ¹àíà ¾íñiç, òàïæûëàð åìåñ. ƽðòòàí á¼ëåêòåíóäi ºàøàí øû¹àðûï æ¾ð îñû? ²àøàí äà îñûëàé, äàáûðàëû æ½ðòòû» ò¼áåñiíåí àñûðà ºàðàï, ¾í-ò¾í æîº, äàðà îòûð¹àíû. “Êåêiðòïií – äåï îéëàäû. – Ѽçií æàóàïñûç ºàëäûðàòûí, ñ¸ëåìií ¾íñiç àëûï, ºîëûí ¸ðå» áåðåòií ò¸óáàñûí ½ìûòºàí, øiêiðåéãåí íåìåãå òàï áið ê¼çi ñîºûð, º½ëà¹û êåðå» áiðåó áîëìàñà, êiì æóè ºîéñûí? “Ñàíàñûìåí áàéûï æ¾ðãåí ñàðòñû» ¹îé ñåí äå!” – äåï åäi, ì½íû» ò¸êàïïàðëû¹ûí å» ¾ëêåí ê¾í¸ åñåïòåéòií áið äîñû. Òàéáóðûë ìûðñ åòòi. Øåãið ê¼ç äîñûíû» àéòºàíû ðàñºà øû¹ûï æ¾ðìåñií. Ò¸êàïïàðëûºòû òàçàëûº äåï òàíèòûí áàñû – áàºàé åñåïòåí àð¹ûíû áiëìåñ ñàðò áîëûï øûºñà... Æåòiñêåí åêåí! Ìåéëi, “Áàòûð ò¸óåêåëiíåí òàïïà¹àíäû, ºîðºàº ¾ðåéiíåí òàáàäû”. ²îðºàº áîï, èiëiï-á¾ãiëiï æ¾ðiï áàºûòºà æåòïåé-ຠºîéäûì! – äåäi ºàéòà ºàòàéûï. Àéòºàíûíàí ºàéòïàéòûí ºèºàð íåìå “Àóûë¹à êåòåììåí” æ¾ðiï æåòåêøiñiìåí äå àìàíäàñïàñ ê¾éãå æåòiïòi. ιàí äà ºîëäû áið ñiëòåäi. Òåêåíi æåçäå, åøêiíi ¸ïêåëåï æ¾ðiï òàïºàí ¹ûëûì áàñºàëàð¹à-ຠºàëñûí. Ìåêòåï áiòiðiï, àóûëäàí àòòàí¹àíäà ¸êå-øåøåíi êåéiíäåï ºàëà¹à ê¼øiðiï àëûï, àëà»ñûç ¹ûëûì ºóìຠåäi, îë àðìàíûíû» äà òàñ-òàëºàíû øûºòû. Ìûíà ìiíåçáåí ìàðºàäàì òàïïàñûí ò¾éäi. Ò¼ðò æûë, ó-øó, òàëàñ òàðòûñ àñòûíäà ¼òêåí ò¼ðò æûë æ¾ðåãií øàéëûºòûðûï òàñòàïòû. Òåç æåðiäi. ʾí ê¼ðiñêå æåòåð òàáûñû áàð åêi ºîë¹à áið ê¾ðåê àóûëäàí äà òàáûëàð äåãåí. Òàáûëìàñà, àòà ê¸ñiï – ¸êåñi ½ñòà¹àí º½ðûºòû º½øàºòàï, ¼çi áè, ¼çi ºîæà, èåí òàóäà àëäûíäà¹û àºòûëû ìàëäû ºàéûðûï ºîéûï, ê¾íií ¼òêåðåð. ²½ðûº ½ñòàó á¸çáiðåóëåð àéòºàíäàé ¼ìið ¼êñiòó åìåñ, ºàéòêåíäå äå àðû òàçà, ìûíàó ä໹àçà, øóäàí àóëàº. Á½ë æåòïåãåí ïåéiøòi» ò¼ðiíå áàëàøà¹àñû, ¾ðiì-á½òà¹û æåòåð. Îë êåçãå äåéií àòòà¹àí ñàéûí àëäàï-àðáàó, êiðãåí-øûººàí ñàéûí ïàðà, ê¼ç ñàë¹àí æåði» ñûáàéëàñòûººà áåëøåäåí áàòºàí êåð êåçå»íi» äà ê¼çiíå ê¼ð òîïûðຠº½éûëàð. ²îé ¾ñòiíå áîçòîð¹àé ½ÿëà¹àí ìàìûðàæàé çàìàíäû ¼çäåði ê¼ðìåñå

äå, àðìàíäàï ¼òiïòi á½ðûí¹ûëàð. Áàáàëàðû æåòïåãåí ñîë ðàõàò òiðëiê, åðòåãi ä¸óðåíãå äå æåòåðìiç, á½ë áîëìàñà äà áàëàñûíû» áàëàñû. ιàí äåéií, “á¾ëiíãåííåí á¾ëäiðãi àëìà” äåï, åñ áàðäà åëäi òàáàéûº. Åëãå, àóûë¹à êåëåì äåãåíií åñòiãåíäå àïàñû áàé¹½ñ åòåãiíå ñ¾ðiíiï, ºóàí¹àí øû¹àð. Àë, ¸êåñi... ¸êåñi ºîñòàé ºîéìà¹àí áîëóû äà. °éòêåíìåí ò¾ñiíåð. Ò¾ñiíäiðåð. Áið ºûçû¹û, æàí áàëàñûìåí ¸ìïåé-æ¸ìïåéãå åái æîº Òàéáóðûë ¸êåñiìåí åðêií ñ¼éëåñåòií. °ëäå, ê¼ç àøºàííàí àëäûíà àëûï, ò¸é æ¾ðãåííåí ºàñûíà åðòiï, åðòåãiñií òû»äàòûï, ê¼êåéãå êåëãåíií iðiêïåé ñ½ðàòûï, ñ½ðà¹àíûí àëûï ¾éðåòêåí ¼çi ìå åêåí? “Ìåí æåòïåãåí ½øïàººà ½ëûì æåòñií”, – äåãåíi øû¹àð. Àë¹àøºûäà ºàðñû áîëñà äà, ì¸í-æàéäû ½¹ûí¹àí ñî» ò¾ñiíåð. Áiðåêi áóûííû» òàìûðûíà áàëòà øàáûë¹àíìåí, êåëåð ½ðïຠèãiëiãií ê¼ðñå ì½ðàòòû» îðíûíà êåëãåíi äå. Áàëàñû äà æåòïåãåíãå íåìåðåñi æåòåðií àéòàðìûí, íàíäûðàðìûí ñî¹àí... ²àóìàëà¹àí îéäàí àðûëûï, æàí-æà¹ûíà ºàðàí¹àíäà, ¾ñòåë áàñûíäà¹ûëàð¹à ºîç¹àëûñ åíiïòi, ò½ðó¹à áåò àë¹àíäàðû. ...Ê¼ï ½çàìàé áè àëà»ûíäà òîïûðëàï, áèëåï æàòòû... Øåò åëäi» ø¾ëäið-ø¾ëäið, ì¸íñiç-ìà¹ûíàñûç ä໹àçàñû äåï æ¾ð ¾ëêåíäåð æà¹û. °éòêåíìåí, æàñòàðäû» ñ¾éiêòiñi. Îäàí àðòûº ìóçûêà æîº. Òû»äàï ë¸ççàòºà êåíåëìåói ì¾ìêií, îí åêi ì¾øåíi ò¾ãåë èiï, ºûçäàð æà¹û æiãiò àòàóëûíû» ê¼ç º½ðòûíà àéíàëûï, º½ðáûëàðûíàí ½ïàéûí àñûðñà, æiãiòòåð æà¹û çàìàíàóè ñåðiëiãií ä¸ëåëäåï, åái êåëãåí àðóäû ºà¹ûï ò¾ñóãå ì¾ìêiíäiê àëàòûí û»¹àéëû ñ¸ò. ´ç ì¾ìêiíäiãií ñàðºà ïàéäàëàí¹àíäàð áèìåí áàñòàë¹àí òàíûñòûºòû ò¼ñåêïåí ½øòàñòûðûï, àðû ºàðàé äàìûòûï òà æàòàäû. Íà¹ûç ë¸ççàò. Îäàí àðû ¼çiíå äåéií ºàíøà åðêåêïåí ¸óåéi áîë¹àíûí åñåïòåï æàòïàé, ¾é áîëó¹à äåéií æåòiï æàòàòûíäàð áàð. Òåð ò¼ãå òàïûðàºòàóäû – ò¼ñåêòåãi åòåê ò¾ðóäi» êiðiñïåñi åìåñ, ä¾íèåíi» ðàõàòû ñàíàéòûíäàð äà áîëàäû. ²àëàé áîëñà äà, ¼çií áið ñ¸ò

ê¾éêi òiðëiêòåí àçàò ñåçiíóãå, àç äà áîëñà áàðàºàò òàáó¹à æåòåðëiê ä¾íèå. °ñiðåñå, êiòàï – ñ¼ðåñiìåí ºîñà øiðiãåí, òåàòð – åñêiëiêòi» åëåñiíå àéíàë¹àí ìûíà çàìàíäà. Á¾ãiíãi êåøòå åøêiìíi» îéû æàìàíäûººà áàñòàìàéäû. “Ñó øûºïàñ æåðäåí º½äûº ºàçûï ºàéòåìiç, òåêêå òåð ò¼ãiï, æîººà ¸óðå áîëìàéûº”, – äåé ºîéìàñ, ºèìàñòûº ñåçiì æåòåãiíäåãi áiòiðóøiëåð øûí ê¼»iëìåí áið-áiðií áèãå øàºûð¹àíû àíûº. °ðêiì ¼ç áiëãåíiìåí áèëåãåí áîëûï æàòûð. Àë¹àøºû áåñ-àëòû áèäå àëûï½øºàíìåí, êåëåñi ñ¸òòå-ຠåêïií á¸ñå»äåéií äåäi. Ñûðòºà øû¹ûï êåòóøiëåð, ò¾íãi äàëà¹à àðºàñûí áåðå òåðåçå æàºòàóûíà ñ¾éåíiï, áè àëà»ûíà ºûçûºòàé ºàðàóøûëàð ïàéäà áîëäû. Óàºûò ¼òå êåëå ¸ëãiëåðäi» ºàòàðû æèiëåé ò¾ñòi. Áiðòiíäåï àëà» áîñàó¹à àéíàë¹àíäà, åøêiìãå êåðåãi æîº ìóçûêà äà òûí¹àí. Òàéáóðûëäû» æàíû àøûäû. Íåäåí äå áîëñà òåç æàëû¹àòûí, àëàá½ðòºàí ê¼»iëãå àëäàíûø òàáà àëìàé, æàñ æ¾ðåêòi æ½áàòàðëûº ì¸íäi ä¾íèåãå ºîëäàðû æåòïåé æàñòûº ¹½ìûðëàðû ñûð¹ûï áàðà æàòºàí çàìàíäàñòàðûíà. Å»ñåñi àñºàº áîë¹àíìåí, ºàòàðû æèíàë¹àí òîïòû êèiïæàðûï, åðêií æ¾ðóãå åðêi æåòïåãåí, æàí áàëàñûíà æàºûíäàñà àñûëûí ê¼ðñåòiï, ºûìáàòûí ½ðëàòûï àëàðäàé ñiðåñiï áà¹àòûí ¼çiíå. Ñûðòºà æûëòûðàï æ¾ðãåí ìûíà º½ðáûëàñòàðûíû» û¹ûí òàóûï, æàíäû æåðií ä¼ï áàññà, ºàé-ºàéñû äà å»iðåï æiáåðóãå øຠò½ð¹àíûí îë áiëåòií. ...Áèäåí êåéiíãi äàñòàðºàííû» äà ºûçû¹û àçàÿ áàñòà¹àíäà, ñû ñ¼çäi áið àóûçäàí Òàéáóðûë àéòñûí äåñêåí. Îë îðíûíàí ò½ðûï, ñ¸ë ¾íñiç ò½ðûï, ºî»ûð äàóûñïåí áàïòàé ñ¼éëåï êåòòi: – Ìûíàó ¼ìið ìåí ¾øií ¾ëêåí ¸äåáèåò. Ïðîçà äåéiê. °ð ïåíäåíi» áàñûíà ¼ëøåíiï áåðãåí ê¼ëåì áàð. Áið ¹½ìûð ºûñºà ¹àíà ì¸òií, òà¹û áiði øîëຠ¸»ãiìå, îðòàøà õèêàÿòºà æ¾ê áîëàðëûºòàé. Ñåíäåðãå òiëåðiì ºàð¹àíû» ½çຠæàñû åìåñ, ºàíøà æàñàñà»äàð äà àäàìäûº êåéiïòåí àæûðàìàñ ìà¹ûíàëû ¹½ìûð. “ʼï æàñà¹àííàí åìåñ, ê¼ïòi ê¼ðãåííåí ñ½ðà” äåïòi áàáàëàðûìûç.

Êåéií ͽðæàí ñåíäåð òóðàëû æàçáຠáîëûï, ðîìàíûí ºîë¹à àë¹àíäà: “Á½ëàðäû» íåñií æàçàì?” – äåï áàñ ºàòûðûï æ¾ðìåéòií áîëñûí. Á¸ði» ½çàº-½çຠðîìàíäàðäû» áið-áið æà¹ûìäû êåéiïêåði áîëû»äàð. Ƹíå, ðîìàíäàðû» ºàçຠåðòåãiëåðiíäåãiäåé “ìàºñàòûíà æåòiï, áàºûòòû ¼ìið ñ¾ðiïòi” äåï àÿºòàëñûí! – Áðàâî! – Æàðàéñû»! Àéòºàíû» êåëñií! – Ñåíi» ñ¼çi» ¾øií àëàìûç! – äåñêåí äàóûñòàð åñòiëåäi. Òîïòàñòàðûíû» ºîøåìåòiíåí êåéií òà¹û äà: – Áiçäåð – áåñ ê¾íäiê æàë¹àííû» àë¹àøºû øèðåãiíäå ò½ð¹àíäàðìûç. ²½ëûí ê¾í ¼òêåí, òàéäû» æàñûíàí ¼òiï áàðàìûç. ¶ëêåí ê¼ëåì òóðàëû ñ¼ç áîë¹àíäà, òàéäû» ¹½ìûðûí àë¹à òàðòó àºûë¹à ºîíûìñûç áîëàð åäi. Ñîíäûºòàí, á½ë ê¾éäå ºàëìà»äàð, ¼ñi»äåð, æåòi»äåð! Ìåí – ìàëøûíû» áàëàñûìûí. Ìàëøû áîë¹àíäà, áiðåóäi» åñiãiíäå ê¾íåëòêåí, áîñà¹àñûí ê¾çåòiï, ìàëûí á຺àí øîºïûò øàïàí, æàëáà òûìຠºûçìåòøi êåäåé åìåñ, àëäûíà áiòêåí àç¹àíòàé ä¸óëåòií øàøàó øû¹àðìàé, åøêiìíåí ê¼ìåê ñ½ðàï, ºîë æàéìà¹àí ½ºûïòû øàðóà. °êåì ìàëäû ñ¾éåòií. °ñiðåñå æûëºûíû. Àòáåãi áîë¹àí æîº, æ¾éðiê áàïòà¹àíûí ê¼ðãåí åìåñïií, ¸éòêåíìåí, ìiíãåíi êiëå» áåëäi àò, æiëiêòi æûëºû. Ìèòû»äà¹àí æàáû áàéëàíáà¹àí êåðìåíi» èåñi. ĸòi ìûºòû, òóìûñûíàí ºàéðàòòû, æà¹àñûí æûðòºûçáà¹àí, èiíií ò¾ñiðìåãåí êiñi. Ñîë ¸êåìíi» æûëà¹àíûí ê¼ðäiì. Áiðຠðåò. Ò¾ñiíáåñåì äå, ºîñûëûï æûëà¹àì. Áið îºè¹à¹à áîëà ê¾éðåé æû¹ûëûï, ê¸äiìãiäåé ø¼ãiï êåòiï åäi. Áið òàé áîëäû. Åðòå ê¼êòåìãi ò¼ë, ºûñ ò¾ñå áàëàíû» òàºûìû ò¾ãië, ¾ëêåííi» ñàëìà¹ûí äà ê¼òåðiï àëàð æ½íòòàé òàé¹à àéíàë¹àí. ²ûñòà ìåêòåïòåìiç, ñåãiçiíøi ñûíûïòû» åêi òîºñàíûí àÿºòàï, ºûñòû îðòàëàé ºûñòàó¹à, ¸êå-øåøåìíi» ºàñûíà êåëãåì. Îí ê¾íäiê äåìàëûñ. ²½ðûº òèìåãåí º½ëûíäàðäû æóàñûòó – æûëäà¹û ¸äåò. “Òàé ¾éðåòó” äåéòiíáiç. Òàé ¾éðåòóäi àé ºàñºà ºàðà òàéäàí áàñòà¹àíäû æ¼í ê¼ðäiì. ²àë¹àíûí åðòå»íåí áàñòàï òàºûì¹à áàñïàºïûí. Êåëãåííåí ê¼çiì

ò¾ñêåí. Ò½ðºû ºàòàð òó¹àí ¼çãåëåðäåí áèiê, ñ¾éåêòi. Êiøiãiðiì º½íàíäàé. Àëäûìåí º½ðûº ñàëäûº. ¶é àðàñû àò øàïòûðûì, ê¼ðøiíi» ìåíiìåí æàñòû áàëàñû áûëòûð æ¾ãåíäåëãåí º½íàíûìåí ê¼ìåêêå øàºûðûëäû. Àé ºàñºàíû º½ëàºòàí áàñà ò½ðûï, æ¾ãåí êèãiçäiê. Åíäi, ºàð¹ûï ìiíó ¹àíà ºàëäû, – ºàë¹àíû î»àé. λàé áîëìàé øûºòû. Ìèíóòºà æåòêiçáåé àÿ¹ûìäû àñïàííàí êåëòiðãåí. °ï ñ¸òòå ¾ø ì¸ðòå àóûï ò¾ñòiì. Á½ðûí òàëàé àñàóäû àóûçäûºòàäûì äåï á½òºà òîëûï æ¾ðãåí ìåíi á½éûì º½ðëû ê¼ðìåäi. Íàìûñºà òûðûñûï ºàéòà ½ìòûë¹àì. Àé ºàñºàì ìà»àéëàòàð åìåñ, îéû»äû áiëäiì äåéòiíäåé. Æàëûíà ºîë àïàðòïàéäû. Òàé ¾éðåòóäi æå»ië-æåëïi æ½ìûñ ê¼ðåòií ê¼êåì äå ê¼ìåêêå êåëäi. μÿòòàí, ûçàäàí æàðûëàðäàé áîë¹àí ìåíi» ºàéòà ìiíáåê ¸ðåêåòiìäi ¼çi òîºòàòòû. Àéòóûíøà, ì½íäàé àñàóäû á½ëàé æóàñûòó ì¾ìêií åìåñ ê¼ðiíåäi. Ìåíi æ½áàòºàíäà¹ûñû. μÿëòïàéûí äåãåíi ¹îé. Òàé¹à åðñi ê¼ðiíñå äå, åð-òîºûì ñàëó¹à òóðà êåëãåí. Ñàëäûº. Òóëàï æàòûð. μçûí áàéëàí¹àí øûëáûðäû ìû¹ûì ½ñòàï, òàéäû» û»¹àéûìåí øûð àéíàëûï ìåí æ¾ðìií. Àðºàñûíà êåíåäåé ºàäàëûï àë¹àí åðãå àëàðà ºàðàï ºîÿäû. Òóëàï ò¾ê øû¹àðà àëìàñûí ñåçãåíäåé, ¸ëäåí óàºûòòà áið ñ¸ò òûíøû¹àíäàé áîëäû. Åíäi åð-òîºûììåí îðûí àëìàñòûðûï, ºàðà òåðãå ò¾ñêåí ìåí ºîíàºòàäûì. Àë¹àøºû àïòû¹û áàñûë¹àí ºàðà òàé¹à ºàìøûíû áàñºàì. Òàóëû æåð, ¼ðãå ñàëûï, ºèÿ¹à øàóûï ¸óñåëåñií ê¼ðìåêïií. À¹ûçûï êåëåì. Àðòûìäà º½íàíäû ê¼ðøiì. Åêi ò¼áåíi» ò¾éiñêåí ò½ñûìåí ¼ðãå ñàëûï êåëåìiç. Îñû øàáûñïåí áiðàç¹à ½çàï êåòiïïií. Äåìi àóûðëàé áàñòà¹àí òàéäû àÿ»¹à ñàëûï, àðòûìà ºàðà¹àì. Àï äåãåíäå içiìäi áàñà iëåñiï êåëå æàòºàí º½íàíäû º½ðäàñûì ê¼ðiíáåéäi. Áàðëû¹ûï ºàë¹àí º½íàíûìåí ºàäàìûí ñàíàï áàñûï, ¸ðå» ºóûï æåòòi. μçà¹ûðຠê¾òóãå òóðà êåëãåí. Êåøòåòå ¾éãå ºàéòòûº. Àñàóûì ñ¸ë äå áîëñà ñûëáûð òàðòºàí. Äåãåíìåí, òåáiíñå» àòà æ¼íåëóãå ¸çið. Àÿ»ìåí êåëåìiç. Òàé äà, º½íàí äà ºàí ñîðïà. ²½ëà¹û ñàëïàéûï, áàñû ñàëáûðàï, æຠæ¾íi ¾ðïèiï êåòêåí º½íàí¹à ºàðàó

òiïòi àÿíûøòû. Åìåóðií òàíûòñà» ò½ðà øàáàð æàïæàñ æûëºû, ºàìøûíû» àñòûíà àëñà» äà ìûç¹ûìàñòàé. Áiçäi òà» ºàëäûð¹àí àé ºàñºà åäi. ʾíi áîéû äàìûë ê¼ðìåãåí, åíäi áîëìàñà º½ëàï ºàëó¹à òèiñ òàéäû» ìiíåçi åäi. °ð-¸ð æåðäåãi ºàðäàí àäà ºàðàé¹àí æåð, ñåëòèãåí á½òà, ò¾ï ºàðà¹àí êåçiêêåí ñàéûí, à, ñîë¹à æàëò-æàëò áåðåäi. Ìåíi» àçäà¹àí îºûñ ºèìûëûìíû» ¼çiíåí ûòûðûëà êåòóãå ¸çið. – ²àçið åò ºûçóûìåí áàéºàìàé ò½ð ¹îé, ¸óñåëåñií åðòå» ê¼ðåìiç. Ñóûñûí, òà» àòà ºàëàé ºà¹ûíàð åêåí! ²èí໺ûðàï æiáåðãåí åêåíñi», åðòå» ¾ñòiíåí ìûëòûº åòñà» äà ìû»º åòïåñ, – äåãåí ê¼êåì, ຠºûðàó¹à á¼êêåí àé ºàñºàíû áàéëàï ò½ðûï. Åðòå»iíå, àé ºàñºàíû òà¹û äà º½ëàºòàí ò½ºûðòûï ò½ðûï ìiíóãå òóðà êåëãåí. Ìûëòûº àòºàí ºàéäà, ñóàòòà àóûçäû¹ûí àëà àëìàé èò áîëäûì. ²àð¹è òóëàìàñà äà àëûï-½øûï ò½ð¹àí æåë¼êïåíi êåøåãi æîëìåí òà¹û áið àéíàëäûðûï øûºòûì. °ðèíå, àÿ»ìåí åìåñ. Ñîðïàñûí øû¹àðûï êåëiï, ºàéòà áàéëà¹àì. Òåê á½ë æîëû æàë¹ûç æîðòó¹à òóðà êåëãåí. Åðòåðåê ºàéòûï, åðòå ñóûòûï, ò¾íãå ºàðàé àëäûíà àçäà¹àí ø¼ï òàñòàäûº. Á½ë ¸ðåêåò îí ê¾í áîéû ºàéòàëàíûï áàºòû. Òiçãií ò¾ñiíiï, áàñ áiëãåíäåé áîë¹àíìåí, îë äà ºàñàðûñûï áàºòû. ʾíäå áið ¼íåð øû¹àðàäû. Áàñºà àñàóëàð æàéûíà ºàëäû. Ò໹û àñ ¾ñòiíäåãi ¸»ãiìåì, ò¾íãi ê¼ðïå àñòûíäà¹û îéûì – àé ºàñºà ºàðà òàé. Äåì àëûñ óà¹û áiòiï àóûë¹à ºàéòòûì. – ²àìûºïà, áàëàì. Êåëåñi äåìàëûñºà äåéií ê¼ðøiíi» áàëàëàðû áàð, ñîëàð ìiíiï áåðåð. Ñåí åíäi àéíàëûï ñàíøà, ò¸ðòiïêå ñàëàìûç, – äåäi ê¼êåì, “àóûë¹à ìiíiï êåòñåì” äåãåí ìà¹àí. Òóëà¹àíûí òîëûº ºîéìà¹àíìåí, íåãå åêåíií, àé ºàñºà òàé ìà¹àí áîé ¾éðåòêåíäåé áîë¹àí. Ìåí æàºûíäàñàì æàëûí ò¼ñåìåãåíìåí áàñûí àëà ºàøïàéäû. Ìåíi ê¼ðñå îºûðàíûï ºîÿòûí. Òiïòi, ¸êåìäi äå æàòûðºàï ò½ðàäû. Àóûë¹à êåëãåí áîéäà òàé äà åñòåí øûºòû. Òàé ìiíåòií æàñòàí ¼òiï êåòòiì äåï åñåïòåéòií, ñ¾éåãi åðòå

æåòiëãåí ìåíäå îíû îéëàéòûí ì½ðøà äà æîº åäi. Òà» àòà ñàáàº, ò¾ñ àóà ê¾ðåñòåí æàòòû¹ó, îäàí ñî» ¸æåì åêåóiìiç ¹àíà ò½ðûï æàòºàí ¾éäi» àç¹àíòàé øàðóàñû, êåø áàòà êiòàïòû» ºûçû¹û, áîëìàñà ñûíûïòàñ áàëàëàðìåí ºîñûëûï ê¼øå êåçó, òà¹û äà òîëûï æàòºàí “æ½ìûñòàðäàí” ì½ðíûìà ñó æåòïåé æ¾ðãåí. Òàéäû» àðºàñûíà àçàòòûº áåðãåí ñû ê¾ííåí áið àé ¼òêåíäå àóûë¹à ¸êåì êåëiï ò½ð. ²îéäû ºàéûðóñûç, æûëºûíû ºàðàóñûç, ºûñòàóäû èåñiç òàñòàï æàéäàíæàé æ¾ðìåãåíi àíûº. Ñåáåï – ¸ëãi àé ºàñºàíû» ûëà»û áîëûï øûºòû. Áið àé áîéû áîñ æ¾ðãåí òàé òà¹û áîëûï êåòïåñií äåï, ê¼ðøiíi» æåêñåíáiëiê äåìàëûñûí º½ð æiáåðìåé ºûñòàó¹à áàðûï ò½ðàòûí áàëàñûíà æ¾ãåíäåï áåðåäi. Òó¹àëû àò ¾ñòiíäå ¼ñêåí áàëà îí ê¾í ìiíiëãåíií ½ìûòûï, ìåéìàíàñû ¸áäåí òàñû¹àí àñàó¹à ºàð¹ûï ìiíiï, ºàìøûíû áàñàäû. Øàïøè òóëàï, ¸ðå» ò½ð¹àí æàñ ïåði àëà æ¼íåëiïòi. Àñàó¹à ìiíãåí áàëà ¾éäåí ½çàé áåðåäi. Áåðiê äåï òàºûìûíà ñåíäi ìå åêåí, ½çûí òiçãiíäi ºûìòàé ½ñòàï, áiëåãiíå îðàï àëàäû. ¶ñòiíäåãi á¼òåí àäàìäû æàòûðºà¹àí ñ¾éåêòi òàé îéëàìà¹àí æåðäåí æàëò áåðãåíäå áåéºàì îòûð¹àí áàëà åêïiíãå øûäàìàé àóûï ò¾ñåäi. Îäàí ¸ðìåí øîøûí¹àí òàé ñàëìà¹û æå»ië áàëàíû ñ¾éðåé àë¹à ½ìòûëàäû. λ ºàïòàëäà ºàë¹àí áàëà ºàïåëiìäå íå ò½ðûï, íå ºîëûí òiçãiííåí áîñàòûï ¾ëãåðìåñå êåðåê, òiêå òàðòºàí òàéäû» àÿ¹ûíû» àñòûíàí áið-ຠøû¹àäû. Áið ½øû áàëàíû» áiëåãiíå îðàë¹àí òiçãií òàéäû» àÿ¹ûíà iëiíiñiï ºàëàäû. Åñi øûººàí òàé, àéíàëûï æ¾ðiï, òåïêiëåï òàñòàñà êåðåê. Áåò-àóçûíàí ñàó-òàìòûº æîº äåéäi. λ èû¹û øûòûíàé ñûíûïòû. Àáûðîé áîë¹àíäà, æàíû êåóäåñiíäå. Àóðóõàíà¹à ¸êåëãåí áåòi åêåí. – ´ç áàëà»íû» øàìàñû êåëìåãåí òåêñiç ìàëû»äû ìåíi» áàëàì ¾éðåòåäi äåäi» áå? Îí ê¾í ìiíiëãåíäå áàñòûºïà¹àí òàéäàí íå îïà, íå ºàéûð?! – äåï ðåíæiïòi ê¼ðøi øàë. Øàëäû» ñ¼çi ò¾ðòêi áîëäû ìà, ¸ëäå ¼çi äå ò¾»iëäi ìå, àé ºàñºàíû ñîÿòûíûí àéòòû. Ìåí äå ¾íäåìåäiì.

Ñîë êåëiñiíäå ìåíi äå åðòå êåòòi. Òàéäû ñîéûï ñàòïàº. Åòòåé ¼òêiçãåí ïàéäàëûðຠê¼ðiíåäi. ´çi ºàëà¹à êåòêåíäå ìàë¹à áàñ-ê¼ç áîëà ò½ðìàºïûí. ²ûñòàó¹à ò¾íäåëåòå êåëãåí ê¾ííi» åðòå»iíå àé ºàñºàíû æû¹ûï ñàëäûº. Òàé ñîþ – ò¾éå ñîþ áîëìà¹àíìåí, åêi àäàìíû» ¸ëi êåëå ºîÿð øàðóà åìåñ. Áàëàñûíû» æàíû æàçûìíàí ¸ðå» ºàë¹àí ê¼ðøi – óàºûòøà àðàç. Åòòi ºàëà¹à àïàðûñó¹à ê¼ëiãi áàð, áið æà¹û òàé ñîéûñó¹à – ìåíi» íà¹àøû à¹àì, ¸êåìíi» áàëäûçû – ê¼ìåêêå øàºûðûë¹àí. Ìàë ºàðàï ºàëàòûí ìà¹àí åñ – æåòïiñòi» iøií êå» àðàëàï êåòêåí íà¹àøû àòàì äà êåëiïòi. Îäàí áàñºà à¹àìíû» ¸éåëi, òà¹û äà ìåí òàíûìàéòûí – åðëiçàéûïòû áîëñà êåðåê, – æîëäàñòàðû áàð. ²àðèÿäàí áàñºàñû ê¼êåìíi» òàïñûðûñûìåí êåëãåíií ò¾éäiì. Àºñàºàëäû» áàòàñûíàí êåéií, ê¼êåì ò¼ðò àÿ¹û øàíäûï áàéëàíûï, ºûðûíàí ºûáûëà¹à ºàðàï æàòºàí òàéäû» òàìà¹ûí îðûï æiáåðäi. ̾éiç ñàïòû ¼òêið êåçäiêòi ºàí æóûï êåòêåí. Òûïûðëàï æàòºàí òàéäû», íå áîë¹àíûí ½ºïà¹àíäàé, ê¼çi àëàðûï êåòiïòi. “Ìûíà àäàìäàð¹à íå áîë¹àí”, – äåãåíäåé. Àë¹àø ºîðºûðàé øûººàí äàóûñ, ûøºûí¹àí äûáûñºà ½ëàñòû. Áiðòiíäåï äûáûñ òà ¸ëñiðåé áåðäi. Ìiíåçi ñàëìàºòû, ñ¼çi îðíûºòû êiñiíi» ºîëû æàíóàðäû ê¼ï ºèíàìàé, òåç òûíøûòºàí. Áàéëàóëû àðºàíäû ¾çiï æiáåðåðäåé ñîçûë¹àí ò¼ðò àÿº ñû ðåò îð¹ûï êåòêiñi êåëãåíäåé ºàëòûðàé ê¾øåíiï ñ¸ë ò½ðäû äà, ûøºûíûï áàðûï ñûëº ò¾ñòi. ʼçäåãi îòòû àøó äà ºîñà ñ¼íãåí. Ñîë-ຠåêåí, æàëà»äà¹àí ºàñàïøûëàð ò¼ðò àÿ¹ûí ò¼ðò æ຺à òàðòûï, æ¸óêåìäåé áàñòà¹àí. Ê¼ï ¼òïåé-àº, ¸êêi ºîëäàð ûëûì-æûëûì ºèìûëìåí ò¾ðòïåêòåï æ¾ðiï, òåðiñií ñûïûðäû. Iøåêºàðûíû òóñûðûëûï ò¾ñêåíäå: – Àïà»à àéò, iøåê-ºàðûíäû ñàëûï àëñûí! – äåäi ê¼êåì. ²àóûðò ºèìûë ¾ñòiíäå áåòêå ºàðàï àðíàéû ñ¼ç àéòûëìàéäû. °ðêiì ¼ç ìiíäåòií áåñ ñàóñà¹ûíäàé áiëåäi. Àéòïàé ò¾ñiíäiì, “áàðûï êåë, àëûï êåëäi” àòºàðàòûí ìåí ¹àíà. ¶éãå æ¾ãiðãåì. Ìà¹àí ¾é iøiíåí äå øàðóàëàð

òàáûëäû. Àïàì ºàñûíà êåëiíií åðòiï, ñûðòºà áåòòåãåíäå, ¾éäå ºàë¹àí áåéòàíûñ ¸éåëäi» í½ñºàóûìåí ½ñàº-ò¾éåêòi òèiï-ºàøûï òûíäûð¹àí áîëûï, ¾éäå áiðàç àéíàëäûì. Áîñàé ñàëûï, ñîéûñ æ¾ðiï æàòºàí æåðãå áåòòåäiì. Åðêåêòåð òîáûíà êåëãåíäåãi ê¼ðãåíiì, ¸ëäåíåëåðäi àéòûï áîëûï, ºîëûí áið ñiëòåï, òåðiñ àéíàëûï êåòêåí àòàì ìåí ò¾íåðiï àë¹àí ¸êåìíi» ºàð æàó¹àí ºàáàºòàðû. ²àë¹àíäàðû ºàëøûëäàï êåòêåí ê¼êåìå áið, àíàäàéäà ñåíäåëiï æ¾ðãåí àòàìà áið, ºàí-æûíûíàí àðûëûï, ºîë-ñàíäàðû ê¼êòåí êåëiï, àðñà-àðñàñû øû¹ûï, ¼ç òåðiñií ¼çi ò¼ñåíiï æàòºàí, æàíñûç àé ºàñºà¹à áið ºàðàéäû. °êåì ¾íñiç òiñòåíiï àëûïòû. ²àí ºàòà áàñòà¹àí êåçäiêòi ºûñà ½ñòà¹àí ºîëû äið-äið åòåäi. Íå áîë¹àíûí ñ½ðàó¹à áàòûëûì áàðìàé, ìåëøèiï ìåí ò½ðìûí. Êåíåò, ¸êåì î» ºîë ò½ñûíäà¹û ä¼»áåê òàñºà êåçäiêòi» æ¾çií æàïûðà ñàëûï-ñàëûï ºàëäû äà, àíàäàé¹à ñåðïè ëàºòûðûï æiáåðäi. °ë-ä¸ðìåíi êåçäiêïåí áiðãå êåòêåíäåé, æàéðàï æàòºàí òàéäû» áàñ æà¹ûíà ñûëº åòiï òiçåðëåé êåòòi. Áàóûçäàë¹àíìåí ½ëû äåíåäåí ¸ëi àæûðàòûëìà¹àí áàñòû òiçåñiíå ñàëûï, àéøûºòû ºàñºàñûíàí áàñòàï, ò½ìñûºòàí ò¼ìåí àÿëàé ñèïàï áiðàç îòûðäû. Åðíi äiðäið åòiï, áiðäå»å àéòºûñû êåëåòiíäåé. Êåéïi ñîíøàëûº àÿíûøòû, æ¸íå ºîðºûíûøòû åäi. ...Êåíåò, å»iðåï æûëàï æiáåðäi. – ²àíàòû»äû ºûðºûï, æîëû»äû êåñòiì-àó. Áà¹û»äû áàéëà¹àí ñîºûð èå»äi êåøið, ñîðìà»äàé æàíóàðûì! Êåø... Êåøið, ìû» æûëºûäà áið êåçäåñåð ïûðà¹ûì... Àðû ºàðàé òû¹ûëûï, ñ¼éëåé àëìàé ºàëäû. ¶íñiç åãiëiï ½çຠîòûðäû. Òàðàì-òàðàì æàñû èåãiíå æåòiï, àé ºàñºàíû» ¼ëi áàñûíà òûðñ-òûðñ òàìàäû. Åêi ê¼çiì ¸êåìäå, òàñ áîï ºàòûï ºàë¹àì. Á½çûëûï êåòêåí áåò-¸ëïåòi, æ¾çi... ѽìäûº ºîðºûíûøòû åäi. Êåëåñi ñ¸òòå, ¼çiìíi» äå à¹ûë-òåãië æûëàï ò½ð¹àíûìäû à»äàäûì. Íå ¾øií åêåíií ½ºïàñàì äà ¼çiìäi òîºòàòà àëìà¹àì. ʼêåìíi» æàñ æó¹àí àçàëû æ¾çiíå ºàðàï ò½ðó ì¾ìêií åìåñ åäi. Åíäi àç ò½ðñàì, áàºûðà æûëàï, ê¼êåìäi º½øà æû¹ûëàðûìäû ñåçiï, ¾íñiç ¼êñiï, òåðiñ

àéíàëûï êåòòiì. Åêi á¼ëìåëi ºîðæûí ¾éäi» ñûðòûí àéíàëà áåðå, åêi ºîëûììåí áåòiìäi áàñà, ºàáûð¹à¹à ñ¾éåíiï îòûðûï àëûï, æûëàäûì-àó áið. Îñû ºàëûïòà ºàíøà îòûð¹àíûìäû áiëìåéìií, ¼êñiãiìäi áàñûï, ¼çiìå êåëiï, áàñûìäû ê¼òåðãåíäå ê¼çiì ºûçàðûï, áiëåóäåé iñiï êåòiïòi. Æàñºàíà áàñûï, òàé ñîéûëûï æàòºàí æåðãå êåëäiì. Àïàìäàð äà îñû àðàäà åêåí. Àðû ºàðàé ì¾øåëåíáåãåí æûëºû¹à ºàðàï, ¾ðïèiñiï ò½ð. Êåñiëãåí æiëiê, ñóûðûë¹àí ¼êïå-áàóûð, òàçàëàíûï ¾ëãåðãåí iøåêºàðûí, á¸ði-á¸ði òåãiñòåé òåðiãå îðàëûï æàòòû. °êåìíi» áið iñêå áåðiê áåêiíãåíi áàéºàëàäû. ²èìûëû øèðàº. Ѽéòiï, îéëàìà¹àí æåðäåí ºàðà æàìûë¹àí áiç, òàé ñîþäû îðòà æîëäàí äî¹àðûï, ¾éäåí ê¼ï àëûñ åìåñ æàòà¹àí ò¼áåãå øû¹ûï, àé ºàñºàíû àðóëàìàñຠòà, àçà ò½òûï, ê¼ìiï ºàéòòûº. Êåéií àïàìíàí ºàíûºòûì, áàñºàëàðäû» ºàðñûëû¹ûíà ºàðàìàé ¸êåì êåñiï àéòûïòû: – ²½äàéäû» òåãií æàðàòïà¹àí æàíóàðûí æàéðàòûï òàñòà¹àíûì àçäàé, åíäi åòií ñàòûï ïàéäà¹à êåíåëìåéຠºîéäûì. Æàðûºòûº, ò½ëïàðäû» êèåñi áîëàäû äåóøi åäi, ê¾í¸ì ñ¸ë äå áîëñà æå»iëäåð... Àòàì äà îñû¹àí òîºòàïòû. ʾéåó áàëàñûíû» ñàë¹ûðòòû¹ûíà ðåíæiãåí äå, ñî»ûíàí áàñó àéòºàí äà ¼çi áîëûïòû. – Æàðûºòûº, æàíóàðäû» æûëºûäàí îºøàó, æåë æà¹ûíäà æàéûëàòûí ¸äåòií, ñóàòòà à¹ûííû» å» áàñûíäà ò½ðàòûíûí ê¼ðiï æ¾ðiï, åëåìåãåí ê¼ð ñîºûð áàñûì, îáàëûíà ºàëäûì-àó, îáàëûíà... – äåé áåðãåí ê¼êåìå: – ²îé, áàëàì! Áiðåóäi á຺à, áiðåóäi ñîð¹à ñåáåïøi ºûï ºîé¹àí Ò¸»iðãå íå øàðà? ʾíi áiòòi, äåìi òàóñûëäû. ²àéòêåíäå äå æåòiï ò½ð¹àí àæàë. Á½éûðìà¹àí ìàë. Êåëäi, êåòòi. Ìàë ê¼ðìåãåíäåé î íåñi, ò¾ãå... – äåïòi. μðûñà îòûðûï òà¹û áiðàç ñ¼éëåãåí. – Îñû îºè¹àäàí êåéií ê¼êå» áàé¹½ñ ¸ðå» î»àëäû, – äåéäi àïàì. – Áið æîëà ø¼ãiï êåòåð ìå åêåí äåï åäiì, ¸éòåóið èiíií òiêòåäi. – Ò¾íiìåí ê¾ðñiíiï øû¹àäû åêåí.

àñºàºòàé ºàðàéäû. Òàáè¹è æàðàòûëûñòû ò¾ðåíäåï, æûëäàí-æûë¹à òàó áàóûðûíà æàºûíäàé ò¾ñêåí ºàëà º½ðûëûñû: “Ê¼ê ºûðàòòû ºûçûëäû-æàñûëäû øàòûðìåí æàñûðìàé òûíáàéìûí!” – äåéòiíäåé. Òàºàñà ¼ðëåï êåëåäi. ²àøàí¹û ì໹àç Àëàòàó ºàçiðäå áàóûðû òiëiì-òiëiì, àÿ¹ûíà ø¼ï-øàëàì æàáûñûï, òåìið-òåðñåê iëiíiñiï, àðû ºàðàé æ¾ðóãå ¸ëi º½ðûï, ø¼êå ò¾ñêåí àëûï àòàí ñèÿºòû. Åòåêòåí òàðòºàí àäàìçàò ¼ðêåøiíå ºîëû æåòïåãåñií, áàð æ¾ãií áàºàéûíà áàéëàï, àÿººà îðàë¹û áîëûï, òûðï åòêiçåð åìåñ. ´çi ñàÿ áîë¹àí ïåðçåíòòåðiíi» á½ë iñiíå ¼êïåëåãåí Àëàòàó àòà òåðiñ ºàðàï á¾ê ò¾ñiï æàòûï àëûïòû. Æà¹àäàí àëàð æàó áîëìà¹àíìåí, åòåêòåí òàðòàð á¼ðiãå àéíàë¹àí ò¾ðòiíåê ïåíäåëåðãå åíäi ºàéûðûëûï ºàðàìàéòûíäàé. ²àðëû øû»äàðû – ê¸ðëi ê¼ðiíåäi. Òàéáóðûë òàóëû ¼ëêåíi» ½ëû åäi. Áèiê ê¼ðñå áàñûíà øû¹ûï, ¸ëåìíi» ò¼áåñiíåí ºàðàó¹à º½øòàð. Àëàòàóäû» áàóûðûíà åíiï, º½øà¹ûí åðêií àðàëàó ê¼ïòåí îéûíäà æ¾ðãåí. Ñîíàó, Àëìàòû¹à àë¹àøºû êåëiñiíäå-ຠáiðáiðiíå ìiíãåñiï, ò¼ìåíäåãi àäàìçàò àòòû òiðøiëiê èåëåðiíi» æûáûð-æûáûð, àáûð-ñàáûð òiðøiëiãiíå ìîéûí ñîçà ¾»iëiï ò½ð¹àíäàé ê¼ðiíåòií ê¼ê òiðåãåí ê¼ê àëà òàó¹à ºûçû¹à ºàðà¹àí. ƽìáàºòû º½øà¹ûíà áið ñ¾»ãiï øû¹ó¹à îéû êåòêåí. Áiðàº, iñòi» îðàéû êåëìåé-ຠºîéäû. °íå-ìiíåìåí æ¾ðãåíäå ò¼ðò æûë äà ñûð¹ûï, ¼òå øû¹ûïòû. Àóûë¹à êåòåì äåãåí òîºòàì¹à ò¾áåãåéëi òîºòà¹àí ñî» ¹àíà: “Áàóûðûíäà áiðàç æûë æ¾ðäiê. Òèiï ò½ð¹àí æåðäåí º½ð òàìñàí¹àíûìûçäû åíäi êåøiðìåñ, Àëàòàó¹à ñ¸ëåì áåðiï ºàéòàéûº”, – äåï, áiðãå îºû¹àí æiãiòòåðäi åðòêåí. Îëàð¹à àóûëûíà ¸ëi êåòå ºîéìà¹àí ºûçäàð ºîñûë¹àí. Æèûíû îí áåñ àäàìäûº òîï ê¾í øû¹à æèíàëûï, ê¾í ºûçà æûºïûëæûºïûë òàó ñiëåìäåðiíi» áiðiíå åíãåí. ʼëiê æåòåð æåðãå äåéií òàêñèëåòiï, îäàí àðû æàÿó òàðòºàí. Ñàé òàáàíûí ºàº æàðûï, ò¼ìåíãå ºàðàé æîñûï áàðà æàòºàí ì¼ëäið ñóëû ຠê¼áiê ¼çåíøiêòi æà¹àëàé æ¾ðiï îòûðûï,

ñàéäû» ñ¸ë á½ðûëûñ æàñàéòûí ò½ñûíäà øå»áåðëåé èiëåòií æi»iøêå ñó¹à ìiíå òîºòà¹àí èiíãå æàé¹àñòû. ʾíãåé áåò ¸äåòòåãiäåé æàëà»àø á¼êñåñií ê¾íãå òîñà, ñ½ëº æàòûð. Òåðiñêåé áåò ºàðñûñûíäà¹û ê¼ðøiñií êåëåêå ºûë¹àíäàé, åòåãiíäåãi ºàó ¼ñêåí ø¼ïòi àéòïà¹àíäà, áûòûñûï êåòêåí èò ì½ðûí, äîëàíà, ºèñûº, ò½òàñà ¼ñêåí ê¼ê òåðåê, ºàðà à¹àøòàð, àº, ºûçûëû ºàòàð áîé ò¾çåãåí ºàéû»äàðäû ò¼ñåíiø ºûëûï, îðòàí áåëiíåí æî¹àðû ê¼êêå ìîéûí ñîç¹àí îºòàé ºàðà¹àéëàðûí æàìûë¹û æàñàï, ¾ëäå ìåí á¾ëäåãå îðàíûï àëûïòû. Á½ëàðäàí á½ðûí äà áiðåóëåð êåëãåí ñèÿºòû. Êiøêåíå ºàçàí åðêií ñèÿðäàé øà¹ûí æåð îøຠºàçûëûïòû. ʾëi ê¼ãåðiï ¸ëi æàòûð. Îòûí¹à àðíàï æèíàë¹àí ºóðà¹àí à¹àø á½òàëàðû àðòûëûïòû. Å» àçû áið àïòà á½ðûí¹û êåëãiíøiëåð áîëñà êåðåê, îäàí áåðãi àðàëûºòà àäàì àÿ¹û òèìåãåíi áàéºàëàäû. ʼãi òiê øà¹ûí ê¼ãàë¹à àóíàé êåòêi» êåëåäi. ʼïòåí áåði ò¾òiííåí àðûëûï, àóàñû ñàô, ñàðàéû»äû àøàð áèiêêå øûºïà¹àí ºûç-áîçáàëà äàóðû¹ûñà æ¾ðiï, àðºàëàï ¸êåëãåíäåðií ðåòòåñòiðiï æàòûð. ʼ»iëäi. Òåíòåê íåìåðå-ø¼áåðåëåði ºàñûíà æèíàëûï, øàïàíûíû» åòåãií òàðòºûëàï îéíà¹àíûí ºûçûºòàé ºàðà¹àí ì¸ðò ìiíåç, ê¼íå ê¼ç ºàðèÿäàé Àëàòàóäû» äà ìà»äàéûíû» ºûðòûñòûðòûñû æàçûëà ò¾ñiïòi. ƾêòåðií à¹àø àðàñûíà æàñûðà æàé¹à¹àí ñî», áiðäåí òàóäû» áèiãií áåòêå àë¹àí. ̽íäàéäà, ºûç-æiãiòòåðäi» 츻ãiëiê áîëìà¹àíìåí, áið ñ¸ò àìàëñûç áîëñà äà ºîë ½ñòàñàòûíû áîëàäû. °äåòòå æiãiò àëäà, ºûç ºîë æåòåð æåð àðòòà. Àëäû»¹û – ñ¾éðåóøi, ¸ði äåìåóøi ¹àíà åìåñ, ºèûííàí ºèûñòûðûï ºèÿäàí æîë òàáàð æîë áàñòàóøû, àðòºû – æàíû í¸çiê, àÿ¹û ¸ëñiç, ¼çií áàñòàóøûñûíà òîëûºòàé ñåíiï òàïñûð¹àí òiðêåìå. Á½ë – æiãiò àòàóëû ¼çiíi» åðêåêòiãií áið ñ¸ò ñåçiíiï ìàðäûìñûï ºàëàòûí, ºûç ¼çiíi» òåê àÿëàóäû òàëàï åòåòií, í¸çiê æàðàòûëûñ åêåíií iøòåé ò¾éiï, ñûçûëà ò¾ñåð ñ¸òòi» æàçûëìà¹àí çà»û. °éòêåíìåí, çà»äû àòòàï êåòåòiíäåð äå áîëìàé ºàëìàéäû. Çà» á½çóøûëàð áiðåóäi» æ¾ðiï

áîëìàéòûí êåðòàðòïà ìàñûëäû¹ûíàí çûºû øûººàíäàð, íåìåñå àëäû»¹ûíû» iø ïûñòûðàð ñàë¹ûðò æ¾ðiñiíåí æàëû¹ûï, ¼ç ê¾íií ¼çi ê¼ðóãå áåë áó¹àíäàð. Ñèðåê áîëñà äà êåçäåñiï ò½ðàòûí æàéò. Á½ë òîïòàí äà åêi á½çàºû òàáûëäû. Áiði – Òàéáóðûë. Ìàñûë òiðêåìå, ºîë áàéëàó äåï ºàøºàºòà¹àííàí åìåñ, ºóàíûø êåðíåãåí áîéûí áèëåé àëìàé, àïòû¹ûï àë¹à øû¹ûï êåòêåí. ͸çiê æàíäûëàð àëà êåò äåóãå ¾ëãiðìåäi. Îíû» ¾ñòiíå, àë¹àøºû ºàäàìäàðäà òàï áið ñ¼ç áàéëàñûï ºîé¹àíäàðû áîëìàñà, ºûçäàð àëºûíà áàñòà¹àí, êåéáiðåói ñ¾ðiíiï êåòêåíãå äåéiíãi àðàëûºòà – ºîë ½ñòàñó áîëà ºîéìàéäû. ƽðò æ½ïòàñûï æàòºàí ñ¸òòi àë¹à îí ºàäàìäàé øû¹ûï êåòêåí Òàéáóðûë ¼òêiçiï àëäû. Åêiíøi – ²½ðàëàé. Íå îéëà¹àíûí êiì áiëñií, æàéáàñàð æåòåêøiíi òàëຠåòiï, åðêiíäiê àë¹àí ºûç æ¾ãiðå áàñûï, àëäà êåòiï áàðà æàòºàí Òàéáóðûëäû ºóûï æåòêåí. ²àëàäà ¼ñiï, ¾éäåí ½çàìà¹àí, óàéûìøûë àòà-àíàíû» ºîëûíäà ¼ñêåí ºûç ìiíåçäi, ì໹àç Àðäຠñ¼éòiï áàñûíà áîñòàíäûº àë¹àí. ƽðòòû» ñî»ûí àëà, òiðñåãi äiðiëäåï, ¸óïiðiììåí iëáiï êåëåäi. Àëäû»¹û åêåó ¼çäåðiíi» àðòºû òîïòàí òûì øû¹àíäàï êåòêåíií òàó áàñûíà øûººàíäà áið-ຠáiëäi. Àøûº áèiêêå øûººàíäà – Àëàòàóäû» ½øàð áàñûíà øûºòûº äåï îéëà¹àí ²½ðàëàé, ê¼ç àëäûíà á½äàí äà áèiê àñóëàð ê¼ëäåíå» òàðòûë¹àíûí ê¼ðiï, ºàéðàí ºàë¹àí. Á½ëàðäû» æåòêåí æåði íà¹ûç áèiêòi» áîñà¹àñûíäàé ¹àíà åêåí. Êåíåò, ì½íû» îéûí îºûï ò½ð¹àíäàé: – Àëàòàóäû» ò¼ði á½éûðìàïòû. Òàáàëäûðû¹ûíà àÿº àðòºàííû» ¼çiíå-ຠáàñûì àéíàëûï ò½ð. Ò¼áåñiíå øûºñàì æ¾ðåãiì æàðûëûï êåòåòií øû¹àð, – äåäi Òàéáóðûë ºàòàðëàñºàëû ò½»¹ûø òië ºàòûï. Åêåói äå àëºûíûï ºàëûïòû. °ñiðåñå, – àë¹à ºàðàé å»êå»äåé æûëæû¹àí, á½ë æ຺à ìîéûí äà á½ðìà¹àí æiãiòêå “àºûðûí æ¾ðåéiê” äåóãå íàìûñòàíûï, ñî»ûíàí åðå áåðãåí – ²½ðàëàé. ´ðãå ºàðàé àñû¹à áàñºàí Òàéáóðûë àðòûíà á½ðûëìà¹àí ºàëïû, àë¹à òàðòûï îòûð¹àí. ²àñûíäà êåëå æàòºàí ºûç áà, áàñºà ìà, î¹àí á¸ðiáið

ñèÿºòû. Åíäi, æîëäà ¼êïåñi ¼øiï, äûìû º½ðûï òîºòàï ºàëìà¹àíûíà ðàõìåò àéòºàíäàé, ñàìàðºàó òië ºàòûï ò½ð¹àíû ìûíàó. Áiðãå îºû¹àí æûëäàð iøiíäå ñîíøàëûº æ½ìáຠáîëûï ê¼ðiíãåí æiãiòòi åëåìåãåí ñû»àé òàíûòûï á຺àí ²½ðàëàé, àÿº àñòûíàí îñûíû» ñî»ûíàí æàí äàëáàñà iëåñå áåðãåíiíå iøòåé ¼êiíiï ò½ð. Òàéáóðûë... ²àñûíäà ò½ð. Ñàá຺à êåëiñi, êåòiñi, æ¾ðiñi, iñi, ñ¼çi, – á¸ði æ½ðòòàí àëàá¼òåí. Åðåêøå. ´çäiãiíåí òië ºàòà ºîéìàéäû. ²àòñà äà ºûñºà ¹àíà. “Êåëåñi ñàáຠºàé àóäèòîðèÿäà? – íåìåñå, – Ñà¹àò ºàíøà áîëäû?” – äåãåí ñûíäû. Áiðåóäi» ñ½ðà¹ûíà º½äàéäû» çîðûìåí æàóàï áåðåäi. Êiì íå ñ½ðàñà äà àëäûìåí áåòiíå ºàðàéäû. Ñûíàï. “Øûíûìåí ñ½ðàï ò½ð ìà, øûíûìåí áiëìåé ìå?” – äåãåíäåé. ʼçiíäå ò½íûï ò½ðàòûí ñàëºûí ñàáûð àð æà¹ûíäà á½¹ûï æàòºàí àëàïàò àøóäû ¸ðå» æàñûðûï ò½ð¹àíäàé. Òà¹û áið ê¼ëäåíå» ñ½ðຠàðòûº ºîéûëñà, ø¼ãiï æàòºàí àøó àé¹àé ñàï àòûï øû¹àòûíäàé. Áiðຠîíû» áiði äå áîëìàéäû, áiëãåíií ºûñºà ºàéûðûï àéòûï æàòàäû. ʼï ñ¼çãå ¾éið áîëìà¹àíìåí – ñîíøàëûº ò½éûº òà åìåñ, ¸çiëãå ¸çiëìåí îðíûºòû æàóàï áåðåäi. Áàñûíàí ñ¼ç àñûðìàéòûí ºàñèåòi áîëàð. Àë¹àø ê¼ðãåíäå, áàñ àëìàé îºèòûí, ì½¹àëiìíi» òàïñûðìàñûí á½ëæûòïàé îðûíäàó¹à ¸äåòòåíãåí ñàáàçäû» áiði ìå äåãåí. Ê¼ï ¼òïåé ºàòåëåñêåíií ò¾ñiíäi. Óíèâåðñèòåòêå ê¼ï êåëìåéäi, êåëñå äå ñàá຺à êiðìåéäi. κó çàëäàðûíäà îòûðàòûí. ´çäiãiíåí içäåíiï æ¾ðãåíi. Åë ºàòàðëû ø¸êiðòàºûäàí ºà¹ûëûï ºàëìàéòûíäàé ¹àíà áîé ê¼ðñåòåäi. “Ìåí ¼òå iðiìií, – ¸çiëiíåí øûíû áàñûì ñèÿºòû. – Áàñºàíû» ºàëûáûíà ñûéìàéìûí!” – äåï åäi áiðäå, ñàáàºòû íåãå ê¼ï ºàëäûðàòûíûí ñ½ðà¹àí á½¹àí. Ò¼ðò æûëäàí áåði åðiêñiç çåðòòåóãå ì¸æá¾ð åòêåí æiãiòêå àë¹àø ðåò òiê ºàðàäû. ʼðiï ºîÿäû, î¹àø ê¼ðiíåäi äåéòiíäåé ê¼ëäåíå» ê¼ç æîº, – ºûñûëìàé ê¼ç ñàë¹àí. Òàéáóðûëäû» ¼çi äå ì½íû» áàð åêåíií ½ìûòºàí êåéiïòå. Áið ºûðûíäàé àëûñºà ºàðàï, ¸ëäåáið

í¾êòåãå ºàäàëûï ºàëûïòû. ²àòòû áèiê áîëìà¹àíìåí åðãå ëàéûº ñ½ñ áåðå àëàðëûº ºàáà¹û áið ò¾éiëiï, áið æàçûëàäû. Îòòû ê¼çãå ñ¸ë æûëóëûº áåðiï ò½ð¹àí ½çûí êiðïiêòåð ºèìûëäû ½ìûòºàíäàé. ¶ëêåíäåó ì½ðûíû ìûíàäàé ºàáຠïåí ê¼çãå æàðàññàì ìåí ¹àíà æàðàñàì äåãåíäåé, ºîñ æåëáåçåãi äåëèiï áàðûï, åðiííi» ¾ñòiíå ¾ø á½ðûø æàñàé òiê òîºòàïòû. Îäàí ò¼ìåíäå ºàëû» äà åìåñ, 潺à äà åìåñ ¾ñòiíãiñi àñòûí¹ûñûíà ìiíå ò¾ñêåí åðií. ²ûï-ºûçûë. ²ûçäàðäû» òàëàé ¸»ãiìåñiíå ò½çäûº, ºûçû¹óøûëû¹ûíà ò¾ðòêi áîë¹àí ºûçûë åðiíäåð. ²àï-ºàðà, ºàéðàòòû øàøûí ½çûí äà, ºûñºà äà ºûëìàé ñàóñàºòû» ñàëàñûíà åðêií iëiíåòiíäåé áàñòûðûïòû. Áiëåó ìîéûí êå» èûºòû» îðòàñûíà åðêií æàé¹àñûïòû. Êåëãåëi áið-ຠðåò, îíû» ¼çi ¼çiìåí-¼çi ñ¼éëåñêåíåäåé òië ºàòºàí Òàéáóðûë æîº içäåãåíäåé àëûñºà ºàäàëûï ¸ëi ò½ð. ²½ðàëàéäû» ¾íäåìåñ îéíà¹àíäàé ìûíà ò½ðûñòàí øûäàìû òàóñûëà áàñòàäû. Àøóëàí¹ûñû êåëãåí... Àøóëàíà àëìàäû. ̽íû» òåñiëå ºàðàï ò½ð¹àíûí åíäi ¹àíà ໹àð¹àíäàé áåði á½ðûëäû. ʼçiíäå ºóàíûø áàð. Ìèû¹ûíà ê¾ëêi æ¾ãiðiïòi. ʼï æàäûðàé áåðìåéòií Òàéáóðûë ê¼»iëäi ºàëûïòà ²½ðàëàé¹à ºàðàï æûìèûï ºîéäû. ²àïåëiìäå ºûñûëûï ºàë¹àí ºûç ê¼çií òàéäûðûï ¸êåòòi. Îë ºàéòàäàí æîº ºàðàó¹à êiðiñêåíäå, ºàéòà ê¼ç ñàëäû, æà»à¹û ê¾ëêi, åíäi åðíiíi» ½øûíà iëiíiï ºàëûïòû. Òàéáóðûëäàí ê¼ç àëìàé ºàðà¹àí ²½ðàëàé æà»à ¹àíà àøóëàí¹ûñû êåëãåíií ½ìûòûï, ê¼»iëäåíiï êåòòi. Òiïòi, ºóàíûøû ºîéíûíà ñèÿð åìåñ. Ìûíàó, æàíàðû æûð຺à ìà»ûï, ¾íñiç ò½ð¹àí ¾íäåìåñ æiãiòòi» ¼çiíå ñîíøàëûº æàºûí åêåíií ñåçiíãåíäåé. Ò¼ðò æûë iøiíäå ûñòûº áîëûï êåòiïòi. – Îñû ñåí íåãå îñûíäàéñû», à? – äåäi àÿº àñòû. Òàóìåí áiðãå º½éûëûï, áiðãå æàðàë¹àíäàé ºèìûëñûç ò½ð¹àí æiãiò ñåëê åòå ò¾ñòi. ²ûç ñûºûëûºòàï ê¾ëiï æiáåðäi. Áîéûí òåç æèíà¹àí Òàéáóðûë äà åðiêñiç ºîñûë¹àí.

– ȸ, ºàíäàé åêåì? – Íóó, åíäi... ʸäiìãi... Îñûíäàéñû»... – À-à-à, ê¸äiìãi, îñûíäàé áîëñàì ºàòàðäà¹û àäàì áîë¹àíûì ¹îé. – Ñåí... ñåí ê¸äiìãiäåé åìåññi». ƽðòºà ½ºñàìàéñû». Áið ò¾ðëi... – ²½ðàëàé á¼ãåëiï ºàëäû. – ȸ, áið ò¾ðëi åêåíiì ðàñ áîëóû ì¾ìêií... – Æîîº. Áið ò¾ðëi åìåññi», ìåí îëàé äåéií äåãåì æîº... – Òà¹û ¾íñiç ºàëäû. Áið êåëêi áàÿó ñàí æåëäi» óiëiíåí ¼çãå äûáûñ åñòiëìåéäi. Åêåói äå ñàáàñûíà ò¾ñêåí. ƾçäåðiíäå ê¾ëêi içi áàéºàëìàéäû. – Îñû, ñåí íåãå àóûë¹à êåòåñi», Òàéáóðûë? – Àë, íåãå êåòïåéìií? – Æîº, íåãå ì½íäà, Àëìàòûäà ºàëìàéñû»? Ìàãèñòðàòóðà¹à ºàë. Òàëàíòû» áàð. Àóûë¹à áàðñà» á¸ðiíåí... – ȸ, á¸ðiíåí àéðûëàñû»! Ïðîôåññîðû áàñòàï, ñòóäåíòi ºîñòàï, ê¼ëäåíå» æ½ðò ºàéòàëàï, òàëàé àéòûë¹àí åðòåãi ¹îé. Àóûë¹à áàðûï, ðàõàòºà áåëøåìíåí áàòàì äà æàòàì. Àóûëû»à áàð¹àí ñàéûí, ñåí äå, áàñºàëàð äà: “Îé, ºàíäàé ðàõàò, ê¾øòi äåì àëûï êåëäiì”, äåóøi åäi»äåð ¹îé. Ñîë ðàõàòòû áið ¼çiìå ºèìàñà» ñåí äå æ¾ð. – Ñåíiìåí áiðãå áîëñà, áàðàì! – äåé æàçäàï ¸ðå» ºàëäû. Áåòi äó åòå ò¾ñòi. Ä¸ë ºàçið êåòòiê äåñå, ìûíà æiãiòòi» åòåãiíåí ½ñòàï, æåð ò¾áiíå äåéií êåòå áåðåòiíäåé. Êåëåñi ñ¸òòå-àº, ¼çiíi» á½ë îéûíàí øîøûï êåòòi. ´çi ñîíøà àðìàíäà¹àí Àëìàòûíû, ¸êå-øåøåñií ¸ðå» ê¼íäiðiï, áið æûë á½ðûí ¹àíà ê¼øiï êåëãåí Àðó Àëìàòûíû ºàëàé ºèÿäû? Æîº, ì¾ìêií åìåñ, êiììåí áiðãå áîëñà äà êåòói ì¾ìêií åìåñ... – ƾð, ò¼ìåíãå ò¾ñåéiê. Àíàëàð ñîë æ຺à ò¾ñiï òå àë¹àí øû¹àð, – äåäi Òàéáóðûë ¸ëäåí óàºûòòà. ²½ðàëàé ¾íñiç iëåñêåí. ƾðiñi ¼íåð åìåñ. Îéû øàøûðàé áåðåäi. ²àíøà ñåðïiëãiñi êåëñå äå, áàéëàíûï ºàë¹àíäàé, Òàéáóðûëäû» ò¼»iðåãiíåí ½çàìàé ºîéäû. °ðå» iëáiï êåëå æàòºàí ì½íû» áåòiíå à»òàðûëà ºàðàï, ñîñûí ºîëûíàí ½ñòàï, ºàòàðûíà àë¹àí Òàéáóðûëäû»

û»¹àéûìåí ò¼ìåíäåï êåëåäi. ʾø-æiãåðií áiðåó òàðòûï àë¹àíäàé. “Îñû ºàëûïòà ºîë ½ñòàñûï, Òàéáóðûëäû» àóûëûíà êåòiï áàðà æàòñàº... Æîº! Îë ì¾ìêií åìåñ. Àóûëäàí Àëìàòû¹à ¸ðå» æåòêåíäå, åêiíøi áið àóûë¹à... Áîëìàéäû. – ´ç îéûíà ¼çi ºàðñû øû¹ûï: – Ìà¹àí íå áîë¹àí? – äåíåñi ¼çiíå áà¹ûíóäàí ºàë¹àíäàé. Æiãiòêå òû¹ûëà ò¾ñêiñi êåëåäi. – Äåãåíìåí, Òàéáóðûëäû» àóûëûí ê¼ðó êåðåê åäi... Áàñºàëàð øûíûíäà ò¼ìåíäå åêåí. Êåëãåíäåðiíå áiðàç áîë¹àí ñèÿºòû. Æåð îø຺à îò æà¹ûëûï, ºàçàí àñûëûï ºàëûïòû. ²ûçäàð æà¹û àñ ºàìûíà êiðiñiï æàòûð. – Åêåói» áiçäåí ºàøûï, ºàéäà êåòiï ºàëäû»äàð, à? – äåäi ºûçäàðäû» áiði. Òàéáóðûë îëàðäû» ñ¼çií æàóàïñûç ºàëäûðûï, äîï òåóiï æ¾ðãåí æiãiòòåð òîáûíà áåòòåäi. Àðòòàí ²½ðàëàéäû» äàóñû åñòiëåäi. ²ûçäàðäû» àëäûíäà àºòàëûï æàòñà êåðåê. Åíäi áàéºàäû, ì½íäà ¼çäåði ¹àíà åìåñ åêåí. ʼðøiëåð ïàéäà áîëûïòû. Òàó¹à øû¹ó¹à åðiíñå êåðåê, àçäàï äîï ºó¹àí áîëàäû. ʼáiíå, ò¾òiíií á½ðºûðàòûï, ê¸óàï ºàºòàï æàòºàí æåðãå æèíàëûï, ò½ð¹àí áîéëàðûíäà áið-áið ½çûíøຠòåìiðãå iñòåëãåí åòòi ½ñòàé ºàëûï, åêiíøi ºîëäàðûíäà¹û ºîë áàñûíäàé ¸ëäåáið àºòû àóûçäàðûíà àïàðûñûï, øàëºàéûñûï ºîÿäû. ²àçiðäi» ¼çiíäå áiðàç¹à áàðûï ºàë¹àíäàðû áàéºàëàäû. Äàóðûººàí äàóûñòàðû ìåí, ºàðº-ºàðº ê¾ëêiëåði ñîíû ìå»çåéäi. Òîïòàí á¼ëiíiï, åêåói áåði áåòòåäi. Æîëäàí á½ðûëûï, à¹àø òàñàñûíà áàðûï, ä¸ðåò ñûíäûðûñòû. Áåëáåóëåðií æ¾ðå ò¾çåï, áàñòàïºû áà¹ûòºà ºàéòà ò¾ñòi. – Î, æiãiòòåð, ñàëàóìàëåéêóì! Êiøi áîëûï àìàíäàñûï êåòå ìå äåñåê, òûðï åòïåéñi»äåð. ²àëàéñû»äàð?.. Ìà»äàéû áið óûñ, øàëáàð áåò, øèêië ñàðû æiãiò ñ¾éêiìñiç øi»êiëäåê äàóñûìåí òà¹û äà ¸ëäåíåëåðäi àéòà æ¾ðiï, òåãiñ ºîë àëûñûï øûºòû. Ò¾ðëåðiíå ºàðà¹àíäà, îòûçäû» iøiíäåãi, ¾éëi-áàðàíäû æiãiòòåð. Øèêië ñàðûäàí åêåó øû¹àòûí ûðñûëäຠä¸ó ñ½ðûºñûç, ¼ñiï êåòêåí ñàºàëûí ¾éêåëåï ºîÿäû. – ²ûñºàñû, áàëàëàð, ñåíäåð áiçäi» îðûíäû èåìäåíiï

àëûïñû»äàð. ²ûçäàðìåí æ¾ð åêåíñi»äåð, áið æîë¹à ¾íäåìåäiê. Áiç äå æàñ áîëäûº äåãåíäåé... – ñàºàëäû ûºûëûº àòûï ¸ðå» ñ¼éëåï ò½ð. Åíäi-i – i-íi ñîçûï àéòïຠåäi, ûºûëûº ì¾ìêiíäiê áåðìåäi, – à¹àëàðû»íû» àëäûíäà¹û àéûïòàðû»äû æóûï-øàéñà»äàð áîëäû. Áið æà¹û ê¼ìåêòåði» áîëñûí, áiçãå áiðàç îòûí êåðåê áîëûï ò½ð, ñîíû... òàóäàí áà, ºàéäàí, ¸éòåóið ¸êåï áåði»äåð. – ȸ, æiãiòòåð, ñîëàé. Îëàé áîëìàéäû, – äåï ºîñòàï ºîéäû øèêië ñàðû. – Å, ê¼êå! – äåäi Åðáîë. Àóçûí àøà áåðãåí Òàéáóðûëäû» àëäûí îðàï. – Ìûíà òàóäà åøêiìíi» ñàòûï àë¹àí æåði æîº. Áiç á½ðûí êåëäiê, á½ë æåð á¾ãií áiçäiêi. Êåøêå êåòåìiç, îäàí êåéií íå iñòåñå»äåð äå åðiêòåði». Àë, ºàçið àóëຠæ¾ði»äåð! Îòûí êåðåê áîëñà, øiðiãåí à¹àø æåòåäi, – äåäi òàó æàºòû èåãiìåí í½ñºàï. – Øàóûï àë äà, æà¹à áåð. – Å, áàóûð, iíiøåê, ñåí ¼éòiï àøóëàíáàñà»øû. Àòû» êiì ¼çi? – Åðáîëäû èû¹ûíà æ¾í-æ¾í áiëåãií àðòûï, ¼çiíå òàðòïຠåäi, ºîëûí ºà¹ûï òàñòàäû. – ´é,ìûíàó... – Øèêië ñàðû¹à ºàðàï ºîéäû. “Ìûíàíû ºàðàøû” äåãåíäåé. – Å, iíiøåê, ðåíæiñiï ºàëûï æ¾ðìåéiê. Ƽíäåï äåì àëàéûº òà êåëãåí ñî», à? Òàéáóðûë êèiï êåòòi: – Æiãiòòåð! – äåäi ñàºàëäûíû» ò¼áåñiíåí ò¼íå, – ²àëàé äåì àëñà»äàð – îëàé äåì àëû»äàð! Îíäà øàðóàì æîº. Áiðåóäi» îòûí æà¹ûï áåðóãå êåëãåí æîºïûç áiç äå! À¹àìûç åêåíñi»äåð, ðåíæiìåé ¹àíà ºàéòû»äàð! Ò¼áåäåí ò¼íå ºàðà¹àí ê¼çäi» ìûñû áàñòû ìà, ºàðà ñàºàë àéûëûí òåç æèäû. – Áîïòû, áîïòû! Ìåí ºàòòûðຠºûçûï ºàë¹àíäà ºîëûìà ò¾ñiï ºàëìàñà»äàð áîëäû. °ñiðåñå, ñåí, – äåäi ñàóñà¹ûí øîøàéòûï. Òåê á½ë æîëû ûºûëûºòà¹àí æîº. Øèêië äîñûíà “êåòòiê” äåï èåê ºàºòû äà æ¾ðå áåðäi. – ȸ, æiãiòòåð, åðòåðåê ºàéòû»äàð! – Øèêië òà¹û ºûñòûðûëûï ºîéäû. Òåãiíäå, ñàºàëäûíû» ñ¼çií ºîñòàï îòûðó ¸äåòi áîëñà êåðåê. Êåëãåíäåãiäåí æ¾ðiñòåði øèðàé ò¾ñêåí åêåó àñû¹ûñ êåòiï áàðà æàòòû.

– ʼðøiëåðiìiç òûíûìñûçäàó åêåí. Òàòóëû¹ûìûç¹à ñûçàò ò¾ñiï, êåéií º½äàéäû» àëäûíäà áåòiìiç ºûçàðìàñà æàðàäû, – äåäi Åðáîë ¸óäåì æåðãå ½çàï êåòêåí ¸ëãiëåðäi» ñî»ûíàí ºàðàï ò½ðûï. Æiãiòòåð äó ê¾ëäi. Àðòûíøà, ò¾ê áîëìà¹àíäàé äîïòû ºàéòà ºîë¹à àë¹àí. Òàéáóðûë äà àðàëàñûï êåòòi. ʼ»iëiíå àëà» åíãiçãåí ê¼ðøiëåð æàººà ºàðà¹ûøòàï ºîÿäû. °íå-ìiíå äåãåíøå, òàçà àóà, ò½íûº àñïàí àñòûíäà¹û ê¼ç òîé¹ûñûç ñ½ëó òàó àÿñûíäà êåó-êåóìåí îòûðàð ê¼»iëäi äàñòàðõàí äàéûí áîë¹àí. Ò¸áåò àøûº, åêïií ºàòòû. Òàñòû äà øàéíàï òàñòàðäàé. Àëºà-ºîòàí îòûðûï, æàïàòàðìà¹àé àñºà ºîë ñîç¹àí. Äàëàäà ïiñêåí òà¹àìíû» á¸ði òà»ñûº! μçûíûíàí æàéûë¹àí ê¼ê áàëàóñàíû» áåòiíäåãi äàëà äàñòàðõàíûíäà¹û àðºà-æàðºà îòûðûñòàí êåéií, ½ëºûçû áiði ºàëìàé ò¾ãåë ºàòûñºàí ºûç¹ûëûºòû îéûíäàð áàñòàëäû. Áàÿ¹ûíû» àëòûáàºàí, àºñ¾éåê, ºûç ºóóû àóûçäû» ñóûí º½ðòàð åðòåãiãå àéíàë¹àí. ²àíäàé îéûí áîëìàñûí – îðòàäà äîï. Åñêiðå òîçáàñà äà, ຠæåìi øû¹à áàñòà¹àí ºûçûë àëà äîïòû îðòà¹à àëûï, ä¼»ãåëåíå ò½ðûï âîëåéáîë îéíà¹àí. Îíû» ºûçû¹û êåòå áàñòà¹àíäà “áåñ òàñºà” àóûñºàí. Æàëïà¹ûðàº, áiðiíi» ¾ñòiíå áiðií ºîþ¹à æàðàéòûí òàñòàð î»àé òàáûëäû. Åêi òîïºà á¼ëiíiï ñàéûñàòûí á½ë îéûíäà ºîëûíû» åái áàðëàð ìåí ºèìûëû øèðàºòàð æå»iñêå æåòåäi. Àëäûìåí áiðiíi» ¾ñòiíå áiði ºàëàí¹àí áåñ òàñòû êåçåê àë¹àí òîïòû» áið ì¾øåñi ì¼ëøåðëi æåðäåí äîïïåí ½ðûï º½ëàòó¹à òèiñ. Òàñ º½ëà¹àíäà äîïòû èåëåíãåí ºàðñû æຠòàñòàðäû» ºàéòà òiçiëìåóií ºàäà¹àëàéäû. Áàñòû ºàðóëàðû – äîï. Äîï òèãåí òàñ º½ëàòóøû æàºòû» ì¾øåñi îéûííàí øû¹àðûëàäû. Òåê äåíåñiíå äîï äàðûòïà¹àíäàð ¹àíà æàí-æàºòàí øàáóûëäàï, ¼çäåði á½ç¹àí òàñòû» ºàòàðûí ºàéòà ºàëàó¹à ì¾ääåëi. Àðìàíäàðû Àëàòàóäàé, ê¼êiðåêòåði àëà ºàïòàé, ¼çäåðií òåê ¾ëêåí, ½ëû iñòåðäi òûíäûðó ¾øií æàðàë¹àíäàð åñåïòåéòií àçàìàòòàð ¸ïñ¸òòå îéûí áàëàñûíà àéíàë¹àí. ʼëå»êå ½çàðà äîï òà æàëûºòûðà áàñòà¹àíäà, “áåñ òàñòû” æå»iëiñïåí àÿºòà¹àí

òîï òà¹û áið îéûíäàðäû» øåòií øû¹àðäû. ƾéðiêòiêòåðiíå ê¼çäåði æåòêåí æå»iìïàç òîï “ºóàëàñïàººà” òîºòà¹àí. Îéûí áàëàñûíà æ¾ãiðó ñ¼ç áîëûï ïà, áið àóûçäàí á¸ði êåëiñêåí. Áiðií-áiði ºóà-ºóà, áið-áiðiíåí ºàøà-ºàøà ¼êïåëåði ê¾éå øàðøà¹àí óàºòà ºàñ ºàðàéäû. Áiðàº, ò¾í áîëûï êåòòi äåï àñûººàí àäàì æîº. Æîëäû», ê¼ëiêòi» ºàìûí îéëà¹àíäàð áîëûï åäi, îíû» äà åìi òåç òàáûëäû. Àðàëàðûíäà¹û áiðåóiíi» òàíûñû áàð áîëûï øûºòû. Øà¹ûí àâòîáóñòû» èåñiíå äåðåó àðàäà ºî»ûðàó øàëûíäû. – Êîñòåð æà¹àéûº! – äåäi áiðåó. Íå iñòåðãå áiëìåé îòûð¹àí æ½ðò ñ¼çãå êåëãåí æîº. Æiãiòòåð æà¹û îòûí ºàìûíà êiðiñêåíäå, ºûçäàð æà¹û àñû¹ûñ æèíàë¹àí ò¾ñêi äàñòàðõàí¹à áåòòåäi. Ñóûï ºàë¹àí ñàìàóðûí ºàéòà ò½òàí¹àí. Áið ºàð໹û, áið æàðûºòà æi»iøêå ò¾òií áiëiíåð-áiëiíáåñ, æ½ëäûçäàðû ¸ð-¸ð æåðäåí ºûëòèÿ áàñòà¹àí ò¾íãi òàó àñïàíûíà ê¼òåðiëiï æàòòû. Æåòi áiðäåé æiãiò º½øàºòàðûí òîëòûðà, áið-áið ñ¾éðåï êåëãåíäå-ຠ¾éiëiï ºàë¹àí à¹àø ºîëìåí á½òàëûï, îðòà¹à ºèºû-æèºû ºàëàíäû. ¶éåìå à¹àø îòûí¹à îò ºîéûëäû. Àë¹àøºûäà ¸ëñiç æûëòûëäà¹àí îò, êåëå-êåëå ä¾ðiëäåé æàí¹àí àëàó¹à àéíàëäû. Òàóäû» ñàëºûí àóàñûíàí òî»àçè áàñòà¹àí, áàñòàïºûäà åíòåëåé îòûð¹àíäàð îòòû» ¼òiíå øûäàìàé, êåéií ñåðïiëäi. À¹àøºà øå»ãåëäi àðòû¹ûðຠñàëûï æiáåðãåí åêåí, á¾êië ñàéäû ¼ðò àë¹àíäàé, ¸óäåì æåð îò æàðû¹ûíû» ñ¸óëåñiíåí àëàóëàï ê¼ðiíåäi. Ûñòû¹û áåò ºàðû¹àí àëàóäû» ºûï-ºûçûë òiëäåði ò¾íãi àñïàí¹à àéáàò øåãå ñóìà»äàéäû. Îòòû ºîðøàé îòûð¹àí æàñòàð àëàóäû» æàëûíû àçàÿ áàñòà¹àíäà, ¸íãå áàñòû. Áiëåòiíäåð áåðiëå àéòûï, áiëìåéòiíäåð áåðiëå àéòºàíäàð¹à iëåñêåí áîëûï, õîð áàñòàëäû. Æàñ æ¾ðåêòi» æàëûíû ìåí àëàóëû îòòû» æàëûíû ºàòàð ½øºûí àòºàí ò¾íãi òûíûøòûºòû á½ç¹àí õîð. Á½äàí êåéií äå ¾ø-ò¼ðò ¸í àéòûëäû. ƽðò øàðøà¹àí ñû»àéëû. ʾíäiçãi æåëiê áàñûëûï, åêïií á¸ñå»äåãåí. Áîéëàðû æûëûí¹àíäà, ò¾ñòåí ºàë¹àí òiñêå

áàñàðëàð åñêå ò¾ñêåí. Îðòà¹à àëûñûï, àç¹àíòàé àñºà àóûç ñàë¹àí. Åëäåí êåì ºàëìàé, ºàðíû àøºàí Òàéáóðûë äà äàñòàðõàí¹à ºîë ñîçäû. Êåíåò... Åëäi» àëäûìåí áàéºàäû, á½ëàð¹à ºàðàé à¹àðà»äàï, ºàðà»äàï ¾ø-ò¼ðò ñ½ëáà áåòòåï êåëåäi åêåí. Ê¼ï ½çàìàé îëàðäû á¸ði ê¼ðäi. Àñà ºàóiï ºûëìà¹àíìåí ºûçäàð ¾ðïèiñiï, æiãiòòåð ¾äiðåéiñiï ºàëûïòû. Æàºûíäà¹àí ñàéûí, ¸ëñiðåé áàñòà¹àí îòòû» æàðû¹ûìåí íîáàéëàðû àéºûí ໹àðûë¹àí. Àëòû àäàì. Àðàëàðûíäà ò¾ñêi ê¼ç òàíûñòàð äà áàð. Ñàºàëäû ä¸óäi» äàáûðû ¼çãåëåðäåí ºàòòûðຠøû¹àäû, åêïiíi äå åðåêøå. °ëãi, øèêië ñàðûäàí áàñºàëàðû øåòòåðiíåí iði. – Î, êîñòåð æà¹ûï ºîéûïòû, – äåäi ñàºàëäû ñàë¹àííàí, òຠáið àëàóäû ºàçið áàéºà¹àíäàé. – Îðìàíäû ¼ðòåñå»äåð ºàéòåñi»äåð? – Îðìàí æàíàøûðûíû» ñ¼çi ò¾çåëiï, ûºûëû¹û áàñûëûï ºàë¹àí ñû»àéëû. Ìàñòû¹ûíàí àðûëûï, òàñ ò¾éií êåëãåí ò¾ði áàð. – Áiçäi» æåðiìiçäi èåìäåíãåíäåði» æåòïåãåíäåé, ¼ðòåï êåòåéií äåäi»äåð ìå? Ñîëàðû»ìåí ºîéìàé, ¸í àéòûï, ºûð ê¼ðñåòåñi»äåð. – ²àðà ñàºàë ã¾ð-ã¾ð åòåäi. Áàñøû ¼çi ñèÿºòû, àðòºûëàðû ¸çiðãå òiñ æàðûï, åøòå»å äåé ºîéìàäû. ¶íñiç ºàëûïòà æàó ò¾ñiðóãå êåëãåíäåé øiðåíiñåäi. Á½ë êåçäå îòòû ºîðøàé îòûð¹àíäàð òåãiñòåé îðûíäàðûíàí ê¼òåðiëãåí. – Æiãiòòåð îñûíû ºîéñຠºàéòåäi? – äåï ñàºàëäû¹à áåòòåé áåðãåí Òàéáóðûëäû ²½ðàëàé æå»iíåí òàðòûï òîºòàòòû. – À¹à, áiç ¸í àéòñຠ¼çiìiçøå àéòòûº. Ñiçäåðãå ºàòûñû æîº. ²àçið ºàéòàìûç, îòòû äà ñ¼íäiðåìiç. Ñîñûí ìûíà æåð ºàëàäû ñiçäåðãå. – Îõî-õî! Àºûëäûñûí ºàðàé ã¼ð ìûíà ñûëºûìíû», – Øèêiëäi» äàóñû. – Å, àðû ò½ð, àðû! ´é, åðêåêòåði» ºàéäà êåòêåí? Áà¹àíà ¹àíà ὺàëàíûï ò½ð åäi»äåð, ¾íäåði» íåãå øûºïàé ºàë¹àí? ƾði»äåð, åðêåêøå ñ¼éëåñåéiê. – Å, ê¼êå... – äåé áåðãåí Åðáîëäû» àëäûí îðàï: – À¹à, ¾ï-¾ëêåí êiñiñiç. Iíiëåði»içãå ñîºòûºïàé-àº

ºîéñà»ûç ºàéòåäi? – äåäi ²½ðàëàé òà¹û äà. Îíû ºîñòàï, ºûçäàð äà ¸ëäåíåëåðäi àéòûï, øóëàñûï æàòûð. ´ç æiãiòòåðiíi» iøiíäå Åðáîë ìåí ̽ðàòòàí áàñºàñûíû» ò¼áåëåñêå æîº åêåíi, î¹àí ºîñà àðàëàðûíäà ºûçäàð áàð, ñàºàëäûëàð îñû ºàëûïòàðûíäà òûíûø êåòñå åêåí äåï, ¾íñiç, ¸ëiïòi» àðòûí áà¹ûï ò½ð¹àí Òàéáóðûë, åðiêñiç ñàºàëäû ºàðà¹à æàºûíäà¹àí. – °, ìiíå ¸ëãi ὺà. Ìàñ ê¾éiìäå ½ðûï æû¹àðäàé áîëûï ò½ð åäi», àë àëäû»à ñàóû¹ûï êåëäiì, íå iñòåéñi»? – äåï, àë¹à àòòàï ºîé¹àí ñàºàë¹à: – Æiãiòòåð, ºûçäàð áàð ìûíà æàºòà, îñûíû ºîÿ ò½ðñຠä½ðûñ áîëàð åäi, – äåäi Òàéáóðûë, îñûìåí åêiíøi ðåò. – ¶éãå òûíûø ºàíà, ê¼»iëäi ºàéòàéûº... – Àñûºïà, ¸ëi ¾éëåði»å æûëàï ºàéòàòûí áîëàñû»äàð. ƾð áûëàé, åðêåêøå... – Îñûíû àéòûï ºàð໹û¹à áåòòåé áåðãåí ºàðà ñàºàëäû» øàë¹àéûíà îðàëûï: – À¹à, ºîéû»ûçøû áîëäû, à¹à, à¹à... – äåï àëäûí îðàé áåðãåí ºûçäû: – Êåòøåé, ºàíøûº! – äåï æà¹àñûíàí àëà èòåðiï æiáåðäi. ʾòïåãåí ²½ðàëàé øàëºàëàé º½ëàï áàðà æàòòû. Á½äàí àðû øûäàó åçäiê áîëàð åäi. ´çií çîðäû» ê¾øiìåí àºûë¹à æå»äiðiï ò½ð¹àí Òàéáóðûë åíäi ¾íñiç ò½ðà áåðó ì¾ìêií åìåñií àñû¹ûñ îéëàï ¼òòi. ʾø ºûñûï áàðà æàòºàíäàé, ìûíà á½òºà òîëûï, àñºàºòàï ò½ð¹àí íåìåëåðäi òàïàï ¼òïåê. Ò½ëà áîéû òåê ½ðûíóäû ¹àíà ºàëàï áàðàäû. Àºûðà ½ìòûëäû. Òiïòi, º½ëàï æàòºàí ²½ðàëàéäû»: “Òàéáóðûë!!!” – äåï àé¹àéëà¹àíûí äà åñòiìåäi. ²½ëà¹û áiòiï ºàë¹àí åäi... Ñàºàëäû äà ºàïû ºàëìàóäû» ºàìûìåí û»¹àéëàíà áåðãåí. ¶ëãiðìåäi. Èåêòi» àñòûí àëà òèãåí ê¾øòi ñû àÿ¹ûí àñïàííàí êåëòiðäi. Æà¹û ¾ãiòiëiï áàðà æàòºàíäàé. ʼçi ºàðàóûòûï áàðûï, àóíàï ò¾ñòi. Ò¾çåëiï êåòïåê åäi, ê¼ç àëäûí òà¹û áið îò ê¼ìiï ¼òòi. Àóçûíà òåìiðäi» ä¸ìi êåëãåíäåé, æûëûìøû áið ñ½éûºòûº äiðäåêòåï àóçûíà º½éûëûï æàòûð. Åòïåòòåé æàòûï, àóûðñûíà ºîëûìåí ½ñòàï ê¼ðãåíi ñîë åäi, ò½ìñû¹ûíàí ºàí ñàóëàï ºîÿ áåðäi. Àºûðà ò¾ðåãåëãåí. Òà¹û äà ºàïû ºàëûïòû.

Ò¼íiï êåëiï ºàë¹àí ºàðñûëàñû æà¹àñûíàí àëà áåðiï, ñîë æຠº½ëຠøåêåãå òåìiðäåé æ½äûðû¹ûí òà¹û ºîíæèòòû. Ñîë-àº, ê¼çiíåí ìû» ñàí îò òûíûìñûç ½øà áåðäi. Áàñû çå»iï áàðàäû. ʼçi ºàðàóûòûï, îòû àçàÿ áåðãåí. Áåëãiñiç ºîéìàëæû» ºàðà ò¾íåêêå ñi»iï áàðà æàòòû. ²àðà ñàºàë åñií æî¹àëòûï, òàëûºñûï º½ëàï ò¾ñêåíäå, àðòûíäà¹û ñàðáàçäàðû íå áîëûï êåòêåíií ò¾ñiíáåé, à»ûðûï ºàë¹àí. ʼçäåði ê¼ðãåíãå ê¼»iëäåði ñåíáåéäi. Ñåíáåéií äåñå, áàñøûëàðû ºèìûëñûç æàòûð. Êåëåñi ñ¸òòå ¹àíà, ¼çäåðiíå êåëãåí ñàºàëäûíû» òîáû Òàéáóðûë¹à ºàðàé ¼»ìå»äåé ½ìòûëäû. Áàñøûëàðûíû» ìûíà æåë ¼êïåíi æàéðàòûï òàñòàé àëìà¹àíûíà àøóëû. ²àçiðàº... Æåòå àëìàäû. Æîëäàí òîñºàóûë¹à òàï áîë¹àí. Òàéáóðûë ºàòåëåñiïòi, æiãiòòåð æà¹û ò¾ãåë ºîç¹àë¹àí. Àðäàºòàí áàñºàñû. Òåê Àðäຠºàíà àéíàëàñûíäà¹û æà¹äàéäû ºàé àºûëûíà ñûéäûðàðûí áiëìåé, æàíæà¹ûíà æ¸óòå»äåé ºàðàéäû. “Ñåíåí êåëåð ºàéðàí æîºàó. ´çi» àìàí áîë, äîñûì!” – äåï îéëàï ºîéäû Òàéáóðûë. ²ûçäàðäû» øû»¹ûð¹àí, åðêåêòåðäi» ûøºûí¹àí, àºûð¹àí, áîºòàñºàí äàóûñòàðû ì¾ëãiï ò½ð¹àí ñàéäû áåéìàçà ê¾éãå ò¾ñiðãåí. ²½ëà¹û áiòiï ºàë¹àí Òàéáóðûë á½ë äûáûñòàðäû» áiðií äå åñòiìåäi. Àëäûíà êåëiï ºàë¹àí åêåóäi» ຠìàéêàëûñûí å»êåéå áåðiï, ºîñ ºîëäàï åêi àÿ¹ûíàí áiðäåé ºàðìàï, èûºòàí àñûðà àñòû¹à áàñºàí. Åêiíøiñi áàð åêåíií îéëàï, áåòií áàñûï, á½¹ûíà áåðãåí ຠìàéêàëûíû æàéûíà ºàëäûðûï, ûòºè ò½ðûï êåòêåí. Àðòûíàí êåëiï ºàë¹àí åêiíøiñi øèêië ñàðû åêåí. Òàï áåðìåê åäi, øåãiíiï áàðûï ºàøà æ¼íåëäi. “²îðºàº” äåï îéëàï ¼òòi Òàéáóðûë. Æåð ñ¾çå º½ëàï, º½ðû¹àí æåðiì îñû áîëäû äåï, áåòií ê¼ëåãåéëåé áåðãåí ຠìàéêàëû ê¾òïåãåí æåðäåí áîñàï êåòêåíiíå òà»äàíûï, àòûï ò½ðûï, àéºàé ñàëà ºàéòà ½ìòûë¹àí. ´çäåðií ñîòºàð, òiñ ºàººàí ò¼áåëåñºîé ñàíàéòûí ñàºàëäûíû» ñî»ûíàí åðãåíäåðäi» iøiíäåãi ê¾øi ìû¹ûì, ñûñû ñàëìàºòû åñåïòåëåòií ຠìàéêàíû

òåãåóðiíäi ñû òîºòàòòû. ²àé æåðäåí ºàïû êåòêåíií îéëàï òà ¾ëãåðå àëìàé, îìàºàñûï ò¾ñòi. Êåóäåñiíå ºîíà êåòêåí Òàéáóðûëäû» ñûëàðûí æàñºàíà ò¾ñiï ºàáûëäàï æàòûð. ľ»ê-ä¾»ê, øûëï-øûëï äûáûñòàð ¼çiíi» åòi ìåí á½ëºûíó¹à äà ì½ðøà êåëòiðìåãåí ìûíà æiãiòòi» æ½äûðû¹ûíû» àðàñûíàí øû¹ûï æàòºàíûíà ñåíå àëìàé, òàëûºñûï áàðà æàòòû. Øèêië ñàðû ºîðºàº áîëìàé øûºòû. ²îëûíäà ½çûíøàº, æ½ìûð òàÿº. Áåêåð áåçiï êåòïåïòi, ¸ëi êåëìåñií ò¾ñiíiï, ºîë¹à iëiãå𠓺àðó” içäåï êåòêåí åêåí. ʼçi øàë¹àíìåí, ºîð¹àíûï ¾ëãiðìåãåí Òàéáóðûëäû î» æຠáåòòåí ñàëûï ¼òòi. Îðíû ûñûï áàðàäû. Áiðàº, º½ëàìàäû. Åêiíøi ì¸ðòå áà¹ûòòàë¹àí à¹àøòû áàñûíàí àñûðûï æiáåðiï, øèêië ñàðû¹à àòûëäû. Øiï-øèäåé, æå»ië íåìåíi ºà¹à-ìà¹à º½ëàòûï, ¾ñòiíå ìiíå êåòòi. ´çiíå ñû òèãåëi àøûíûï, ê¼çiíå ºàí òîëûï êåòêåí Òàéáóðûë àéíàëàñûí áà¹àìäàð ñàºòûºòû ½ìûòûï, ñàáûðûíàí àéðûë¹àí. Òàëûï ºàë¹àíûíà ºàðàìàé øèêiëäi» àøûº ºàë¹àí áåòií î»äû-ñîëäû ºîé¹ûëàé áåðäi. ƽäûðû¹û, ºîëû ò¾ãåë ñóëàíûï êåòêåíií áàéºàäû. “²àí, – äåï îéëàäû, – Øèêië ñàðûíû» øåëïåê áåòiíi» ºàíû. Àðàì ºàí. – Ñîë-ຠåêåí, åñií æèíàï àëäû. – Øèêiëäi òàñòàó êåðåê. Ѿéåãiíå iëiíiï-ñàëûíûï, æà¹ûìïàçäû¹û ìåí òiëiíi» åïòiëiãiíi» àðºàñûíäà “áàòûðëàð¹à” æà¹ûíûï, ¸óïiðiììåí ê¾íåëòiï æ¾ðãåí ñîðëû æàºûí àðàäà ¼çiíå êåëå ºîéìàñ. Áàñûí ê¼òåðñå äå, øîºïàð ½ñòàó¹à æàðàìàñ”. – Îðíûíàí ò½ðà áåðãåí... ²½ëà¹û àøûëäû. Àºûëû, åñi îðíûíà êåëäi. Øèêië ñàðûíû ñîíøà òîºïàºòà¹àíûí ñîíäà ¹àíà ໹àð¹àí. Àëäûìåí, á¾éiðäåí øàíøó ºàäàë¹àíäàé áîëäû. Ñîë æຠá¾éiðäåí. Àñïàííàí íàéçà¹àé îéíàäû. Á½ðûí¹û ê¼ðãåí íàéçà¹àéëàðäàí ì¾ëäåì ¼çãåøå. Æàðºûëûí æàºûííàí ê¼ðiï, ¼òêið æàðû¹ûí á¾êië äåíåñiìåí ñåçiíãåí. ²îðºûï êåòòi. Ò½ëà áîéû ò¾ðøiãiï áàðàäû. Àñïàí àéíàëûï êåòêåíäåé. À»òàðûëûï ò½ðûï ºàëäû. Àðò æà¹ûíàí áið äûáûñ øû¹àòûí ñèÿºòû. Åíòiêêåí äàóûñ. Àäàìíû» åíòiãå äåì àë¹àíû. ²àïû ºàëìàéûí

äåï àðòûíà æàëò á½ðûë¹àí. ²àðñû àëäûíäà ñàºàëäû ä¸ó ò½ðäû. Áàñ ñàëìຠåäi, – áóûíû áîñàï, åái êåòiï ºàë¹àí áà, äåíåñi ¼çiíå áà¹ûíàð åìåñ, – æà¹àñûíà ºîëû iëiêïåäi. Êåðiñiíøå ñàºàëäû ì½íû» æà¹àñûíàí àëà áåðãåí. °ëi åøêiì æ½ëºûï ê¼ðìåãåí æà¹àñûíàí. Àøó ºûñûï áàðàäû, ñàºàëäûíû» æ¾í áàñºàí àðàì ºîëûí ñiëêiï òàñòàìຠáîëûï, ûøºûíà áåðãåíäå... ê¼çi ò¾ñòi. Ñîíäà ¹àíà ¼çiíi» õ¸ëiíi» ñîíøàëûº ì¾øêië åêåíií ñåçiíäi. Ò¾ðøiãiï êåòòi. Àðºàñûíàí áàñòàë¹àí àÿç ò¼áåñiíå áiðຠæåòòi. Ñàºàëäûíû» ºîëûíäà ïûøàº... Æàí ä¸ðìåí êåéií øåãiíãåí. Ûòºè ñåêiðiï êåòïåê åäi, ¸ëi êåëìåäi. Äåìíi» àðàñûíäà áåé-æàé ê¾éãå ò¾ñiïòi. ¶ñòi áàñûí òåð æóûï êåòiïòi. Äåíåñi òî»àçèòûí ñèÿºòû. Ïûø຺à àíûºòàï ºàðàï ¾ëãiðìåäi, ñîë æຠá¾éiðäi ºàðñû àëäûíàí òà¹û áið øà¹ûï àëäû. ѽï-ñóûº. Ûïûñòûº. ʾéäiðåäi. ²àðèäû. Åñi øû¹ûï êåòòi. Àé¹àé ñàëìຠáîë¹àí, – äûáûñ øû¹àðó¹à øàìàñû êåëìåäi. ʼìåéi áiòåëiï ºàëûïòû. Àóçû º½ð¹àï áàðàäû. Æàí ½øûðà ºîðºûï ò½ð¹àíûí à»äàäû. Áàñû àéíàëûï áàðàäû. Ïûøàººà ºàéòà ºàðà¹àí. ²ûï-ºûçûë æ¾çi îòòû» ñ¸óëåñiìåí àëàóëàï ò½ð. Áið ºûçûë òàìøû ¾çiëiï ò¾ñòi. “²àí”, – äåï îéëàäû. – Ìåíi» ºàíûì. – äåäi ê¾áiðëåï. Àíû¹ûíäà àóçû àøûë¹àí, åðií ìåí òiëäå èêåì æîº åäi. – Iøi ì½çäàï áàðà æàòºàíû íåñi? – Ïûøàºòàí ºàí ñîð¹àëàï ¸ëi ò½ð. – Òóó, íå äåãåí áiòïåéòií òàìøû? À¹ûï æàòûð, à¹ûï æàòûð. Ïûøàºòû» iøiíåí øû¹ûï æàòºàíäàé... – Áið-ຠñ¸òòå ¼» ìåí ò¾ñòi» àðàñûíäà ò½ð¹àíäàé ê¼ç àëäû ò½ìàíûòà áàñòàäû. – Òîºòà, òîºòà! Ìûíàó ê¼êåñiíi» êåçäiãi ¹îé, àé ºàñºàíû áàóûçäà¹àí ì¾éiç ñàïòû êåçäiê. Åêi ºîé¹à ñàòûï àëäûì äåãåí. Ñàáûíà äåéií ºûï-ºûçûë ºàí. Àé ºàñºàíû» ºàíûíà ìàëûí¹àí... Á½ë... îë ìûíàíû» ºîëûíà ºàéäàí ò¾ñiï æ¾ð? °¸, áàÿ¹ûäà ê¼êåñi ëàºòûðûï òàñòàï åäi-àó, ñàºàëäû òàóûï àë¹àí åêåí. Êåçäiêòi ºûñà ½ñòà¹àí ºîëû äið-äið åòåäi, ä¸ë ê¼êåñiíi» ºîëûíäàé. ʼêåñiíi» ºîëû... Ñîë ¹îé ìûíàó, êåçäiêòi ºûñà ½ñòàï äiðiëäåï ò½ð¹àí ê¼êå... ¸êåñiíi» ºîëû ¹îé. °êåñiíi» ºîëû íå¹ûï... ¸êåñi íå¹ûï

æ¾ð ì½íäà? ²àéäàí, ºàøàí êåëãåí? ̽íû» æà¹àñûíàí ½ñòàï àë¹àíû íåñi? Ñàºàëû ¼ñiï êåòiïòi... ²ûðìà¹àí ¹îé. Àé ºàñºàíû ñîÿì äåï æ¾ðiï... ºîëû òèìåãåí. ²½ëà¹ûíû» ò¾áiíåí ûñûëäàï áiðäå»å äåéäi. ²½ëà¹ûìà íå áîë¹àí? Íåãå åøòå»å åñòiìåéäi? À?.. °-¸-¸... “Àé ºàñºàíû ¾éðåò! – äåï ò½ð åêåí ¹îé. – Òà¹û áîï êåòåäi...”. ²àðà ñàºàë ºàðûñºàí ºîëûí Òàéáóðûëäû» æà¹àñûíàí ¸ðå» áîñàòûï àëäû. þðñ åòiï º½ëàï ò¾ñêåíäå ¹àíà åñií æèäû. ²àéäà, ºàíäàé æà¹äàéäà æàòºàíûí äà ñîë êåçäå áàéûïòàäû. “´ëåì. – äåï îéëàäû. – ´ëåòií áîëäûì, ñàºàëäûíû» ºîëûíàí...” – Æûëà¹ûñû êåëäi. À¹ûë-òåãië. Òóðà àé ºàñºàíû ñîé¹àíäà¹ûäàé æûëà¹ûñû êåëäi. Á½ë æûëàìà¹àëû ºàé çàìàí?! Ò¼áåñiíåí ò¼íiï ºàðà ñàºàë ò½ð åêåí. – Æîº, áîëìàéäû. – äåäi iøiíåí. – Æûëàó¹à áîëìàéäû... Æàó¹à æàñû»äû ê¼ðñåòïå! – ²àðà ñàºàëäû» ºàñûíäà øèêië ñàðûíû» òàëºàíû øûººàí áåòi ê¼ðiíåäi. ¶ðåé áèëåé æûëòûðà¹àí ê¼çi ìûëæà-ìûëæà áåòiíi» àð æà¹ûíàí ¸ðå» ñû¹àëàéäû. Òàéáóðûë á½ë æîëû äà ºàòåëåñiïòi. ´çiíå êåëãåí øèêië ñàðû øîºïàð ½ñòàï àëûïòû. Øîºïàðû – øàëà æàí¹àí à¹àø. Îòû ¸ëi ñ¼íáåãåí êiøêåíå áið á½òà¹û ½øûíàí iëiíiï ¸ðå» ò½ð. Áàñûí àóûðñûíà á½ðûï, îò æàíûï æàòºàí æàººà ºàðàäû. ²ûçäàð îòòû ¼øiðå àëìàé æàòºàí ñèÿºòû. ʾëi ìåí ò¾òiíií á½ðº-á½ðº åòêiçiï ñó ñåóiï æàòûð. ²àíàòûìåí ñó ñåïêåí ºàðëû¹àøòàð... ²àíàòòàðû... ºîëäàðûíàí ñó òàìøûëàéäû. ²àí òàìøûëàï æàòºàíäàé. Æiãiòòåð íå áîëûï æàòûð åêåí? Àìàí áîëñà åêåí. Àíàó Åðáîë ¹îé, áiðåóäi ºóûï æ¾ð... ²îëûíà ½çûí áàºàí ½ñòàï àëûï æ¾ðãåí ìûíàó êiì? °íå, îë äà áiðåóãå òàï áåðìåê... ²½äàé-àó, ìûíàó Àðäຠºîé. Á½ë òà¹û äà ºàòåëåñiïòi. ̽íû» æàíûíàí áiðåó àé¹àéëàéòûí ñèÿºòû, ñàºàëäûíû» äàóñû. Áiðåóãå “êåòòiê” äåï æàòûð. Êåíåò, Åðáîë á½ëàð æ຺à æàëò ºàðàäû. ²àçið ò½ðà æ¾ãiðåäi áåði, ìåíi º½òºàðó¹à... – ²½ëà¹û ºàéòà áiòå áàñòàäû. Øèêië ìåí ºàðà ñàºàë á½¹àí ºàðàï ¸ëi ò½ð. Øèêiëäi» ºîëûíäà¹û à¹àøòû» áàñû ºûçàðàäû. Øî¹û ñ¼íáåãåí. Òàéáóðûë

òåëìiðiï ºàëûïòû. Øîºïàðäû» áàñûíäà ê¾øïåí iëiíiï ò½ð¹àí ¸ëãi, îòû ¸ëi ñ¼íáåãåí á½òຠ¾çiëiï ò¾ñòi. – ²àçið ñ¼íåäi, – äåï îéëàäû. – ʾëi ¹àíà ºàëàäû. ʾëiíi» ¼çií æåë ½øûðûï ¸êåòåäi. Ѽéòiï, áið êåçäå ¾ëêåí à¹àøºà æàë¹àñûï í¸ð àëûï, ê¼ãåðiï-ê¼êòåãåí, äàóûë ìåí æåëãå ¼çiíøå ºàðñû ò½ð¹àí, ¼ìið ¾øií ¼çiíøå ê¾ðåñêåí êiøêåíòàé ¹àíà á½òຠæà àéíàëàäû... μéºûñû êåëãåí ñèÿºòû. Àóûð¹àíäà º½øà¹ûíà àëàòûí æàéñûç ½éºû. ʼçií æ½ìà áåðãåí... ...Áiðåó ¼êiðå àé¹àéëàéòûí ñèÿºòû. – Áàóûðûì, íå áîë¹àí ñà¹àí? ʼçií ê¾øïåí àøûï àëäû. Á½¹àí íå áîëûï åäi? Áàñûíàí áiðåó º½øàºòàï àëûïòû. Ìûíàó Åðáîë... æîº, ê¼êåñi ¹îé. Ìåíi... áàñûìäû íå¹ûï òiçåñiíå ñàëûï àë¹àí? Æûëàï îòûð¹àíû íåñi? Æàñû ì½íû» áåòiíå òûðñòûðñ òàìûï æàòûð. Ûï-ûñòûº. Òà¹û æûëàøû, æûëàé ò¾ñøi, ê¼êå. Ûñòûº æàñû» òàìñûíøû ìà¹àí... ̽çäàï áàðàì... ...²îéìàëæû», áiòïåéòií áið êå»iñòiê. Áið æàºûíäàï, áið àëûñòàï àëûñòàí òàó ì½íàðûòàòûí ñèÿºòû. Àÿ¹û òàÿ áåðåäi. ²ûñ åêåí, – äåéäi. – ¶éäåí æàëà» êèiììåí øû¹ûï êåòiïòi. ʼêåñi Àé ºàñºàíû æàéðàòûï òàñòàï æûëàï îòûð. Êåçäiãií ëàºòûðûï òàñòàïòû. ²îëû ºàíºàí. ʼç æàñû òàðàì-òàðàì... Àé ºàñºà òàéäû» áàñûí º½øàºòàï àëûï, å»iðåï îòûð... Øû»¹ûðûï æiáåðãåí àùû äàóûñòàí äið åòiï, ê¼çií àøûï àëäû. Òåð áàñûï êåòiïòi, – iøêi æà¹û ì½çäàé. Iøiíå ºàòûï ºàë¹àí òàñòàé ì½ç åðiï, áiòå àëìàé æàòºàíäàé. ²àëø-ºàëø åòåäi. Øû»¹ûð¹àí ²½ðàëàé åäi. Åðáîëäû» ¼êiðãåí äàóñûí åñòiï, àëäûìåí æåòêåí. Ìûíà ñ½ìäûºòû ê¼ðãåíäå, Òàéáóðûëäû º½øà æû¹ûë¹àí. Áåòiíåí, êåáåðñiãåí åðíiíåí æàí ½øûðà ¼áiï æàòûð. ¶ëãåðiï ºàëàéûí, ñ¾éiï ºàëàéûí äåéòiíäåé. ʼçiíi» æàñû Òàéáóðûëäû» áåòiíå àé¹ûçäàé iç ñàëûï, øàøûíû» àðàñûíà ºàðàé à¹ûï áàðàäû. °ëäåíåëåðäi ¼êñiê àðàëàñòûðà ê¾áiðëåï ºîÿäû.

²½ðàëàé ¹îé ìûíàó. Îñû ºûç¹à ¸ëäåíå àéòóäû ½ìûòºàíäàé. ²½äàé-àó, íå àéòïຠåäi? ʼïòåí áåði, òiïòi òàÿó àðàäà àéòïຠáîëûï åäi ¹îé... Äåìi ûñòûº åêåí. Òà¹û äà ñ¾éå ò¾ñøi, ñ¾éøi. ̽çäàï áàðàì. Æûëûòøû... – Æûëàìà. – äåäi ¸ëñiç ¹àíà. – Æûëàìà, ²½ðàëàé. Ñåí.., ñåí... ìåí... àóûë¹à æ¾ðøi, êåò-åéiêø... àóûë¹à. Áàðøû àóûë¹à... – Àéòûï áîë¹àíøà æ½ìûëûï êåòïåñií äåãåíäåé, ê¼çií áàºûðàéòà àøûï àëûïòû. ²½ðàëàéäàí àëàð åìåñ. – Áàðàìûí, áàðàì, æàíûì! Òåê ¼ëìåøi. Êiøêåíå øûäàøû, ºàçið ìàøèíà êåëåäi. ´ëìåøi Òàéáóðûë, ¼ëìå... Äiðiëi ê¾øåéiï áàðàäû. ´êñiï ºûñûï, àðû ºàðàé ñ¼éëåé àëìàé, êåóäåñiíå ñ½ëàï ò¾ñêåí ²½ðàëàéäû» ºàëû» øàøûí äið ºàººàí ñàóñà¹ûìåí àÿëàé ñèïàäû. ¶íñiç åãiëiï ºîðøàï ò½ð¹àíäàðäû áið øîëûï øûºòû. Ѽéëåãiñi, ½çàº-½çຠ¸ëäåíåëåðäi àéòºûñû, ê¾ëäiðãiñi êåëãåí. ...Òåê, ¼çiíi» ê¾ëiìäåóãå øàìàñû êåëäi. Áàð áîë¹àíû: – ̽çäàäûì... – äåäi ñûáûðëàï. ʼòåðiï àë¹àí áàñû ñ½ëº ò¾ñêåí. Äiðië äå àçàÿ áåðãåí. ƽðò øóëàï êåòòi. Àçàí-ºàçàí. Áiðຠåøêiì “Øóëàìà»äàð” äåìåäi. Îíû áàÿ¹ûäà àéòºàí... ...̽çäàï áàðàäû. ̽íû ºîðøàï àë¹àí áið æ½ðò. Å»iðåï ò½ð. Á¸ðií àóûëûíà øàºûð¹ûñû êåëäi. °ëi áiòiï, òàìà¹û º½ð¹àï êåòiïòi, – øàìàñû êåëìåäi. ʼêåñi áàñûí ñ¾éåï ¸ëi îòûð. Æàñû ¸ëi òèûëìàïòû. Íåãå æûëàé áåðåäi á½ æ½ðò?.. ´çiíi» äå æûëà¹ûñû êåëäi. À¹ûë-òåãië. Åøòå»å ½ºïàñà äà... Á¾êië åë æàáûëûï àé ºàñºà ºàðà òàéäû ñîéûï æàòòû. ²îëäàðûíäà áið-áið êåçäiê. ²àí òàìøûëàéäû... ʼç àëäûíäà¹û ñóðåò ñîë¹ûí òàðòûï, àëûñòàé áåðäi. ʼç àëäûíà ê¼êåñi êåëäi. Àï-àíûº. Àï-àéºûí. Æåòåãiíäå òàé. Àé ºàñºàíû àëäûíà ê¼ëäåíå» òàðºàí: – Êåë, ìií, áàëàì! ¶éðåòiï, áàñòûºòûð! Òà¹û áîï êåòïåñií.

ÈÒ Ê¾øiê àñûðàï – èò åòòiì, Îë – áàëòûðûìäû ºàíàòòû. Áiðåóãå ìûëòûº ¾éðåòòiì, Îë ìåðãåí áîëäû, – ìåíi àòòû. Àáàé. – ²àðà» ºà¹ûðäû» ê¾íi ê¾éiï êåòòi ¹îé. ²½äàé àë¹ûðäû» ìàëû ñîíøà ½çàï êåòêåíi íåñi! Êèiç ¾éäi» àøûº åñiãiíåí ñ¼éëåé êiðãåí ¸éåë ºîëûíäà¹û ò¾áiíäå æà»à ñàóûë¹àí ñàóìàëû áàð øåëåãií ºà»¹ûð åòêiçiï áîñà¹à¹à ºîÿ ñàëäû. – Ó¿, ïûñûíàï êåòòiì ¹îé... ²àéíàï ò½ð¹àí ìûíà ê¾íäå ò¾ê ê¼ðìåãåíäåé æåðäi» ò¾áiíå áàðûï øûáûíäàï, èòòi» ìàëû. Îíû àéäàï ¸êåëåòií åðêåê æîº á½ë ¾éäå. ²àðà» ºà¹ûð!.. ²îëûíäà¹û ¸ëäåáið êiòàïòû ñàìàðºàó ½ñòàï, ò¼ðäå æàòºàí åðêåê ìîéûí äà á½ðìàäû. Ѽéëåï êiðiï, ñ¼éëåï øû¹àòûí Ñâåòàíû» ¸äåòiíå ¸áäåí åòi ¼ëãåíi áàéºàëàäû. – Ó¿! Åëäi» áàéû áèå ñàóûñûï, æåëi áàñûíäà ¸éåëiìåí áiðãå æ¾ðåäi... ľíèåíi òûíäûð¹àíäàé æàòûñûí ñîðëûíû». Áið àºòàð¹àíûí îí àºòàðûï, êiòàï îºû¹àí íå òå»i», áàé¹½ñ. – Áåòi ê¼ïiðøiãåí ñàóìàëäû ºîð¹à ºîñûï, ïiñiï-ïiñiï ºîéäû. – Ûðæèÿäû ¹îé ñîðëû. Áàñû»äà¹û ¾éäi áiðåóãå àóäàðûï áåðiï, æ½ìûñû»íàí àéðûëûï, åëäi» º½ëû áîëûï, ìàëûí á຺àí ºàðà áåòòiãi»å ì¸ç áîï æàòûðñû» áà?! – Ó¿! – äåï áîñà¹à æàºòà¹û åíñiç òàïàë îðûíäûººà îòûðà êåòòi. ʼçiìåí àòà ûáûðñûï æàòºàí ¾éäi áið øîëûï øûºòû. Á½ë ¸éåëäi» ñàë¹ûðò ºèìûëû ìåí ºàòó ºàáà¹ûíàí äàëàíû» ºîç¹àëûï áîëìàñ æûáûðëຠòiðëiãiíå ê¼íäiãå àëìàé æ¾ðãåíií áàéºàó¹à áîëàð åäi. – °ëãi æåòïåãiðëåð ºàéäà æ¾ð? Ñàìàò, ¸é, ĸóðåí!

Èòòi» ìîëàñûí ûáûðñûòûï òàñòàï, òàéûï ò½ð¹àíûí ºàðàøû, æåëêå» ºèûë¹ûðëàð. Ñààìàò... – äåï ºîéäû åñòiìåéòiíäåðií, åñòiñå äå êåëå ºîéìàéòûíäàðûí áiëå ò½ðà. Ìûíàíû» á¸ðií ºàéòiï æèíàï øûºñàì åêåí äåãåíäåé àñòà»-êåñòå» ¾éäi êiðæèå øîëûï àç îòûðäû. Êåóäåñií ºàðñ àéûðà áið ê¾ðñiíäi äå, ¸ëäåêiìäåðäi æåòi àòàñûíàí òàðòà ºàð¹àï-ñiëåé æ¾ðiï, ðåòòåñòiðå áàñòàäû. – Ò½ðøû-åé, áûëàé. Òàó ºîïàð¹àíäàé øàëæèÿ ºàëóûí. Ò½ð, ñûïûðàì ìûíà æåðäi. Àëáà-æ½ëáà åñêi êiòàïòû æ¾êòi» ¾ñòiíå ëàºòûðà ñàëûï, îðíûíàí ê¼òåðiëãåí Ñåìáåê ñàóñà¹û áið ºèìûëäàñà, àóçû åêi ºèìûëäàéòûí ¸éåëiíå ºàðàï áiðàç ò½ðäû äà, ñûðòºà áåòòåäi. “Á½ë åøòå»å åìåñ. ̽íû» á¸ði ò¾ê åìåñ. Øûäàó¹à áîëàäû, – äåï îéëàäû, øà»ûòºàí àñïàí¹à, øàºûðàé¹àí ê¾íãå ñû¹ûðàÿ ºàðàï ò½ðûï. ²îñ ºîëûí ºàëòàñûíà ñàëûï ò½ð¹àíäà êåóäåñi å»êiø òàðòûï, èû¹û ºóøèûï êåòåäi åêåí. – Á¸ði åøòå»å åìåñ. Åëäi» ñ¼çi äå, æ½ðòòû» òàáàñû äà. Á¸ðiíå ºîëäû áið ñiëòåãåí. Åë íå äåìåéäi... Òåê... ²½ëà¹ûíû» ò¾áiíåí ûçû»äàï, æàòñà»-ò½ðñà», ê¾íäiç-ò¾íi æà¹û áið òûíáàéòûí ¸éåë. Ñâåòà... Áàñòàïºûäà àøóëàíûï ºîë äà ê¼òåðãåí. μðûï-ñàííàí ò¾ê øû¹àðà àëìàñûí áiëãåñií, ¼çiíøå ó¸æ àéòûï ò¾ñiíäiðiï òå ê¼ðäi. Áîëìàäû. Àºûðû, ¼çi ò¾ñiíåð, ºîÿð äåï æຠàøóäû ºîé¹àí. Àë, Ñâåòà... Æàóûí æàóñà äà, æàóìàé ºàëñà äà, ñ¾ò òàñûñà äà, ºàçàííû» ò¾ái ê¾éñå äå ²½äàéäàí áàñòàï – iøiíäå á½ë äà áàð, – àóçûíà ò¾ñêåííi» á¸ðiíi» ñûáà¹àñûí ñ¼çáåí áåðiï øû¹àäû. Áiòïåéòií áið ñ¼ç. Àóçûí àøñà ºàðøà áîðàéäû. ²ûç êåçiíäå á¸ði æàºñû... Æàìàí ºàòûí... Æîº, Ñâåòå æàìàí ºàòûí åìåñ. ß¹íè, áîëìà¹àí. Àë¹àø îòàñºàí ê¾íäåð... æûëäàð – îë êåçäå ºàëàäà ò½ðàòûí – ºûëû¹û ºûç¹à áåðãiñiç, º½øà¹û – îò, æàíû – æàç º½äàé ºîñºàí ºîñà¹ûíà ñ¾éñiíå ºàðàéòûí. Ѽéòñå... Îðàçà íàìàç òîºòûºòà åêåí. ´çiíi» äå ò¾ñiíå êiðiï, îéûíà êåëìåãåí ìûíà èåíãå êåëãåëi, á½ðûí åñòiï ê¼ðìåãåí,

àðàëàñ ñàáàëຠæ¾íäi Òàéìàñ îñû¹àí ñåíåòií. ʾì¸íäàíûï ê¼ðãåí åìåñ. Èåñií æàºñû ê¼ðåòií. Ѹë å»êiø òàðòºàí áîéû ºàºïàäàí ºàðà» åòêåíäå ºóàíûøûíäà øåê áîëìàéäû. Òiïòi, ò¾íiìåí ¸ëäåíåøå ì¸ðòå ò¾çãå øû¹ûï, ê¼ê ò¾òiíäi º½íû¹à æ½òûï ò½ðûï òà ì½íû ½ìûòïàéäû. Àñïàí¹à òåëìiðãåí ºàëïû áîñ ºîëûìåí ì½íû» º½ëà¹ûíàí áàñòàï àðºàñûíà ºàðàé ñèïàï ºîÿäû. Òàéìàñòû» åðêåëåãiñi, îéíà¹ûñû êåëåäi. Èåñiìåí. Àñûð ñàëûï. ʾøiê êåçiíäåãiäåé. ʾøiê êåçiíäå îéûíäàð ê¼ï áîëàòûí. Èåñi ì½íû» º½ëà¹ûíàí, º½éðû¹ûíàí òàðòûï òàëà» àñûðàäû. Øàëûï ºàëûï àÿ¹ûí àñïàííàí êåëòiðåäi. Áàñòàïºûäà àøóëàíàòûí. Êåéiííåí ½íàé áàñòàäû. Ò¾áiði æà»à áiëiíãåí êiøêåíòàé, ¸ëñiç òiñòåðiìåí àóçûíà iëiíãåí æåðií òàðòºûëàï, ºàðñû øàáóûëäàéòûíäû øû¹àðäû. Èåñi ì¸ç áîëûï ê¾ëåäi. Á½ë äà ºóàíàäû. Îéûí ºûçà ò¾ñåäi. Åíäi æi»iøêå ñàóñà¹ûí àëäûíà òîñàäû. Òiñòåóãå û»¹àéëû, àóûç¹à åðêií ñèÿäû. ʾøñiç àçóûìåí ¸ëñiç æ½ëºûëàéäû. Ñîíøàëûº ºûçûº åäi. ̽íû» ò½ðºû ¼ñiï, àçóû ¼òêiðëåíå áàñòà¹àíäà îéûí êiëò òîºòàäû. Èåñi ì½íûìåí îéíàóäû äî¹àð¹àí åäi. ²àçið äå ä¸ë ñîë êåçäåãiäåé îéíà¹ûñû êåëåäi. ²àñ ºàðàÿ ºàºïàäàí ±àëûìæàííû» ñ½ëáàñû ºûëà» áåðãåíäå îéûííàí ä¸ìåòiï àðñàëà»äàé ½ìòûëàäû. Ò½¹ûðû ìûºòû àóûð øûíæûð îðòà æîëäàí æ½ëºà òîºòàòºàíäà ¹àíà ¼çiíi» áàéëàóëû åêåíi åñiíå ò¾ñåäi. ²û»ñûëàé ¾ðiï èåñiíå ì½» ø຺àíäàé ºàðàéäû äà ºîÿäû. Äåãåíìåí èåñiíi» ò¼áåñií ê¼ðãåíäå ê¼çi æàéíàï øû¹à êåëåòií. Èåñi êåéäå ò¾ííi» áið óà¹ûíà äåéií êåëìåé ºîÿäû. Îíäàéäà û»ûðñè àøûëûï, ê¾»iðåíå æàáûëàòûí òåìið ºàºïàíû» æûëàóûº åñiãiíåí êiðiï êåëå æàòàòûí èåñií òà¹àòñûçäàíà ê¾òåäi. Îë êåøiêêåí ñàéûí ìàçàñû êåòåäi. Øàðáàºòû æà¹àëàé ¼òåòií àñôàëüòòi òðîòóàðäàí àäàì àÿ¹ûíû» òûºûðû áiëiíñå, áàñûí æ½ëûï àëàäû. Áiðàº, áàñºà áiðåó, á¼òåí êiñi áîëûï øû¹àäû. Á½ë æ຺à ìîéûí äà á½ðìàñòàí ¼òiï áàðà æàòàäû. Á¼òåí àäàìäàð

¼çiíå æàºûíäàìàéòûíûí, åðêåëåòïåéòiíií, ò¸òòi íàí àñàòïàéòûíûí áiëåäi. Àðûº, ºóøûº áåò, å»êiø åðêåêòåí áàñºàíû» á¸ði Òàéìàñ ¾øií á¼òåí åäi. Òiïòi, ì½íû» èò àÿ¹ûíà àñ º½éûï ò½ðàòûí, ¾éãå êiðiï-øû¹ûï, ê¾íi áîéû áið òûíáàéòûí ¸éåë äå. Àóëàäà àðû-áåði æ¾ãiðiï, ¼ç òåïêåí äîáûí ¼çi ºóûï, æàë¹ûç îéíàéòûí êiøêåíòàé áàëà äà. Òàéìàñ áàºûòòû åäi. °ð àïòàäà èåñi áið ì¸ðòå ¾éäå áîëàäû. Ñîë ê¾íi á½ë å» ä¸ìäi òàìàººà ºàðûº áîëàäû. ʼáiíå øèêi åò. Êåéäå á¾òií ºàáûð¹à, æàðòû æàìáàñ, ¼êïå-áàóûð. °éòåóið, º½øûðëàíà æåéòií áiðäå»å. Òåê, ìîéíûíà îðàëûï àëûï, àòòàï áàñòûðìàé ºîé¹àí øûíæûð¹à ê¼çi ò¾ñêåíäå ¹àíà áið ñ¸ò æàáû¹ûï ºàëàäû. °ñiðåñå, øàðáàºòû æà¹àëàï, èåñiíi» æåòåãiíäå, áîëìàñà áîñ êåòiï áàðà æàòºàí ¾ëêåíäi-êiøiëi òåêòåñòåðií ê¼ðãåíäå æàíûí ºîÿð¹à æåð òàïïàé êåòåäi. Áîñàòïàé ºîé¹àí øûíæûðäû ¾çiï æiáåðåðäåé æ½ëºûíûï, àìàëû º½ðû¹àí ñî» àçóäû áàñûï-áàñûï æiáåðåòií. Òiñi ºàí ºàºñàï êåòêåíäå ¹àíà ºû»ñûëàé ê¾ðñiíiï, ðàéûíàí ºàéòàäû. ²àðíûíû» àø åêåíií ºàáûñºàí º½ðñà¹û ìåí àíäà¹àéëàï ò½ð¹àí ºàáûð¹àñûíàí áiëóãå áîëàòûí àëáàæ½ëáà ñ½ðûºñûç èòòåðäi ê¼ðãåíäå ¹àíà àéûçû ºàíûï, ¼çiíå êåëåäi. Áàñòàðûí ò¼ìåí ñàëûï, ò½ìñû¹ûìåí ¸ð á½ðûøòû áið òiìiñêiëåï æ¾ðåòií ì½íäàé ½ñºûíñûç èòòåð á½¹àí ºûçû¹à, àëäûíäà¹û æàðòûëàé ¹àíà îðòàëàí¹àí êiðëi àñòàó¹à ñ½ºòàíà ºàðàéòûí. Àºûðû, ¼çiíå ºàðàé àðïûëäàé ½ìòûëûï ò½ð¹àí òóûñûíû» æàðûëºàé ºîéìàñûíà ê¼çi æåòêåñií, ñ¾ìå»äåãåí ºàëïû ¼ç æîëûìåí êåòiï áàðà æàòàäû. Òàéìàñ àøóëû åäi. ´çií ºîðøà¹àí ê¾ëëi òiðøiëiê èåëåðiíå. °ñiðåñå áîñ æ¾ðãåí èòòåð ìåí ì½íû» áàéëàóäà åêåíiíå ê¼çi æåòêåí ñî» ê¼ñòå»äåï àðû äà, áåði äå ¼òåòií àäàìäàð¹à. Òiïòi, ê¼çãå ¾éìåëåï àëûï, òûíûøûí ºàðàäàé àëàòûí ºàðà-ê¼ê øûáûíäàð äà º½ëà¹ûíû» ò¾áiíåí ñ¾éêiìñiç ûçû»äàï, êåëåêåëåï æàòºàíäàé. Àäûìû ñàíàóëû, àóìà¹û òàð ò¼áåòòi áàñûí¹àíäàé.

Èåñiíi» áàñºàíû» á¸ðií øàéíàï òàñòàó¹à ºàéðàí òàïïàé, iøòåí òûíàòûí. ̽íäàéäà ê¾øiê êåçií ñà¹ûíàòûí. °ëäåáið û¹ûæû¹û åêi àÿºòûëàð ìåí ¼çi ñèÿºòû ò¼ðò àÿºòûëàð, á½ëàð¹à ì¾ëäåì ½ºñàìàéòûí òîð¹à ºàìàë¹àí ¾ëêåíäiêiøiëi ºàíàòòûëàð, òà¹û äà òîëûï æàòºàí á½ë áiëìåéòií õàéóàíàòòàðäû» ó-øó îðòàñûíà òàï áîë¹àíäà åñi øû¹à ºîðûººàí. Òà»ñûº ¸ëåìãå ¾ðåéëåíå ê¼ç ñàë¹àí. ̽íûìåí ºîñûï åêi ½ÿëàñûí, åíåñií ¸êåëãåí ñàðû êiñi á½ëàðäû ê¾çåòêåí äå îòûð¹àí. Ñîë-ຠåêåí, á½ëàð¹à ºûçûºòàé ºàðà¹àí, òiïòi æåëêåñiíåí ñàëìàºòàé ê¼òåðå ºîëûíà àëûï, àñòû-¾ñòií òåêñåðiï øû¹óøûëàð ïàéäà áîëäû. Óàºûò ¼òå êåëå îíäàéëàðäû» ºàòàðû ê¼áåéå ò¾ñòi. Àëäûìåí àëûñòàí òàìàøàëàéäû, ñîñûí ºîëìåí ½ñòàï ê¼ðåäi, ñî»ûíàí òàïæûëìàé îòûðûï àë¹àí ñàðû êiñiìåí ¸ëäåíå äåï ñ¼éëåñiï æàòàäû. Ê¼ï ¼òïåé-ຠåêi ½ÿëàñû òàëàñà ò½ìñûº òû¹ûï, º½íû¹à ñîç¹ûëàéòûí ò¸òòi åìøåêòi á½¹àí æåêå ºàëäûðûï, ¸ëäåêiìäåðäi» ºîëûíäà êåòòi. Åíäi ¼çiíå ¹àíà ºàë¹àí æ½ïàðëû áàóûðäû æåêå èåìäåíiï, ñàëáûð໺û æåëiíãå áàñ ºîé¹àí... Ò¸òòi ñ¾òòi ñû åìói åêåí. ²îëûíà àëäû. Àëäûìåí º½ëà¹ûí ºîñà ºàðìàï æåëêåëåé ê¼òåðãåí. ʼçi ñû¹ûðàéûï, àøûëìàé ºàë¹àíû áîëìàñà, àóûðñûíáà¹àí. ²àéºàéûï ò½ðàòûí ñ¾éêiìäi º½éðû¹ûíàí òiê ê¼òåðäi. Ò¼ðò àÿ¹û ñàëáûðàï ºàë¹àí á½ë åñi øû¹à òûðáàíûï, àóàíû ºàðìàé áåðäi. Åêi º½ëà¹ûíû» ½øûíàí ñàëìàºòàé ½ñòàäû. Å» æàìàíû äà îñû áîëäû. Áàñ ñ¾éåãi øûòûíàé ñûíûï, º½ëà¹û ò¾áiíåí ¾çiëiï áàðà æàòºàíäàé. Òiñi åíäi ºûëòèûï êåëå æàòºàí ºûçûë èåãií ê¼ðñåòå òûæûðûí¹àí. Áiðຠäûáûñ øû¹àðìàäû. – Æàðàéñû», ê¾øiãiì! Íà¹ûç ñûðòòàí áîëàéûí äåï ò½ðñû». Îñûíøàìà ¸óðåäåí êåéií, ò¾ê áîëìà¹àíäàé àÿëàé ½ñòàï, º½øà¹ûíà ºûñºàí áîéû ñàðû êiñiìåí ¸ëäåíåëåðäi àéòûñûï, ¸ëäåáið ñûòûðëຠºà¹àçäû ºîëûíà ½ñòàòºàí äà, æ¾ðå áåðãåí...

Ñîäàí áåði îñû æåðäå. Àóëàñû êå», òàçà, å»ñåëi ¾éäi» ñ¾éiêòi èòi. Àë¹àø êåëãåíäå ê¾øiê áîë¹àí, ºàçið... Ñîë ê¾ííåí áàñòàï æà»à èåñiíå ¾éðåíiï àëäû. Ò¾íãå ºàðàé ëàïàñºà ºàìàï ºîÿäû. ʾíäiç áið àóûº ñûðòºà øû¹àðûï ò½ðàäû. Áàñòàïºûäà åíåñiíi» áàë òàòû¹àí áàóûðûí ñà¹ûí¹àíûìåí, êåéiííåí ½ìûòûï êåòòi. Àëäûíà êåëãåí á½ðûí òàòûï ê¼ðìåãåí ò¸òòi-ä¸ìäiëåðäi ºàðíû ñûçäà¹àíøà iøiï-æåéäi. Ñîäàí êåéií ê¼òåðiëiï ºàë¹àí ê¼»ië îéûí òiëåéäi. Æà»à èåñi äå îéûí º½ìàð áîëûï øûºòû. Åêåói äå òîéìàéäû ºûçûººà. Îéûí – ºûçûº – îéûí. Àºûðû åêåói äå øàðøàéäû. Á½ë äà, èåñi äå ¾éëåðiíå áåòòåéäi. Àëäûìåí òàðòûíøàºòà¹àíûíà ºàðàìàé, ê¾øiê ëàïàñºà êiðãiçiëåäi, èåñi ñîäàí êåéií ¹àíà ì½íûêiíåí ¸ëäåºàéäà ñ¸óëåòòi, ¾ëêåí ¾éiíå êiðiï áàðà æàòàäû. Êåéäå á¼òåí àäàìäàð êåëåäi. Àç óàºûò èåñiìåí áiðãå ¾éãå êiðiï-øû¹ûï, àðòûíøà ºàðàñûí áàòûðàòûí åêi àÿºòûëàð ì½íû äà åñòåí øû¹àðìàéäû. ²àøºàëàºòà¹àíûíà íàçàð äà àóäàðìàé, ºîëäàðûíà àëûï, áiðàç ìàçàëàéäû. – Òàçà àëàáàé. Åíåñií ¼ç ê¼çiììåí ê¼ðäiì, ñåíi» ºàðà èòi»íåí åêåó øû¹àäû. °êåñi äå àëàáàé äåéäi. Îðûñ øàë øûí àéòñà, åíåñiíåí äå ä¸ó ê¼ðiíåäi. ʼðäi» ¹îé, º½ëà¹ûí êåñiï àëñà» äà ºû»º åòïåéäi. Íà¹ûç ñûðòòàí. ²½éðû¹ûí åíäi êåññåì ºîðºàº áîëûï êåòå ìå äåï, òèiñïåäiì. – Ìàºòàíûï æàòàäû èåñi. Ñàëïà» åìøåê åíåñiíåí àæûðà¹àííàí áið àé ¼òêåíäå ìîéíûíà ºàð¹ûáàó ñàëûíäû. ´çiíå ¼ëøåíiï æàñàë¹àí øà¹ûí ¾éøiêòi» ºàñûíà ºàçûº ºà¹ûï, áàéëàï ºîéäû. Á½ë êåçäå ò½ðºû iðiëåíiï, ìîéíû æ½ìûðëàíà ò¾ñêåí ê¾øiê ¼ç àòûíû» Òàéìàñ åêåíií áiëãåí. “Òàéìàñ!” – äåñå æàëò ºàðàéäû. Ƹíå, ñîíû» àðòûíàí ò¸òòi òàìàº, áîëìàñà ºûç¹ûëûºòû îéûí ê¾òiï ò½ðàòûíûí äà áiëåäi. Îë êåçäåð äå æàºñû åäi. ʾíäå êåøêiëiê áàéëàóäàí áîñàíûï, áàóûðûí æàçûï, àðìàíñûç îéíຠñàëàòûí. Àë¹àø æåð-ä¾íèåíi àïïຠºûëûï, ºàð áàñºàí ê¾ííåí áàñòàï, îéûí äî¹àðûëäû. Áàéëàó äà áîñàìàé ºîéäû.

Áàñûíàí ñèïàï ºàíà ºîÿòûí èåñiíi» ò¼áåñi ê¼ðiíñå ä¸ìåëåíå ºàðàéäû. Áiðàº, åøºàíäàé îéûí áîëìàéäû. Áàÿ¹ûäàé åìåñ ñóûº òàðòûï ºàë¹àíäàé. Á¼ãäå àäàìäàð äà æàºûíäàìàéòûí áîëäû. ²îëûíà àëìຠºàéäà, àíàäàéäàí àéíàëûï ¼òåäi. Å»êiø èå ò¾ííi» áið óà¹ûíäà êåøiãiï êåëñå, îéûí áîëàäû äåãåí ñ¼ç. Áàÿ¹ûäàé áîñàòïàéäû, ¸éòêåíìåí á½ë áàéëàí¹àí ºàçûºòû àéíàëà æ¾ðiï àñûð ñàëàäû. Áið ºûçû¹û ì½íäàé ê¾íäåði èåñi ì¾ëäåì áàñºà êåïêå ò¾ñåäi. °íøåéiíäå àÿ¹ûí íûº, ì໹àç áàñàòûí àäàìíû» æ¾ðiñi ¼çãåðiï, îéûí áàðûñûíäà øàëûíûñà áåðåäi. Òiïòi, æû¹ûëûï òà ºàëàäû. ²½ìàðû òàðºàìà¹àíìåí, áið ñ¸ò áîëñà äà êå»iï ºàëàòûí. Îéûí åíäi ºûçà áàñòà¹àíäà, ¾éäåí æûáûðëຠ¸éåë øû¹àäû. – ±àëûì, ±àëûìæàí, æ¾ð ¾éãå. Êåø áîëûï êåòòi, ½éûºòàó êåðåê. Äåì àëó êåðåê. Åðòå» æ½ìûñ ºîé ñà¹àí. Íå¹ûï iøêåíñi»? – äåï, ºîëòû¹ûíàí äåìåï, ñ¾éðåãåíäåé ºûëûï, èåñií àëûï êåòåäi. ̽íäàé ê¾íäåði îë ò¾ííi» áið óà¹ûíäà ñûðòºà øû¹ûï òåìåêi òàðòïàéäû. Òiïòi, á½¹àí áåðåòií òiëiì íàíäû äà ½ìûòàäû. ²ûñ áiòòi. ²àðäû» åðiãåí ëàéëû ñóû àéíàëàíû øûëøûººà àéíàëäûðäû. Áiðòå-áiðòå àçàÿ êåëå, îë äà º½ð¹àäû. ʼêòi» ºàº ò¼ðiíå øû¹ûï àëûï, ê¾ëiìäåï ºîÿ áåðãåí ê¾í áîéûí æûëûòòû. ʾëiì ê¼ç ê¾ííi» åïïåí ºûòûºòàéòûí, æûï-æûëû øóà¹ûíû» àñòûíäà æàòûï ìàóæûðàéòûíäû øû¹àðäû. Áiðàº, á½ë ðàõàò òà ½ç຺à ñîçûëìàäû. Ê¾í ¼òêåí ñàéûí æûëó ûñòûººà àéíàëäû. Æûëû øûðàé òàíûòàòûí ê¾í åíäi ä¸ë ò¼áåñiíåí ò¼íiï, ºûòûºòà¹àí ºàéäà, øà¹ûï àëàäû. Òàéìàñòà ì½íäàé êåçäå òiëi ñàëàºòàï ¾éøiêêå òû¹ûë¹àííàí áàñºà àìàë ºàëìàéäû. Òåê, ê¾ííi» ç¸ði ºàéòà, àðºàíû êå»ãå ñàëûï, ¾éøiêòåí øû¹àäû äà øàðáຠæàºòû à»äèäû. Îë æàºòàí èåñi êåëåäi. Èåñi êåëñå... ʾíäåð ¼òå áåðäi. Áið êåëêi. ²àíøà ¾ìiò àðòñà äà, ìîéûíäà¹û ºàð¹ûáàó øå»ãåëií áîñàòïàäû. Îéûí äà

áîëìàäû. Á½ë êåçäå, èåñi äå êåøiãiï êåëóäi ºîéäû. ʾøiê êåçií ê¼çiíå åëåñòåòiï, ½çຠºèÿë¹à áàòûï æàòà áåðåäi. Èåñií ê¼çiìåí øû¹àðûï ñàëàäû, ê¼çiìåí ê¾òiï àëàäû. Ò¾íiìåí íåøå ðåò ò¾çãå øûººàíûí ñàíàéäû. Å»ñåëi ¾éäi» òåìið åñiãi ñûðò åòiï àøûëûï, æàëà»àø êåóäåñi øû¹ûï êåëå æàòàäû. Îéûí áîëìàéòûíûí áiëåäi, ¸éòñå äå ±àëûìæàííû» ò¼áåñi ê¼ðiíãåíäå áîéûí áåëãiñiç ñåçiì áèëåï àëà æ¼íåëåäi. Èåñií æàºñû ê¼ðóøi åäi. ʼçií àøºàëû áið-ຠðåò ºàð áàñºàí Òàéìàñ ¾øií ¼ìið êå»iñòiãi ñîíøàëûº øåêòåóëi åäi. Øàðáàºòû» àð æà¹ûíäà¹û ºàéíà¹àí òiðøiëiê á½ë ¾øií æ½ìáຠáîëàòûí. Àäàìäàðäû» àðàñûíäà ä¾íèå, áàéëûº, ìàíñàï, àºøà äåãåí ò¾ñiíiêòåð áàðûí, ñîë ò¾ñiíiêòåð æîëûíäà òóûíäà¹àí àëäàï-àðáàó, àÿºòàí øàëó, òåð ò¼ãó, òiïòi ºàí ò¼ãóøiëiê ñûíäû ºàñèåòòåð áîëàòûíûí, òà»íû» àòûñû, êåøòi» áàòûñû òûðáàíûï æ¾ðãåí ïåíäåëåðäi» áàºûòòû-áàºûòñûç, áàé-êåäåé, æàºñû-æàìàí áîëûï á¼ëiíåòiíií, æ¸íå ñûëàðäû» àëäû»¹ûëàðäàí ê¼ï åêåíií, ¸ëäåºàéäà ê¼ï åêåíií áiëìåéòií. ²àçið òåõíèêàíû» ¸áäåí äàìû¹àí çàìàíû æèûðìà áiðiíøi ¹àñûð åêåíií, áið ¹àñûð æ¾ç æûëäàí ò½ðàòûíûí, áið æûëäà îí åêi àé, ò¼ðò ìåçãië áîëàòûíûí, ºàçið æàçäû» ìè ºàéíàòàð ûñòû¹û – øiëäåíi» ñî»û åêåíií äå îéëàï ê¼ðìåãåí. Òiïòi, ¼çi ¼ëåðäåé æàºñû ê¼ðåòií èåñií ¼çãåëåðäi» æåê ê¼ðåòiíií, á½¹àí ºîéäû» òàçà åòií áåðåòiíäiãi ¾øií ñûðò åòiï àøûëûï, èåñi øû¹àòûí åñiêòi» àð æà¹ûíäà ¸éåë ìåí åðêåê àðàñûíäà òåêå-òiðåñ, æàíæàë òóûíäàï ò½ðàòûíûíàí áåéõàáàð-òûí. Àäàìäàðäû» ºîëûíäà àëûñòû æàºûí ºûëàòûí º½äiðåò áàðûí, æåð ò¾áiíäåãi àäàìíû» äàóñûí åñòè àëàòûí º½ðàë áîëàòûíûí, îë º½äiðåòòi º½ðàëäû» òåëåôîí àòàëàòûíûí, èåñi ñîë òåëåôîíìåí á¾ãií àóûë¹à, Ñåìáåêêå ºî»ûðàó øàëûï, ¾éäå åòòi» áiòêåíií, òåç àðàäà áið ºîé ñîéûï áåðiï æiáåðóäi á½éûð¹àíûí, æ¸íå ñîë åòòi» æàðòûñûíà æóû¹û ¼çiíå á½éûðàòûíûíà áàñ ºàòûðûï ê¼ðãåí åìåñ. Àëäûíà êåëãåíäi ºàðïûï òàñòàï, æàòàòûí äà ºîÿòûí. Òàéìàñòû» áið ñàðûíäû ¹½ìûðû, áiðiíåí áiði àóìàéòûí ê¾íäåði îñûëàé ¼òiï æàòòû.

òèûø... ²àçið... – Ñîíû àéòûï, åái êåòêåí ºîëäàðûìåí èòòi» ºàð¹ûáàóûí à¹ûòà áàñòàäû. – ²àçið, åêåóìiç ê¾ðåñiìiç. ʾðåñòå ¸äiëäiê êåðåê, ñîíäûºòàí ñåíi øåøåìiç. ...ʾòïåãåí æåðäåí áîñòàíäûº àë¹àí Òàéìàñ àðñàëà»äàï, àóëàíû áið àéíàëûï øûºòû. ´çií øàºûðûï ò½ð¹àí ±àëûìæàí¹à ºàºòû¹ûñà òîºòàäû. Äåãáiði ºàøûï áàðàäû. ʾøiê êåçiíäåãiäåé àëäû»¹û àÿºòàðûí òiê ê¼òåðiï, àðòºû àÿ¹ûíà ò½ðäû äà, ºîëûí èåñiíi» êåóäåñiíå òiðåäi. ±àëûìæàí äà º½øàºòàé àëäû. ²îëòûºòàí ò¼ìåí ½ñòàï, æàìáàñºà èêåìäåäi. Àòûï ½ðìàº. Èòòi» àóûð ñàëìà¹û áàð, ¼çiíi» åái ºîñà êåòêåí, øàìàñû êåëìåäi. Áîñàíûï êåòêåí Òàéìàñ àéíàëà æ¾ãiðiï æ¾ð. – Êåë, êåë, ê¾øiãiì. Î.., æàðàéñû». ʸ! Êåë áåði. ²àçið ñà¹àí ê¼ðñåòåéií. Òàéìàñòû» ºóàíûøûíäà øåê æîº. Ìîéíû áîñàï, àóûð øûíæûðäàí àçàò áîë¹àëû ¼çií ñîíøàëûº æå»ië ñåçiíãåí, ì¾ëäåì º½òûðûíûï êåòòi. ´çiíå ½ìòûëûï, îéûí¹à øàºûðûï æ¾ðãåí èåñi ê¼çiíå ºîðàø ê¼ðiíå áàñòàäû. °ëñiç. ʾøiê êåçiíäåãiäåé æ½ëºûëàé àëìàéäû. Òå»ñåëå áàñûï, àéíàëà áåðãåí áið ò½ñòà ñåêiðiï êåëiï, êåóäåëåé ºà¹ûï ¼òòi. Àÿ¹ûíà ¸ðå» ìiíiï ò½ð¹àí ±àëûìæàí ½øûï ò¾ñêåí. Ûðñûëäàï, ºûðûëäàï ¸ëäåíåëåðäi ê¾ëå àéòûï, òûïûðëàï æàòûð. Òàéìàñ ºàíøà àéíàëà æ¾ãiðiï, îéûí¹à øàºûðñà äà áóûíûí áåêiòiï, îðíûíàí ê¼òåðiëå àëìàäû. Äåëåáåñi ºîç¹àí èò òiñiíi» ½øûìåí êèiìiíåí òàðòòû, – ò½ðìàäû. Àÿ¹ûíàí òàðòòû, – øàëºàëàé àóäàðûëûï ò¾ñòi. Òà¹àòñûç øûð àéíàë¹àí. Òûïûð-òûïûð. Àøóëàíà áàñòàäû. Æå»ñiç æåéäåñiíi» èû¹ûíàí æ½ëºà òàðòûï, äàð àéûðäû. ²àéòà òiñòåï, æ½ëûï àëäû. λàé ñûïûðûë¹àí æåéäåíi àÿººà áàñûï, ¼òêið òiñòåðiìåí äàð-äàð àéûðûï, óìàæäàï òàñòàäû. °ï-ñ¸òòå äàë-ä½ëû øûººàí ¸ëñiç ìàòà º½ìàðûí òàðºàòà àëìà¹àí. Êåðiñiíøå ºàíûí ºîçäûðà ò¾ñêåíäåé. Á½ë êåçäå îðíûíàí å»áåêòåé ò½ðûï, ºîëûíà iëiêêåí ¸ëäåáið êåñåêòi á½¹àí ºàðàé æiáåðiï ºàë¹àí èåñiíi» àøóëû äàóñû åñòiëäi. ²àáûð¹àñûíà ñàðò åòêåí

æ½äûðûºòàé òàñòû îéûííû» òà¹û áið ò¾ði ðåòiíäå ºàáûëäà¹àí èò ±àëûìæàííû» áàñûíàí ºàð¹ûï ¼òòi. Àóíàï ò¾ñiï, ºàéòà ò½ðìàººà ¸ðåêåòòåíiï, àÿ¹ûí áàñà àëìàé æàòºàí ºîðàø ìຽëûººà àéíàë¹àí ¸ëæóàç àäàì iøií ïûñòûðà áàñòàäû. Ò½»¹ûø ðåò èåñiíå àøóëàí¹àí ò¼áåò ñåêiðå áàñûï êåëiï, øàëáàð¹à àóûç ñàëäû. Àçóäû ºàòòûðຠáàòûðûï æiáåðãåí åêåí, åòií ºîñà æûðûï êåòiïòi. Àóçûíà ºàííû» ä¸ìi êåëäi. Åòòi» ä¸ìiíå ½ºñàñ. Áiðàº.., ¸ëäåºàéäà ò¸òòi. Îéíàï æ¾ðìií äåï îéëàäû. ʾøiê êåçiíäåãiäåé áàð ê¾øií ñàëûï. Îë êåçäå ¸ëi êåëìåéòií. ²àçið ºàëàé á½ðàñà äà åðêiíå ê¼íå áåðãåí èåñi àñòûíà ò¾ñåäi. Á½ðûí, ì½íû æ½ëìàëàéòûí, ¸ëñiç ê¾øiê øàðàñûç ºàëûïòà ê¼íå áåðåòií. Åíäiãi êåçåê... þð åòiï êåóäåñiíå àÿº àðòòû. Øàëºàëàï æàòºàí èåñiíi» ê¼çi áà¹æà» åòiï, æ½äûðûºïåí º½ëຠøåêåíi àëà ñàëûï ºàëäû. °ëñiç. Åêiíøi ðåò áà¹ûòòàë¹àí ºîëäû áiëåêòåí òiñòåé àóûç¹à ò¾ñiðäi. ʾøiê êåçiíäåãiäåé ê¾øòåé òiñòåãåí. °ëäåíå ê¾òið åòòi. Îéáàéëà¹àí äàóûñ ºîñà øûºòû. Ñàëáûðàï ºàë¹àí ºîëäû òàñòàé áåðäi. ʾøiê êåçiíäå... Å» áîëìàñà ñàóñà¹ûí á¾ãå àëìàéòûí. Åíäi... Æàíñûç ºîëäû òàñòàé áåðiï, æàëà»àø êåóäåíi ñîéäàºòàòà îñûï ¼òòi. Æîº. Áîëìàéäû. Á½ëàé áîëìàéäû. Êåóäå æàðàìàéäû. ²½ìàðäàí øû¹à îéíàï, º½øûðëàíà òiñòåó ¾øií àçó¹à åðêií iëiãåòií áiðäå»å êåðåê... Æàí äàëáàñà ¾éåëåï æàòºàí èåñiíi» ûð¹àé ìîéíûíà ê¼çi ò¾ñòi... ʾéåóiíi» êåëãåíií áiëãåí æîº. Àë¹àøºûäà ½éºûëûîÿó õ¸ëäå æàòûï åñòiäi. ʾéåóiíi» èòiìåí îéíàï æ¾ðãåíií åìiñ-åìiñ îéëàï ¼òòi. ±àëûìæàííû» ûðñûëäà¹àí, ºûðûëäà¹àí, ê¾ëãåí äàóñû ìåí èòòi» àðûëû ºàòàð øû¹ûï æàòºàí. °ëäåí óàºòû îéáàéëà¹àí ¸æåïòàðºû äàóûñ øûººàíäà àòûï ò½ðûï, ºîëûíà iëiíãåí êèiìäåðií àïûë-¹½ïûë iëå ñàëûï, ñûðòºû åñiêêå æ¾ãiðäi. ...Á½ë êåçäå ¾í äå ¼øêåí... Æàíñûç. Øàëºàëàé æàòºàí áîéû ºèìûëñûç ºàëûïòû. Áàññûç ¼ëi äåíå. Æåéäåñi ìåí øàëáàðû

àïàðäû. °ëäåáið æi»iøêå òåìiðäi ºîëòû¹ûíà ñ½¹ûï, ºàíûí àëäû. Àóçûí àøûï ñàñûº ñiëåêåéií òåêñåðäi, òiñií àäàºòàï øûºòû. ¶ø ê¾í áîéû ºàï-ºàð໹û ñûç ºóûñºà ºàìàï ºîéäû. Ñî»ûíäû ê¼ëiêêå ñàëûï, ½çຠæåð æ¾ðiï, îñû æåðãå àëûï êåëäi. ̽íû» åíäiãi èåñi áîëñà êåðåê, – ºàòàëäàó áîëûï øûºòû, – åðêåëåòêåí ºàéäà, ¸êåëãåí ê¾íi àøûº ê¾ííi» àñòûíà áàéëàï ºîéûï, ñó-ñó åòêåí äûáûñûíû» ¼çi æàíû»íàí ºàðàäàé áåçäiðåòií æiï-æi»iøêå ½çûí æiïïåí àéíàëà æ¾ðiï, øûºïûðòà ñàáàäû. Æûðòûë¹àí òåðiñií àóûðñûíà æàëàï, èåñií ò½»¹ûø ðåò æîºòà¹àí. Ñîäàí áåði íå ñó, íå òàìຠáåðìåäi. Øûæû¹àí ê¾ííi» ûñòû¹ûíäà ê¼ëå»êåñiç æàçûºòà òiëi ñàëàºòàï æàòà áåðäi. Òàéìàñòû» åíäiãi ºàòàë, òàñ æ¾ðåê èåñi Ñåìáåê åäi. ʾòïåãåí æàçûì¹à òàï áîë¹àí ±àëûìæàííû» æåðëåóiíå ºàòûñûï ºàéòºàëû ¼ðòåíiï ò½ð¹àí æàçäû» ê¾íiíäå ¼ëiìøi õ¸ëäå, áàéëàóëû æàòºàí èòêå ºàðàï ò½ðóäàí ¾ëêåí ë¸ççàò àëàòûíäàé, ê¾íiíå åêi-¾ø ì¸ðòå êåëiï ê¼ðiï êåòåäi. Áàñòàïºûäà ½ëûï, æåð òûðíàï, áàëàøà¹àíû» åñií øû¹àðûï åäi, åíäi îë äà òûíäû. ±àëûìæàí ¼ëãåëi, Ñâåòàíû» ºàáà¹û æàäûðàéûí äåäi. Íå äå áîëñà ìûíà àçàïòàí º½òûëûï, áàÿ¹û ä¸óðåíãå ºàéòà îðàëàð ê¾í äå èåê àñòûíäà. Îéëàìà¹àí æåðäåí æàóûçäû» æàíûí àë¹àí èòêå ðèçà åäi. Òåê, àäàì æåãåí æàëìàóûçäû» ¼çi äå ºîðºûíûøòû, ¸éòïåãåíäå ò¼áåñiíåí ò¼ãiëòiï àëòûí º½éñà äà æàðàéòûí iñ òûíäûð¹àí èòòi áà¹ûï àëó¹à äà áîëàð åäi. Åíäiãi îòûðûñòàðû ìûíàó, èòòi» ¼ëiìií ê¾òiï. Áiðäåí ¼ëòiðå ñàëó¹à ê¾éåói ê¼íáåäi. Èò òå ¼ëå ºîéìàäû. °íå-ìiíåìåí îí åêi ê¾í ¼òiïòi. Àë, Ñåìáåê ºàé¹ûð¹àí. ´çiíå ñîíøàëûº ñîðàºûëûº iñòåãåí àäàìíû» ¼ëiìiíå åìåñ, ñîðëû áàëàíû» àäàì ê¼ðãiñiç ê¾éäå ¼ç ê¼ðií ¼çi ºàç¹àíäû¹ûíà. Àäàì¹à æàñàìà¹àí æàºñûëû¹ûí æàñà¹àí èòiíåí ê¼ðãåí ºîðëû¹û ºàéòêåíäå äå ñ¾éåêêå òà»áà, áåòêå øiðêåó. Èò ¼ëiì. Æîº, îäàí äà ñîðàºû. Æàíû àøûìàäû, åò æ¾ðåãi

åçiëå æîºòàìàäû. ²óàíà äà àëìà¹àí. Òàáàëàó¹à ä¸òi áàðìàäû. ´çiíå ñîíøàìà ºîðëûº ê¼ðñåòêåí àäàìíû» ìûíàäàé ê¾éäå æå𠺽øºàíûíà áàñºà áîëìàñà äà, Ñåìáåê á¼ðêií àñïàí¹à àòó¹à òèiñ åäi. Êiñiëiãi æiáåðìåäi. Òóìàñà äà òó¹àíäàé áîëûï êåòêåí iíiñi åäi. Òåê ñû iñòåði... ±àëûìæàí áàëàëàð ¾éiíäå ¼ñêåí ò½ë æåòiì áîëàòûí. Ò¸ðáèåøiëåðìåí øåêiñiï, ºàð¹ûñ àòºàí ¾éäåí ºàøûï øûººàí áàëà» æiãiòòi ê¼ëiê ò½ðà¹ûíàí êåçäåñòiðãåí. ƾçi ñîëû»ºû, êèiìi æ½ïûíû áàëà¹à æàíû àøûï, æ¼í ñ½ðà¹àí. ¶íäåìåé êåòå áàðó¹à ä¸òi øûäàìàé ¾éiíå åðòå êåëãåí. ´çiíi» áið êèåðëåðií áåðiï, ûñòûº òàìຠiøêiçiï, ºàëòàñûíà àçäà¹àí òèûí-òåáåí ñàëûï, ºàøûï øûººàí æåði»å ºàéòà îðàë äåï, àºûëûí àéòûï, øû¹àðûï ñàë¹àí. Áàðìàïòû. Ê¼ï ¼òïåé òà¹û êåçiêòi. Á½ë æîëû ¾éiíi» àëäûíäà. Àðûï-àøºàí. “Ñiçäåí áàñºà ïàíàëàð æåðiì æ, – äåãåí. ƽìûñ òàóûï áåðóií ¼òiíãåí. “Æåòiì ê¼ðñå» æåáåé æ¾ð” äåï áiëåòií Ñåìáåê øûíûìåí áîñà¹àí. Øûíäàï êiðiñòi. Æàë¹àí º½æàò æàñàòûï, àóûëäàí êåëãåí iíiì åäi äåï, ¼çi iñòåéòií ìåêåìåãå ê¾çåòøiëiê ºûçìåòêå îðíàëàñòûðóäû» ñ¸òi ò¾ñòi. ±àëûìæàí iñêå ½ºûïòû, øàðóà¹à òû»¹ûëûºòû áîëûï øûºòû. Á½ë ºàòòû ºóàí¹àí. Àÿººà ò½ðûï àë¹àíøà, ¾éäå æ¾ðå áåðñií äåãåí. Àðàäà áåñ æûë ¼òêåíäå, ¼ç áåòiìåí ê¾í ê¼ðó áûëàé ò½ðñûí, áàñºà¹à æ¸ðäåì áåðå àëàðëûº ä¸ðåæåãå æåòêåí ±àëûìæàí ì½íû» ¼çiíå àóûç ñàëàäû äåï êiì îéëà¹àí? Á½ë êåçäå ê¾çåòøiëåðäi» áàñøûñûíà àéíàë¹àí æiãiò Ñåìáåêêå íåñèå àëìຠíèåòií àéòºàí. Òåê ì½íû» ê¼ìåãi êåðåê. Á½ë îéëàíáàé êåëiñêåí. Êåïiëãå ºîÿòûí ì¾ëiê – Ñåìáåêòi» ¾éi. Îë äà ò¾ê åìåñ, óàºûòøà ±àëûìæàííû» áàñûíà àóäàð¹àí. Ñîíû» åðòå»iíäå-ຠñîòòû áîëäû. ±àëûìæàííû» áàñïàíàñûí òàðòûï àëûï, ò½ðûï æàòºàí ê¼ðiíåäi. °óïiðiìäåï ºàìàóäàí àìàí ºàëäû. ±àëûìæàí êå» ïåéiëäiëiê ê¼ðñåòiï, êåøiðiì áåðiïòi. Áàñû ñîòòû áîë¹àí Ñåìáåê ¾éäåí àéðûë¹àíû áûëàé ò½ðñûí,

ºûçìåòòåí ºóûëûï, äàëàäà ºàëäû. Îë äà ò¾ê åìåñ åêåí, ê¼ðåð ºûçû¹û àëäà áîëûï øûºòû. Àëàð íåñèåñií àë¹àí ±àëûìæàí ºàðñûëàññà ò¾ðìåäå øiðiòåòiíäiãií àéòûï, áàÿ¹û ºàìºîð à¹àñûí ìàëøû¹à àéíàëäûð¹àí. Àç¹àíòàé ìàëäû» áàñûí º½ðàï, àëäûíà ñàëûï, îñû åëñiç èåíãå ¸êåï òàñòàäû. ̽íû ºîðëà¹àííàí åðåêøå ë¸ççàò àëàòûí áîëñà êåðåê, æèi êåëiï, øiêiðåéå ò½ðûï, òåêñåðiï ºàéòàäû. Àçûº-ò¾ëiê òå ìàðäûìñûç áiðäå»å. Èò ºîðëûººà æàñ áàëàëàðû ¾øií øûäàï á຺àí. Àºûðû, ìiíå... Æåðëåóäåí êåéií, áiðàç øû¹ûíäàíûï æ¾ðiï, èòòi ºîë¹à ò¾ñiðãåí. Àòûï òàñòàìຠåêåí. Æàóû»íû» æàóû – ñåíi» äîñû» äåãåí íèåòïåí åìåñ, àäàìíû» áàñûí æ½òºàí, ºîëäà ¼ñêåí èòòi æàé ¹àíà àòûï òàñòàó àç åäi. Áîëìàé áàðà æàòºàñûí, ò¸ðòiï ñàºøûëàðûíû» àóçûí ìàéëàï, ê¼ï ¸óðåëåíáåé-àº, îñûíäà ¸êåëãåí. Áið òóûñû òóðàëû ¸ëäåºàéäà åñòiãåí. ´ç ºîéûíà øàïºàí èòií ê¾ííi» àñòûíà àñ-ñóñûç áàéëàï, àçàïïåí ¼ëòiðãåí ê¼ðiíåäi. Æèûðìà ê¾íäå ¸ðå» ¼ëiïòi äåéäi. Ñåíáåãåí. Åíäi ê¼çi æåòòi, á¾ãií îí åêiíøi ê¾í. Iøi ºàáûñûï, ñ½ðºû ºàøûï, àëûï äåíåñi àäàì òà»äàíàðëûºòàé ø¼ãiï êåòêåí. ´ëiìøi õ¸ëãå æåòêåíiìåí áið-åêi ê¾íäå àæàë¹à àë¹ûçàð ò¾ði æîº. Àë¹àøºûäà¹ûäàé åìåñ, æà¹û òûí¹àí. Ê¼ï ºîç¹àëìàéäû. Àíû¹ûíäà, ºîç¹àëà àëàðëûº ä¸ðìåííåí àéðûë¹àí. Æàíàðñûç ê¼çäåðií àëûñºà òàñòàï, ñ½ëº æàòàäû äà ºîÿäû. Òàéìàñ èåñií ê¾òiï æàòûð åäi. ²àéäàí êåëåòiíií äå áiëìåéäi. ¶éðåíøiêòi ¼ç ¾éi, ¼ç ¾éøiãi åìåñ. Àéäàëà. Òûì-òûðûñ. Ûñòûº. Èåñiìåí áiðãå áîë¹àí æåðäåé åìåñ, ó-øóäàí àäà. Iøiíå ñ¸ë äå áîëñà ñàëºûí ëåï åíäiðåð àçäà¹àí æ½áàíûø – òiëií ñàëàºòàòà äåì àëó¹à äà ¸ë ºàëìà¹àí. Êiðïiãi ¸ðå» ºèìûëäàï æàòà áåðäi. ²àíøà ñàðûëûï ê¾òñå äå èåñi êåëìåé ºîéäû. Áiðàº, êåëåäi äåï ñåíäi. Ñîë ¹àíà º½òºàðàäû ìûíà àçàïòàí. Ìûíà àçàïòàí... Êåíåò, – á½ðûí îéûíà ì¾ëäå êåëìåãåí, – ìûíà

àïòàïòàí ïàíàëàð æàë¹ûç îðûí æåð åêåíäiãií îéëàï ¼òòi. °áäåí øàòûñºàí ñàíàñûíû» ò¾êïiðiíåí ñåáåçãiëåé ê¼ðiíãåí ¸ëñiç ñ¸óëå ûñòûº ê¾í ¹àíà åìåñ, ñû êåçäå ¸áäåí áàñûíûï, òiðiäåé òàëàï, æåé áàñòà¹àí øûáûí-øiðêåéäåí äå º½òºàðàð ñû ñàÿ òîïûðàºòû ºàçûï òàñòàðëûº ê¾ø áåðäi. Ñû ¼òêåí åêi àïòàäà ¼çi ¸áäåí òàïòà¹àí º½ð¹àº, ºàòòû òîïûðàºòû æàí äàëáàñà òûðíàëàé áàñòàäû. Àíû¹ûíäà, áàóûðûí ê¼òåðåðëiê ºàóºàð ºàëìà¹àí Òàéìàñòû» ¼ëiì àëäûíäà¹û ñû òûðáàíóû åäi á½ë. ´ç êií¸ñií ñåçiíáåãåí ºàëïû êåëìåé ºîé¹àí èåñií içäåï êåòå áàðäû. Áàéëàóäàí áið æîëà àçàò. 09.02.11. Àëìàòû, Øà»ûðàº-2.

áàëûºøûíû àëûñòàí òàíèäû”. Àëäûìåí ê¼çiìiç ò¾éiñêåí. Åêi ì¸ðòå. Ê¼ï ½çàìàé ºàòàð ò½ðäûº. Æàéëàï áàñûï ºàñûìà êåëäi. ²îë àëûñûï ò½ðûï, ñûíàé ºàðà¹àí. ²ûçìåòøiñií òåðãåï, òåêñåðiï ò½ð¹àíäàé. – Òåìåêi òàðòóøû ìà å»? – Àë¹àøºû ñ¼çi. ¶é æ½ìûñûí îðûíäàìàé êåëãåí îºóøû¹à ì½¹àëiì îñûëàé ñ¼éëåéòií. μíàï ò½ð¹àí æîº ìà¹àí. – Àë? – Áûëàéûðຠøû¹ûï ¼ðòåíiï ºàéòàéûº, îíäà. – Æàóàï ê¾òïåñòåí àë¹à ò¾ñå áåðãåí. Ò¾òiíi» ò¾çó ½øºûð, æà»à, æàðòûëàé òàíûñûì øûëûìäû äà î»äûðûï øåêïåéòií áîëûï øûºòû. Ñèðåê ä¸ì òàòàäû äåìåñå», á½ðºûðàòûï ½ñòàéäû äà ò½ðàäû. Æàðûòûï åøòå»å àéòïàäûº. – μºñàñïûç, ¸? –äåäi ¼çiìñiíå. – Ñåíi» äå ìåíåí àñûï ò½ð¹àíû» øàìàëû. – ¶íñiç áåòiíå ºàðà¹àì. ʼçií òàéäûðûï ¸êåòòi. Àðáàñûï ò½ðàð æàéûì æîº äåãåí êåéiïòå. – Õàáàðëàñûï ò½ðàéûº, – äåäi ºûðûí ºàðàï ò½ð¹àí áîéû. ͼìið àëìàñòûº. μñûíûñ àéòàòûí – îë, áàñ èçåéòií – ìåí. – Iøêå êiðåéiê. Ä໹àçà áîëñà äà áiçãå àðíàë¹àí êåø ºîé, àòàñûíà í¸ëåò! ²àðìà¹ûìûç¹à áiðäå»å iëiíiï ºàëàð. ²àðìà¹ûíà íå iëiíäiðãåëi æ¾ðãåíií º½äàé áiëñií, ò¾ñiíiêñiç òàíûñûì áàñòàï iøêå áåòòåäiê. ...Åíäi ìiíå, àðà¹à åêi æûë ñàëûï ºî»ûðàóëàòûï ò½ð. ͼìiði ñîë áàÿ¹û. Á½ë æà¹ûíà ½ºûïòû áîëûï øûºòû. À»-òà» êåéiïòå ò½òºàíû ê¼òåðãåì. – °é, àççàììàò! Àéòòûì ¹îé ½ºñàñïûç. Ñîë á½ðûí¹û í¼ìiði». ²àéäàñû»? Æîëû¹ó êåðåê. – Îäàí ñû àéòºàíû ¸ëãi. Êåçäåñòiê. ʼëäåíå» ì¸ñåëå ºîéìàé-àº, ¼çi êåëãåí. Ìà¹àí û»¹àéëû æàºûí æåðãå. Áåðåêåñiç áîëñà äà, àìàí-ñàóëûº áiëiñêåí áîëäûº. – Iøóøi ìà å»? – Àë? – Àéòòûì ¹îé ½ºñàñïûç! Êåòòiê! ²àëàíû» ºàº îðòàñû. Áiç ò½ð¹àí æåðãå å» æàºûí

îðíàëàñºàí ìåéðàìõàíà¹à àò áàñûí òiðåäiê. ²àº ò¼ðäåãi áîñ îðûí¹à æàé¹àñûï æàòûðìûç. Áåðåêåñiç äîñûì ìà¹àí àíûºòàï áið ºàðàï àëäû äà: – Îôèöèàíòêà! ̽íäà êåëi»iç! – ²îë á½ë¹àï øàºûðûï àëäû. – Áiçãå, ò¸¸¸ê, ºàéñûñû? Å» àøòûñûí òàðòàéûº à? Àòà»à í¸ëåòòi! – Äàÿøû¹à ºàéòà á½ðûëûï: – Å» àøòûñû æ¸íå å» ºûìáàòû. Áiðäiíi ¸êåëi»iç! ...Çàêóñêà ìà? ...Å ìåéëi, ñîíû áåðå áåði»iç! – Àë, – äåäi, á¸ði äàéûí áîë¹àíäà, – òàðòûï æiáåðåéiê, àòàñûíà í¸ëåò! Ѽç êåéiíãiñiíäå áîëà æàòàð. Òàðòûï æiáåðäiê. Òàðòûï æiáåðó ¸ï-ñ¸òòå ¾ø ì¸ðòå ºàéòàëàíäû. ʼ»iëäi» ê¼òåðiëiï, òiëäi» ê¾ðìåói øåøiëåð ñ¸ò. Áåðåêåñiç äîñûìíû» òiëiìåí àéòºàíäà “á½ë àòà»à í¸ëåòòi»” ºîëûíàí êåëìåéòiíi æîº. ²îðºàºòàí áàòûð, øèðàºòàí áîëáûð æàñàï øû¹àð ºàñèåòi áàð. “Á½ë àòà»à í¸ëåòòi»” àðºàñûíäà ñàóøûëû¹ûíäà àóçû-àóçûíà 潺ïàñ, ½øºàëຠíåìåëåðäi» òiëií æ½òûï ºîéûï, ºîé àóçûíàí ø¼ï àëìàñ ìîìûí¹à àéíàë¹àíûí äà ê¼ðãåíáiç. Êåðiñiíøå, òàáè¹àòûíàí ò½éûº “áiç ñèÿºòûëàðäû»” áið-ຠñ¸òòå ìûëæû»¹à àéíàëûï, iøòåãi ºîºûð-ºîºñû¹ûí ñ¼çáåí àºòàðàð ñ¼çóàð á¸ëå ä¸ðåæåñiíå æåòêåíiíå äå êó¸ áîë¹àíáûç òàëàé. “Á½ë àòà»à í¸ëåòi»...” Òà» åìåñ. Áåðåêåñiç äîñûìíû» áåðåêåñi êiðå áàñòàäû. Ìåí äå ò¼ãiëòiï îòûðìûí. Á¸ði ¸ëãi... “àòà»à í¸ëåòòi»” àðºàñû. – Æàç¹àíäàðû»äû îºûï æ¾ðåì. κûìûñòû åìåñïií, áiðຠñåíi» àòû» ò½ð¹àí æåðäi àéíàëûï ¼òïåéìií. Àë¹àøºû øèìàéû»íàí á¾ãiíãi øàòïà¹û»à äåéií áåëãiëi ìà¹àí. Àäàºòàï øûººàì... – Øàòïຠïåí øèìàé? Ľðûñ åìåñ! Ñåí ò¾ãië àçóûí àé¹à áiëåãåí àòàëàðû»íû» ¼çi àóçûí àøûï, ê¼çií æ½ìûï îºèäû ìåíi» øèìàé ìåí... ¸ëãi øàòïà¹ûìäû. – Ñàáûð áàòûðåêåñi, ñàáûð! – Àë¹à ñ¸ë ½ìñûíà, ºîñ àëàºàíûí ìà¹àí ºàðàòà æî¹àðû ê¼òåðäi. – Øèìàéøàòïà¹û» àéòó¹à ò½ðìàéòûí áîëñà áiç á½ëàé îòûðìàñ åê. ´çiìñiíãåíiì åäi. Æàçóøûëàð øàìäàíøຠêåëåäi äåóøi åäi, ðàñ åêåí! Ñåíi» øèìàéëàðû» òóðàëû øèìàéëàðäû äà îºû¹àì. °ëãi, àóçûìåí àé àóëàï æ¾ðãåí

àòàëàðû»íû» ñûçûï æ¾ðãåíi. Ìàºòàóû»äû êåëiñòiðiïòi. Áàÿ¹ûäà, åñòóiì áîéûíøà æà»à øû¹àðìàíû æåðäåí àëûï, æåðãå ñàëûï, ñûíàï æàòàòûí äåóøi åäi, ºàçið îë ê¾éiñòåði»íåí äå æà»ûëûïñû»äàð. ´çiìiçáåí æàçóøûëûº äåãåí ìàìàíäûº æîéûëà ìà äåï ºîðºûï æ¾ðãåíäå, – ºîðºûï äåãåíäi ¸äåéi á½çûï àéòòû, – ê¾òïåãåí æåðäåí ñåí øû¹à êåëiï, òîëºû¹àííàí ºà¹àç¹à æ¾ãiðiï, ºàëàì¹à æ¾ãiíãåí ¹îé. – Æàçóøûëûº æîéûëàäû? Îòòàïòû! – Ñåí, òû»äàøû ìåíi! Àéòûï àëàéûí. °äåáèåòi»íi» æà¹äàéû áåëãiëi. Êiì îºèäû? Êiì îºûï æàòûð? Æàçàðìàí æåòåäi. Ðàñ áîëñà, æàçóäû» ê¼ðêåìäiê äå»ãåéi øûðºàé ¼ñêåí äåéäi. Àéòºûøòàð ìåí æàç¹ûøòàð¹à ñåíñå», ñ½ìäûº! Áiðàº... òû»äàøû åíäi, áiðຠñîíû îºèòûí îºûðìàí ºàéäà? Æàçàðìåí ìåí îºûðìàí. ²àéñûñû ê¼ï áîëó êåðåê? °ðèíå, êåéiíãiñi. Ñåíäåðäi» å»áåêòåði»äi áà¹àëàéìûí. Áið ¼çi åêi ò¾ðëi ìiíäåòòi ºàòàð àòºàðàäû. Æàç¹ûø òà ¼çi, îºû¹ûø òà ¼çi. °äåáè ºàóûìíû» ¼ç àðàñûíäà¹û æàáûº æèíàëûñ iñïåòòi. ʼëäåíå» ê¼ç äåãåí àòûìåí æîº. – Á½ë óàºûòøà í¸ðñå! Òàòûìñûç æ½áàíûø ïåí àðçàí ê¼»ië äåëáåóäåí æàëû¹àäû ¸ëi ìûíà æ½ðò! °äåáèåò êèåëi ½¹ûì, áàóûðûì! Ìåéëi, åë îºûìàñûí! Áiðàº, º½ðìåòïåí ºàðàéäû. ²àäiðëåéäi. ²½ðìåòòi» êåìiìåãåíi àäàìíû» ¸äåáèåòñiç, ñ¼ç ¼íåðiíñiç ê¾í êåøå àëìàéòûíäû¹û. Êiòàï îºó åñêiëiêòi» åëåñi áîëûï, æà»àëûºòû» ê¼ëå»êåñiíäå ºàëûï êåòïåéäi. Åøºàøàí! Çàìàí æà»àðàäû, ¸äåáèåò òå æàñàðûï îòûðàäû. ²àéòàëàï àéòàì, ¸äåáèåòñiç àäàì ê¾í ê¼ðå àëìàéäû. Æà»àëûººà æàïïàé ½ìòûëó ðåâîëþöèÿ, è¸, ò¼»êåðiñ êåçiíäå äå áîë¹àí. Àºûðû íå áîëäû? Àñïàí àñòûí àñòà»-êåñòå» åòòi. Àäàñòû äà êåòòi. ²àçຠåêåíií ºàçàºøà àéòà àëìàéòûí æà»à ºàçàºòû» ïàéäà áîëóû äà æà»àëûº áîëûï ïà? ȸ, æà»àëûº! Åøêiìíi» îéûíà êåëìåãåí ñ½ìäûº. Æàºñû æà»àëûº åìåñ. °êå»íi» àáûðîéñûç ¼ëiììåí ¼ëãåíií åñòóäåí äå àóûð ºàñiðåò. Æà»àëûººà º½ìàð øàëà òó¹àíäàð îºûìàäû åêåí äåï ¸äåáèåòòi»

æàíàçàñûí øû¹àðó êåðåê ïå? Æîº, áàóûðûì! Æàçûëó êåðåê. Æàçó êåðåê! Á½ë ê¾í äå ¼òåäi... Ѽçiìäi á¼ëìå! ²îÿ ò½ð îíû»äû. Iøó ºàøïàéäû åøºàéäà... Òó¿, íå àéòûï æàòûð åäiê? À, è¸, æàçûëó êåðåê. ±àëûìíû» õàòû ¼ëìåéäi. Åðòå»ãå æåòåäi. Êåéiíãi ½ðïຠîºèäû. Òàðèõòàí ñàáຠàëàäû. Áiçäi» ºàòåëiãiìiçäi æàñàìàéäû îëàð. Ìûíàäàé çàìàíäà ºàëàìûí òàñòàìà¹àí áiçãå ñ¾éiíåòií áîëàäû. Àë¹ûñïåí åñêå àëàäû. Ľ¹àñûí áà¹ûøòàéäû. ²½äàéäàí êåéií àóçûíà àëûï, ìåäåò, ä¸ðìåí òiëåéäi. Àë, ñåíi» àíàó, æà»à ºàçàºòàðû» áàñûíû» ºàéäà ºàë¹àíûí äà áiëìåé ºàëàäû. μðïà¹ûíû» áåòiíå øiðêåó. ´çi» îéëàøû, “áàáàì ñàðà», ñàñûº áàé áîëûïòû” äåï ìàºòàíà àëàð ìà åäi»? Á½ë äà ñîë ñèÿºòû. ´òåäi á¸ði. Ò¾çåëåäi. Àë, ìຽë àëûï òàñòàéûº! ²àçàºòû», ºàçຠ¸äåáèåòiíi» åðòå»i ¾øií! °çiðãå òiëiìiçäi» ì¾êiñi æîº. Àëûï òà, à¹ûï òà îòûðìûç. “Øiðêií-àé!” – äåï ºîÿì iøòåé. – Îñû ¸»ãiìåëåðäi ºàç-ºàëïûíäà æàçûï àëñà ¹îé. ²àíøàìà øèêiçàò. ´»äåìåé-àº, ¼çãåðòóñiç ê¼øiðiï øûºñà»... Òà¹û äà áiðàç¹à øàïñàì êåðåê. Àçäà¹àí äàóìåí áàñòàë¹àí ¸äåáèåò àéíàëàñûíäà¹û ¸»ãiìåíi» àÿ¹û äîñûìà ¸ñåð åòêåí. Ìåíi áiðæîëà ìîéûíäàï, àëäûìäà òiçå á¾êêåí. Ìåíi» º½ðìåòiìå òîñò ê¼òåðóäi ½ñûíäû. – Ѽç æîº! Ѽçiì æîº, áàóûðûì! Íå áîëàðû áåëãiñiç êåëåð ê¾í ¾øií å»áåêòåíó – ò¾áiíäå íå áàð åêåíi áåëãiñiç ò½»¹èûººà ñ¾»ãóäåí äå àóûð, ºîðºûíûøòû í¸ðñå. Ñåí – òàëàíò!.. ´çi» àéòºàí ½ðïàºòû» àóçûíäà ìàºòàíûøïåí àéòûëàòûí áîëàäû åñiìi». Ñåí òóðàëû ¸í æàçàì. Ѽçi» æåòïåñå äå, ìåíi» ¸íiì àðºûëû ¼çi», iñi» æåòåäi åðòå»ãå. – Áåó äå! ²îÿ ò½ð! Ìåíi» ñ¼çiì æåòïåéòií æåðãå ñåíi» ¸íi» ºàëàé æåòåäi? μðïຠê¾íi åðòå» á¾ãiíäi ìåíi» ºàëàìûìíû» içiíåí òàíè àëìàñà, ñåíi» áûëäûðáàòïà¹û»íàí íå ½¹àäû? – Áûëäûð-áàòïຠåìåñ! Åñòiìåé æ¾ðìiñi»? Àëìàòûíû»... ²àçàºñòàííû» ºàé ò¾êïiðiíå áàðìà, ìåíi» ¸íiì àëäû»íàí øû¹àäû. Êåðå» áîëìàñà» ìîéûíäà îñûíû!

– ²àéñû, àíàó “Ñåçiì ñûðû”, “Ìàõàááàò îòû” äåãåíäåð ìà? Ѽçi äå, ¸íi äå áið-áiðií ºàéòàëàéòûí? ²àçäû» áàëàïàíûíäàé ½ºñàñ. ̽íäàé ¸íäåðìåí åðòå»ãå ºàé áåòi»ìåí áàðìàºñû»? Êåçiíäå áið àé òû»äàëûï, ëåçäå ½ìûòûë¹àí ¸ííi» àâòîðû åêåí äåï ºàé ºàçຠáàñû»à øûðຠæà¹àäû? – Á½ë êåçäå ìåí ê¾øåéå áàñòà¹àì. Áåðåêåñiç äîñûì æîë áàñòàóøûëûº ºàñèåòií æî¹àëòûï àë¹àí. – °é, îëàðäû ºîéøû! – äåäi ºîëûí ñiëòåï. À»äàìàé îñàë ò½ñûí áàñºûçûï àë¹àí, áàñûëûï ºàëûïòû. – Êåçiíäåãi ê¼ñòèòå ñàë¹àíäàð ¹îé. Îëàðäû àéòûï ò½ð¹àì æîº, êåéiíãi æàçûë¹àí ïàòðèîòòûº ðóõòà¹û “Ìåí ºàçàºòû» áàëàñû”, “²àçຠæåði”, “Àòàæ½ðò” íåìåñå æ½ðò òåãiñòåé æûëû ºàáûëäà¹àí, ¸íi äå, ñ¼çi äå òû» áà¹ûòòà¹û “þë ìåí æûð”, “Àÿëäàìàäà¹û àðó” äåãåí ìàõàááàò òóðàëû ¸íäåð øå? Àëäû åêi æûëäàí àñòû, åë àðàñûíäà ¸ëi æ¾ð. – ȸ, ñîíûìåí ºîñà “Àë¹à ²àçàºñòàí”, “Àðìàí ºàëà – Àñòàíà” äåãåí äi»ãiðëåêòåði»äi ºîñûï ºîé. – Æîº, îëàð äà àºûìàºøûëûº. Ñåíi» ¸äåáèåòi»äå äå íàóºàíäûº øû¹àðìàëàð äåãåí áîëìàï ïà åäi? Ñîë ñåêiëäi ä¾íèå ¹îé. Áiçãå äå ê¾í ê¼ðó êåðåê. Àëà äîðáà àðºàëàï åë êåçiï êåò äåìåñå», ò¾ñiíóãå òèiññi». – ̾ìêií. Ñàíàíû ò½ðìûñ áèëåéäi. °íäåðií ºûìáàòºà ñàòàòûí áîëûïòû äåï åñòóøi åäiì, ðàñ åêåí. ȸ, îñûëàé ê¾í ê¼ðiñ ºóàëàé áåðñå» áàéëûººà äà æåòåðñi». Àòຠòà ñåíiêi. Íàóºàííàí íàóºàí¹à äåéií áið ¸í æàçûï, æåìiñií æåï ¼òêåí, ò¾ëêi çàìàííû» àë¹ûð òàçûñû äåï åñêå àëàäû áiçäåí ñûëàð. – Òiëäåði» àøòû ñåíäåðäi». Àéòºàíû» îðûíäû. Áiðàº, ìà¹àí íå¹ûë äåéñi»? Àøòàí ¼ëóiì êåðåê ïå? Êiì ìà¹àí ºîë ½øûí áåðåòií? Íàóºàíäûº øû¹àðìàíû» áið íàóºàííàí àñïàéòûíûí áiëåì. Áiðàº, ò¾ñiíóãå òèiññi» ºàéòàëàï àéòàì! – äåï ºîéäû, “ºàéòàëàï àéòàì¹à” åðåêøå ì¸í áåðå. – Áîëàøàººà ºàðûí ºàìû ¾øií æàçûë¹àí æ¾ç ¸íiì åìåñ, 츻ãiëiê ¼øïåéòií áið ¸íiì æåòñå áîëäû. μðïຠáiçäi» çàìàíííû» àóæàéûí ñåíi» æàçóû» àðºûëû òàíûñà, – êåøiðåäi.

– Åðòå»ãi áóûí¹à àóûð ñàëìຠñàëûï îòûðñû», áàóûðûì! Ïåíäåøiëiãi» ¾øií îëàð æàóàï áåðóãå òèiñ åìåñ. Û»ûëäàé ñàë¹àí äåäi» áå? Û»ûëäàé ñàëìà! ʼñòèòïå! °í ¼íäiðiñòi» çàòû åìåñ. Òàïñûðûñïåí êåñiïïiøå ñàëàòûí. °í – ñ¸áè ñèÿºòû. Ñåíi» ïåðçåíòi». ²½ðñà¹û»äà ê¼òåðìåñå», òîë¹àòïàñà» òóìàéäû. Æàí ºèíàëìàé æ½ìûñ áiòïåéäi. ²èíà ¼çi»äi. Òàëàíòû» áàð. Áiëåì... Òû»äàï æ¾ðåì. Òàáè¹èëûº áàð. Ñåí ñîíû æàñàíäûëûººà àéûðáàñòàìàºñû». Àºûëûí àëòûí¹à ñàòºàí àðñûçäàí ºàé æåði» àðòûº? Áiç ½ñàºòàó¹à òèiñ åìåñïiç. Çàìàíäû ñûëòàóðàòïà! Á½äàí ¼òêåí êåð êåçå»äå äå ºàçຠåëäiãií æî¹àëòïà¹àí. Áîéû»à äàðûí º½é¹àíû ¾øií Ò¸»iðäi» ¹àíà åìåñ, ½ðïàºòû» äà àëäûíäà æàóàïòûñû»! Øûº æå»iëäi» àñòûíàí. ´ç áîëìûñû»äû ¸íi»íåí òàíèòûí áîëñûí åëi». μðï຺à æ¾ê àðòïà! Àáèûðñûç iñ ºàëäûðìà àðòû»à! Åðòå» ñåí ¼ëãåí ñî», êåéiíãiëåð: “´ëãåííi» á¸ði æàºñû. Àðòûíàí ºàëàé ¹àíà æàìàí ñ¼ç àéòàì?!” – äåï ºèíàëûï æ¾ðìåñií. – Àéòòûì ¹îé, ìåíi ò¾ñiíåð æàë¹àç àäàì – ñåíñi»! – Ò¼ìåí ò½ºûðûï àëûï, áàñûí øàéºàï, òàìñàíûï ºîÿäû. – Áàñºàñûíäà øàðóàì æîº, ìåí áiëåòií ¾ø-ò¼ðò ¸íi» ¾øií, ñåí ¾øií iøåì ìûíàíû! Îñû áà¹ûòïåí áiðàç¹à áàðäûº. Äàÿøû “àòà»à í¸ëåòòi»” ºûìáàòûíà ¾ø ðåò òàïñûðûñ àëäû. Øàðàï àøûòàòûí æåìiñòi» à¹àøû ¾ø ìຽëûºòû» ºàíûìåí ñóàðûëûïòû-ìûñ. Ðàñ ïà äåéìií. Îéäàí øû¹àðûëñà äà îðûíäû êåñiì. Àë¹àø ò¾ëêiíi» ºàíû äåéäi. Áiç äå ìû» º½áûëäûº. °ëñiç áîëñà äà àçóûìûçäû ê¼ðñåòiï, îñàë ò½ñûìûçäû æàñûðûï, ºóëàíûï áàºòûº. Ìàºòà¹àí áîëûï, ìàºòàìåí áàóûçäàäûº. Áàóûçäàëûï æàòûï òà ñàéºàëäûºòàí òàíáàäûº. Åêiíøi êåçå». Àðûñòàííû» ºàíû. Àºûðà ò¾ðåãåëåð ñ¸ò. Ò¾ëêi ä¸óiðiíäåãi øûäàìíû» æàðûëàð ò½ñû. °áäåí áåë àëûï àë¹àì, òèiñå ñ¼éëåïïií. °»ãiìåíi» ºàéäàí øûººàíû áåëãiñiç. Äàóñûìûç ºàòòûëàó øûºñà êåðåê, áiðäi-åêiëi àäàìíû» áiçãå ºûæûðòà ºàðà¹àíû åñiìäå. – ...Ðåñòîðàí åìåñ, ìåéðàìõàíà!

– Íå äåãåí ¸? Òàçà ºàçàºøà ñ¼éëåéñi». – ¸áäåí áàáûíà êåëãåí, øåãiíóøi ìà åäi? ´çiìäi êåêåòiï ò½ð. – Ïàòðèîò áîëñà ñåíäåé áîëñûí! – Êå»êiëäåé ê¾ëãåí. – ȸ. Ìåíäåé áîëñûí! ²àçຠáîëñà – ìåíäåé áîëñûí. Ѽéëåéìií. Òàçà ºàçàºøà. Îðûñøà áiëìåãåíiìíåí åìåñ. Ìåí-ìåí äåãåí êåç-êåëãåí îðûñû»äû ñ¼çäåí òîñàì. Îðûñòû» ¸äåáèåòií ò¾ãåëãå æóûº ò¾ãåñêåì. ´çiìå, áiëåòiíiìå ñåíåì. Áiëiãiíå ñåíãåí àäàì ê¼ïiðìå ñ¼çãå ¾éið áîëìàéäû. Àçäà¹àí áiëãåíií ê¼ðñåòóãå òûðûñó òàáè¹àòûíà æàò. Àë, îñàë ò½ñûí áiëãåí àäàì, ñîë æåðií ºûìòàï áà¹àäû. Ñà¹àí, ñåí ñèÿºòûëàð¹à æàíûì àøèäû. Áåéøàðàëàð! Ñåí ñåêiëäi àóûëäû» ºàðà äîìàëàºòàðûí àéòàì, ºàëàíû» áîç ¼êïåëåðiíi» àëäûíäà ¼çäåðií ºîð ñåçiíåäi. Ñåáåái, êiðìå ñèÿºòû. ²àëàëûº áîëûï ê¼ðiíóãå òûðûñàäû. Îðûñøà äûì áiëìåñå äå, áiëãåí ºàçàºøàñûí ø½áàðëàï áiòåäi. ĸë ñåí ñèÿºòû. – Ìåí ñèÿºòû? – ȸ, ñåí ñèÿºòû! Ìûíà ñåí ñèÿºòû. – Ñàóñà¹ûìäû áåçåïïií. – ؾëäiðëåéäi äå æ¾ðåäi. μÿòòû æåðií æàïòûì äåï îéëàï, ¼ç ºîëûìåí ê¼ðñåòiï áåðãåíií áiëìåé ºàëàäû. – Åé, æàçóøû-ñûìàº, æàé ñ¼éëå! ľíèåíi òiðåï ò½ð¹àí ñåí åìåññi». Ñåíñiç äå ºàçຠåë áîë¹àí, ñåíñiç äå æ¼íií òàáàäû. – Òàñûðäû» ñ¼çi àíäà¹û». ´çiì ìiíãåí êåìåíi» òà¹äûðû – ìåíi» òà¹äûðûì. Àëà»äàìàé ò½ðà àëìàéìûí. Ñåáåái ºàçàºïûí! ²àçàºòû» ¼òêåíi ìåí á¾ãiíií áîéûìà ñi»iðãåì. Ƽðãåãiìíåí ºàíûºïûí. ̽»ûí ò¾ñiíå àëàì, ñîíäûºòàí ºàéûñàì. Ñåíäåðãå æàíûì àøèäû... – Åé, ºàéòåäi ìûíàó? Áàëàºòà¹û áèò áàñºà øû¹ûï... ²àçàºòû» ¸äåáèåòiíå òèiñå ñ¼éëåãåíäå á¾ëê åòïåãåí ºàíûì, æåêå áàñûìäû ºîðëàé ñ¼éëåãåíäå áàñûìà øàóûïòû. Îðíûìíàí ò½ðûï êåòñåì êåðåê. Îë äà. Àë¹àø æàé ¹àíà òåêå òiðåñ. Ѽçáåí ½¹ûñàðëûº õ¸ëäåí ¼òiï êåòêåëi ºàé çàìàí?! °ëäå ìåí, ¸ëäå îë æà¹àäàí àëà ò¾ñêåí. ...Àðû ºàðàé ò¾ñiíiêòi.

ĶÌØÅ (¸»ãiìå) “Åøºàíäàé ç½ëûì ê¾ø ìåíi îë æîëäàí òàéäûðà àëìàéäû”. Ì.Ìà¹àóèí, “ʼê ì½íàð” ðîìàíû. – Ìåí äå íàìàç îºûìàé ò½ð¹àíäà òóðà ñåíäåé ºàðñûëàñºàì, – äåäi áið äîñûì. Ìåí äiíãå, íàìàç¹à ºàðñû áîëûï îòûð¹àíäàé-àº. Àðû ºàðàé ¸»ãiìåíi» ºàé áà¹ûòòà, ºàíäàé ñûïàòòà ¼ðáiãåíi àéòïàñà äà ò¾ñiíiêòi. Àë, áiç áàñûíàí áàñòàéûº. Áàñûíàí... Àéòïà¹ûìûç ¹àíà åìåñ, áàëûºòû» áàñûíàí. Øiðiãåí áàëûºòû»... Ò¾í îðòàñû àó¹àí. ʾíäå áîëìàñà äà, àðà-ò½ðà óàºòûñûíàí òûì êåø iøiëåòií êåøêi àñòàí êåéií ºàéäà¹û-æàéäà¹û ê¼ð-æåðäi ¸»ãiìåëåï îòûðûï ºàëàòûí ¸äåòiìiçáåí ¸ëi ½éûºòàìà¹àíáûç. Á¸ðií áiëåì äåï îéëàéòûí, àíû¹ûíäà ò¾ê òå áiëìåéòií ò¾áiò èåêòåð äàó-æàíæàë¹à áåéiì. ´ç àéòºàíûíà ºàðñû ïiêið øûºñà, òàïàï òàñòàó¹à º½ìàð. °éòêåíìåí îíûñû áîëà áåðìåéäi. ²àøàí äà. ²àðàïàéûì ñ¼ç äàóûí iñ-ºèìûë¹à, ºàðà ò¼áåëåñêå ½ëàñòûðûï æàòàòûí êåçäåð äå áîëìàé ò½ðìàéäû. Àë, áiç – ¸ðêiìíi» àçàìàòòûº ñòàòóñû àíûºòàëûï ºàë¹àí, åñ êiðiï, àºûë òîºòàòòûì äåï åñåïòåéòií, ñàáûðäû å» ñ¾éiêòi ñåðiãiì äåï áiëåòií æèûðìà ¾ø, æèûðìà ò¼ðòòåãi çi»ãiòòåé æiãiò. Ò¾áiò èåêòåðäi» ºûçó ºàíäû ò¸ñiëiíå æ¾ãiíáåäiê. °éòñå äå... Òàÿº – åòòiêi, ñ¼ç – ñ¾éåêòiêi. Ñàé-ñ¾éåãiìiç ñûðºûðàï ò໹à îòûðäûº. Àð¹û-áåðãi àíàó-ìûíàó. °ðêiì ê¼ðãåíií, êåéi ê¼ðãåííåí åñòiãåíií, áiði ê¼ðãåííåí åñòiãåííåí åñòiãåí, áiðåó ê¼ðãåííåí åñòiãåííåí åñòiãåíäi ê¼ðãåí... À»ûç áåí äûºïûðò îñûëàé ïàéäà áîëñà êåðåê. Íå åñòiñå» äå, “áîëûïòû-ìûñ-òû” iøi»íåí ºîñûï, áàñ ø½ë¹û

äà îòûð. Íàºòû íå àéòòûº åñiìäå æîº. Áîëñà äà, á½ë àðà¹à òûºïàëàó àðòûº. Äåñå äå, ¸»ãiìåíi» ¼ðëåó ñàòûñû ìåí äàìó áà¹äàðûí àéºûíäàìàé áîëìàéäû. ̸ñåëåí: – Òàìຠä¸ìäi áîëûïòû. – ȸ, òóðà æàòàºòà¹û àíàó æûëäû» ï¸ëåí àéûíû» ò¾ãåí ê¾íiíäå ϸëåíøåêå» êåëãåíäå Ò¾ãåíøåêå» æàñà¹àí ïàëàó ñèÿºòû. – Å, ñîë ϸëåíøåêå» ºàéäà æ¾ð? Åñòå æîº åñêi çàìàíäà òàìຠïiñiðãåí Ò¾ãåíøåêå» åìåñ, á¾ãiíãi êåøêi àñºà ºàòûñû æîº Ï¸ëåíøåêå» ñ¼ç áîëàäû. Ò¾ðëi ñûïàòòà¹û åêi-¾ø àºïàð. – ¶éëåíiï, àóûë¹à êåòåì äåï æ¾ð åäi. – °êå-øåøåñi ºàëàäà ºàëóûíà ºàðñû áîëûï... – κóäàí øû¹ûï êåòòi ¹îé. – Íåãå? – Ò¼ìåíãi êóðñòû» áàëàëàðûí î»äûðìàé ñàáà¹àí ê¼ðiíåäi... Åíäi ϸëåíøåêå» ìåí ò¼ìåíãi êóðñºà ºàòûñòû ¸»ãiìåäåí ñî» åñêå ò¾ñêåí òóûñòàñ ê¼ðãåí ìåí åñòiãåí. Îñû, ò¼áåëåñ ì¸ñåëåñi ñà¹àòºà, ÿêè æàðûì ñà¹àòºà æóûº ñ¼ç áîëàäû. Ñû áið ñ¼éëåì: – ȸ, òàíèìûí ¹îé. Îé, áið ñîéºàí åäi-àó, – äåéäi áið ºîñòàóøû áið àéòóøûíû» àºûð¹û ñ¼çií àÿºòàòïàé. – Ñîë áðàòàíû» ï¸ëåí àóäàíäà¹û ò¾ãåí àóûë¹à ¸êiì áîëûïòû äåï åäi, ðàñ ïà? Ѿéåóøiñi ìûºòû áîë¹àí ¹îé, ¸éòïåñå, ¼çiìiç ñèÿºòû-àº... Áà¹ûò ¼çãåðäi. Òà¹û áið ñà¹àò ñàÿñàò ïåí ºî¹àì. Æî¹àð¹û æàº. Áèëiê. Îïïîçèöèÿ. Õàëûº. Áiç. Æàñòàð. Ñîíûìåí ºàòàð êåøåãi ê¾í. Ñåáåái, á¾ãiíãi áèëiêòi àéòºàíäà îë ê¾íãå ñîºïàé êåòó ì¾ìêií åìåñ. Øåêïåíiíåí øûººàí äåãåíäåé. Á½ë òàºûðûïòû» ò¾éiíi ½çàðûï áàðûï, òûì ¸ðiäåí ò¾éiëåäi. – Å, ìåéëi! Ñîíøàëûº ñîðëû åìåñïiç ¹îé. Á½¹àí äà ò¸óáà. ʼðøi ºûð¹ûç áåí àðûðàºòà¹û àó¹àí¹à ºàðà¹àíäà... ؾêið, òûíûø. Æàñàï æàòûð, æ¼íäåëiï æàòûð. Æà»à¹ûäàé êåìøiëiêòåð õàííû» ºûçûíäà äà... ²àéòåäi, ½ºñàòà àëìàé, ¾ëãåðå àëìàé æàòºàí øû¹àð.

– ´é, áiç äå îòûðûï àëûï ñ¼éëåé áåðåìiç! Ìåíi» áið ê¼êåì, ¼çi àíàó æåðäå ìûíàó áîëûï iñòåéäi. Åíäi íà¹ûç ñàÿñàòòû» îðäàñû ¹îé. – ˸ìiíå ºàðàñà», “ê¼êåì îñûíäàé” äåãåí ìàºòàí ໹àðûëàäû. Ìàºòàíà áåðñií, òåê... æà»à ¹àíà ñàÿñàòòû æåðäåí àëûï, ê¼ðãå ñàëûï, ¼çåóðåï îòûð¹àí á¸äiê. Ñî¹àí áîëà ຠïàðà¹ûìíû» òàçà åêi æîëûí ºîð ºûëûï... – ´çi àíäà-ì½íäà àóûë¹à êåï ò½ðàäû. Å, ñîíäà åøòå»å àéòïàéäû-¸é. Êåëåäi, äåì àëàäû, êåòåäi. ´çi àéòïàéäû, áiðåóãå àéòºûçáàéäû. ѽðà¹àíäàð áîëñà: “ιàí áàñ ºàòûðìà, àéòïà îë òóðàëû!” – äåéäi. Áîëäû. – Ľðûñ ºîé. ´çi ñó iøiï îòûð¹àí º½äû¹ûíà ºàëàé ò¾êiðñií! ²àðûí òîº. Àóûë¹à äåì àëó ¾øií ¹àíà, æûëûíà áið ðåò, îíäà äà ºàñûíäà ¼çiíåí ¾ëêåí áið áàñòûº áàð, ¸êå-ê¼êåëåï, æàòûï æàñòûº, èiëiï ò¼ñåê, æiê-æàïïàð... – Åé, æîº, îëàé åìåñ! – äåéäi ê¼êåíi» ºîð¹àóøûñûíà àéíàë¹àí iíi, ìûíàíû» ñ¼çi ñîçûëûï, òåðiñ áà¹ûò àëûï áàðà æàòºàíûí à»äàï. – Åíäi ºàëàé? °ëäå, àóûëäàðû»à æîë ñàëûï, æàðûº îðíàòûï, áàëàáàºøà ìåí êiòàïõàíà»äû ºàëïûíà êåëòiðiï, ìåêòåái»äi æ¼íäåóäåí ¼òêiçiï áåðiï æ¾ð ìå? – Æîº. – äåéäi iíi. – Æîº, áiðຠæàñàéäû. Æàºûíäà, Àëëà¿ûì ºàëàñà áèûë, îñû æàçäà, – äåéäi, íàºòûëàé ò¾ñiï, áið á¼ãåëiï, ñið¸, îñû æàçäû» îðòàñûíàí àó¹àíûí øàìàëàñà êåðåê. – îñû æàçäà, – ä½ðûñ, àéòûï ºîé¹àí ñî» øåãiíáåó êåðåê. – àóûë¹à ìåøiò ñàë¹ûç¹àëû æàòûð. – Øåãåëåé àéòàäû. – °ðèíå, ìåêòåï ïåí áàëàáàºøàíû» æ¼íi á¼ëåê. Àò áåðiëiï àéäàð òà¹ûëûï ºîé¹àí. ²àëòà¹à û»¹àéëûñû äà, æ½ìûñû àçûðà¹û äà ìåøiò. Îíû» ¾ñòiíå, åøêiì áiëìåéòií àòàñûíû» àòûí ìà»äàéøà¹à æàçûï ºîÿäû. Ò¾ãåíáàé àòà àòûíäà¹û... – Ñîíäà, ñåí ìåøiò ñàëó¹à äà ºàðñûìûñû»? Àñòà¹ôèðóëëà! – äåï ºîéäû, ¼ï-¼òiðiê æà¹àñûí ½ñòàï. – ²àðñû åìåñïií, òåê áàñºàíû äà åñêåðñå äåãåíiì äà. Ñåíi» øà¹ûí àóëû»äà ò½ð¹ûíû ò¾ãåë áàñûï ºàëñà

äà ñèûï êåòåòií ìåøiò áàð åìåñ ïå åäi? Áið àóûë¹à åêi áiðäåé ìåøiò... àðòûºòàó ¹îé. Ûñûðàï... – Àñòà¹ôèðóëëà! – äåéäi á½ë æîëû øûíäàï. Àë, àðû êåòòiê. μçûí-ñîíàð, áiòïåéòií áið óà¹ûç. °ëãiíäå ¹àíà æûðòûëà ê¾ëiï, û»¹àéû êåëñå ¸êå ìåí øåøåíi» îí åêi ì¾øåñií ò¾ãåíäåï ºàëûï, ¸ðêiìíi» ºûçûíû» àñòûíà áið ñàðûï, àòàñûíû» ê¼ðiíå áið ¾»iëiï îòûð¹àí ñàáàçûì àºòû äåéñi». Àðàìûçäà¹û æàë¹ûç íàìàçõàíûìûç åäi, ¼çi òîºòàð äåï æåð ñ¾çiï áiç îòûðìûç. Æàéñûç ñåçiì áèëåé áàñòà¹àí áîéäû. ²½ëຠ¸áäåí æàóûð áîë¹àí ìàºàì ìåí á¸ðiìiç ¸ð ñ¼çiíå... æîº, äûáûñûíà, ûð¹à¹ûíà äåéií æàòòàï àë¹àí åðòåãiäåí äå ºûç¹ûëûºòû ìûñàëäàð øûíûíäà àäàìäû û¹ûð ºûëàòûí. Á½ðûí òàëàé åñòiãåí ä¾íèå, ¸éòñå äå Àëëàíû» àòû àòàë¹àí ñî» ¾íñiç áàñ èçåñiï æàòûðìûç. Ò½ñò½ñòàí ñàí-ñ຺à òàðòºûëàï, àóûç ê¼ïiðãåíøå òàëàñà, äàóëàñà, ºûçûíà ñ¼éëåï îòûð¹àí “ì¸æiëiñ çàëûíäà¹ûëàð” ìîíòàíñè ºàëûïòû. Ìîíòàíñûìàé íåìåíå! Øåøåíi» îðòà»äà, ê¼ñåìi» îðäà»äà. Áiðàº, àç¹àíòàé, òîç¹àí, åñêi ñîºïàºòû ê¼ï øèûðëà¹àí øåøåí ìåí æà»à¹à, áèiêêå áàñòàìà¹àí ê¼ñåì àí áà?! Iøòåé ºûæûðòûï îòûð á¸ði. Òåê, “²îéøû, ºàð¹àì!” äåóãå º½äàéäàí áåçãåí àóûç åøêiìäå æîº. ´çi áiëiï á¼ãåëå ºîÿð ì¾ðèòi» òà¹û ê¼ðiíáåéäi. Ñiëòåï îòûð. Åêïiíi Õàí-Ò¸»iðií º½ëàòûï, Iëåíi òåðiñ à¹ûçáàé òûíáàñòàé. Òûì ½çàðûï áàðà æàòûð åäi. °ëáåòòå, ºàéäà¹û ê¼øåíi» æàáàéû ò¼áåëåñi æàðûì, àòûíàí àò ¾ðêåð ºî¹àì ìåí ñàÿñàò áið ñà¹àòòàí àñòàì ñ¼ç áîë¹àíäà, ºà¿àðëàíñà ä¾íèåíi òàðûíû» ºàóûçûíà ñûéäûðàð, îí ñåãiç ìû» ¹àëàìíû» æàëºû èåñi – Æàë¹ûç Ò¸»ið (“øåøåí óà¹ûçøûíû»” ñ¼çi åìåñ, ¸ðáið ì½ñûëìàí äåí ºîé¹àí, ºàðàïàéûì, ¸éòñå äå º½äiðåòòi ñ¼ç) òóðàëû æûë îí åêi àé òà»äû òà»¹à ½ðûï æûðëàíñà àðòûº äåìåññi». Òåê, áið àéíàë¹àíûí îí àéíàëûï, ¸áäåí øèûð¹à áàòºàí áîëûìñûç øåøåííi» àðçàí óà¹ûçû. Áåò àëûñû ñ½ìäûº. ƽìຠïåí òîçຠò¾ãåíäåëãåí. Ñið¸, òû»äàóøûñûí áið ºîðºûòûï, ûºòûðûï àëìàé ñ¼ç áàñòàìàó – æåìiñií

áåðãåí, ê¼íåðìåñ åñêi ò¸ñië áîëñà êåðåê. Ïàé¹àìáàðëàð àéòûëäû. Îí áåñ æàñàð áàëà äà áiëiï áîë¹àí æàòòàíäû òàïòàóðûí. Èñëàìíû» ã¾ëäåíãåí ä¸óiðiíäåãi äàìû¹àí ì½ñûëìàí åëäåðiíå òîºòàëäûº. ²àë¹àíû áiðåó ¹àíà. Á¾ãiíãi çàìàí. ²àçiðãi äií. ´òêåí-êåòêåí ºàçàºòû» àäàñºàíäû¹û, áið ºóàíûøòûñû á¾ãií á¸ði ºàëûïºà êåëå áàñòà¹àíû æ¼íiíäå áið êåïòi» øåòi ê¼ðiíãåíäå ì¾ëãiï îòûð¹àí ì¸æiëiñìåíäåð ºîç¹àëàºòàï ºàëäûº. ²îç¹àëàºòàìà¹àíäà! ²àíøà ìîëäàíû» àëäûí ê¼ðäiê, – åñòiìåãåí ¸»ãiìå. Åñêiäåí åñiìiç àóûï îòûð åäi. Ìiíå ñà¹àí æà»à óà¹ûç! – ²àëàé-ºàëàé? Ñîíäà... ñîíäà ìåíi»... áiçäi»... àòàáàáàìûç àäàñºàí áà? Óà¹ûç¹à ½éûï îòûð¹àí á¾êië æ½ðò ò¾êiðiãiíå øàøàëûï ºàë¹àí. – Àäàñºàí! – äåäi íûº, ñåíiìäi. – Å» ¾ëêåí ºàòåëiêòåði Àëë࿺à øåðiê ºîñºàí. Àðóຠäåï àäàì¹à, ºàñèåòòi äåï à¹àøºà, êèåëi äåï, áàëà ñ½ðàï ìîëà¹à ò¾íåï... Ñàíàíû» òàÿçäû¹ûíàí. Áiëiìíi» æîºòû¹ûíàí. Ñîºûð ñåíiì... – Òîºòàò! – äåäiì äàóûñ ê¼òåðå. – ²îé, åíäi ìûíàóû» àðòûº. – äåäi òà¹û áiðåó. Òîºòàòïàäû. ²îéìàäû. Àéûëûí äà æèìà¹àí. – ´òiðiê ïå? Áiëiìñiç áîë¹àíû ¼òiðiê ïå? Iëiì ìåí áiëiìíåí ìຽðûì ºàë¹àí, íàäàí àäàì ºàðàïàéûì í¸ðñåäåí ¾ìiò ê¾òiï, áîëûìñûç ä¾íèåãå ñåíiì àðòàäû... Ó-øó. Áiði ºàëìàé ¼ðå ò¾ðåãåëãåí. “ʼï äàóëàñàñû»äàð”, – äåï, ìûñºûëäàé òåðiñ àéíàë¹àí ñûðáàçûìûç¹à äåéií áåòií áåðiãå á½ð¹àí. ´òêåíi»äi ¼òiðiê, ¼ëãåíi»äi ê¼ïiðiê ºûëûï æàòñà... ´ðå ò¾ðåãåëìåñ æ¼í æîº. Àáûëàéäû» àñûíäà øàïïàé... – Ñîíäà¹û iëiì-áiëiì èãåðãåí ä¸íiøï¸í ñåíñi» áå? – Åíäi, ñ½ìäûº áiëìåñåê òå, Àëë࿺à ø¾êið, èíøàëëà¿ áiëåìiç, ìàøàëëà¿! – Íå áiëåñi»? – Áiëåìiç áiðàç. – Ò¾ê òå áiëìåéñi»! Àòà-áàáàäàí... áàñºàí içiíåí

ñàäà¹à êåò! Íà¹ûç ê¼ê ìèäû» ¼çiñi». Ñàíàíû» òàÿçäû¹û äåéäi ¹îé... Ñàíàñû òàéûç áið àäàì áîëñà, îë – ñåíñi». Ìûíà ñåí... ²àëø-ºàëø. ²ûçàðûï êåòiïòi. Òiñòåíå ñ¼éëåï, ê¼òåðiëiï êåòêåí. ²àóiï ê¾òêåí ¸ëäåáiðåó æå»iíåí òàðòòû. Ñû ñ¼çäi àéòûï áîëûï, øûíòà¹ûíà á¾êòåé ñàëûï îòûð¹àí, îðíûíàí ò½ðûï êåòêåíäå àóíàï ò¾ñêåí êiøêåíå æàñòûºòû á¾ðå ½ñòàï, ºîëòû¹ûíà ºàéòà áàñºàí. ʼçi áà¹æà» åòòi. Òåñiëå ºàðàï ºàëûïòû. ̽íäàéäû ê¾òïåãåí àäàìíû» åêi ½äàé êåéïi. Êåðåóåòêå àðºàñûí òiðåé, ê¼ñiï òàñòàï îòûð¹àí àÿ¹ûí æèûï àëäû. °ëäåáið ºàóiïòi» áåòií à»äà¹àíäàé. ²îðºàº åêåí. Ò¼ðòáàº, iði, á¸ðiìiçäåí iði áîëñà äà – ºîðºàº. ²îëòûººà ñ¾»ãiï êåòêåí æàñòûººà ºàðàï ºîéäû. Æàñòûº åìåñ, ¼çi ìûëæàëûíûï æàòºàíäàé... – Ñàáûð åò, Áåêå! Ìûíàëàðû» áîëìàéäû. – äåäi ¸ëãi æå»íåí òàðòºûø æàéìà-øóàºòàï. – °áåêå, ñåíiêi äå ä½ðûñ åìåñ. Áið-åêi îºû¹àí äiíè êiòàáû» áàð øû¹àð, áiðàº,á¸ðií áiëåì äåãåíi» àðòûº. Ïåíäå äåãåí... – Ìåí á¸ðií áiëåì äåãåí æîºïûí. Áiðàç áiëåì äåäiì. – Åé, ñåíi» ñ¼çi»å ºàðàñà åêi ä¾íèåíi» äàíàëû¹ûí ò¾ãåë èãåðãåíäåéñi» ¹îé èå! Áiëåìiç ¹îé êiì åêåíi»äi. Äií òóðàëû íåøå êiòàï îºûäû», íå ò¾éäi» ñîäàí, àéòøû? – Áiðàç îºûäûº. Àëë࿺à... – ²àíøàó? – æàóàï ê¾òêåíäåé ñ¸ë á¼ãåëäi. – ²½ðàíäû îºûäû» áà? – ¶çiëiñ. – Äiííi» òàðèõûí ºîÿ ò½ð, ¸ëåìäiêi äå åìåñ, ºàçàºòû» òàðèõûíàí íå áiëåñi»? – ѽðà¹ûíà æàóàï ê¾òiï åìåñ, “îñûíû» á¸ðiíåí ò¾ê õàáàðû» æîº åêåíií åíäi áiëãåí øû¹àðñû»”, – äåãåíäåé, ñûíàé ºàðàï òà¹û á¼ãåëäi. – μëòòûº ñûïàò, ñàëò-ñàíà, ºàçຠðóõàíèÿòû äåãåíäi åñòói» áàð ìà? Ò¼ìåí ò½ºûðà áåðiï, áàñûí æ½ëûï àë¹ûí. ´»øå» èìàíñûçäàðäû» òàëàóûíà ò¾ñêåíi îºûñ åñiíå ò¾ñêåíäåé. ´çiíi» ຠæîëäà, ²½äàé æîëûíäà æ¾ðãåíi, ìûíàëàðäû» ºàé-ºàéñûíàí äà àðòûº åêåíi, òà»äà ìà¿øàðäà æ¾çiíi» æàðûº, òiëiíi» ½çûí áîëàòûíûí åñiíåí øû¹àðûï

àë¹àíûíà íàëû¹àíäàé. Íàëûäû äà, “Èìàíûì ¸ëi òîëûñïà¹àí åêåí”, – äåï îéëàäû. “Å» ìûºòû ºîð¹àíûñ – øàáóûë” äåãåíäi åñòiìåãåí äå, îºûìà¹àí. °éòñå äå, áåëãiñiç ò¾éñiê iñêå ºîñûë¹àí. – ´çi» íå áiëåñi», àéòøû àë? – ĸòi áåêiï, äàóñû ò¾çåëiï ºàë¹àíäàé. Òàìà¹ûí êåíåï, æ¼òêiðiíiï ºîéäû. – Ìåí ò¾ê áiëìåóiì ì¾ìêií. Áiðàº, ñåíåí, ä¸ë ñåíåí àðòûº áiëåòiíiìå ê¾ì¸íiì æîº. Ñåí ñèÿºòû ¸ëäåáið ñàóàòñûç ìîëäàíû» æàòòàíäû óà¹ûçûíà áîëà àòàáàáàìäû ìàíñ½ºòàìàéìûí. – ...Æiãiòòåð, – äåãåí áàÿó äàóûñòàï. ´çiíå-¼çi ¸áäåí êåëãåíi äàóñûíàí ¹àíà åìåñ, àë¹àøºû ñåíiìi ºàéòà ½ÿëà¹àí ê¼çiíåí äå áàéºàëàäû. – æiãiòòåð, ä½ðûñ åìåñ á½ëàðû». Á½ë æàë¹àí ¼òêiíøi. ´òêåííi» á¸ðií ¸óëèå ò½òûï æ¾ðiï îïûº æåï ºàëìà»äàð! – Òó¿! – äåäi ²ûçó ºàí ºîëûí ñiëòåï. “Ìûíà¹àí äàóà æîº åêåí” äåãåí ò¾»iëiñ. – ²àé ìîëäàäàí åñòiãåí ñ¼çi» ìûíàó? – Ñåíäåðäi ò¾ñiíåì, – äåãåí àíàó åñòiìåãåíäåé. – Äiíäi àïèûí ñàíà¹àí êåøåãi çàìàííû» ñàëäàðû îñûíû» á¸ði. Íàìàç îºûòïàé, îðàçà ½ñòàòïàé, Àëëà¿òû ½ìûòòûðìຠáîë¹àí. Ñîíû» êåñiði. – Ƹ! ̽íäàé ºàðàïàéûì ò¾ñiíiêòi áiðiíøi ñûíûï òà áiëåäi. – ؾêið, çàìàí ò¾çåëiï êåëåäi. – Íå캽ðàéëû. – Àëäûìåí Àëëà¿, èìàí. ²àë¹àíû êåéií. Àòà-áàáàìûç àäàñïàäû äåéñi»äåð. ´çäåði» îéëà»äàðøû, “Îðàçà, íàìàç – òîºòûºòà”, “μðà áåðñå ²½äàé äà ¼ëåäi” äåãåíi àäàì àéòàòûí ñ¼ç áå? Äàó ºàéòà ºûç¹àí. ´ìið, òàáè¹àò çà»ûíà ñ¸éêåñ àéòûë¹àí, àºûë-êå»åñ ò¾ðiíäå êåëåòií åêi àóûç ñ¼çãå ñèûìäû, êå» ìà¹ûíàëû äàíàëûºòû» – íàºûë ñ¼ç àòàëàòûíû, íàºûëäû» ìàºàë æ¸íå ì¸òåë äåãåí ò¾ðëåði áîëàòûíû, ìàºàë-ì¸òåë ê¼áiíåñå àóûñïàëû ìà¹ûíàäà, ñàëûñòûðìàëû ò¾ðäå ºîëäàíûëàòûíû æ¼íiíäå æàíæàºòû ñàáຠæ¾ðãiçiëiï, ½çûí-ñîíàð ëåêöèÿ îºûë¹àí. – Ñàëûñòûðàòûí áàñºà í¸ðñå òàïïàé ºàëûï ïà, íåìåíå?

Ò¾ñiíiêòi åäi. Óàºûò – øû¹ûí, å»áåê – çàÿ, äàó – í¸òèæåñiç. Øàðøàé áàñòà¹àíáûç. Îñûìåí áîë¹àí øû¹àð äåï îòûð¹àíäà, òîëûº æå»iñêå æåòòiì äåï øåøêåí ì¾ðèòiìiç òà¹û áið êåïòi» øåòií øû¹àðäû. Åøêiì îéëàìà¹àí, òû» ä¾íèå äåðñiç. ²àòåëåñåñiç. ʼøåäå ºûç ê¼ðãåí ñàéûí àéòûëàòûí ñ¼ç. – Àòà-áàáàìûç ñ¾éòêåí äå á¾éòêåí äåï, àðó຺à ñèûíûï, Àëë࿺à øåðiê ºîñûï, ê¾í¸íi» å» ¾ëêåíiíå (Àéòóûíøà, Àëëà¹à ñåðiê ºîñó – àòà-àíà»äû ¼ç ºîëû»ìåí ¼ëòiðãåííåí äå àóûð ê¾í¸ ê¼ðiíåäi) áàòºàíøà, ñîë àòà-áàáà»íû» æàºñû æà¹ûí íåãå àëìàñºà? ̸ñåëåí, ºûçäàðûí ºàëàé êèiíäiðãåí? μçûí ê¼éëåê, èûºòàí òîáûººà äåéií. Ò¾ãåë æàïºàí. Á¼ðiê ïåí ñ¸óêåëåñi íå ò½ðàäû?! – Áåêå»å ºàðàï ºîéäû. ²àçàºòû» ñàëòûí áiç äå áiëåìiç äåãåí êåéiï. – Àë, ºàçiðãi ºûçäàð... Àðû ºàðàé áåëãiëi. Æàòºà áiëåäi æ½ðò. ²àéòàëàï æàòó àðòûº. Ìîëäåêå»íi» ¸ñiðåñå ò¾éiëãåíi – ê¾éåóií áåòòåí àëûï, ò¼ñêå øàóûï, òàáàí¹à ñàëûï, åçiï òàñòàó¹à º½ìàðòûï æ¾ðãåí ²½äàé àòºàí øàáûí¹àí ¸éåëäåð. °ðèíå, èìàííû» æîºòû¹û. Îðûñòàð ¸éåë òå»ñiçäiãií æîþ àðºûëû... Áåëãiëi ñîðàï. Øèûðëàìàéûº. ƽðòòû» ºûøû¹àí æåðií ä¼ï áàñòûì äåï, ìàñàéðàé ñ¼éëåãåí ½ëòøûë èìàì-à¹çàì ºàðëû¹à ò½íøû¹ûï, ñîëûºòàé òîºòà¹àíäà ¸ëãi æ½ðòòû ñàáûð¹à øàºûðûï îòûð¹àí ½ñòàìäû æiãiòiìiç: – °áåêå! – äåäi. – Îë ò¾ñiíiêòi ¹îé. Áið í¸ðñå ñ½ðàñàì áîëà ìà? – Òûì ðåñìè êåéiïïåí áåòiíå ºàðà¹àí. Ñàáûð¹à èìàì-à¹çàì áàð ûíòàñûìåí ½ìñûíà ò¾ñòi. ²èìûëûíà äåéií º½éûï ºîé¹àí ñîëàð. – Îñû ºûçäàðäû», ºàçiðãi... Àññàëàóìà¹àëåéêóì äåï àìàíäàñûï æ¾ð ¹îé. Ñîë ä½ðûñ ïà? – Ľðûñ åìåñ! Æîº. Èìåêå» åìåñ. Îë ä¸ë îñû ðåòòå ì½íäàé ñ¼ç àéòïàéäû. °ëãi ¼çiìiçäi» Áåêå». – Íåãå ä½ðûñ åìåñ? Ľðûñ! Á½ë Èìåêå» ¸ðèíå.

– Ľðûñ! Îäà ò½ð¹àí íå áàð? Àéòñûí. Àìàíäàññûí. Àññàëàóìà¹àëåéêóì äåãåí ºàçàºøà... Îë ñ¼çäi àéòó¹à êiìíi» äå áîëñà õàºû áàð. Îéëàñà»äàðøû, “Îé ïðèâåò” äåï áåòi»å æàáûñà êåòêåííåí ã¼ði, ñîë ä½ðûñ ºî? Ľðûñ! – äåäi ¼çií àñû¹ûñ ºîñòàï. – Ľðûñ åìåñ! – Áåêå» äå ºàéòïàéäû. – Ñàëûñòûðàòûí, àëìàñòûðàòûí í¸ðñåíi òàïòû»-àó ñåí äå! Îíäà, Àññàëàóìà¹àëåéêóì äåï, áið-áiðiìiçäi» ¸éåëiìiçáåí ò¼ñ ºà¹ûñòûðûï ò½ðàéûº òà?! Æà»à¹û ñåí àéòºàí ¸éåë ì¸ñåëåñi äàëàäà ºàëñûí. – Îíäà ò½ð¹àí åøòå»å æîº... – Èìàí ½çà¹ûðຠá¼ãåëäi. Àóçûíà ñ¼ç ò¾ñêåíøå óàºûòòàí ½òïຠò¸ðiçäi. – Àññàëàóìà¹àëåéêóì àðàáòû» ñ¼çi... – À? Ñîëàé ìà? Ò¾ó, ì½íû» á¸ðií ºàéäàí áiëåäi äåñå»øi! – Á½ë ͽðæàí åäi. – ´çi» ºàðàïàéûì ò¾ñiíiêòåí òå»iç æàñàéûí äåï ºàëûïñû». – °é, ºîéøû ñîíû! Áiëåìiç. Áà¹àíà ¹àíà ºàçàºøàñûí äà áiëiï àëäûº. Àëë࿺à... Àëëà¹à ø¾êið! Ñîë àðàáòàðû»íû» ºàé ¸éåëi åðêåêïåí ò¼ñ ºà¹ûñòûðûïòû äåï åñòiï åäi»? Ò¼ñ ºà¹ûñòûðìຠò¾ãiëi, åðêåêòåð îòûð¹àí æåðãå êiðói ì½» áiëóiìøå. Åðií ½øûìåí, èøàðà æàñàï ºàíà àìàíäàññà êåðåê. Ñîñûí, Àëëà¿ åìåñ, Àëëà! Àëëà¿ – àðàáøà, Àëëà – ºàçàºøà. – Êàêàÿ ðàçíèöà? – Èìåêå» ê¾éiï êåòòi. – Á¾êië ì½ñûëìàí¹à îðòàº. Àëëà¿ äåéìií. Ñåí ¼çi» áië. – Àéûðìàøûëûº ïà? ²àçຠºàøàí Àëëà¿ûì äåï ñ¼éëåï åäi? Ûáûðàé àòà» äà Áið Àëë࿺à åìåñ, Áið Àëëà¹à ñèûíûï áàñòà¹àí ¸ëãi ¼ëå»ií. – κû¹àì àíäà¹û ìàºàëàíû. Øàéûï êåòêåí. – Ìàºàëàíû åìåñ, ìàºàëà¿òû äåé ñàëñà»øû àºûð àéòºàí ñî». – Å, ͽðæàí êåêåòïå-åé! – Êàêàÿ ðàçíèöà? Áiçäi» ñ¼çiìiçäi» òîºñàí ïàéûçäàí àñòàìû ñûðòòàí åíãåí. Å» ê¼ái àðàáòàí. Àºûðû, îðòຠåêåí – ìàºàëà¿ áîëñûí! – ²àëæû»äàìà»äàð! Àðàá åìåñ, ºàçàºøà áîëñûí! Äií ìåíi» ½ëòûìíû» áið á¼ëøåãi. Áið òiðåãi. μëòûìà

ºûçìåò åòñií. Äií – ½ëòûìà, ºàç຺à. μëòûì – äiíãå åìåñ. Äií æîëûíäà ºûçìåò åòóäi» æ¼íi áàñºà. Áà¹àíà ¼çi» àéòºàí, ñîºûð ñåíiì áîëìàó êåðåê. Åíäåøå, àíû¹û, àºèºàòû – îñû! “²½äàé – æ¾ðåãiìäå”, – äåïòi ìåíi» àòàì. Íàìàç îºûäû åêåì äåï åëäi» áåðåêåñií àëìà! Îòûð¹àí æåðäå àíàó ä½ðûñ åìåñ, ìûíàó ä½ðûñ åìåñ äåï. ´ç iøi»äå áîëñûí! ʼðiíãåí îðòàíû óà¹ûçäû» îðäàñûíà àéíàëäûðìàñûí äåï, ²½äàéäû» ¼çi ê¼êòåí º½ðàí ò¾ñiðiï, åëøi æiáåðãåí. Ñîë æåòåäi. Áiëãiñi êåëãåí àäàì îºûï àëàäû. Ñåí òåê ¾ëãi ê¼ðñåò. Ìàíàäàí áåðãi àéòºàíû»äû áiëìåéäi äåï îéëàéñû» áà áàñºàëàð? Æàëûºòûðìàñà»øû! Ñà¹àí ºàðàï, íàìàç îºóäàí ºîðºàäû ìûíà ò¾ði»ìåí. Íàìàç îºóäû» øàðòû – ä¾íèåíi ñåí ñèÿºòû ºàáûëäàó áîëñà, ò¼ìåíäåìåé-ຠºîéäûì. Îðûñòàíûï áîëûï, àðàáòàíó¹à ê¼øòiê ïå? Æîº, °áåêå! ²àçຠáîëó êåðåê. Ìåíi» áàáàì ºîæà-ìîëäà êåëìåé ò½ð¹àíäà-àº, ái𠺽äiðåòòi» áàðûíà äåí ºîé¹àí... μçຠñ¼éëåäi. Ѽéëåï æàòûð. ȸ. Ìåíi» áàáàì ¸ëìèñàºòàí ái𠺽äiðåòòi» áàðûíà äåí ºîé¹àí. Á¸ðiìiç – ²àçຠáàéäû» áàëàñûìûç. μëòûí, í¸ñiëií àé¹àºòà¹àíû. Ò¾áiìiç – Ò¾ðêi! ͸ñiëií, òåãií òàðàòºàíû. Àòàìûç – Àäàì ïàé¹àìáàð! Æàðûòûëûñûí, êåéïií ò¾éãåíi. Àäàìäûº êåéiïòåí àæûðàìàóäû ¹½ìûðëûº ìàºñàò åòiïòi. Àäàìäûº êåï. Òàë áåñiêòåí – æåð áåñiêêå äåéií. Àäàì äåãåí àòºà ëàéûº ê¾í êåøó. Àäàì áîëûï ¼ëó. Á½ðûí¹ûëàð ºàëäûð¹àí æîðà, í½ñºà¹àí æîë. Êåéiíãiãå ê¼ðñåòåð ¾ëãi», ñiëòåð áà¹ûòû». Àòàñûíû» àÿ¹û òèãåí àòàìåêåííi» à¹àøû ò½ðûïòû, ø¼áií, òàñûí êèå ò½òûïòû. ²àñûº ºàíû ºàë¹àíøà ºîð¹àï áà¹ûïòû. Àòà àìàíàòûí àðºàëà¹àí ½ë, åë ¾ìiòií àºòàó æîëûíäà øà¿èä êåøiïòi. ̽íäàé åðäi òiðiñiíäå ºàäið ò½òûïòû, ¼ëãåí ñî» àðóຠäåï àðäàºòàïòû. ¶ëãiñií á½çñàì – íàçàñûíà ºàëàì äåï ºîðºûïòû. “´ëi ðàçû áîëìàé, – òiði áàéûìàéäû” äåãåí áàéëàì æàñàïòû. ²½äàéäû» åðåêøå íàçàðû ò¾ñêåí, í½ðû äàðû¹àí ïåíäåñií Ò¸»iðäi» ¼çiíåí êåéií àóûç¹à àëûï, ìií¸æàò åòiïòi. Ñîë åðäi» àò øàëäûðûï, áåë øåøiï àÿëäà¹àí æåðií, ñàÿëà¹àí à¹àøûí êèå ò½òûïòû. Áàñºàí æåðií ºàñèåòêå

áàëàïòû. Ñîºûð ñåíiì åìåñ! Ìåíi» áàáàìíû» ñåíiìiíåí àñºàº, àºèºàò åøòå»å æîº! Áàáà æîëû – äàëà çà»û. Á½ë êåéiíãi îé. ̾ìêií ñîë ñ¸òòåãi ê¼»ië-ê¾é. ²àëàé áîë¹àí ê¾íäå äå, Áåêå»íi» ñ¼çiíi» ñ½ëáà-íîáàéû îñû¹àí æåòåëåéòií. Øûíäûººà. Èìåêå» ºîç¹àëàºòàï ¸ðå» îòûðäû. Åêi-¾ø ì¸ðòå ñ¼éëåìåê áîë¹àí, àóçûíà ñ¼ç ò¾ñïåäi. °ëäå, Áåêå»íi» ìûñû áàñòû. Áàñûí øàéºàäû. Ò¾»iëãåíi áàéºàëàäû. Ìûíà îòûðûñòàí. ´çiíåí áàñºàíû áàóðàï ¸êåòêåí ñ¼çäåí. – ´çäåði» áiëi»äåð! Ñûðòòà îòûðûï àï ñ¼éëåé áåðìåé, – ¼çiíi» äå øèðåê ò¸óëiêêå æóûº åçó ê¼ïiðòêåíií ½ìûòºàí ñû»àéëû, – èìàì¹à áàðû»äàð. Á¸ðií ò¾ñiíäiðåäi. Òà» íàìàçû ºàçà áîëà æàçäàïòû, ñåíäåðìåí îòûðàì äåï. – Èìàì? Îë äà îñûíû àéòà ìà? Îíäà, îíû ìà¹àí æiáåð, æ¼íãå ñàëûï æiáåðåéií! – Àñòà¹ôèðóëëà! Àëëà¿ ñàºòàñûí! Ìåí êåòòiì. ...Ñåíäåðäi» ä¸ðåæåëåði»å ò¾ñïåé-ຠºîÿéûí. Ñû ñ¼çäi ºèìûë-ºîç¹àëûñûíàí, ê¼çiíåí îºûäûì. Iøiíåí ¹àíà àéòºàí. Ñûðòºà... øû¹àðà àëìàéäû. Ñåáåái, ¼ç ä¸ðåæåñií áiëåòií. – Ìåí êåòòiì, – äåäi òåê. – Íàìàç îºèûí. Ñûëáûð ºèìûëìåí îðíûíàí ò½ðûï, ñàëáûðàé áàñûï øû¹ûï êåòòi. Íàìàç îºèäû. Òà» íàìàçû. Íàìàç ¸äåòòåãiäåí ½çà¹ûðຠáîëó¹à òèiñ. Íàìàç åìåñ, íàìàçäàí ñû ä½¹àñû. Ľ¹àñûíà áiçäi äå ºîñàòûíûíà ê¾ì¸íiì æîº. ²½äàéäàí áåçãåí áiçäi»... – Àñòàïûðàëëà! Èìåêå»íi» îéûíû» æåòåãiìåí ¼çiìäi ²½äàéäàí áåçãåíäåð ºàòàðûíà ºîñûï æiáåðiïïií. ²½äàé ¼çi êåøiðñií! Ѽçiìiçäi ºàéòûï àëäûº. Ñû ñ¼çiìiçäi ¹àíà. – è¸, áiçäi» “òóðà æîë¹à” ò¾ñóiìiçäi òiëåãåíi àíûº åäi. Ò¸óáà! ؾêið! Òóðà æîëäàìûç. Åøêiì àäàñòûðà àëìàéäû. Åøºàøàí! Àäàìäûº êåéiïòåí àæûðàìàé ¼ìiðäåí ¼òóäi àðìàí åòêåí áàáàëàðûìíû» æîëûíäàìûí. Àº æîë. Õàºòû» æîëû. ...Æàíûì – àðûìíû» ñàäà¹àñû! Ñåóë – Àëìàòû. Øiëäå-òàìûç, 2011.

À±À, ÅÐÒÅÃI ÄÅÃÅÍ ÍÅ? (¸»ãiìå) À¹à äåãåí – ìåíìií. ѽðàóøû – ºàçàºòû» áàëàñû. Àë, åðòåãiíi» íå åêåíií áiëìåéäi åêåì. Áiëåì ¹îé. Àíû¹ûíäà. Òåê àíûºòàìà áåðiï ê¼ðìåïïií. Óíèâåðñèòåòòi ôèëîëîãèÿ ìàìàíäû¹û áîéûíøà áiòiðñåì äå. Áiëñåì äå ò¾ñiíäiðå àëìàñ åäiì. Ìåí ¹àíà åìåñ êåçêåëãåí àäàì. Åðòåãi äåãåí... Àëìàòû ºàëàñû. Ê¼ï ºàáàòòû ¾éëåðäi» ê¼ï øî¹ûðëàí¹àí àóäàíû. ʾí êåøêiðiï ºàë¹àí. Ñîë ê¼ï ºàáàòòû ¾éëåðäi» áiðiíå êåëãåì. À¹à-æå»ãåìíi» ¾éi. Àìàí-ñàóëûº áiëiñó æîëûìåí. Àìàíäû¹ûìíàí õàáàð áåðiï ò½ðóûì êåðåê. Á½ë áåðãi æà¹û ¹àíà. Íåãiçãi êåëiñiì – iíiìäi ñà¹ûí¹àì. Ѿéêiìäi. ²ûëû¹û ò¸òòi. Îéûíº½ìàð. Àðíàéû ñ¸ëåì àéòûïòû: – “Êåëñií!” – Êåëäiê. Ò¼ðãå îçáàéòûíûì áåñåíåäåí áåëãiëi. Åñòèÿðëàðìåí ºîë àëûñûï, ò¼ñ ºà¹ûñòûðûï áîë¹àí ñî», ìîéíûìà àñûëà êåòêåí iíiìäi ê¼òåðiï, “äåòñêèéãå” ¼òêåì. ²àïòà¹àí îéûíøûº. ²àðó-æàðàºòû» ìû»-ñàí ò¾ði ¾éiëiï æàòûð. Ïûøàº, ºûëûø, ãðàíàòà... Ìûëòûºòû» íåøå àòàñû. ʸäiìãi ìûëòûºòàí àóìàéäû. ʼøåäå êåóäå»å òàºàñà, áàðû»äû ñ½ðàìàé-ຠáåðãiçåðäåé. ʼëiêòi» ê¼ïòiãií àéòûï êåðåãi æîº. Iøiíå àäàì ñèÿòûíû äà áàð. Îéûí áàëàñûíà àðíàëûï æàñàëäû äåìåñå», îðòà ñàëìàºòû àçàìàòòû äà ê¼òåðåðäåé. Ñî¹ûñ òåõíèêàëàðû äà øàø åòåêòåí. Æàí-æàíóàð, õàéóàíàò àòàóëû, òiïòi áiç áiëìåéòií, ê¼ðìåãåí ìຽëûºòàð; Àäàìíû» æåòi àòàñû, – ê¼ái øåò åë ìóëüòôèëìäåðiíi» êåéiïêåðëåði ìåí ¸ñêåðèëåð. Òîëûï æàòûð. Ñàï ò¾çåé îðíàëàñàäû äà, iíiìíi» ºàïòà¹àí ºàðóûíû» òåãåóðiíiíå øûäàìàé, àÿºòàðû àñïàííàí êåëåäi. Áiðiíi» áàñûí ºûëûø êåññå, áiði à æåì áîëóäà. Áið ºûçû¹û îéûíøûº ñàäຠòà áàð åêåí. °ëäå î¹û òàóñûë¹àí,

¸ëäå îéûí¹à æàðàìñûç, ¸ëäå ºûçûºïàäû – ìåí ê¼ðãåí ½ðûñºà ºàòûñïàäû. Çàìàíû ¼òêåíií ìîéûíäà¹àíäàé áið á½ðûøòà åëåóñiç æàòòû äà ºîéäû. Îñûëàéøà ºàðóæàðàºïåí òîëûºòàé æàñàí¹àí iíiìíi» îéûíûí òàìàøàëàï îòûðûï (àíû¹ûíäà, ìà¹àí äà æèi àðàëàñó¹à òóðà êåëãåí) áiðàç óàºûò ¼òiï êåòêåíií äå áàéºàìàïïûí. Êåøêi àñòàí ñî» îéûíøûº æàëûºòûð¹àí åðêå iíiì ìåíi àéíàëäûðà áàñòàäû. ʾðåñåìiç, àëûñàìûç – æå»iñ ñîíiêi. Òàðòûñàìûç – ½ïàé ñîë æàºòà. Øàðøàé áàñòà¹àíäà áåéáiò ¸»ãiìåãå ê¼øêåíáiç. ѽðàìàéòûíû æîº. Àíàó íå, ìûíàó íå? Îë íåãå îíäàé, á½ë íåãå áûëàé? Åðiíáåé, æàëûºïàé áiëãåíiìäi (áiëìåãåíiìäi äå) àéòûï æàòûðìûí. Æàë¹ûç ½ëäàðûíû» ò¸òòi òiëi ºûçûºòûðñà êåðåê, ñ½ðàºæàóàïºà ¾é èåëåði äå àðàëàñºàí. ¶ø æàºòàï ½¹ûíäûðûï æàòûðìûç. ²àíà¹àòòàíáàñà äà, æàóàïñûç ºàëûï æàòºàí æîº. – Ììì, – äåäi. Òà¹û ºàíäàé á¸ëå øû¹àðàð åêåí äåï ê¾òiï îòûðìûí. Êåíåò: – À¹à, åðòåãi äåãåí íå? – äåäi áåéê¾í¸ êåéiïïåí áåòiìå ºàðàï. – ... ¶ø áiëãiøòi» äå àóçûíà º½ì º½éûë¹àí. Ìåíi “ºàçຠ¸äåáèåòií îºûï òàóûñºàí ¹½ëàìà” äåï áiëåòií åêi åñòèÿð äà ìà¹àí ºàðà¹àí. Æàóàïòû áåðñå îñû áåðåäi äåéòiíäåé. – ...Åðòåãi? Åðòåãi äåãåí... îë... À, îíû ºàéäàí åñòiäi»? – äåäiì ºóëûººà ê¼øiï. Îéûìäû æèíà¹àíøà, óàºûòòàí ½òïຠîéûì ¹îé. – Àïàé àéòòû. ¶éäåí áið-áið åðòåãi æàòòàï êåëi»äåð äåäi. Ìàìàäàí ñ½ðàñàì áiëìåéäi. Ïàïà ñåíåí ñ½ðàó êåðåê äåãåí. – ̽¹àëiìi äå î»áàéäû, åðòåãiíi æàòòàóøû ìà åäi?! – Åðòåãi äåãåí îë åíäi... åðòåãi ¹îé. Ñåí ¼çi» åðòåãi áiëåñi» áå? – Æîº. Îë íå ñîíäà? – Äàóñûíäà çië áàð. ʼçiíåí “áiëñåì ñ½ðàï íåì áàð” äåãåíäi îºûäûì. Ìiíå ñà¹àí êåðåê áîëñà! Á½ëòàðàð æåð ºàëìàïòû. °ëãi åêåóäåí êåëåð ºàéðàí æîº. Øûíäàï îéëàíà áàñòàäûì. Åðòåãiãå àíûºòàìà áåðiï ê¼ðìåãåí, òiïòi á½ë òóðàëû îéëàï ê¼ðìåãåí áàñûì, ºàïåëiìäå ñ¼ç òàáà

àëàð åìåñïií. Îðûñøà îºû¹àíûí æ½ðòòû» åñiíå æèi ñàëûï, ºàçàºøà øàëà ñ¼éëåéòiíií ìàºòàí åòåòií æå»ãåì: – Ñåí, ëó÷øå åðòåãi àéòûï áåðñå»øi îñû¹àí. Îï-î»àé øåøiì. ²àëàé ¹àíà áàñûìà êåëìåãåí? Åðòåãiíi àéòûï áåðåñi», íå åêåíi ñàíàñûíà ¼ç-¼çiíåí îðíû¹àäû. Áið æà¹û åðòåãi åñòèäi, áið æà¹û ì½¹àëiìíi» òàïñûðìàñû îðûíäàëàäû. Òû¹ûðûºòàí º½òºàð¹àí øàëà ºàçຠæå»ãåìå àë¹ûñûìäû iøòåé æàóäûðûï, áàñòàï êåòòiì. Àóçûìà “Åð Ò¼ñòiê” iëiãiïòi. – Åðòå-åðòå åðòåäå, åøêi æ¾íi á¼ðòåäå... – Á¼ðòåäå äåãåí íå, à¹à? – Á¼ðòå äåãåí îë... – Òà¹û äà òû¹ûðûº. – Îíû ñî»ûíàí ò¾ñiíäiðåì, æàºñûëàï òû»äàñà» ò¾ñiíåñi», – äåäiì, “ѽðຠñî»ûíàí” äåï ºîéûï, ä¸ðiñií æàë¹àñòûðà áåðåòií ëåêòîð à¹à-àïàéëàðûìíû» ºóëû¹ûíà áàñûï. – ²ûð¹àóûë æ¾íi ºûçûë åêåí... – ²ûð¹àóûë äåãåí íå? – ²ûð¹àóûë äåãåí – º½ñ. Àéòòûì ¹îé àëäûìåí òû»äà, ñîñûí ò¾ñiíåñi» äåï. – Øàðøàé áàñòà¹àí åäiì. ʾðñiíiï ºîéûï ñ¼çiìäi ñàáàºòàäûì. – Øàë ìåí êåìïið áîïòû. Áið ïåðçåíòêå çàð áîïòû, – äåäiì, “åðòå-åðòåíi” ºîÿ ò½ðûï, òiêåëåé iñêå ê¼øiï. – Ïåðçåíò äåãåí – áàëà äåãåí ñ¼ç, – äåï ºîéäûì, iíiìíi» àëäûí îðàï... – ...Ò¼ñòiêòåí ïàéäà áîë¹àí áàëà ¹îé äåï, àòûí Ò¼ñòiê ºîéûïòû... – Ò¼ñòiê äåãåí íå? – ... ...λàé áîëìàé øûºòû. Åð Ò¼ñòiêòi» ñà¹àò ñàíàï ¼ñåòií ò½ñòàðû ê¾ì¸í òóäûðäû, åêi ê¾íäå æ¾ðãåíi, ¾ø ê¾íäå ê¾ëãåíi – ¼òiðiêêå ñàéäû. Åðòåãi òû»äàéòûí æàñòàí ¼òiï êåòêåí åêiíøi ñûíûïòû» îºóøûñû æîëûìäû êåñ-êåñòåé áåðäi. À»íû» åòi ìåí òåðiñiíi» òàó áîëûï ¾éiëåòií ò½ñûíà êåëãåíäå ì¾ëäåì ò¾»iëäi. Ѽçäi áàñºà òàðàïºà á½ðó¹à òàëïûíûï æàòòû. Îñûìåí òîºòàñຠêåðåê åäi, íå äå áîëñà øûººàí ñàïàð, ½øû¹ûíà øûºïàé òîºòàó ì¾ìêií åìåñ. Áàñòàïºûäà äåí ºîÿ òû»äà¹àíûìåí, óàºûò ¼òå êåëå íå캽ðàéëû ºàëûïºà ê¼øêåí iíiì, àºûðû, ºîëûíà iëiêêåí ¸ëäåáið îéûíøû¹ûìåí ¸óðå

áîëûï êåòòi. Áàºûòòû ¹½ìûð êåøiïòi äåï àÿºòàëó¹à òèiñ åðòåãiì Åð Ò¼ñòiêòi ì½ðàòûíà æåòêiçå àëìàäû. Åðòåãiíi» àÿ¹û ºàéäà, îðòàí áåëiíå æóè àëìàäûº. Æåòêåíiìiç á¾òiííi» á¼ëøåãi ¹àíà. Îíû» ¼çi ìû» ¾çiëiï, æ¾ç æàðûëûï. Ìà¹àí åðòåãi àéòºàí ¸æåëåðiì, àòàëàðûì áàºûòòû åêåí, íå àéòñà äà åíäi íå áîëàð åêåí äåï ¾íñiç òû»äàéòûí íåìåðåñi áàð. ȸ, ìåí åðòåãi òû»äàï ¼ñêåì. Åêiíøi ñûíûïòà åðòåãiíi» øûíäûººà òîìïàº, àðòûº àéòûë¹àí, àñûðà ñiëòåíãåí, ¸ñiðåëåíãåí ò½ñòàðûí ìåí äå à»äàé áàñòà¹àí áîëàðìûí. Áiðàº, î¹àí äåéií ºèÿëûìäà ¼ìið ñ¾ðãåí ºà¿àðìàíäàðäû» åðëiê iñòåðiíå æàí-æ¾ðåãiììåí ñåíãåíiì, ºàçຠ¸äåáèåòiíi» îñû áið ¾ëãiñií ê¼êiðåãiìå ñi»iðiï ¾ëãåðãåíiì àíûº. Åðòåãiäåí ¼òiðiê åìåñ, øûíäûº ïåí øûòûðìàí içäåéòiíìií. Ò¼ñòiêòåð ºèíàë¹àíäà òiñòåíiï, æàóëàðûí 콺àòºàíäà ê¼çãå ½øºûí ïàéäà áîëûï, ìû» º½áûëûï îòûðûï åðòåãiíi» ìàìûðàæàé òiðëiêêå á¼ëåíãåí ñî»ûíà êåëiï æåòêåíäå “Ó¿!” – äåï áið äåì àëàòûíñû». Åðòåãi áiòòi. Áiðàº, ñàíà»äà¹û åðòåãi åíäi áàñòàëàäû. Ñåí áàñòû ºà¿àðìàíñû». Àéíàëà»äà¹û àäàìäàð ò¾ðëi êåéiïêåðëåð. Æà¹ûìäû-æà¹ûìñûç áåéíåëåðäi» òiði ¾ëãiëåði ºàëàé äà òàáûëàäû. Áîëìàñà, ¼çi»å äå áåéì¸ëiì ¸ëåìãå ñàïàð øåãåñi». ²ûñºàñû, Ò¼ñòiêòåð æ¾ðiï ¼òêåí æîëäû ñåí äå æ¾ðiï ¼òåñi». μëû ñàïàðäàí îðàë¹àí áåòi». Æå»iñïåí. Àëäû»íàí á¾êië àóûëû» øû¹àäû. Å» àëäà å»iðåï ºàë¹àí ¸æå». Îäàí àðû ¸êå-øåøå, à¹à-iíi... ʼêiðåãi» ò½í¹àí ìàºòàíûø. Øûí áîëûï æàòºàíäàé. Æåðäå åìåñ, ê¼êòå ºàëûºòàï æ¾ðãåíäåéñi». Ò¼ñåêòå æàòºàíû»äû ½ìûòºàëû ºàøàí! Îñûëàéøà ò¸òòi ºèÿëäà𠺽øà¹ûíäà æàòûï ½éûºòàï êåòåñi». Á½ë æà¹äàé åðòåãiãå ä¸íiêêåí áàëàíû» áàñûíäà ê¾íäå ºàéòàëàíûï ò½ðàäû. ʾíäå æà»à åðòåãi. Ìåéëi, æà»à áîëìàñà äà øèðû¹ûï æàòûï òû»äàéñû». Ìåí åðòåãi ¹àíà òû»äàäûì. ²àíøàëûºòû ê¼ï åêåíií áiëìåéìií, áiðຠæî¹àðûäà¹û ê¾éäi áàñûìíàí êåøêåíiì àíûº. Áàéûð¹ûíû» áàëàëàðûíà ºûçû¹àì, òåê åðòåãi ¹àíà åìåñ, à»ûç, æûð òû»äàï ¼ñêåí. Áàéûð¹û ¹àíà åìåñ, ê¾íi êåøåãå äåéií ºàçຠáàëàñû ñîëàé ò¸é áàñºàí,

åñ áiëãåí. “Òó¹àíäà ä¾íèå åñiãií àøàäû ¼ëå», ¼ëå»ìåí æåð ºîéíûíà êiðåð äåíå»”. ²àçຠïåðçåíòiíi» òóûë¹àííàí áàñòàï áàñòàí ¼òêåðóãå òèiñ ò¸ðáèå ñàòûñûíàí ò¾ãåëäåé ¼òêåí äàíûøïàí Àáàéäû» ñ¼çi. Áåñiê æûðûí òû»äàï ½éûºòà¹àí áàëàäà äà àðìàí áàð ìà åêåí?! Åðòåãi òû»äàï ¼ñêåíiìäi àéòûï ìàºòàííàí æàðûëàðäàé áîëàòûí áàñûì, áåñiê æûðûí òû»äà¹àíûìäû åñòiãåíäå ¹îé... Îíäàé ìàºòàíà àëàð ê¾íäi æàçáàïòû. Áåñiê æûðû ò½ðûïòû, åðòåãi òû»äàï ¼ñòiì äåãåí ìåíi» ºàòàðëàñòàðûìäû ñàóñàºïåí ñàíàï àëàñû». Áiçäåí á½ðûí áàñòàë¹àí äåðò. Áiçäåí êåéiíãi õ¸ëi ¸ëãi. Åðòåãi òû»äàìàé ¼ñêåí ¸êåíi» áàëàñû. Åðòåãi òû»äàó ºèÿëäû ½øòàéäû. Ðàñ. Áàëàíû» ê¼êiðåãiíäå içãi ñåçiìäåð ºàëûïòàñòûðàäû. Áåëãiëi í¸ðñåëåð. Åëií, æåðií ñ¾þãå ò¸ðáèåëåéäi. Æà øû¹àðó ì¾ìêií åìåñ. Á½ë ¹àíà åìåñ, àíà òiëiíi» º½äiðåòi ìåí º½ðûëûìûí, ñàçûí ñàíàñûíà ñi»iðìåé ìå?! Àíà òiëiíi» ì¸ñåëåñií øåøå àëìàé æ¾ðãåíiìiçäi» áið ñåáåái, òiïòi, áàñòûñû îñû åðòåãiíi» æîºòû¹ûíà ñàÿäû. ²ûñºàñû, ºàçຠáàëàñûíû» ºàçàºòû» ½ëû áîëûï åð æåòói å» àëäûìåí àë¹àøºû ¸ñåðëåðäåí áàñòàëñà êåðåê. Êií¸íi åðòåãi òû»äàéòûí æàñòàí ¼òiï êåòêåí æàñ áàëà¹à àóäàðûï, ¼çiìäi ñ¾òòåí àº, ñóäàí òàçà ºûëûï øû¹àð¹àí ìåí åðòåãi àéòó áàðûñûíäà ñ¼çäiê ºîðûìíû» ñîíøàëûº æ½òà» åêåíií à»äà¹àí åäiì. ²àéòñåì áàëàíû» ñàíàñûíà åðòåãiíi ñi»iðåì äåï, òûì æàéäàºòàòûï æiáåðiïïií. Å» áàñòû êií¸ì ºàçàºòû» áið áàëàñûíû» ê¼êiðåãiíäå åðòåãi òóðàëû æàìàí ïiêið ºàëûïòàñòûðûïïûí. Îñûäàí êåéií “Åðòåãi äåãåí íå?” – äåãåí ñ½ð຺à îéëàíáàñòàí: “Øûë¹è ¼òiðiê!” – äåï æàóàï áåðå ìå ñîíäà? Îë áiëãiñi êåëäi. Ìåíåí àë¹àí æàóàáû ¸ëãi. Áàñºàëàé æîëûí ê¼ðìåé ò½ðìûí. Åë áîëàì äåñå» áåñiãi»äi ò¾çå! Á¸ði áiëåäi. Ìåí äå. Áiëåòiíìií. Áiðàº, á½ë æîëû øûíäàï ½ºòûì. ´çií ¸äåáèåòêå, ñ¼çãå áið òàáàí æàºûíìûí äåï åñåïòåéòií ìåíi» õ¸ëiì ¸ëãi. Áið åðòåãiíi àÿ¹ûíà æåòêiçå àëìàïïûí. Áàñºàëàð ºàéòïåê? Íåñií àéòàäû? Àìàë æîº, “´ðìåêøi àäàì” ìåí “Øðåêòi” òûºïàëàéäû. °äåáèåòòi êèíî

àëìàñòûðäû äåãåí ñîë ¸íå. Òåê, ¸äåáèåò ñèÿºòû ¸ñåði æîº. Åðæ¾ðåê, äàíûøïàí ïàòøàíû» îðíûíà ¸ëæóàç, ¸ïåðáàºàí ïàòøàíû» êåëãåíi ñèÿºòû. ²½ëàºïåí åñòiï, ñàíàñûìåí áàéûïòàó. ʼçáåí ê¼ðiï, ê¼ðãåíií áåéíåëåó. ²àíøàëûºòû àéûðìàøûëûº! Åñòiãåíi àðºûëû ºèÿëìåí áåéíå æàñàó ìåí ê¼ðãåí ñóðåòií ñîë ºàëïûíäà ºàáûëäàó. ²àéñûñû àäàìäû (áàëàíû) ê¼áiðåê îéëàíòàäû? Äåìåê, ä¸ë ºàçiðãi æàñ áàëàíû ê¼çiíi» àëäûíäà¹ûäàí àð¹ûíû ê¼ðìåéòií òàð øå»áåðäåãi îéëàó æ¾éåñiìåí ò¸ðáèåëåï æàòûðìûç. ʼçiíi» àëäûíà ¸êåï, áàäûðàéòûï ê¼ðñåòïåñå» ñåíáåéäi. Ñåíi» ñóðåòòåói» ìåí ¸ñiðåëåói» òåê ê¾ì¸í òóäûðàäû. ²àñºûðäû» ºîÿííàí òàÿº æåãiíi (¸éãiëi “Íó, ïîãîäè!” ¹îé) øûíäûº. ιàí ñåíåäi. Ñåáåái ê¼çiìåí ê¼ðäi. ²àñºûð àºûìàº. ²îÿí... ¼çi»iç áiëåñiç. Àë, áiçäi» Ò¼ñòiêòi» àøûººàí åëií àñûðàó æîëûíäà¹û åðëiêòåði ò½íûï ò½ð¹àí... Ñóäûðäû» àóçûíäà¹û æåë ñ¼ç. Åðòåãiíi» á¾ãiíãi êåéïiíå á½äàí áàñºà àíûºòàìà òàïïàäûì. Àäàñºàí ê¾øiê ñåêiëäi... Åðòåãiíi» ½ëûï, åñêi æ½ðòòû øûð àéíàëûï æ¾ðãåíi êåëåäi ê¼ç àëäûìà! Á½ë ì¸ñåëåíi øåøó ìåí øû¹ó æîëäàðû ìà? Ìåí áiëìåéìií. ʼðäi»iç ¹îé. Áið åðòåãiíi àÿ¹ûíà æåòêiçå àëìà¹àí àäàìíàí ºàíäàé àºûë ñ½ðàìàºñûç?! Òûì º½ðûñà, áàëàíû àëäàéòûí ºóëû¹û æîº Ìûðºûìáàé áàñòàìà ê¼òåðiï, îíû æåðiíå æåòêiçiï, áàð ì¸ñåëåíi øåøiï òàñòàéòûíûíà ñiç äå ñåíáåéñiç. Á½ë äà ¸ëãi åðòåãiäåãi îºè¹à ñèÿºòû... ȸ, ¼òiðiêêå º½ðûë¹àí... Áiçäiêi äå ¼ëåðìåííi» ¸ðåêåòi. Áàëà äà òû»äàìà¹àí á¸ëäó-á¸ëäóiìiçäi åëãå òûºïàëàï. ʼçáåí ê¼ðãåíiìiç ¹îé. ʼðãåíäi æàçó ºèûí åìåñ. Àë, îéäàí áiðäå»å ½ñûíó... μëûï æ½ðòºà ºàéòà ìà äåï ºîðºàì. ¶ìiòòåíi»iç, á¸ëêiì áiçäåí äå áiðäå»å øû¹ûï ºàëàð. Øûºïàñà, àºûëäûðûº áiðåó òàáûëàð. Ñî¹àí ñåíåéiê! Áiçäåð äåãåí, æàðºûíûì-àó, ºàçຠåðòåãiëåðiíäåãi ¼ç æ½ìáà¹ûí ¼çi øåøå àëìàé, ñåðãåëäå»äå æ¾ðãåí êåéiïêåð åìåñïiç áå?! 25.04.11. Àëìàòû, Øà»ûðàº-2.

ÊÅØIÐIÌ (¸»ãiìå) – ʾíñ½ëó Ñà¹ûìäû êåøiðiïòi!.. – Êåøiðiïòi? – Ûçàëàíà ìûðñ åòòiì. – Íåòêåí êåøiðiìäi æàí á½ë ʾíñ½ëóû»? Ñàëäàºû! “Åøòåí – êåø æàºñû” äåéäi. Áiðຠêåøiãóäi» äå æ¼íi áîëàäû ¹îé. Íåãå êåøiðåäi? Îí æûëäàí ñî» íåñiíå êåøiðåäi? Æàíû àøûìàéòûíû áåñåíåäåí áåëãiëi áîë¹àí. Òàáàëàó ¾øií? Ñàóäàñû áiòêåí áàÿ¹û ê¾éåóií êåëåìåæ ºûëó ìà? Àäàì êåéiïòåí àæûðà¹àí, òîç-òîçû øûººàí áàéûíû» ºèíàë¹àíûíà àéûçû ºàíà ºàðàï îòûðó ¾øií áå? °ëäå... Ò¾ñiíäi ìå åêåí? Íåíi? Êií¸ñií. ʾí¸ñií. Îë åíäi ì¾ìêií åìåñ. Òiïòi äå. Ñîëàé îéëàóäû» ¼çi ê¾ëêiëi. ²àòåñií ò¾ñiíãiø áîëñà ñîíøàìà óàºûò ºàéäà ºàëûïòû? Åíäi êåëiï... ...Êåøiðiïòi... Á½ðûí òà»äàíàòûíìûí. Áàñûì, àºûëûì æåòïåéòií. Àë, ìûíàóñû øàëºàìíàí ò¾ñiðãåí. Àëà»ñûç ñàéðàíäû ñàëàäû êåëiï, ñàëàäû êåëiï. Æåëiãi áàñûëûï, çàóû¹û òàðà¹àí ñî» ìåéiðiìäi.., òôóé, êiøiëiê òàíûòà ºîÿäû. Îñûíøàìà øó áîëàðäàé, êåøiðiìãå ç¸ðó áîëàðäàé æàçû¹û áàð ìà åäi? Êií¸ëàñó¹à ò½ðìàéòûí ¾é iøiëiê ½ñàº-ò¾éåê êèêiëæi». Îñûíäàé åäi äåï àóûç¹à àëûï, àë¹à òàðòó¹à ò½ðìàéòûí ½ñàº-ò¾éåê áiðäå»å. ƽðò ñîëàé àéòàäû. Ñà¹ûì. Ñîðëû Ñà¹ûì. Îñûíøà ä¸ðìåíñiç áîëàðìûñû»?! Ò¼ìåí åòåêòi àºûëñûç ºàòûí ¾øií àñûë æàðàë¹àí åðêåê áàñû»äû ê¼ðãå òû¹ûï. Àäàì ò¾ãië á¾êië ä¾íèå òàíûìàñòàé ¼çãåðåð óàºûòòàí ñî» äà êåøiðäi»-àó ½ÿëìàé. Íàìûññûç åç! ...Ñàï-ñàï. κûðìàíäàðûìíàí êåøiðiì ñ½ðàéìûí. ´ç êåéiïêåðëåðiìäi îñûíøà æåê ê¼ðåòiíäåé, æåðäåí

ê¼ðåì” äåï ñàðûëà ê¾òêåí æå»ãå» òiïòi ê¼ðìåñòåé áîëûï îòûð”, – äåéäi. Æå»ãåìiçäi ê¼ï ½çàìàé ê¼ðäiê òå. Á½ë êåçäå òó¹àí æå»ãåì áàð. ß¹íè, à¹àìíû» ¸éåëi. Ñîëàðäû» òîéûíà êåëãåí. Ìåí îéëà¹àííàí äà ¸äåìi. ѽ»¹àº. Êiòàïòà ñóðåòòåëåòií òàëäûðìàøòû» íຠ¼çi. ²àòàð æ¾ðñå Ñà¹ûì¹à ¹àíà æàðàñàðäàé. Òîéûìûç¹à êåëìåäi äåï, ê¼ðìåñòåé áîëûï æ¾ðãåíi Ñà¹ûìíû» æàé ñ¼çi ¹àíà åêåíií áiëñåì äå, ñûðòòàé æàºûí òàðòûï, iøòåé æàºñû ê¼ðiï æ¾ðãåì. Áàñ àëûï º½øà¹ûíà áàñïàñà äà, “ààà, ¸ëãi ºàéíûì îñû åêåí ¹îé”, – äåï ê¾ëå òàíûñàòûíäàé ê¼ðiíåòií. Ñà¹ûì àðíàéû øàºûðûï òàíûñòûð¹àíäà áåòiìå íåìêåòòi ºàðàäû äà, ºîéäû. Òûì ñàëºûí åêåí. Ƹíå ò¸êàïïàð. Àéíàëàñûíà êåñiðëåíå, æåðiíå ºàðàéòûíäàé. ²àëàëûº ºûç äåï åäi, àóûëäû» àøûºøàøûº òîéõàíàñûíäà¹û àáûð-ñàáûðäû áîéûíà øຠê¼ðìåé ò½ð¹àíû áàéºàëàäû. Áið ºûçû¹û, Ñà¹ûì ¸éåëiíi» æàíûíäà ¸ëäåíåäåí ºóûñòàíûï, ºûñûëàòûíäàé, ¸ëäåíåãå àáûðæèòûíäàé ê¼ðiíäi. Áàÿ¹û ñàðò-ñ½ðò æ¾ðiñ, àøûºæàðºûí ìiíåçäi» åëåñi äå ºàëìà¹àí. Áîéûíà ¾éëåñïåéòií êåðå¹àð ìiíåç – áèÿçûëûº áiòiïòi. ʾëå ñ¼éëåï, êiøiëiê òàíûòûï æàòñà äà, áàÿ¹ûäàé iøi-áàóûðû»à åíáåéäi. À»ºûëäຠºàëïûìåí åëæiðåòïåéäi. Àëûñòûºòû ñåçiíãåì. ѽï-ñóûº ñ½ëó æå»ãåì Ñà¹ûìäû òàðòûï àëûïòû. Ìåíåí ¹àíà åìåñ, á¸ðiìiçäåí. Òîéäû» ñî»ûí àëà ¾éëåíãåí åêi æàñòû îðòà¹à àëûï, ò໹à äåéií áè áîëàòûí. Íåìåñå, êiëå» æàñòàð òîéäû áið ¾éäå æàë¹àñòûðàòûí. ιàí ê¼áiíå ê¾éåó æîëäàñòû» ¾éi òà»äàëàäû. ß¹íè, ñîíû» ìiíäåòi. Áiç æàºòà ñîíäàé æàçûëìà¹àí çà» ºàëûïòàñºàí. ιàí äà ºàðàìàäû. ²àë äåï ºàíøà ºèûëñà äà èëiêïåïòi. ƽìûñòàðû áàð. Ñûëòàó åêåíií, àìàëñûçäûº åêåíií ê¼ðiï ò½ð. Ñåáåái... Áåëãiëi. ¶íñiç øû¹àðûï ñàëäûº. Íå àéòñà äà, ñ¼çiíi» ñî»ûí ¸éåëiíå áið ºàðàï áàðûï, ê¾ìiëæiï àÿºòàéòûí Ñà¹ûìäû ºî»ûëòàºñûï ºàëûï åäiì. ȸ, á½ë – áàñºà Ñà¹ûì áîëàòûí.

Ñû ðåò ñîíäà ê¼ðäiì. Õàáàð äà àëûñïàäûº. °éòñå äå, ì¾ëäå õàáàðñûç åìåñïií. Ñà¹ûìíû» àóûëäàñòàðûìåí ½øûðàñïàé ò½ðìàéñû». Ñà¹ûìäû ñ½ðàéìûí. “Å, îë æ¾ð ¹îé”, – äåéäi. ²àçið òðàêòîðèñò ê¼ðiíåäi. “Ãàëñòóê òà¹ûï øiêiðåéiï, æèûðìà ìû» æàëàºûìåí æàðûìàé æ¾ðãåíøå, ìàé áîëñàì äà áàé áîëàéûí”, – äåïòi. ´çi àéòºàíäàé æà¹äàéû äà æàìàí åìåñ. Ä໹àðàäàé ¾é ñàëûïòû. Æàºûíäà ½ëäû áîëûïòû. Ƽí åêåí äåñiï, ñûðòòàé òiëåêòåñòiê áiëäiðäiê òå, ºîéäûº. Áiðàç óàºûòòàí ñî», ½çûíº½ëຠàæûðàñûïòû äåï æ¾ðäi. °ðêiì ¸ðºàëàé ºàáûëäà¹àí. Áiðåóëåð “àíàäàé ¸éåëäåí àéûðûëûï æ¾ðãåí åðêåêòå äå åñ áàð ìà”, – äåï, áàñ øàéºàï, áàðìຠòiñòåé òàóñûëäû. Á½ëàé äåï, à»äàìàé ñ¼éëåï ºàëûï æ¾ðãåíäåð ê¼áiíå åðêåêòåð æà¹û. “°éåëi» æûëàíäàé ûñºûðûíûï ò½ðñà ê¼ðåð åäiì ºàëàé ñ¼éëåãåíi»äi!” – Á½ë á½ðº åòêåí àøóûí áið àóûç ñ¼çáåí ò¼ãiï ñàë¹àí øàðò åòïå êåëiíøåêòåðäi» ë¸ìi. “Åå, åñòi-ຠáàëà åäi, áið ñåáåái áîë¹àí äà”. – Íåãå äå áîëñà ñàáûðìåí, æàíàøûðëûºïåí ºàðàéòûí ê¼ïòi ê¼ðãåí êåìïið-øàë ëåáiçií îñûëàé áiëäiðiï æàòòû. Ïûø-ïûø, ãó-ãó... Àë, ìåí ºóàí¹àì. Ľðûñ áîë¹àí åêåí äåäiì. Ľðûñ áîë¹àí. Iøòåé ¹àíà àéòºàì. Ñûðòºà øû¹àðñàì äà åøêiì òà»äàíáàñ åäi. Êåðåê äåñå»iç ñåáåáií äå ñ½ðàìàñ åäi. Ñåáåái, ñåáåáií á¸ði áiëåòií. “Ñà¹ûì àæûðàñûïòûäàí” åêi æûë ¼òêåíäå áiç äå ìåêòåï áiòiðäiê. ²à»ºó¹à ºàðà¹àíäà ¸ëãi Ñà¹ûì iøåòií áîëûïòû. Áàñû áîñòàí, åíäi áàÿ¹û ºàëûáûí òàáàð, æàðºûëäàï æèi êåëið ò½ðàð äåï ê¾òêåíìåí ò¼áå ê¼ðñåòå ºîéìàï åäi, – ðàñ øû¹àð äåñòiê. Îë êåëìåäi äåï ðåíæiñåê, ¼çiìiç áàðó¹à áîëàòûí åäi ¹îé. Ñà¹ûìäû içäåï. Áiðàº... Íå äåï áàðàñû»? ²½òòû áîëñûí àéòàðëûºòàé... ¶é iøiìiçáåí äàñòàðºàí áàñûíäà æèi ñ¼ç ºûëàòûíáûç. – Ñîë êåëií áið ê¼ðãåííåí-ຠ½íàìàï åäi, áið ò¾ðëi... – äåï áàñòàï êåëå æàòàäû øåøåìiç. – Ò¸éò ¸ði! ´ñåãi»äi áàëà-øà¹àìåí åìåñ, ¼çi»íi» ê¼ê åçó ºàòûíäàðû»ìåí îòûð¹àíäà áûºñûò, – äåï òûéûï

òàñòàéäû ¸êåìiç. Áiðàº, ê¼ï ¼òïåé: – Æàï-æàºñû áàëà åäi, îáàë áîëäû ¸êå»... – äåéäi øàéûí ê¾éiíå ½ðòòàï. – Êåøå ìûíà ͽðã¾ë ºûçûíû» ¾éiíå áàð¹àí åêåí, ñîë àéòûï êåëäi, Ñà¹ûìû» äàæå òîºòàìàé iøåòií áîëûïòû... Êåéií ½ìûòòûº. Ñà¹ûìäû ì¾ëäåì åñòåí øû¹àðìàñຠòà, ¼ç ºûçû¹ûìûç áåí ºèûíøûëû¹ûìûç “áàñºà æ½ðò ºàëàé åêåí?” – äåóãå ì½ðøà áåðìåé êåòêåíäåé åäi. Àºûðû æîëûì ò¾ñòi. Àë¹àøºû êóðñòû ò¸ìàìäàï, æàç¹û äåìàëûñòà àóûë¹à òàðºàì. ²îë áîñ, ºàðàï æàòïàé ê¼ðøi àóûë¹à òàðòºàì. Àðíàéû Ñà¹ûì ¾øií. ʼçiììåí ê¼ðiï ºàéòïàºïûí. Åñiêòi áàÿ¹û ñ½ëó æå»ãåì àøòû. À»-òà»ìûí. “²àéòàäàí ºîñûë¹àí åêåí ¹îé”, – äåéäi øàøûð໺û îéûì. – Ñà¹ûì ò½ðìàéäû á½ë ¾éäå. Ò¾ê ½ºñàì á½éûðìàñûí. – ²àëàé ñîíäà? Ñiç... Á½ë Ñà¹ûìíû» ¾éi åìåñ ïå? – Á½ë ìåíi» ¾éiì! – Ñîíäà... Ñà¹ûì ºàéäà? – Ìåí ºàéäàí áiëåì? Æàòºàí øû¹àð áið á½ðûøòà. ʾìiëäiï ò½ðûï ºàéäà ò½ðàòûíûí ñ½ðàäûì. – Áiëìåéì! Çiðê åòêåí äàóûñïåí ñàðò åòêåí äûáûñ ºàòàð øûºòû. “Ìàé¹à ìàëøûíûï æ¾ðiï ñàë¹àí ¾éií ºàòûíûíà áåðãåí åêåí ¹îé”, – äåéìií ê¼ç àëäûìäà åêïiíäåé æàáûë¹àí åñiêå ºàðàï ò½ðûï. ѽðàé-ñ½ðàé Ìåêêåãå äå... Ñàäà¹û êåòêið Ñà¹ûìíû» ¾éiíå äå æåòòiì. Àóûëäû» îðòàñû áîëñà äà, êåëìåñêå êåòêåí êå»åñòåí ºàë¹àí ¾»iðåéãåí ºîñ á¼ëìåëi ºîðæûí òàì åëñiçäå ºàë¹àíäàé ¾ðåéëåíäiðåäi. ؾéêåäåé ºàðà êåìïið ºàðñû àëäû. °ðå» òàíûäûì. ²îëûíàí ä¸ì òàòûï åì-àó áið êåçäå. Åòòi-æå»äi, ຠáîðûºòàé ñàëèºàëû êiñi åäi. Àäàì ¼ñòiï òå òîç¹ûíäàéäû åêåí, ê¼çi» ñåíáåéäi. Ƽíiìäi áiëãåí ñî», êåìñå»äåï êåëiï áåòiìíåí ñ¾éäi. – Å, æàðû¹ûì-àé, Ñà¹ûìäû içäåé ºîÿðäàé á½ë êiì äåñåì, ¼çiìiçäi»... Êåë àéíàëàéûí, ò¼ðëåò.

Ñûðòû ñ½ðºèÿäàé ñ½ðûºñûç ¾éäi» iøi æèíàºû ê¼ðiíäi. Áàÿ¹û ì¼ëäiðåï ò½ð¹àí ì¾ëêi áîëìàñà äà, æîºòàí áàð ºûëûï, áàðûíøà ½ºñàòûï á຺àíû áàéºàëàäû. Åêi á¼ëìåëi ºîðæûí ¾éäi» ò¼ðãiñi æàòûí ¾é áîëñà êåðåê, – êiðìåäiê. Àñ ¾é ¹àíà åìåñ áàñºà øàðóàëàð¹à äà û»¹àéëàíûï æàáäûºòàë¹àí êiðå áåðiñ îéìàºòàé á¼ëìåãå òiçå á¾êêåìiç. ²àº îðòà¹à ä¼»ãåëåê ñòîë ºîéûëûïòû. Ìàëäàñ º½ðûï îòûðûï àñ iøåòií ºàçàºû äàñòàðºàí. Ñîë æຠºàáûð¹à¹à ò¼ðãå òiðåé ºîéûë¹àí åñêi, øèºûëäàº, òîðëû òåìið êåðåóåò. Ƹíå ûäûñ-àÿº ñàëó¹à àðíàë¹àí ñûðû ê¼øêåí øêàôòû» áåòiíå ຠìàòà æàáûëûïòû. λ æàºòà êèiì iëãiø ìiíäåòií àòºàðàòûí ê¼ëäåíå»iíåí ½çûíøຠà¹àøºà æàðòûëàé ºà¹ûë¹àí øåãåëåð òiçiëiïòi. Îë äà ê¼ëåìäi ຠìàòàìåí æàáûëûïòû. Òåê æèåêòåé ºûçûë æiïïåí ê¼ìêåðiëãåí æ¸íå îðòàñûíà øå»áåðëåé êåñòåëåíãåí îþ¹à ½ºñàñ òiãiñi áàð. Êiðå áåðiñòå ä¼»ãåëåê òåìið ïåø. “̽íäàé ïåøòåð æûëóäû ½çຠñàºòàé àëìàóøû åäi, ºûñòà ºàéòiï æ¾ð åêåí”. Åäåíãå æåòêåí æåðiíå äåéií ê¼ê-ñ½ð ïàëàñ, àðû ºàðàé æ½ëìàëàíà òîç¹àí àëàøà ò¼ñåëiïòi. Ò¼ðãå ê¼ðïå òàñòàäû äà, ìåíi æàé¹àñòûðäû. À¿iëåï-¾¿iëåï æ¾ðiï äàñòàðºàí æàéäû. Æàéíàòûï æiáåðìåñå äå áið ºîíàºòû àáûðîéìåí øû¹àðûï ñàëàðëûº. Íåòêåí ê¼íáiñ àäàì. ´ëòiðìåé æ¾ðãåí äå “æàë¹ûçûì ºàéòà ò¾çåëåð” äåãåí ¾ìiò ºîé. Òàìà¹ûìíàí ò¾éið ¼òåð åìåñ, ¸éòñå äå, àçàï-ìåõíàòòàí ¼çãå òàòïà¹àí ؾéêå (àòû åñiìäå æîº) êåìïiðäi» ê¼»iëi ¾øií ºàóæà»äà¹àí áîëàì. Àíàó-ìûíàóäû ¸»ãiìå ºûë¹àí áîëûï, ø¾»êiëäåñiï áiðàç îòûðäûº. Ñà¹ûìäû ñ½ðàäûì. – ...Êåø áàòºàíøà ê¾òñå», êåëiï ºàëàð. ƾðãåí øû¹àð áið æåðäå. ´çi» äå õàáàðäàð ñèÿºòûñû». ¶ó¿! – Êåìñå»äåï êåòòi. – Àë¹àøûíäà ê¼øåäå ½éûºòàï æàòºàí æåðiíåí ê¼çê¼ðãåí à¹àéûí æàíàøûðëûº òàíûòûï, ¾éãå ¸êåï òàñòàéòûí. Ìåí äå íàìûñºà áà¹ûï, içäåï òàóûï àëàòûíìûí. Êåéií á¸ðiíi» ê¼çi ¾éðåíiï àëäû. ʼøåäå

æàòñà àòòàï, æîëûíäà ò½ðñà àéíàëûï ¼òåäi. Çi»ãiòòåé íåìåíi ê¼òåðóãå øàìàì äà æîº, ¼ëìåñå êåëåð äåï îòûðìûç ìiíå. Àëûñ-æàºûí¹à òàáà ºûëûï ºàðàøû... °éòïåñå, ºàíäàé åäi æàðû¹ûì. °éåëiì ñ¼éòòi äåï... Å-å¿, ñîðëûì-àé... Àíûº-ºàíû¹ûí äà îñû êiñiäåí åñòiäiì. Ñà¹ûìäû áið ê¼ðiï êåòóãå áåë áó¹àì. Îë êåëãåíøå... – Êåëií ò¾ñiðãåíäå ì¸ç áîëûï åì. ²óàíûøòû åìåñ, ºàðàëû ê¾í åêåíií ºàéäàí áiëåéií. Ѽçiíå ºàðà¹àíäà, æàë¹ûçû ¾é áîëûï, ò¼áåñi ê¼êêå æåòêåíäåé æåëïiíãåí àíà áàðûí ñàëûï òîé æàñàïòû. Òîé ¼òåäi. Êåëiíi êåñiðëiãií ê¼ðñåòå ºîéìàñà äà, êåðáåçäiãi æàí æåòêiñiç. Ò¾ñêå äåéií ½éûºòàéäû, – ë¸ì äåìåïòi. Æà»à îòàñºàí æàñòàð, åðêií áîëñûí äåãåíi. Óàºûò ¼òå åñ æèÿð äåãåí ¾ìiò. Áiðàº... Áið àé ¼òåäi – ¼çãåðiñ æîº. Åêi àé ¼òåäi – áàÿ¹ûäàé. Æàðòû æûë – ºàøàí ºàðàñà äà ê¼ðåòiíi ¸éåëiíi» àñòû-¾ñòiíå ò¾ñiï, çûð ºà¹ûï æ¾ðãåí Ñà¹ûì. ´ç-¼çiíåí øàðøàï, àéíàëàñûíà ñàç áåòòåíå ºàðàéòûí, ñûçäàíà ñ¼éëåéòií ʾíñ½ëó. μëûì ¹àíà åìåñ, ìåí äå ºàáà¹ûíà ºàðàéìûí. Òiïòi, iøòåé û¹ûï ò½ðàòûíäàéìûí. ̽íäàé ¼êòåìäiêêå ºàøàí, ºàëàé æåòiï æ¾ð, ¸ëi áàñûì æåòïåéäi. °íåìiíå ò¾ñiíåð, æ¼íãå êåëåð äåãåí åñåê ä¸ìåìåí æûë ¼òåäi. Åìiðåíå èiñêåï, àëäûíà àëûï ¸ëäèëåï îòûðàòûí íåìåðåäåí õàáàð æîº. Æàí¹à áàòà áàñòà¹àíû äà îñû áîëàòûí. Øûäàìíû» äà øåãi áàð. Áiðäå åêåóií îòûð¹ûçûï ºîéûï àºûëûí àéòºàí. Òûì ¸ðiäåí, ¼çi êåëií áîëûï ò¾ñêåí ê¾íäåðäåí áàñòà¹àí. “Áiç äå æàñ áîë¹àíáûç. ´éòåòiíáiç... Ѽéòåòiíáiç... Ñîäàí æàìàí áîë¹àí æåðiìiç ê¸íi. Åëäi» ñ¼çi î»àé åìåñ àéíàëàéûíäàð. ´ñåãiíå áið iëiíñå» º½ðû¹àíû». Êåëií åìåñ, êåñið äåï ºàáûëäàéäû. Åòåê-æå»äåði»äi æèíà»äàð, æåòåäi îñû æàòºàíäàðû» äà”. μçຠñ¼éëåãåí. Åêåói äå ¾íñiç òû»äàïòû. μëû ò¼ìåí ò½ºûðà áåðåäi. Êåëiíiíäå ¼çãåðiñ æîº. Êiðæèiï îòûð.

ñàëû»ûç, ñ¾éòå ñàëû»ûç”. ´êòåì. Ñûðûì ¾øií, – íåìåðåìíi» àòû, – iñòåéìií á¸ðií. Åìiçó ¾øií, îíäà äà åìøåãi ñûçäà¹àíäà ¹àíà ºîëûíà àëàäû. Äåñå äå, áàºûòòû åêåì. Áàºûòòû áîëàòûíìûí. Øàðøà¹àí-øàëäûººàíìåí êåéiñ, ðåíiøiì ñîë æàìàíäû áið èiñêåãåííåí-ຠ½ìûò áîëàòûí. ...Åíäi îë äà æîº, ºàðûñ æåðäå îòûðûï ºîë æåòïåé... ...Á½ë êåçäå åøºàíäàé øàðóà¹à àðàëàñïàéòûí áîë¹àì. ´çäåði áiëñií äåäiì. Òiçãií ºîëûíà áiðæîëà òèãåí ñî», êåëiíiìå æàí áiòåéií äåäi. Á½ðûí áiëìåé æ¾ðiïïiç, ïûñûºòû» íà¹ûç ¼çi áîëûï øûºòû. ľêåíäå á¸ði áàð, ñàòûï àëà ñàëàìûç äåï, øàéºàòûº åòiï îòûð¹àí æ໹ûç ñèûðäû ñî¹ûì¹à æû¹ûï ñàëäûº. Áàñºà ìàë áàÿ¹û ¾é ñàë¹àíäà ê¼çäåí á½ë-á½ë ½øºàí. Ìåéiëäåði» äåäiì. Àðòûº ìåõíàòòàí ìåí äå º½òûëûï ê¼ðåéií. ľêåííi» ñ¾òi ìåí ìàéû òà»äàéûìà 潺ïàñà äà, øûäàï áàºòûì. ƽðòòû» êåìïiði êåëií æ½ìñàóøû åäi, ìåíi êåëiíiì æ½ìñàéäû. ιàí äà ê¼íäiì. Êåéäå øàºûëäàï æà¹àìíàí àë¹àíäàé áîëóøû åäi-àó. Ñîíû» àºûëûìåí ¾éäåí øà¹ûí ä¾êåí àøòûº. ʼðãåí äå øû¹àðñû», äàðáàçàìåí ºàòàðëàñà ñàëûí¹àí iñêië¸ä ñîë. Áið ê¾íi êåëiíiì ¾éäå æîºòà Ѹëèìà êåìïið êåëiïòi, ê¼ðøi áiçäi». ²àðûç¹à áiðäå»å àëìàº. Á½ðûí ñî»äû àðàëàñïàñàì äà, ïûñûºòû¹ûì ½ñòàï ñ½ðà¹àíûí áåðäiì. Åðiï êåëãåí êiøêåíòàéûíà äà ò¸òòi-ï¸òòi ½ñòàòºàì. Êåëií êåëå øó øû¹àðñûí. “´çi» òàóûï æàòïà¹àí ñî» íå» áàð ºàºïàñ, – äåé ìå-àó, – ¼çi» òàóûï æàòïà¹àí ñî» îòûðìàéñû» áà òûíûø. Íå ¼ëìåäi», íå ºîéìàäû»...” Åñòiìåé æ¾ðãåí ñ¼çiì åìåñ, ¾íñiç æå»iï ¾éðåíãåì. Ñîë ñ¸òòå ¾ñòiíåí ò¾ñêåí. Êiðå áåðiñòå á¸ðií åñòiï ò½ðûïòû. Ò¾ði ¼ðò ñ¼íäiðãåíäåé. Øàáûíûï ò½ð¹àí ¸éåëií æàºòàí îñûï æiáåðäi. “Ò¸óáå, – äåãåì iøòåé. – μëûìà åñ êiðiïòi, íàìûñû áàð åêåí”. ²àòåëåñiïïií. Ñîë ê¾íãå ò¸óáå åìåñ, ëà¹ûíåò àéòóûì êåðåê åêåí. Áiòïåéòií øó áàñòàëäû äà êåòòi. – Î, æàìàí íåìå! Ò¾ði»å ºàðàìàé ñåí äå ìûíàíû, – ê¼ãåðå ò½ðûï èåãiìåí ìåíi í½ñºà¹àí, – ìûíà ºàºïàñòû –

ºîëûí ñiëòåé ê¼ðñåòòi, – ºîð¹àé ºàëûïñû» ¹îé. ʼðñåòåéií ñåíäåðãå. Îñû øûäà¹àíûì äà æåòåð, ê¼çi»å ê¼ê øûáûí ¾éìåëåòåì. Æà»à ò¾ñêåíäå ºàçàºòû» ñ¼çiíi» ¼çií á½çûï àéòàòûí ºûç åäi, êåéiíäåï ìàºàëäàòûï ò½ðûï ñ¼éëåãåíäå àóçûàóçûíà 潺ïàéòûí áîë¹àí. Áàéûíàí òàÿº æåãåí ºàòûí àññà “êåòåììåí” ºîðºûòóøû åäi. Îíû» ¼çií æàìàí ºàòûí äåï ìûñºûëäàéòûíáûç. Àë ìûíàó... Ìûºòû ºàòûí áîï øûºòû. Êåòêåí ºàéäà, ¼çiìiçäi ºóûï øûºòû. Á¸ëåíi» á¸ðií îºûï òó¹àí áà, ñîòòàñòûº, – çà» ñîíû» æà¹ûíäà, – æå»iï øûºòû. Êåéií åñòiäiì, ñîòòà¹ûëàð¹à àºøà áåðãåí ê¼ðiíåäi. Áiç äå á½ëàé ñîðëû êåïêå ò¾ñïåé, áiðäå»åãå ºîë æåòêiçåð ìå åäiê, Ñà¹ûìûì áàñ òàðòòû. Á¸ðiíåí. ¶éäåí äå, áàñºàäàí äà. ²àéòà ºîñûëàðìûç äåï ¾ìiòòåíãåíi åêåí ¹îé. Áàñòàïºûäà àøóìåí ºîë ê¼òåðñå äå, àðòûíàí ¼ëåðäåé æàëûíäû. Àÿ¹ûíà æû¹ûëó¹à áàð åäi. Ѿéåäi åêåí ¹îé áàé¹½ñ. Àíàó èëiêïåäi. Äiíi ºàòòû åêåí. Îñû ¾éãå ê¼øòiê ñîºà áàñûìûç ñîïèûï. Òèãåíi áiðåíñàðàí ì¾ëiê ïåí ê¼ê òð¸êòið. ²àíøà ñà¹û ñûíñà äà åë ºàòàðëû òiðëiê êåøiï æàòºàí. Áiðàº, áàÿ¹û åêïií æîº. Åêi ê¾ííi» áiðiíäå ê¼øêåí æ½ðòûíà áàðàäû äà ò½ðàäû. μëûí ê¼ðãiñi êåëåäi äå. “ʼðñåòïåéäi åêåí”, – äåï ïûø-ïûøòàéäû îñû æ½ðò. ´çi òiñ æàð¹àí åìåñ. Øûäàó ºàéäà, ìåí äå áàð¹àì. Åñiãiíåí àòòàòïàäû. – Àíà ñ¾ìåëåê áàëà» åêåói» á½ëàðû»äû ºîéìàñà»äàð, ñîòºà áåðåì! Ñîòºà áåðåäi. Àóçûì ¸áäåí ê¾éãåí, ò½ðà ºàøòûì. Ñûðòûìûçäàí åë-æ½ðòòû» íå äåéòiíií æàºñû áiëåì, ¼ëìåãåí ñî» ê¼íåäi åêåíñi». Äåé áåðñií, åë íå äåìåéäi... – äåï æ½áàíàì ¹îé ¸ëãi... °ëãi êåëií... ò¾¿, ʾíñ½ëó ñàéºàë àéòàäû äåéäi, “Ñà¹ûìäû ò¾ðìåäå øiðiòóiìå áîëàòûí åäi, øåøåñií àÿäûì”, – äåï. °é, ò¸éið-àé. Êå» ïåéiëäiëiê òàíûòºàíäà¹ûñû á½ë áîëñà... Ñîðëû áàëàì ê¾í ¼òêåí ñàéûí ì¾æiëiï áàð æàòòû ê¼ç àëäûìäà. Ѽéëåìåéäi. ʾëìåéäi. ʾðñiíå áåðåäi. Óàºûò ¼òå êåëå ñåéiëåð äåãåí ¾ìiò ¾çiëå áàñòà¹àí. Íå

iñòåñå äå ñ¾éåãiíå iëiíiï çîð¹à ò½ð¹àíäàé ñàëáûðàéäû äà æ¾ðåäi. Áið æûëäàí àñà îñûëàé æ¾ðäi äå, áið ê¾íi iøiï êåëäi. Óäàé ìàñ. Å»ê-å»ê æûëàï æ¾ð. – Ìàìà, ìåíi» íå ê¼ðiï êåëãåíiìäi áiëåñi» áå? – äåï º½øàºòàé àë¹àí ìåíi. Ìàñ ºîé äåï, ìàñ íå àéòïàéäû äåï ò½ðñàì äà ñåáåáií ñ½ðàäûì. – ѽìäûº... Ìåí ¼ëäiì, ìàìà. Ò¾ñiíåñi» áå, òiði ¼ëiêïií åíäi. Ó-ó-ó... ñîðëû ìàìà... Îñûíøà æûëàé àëàäû åêåí-àó àäàì äà. ʼç æàñû òàðàìäàíûï èåãiíå ò¼ìåí òàìøûëàï æàòûð. Àºûðû, åêi ºîëûí æàéûï, ä¸ðìåíi áiòêåíäåé åñiê æàºòàóûìåí ñûð¹àíàï áîñà¹à¹à ñ¾éåíiï îòûðà êåòòi. Ìåëøèiï áiðàç îòûðäû. Ñûðòºàðû ä¾íèåäåí áàéëàíûñûí ¾çãåíäåé. Øûð-ïûð áîï àéíàëûï æ¾ðãåí ìåíi ê¼ðìåéòií äå, åñòiìåéòií äå ñèÿºòû. – Ìàìà, – äåï ê¾áið åòòi ¸ëäåí óàºûòòà. Äàóñûíäà¹û äiðië áàñûëûïòû. – Ìåí... Îë... Àë, îë... Êåøið, ìàìà. Àéòà àëìàéìûí. Êåøið... Æàñàóðà¹àí ºûï-ºûçûë ê¼çi... Áåòiìå ºàðà¹àí. Àÿíûøòû åäi. ʼç àëäûìíàí ñîë ò¾ði êåòïåéäi ¸ëi ê¾íãå. ...Ñîäàí ò¾çåëìåäi. ´çi àéòºàíäàé òiði ¼... Å-å¿. – Æûëàï îòûð åêåí òà¹û äà. – °ëi iøiï æ¾ð. Áåñ æûë áîëäû. Ñîðëûì-àé. Åãåð, áàñû»à ò¾ñiï, îñûíäàé àóûð ñ¸òòi» êó¸ñi áîëà ºàëñà»... – ²½äàé ñàºòàñûí. Åøêiìíi» áàñûíà òiëåìåéòií æà¹äàé. – Àðòûº àçàï æîº øû¹àð. ƽáàòó êåðåê ºîé. Íå àéòàì, ºàíäàé ñ¼ç òàáàì êåéóàíà¹à æ½áàíûø áîëàðëûº? Òiði ¼ëiê ½ë ìåí áið óûñ áåéáຠêåìïið. Ò¼ðiíåí ê¼ði æóûº. Åêåóiíi» äå. Áið êåçäå ò¼ðäå îòûð¹àí. ´ç ê¼çiììåí ê¼ðãåì. Åíäi ìiíå... Ò¼ð ìåí ê¼ðäi» àðàñû òûì òèiï ò½ðàäû åêåí-àó. Ò¼ð ìåí ê¼ð... – Áàëàìíàí, Ñà¹ûìíû» ñàó êåçiíåí ºàë¹àí åñòåëiê îñû-àº, – äåäi ìåíi øû¹àðûï ñàëó¹à ñûðòºà øûººàíäà, ºà»ºàñû ¹àíà ºàë¹àí òîç¹àí ê¼ê òåìiðäi í½ñºàï. –

– Îéäîéò äå. Ñà¹ûì êiìi» åäi? – À¹àì. – Øûí àéòàñû» áà? – Òà»äàíûñïåí ñûíàé ºàðà¹àí. – Åå, æ¼í-æ¼í. – ƽìñàðà ò¾ñiï, êåéiñòi ºàëïûí ºàéòà òàïòû. – À¹àì äå. Áîëàðû áîëûï, áîÿóû ñi»iï áiòêåíäå à¹à êåðåê áîëà ºàëäû ìà? °ëäå, òàáàëàó¹à êåëäi» áå? Øûáûí ø຺àíäàé ¸ñåði æîº. Áàñºà æà¹äàéäà æîëûººàíäà ì½íäàé ñ¼çäi» ºàðûìòàñûí àðòû¹ûìåí ºàéûðàð åäiì, àºñàºàëäû¹ûíà ºàðàìàé. Iøiì òîëà ¼ç ºàé¹ûì, ¼çãåíi» ã¼é-ã¼éií ºàáûëäàð îðûí ºàëìàïòû. ¶íñiç áåòiíå ºàðà¹àì. Ìåíi» æàéûìäû ½ººàí áîëó êåðåê, øàë ê¼ï ñîçáàé æ¼íãå ê¼øòi. – Ñûºïûòû»à ºàðà¹àíäà ñåðiëiê º½ðûï, ò¼ñåê áà¹ûï æ¾ðãåí ñàëò áàñòû ºàòûíº½ìàð¹à ½ºñàìàéñû». Áîëñà» áîëàðñû». Ðåíæiìå, ê¸ði ìûëæû» ñ¼éëåé áåðåäi. Òåê, ê¼ðãåíäå ºàðàäàé ê¾éiï êåòåñi», – äåï áið òîºòàäû. Ѽéëåóiê øàë æ½ìûñûìíàí ºàëäûðàðäàé ½íàï ò½ð¹àí æîº. – Ñîìåí, à¹à»äû òàïòû» áà? – Òàïñàì, içäåï íåì áàð? – ¶ëêåíãå á½ëàé ñ¼éëåó ¸äåòiìäå æîº, äåñå äå ºèòû¹ûï áàñòà¹àì. Êå»ê-êå»ê ê¾ëiï ºîéäû. ´ï-¼òiðiê. – Æàðàéäû-æàðàéäû. ²àëàé åíäi, òàáàòûí ò¾ði» áàð ìà? Ìûíà ò¾ði»ìåí ¸é, òàáà àëìàéñû»-àó. – Ñiçäåí ê¼ìåê áîëìàñà... – äåäiì åêi ½øòû. – Áiçäåí áà? Áiçäi» ºîëäàí æ¼í ñiëòåóäåí áàñºà íå êåëåäi ò¸éiði. Àóûëäû àäàºòàï øûº, òàóûï ºàëàðñû». Ìûðñ åòiï, òåðiñ àéíàëà áåðäiì. – Ìຽë-ìຽë, êåëiï ºàë¹àí åêåíñi», æ¾ð. À»-òà» àðòûíàí åðãåì. Åðiãiï, åêi ºîëû àëäûíà ñèìàé æ¾ðãåí øàë, ñåïòiãi òèiï ºàëàð. Û»ûðàíà ò¾ñiï áàñòàï êåëåäi. “Ľðååååñ”, – äåï ºîÿäû ¼çiìåí-¼çi. – ʼðøi»iç íåãå ê¼øïåé îòûð, àºñàºàë? – äåäiì. ´çiìå êåëå áàñòà¹àíäàéìûí. – ²àé ê¼ðøiíi àéòàñû»? – Æàñ êåëiíøåê. Ñà¹ûìíû» ¾éiíäå ò½ðàòûí.

Àäàìíû» ºîðû... Àðàºòû» º½ëû. ´çi àéòïàºøû – òiði ¼ëiê. Òiði ¼ëiê... – Æîº àóçûì áàðìàéäû. – Ñà¹ûì º½íûñà ò¾ñiï, î» æàìáàñòàé á½ðûøòà æàòûð åêåí. Åêi àëàºàíûí áåòòåñòiðå áiðiêòiðiï, áàñûíà æàñòàïòû. °ëñiç ïûñïûñòàéäû. Ñîðàéûï áîéû ¹àíà ºàëûïòû. Àðñà-àðñà. Áåò-àóçû êið ºîæàëàº. Àëìàòûäàí àë¹àø ê¼ðãåíäå ê¼ç àéûðà àëìàé, òà»-òàìàøà ºàëûï ºàðàéòûí, êåéií ê¼ç ¾éðåíãåíi ñîíøà ¾éðåíøiêòi ê¼ðiíiñêå àéíàë¹àí, – áîìæ äåóøi åäi. Ñîë òèï àëäûìíàí øûººàí. Àóûëäàí. Àéíàëûï øû¹ûï æ¾ðå áåðìåê áîëäûì äà, áåëãiñiç ¾ìiò æåòåëåï, á¼ãåëå áåðäiì. Ѽéëåóiê øàë áiðäå»å äåï æàòûð, – åñòiãåì æîº. – Ñà¹ûì, – äåäiì àºûðûí. Áið êåçäåði à¹à äåóøi åäiì, äåé àëìàäûì. – Ñà¹ûì, ò½ðøû... – ºàòòûðຠñ¼éëåäiì. Ñåçåð åìåñ. Æàºûíäàó¹à òóðà êåëãåí. Á½ðûí ìåí ê¼ðãåíäå áiëiíåð-áiëiíáåñ òûíûñòàï, ñ¾éêiìäi ½éûºòàéòûí. Ñîë ºàëïû. – Ñà¹ûì! – Èû¹ûíàí æ½ëºó¹à ì¸æá¾ð áîëäûì. “Íå êåðåê?” – äåãåíäåé íå캽ðàéëû ºàëûïòà áåòiìå ºàðàäû. Åñiíå ¸ëäåíå ò¾ñiðãiñi êåëãåíäåé, ò¾ñiðå àëìàé ºèíàë¹àí êåéiïòå ½çຠòåñiëäi. Òåñiëå ºàðàï æàòòû äà, îºûñ áàñûí æ½ëûï àëäû. Àòûï ò½ðàòûíäàé ê¼ðiíãåí. Æîº, ò½ðûï áàðûï, ºàéòà îòûðà êåòòi. Òàíûï åäi. Òiçåñií º½øàºòàé áàñûí ò¼ìåí ñàëûï îòûðûï àëûï, áàñûí øàéºàï-øàéºàï ºîéäû. °ëäåíåãå ¼êiíãåíäåé. Àóûð, ¼òå àóûð ìèíóòòàð æûëæûï æàòòû. Åêåóìiç äå ìåëøèiñiï ºàíøà îòûðäû åêåíáiç. – Åå-å, ìiíå ñåí äå ê¼ðäi». °òòå-å-å», – äåäi ê¾»iðåíå ê¾ðñiíiï. Òiñòåði á¾òií åêåí. Ñàð¹àÿ áàñòàñà äà, ìûíàäàé áåò-àóûçäû» àð æà¹ûíàí ìàðæàíäàé ê¼ðiíåäi. – °òòå», – äåäi ºàéòàëàï. Ѽçi àíûº. Á¾ãiíãi iøêåíi òàðàï êåòêåí ñèÿºòû. – Àë, íå àéòàñû»? Á¸ðií áiëåòií ñèÿºòûñû» ¹îé. Åñòè-åñòè º½ëຠæàóûð áîëñà äà, àéò àºûëû»äû, òû»äàï ê¼ðåéií. Áåòiìå ºàðàäû. Æàñàóðàé ò½ìàíûòºàí îòñûç

æàíàðûíäà ºîðëàí¹àíäûº áàéºàëìàéäû. Àäàìäàð¹à äåãåí ¼øïåíäiëiêêå ½ºñàñ ñ½ñ áàð. – À¹àñû iíiñiíå àºûë àéòïàéäû, Ѹêå. Ìûðñ åòêåíäåé áîëäû. Àðòûíøà: – Ƹíå, àëºàøòû à¹à ñàíàìàéäû äå. Ľðûñ àéòàñû». – Àïàìäû ê¼ðäiì, – äåäiì ñ¸ë ¾íñiç îòûð¹àí ñî». – Àçûï êåòiïòi. Ñåíi ê¾òiï áiðàç îòûðäûº. Øàé iøòiê... Ñû ñ¼çäi íå ¾øií àéòºàíûìäû áiëìåéìií. Á¸ëêiì, îò áàñû, îøຠºàñûíäà¹û ìàìûðàæàé, áåðåêåëi òiðëiêòi åñiíå ñàë¹ûì êåëãåí øû¹àð. Áåêåð áîï øûºòû. – Øàé iøòiê... – Ǹð iøòiê äå! Ñåëò åòiï åäiì. Iøiì òiòiðåï êåòòi. Òiëiìäi áàéëàï òàñòàï åäi îñû áið-ຠàóûç ñ¼ç. – Êåøið, – äåäi áið óàºòà. – Àïà» á¸ðií àéòºàí øû¹àð. Åøòå»åãå ¸óðå áîëìà. Êåëìåñêå, ò¾çåëìåñêå áåò àë¹àí àäàììûí ìåí. Ò¾çåéìiç äåãåíäåð áîë¹àí. Áîñºà ºàðà òåðãå ò¾ñòi äå, ºîéäû àºûðû. Ìiíå, ºàçið åøêiì ìàçàìäû àëìàéäû. Ѽçi»äi øû¹ûíäàìà áîñºà. ´ëäi äåï áåòi»äi ñèïà äà, æ¾ðå áåð! – °ëñiç åêåíñi», – äåäiì. – Áið ºàòûí æîëäàí òàéäû åêåí äåï... ̽íøàìà... Øåøå»å æàíû» àøóû êåðåê åäi ¹îé å» º½ðû¹àíäà. Òà¹û áiðäå»åëåð àéòòûì ¹îé äåéìií. ¶íñiç, á¼ëìåé òû»äàäû. – Áîëäû» áà? – äåäi ñîñûí. – Áîëñà» áàð åíäi. Áàðà ¹îé. ²îë-àÿ¹ûìäû áàéëàï, åìäåóãå àïàð¹àíäàð áîë¹àí. ´çiì äå ºîéìຠáîë¹àì. Ò¾ê øûºïàäû. Àéòøû, íå ¾øií, êiì ¾øií ºîÿì à? ²àéòiï ¼ìið ñ¾ðåì?! – Äàóñû ê¼òåðiëiï êåòêåí. Àøóëàí¹àíäà æà»à ¹àíà ¾ðëåñå» º½ëàï ò¾ñåðäåé ê¼ðiíãåí ¸ëæóàç àäàì øèðàï êåòêåíäåé. ²ûñòû¹à äåì àëûï, òiñòåíiï àç îòûðäû äà, ñàáàñûíà ò¾ñòi. – Àíäà¹û òiðëiêêå îðàë¹ûì êåëìåéäi. – Àóûë æàºòû èåãiìåí í½ñºàäû. – Ñåí àéòïàºøû ¸ëñiç åêåì. ²îðºàº åêåì. Ò¾ê áîëìà¹àíäàé æ¾ðå áåðóãå áàòûëûì áàðìàäû. Òåçiðåê ¼ëñåì äåï åì, ê¼ðäi» ¹îé, îë äà î»àé åìåñ åêåí. Æîîîº, áið ºàòûí ¾øií åìåñ. Îíû»

îñûëàé áîëàðûí áiëãåì. Áiðãå ò½ðûï æ¾ðãåíäå-ຠøîøûí¹àì. Áiòïåéòií çàóû¹ûíàí øîøûí¹àì. Òîÿò òàïïàóøû åäi-àó. Åíäi ìiíå, º½ìàðûíàí àðìàíñûç øû¹ûï æàòºàí øû¹àð. ʼïêå îðòຠºàòûí... Õå, ìà¹àí àë¹ûñ àéòàòûí øû¹àð ºàçið, “Îñûíäàé ºàòûíäû áiçãå òàñòàï êåòêåí” äåï. Áiëåñi» áå, ìåí áàð ¹îé, êåçiíäå à»äû¹àì, êiìíåí áàñòàð åêåí äåï. Àë¹àøºûñû êiì åêåíií áiëå àëìàäûì. Áið æàðûì æûëäàí ñî» ¾ñòiíåí ò¾ñòiì. Áàñòàïºûäà òûì ñຠáîë¹àí áîëó êåðåê. Ê¼ï ½çàìàé áîéû ¾éðåíiï êåòêåíi ñîíøà, ñûðò ê¼çäi åëåìåéòií áîë¹àí ñèÿºòû. Ååå-ééé, – ¾íñiç æåðãå ºàðàï îòûðûï ºàëäû. ʼç àëäûíà êåëòiðiï îòûð¹àíûí áiëäiì. ²èíàëûï îòûð¹àíûíà ø¾á¸ì æîº åäi. Áàñûí ê¼òåðìåãåí ê¾éi ñ¼éëåï êåòòi. Åñòiëåð-åñòiëìåñ. Ñûáûð¹à æóûº. – Àðìàíñûç àéºàëàñûï æàòòû-àó àðñûçäàð. Ƹíå êiììåí äåñååå»øi. Áàñºà áið åðêåêïåí ê¼ðñåì ì½íøà ò¼ìåíäåìåñ ïå åì? Àéóàíäàð-àé. Áið ê¾í á½ðûí ¹àíà æàíàøûðûì áîëûï, ò¼ðiìäå îòûð¹àí ñûéëû ºîíà¹ûì åäi ¹îé. Àëäûíàí êåñå ¼òêåí æåðiì æîº åäi. Ìåí äåéòií áið æàí æîº åêåíií ò¾ñiíäiì ñîíäà. °òòå»... – Êiììåí? – äåäiì øûäàìàé. – Òàíûìàéñû». Àéòà àëìàéìûí. Àóçûì áàðìàéäû. Øûí ñîðëû åêåì. Å» áîëìàñà åêåóií ºîñûï ñàáàó¹à ä¸ðìåíiì æåòïåäi. ´ëòiðóiì êåðåê åäi ¹îé åêåóií äå. Ñîäàí êåéií ¼çiì ¼ëå êåòñåì... Æå»ië áîëàòûí åäi. Å» º½ðû¹àíäà áåòòåðiíå ò¾êiðóiì êåðåê åäi... Åøêiìiì æîº åêåí. Øåøåìíåí áàñºà. Áàé¹½ñ-àé, ¾ìiòòåíiï æ¾ðàó. Ñî¹àí ¹àíà ¼êiíåì. Áàñºàñûíà... ò¾êiðäiì. ²àíøà îòûðäûº åêåí æåð ñ¾çiï. – Ѹêå... – äåé áåðãåì. – Áîëäû, áàóûðûì. ²îðëàìàøû, à? – ʼçi ºûçàðûï êåòiïòi. Àÿíûøòû, ê¼ç òîºòàòûï ºàðàó¹à áàòïàéòûí ê¼çºàðàñòàð áîëàäû, – ñîíäàé. – Æåòåäi îñû äà. ²èíàìàøû á½äàí àðû. ²àð¹ûñ àòºàí àäàììûí ìåí. – Îéëàíûï ê¼ð, Ѹêå, – äåäiì ñîíäà äà. – Øåøå»äi... – Á¸ðií ¼çi äå áiëiï ò½ð, ò¾ê øûºïàéòûíûí ½ºòûì äà, äî¹àðäûì.

øû¹àðàð ñ¼çäi òàï áàñºàí. Áiçäi» ¼çiìiç ñåíiï ºàëà æàçäàäûº. Àë, íåãiçiíäå, ì¸íi áiç îéëà¹àííàí òûì ñ½éûº, ¸ëäåºàéäà ºàðàáàéûð åêåí. – ʾíñ½ëó Ñà¹ûìäû êåøiðiïòi. Îñû ñ¼ç àóûçäàí øû¹àðäàí åêi ê¾í á½ðûí áîëñà êåðåê, Ñà¹ûì àðìàíûíà æåòiïòi. “Òåç ¼ëñåì-àó”, – äåï åäi, ¼çi îéëà¹àíäàé òûì òåç áîëìàñà äà, ¸çiðåéië øiðêiííi» æîëû ¸éòåóið áið ò¾ñiïòi. Àë, øåøåñi ¸ëi òiði åêåí. Åñòóiìøå, ¾é áåòií ê¼ðìåé êåòêåí Ñà¹ûì ¼ëåòií ê¾íi (¼ëåòiíií áiëãåí ¹îé) ¾éiíå êåëiïòi. Øåøåñiíåí êåøiðiì ñ½ðàï, àðûçäàñûï, àÿëû àëàºàí¹à æàòûï, àæàë æàñòû¹ûíà àëà»ñûç áàñ ºîéûïòû-ìûñ. °éòåóið, ¼çi ñåíãåíäåé ê¼ìóñiç ºàëìàïòû. Áiç áàðà àëìàäûº. Õàáàð òûì êåø æåòêåí. Óà¹ûíäà æåòñå äå, áàðó, áàðìàóûìûç åêiòàëàé. Àë, ʾíñ½ëó áàðûïòû. “Ñà¹ûì ¼ëiïòi” õàáàð òàðà¹àíäà, á¾êië àóûëäû» ñûðòºà øû¹àðìàñà äà, iøòåé “Ê¾íñ½ëó ºàéòåð åêåí?” – äåãåí îé ê¼êåéií òåñiï, ñî»ûí àñû¹à ê¾òêåíi àíûº. Áið ºûçûºòû» áîëàòûíûíà èìàíäàé ñåíãåí ¹îé. ȸ, æ½ðò ê¾òêåí ºûçûºòû» áîëìàé ºàëóû äà ì¾ìêií åäi. Áiðàº, ʾíñ½ëó áàðûïòû. ƽðò ¾äiðåéiñå ºàðà¹àí ñû»àéëû. Áàÿ¹û àæàð òîç¹àí. Åëäi» ñ¼çiíå ºàðà¹àíäà îë äà Ñà¹ûìíû» àð æàº, áåð æà¹û. Òåê ê¼øåäå åìåñ – ¾éäå, ñàñûº ëàøûºòà åìåñ, – å»ñåëi ຠñàðàéäû» ò¼ðiíäå ùàëæèûï æàòûï àëûï iøåòií ê¼ðiíåäi. ²àë¹àíº½òºàí ê¼»iëäåñòåðiìåí áiðiãiï. Îòûçäàí æà»à àññà äà, êåìïið êåéiïêå åíå áàñòà¹àí æàñ êåëiíøåêòi» áàÿ¹û áàçàðû òàðºàé áàñòà¹àí êåçi åêåí. Òåê, áiðåí-ñàðàí àø-æàëà»àøòàð òîðóûëäàï æ¾ðãåí êåçi áîëñà êåðåê. ʸäiìãiäåé äàóûñ ñàëûï êiðiïòi. Àëàéäà, êiðãåíiíåí øûººàíû òåç áîë¹àí¹à ½ºñàéäû. Áîñà¹àäàí àòòàé áåðå ºàð¹ûñ ê¾òiï àë¹àí. ؾéêå êåìïiðäi» ºàðëûººàí çàðëû äàóñû. – ²àé áåòi»ìåí êåëäi», ºà¹ûíûï ¼ëãið ºàíøûº!.. Òàï áåðìåê åêåí, æèíàë¹àíäàð àðà ò¾ñiïòi äåéäi.

Áîëäû. Áàð áîë¹àíû ñîë. Øûíäàñà òàëàíòû òàðûäàéäàí òàóäàé ìií òàóûï áåðóãå æåòåòií á¼ñòåêi àóûçäàðäû» àøûë¹àíû ñîë, – ¸ëãi ñ¼ç åë êåçiï êåòiïòi. Ѽéòiï, áiçãå æåòiïòi. – ʾíñ½ëó Ñà¹ûìäû êåøiðiïòi! Øiðêií, ºàéìûæûº åðiíäåð êåøiðóãå òèiñ áið àäàì áîëñà îë ʾíñ½ëó åìåñ, Ñà¹ûì åêåíií áiëå ò½ðà îñûëàé æàëïûëäàïòû. Áàëàñûí ñ½ðà¹àì. Ñûðûì ò¼ðòiíøiäå îºûï æ¾ð äåéäi. Àóìà¹àí ¸êåñi äåñåäi Ñà¹ûìíû» áàëà êåçií áiëåòiíäåð. Æåðëåóãå áàðûïòû. ʾíñ½ëó æiáåðiïòi äåãåí äå ñûáûñ áàð. Îëàé åìåñií àéòûï, æà øû¹àðóøûëàð ê¼ï. Ñûëàðäiêi æîáà¹à êåëåäi. Àóûë ¾ëêåíäåði ðåòií òàóûï àïàðñà êåðåê. Òiïòi, “¸êåñiíi» êåáiíäi äåíåñií áàñ ñàëûï æûëàïòû”, – äåãåíäi äå àéòàäû á½ æ½ðò. Áîñ ñ¼ç áîëàð. Áàëà ¹îé ¸ëi. Åð æåòêåí ñî» ò¾ñiíåð. Ò¾ñiíãåí ê¾íi ¸êåñií àçà ò½òûï, ºàáiðií º½øàºòàï æàòûï æûëàð... ²àéòêåíäå äå, áåëãiñiç ä¾íèå. Áîëàøàºòû áîëæàó¹à º½ìàð àäàìçàò áàëàñûìûç ¹îé, ñîë ºàñèåòiìiçãå ñàëûï ñûðòòàí òîí ïiøiï æàòàìûç. Ñûðûì åð æåòêåíãå äåéií ê¼ï óàºûò áàð. Òó¹àí àé – òóðàë¹àí åò, îë ê¾íäi äå ê¼ðåðìiç. ²ûð àñòûíäà ò½ð ¹îé. ²àëàé áîëñà äà êåçiíäå ê¼ðå æàòàðìûç. Òåê, ¸êåñiíi» ñîðûí áàëàñûíà ìèðàñ ºûëìàñûí äå»iç. 07.03.2012 Àëìàòû, Øà»ûðàº-2

ÑÀÒ²ÛÍ (¸»ãiìå) – ²àºïà¹à áà¹ûòòàë¹àí ñûûûû... Ãîîîë! ²½ðìåòòi ê¼ðåðìåíäåð... Îäàí àð¹û ñ¼çäåð åñòiëìåé ºàë¹àí. Áiç äå øóëàï æàòûð åäiê. Ýêðàííàí ê¼ðiï îòûðûï îñûíøà øóëàäûº, àðíàéû áàðûï ê¼ðåòií æàíê¾éåðëåð íå ê¾éäå áîëäû åêåí. – Àéòòûì ¹îé Èñïàíèÿ æå»åäi äåï. – Å, îéûííû» áiòóiíå ¸ëi... – Ñà¹àòûíà ºàðàï åñåïòåï ñ¸ë ò½ðäû, – æåòïiñ àëòû – “àëòû” äåãåíäi ñàóñà¹ûìåí ê¼ðñåòòi, – ìèíóò áàð. ²àéäà ¸ëi?! Èòàëèÿ æå»åäi. – Áîëäû, ñåíi» Èòàëèÿ»à íàí æîº! – Ñèëâà åðêåê! – Áàñïåí áàçàð æîº ½ðäû-å... – Àíàäàé ïàñòû ½ðìàñà», äîï òåóiï êåðåãi æîº. Îäàí äà ºîé áà¹ó êåðåê... – Èòàëèÿ æå»ó êåðåê-åé æiãiòòåð, îí ìû»äû áîñºà òiêòi äåéñi» áå? – Èñïàíèÿ æå»åäi, îí ìû»û» ò¾ê åìåñ, åëó ìû» òiêòiê å... – ²îé-åé, ñåí åëó ìû» òiêòi» áå? – Æîº, à¹àì... Á¼ëìå iøi ã¾ð åòå ò¾ñòi. ²ûðàí-òîïàí ê¾ëêi. – Èñïàíèÿ ¾øií ìèëëèîí ºîéûï æ¾ðãåíäåð äå ñåíi» òóûñºàíû» øû¹àð? – Á¸ñå, á½ë ºàëàéøà åëó ìû» òiãiï ¾íäåìåé æ¾ðiï, åíäi ¹àíà àéòòû äåï åñiì øû¹ûï... À¹àñû åêåí ¹îé. – Å, îéûíäû ºàðàéûº ø½ðûëäàìàé. Åíäi ºûçàäû. Áið æà¹û Èñïàíèÿíû» ñàíû äà ä½ðûñ áîëäû. Èòàëèÿ åíäi îéíàéäû. Ìàñºàðà îéûí áîëàéûí äåï ò½ð, – äåäi áiðåó, iøi àøûï ò½ðñà äà ¼ç-¼çií æ½áàòûï.

– Ìóðà, ñåí ¾íäåìåéñi» ¹îé? – Îíû» Àíãëèÿñû ½øûï êåòêåí ñî» ºûçûº åìåñ î¹àí. – °é, æîº, ºàðàï îòûðìûí... – Àéòòûì ñà¹àí, å, Èñïàíèÿ æå»åäi äåï. – Áiðàº, ñåí ôèíàëäà Ãåðìàíèÿìåí îéíàéäû äåãåíñi». – ȸ, Ãåðìàíèÿ ëàºòûðûï êåòòi. Æàï-æàºñû îéíàï êåëiï, ºàéäà¹û Èòàëèÿäàí æå»iëiï. – ²àéäà¹û åìåñ-åé, ºàçið ñåíi» Èñïàíèÿ»íû» àóçûí àéûðûï æiáåðåäi. – Àéûðà àëìàé ºàëñûí. ²àðàñà»øû, åñòåði øû¹ûï, ¸ðå» îéíàï æ¾ð. Ãåðìàíèÿ øûºïàé ºàëäû, áiðຠêiììåí îéíàñà äà á¸ðiáið åìåñ ïå? °éòåóið, Èñïàíèÿ – ÷åìïèîîîí! °ðèíå, áið ½ïàéû àðòûº ò½ð¹àí æàíê¾éåð ºàëàé àé¹àéëàñà äà æàðàñàäû. Îíû» ¾ñòiíå, ìàò÷òû» áåò àëûñû øûíäû¹ûíäà Èòàëèÿ ½ëòòûº º½ðàìàñûíû» æàíê¾éåðëåði ¾øií ºóàíàðëûº æà¹äàéäà åìåñ åäi. Òàñºûíäàé ºàïòà¹àí òîëàññûç øàáóûëäàð... Êîìåíòàòîðäû» ñ¼çi ¹îé. Òiïòi, ôóòáîë¹à º½ìàðëû¹û øàìàëû áiçäi» ¼çiìiç êiðiñiï êåòòiê. Ñèëâàìåí æà»àäàí òàíûñûï îòûðñàì äà, åëãå ºîñûëûï “æàðàäû»” äåï ºîÿì. Ñåáåái áiðåó-àº. Îéûí áàñòàëìàé ò½ðûï Èñïàíèÿ æå»åäi äåï àéòà ñàë¹àíáûç. Èñïàíèÿíû» îñû¹àí äåéiíãi îéûí-¼ðíåãií ê¼ðìåé-àº. ²àçຠ¾øií àòºàíû òèiï, àéòºàíû êåëãåííåí àðòûº ìàºòàíûø æîº. Àë, ñàðàïøû ä¸ðåæåñiíå æåòiï ºàë¹àí áiðãå îòûð¹àí æiãiòòåðäi» æàé-ê¾éií ò¾ñiíó ¾øií áiçãå äå àëà äîïïåí áiðãå áiðàç ä¼»ãåëåó êåðåê øû¹àð. Îñûëàé òàðòûñûï òà» àòºàíøà îòûðàòûíûìûçäû ºàéäàí áiëåéiê. Àðà-ò½ðà á¼ëìåíi áàñûìûç¹à ê¼òåðiï àé¹àéäû ñàëàìûç êåï. – μð åíäi! – Òåïñåé! – Ïàñ áåð, ïàñ! – Òôóóóé! – Ìåøîê ºîé ìûíàóû». ´ç êîìàíäàñû ºàðñû æຠºàºïà¹à æàºûíäàï êåòñå,

òåëåäèäàð¹à ò¼íiï-ò¼íiï êåëiï, àëàºàíûí ñàðò åòêiçå ñî¹ûï, ºîë ñiëòåé ò¾»iëå òåðiñ àéíàëûï æàòºàí áið æ½ðò. Ôóòáîë ê¼ðìåéòiíi» ¾øií ¼çi»äi êií¸ëi ñåçiíóãå áîëàòûíäàé. Æåð æ¾çiíi» æàðòû äàíàëû¹ûí áîéûíà ñi»iðãåí àäàìäàðäû» àðàñûíà ò¾ñiï ºàë¹àí ñàóàòñûç ñàáàçäû» ê¾éií êåøåñi». °éòñå äå, ê¼»iëäi åäiê. °çiðãå, áîëæàìûìûçäû òåðiñêå øû¹àðà ºîÿðëûº æà¹ûìñûç õàáàðäàí õàáàð áîëìàéòûí ñèÿºòû. Àéòûï ºàë¹àí åêåíáiç, ñîëàé áîë¹àíû æ¼í ¹îé. Îíøàºòû æiãiòïiç. Ôóòáîëäûº ¼ëøåììåí àëñàº, – áið êîìàíäà. κó áiòiðiï, òåãií æàòàºõàíàäàí øûººàñûí áîéäàºòàð áiðiãiï ï¸òåð æàëäàó ¾éðåíøiêòi æà¹äàé. Ñîíäàé îðòຠ¾éãå ºîí຺à êåëãåíáiç. ²àé åëäi» ºàíäàé êëóáûíäà îéíàï æ¾ðñå äå, ä¾íèåæ¾çiëiê, áîëìàñà îñûíäàé åóðî÷åìïèîíàòòà ¼ç åëiíi» àòûíàí äîï ºóàòûí ôóòáîëøûëàð ñèÿºòû åäiê. Àéäàëàäà¹û áið åë ¾øií îñûíøà òàìຠæûðòûï æàòûðìûç, ²àçàºñòàí îéíàï æàòñà ºàíäàé ê¾éäå áîëàð åäiê? Øiðêií-àé. Îòûðûï àëûï àðìàíäà¹àíûìûç åìåñ, á½ë äà îñû ê¾íi àéòûë¹àí ¸»ãiìåíi» áiði. – ²àéäà î¹àí?! – äåäi áiðåói ºîëûí ñiëòåï. – Iðiêòåóäåí ¼òó àðìàí áîëäû ¹îé. – °é, ä¸ìåëåíáå»äåð! Áiçäi» äåïóòàòòàð ìåí ôóòáîëøûëàð ò¾çåëiï êåòñå, àéòàòûí, ê¾ëåòií í¸ðñå òàïïàé ºàëàð åäi»äåð. – Ååå, – äåï ºîéäû áiðåói ê¾ðñiíiï. – Äåïóòàòòàðäû» ½éºûñû àøûëìàé, ôóòáîëäû» äîáû ¼ðãå äîìàëàìàéäû! – Îé, òåãi! Îòûðûï àëûï ñ¼éëåé áåðåñi»äåð-åé. Àë໹à øû¹ûï îéíàï ê¼ðäi»äåð ìå? Åêi ¼êïå» ºûñûëûï, iøêåí-æåãåíi»äi àñºàçàíû»ìåí ºîñûï àºòàðûï òàñòàó¹à ñ¸ë ºàë¹àíäà îñû ñ¼çäi àéòû»äàðøû, – ê¼ðåéií. – Åé, ñåí äå! Áiç ºàðàïàéûì àäàìáûç. Àë, îëàðäû» òà»äà¹àí æîëû ñîë ¹îé. °ðêiì ¼ç iñiíi» øåáåði áîëóû êåðåê ºîé. Äîïòû òà»äà¹àí åêåíñi», ä½ðûñòàï òåï, åëäi ðåíæiòïåé. – Òåïïåéií äåï æ¾ðãåí æîº, òåê æà¹äàé æàñàëìà¹àí... – °éòåóið, àºòàó¹à º½ìàðñû» ñåí...

– Ľðûñ ºîé? Ľðûñ ¸ðèíå! – äåäi ¼çi ñ½ðà¹ûíà ¼çi æûëäàìäàòà æàóàï áåðiï. Á½ë òàðàïòà¹û ¸»ãiìåíi» ½øºûíû òåç ñ¼íäi. Ò¾áií ¼çäåði äå áiëìåéòií, îíû» ¾ñòiíå ºàçຠôóòáîëûíû» æà¹äàéûíû» ìàºòàíàðëûº åìåñòiãií iøòåé ìîéûíäàï áîë¹àí á¸ði, øûìáàéûíà áàòàòûí æàéäû ñ¼ç åòiï íåñi áàð. °»ãiìåíi» ºûçû¹ûíà êiðiñiï îòûð¹àíäà áàéºàìàïïûç, Èñïàíèÿíû» ñ¼çií ñ¼éëåï, òiïòi, ñîë åëäi» òóûíû» êiøêåíå ¹àíà ê¼øiðìåñi, ºîë áàñûíäàé æàëàóûí òiçåñiíå ºàäàï ºîéûï, ¼çåóðåï îòûð¹àí ¸ëãiíi» äàóñû ýêðàí¹à æàëò ºàðàòºàí. – Îîî-õî-õî, Åðìåê, ¼ø, ¼ø! Òà¹û áið ãîë! Àëüáà æàðàéñû»! Åêi äå íîëü! Îéûííû» áiòóiíå, – äåäi Èòàëèÿ æàºòàñûíû» ¸ëãi ºèìûëûí àóäûðìàé ºàéòàëàó¹à òûðûñûï, ñà¹àòûíà ºàðàï, ñ¸ë á¼ãåëiï. – ²ûðûº òî¹ûç ìèíóò ºàíà ºàëäû. Èòàëèÿ äîìîé! Ïîðà áðàò, ïîðà! Àë¹àøºûäàé øóëàñïàäûº. ´ç ôóòáîëûìûçäû» æà¹äàéû àéòûë¹àí ñî» ºàéûñûï êåòiï, ¼çãåíi» òà¹äûðû ºûçûºòûðìàé ºàëäû äåóãå êåëìåñ, îéûí ¼ðiñi Èñïàíèÿ áàñûìäû¹ûí ¸éãiëåï áåðãåí. Iøòåé ìîéûíäàé áàñòà¹àí Åðìåêòåð äå. Òåê, áiçäi» æຠàðà-ò½ðà ¼ï-¼òiðiê òàìñàíûñûï ºîÿäû. Àë¹àøºû òàéì áiç ¾øií ê¼»iëäi áîë¹àíìåí, æàëïû ¾íñiç àÿºòàëäû. Òà¹äûðû øåøiëiï ºîé¹àíäàé. Á¸ði àëàºàíäà ò½ð¹àíäàé. Íå áîëàðûí áiëiï àë¹àí ñî», áàñºà æ½ìáຠîéëàï òàïºàíøà òûíûì àëûï, äàìûë òàïïàéòûí æ½ìûð áàñòû ïåíäåíi» ¸ëiìñàºòàí áåðãi ¸äåòiíå ñàëûï, áà¹ûòû áàñºà ¸»ãiìåãå ê¼øå áàñòàïïûç. Åðòå» æ½ìûñ åêåíií àéòûï, “¼çäåði»íåí ñ½ðàï, áiëå ñàëàðìûí”, – äåï ½éûºòàó¹à áåò àë¹àí ̽ðàòòû» ¸ðåêåòi “ê¼ðóäåí ºûçûº êåòòiíi»” õàáàðû åäi. Òåìåêi øåãiï ºàéòï຺à ñûðòºà áåòòåäiê. Á¾ãiíãi îéûí ò¼»iðåãiíäå ºàóºûëäàñûï àç ò½ðäûº. Áàéºàéìûí, ñî»û áåëãiëi áîë¹àí ôèíàë òóðàëû åøêiì ñ¼éëåãiñi êåëìåéòiíäåé. Ãîë ñàíäàð òóðàëû ¼çäåði áiëåòií ì¸ëiìåòòåðäi àéòºàí áîëàäû æàí-æàºòàí. Àºûðû,

¼çiìiçäi» ôóòáîë¹à îéûñà áàñòàäûº. ʼòåðó ¾øií íå iñòåó êåðåê ñåêiëäi ñ½ðàºòàð¹à æàóàï içäåãåí áîëäûº. Á¸ðiíi» àéòàòûíû áàñïàñà¼ç áåòåðiíäå æàçûëûï æ¾ðãåí ïiêiðëåðäi» ò¼»iðåãi. Êåéiíäåó ºàë¹àí áiði ºàòàðûìûç¹à êåëäi. Ѽçiìiçäi» ñûñûí º½ëà¹û øàëûï ºàë¹àí, äàóðû¹ûï ñ¼éëåï êåëåäi. – ²àçàºñòàíäà ôóòáîë äàìûìà¹àí äåï êiì àéòòû ñåíäåðãå? Åêi ìû» ñåãiçiíøi æûëäû» å» ¸äåìi ãîëû ²àçàºñòàíäà ñî¹ûë¹àí. Îñûíû ½ìûòïà»äàð! – ´êiíiøêå îðàé, áiçäi» ºàºïàìûç¹à, ¸? – ÊÂÍ-øèêòåðäi» øû¹àðûï æ¾ðãåíi ¹îé. Îëàð äà àéòà áåðåäi. °éòåóið, åøêiì ¼êïåëåìåéòií òàºûðûï áîë¹àí ñî» òèiñêåí áîëàäû. – Åíäi, ñàÿñàòòà íåëåði áàð? Æàï-æàñ áàëàëàð, áîëàøàºòàí ¾ìiòòåði áàð äåãåíäåé. – Ðåñåéäi» ÊÂÍ-i ñèÿºòû åøòå»å àéòà àëìàéäû á¸ðiáið. – Å, îñû áiç áiðäå»å áîëñà áîëäû, Ðåñåéäi àéòûï øû¹à êåëåìiç. ²îþ êåðåê ºîé. Æàºñû áiðäå»å áîëñà ÒÌÄ áîéûíøà àëäàìûç äåï ìàºòàíàìûç. ÒÌÄ-äà àí åë áàð ìà? Á¸ði ½ñàº-ò¾éåê... – Åíäi, Åóðîïàìåí ñàëûñòûðàòûí åøòå»å» æîº ºîé. – Àë¹à áàñïàé æàòºàí áiðäå»åìiç áîëñà, Ðåñåéäå àíäàé åêåí, ìûíäàé åêåí äåï, àóçûìûçäû» ñóûí º½ðòàìûç äà îòûðàìûç... Êåäåíäiê îäຠäåãåííåí ºîðºàì... ...Á½äàí àðû ñàÿñàò òóðàëû, ñû æà»àëûºòàð òóðàëû ¼»øå» æàñòàð áiðàç äàóðûºòûº. Åêiíøi òàéìíû» áàñòàëàòûí óàºûòû òàÿ¹àíûí àéòûï, iøêå áåòòåäiê. Ñîë êåçäå àéòûëûï ºàëäû. – Áýêõåìäû ê¼ðó ¾øií ºàíøàìà ºûç áàðäû ñîë ìàò÷ºà. Áèëåòòi» áà¹àñû äà ñ½ìäûº àñïàíäàï êåòòi. Å» àðçàíû æèûðìà áåñ ìû»íàí ñàòûëûïòû. Îðòàëûº ñòàäèîííû» àóçû-ì½ðíûíàí øû¹ûï áið òîë¹àíû ñîë øû¹àð. ʼðäi»äåð ¹îé, 3:0 áîëûï ½òûëûï æàòºàíûìûç¹à ºàðàìàé, ñî»ûíà ºàðàé Áýêõåì àë໹à øûººàíäà ºàíäàé øó áîëäû. Àòàñû òiðiëiï êåëãåíäåé ºóàíäû ¹îé ºàçàºòàð. Æàìàí ½ÿò áîëäû. Ìàñºàðà áîëäûº.

– À¹ûëøûíäàð ê¾ëãåí øû¹àð, “Ìûíà ºàçàºòàðäà åñ áàð ìà ¼çi?!” äåï. Øûíûìåí, ¼çiìiçäå áîëìà¹àñûí ¼çãåíi» æ½ëäûçûíà òàáûíàìûç äà ¼ñòiï. – Ååå, ñîíû îéëàñà» áiçäi» ôóòáîëäû» äàìóû òóðàëû ¸»ãiìå àéòó¹à ºîðºàñû». °ëãi ½éºûøû ºàéòà êåëãåí. °ëäå, áiçäi» äàáûðä½áûðûìûç ½éûºòàòïàäû, ¸ëäå îéûí òà¹äûðûí ê¼çáåí ê¼ðãiñi êåëäi. Ôóòáîë æ¾ðiï æàòòû. Áiðàº, àë¹àøºû á¼ëiìäåãiäåé ¼ëiï-¼øó æîº. ²ûñûð êå»åñêå ê¼øêåíáiç. μéºûíû º½ðáàíäûººà øàëûï, ðàéûíàí ºàéòºàí ̽ðàòºà ê¼ëäåíå»iíåí ñ½ðຠºîéûï ºàëäû áiðåói: – Ìóðà, øûíû»äû àéòøû, Àíãëèÿ ìåí ²àçàºñòàí îéíà¹àíäà êiìãå áîëåòü åòòi»? – Æûíäû ìà, ¸ðèíå ²àçàºñòàí¹à. – Ñåí äå ñ½ðàäû» áà äåäiì ¹îé. – Åíäi, Àíãëèÿ äåñå ¼ëiï ºàëà ñàºòàéäû, ñîñûí ñ½ðà¹àíûì ¹îé. Ñîíäà, ²àçàºñòàííû» æå»iëåòiíií áiëiï ò½ðûï æàºòàäû» áà? – Åååé, ñåí äå! ²óìàøû! – ´ç æàðàëàðû»äû ¼çäåði» òûðíàï àøûòà áåðìå»äåðåó, à¹àéûí. – Íå, ñåí Àíãëèÿíû ºîëäàäû» áà? – °é, æîº. Áiðàº, æå»iëåòiíi»äi áiëiï ò½ðûï, “Àë¹ààà!” – äåï àé¹àéëà¹àí ºîðëûº åêåí. Åùå, ºàëàé æå»iëäiê. – Ñîë îéûííû» ñî»ûíàí áiðàç ºàçàºòàð áið-áiðiìåí ò¼áåëåñiïòi. Åëå»äåñiï ºàëäûº. – Íåãå? – äåéìiç æàìûðàï. – Áiðåóëåð “Àíãëèÿ, àë¹à!” äåï àé¹àéëàïòû. – ²îîîéøû?.. ²àçàºøà àé¹àéëàï ïà? – ȸ, ºàçàºòàð ºàçຠòiëiíäå àéºàé ñàïòû. – Ìûíàóû» ñ½ìäûº åíäi. – ȸ, ñîëàé áîëûïòû äåéäi. Ñòàäèîíäà íå áîë¹àíûí áiëìåéìií, ìåíi» áið áðàòàíûì áið äîñûí î»äûðìàé ñàáà¹àí ñîë ¾øií.

– Íå ¾øií? – Àíãëèÿíû ºîëäà¹àíû ¾øií. – ²îé-åé? – ʼçi àòûçäàé áîëäû äåãåí áàð åäi. Áiçäiêi îäàí ¼òiï êåòòi ¹îé äåéìií. – ²îÿòûí åøòå»åñi æîº. ʸäiìãi òó¹àí à¹àì, îñû Àëìàòûäà ¾éäå ê¼ðiï îòûðûï, îéûí áiòïåé æàòûï ñûðòºà àëûï øûººàí äà ñîéûï ñàë¹àí. ´ëòiðìåê áîë¹àí åêåí, àæûðàòûï àëûïòû. Åóðî-2012-äåí ºûçûº êåòòi. Ìåí ¹àíà åìåñ, á¸ði îñûëàé ñåçiíãåí. Òiïòi, ìàò÷ ñî»ûíà ºàðàé ñî¹ûë¹àí åêi ãîëäû ¾íñiç ºàáûëäàäûº. Èñïàíèÿíû» æàëàóû òåëåäèäàð ò¾áiíäå åëåóñiç ºàë¹àëû ºàøàí. Áiðãå æ¾ðñå äå áið-áiðiìåí òàéòàëàñûï áà¹àòûí, òiïòi ì¾ìêiíäiê òóñà ¸çiëãå ñ¾éåï åçiï òàñòàó¹à áàð, ñ¸ë í¸ðñåäåí ñûëòàó òàóûï, áið-áiðií ê¾ëêiãå ºàëäûðó¹à òûðûñàòûí ¸ð ò¾ðëi ½ñòàíûìäà¹û äîñòàð áàÿ¹û ¸äåòiíåí æà»ûëûïòû. Òàºûðûï àóûð åäi. “̽íäàé äà áîëàäû åêåí-àó”, – äåñiï, áàñ øàéºàï, ¾íñiç îòûðìûç. Òåëåäèäàð ñ¼éëåï æàòòû. Êóáîê ½òûï àë¹àí Èñïàíèÿíû ä½ðûñòàï º½òòûºòàìàäûº òà. Àéòºàíûì êåëãåíi ¾øií áiðàç ìàºòàíûï àëàòûí ì¾ìêiíäiê åäi. Äîñòàðäû» àðàñûíäà á½ë äà áið ¼íåð. ²àëæû»¹à ñ¾éåï ºàðñû æàºòû» æiãiòòåðií æåðäåí àëûï, æåðãå ñàëó¹à áîëàäû ì½íäàéäà. Áiðàº... ¶íñiç åäiê. Å» ¾çäiê îéûíøû àòàí¹àí Èíüåñòà ìåí êåçå»íi» ñ½ðìåðãåíi Òîððåñ ºóàíûï æàòòû, àë áiçãå á¸ðiáið åäi. ²½òòûºòàó ð¸ñiìi ä¸ñò¾ðãå ñ¸éêåñ ¼òiï æàòòû ýêðàííû» àð¹û æà¹ûíäà. Æåð ò¾áiíäå. Áàñºà êåç áîëñà ì¾ìêií áàñºàëàé ºàáûëäàð åäiê. Îñû ñàïàð, îëàé åòå àëìàäûº. Òiïòi, îí ìû» òå»ãåñi ê¾éiï êåòêåí á¸ñ òiêêiø æiãiòiìiç äå ¼êiíóäi ½ìûòûï êåòêåíäåé. ...Ìàðàïàòòàó æàéûíà ºàë¹àí. °ëãi ½ëòøûëäû» iíiñií îðòà¹à àë¹àíáûç. ²àëàé áîë¹àíûí ñ½ðàéìûç äà. “Àíãëèÿ æå»åäi! – äåï, – ºàçàºòàð îéíàìàé-ຠºîþ êåðåê”, – åäi äåï îòûðûï àë¹àí äîñûíà àøóëàíûï æ½äûðûº àëà æ¾ãiðãåíiíåí áàñºà æàðûòûìäû åøòå»å àéòïàäû.

– Áiç æå»äiê, – äåäi ê¾ëiï. – Å, îíäà ¼çiìiç åêåíñiç. Ìûíà Èòàëèÿíäûººà îáàë áîëäû áiðàº. – ²îé-åé áîëäû. Áið æå»iï åäi» ºîéìàäû» ¹îé. °ëi òàëàé îéûí áàð ºîðûºïà. – “°ëi æåòïåãåí àºûðåòøië” äåãåíäi ºàíäàé êåçäå àéòóøû åäi îñû? – Åé, ñåí äå. – °é, êåëãåí æ½ìûñòàðû»äû àéòïàéñû»äàð ìà. Ñîíøà çàð áîëûï êåëãåíäå, áàéºà»äàð, áið-áiði»ìåí òiñòåñiï îòûðà áåðñå»äåð, ñåíäåðäi äå ñîéûï òàñòàóû ì¾ìêií. – ¶é èåñiíi» iíiñi ñ¼çãå àðàëàñºàí. – ²àíäàé á½éûìòàé îë? – Ìûíà iíi»iç êåøå ñiçäi» áið áàòûðëû¹û»ûç æàéëû àéòûï ºàëûï åäi. Ñîíû ¼çi»içäåí ñ½ðàéûº äåï... ̸í-æàéäû ò¾ñiíãåí ñî», ¾íñiç, ñûíàé ºàðàï áiðàç îòûðäû. – Å, 踸¸, – äåäi û»ûðàíûï. – îë ºûçòàëàº... Ò¾ðiíå ºàðàìàé... òàÿº æåãåíi áàð áið êåçäåði. κè¹à Àëìàòûäà åìåñ, àóûëäà áîëûïòû. 100 ïàéûç ºàçàºòàð îðûí òåïêåí áið àóäàíäà. Áið äåìàëûñòà ¸êåñiíi» ¾éiíå áàðûïòû. Îäàí àðû òàó¹à øû¹ûï áið-åêi ê¾í æàòïຠåêåí ê¼»ië ê¼òåðiï. ²àñûíà æîëäàñòàðûíû» áið-åêåóií åðòêåí. Àçäàï ºûçàðà á¼ðòiï àë¹àí ê¼ðiíåäi. Êåøêiëiê – ôóòáîë. – Îéëà»äàðøû, ¸ëåìäiê àòûøóëû êîìàíäà ìåí ºàçຠæiãiòòåði ê¾ø ñûíàñïàº. Æå»iëåòiíiìiçäi î áàñòà-ຠáiëãåìiç. Áiðàº, áiç ¾øií ìà»ûçäû åäi. Æàïà-òàðìà¹àé ýêðàí àëäûíà æàé¹àñºàí. Àë¹àøºû ìèíóòòà-ຠ– åøêiì ê¾òïåãåí, òiïòi îéëàóäû» ¼çi ì¾ìêií åìåñ – ºàçàºòàð òàðàïûíàí ñî¹ûë¹àí ãîëäàí øû¹ûïòû á¸ði. Ãîë! ѽìäûº ºîé. Åøêiì îéëàìà¹àí. Àéºàé ñàï îðíûíàí àòûï ò½ð¹àí. Æàðûëûï êåòå æàçäàäûì äåéäi. Êåëåñi ñ¸òòå-ຠ¼ðåêïiãåí ê¼»ië ñó ñåïêåíäåé áàñûë¹àí. “Îéûííàí òûñ...” Äûìû º½ðûï îðíûíà îòûðà êåòêåí. Îñû êåçäå ºóàíûøòû äàóûñ åñòiëiïòi. Øi»êiëäåê, àùû.

– Á¸ñå, ì¾ìêií åìåñ ºîé, – äåï ºîÿäû. Åêi ºîëûí æ½äûðû¹ûí ò¾éå æî¹àðû ê¼òåðiï, º½íæû»-º½íæû» åòåäi. Ñàðæàí ½ºïàïòû áàñûíäà. À»òàðûëûï àéºàéøû äîñûíà ºàðà¹àí. – Åé, íå áîëäû ñà¹àí? – ²½äàé ñàºòàäû! – äåïòi ¸ëãi. – Íå?! Íåíi º½äàé ñàºòàäû? – Àíãëèÿíû. Áiðiíøi ìèíóòòà ãîë ½ð¹ûçñà æåð áîëàòûí åäi ¹îé. Ñàºòàäûûû, ñàºòàäû, – äåï ì¸ç. – Òåì áîëåå êàêîé-òî ²àçàºñòàíìåí îéíàï æàòûï. Ñàðæàí îñû êåçäå ò¾ñiíãåí. Àäàì ñåíãiñiç æà¹äàé. Áiðàº, ê¼ç àëäûíäà à¹ûëøûíäàð ¾øií æàí áåðóãå áàð ½çûíò½ðà äîñû. – Åé, òîºòà! Ñåíiêi æàé ìà? – Íå æàé ìà? – Òîºòààà, ñîíäà... – Ò¾êiðiãiíå øàøàëûï ºàë¹àí. Àëàé-ò¾ëåé æàí ä¾íèå ê¼ìåéií áiòåï òàñòàïòû. – Ñîíäà ñåí... Ñåí ñîíäà à¹ûëøûí-äàð-¹à... – À?.. Å, è¸. À¹ûëøûíäàð æå»åäi. – Å, ìûíàó... Êiì àéòòû... îé, ºàëàé ñîíäà? Ò¾ñiíáåäiì... – Ò¾ñiíáåéòií íåñi áàð? ²àçàºòàð î»áàé æå»iëåäi á¾ãií. Ñîíû äà ò¾ñiíáåéñi» áå? Àíãëèÿ åñòü Àíãëèÿ! – Îõî, å, ñîíäà ñåí Àíãëèÿíû æàºòàï îòûðñû» áà íå? – ȸ. Íå áîïòû? – Àíãëèÿíû» êiììåí îéíàï æàòºàíûí áiëåñi» áå? ²àçàºñòàíìåí, ºàçàºòàðìåí îéíàï æàòûð ¹îé. Áàñû» iñòåé ìå? – Îéíàñà íå áîïòû? À¹ûëøûíäàðäà àòàñûíû» áàñû áàð ìà? Îéíàé àëìàéäû, æàòïàé ìà òûíûø. Îñû êåçäå òîëûº ê¼çi æåòòi. Ìàíàäàí áåði ºàëæû»äàï îòûð ìà äåï, åêi ½äàé ê¾éäå îòûð¹àí. ´çiíi» ê¾íäå ê¼ðiï æ¾ðãåí, ºàòàðëàñà òiðëiê êåøiï æàòºàí äîñû “²àçàºòàð æå»iëñií!” – äåï ½ðàíäàï îòûð.

– Åé, àéíàëàéûí-àó, ñåí ºàçຠåìåññi» áå?! Íàìûñ ºàéäà? – Íàìûñ? Ïðè ÷åì çäåñü íàìûñ? Ìåí Àíãëèÿ ôóòáîëûíû» æàíó¾éåðiìií. Îñû ó຺à äåéií ñîë ¾øií æûðòûëûï æ¾ðiï, á¾ãií ºàçàºòàðìåí îéíàäû åêåí äåï àéíûï êåòóiì êåðåê ïå? °ð îéûíøûñûíû» àòû-æ¼íií òó¹àí ê¾íiíå äåéií åðiêêåííåí æàòòàï æ¾ð äåï ïå åäi»? – °é, ñåíi» ½ëòû»íû» àòû àòàëûï æàòûð åìåñ ïå? ²àëàé ñîíäà... – μëòòû» ºàòûñû æîº. Ôóòáîëäà ½ëò æîº. Êiì æàºñû îéíàéäû, – ñîíiêi. Ôóòáîë – ¼íåð ¹îé. Àë, ¼íåð – æåð áåòiíå îðòàº. Îéûí æàéûíà ºàë¹àí. Û»¹àéñûçäàíó ò½ðûïòû, àéûëûí æèþ áûëàé ò½ðñûí, “ñî¹àí áàñû» æåòïåé ìå?” – äåï ¼çiíå êií¸ àðòûï ò½ð¹àí ìûíà äîñûíû» ¸ðåêåòi ò¾»iëäiðiï æiáåðãåí. Òiïòi, àéòàð¹à ñ¼ç òàïïàé ºàë¹àí. Àë, øi»êiëäåê äàóûñ òûíàð åìåñ. ´çi äå øåøåí ñ¼éëåóøi åäi, ìûíà ò½ñòà òiïòåí àºòàðûëûï êåòòi. Ôèëîñîôèÿëûº îé àéòºûñû êåëå ìå, áiðäå»å. – ²àçàºòàð äà æàºñû îéíàñûí îñûëàð ñèÿºòû. Ñîñûí æàíê¾éåðëåði ïàéäà áîëàäû. ²àçàºòàð ¹àíà åìåñ, á¾êië ¸ëåì òiê ò½ðûï øàïàëຠñî¹àòûí áîëàäû. – Àë, ñåí øå? Ñîë êåçäå êiìãå æàíê¾éåð áîëàñû»? – Îíû êåçiíäå ê¼ðåðìiç. Áiðàº, Àíãëèÿíû ºèìàéìûí... Øûäàìíû» æåòêåí æåði îñû ¹àíà åäi. Àòûï ò½ð¹àí äà, æà¹àäàí àëûï ñûðòºà äûðûëäàòûï ñ¾éðåé æ¼íåëãåí. Àðà ò¾ñêåí åêiíøi äîñûí ºà¹ûï æiáåðiïòi. Àóûëäà¹û øàë ôóòáîëäû íå ºûëñûí, ºîðà-æàéûí ºàìäàï ñûðòòà æ¾ðãåí. °éåëäåð æà¹û îøຠæàºòà. ¶øåói ¹àíà îòûð¹àí. – Àòà»à í¸ëåò ìàë¹½í! Ñåíi» ¼çi» “ºàçຠàäàì áîëìàéäû” äåï ê¼êiï æ¾ðãåíäå ¸ëåì ºàçຠ¾øií ºîë ñî¹àäû åêåí äå, ñåí ºàéäà¹û áið à¹ûëøûíäàð ¾øií øûð-ïûð áîëìຠåêåíñi» ¹îé. ʼðñåòåéií ñà¹àí! – Å, æûíäû ìà, æiáåð.., æiáåð, å... ìûíàó... åñi»íåí àóûñòû» áà?.. Ó-øóäû åñòiï ò¼»iðåê ¸ï-ñ¸òòå æèíàë¹àí äà ºàë¹àí.

Òàìà¹ûíàí áóûíäûðà ½ñòà¹àí ºîëûíà æà¹äàéäû» ºèûíäàï áàðà æàòºàíûí à»äà¹àí äîñû àëäûìåí æàáûñºàí. Åòåãiíå îðàë¹àí ºàòûíäàð, èû¹ûíàí æ½ëºû¹àí ¸êåñi. ʼçi ºàðàéûï êåòêåí, åøêiìíi» ñ¼çií åñòiìåãåí. ²îëû ñiðåñiï ºàëûïòû. Àíàíû» àóçûíàí ê¼áiê à¹ûï æàòºàíäàé ê¼ðiíãåí. ²ûì-ºóûò áið òàðòûñòû» îðòàñûíäà æ¾ðãåíäåé ñåçiíãåí. Àíû¹ûíäà, ºûì-ºóûòòû» ê¼êåñi áîëûï æàòºàí. Øûðûëäà¹àí øåøå ìåí àºûð¹àí ¸êå. Øóëà¹àí ºàòûíáàëà. Æàí ä¸ðìåí æ½ëºûëà¹àí äîñû. ²ûðûëäàï, áîñàï áàðà æàòºàí ¸ëãi... “Øûðð”, – åòêåí àùû äûáûñòàí åñií æèûï àëäû. μçûíò½ðà äîñûí æà¹àäàí àëûï, òiê ê¼òåðiï ò½ð åêåí. Áið ºîëìåí. Àÿ¹û ñåðåéiï, ñàëà»-ñàëà» åòåäi... – °ëi ê¾íãå ºàéðàí ºàëàì, – äåéäi ¸»ãiìåñií ¾çå ò½ðûï. – ê¾øiì ºàëàé æåòòi åêåí, ñàëìà¹û äà ¸æåïòåóið áîëàòûí. Àç äåãåíäå ñåíñåííi» ¾ñòi. ιàí ºîñà ê¼ëäåíå» àñûë¹àí åë-æ½ðòòû ºîñ. ѽìäûº-àé, – äåï ºîÿäû áàñûí øàéºàï. ...Æà¹äàéäû áà¹àìäà¹àí ñî», ºîëûí áîñàòïຠáîë¹àí, ñiðåñiï ºàòûï ºàë¹àí, åðêiíå áà¹ûíàð åìåñ. Àíàíû» ñàóäàñû áiòiïòi. ²îðºûï êåòòi. ´ëòiðiï àë¹àí åêåíìií äåï. Îñû êåçäå, ê¼ïòi ê¼ðãåí åìåñ ïå, ¸êåñi æàðìàñûïòû ºîëûíà. Óºàëàäû ìà, ºûñòû ìà áiëìåéäi, ¸éòåóið áîñàòûï àëûïòû. Äið-äið åòiï òåðiñ àéíàëûï êåòêåí. °ë-ä¸ðìåííåí àéðûë¹àí. ̽íäà åøêiìíi» øàðóàñû æîº. Á¸ði ê¼ãåðiï, á¾êòåòiëå ñ½ëàï ò¾ñêåí à¹ûëøûí æàíê¾éåðiíi» àñòû¾ñòiíå ò¾ñiï æ¾ð. Ѿéðåòiëå áàñûï áàðûï, æàóûíñûç æàçäà òîïûðà¹û áîðïûëäàï æàòºàí øà»äû æåðãå ñûëº åòiï îòûðà êåòòi. – Ñàòºûí, – äåäi ê¾áið åòiï. 08.07.2012 Òàëäûºîð¹àí.

ÊÀÍÄÈÄÀÒ (¸»ãiìå) ƽìûñ óàºûòû áiòiï, ä¸ëiçäåí ê¼ðøiëåñ êå»ñå åñiêòåðiíi» æàáûë¹àí äûáûñû ìåí ñûðò-ñûðò á½ðàë¹àí êiëòòåðiíi» ñû»¹ûðû åñòiëå áàñòà¹àí øàºòà ºàëòà òåëåôîíûìà æàí áiòòi. Áåëãiñiç í¼ìið. Áåéìåçãië óàºòà êiì áîëäû åêåí... – Ìåí ±àëûììûí ¹îé, – äåéäi áið æ½ìñຠäàóûñ. Àëºûíûï ò½ð¹àí ñèÿºòû. ±àëûì... ±àëûì... ´çiì ê¼ðãåí ±àëûì àòàóëû áàñòàíàÿº ò¾ãåíäåëäi. Àóûë, ºàëà, ê¼øå.., ¼çiì àÿº áàñºàí æåðäi» á¸ði ¸ï-ñ¸òòå ê¼ç àëäûìíàí áið ¼òiï øûºòû. Åñiìå ò¾ñåð åìåñ. Êiì áîëäû åêåí? – Áiçäi» ¾éäå áîë¹àíñû», åêi æûë á½ðûí. Æàéëàóäà. ʼêêåìåðäå... Æàéëàó... ʼêêåìåð... Áiðíåøå ðåò áîë¹àì. ²àéñûáiði åñêå ò¾ññií. Ñîíäà¹û ºûìûç iøóãå ò¾ñêåí ê¼ï ºàçàºòû» áiði øû¹àð äåäiì äå, òàíè ñàëäûì. – À, ±àëåêå, ñiç áå? ²àëàéñûçäàð? – Æàºñû ¹îé æàºñû. Ñà¹àí àóûëäàí çâîíäàï ò½ðìûí. Êåøå òàóäàí ò¾ñêåìiç. Ñîñûí ñà¹àí áið õàáàðëàñûï ºîÿéûí äåï... – °¸, ä½ðûñ áîë¹àí åêåí. Àóûë-àéìຠîðíûíäà ¹îé? ¶é iø, áàëà-øà¹à òåãiñ àìàí? Êiøêåíòàéëàð ¼ñiï æàòûð ìà? – Àéíàëàéûí ñ¼çóàð ºàçàºòû» àìàí-ñàóëû¹û áiòêåí áå, ø½áûðòûï áåðäiì. Ñîíøà ñ½ð຺à áåðiëãåí æàóàïòû» iøiíåí êiì åêåíi åñiìå ò¾ñå êåòåðäåé áiðäå»å àéòûëûï ºàëàð äåãåí ¾ìiò. Äàóñûíàí îðòà æàñºà iëiíáåãåí, ºàéòêåíäå äå ºûðûºòû» àð æàº, áåð æà¹ûíäà¹û îòà¹àñû åêåíi áàéºàëàäû, “áàëà-øà¹àñû áàð øû¹àð ¸éòåóið” äåãåí æîáàìåí ñî¹ûï æàòûðìûí.

̽íäàé ½çຠæîëäû» àë¹àøºû øèðåãiíäå äàóðû¹ûñºàíìåí, îðòà æîë¹à æåòïåé ¸»ãiìåíi» áiòiï ºàëàòûíû áîëàäû. Òåðáåòå ò¾ñêåí ê¼ëiêòi» æàéëû æ¾ðiñi àäàìäû òûíûøòûººà, î»àøàëûººà øàºûðûï, ½éºû¹à òàðòà ò¾ñåòií. ʼðìåãåí àç óàºûò iøiíäåãi ¼çãåðiñòåð ìåí æà»àëûºòàðûìûçäû ò¾ãåñiï òàñòà¹àí ñî», ¸ðêiì ¼ç îéûìåí ¸óðå áîëûï êåòêåí. Àñôàëüò ïåí ä¼»ãåëåêòåð àðàñûíàí øûººàí áið êåëêi äûáûñòàí ¼çãå ¾í æîº. Ìåíi» îéûì á¾ãiíãi áiç ò¾ñïåê ¾éäi» èåñi ò¼»iðåãiíå òîºòàï åäi. ±àëåêå... ±àëûì... – Ìåí ±àëûììûí ¹îé... Îñû ñ¼çäi àéòºàíäà ºàíäàé ê¾éäå áîëàð åêåí äåï îéëàï ºîÿì. ´ç àòû åìåñ ºîé. Æà»à òàíûñºàí àäàìûíû» á½¹àí ºàòûñòû òàðèõòàí õàáàðû æîº áîëñà äà, ºóûñòàíûï áiòåäi-àó. ´òiðiê àéòºàí àäàì äà æàñûðûíáຠîéíà¹àí áàëà ñèÿºòû, æàñûðûí¹àí æåði içäåóøi ¾øií æ½ìáàº, ºèûí áîë¹àíìåí, ¼çi ¾øií î»àé ê¼ðiíå áåðåäi. Åøêiì ê¼ðìåñ ºàëºà¹à àóûñàì äåï æ¾ðiï, ò¼áåñií æûëò-æûëò ê¼ðñåòiï àë¹àíûí áiëìåé ºàëàäû. Î áàñòà ໹àðìà¹àì, êåéií ì¸í-æàé¹à òîëûº ºàíûººàí ñî» ¼ç àòûí àçäàï û»¹àéñûçäàíûï, òåç-òåç àéòà ñàëàòûíäàé ê¼ðiíãåí ¸ëãi êåçäåñóiìiçäå. ´ç àòûí àéòó ¾øií îñûíøà àçàïºà ò¾ñiðiï ºîé¹àí ºàçàºòû» ¹àíà åìåñ ê¾ëëi àäàìçàòòû» àò ºîþ ñàëòûíà ðåíæiãåí øû¹àð. °éãiëi “Ìåíi» àòûì ²îæàíû” îºû¹àíäà, ²îæàíû» àòûíà ºûçûººàí øû¹àð. ²îæà äåãåí ¸éòåóið åë àðàñûíäà áàð àò ºîé. Àâòîð àéòºàíäàé º½ë຺à åðñi åñòiëñå äå, êåìøií ò½ñòàðû áîëñà äà, íåãå îëàé äåãåí ñ½ðຠºîéûï, òåðãåóãå àëìàéäû. Àë¹àø åñòiãåíäå ê¼çiíøå æûðòûëûï ê¾ëìåñå äå, äûìûí iøiíå æ½òûï, ê¼çi áà¹æà» åòå ºàëìàéäû. Îë – ²îæà. Àë, ì½íû» àòû... ²îæà “àéòà áàñòàñàì òiëiì òà»äàéûìà æàáûñûï ºàë¹àíäàé áîëàäû”, – äåï øà¹ûíàäû. Ñîë äà ñ¼ç áîëûï ïà! Åñiìi ñîíäàé áîë¹àíäà ¹îé º½ðû¹àíäà, ñ໺ åòiï ìàºòàíûøïåí àéòàð åäi. ȸ, ²îæàíû» ê¾íi ê¼ø iëãåði. ²îëäà¹û àëòûííû» ºàäiðií áiëìåé æ¾ðãåí

ò¸óáàñûç áàëà... ´çi î»áàé ºàë¹àí ñî», áiðåóäi» ºà»ñû¹ûí òà»ñûº ê¼ðiï, òàìñàíûï îòûð¹àí ì½íû ê¼ðñå... ´ç ê¾íiìåí æûëàï ê¼ðiñåð. Àë, á½ë îéëàé áàñòà¹àíäà-ຠiøi ò½ç º½é¹àíäàé áîëàäû. Áàëà êåçäå ì¸í áåðìåéòií. Êåéií, øûíäû¹ûíäà ºûñûëà áàñòà¹àí. Àºûðû, àòûí àóûñòûðûï àëäû. Àóûñòûð¹àí ò¾ãi æîº. ²½æàòòà ò½ð ¹îé áàòòèûï. Îíû» ¾ñòiíå òûì êåø ºèìûëäà¹àí ñû»àéëû. Îòûç òiñiíåí åêi àóûç ñ¼çi øûºñà, ê¾ëëi ¸ëåì áiëiï áîëäû äåï åñåïòåéòií, ñûìñûç òåëåôîííû» òiði í½ñºàñû, ºàð¹à òàìûðëû äåï ñèïàòòàëàòûí áûòûñºàí áàéëàíûñûíû» àðºàñûíäà “ñ¼çiì æåëãå ½øòû” äåï ðåíæè àëìàéòûí æåð áåòiíäåãi æàë¹ûç åë – ºàçàºòàð ìåêåíäåéòií àóûë¹à áåëãiëi áîë¹àí æàéò àëûñ-æàºûí¹à òåãiñ æåòiï áîë¹àí êåçäå ¹àíà àºûë êiðiï, ò¾ñ àóà ìà»ûðà¹àíûíû» ïàéäàñûíàí çèÿíû ê¼ï ïà äåï ºàëäû. ´ç àòûí ¼çi ¼çãåðòiï àéòûï æ¾ðãåíií åñòiãåí êåéáið ó òiëäi íåìåëåð ñûðòûíàí ñàí ñ຺à æ¾ãiðòiï æàòòû. Êåéäå á½ë äà ò¸óáà¹à êåëåòií ¼çiíøå. Ñàëûñòûðàäû ¹îé. ²àçàºòû» àð¹û-áåðãi ¼òêåíií ºîòàðûï êåï æiáåðãåíäå, á½ðºûðà¹àí øà»íû» àñòûíàí íå ái𠺽äàé àòºàí åñiìäåð êåçäåñêåí. Èòæåìåñ... ѽìäûº-àé! Îñû àòòû àðºàëàï òà æåð áåòiíåí ê¼øòi-àó áiðåóëåð. Ðàñ áîëñà àäàìíû» àòû òà¹äûðûíà òiêåëåé ¸ñåð åòåòií ê¼ðiíåäi. Äåìåê, å» áîëìàñà èòòi» ¼çi æåóãå æàðàìñûç àäàì áîë¹àíû ¹îé. °ëäå, “èòêå æåì áîëìàñà åêåí îñû ñîðëû”, – äåï ûðûìäàï ºîéäû ìà åêåí? Äåìåê, ñîë àòòû ºîéûï æ¾ðãåíäåðäi» ¼çäåði î»áàé ò½ð ¹îé. Áiðºàòàðû èòêå æåì áîë¹àí äà... ²àäiðñiç... ̽íäàé àòòû øà» æ½òûï, òàó ºîïàðìàéຠåñòiãåí. ʸäiìãi ¸æå. Ñàëèºàëû. Áàëà-øà¹àñû ò¾ãië, àóûë-¾é àëäûíàí ºèÿ ¼òïåéäi. ²àäiði äå áàð ñèÿºòû. ¶áiðëi-ø¾áiðëi êiñi, øàëûíàí æåòïiñêå òîëàð-òîëìàñòà, åðòå àéðûëäûì äåìåñå, áàñºà ºàé¹ûñû æîº. Ѿïñ¾éêiìäi, òîìïà» ºàººàí ºàïòà¹àí íåìåðå-ø¼áåðåíi» îðòàñûíäà îòûðóäàí àñºàí ºàíäàé áàºûò êåðåê?! ʼòiáàð... Àëëà-àé! Àóûç¹à áàéºàìàé àëûï ºîéñà»

½ÿòñûç àòàíäûðàð ñ¼çäi åëãå æàð ñàëûï... Ìåíi» àòûì... ²½äàé-àé, ºàéòiï àéòòû åêåí? ²ûçäàðìåí ºàëàé òàíûñòû åêåí?.. À, àéòïàºøû îë áàÿ¹ûäà æàñà¹àí êiñi. ´çi áàòûð áîë¹àí äåñåäi. Äåìåê, àòàºòû áîë¹àí. ²ûçäàð¹à àòûí àéòòïàé-àº, øûðº èiðå áåðãåí øû¹àð. Òó¿! – äåéäi ñîñûí ¼çiíåí-¼çi ò¾»iëiï. – ²½ëºûíû ºûçäàí àð¹û¹à æåòïåé ºàë¹àíäàé ñîðëû áàñûì, ºàéäà¹ûíû îéëàï. – Îíäàé ½ÿòòû ì¾øåñi áàð åêåíií àò ºîéûï ¸éãiëåìåé-ຠºîéñà äà áiëåäi ¹îé á½ æ½ðò. °ëäå, ê¾ì¸í êåëòiðäi ìå åêåí? ̾ìêií, æ¾ðåãiíi» ò¾ãi áàð äåãåííi» àíàéû í½ñºàñû ¾øií îñûëàé ºàáûëäà¹àí áîëàð? “Å, îë ºîëäàí êåëìåéäi áiçäi». Îë ¾øií äå ê... êåðåê”, – äåï ê¾íäå àéòàäû ¹îé ¼çäåði äå. Ѽéòiï, àóûñïàëû ìà¹ûíàñûíäà áiðäå»å ºûëìàñà, ì¾øåñií ò¾ãåíäåó ¾øií á½ëàé æàñàäû äåó, ºàëàé áîë¹àíäà äà åøºàíäàé àºûëäû» àóûëûíà ñûéìàéäû. ²àéòêåíäå äå ì½íû» áàñû æåòïåéäi. Ñîë àòòû ºîÿðäà ºàíäàé îºè¹àëàð áîëäû åêåí ¸? Íå ê¼ðiíiïòi, ºàðñû øûººàíäàð áîë¹àí øû¹àð-àó. ²àðñû øûººàíû áàð áîëñûí, îñûíäàé àò ºîÿì äåï ê¼êiï æ¾ðãåí ¸óåéiíi» íå îéëà¹àíû áîëäû åêåí? Íà¹ûç òiñòåãåí æåðiíåí òiñi æà¹ûìåí ºîñûï á¼ëiíiï ºàë¹àíøà àæûðàìàéòûí øàºàðäû» ¼çi áîëûï ò½ð-àó. °éòïåñå, ìûíàäàé ñ½ìäûº áîëûï æàòºàíäà ò¾ê æàçû¹û æîº ñ¸áèäi» îáàëûíà ºàëàòûíäàé àóûë òåãiñòåé òåðiñ êåòêåíäåð åìåñ øû¹àð. “²ûðûºòû ºû»ûð æå»åäi” äåãåíäi îñûíäàéäà àéòñà êåðåê ºàçຠòà. Ìàéê¼ò... Á½ë êiñi äå ñ½ìäûº àºûí áîëûïòû äåéäi áiëåòiíäåð. Àºûí ÿêè áàòûð áîëó ¾øií îñûíäàé àò ºîéûëó øàðò áîëñà, æåð áåòiíäå àí åñiì ºàëìàéòûí åäi ¹îé. Îñû¹àí ºàòûñòû åñòiï ºàë¹àí áið îºè¹àíû åñòiï, ñîíøà òàìñàí¹àíû áàð. ²àçàºòû» ºûç-êåëiíøåãi îðàìàë òà¹à ìà, æîº ïà äåãåí ñ½ðຠò¼»iðåãiíäå ºàðà ºàçຠïåí æà»à ºàçàºòû» àðàñûíäà òàðòûñ áîëûïòû. ²àðà ºàçàºòû» íå äåéòiíi, æà»à ºàçàºòû» íå ê¼êèòiíi áåëãiëi. °»ãiìå îðàìàë òóðàëû áîë¹àí ñî» æà»àøûë íåìå: – Òàºïàñûí! – äåïòi êåñiï àéòûï. – Êåðåãi æîº.

²àçið îë çàìàí ¼òêåí. Êåìïiðëåð òàºñà òà¹à áåðñií, ºûç-êåëiíøåêòåð æàéíàï æ¾ðñií. Áàðäû ê¼ðñåòó êåðåê ºîé. Àéòû»äàðøû, ºàçàºòû» ºûçäàðû êiìíåí êåì? °ëåìäiê àðåíà¹à æàðºûðàòûï àëûï øûºñàº, àòòû ò¾ñiï, æàÿó æàòûï ºàðàéòûíäàé áàð. Àë, áiç ñîíøàìà ñ½ëóëûºòû ò½íøûºòûðûï, ò½ìøàëàï... – Ìûíàäàé ñ¼ç ¼ç-¼çiíåí àºòàðûëûï æàòºàñûí, ïåíäå øiðêiíäå òîºòàó áàð ìà? Òàìà¹ûí êåíåï ºîéûï ºàéòà øàáûíûïòû. – °é, òiïòi áàð ¹îé, ºàçàºòà ѽëóøàø, ²àðàøàø, Àºòàìຠäåãåí àòòàð áîë¹àí. Ñî¹àí ºàðà¹àíäà, áàÿ¹û ºàçຠòà îðàìàë òàºòû äåãåíãå ñåíó ºèûí. Ñåáåái, îðàìàë¹à îðàíûï æ¾ðñå, îíû» øàøû ìåí ìîéíûíû» ºàíäàé åêåíií ºàéäàí áiëiï æ¾ð? – äåïòi æåðäåí æåòi ºîÿí òàïºàíäàé ¼çåóðåï. ²àðà ºàçຠºîéñûí áà, øàëàñû ì½íäàé øåøåí ºàçàºòû» ºàðàñûíû» æàéûí àéòïàé áiëìåéìiñi». – Ñiç, – äåïòi æà»à æ຺à êåêåòå ºàðàï. – ²àçàºòû» ¼òêåíií ºàéòåñiç, ¼çi»içãå ºèûíäàó áîëàäû-àó. Îíû» ¾ñòiíå äàóëàñûï îòûð¹àí àäàìû»ûç òàðèõòû áiðøàìà îºû¹àí êiñi. Êåéiíãi æà»àëûºòû ñiç ñèÿºòû áiëå ºîéìàñïûç, áiðຠ¼òêåííi» èiñi ì½ðíûìûç¹à áàðàòûíû àíûº. Ìûñàëäû ä½ðûñòàï êåëòiðiï ¾éðåíi»iç àëäûìåí. Ñîäàí êåéií “ºàçàº!” – äåï ½ðàíäàéñûç. Åãåð, ê¼ðiíiï ò½ð¹àí æåðäi íåãiçäåï àò ºîþ êåðåê áîëñà ºàçàºòà Ìàéê¼ò äåãåí àºûí, ʼòiáàð äåãåí áàòûð ¼òêåí, – äåïòi-ìiñ. ľð åêåí êiì áîëñà äà. Øiðêií-àé, îéíàòà áiëñå ñ¼ç øiðêiííi» àëìàñ ºàìàëû æîº-àó, – äåï òàìñàíûï áiðàç îòûðäû. Îéûíà òà¹û ºàíøàìà àòòàð îðàë¹àí. Áið á¾ãií åìåñ, ê¾íäåãiñi îñû. Îéëàìàé ºàéòñií, àäàì ¼ç àòûí ê¾í º½ð¹àòïàé å» º½ðû¹àíäà áið ì¸ðòå àéòàäû ¹îé. Òiïòi, ºîéûí ºàéûðûï ºîéûï, ºûðäà æàòºàí ì½íû» ¼çií åëñiçäå æ¾ðiï êåçiêêåí ºàçຠòà º½ð æiáåðìåéäi. Æîº ºàðà¹àí ºàçàºòû» ¼çi iøi»äi êåïòiðiï, ò¼ðåíi» áàëàñûíäàé êåðiëiï áà¹àäû. ̾ëãiï ò½ð¹àí àòûíà áið æàìáàñòàé ºèñàéûï îòûðûï àëûï, ºàìøûñûí á¾êòåé ½ñòàï àï û»ûðñè ñ¼éëåãåíäå æî¹àë¹àí áið

º½íàæûííû» ñî»ûíàí ñàíäàëûï æ¾ðãåí àäàì¹à òiïòi äå ½ºñàòà àëìàéñû». Òຠáið, ñåðiëiê º½ðûï, ñ¸íi æàðàñûï ò½ð¹àíäàé àñûºïàéäû ¼çäåði. – Íûñïû» êiì? ²àé òó¹àí áîëàñû»? Êiìíi» áàñëàñûñû»?.. – îñûëàé ø½áûðûï êåòå áåðåäi. Êåçåãiìåí ºîéìàéäû, àºòàðûï áiðຠòàñòàéäû. Òiïòi æàóàï áåðiï áiòêåíøå ñ½ðàºòû» ñàíûíàí æà»ûëàñû». Á½¹àí ñàëñà, å» áiðiíøi ñ½ðàºòû àòòàï ¼òiï êåòå ñàëàð åäi. Áið àòûì íàñûáàé ¾øií àò º½éðû¹ûí êåñiñiï, ê¼ø áàñûí òåðiñêå á½ðó¹à áàð êåðãiìå íåìåëåð áið àóûç ñ¼çiíi» äàëàäà ºàë¹àíûíà ¼ëñå ê¼íñií áå, ñ¾éåãií ºàçûï, ¼ëãåíòiðiëãåíií ò¾ãåíäåï øûººàíäà, ñû¹ûðàÿ ºàðàï: – Àòû» êiì äåäi»? – äåéäi ºàéòàëàï. Îñû áið ñ½ðàºòàí æåê ê¼ðåòiíi æîº øû¹àð. Àò, åñiì, íûñïû... Àòòû» ¼çiíå áiðíåøå àò ºîéûï òàñòà¹àíäà, ñîíøàìà àçàíäà¹àí ñî» ä½ðûñ åñiì æàìàé ñàëñà ¹îé, ò¾ãå! ²àéäà¹û áið... ʾëøàøàð, ʸðiïæàí, ²îéáà¹àð, Æûëºàéäàð, Òåêåáàé, ĸìåòêåí, ²îéñàíà, ʾíñàíà, Èòåìãåí, Ìàëáàº... Êåòå áåðåäi. Ò¸êiëáåê äåãåíäi åñòiãåíäå, ìà¹ûíàñûí òàïïàé ºîð áîë¹àíû áàð. Ñîíäà, áàëàì ¼ñêåíäå ºîé áàºñûí äåï ûðûìäà¹àíû ìà ñîðëûíû»? ʾë øàøûï îòûðàð ñàëຠºàòûí áîëñûí äåé ìå åêåí? ʸðiïæàíûíà íå æîðûº? ʸðiái – ¹àðiï äåãåíi åìåñ ïå, êií¸ ìåí ê¾í¸äàí àäà ñ¸áèäi îñûíøà ºîðëàï... – Îñûëàé îéëàï-îéëàï êåëåòií äå, æåðãå áið ò¾êiðiï, òûï-òûíûø æàéûëûï æ¾ðãåí ºîéûíà àé¹àé ñàëàòûí. “²àéò åé, èòòòi» ìàëû!” Ñîñûí ºàéòà îéëàíàòûí. – Õàíãåëäi ìåí ²îéãåëäi... Àë¹àøºûñû ºàíäàé áàºûòòû äåñå»øi, àíàó-ìûíàó åìåñ õàí êåëãåíäå òó¹àí. Òiïòi, õàí ¾éiíå ò¾ñòåíóãå ò¾ñå ºàëìà¹àí øû¹àð, àéøûëûº àëûñòà ñàéëàóû áîëûï, áèëiêêå æà»à ïàòøà, ò຺à æà»à õàí îòûð¹àíäà, ò¾ê òàïïàé îòûð¹àí ºàçຠ¾øií òà¹û áið åñiì òàáûëà êåòïåé ìå?! Äiëìàðëû¹ûí ê¼ðãåíäå åðiêñiç ñiëåêåéi» ø½áûðàäû. “Ñåíåí àñºàí êiì áàð åêåí, øiðêií”, – äåãiçiï, ñ¾éiíäiðãåíi ñîíøà àòû»äû ½ìûòòûðàäû. Àë, ìà»ûðàï, æàìûðàï êåø áàòà ê¾íäå-ຠêåëiï æ¾ðãåí

ºàéäà¹û áið îòàð ¾øií ²îéãåëäi äåï... ľíèåãå àäàì, ½ðïຠêåï æàòºàíûìåí øàòà¹û æîº, ºîé êåëãåíäå òóäû äåãåí äå, ìîëäàíû» º½ëà¹ûíà ñûáûðëàé ñàë¹àí. Àçàíûí øàºûðûï, ¼ðiñòåí ºàéòºàí ñåìiç òîºòûíû» ìàéëû ñ¾áåñiíå ñàºàëûí àðìàíñûç ìàëûï îòûð¹àí ìîëäåêå» îéëàíûï ºàéòñií, îíû» ¾ñòiíå “ì½íû» ºàëàé?” – äåï åçiï ò½ðàòûí óàºûò åìåñ, àëëàíû» àòû àòàë¹àí æåðäå ê¼ëäåíå» êå»åñ º½ðó ìîëäà àòûíà ñûí, àçàí æà»à ¹àíà øàºûðûëäû, á¼ãåëåð ºèñûí æîº. Îíû áið çàìàí ¼òêåíäå òà» àòà òó¹àí áàëàñûíà ºîé¹àí áiðåóëåð, “îéáàé, ñîíäàé äà ñîíäàé, ²îéãåëäi àòàñûíäàé áîëñà æàìàí áîëìàéäû, åøêiìäå øàòà¹û æîº, ºîé àóçûíàí ø¼ï àëìàñ ìîìûí åäi æàðûºòûº, ñîë êiñiíi» æîëûí áåðñií!” – äåï òà¹û º½ðòºàí. – °¸¸é, á½ë ºàçຠøiðêiíãå äàóà æîº ºîé, äàóà æîº! – äåï åêiíøi æàìáàñûíà àóíàï ò¾ñåäi. ²àçຠøiðêiíãå àéòºûçñà», àäàìíû» á¸ði ºîéûí º½ðòòàï, àéðàíûí ½ðòòàï ºîéûï, åøêiìäå øàðóàñû æîº ï¸»ãiï æ¾ðåòií ñàñûº àóûç, ñîïຠáàñ áîëó êåðåê ñèÿºòû. ²îëûíà iëiêêåí ¸ëäåáið øèäi» òàëûí òàëìàï àóûç¹à ñàëûï, òiëiìåí àéíàëäûðà îéíàï, ê¼êêå ºàðàï áiðàç æàòàäû. Æàòàäû, æàòàäû äà, åñiíå ¸ëäåíå ò¾ñêåíäåé àòûï ò½ðàäû. Íå ¾øií ò½ð¹àíûí ¼çi äå ½ìûòûï, ì¸íñiç ò½ðà áåðãåíøå äåï ºîé æàºòû áið ê¼çäåï ºîÿäû. Ñîñûí ºàéòàäàí æàìáàñòàéäû. Æàìáàñ æåðãå òèiñiìåí áàñûí îé ºàìàé áàñòàéäû. Ñû êåçäåãi îéû åñåêòi» ìèûí æåãåíäåé àäàì àòòàðûíû» àéíàëàñûíàí øûºïàéäû øûð àéíàëûï... Àéáûíäû åñòiëåð ºàíøàìà àò áàð. Ñîëàðìåí ºîë àëûñûï ò½ðûï, ¼çi»äi ºàðàïòàí-ºàðàï ºîð ñåçiíåñi». Õàíäàðäû» àòû ºàíäàé øiðêií. Ñið¸, åñòiãåíäi åëå» åòêiçåòií åëåóëi åñiìäi îéëàï òàáó ¾øií äå òåêòiëiê êåðåê øû¹àð-àº. Åë áàñºàðàòûí àñûë ½ðûºòû» ½ðïà¹û á½ë æîðà¹à åðåêøå ì¸í áåðãåí áîëó¹à òèiñ. Áiðàº, ¼çi ò¼ðå áîëñà, “áàëàì ºîé áàºñà äà æåòåäi, ¸éòåóið æåð áàñûï ñîïèûï æ¾ðñå áîëäû”, – äåï ºàéäàí àðìàíäàñûí. ʼðãåíi ê¼ãåíäåãi ºîçû ìåí æàéûëûìäà¹û ºîé åìåñ,

ò¼ðäåãi øiðåíãåí õàí-ñ½ëòàíäàð ìåí àñºàº øà»ûðຠáîë¹àí ñî» ½ñàºòàï ºàéòñií?! Àòû»à ñàé àäàì áîëìàñà», æàìàí èòêå òå»åï, èòi»äi øû¹àðàòûí ºàáà¹àí ºàçàºòû» åêåói áàñ ºîññà ¾øiíøi ºûëûï ñåíi îòûð¹ûçûï ºîéûï, ä¾ðñå ºîÿ áåðåòiíi òà¹û áàð. ²àíøàìà Øû»¹ûñ ïåí Àáûëàéäû ê¼ðäi. Òiïòi, õàíûí ºîñûï ºîÿòûíûí ºàéòåðñi»! Ñîíû» òàëàéû àòòû» ºàé æà¹ûíàí ìiíó êåðåê åêåíií àæûðàòà àëìàé, ê¼çi» ºàéñû äåñå àóçûí ê¼ðñåòiï åñå»ãiðåï æ¾ð. Ñî¹àí ºàðà¹àíäà, àäàìíû» àòûíû» òà¹äûð¹à ¸ñåð åòåòiíi æåë ñ¼ç áîëàð. °ëäå, æàðàòóøû äà àøóëàíûï, “ò¾ðiíå ºàðàìàé àò ºîé¹ûøûí, ìåíi» ñ¾éiêòi º½ëäàðûìíû» åñiìií èåìäåíãåíäi ê¼ðñåòåéií”, – äåï ñîíäàé ê¾éãå ò¾ñiðiï ºîÿ ìà åêåí? Äåìåê, ¸äiëåòñiçäiêòi» ¼çi æî¹àð¹û æàºòàí áàñòàëûï îòûð åêåí ¹îé. – °éòåóið, áàñû æåòïåéòií. Êií¸ëiíi içäåï îòûðûï, òiêåëåé º½äàéäû» ¾ñòiíåí iñ ºîç¹àìຠáîëûï îòûð¹àíäà, åñií æèÿòûí. Ò¸óáà¹à êåëiï, ºîéûí ê¼çáåí ò¾ãåíäåé îòûðûï, êåøiðiì ñ½ðàéòûí. Îéëàé-îéëàé ìèû àéðàí¹à àéíàëûï áàðà æàòºàíäàé. “¶ø ê¾í ºîé á຺àííàí àºûë ñ½ðàìà” äåãåíäi äå îñû ¼çi ñèÿºòûëàð¹à ºàðàï àéòºàí-àó áàÿ¹ûëàð äà. Ñîñûí ºàéòà áàñ ºàòûðàäû. Ê¾í ½çຠ¸ëi, ºîé ìåí îéäû ºàòàð áàºïàñà», ê¾íi» ¼òïåéäi èåíäå. – Åãåð, ¸ëãi ñ¼ç ðàñ áîëñà, á½ë ìûíà òàóäà òàëòèûï æàòïàé, ìiíáåëåðäå ºîë ñiëòåé ñ¼éëåï, áiðåóëåðìåí òàðòûñûï ºàëàäà æ¾ðìåñ ïå åäi? Ié ñàñû¹àí ºîé æîº, ºè ñàñû¹àí ºîðà æîº. Û»ûðàíà òûíûñòàï, ä¾íèåíi òiðåï ò½ð¹àíäàé ì¾éiçií øàéºàï ºîéûï, ê¾éñåï æàòºàí ñèûð æîº. Îí ñàëñà» áið áàñïàéòûí æàáû – ºîéòîðû æîº. °ëãi òåëåäèäàðäàí ê¼ðiï ºàëàòûí êiëå» û¹àé ìåí ñû¹àéäû», èãi æàºñûíû» îðòàñûíäà ñàéðàï ò½ðàòûí áiðäåìå ¹ûëûìäàðûíû» äîêòîðû, ïðîôåññîð äåãåíäåðäå äå àðìàí áàð ìà åêåí. Àòûíà çàòû ñàé áîëìà¹àñûí, æà»áûð æàóìàé ñó áîëûï, ºûñûëàñû» äà æ¾ðåñi». Ѽéòiï, êåøòi áàòûðàòûí. Á½ðûí ñî»äû ê¼ï îéëàíáàéòûí, æàñ ºûðûººà òàÿ¹àí ñî»-ຠîé º½ð¹ûð èåêòåï àëäû. Íå ò¾íäå òûíûì æîº, íå ê¾íäiç òûíûì

æîº. μéûºòàñà äà ò¾ñiíäå àòûí ¸äåìiëåï ¼çãåðòêåëi æ¾ðåäi. ²àçið, “îñû áàëàëàðûìíû» àòû ºàíäàé?” – äåï îéëàíàòûí áîëûï æ¾ð. Áàé ìåí áåêòi, õàí ìåí òàéäû ºîñïàé-ຠºîéûï øû¹ûïòû. Áàðû ¾øåó. ¶øåói äå ½ë. Ò¼ðòiíøiñi ºûç áîëàäû äåï ¾ìiòòåíiï æ¾ð ¸éåëi. “Àéòïàºøû, ¸éåëiíi» àòû ºàëàé îñû? – äåéäi æåðäåí æåòi ºîÿí òàïºàíäàé. – °éòåóið, á½¹àí ê¾ëãåíäå, áîëìàñà àò òóðàëû ëåêöèÿ îºû¹àíäà º½äàéäàé. °ëãi òà¹äûð ìåí àòòû áàéëàíûñòûðûï, ï¸ëñàïà ñî¹ûï æ¾ðãåí äå ñîë. Òiïòi, æàìàí àò ºîþäû – “áàëà ò½ðìà¹àñûí àìàë æîº iñòåãåí iñ”, – äåï àºòàï, äiëìàðñûéòûíûí ºàéòåðñi»! ²àëàé îéûíà êåëìåãåí, îë äà î»ûï ò½ð¹àí æîº åêåíàó. μëáîñûí. ȸ, òiëåó òiëåï ºîé¹àí äåï îòûðàòûí. ²àéûí æ½ðòûíû» òiëåãií áåðãåí-ຠåêåí åíäåøå. ¶ø ºûçäàí êåéií-àº, òîïûðëàòûï ¾ø ½ë òó¹àí åíåñi ¸ëi òû». ²ûçû ìûíàó, ºûç¹à çàð áîï æ¾ðãåí”. Áûëàé, áàëàëàðûíû» àòû ò¸óiðëåó ñèÿºòû. Àðìàí, Åðæàí, ͽðæàí. Åëå» åòêiçåð åñiì åìåñ, áiðàº, á½ë ºàëàé äåãiçå ºîéìàéòûí ê¼ïòi» áiði. ιàí äà ø¾êið äåñií á¸òøà¹àðëàð, àòàëàðû òiði áîë¹àíäà, àçàíäû ºàé ºûáûëà¹à ºàðàï øàºûðàòûíûí º½äàé áiëñií! Åíäiãiñi ºûç áîëñà äà, ½ë áîëñà äà, ¸é áið êåðåìåòòåé àò îéëàï òàïïàñà ìà îñûäàí. Îäàí àðû ºàðàé àò ò¾ãåíäåó áàñòàëàäû. Æàºñû àòòàð. Áiðàº, îñû ó຺à äåéií àñºàº ê¼ðiíiï æ¾ðãåí åñiìäåðäi» ò¾áiíå ¾»iëiï êåï æiáåðñå, ºàéäà¹û áið áîëûìñûç ìà¹ûíàñû ìàðäûìñûç áiðäå»å ñû¹àëàéäû äà ò½ðàäû. Áiðæàí äåãåí àò ºàòòû ½íàéòûí. Áiðòóàð ïåðçåíòi ¹îé ºàçàºòû». °íäåði ºàíäàé, ñàé-ñ¾éåãi»äi ñûðºûðàòàäû. ²½ë຺à ê¸äiìãiäåé åñòiëãåíìåí, åêiãå á¼ëiï ºàëñà», ºàéäà¹û áiðåó äåãåíãå æóûºòàï êåòåäi. Àðóຠíàçàëàíûï æ¾ðåð äåï, îäàí àðû îéëàó¹à ºîðºàäû. ʸðiáîç äåãåí àòû áàð àäàì êåçäåñòiðìåñå äå, áiðåóëåðäi» ñîíäàé àòàñû áîë¹àíûí áiëåòií. Æà¹ûìäû åñòiëåäi ¸éòåóið. Åëå» åòå ºàëàðäàéñû». Îéëàìà¹àí áið ê¾íi, à»òàðûëäû äà ºàëäû. Æûëºû ¹îé. Æàé æûëºû åìåñ,

¼çi øûìûðëûº ïåí åïòiëiêòi ໹àðòàòûíäàé. ʾëiìñiðåï ñ¼éëåéòií ñèÿºòû. °ëäå, ºàëæû»û æàðàñºàí áàëäûçûí ê¼ðãåíäå ñîíäàé ê¾éãå ò¾ñòi, áîëìàñà ê¼ïòåí ê¼ïòi» îðòàñûí ê¼ðìåé, èåãi ºûøûï æ¾ðãåí æàííû» ¸äåòiìåí ºîíຠêåëãåíãå ºóàíûï ºàëäû. Æàï-æàñûë ¸ëåììåí àñòàñºàí ìûíàäàé ïåéië æàäûðàòûï-ຠæiáåðãåí. Êåó-êåóëåï ¸»ãiìå ñî¹ûï îòûðìûç. ļ»ãåëåê øà»ûðàºòû ºàçàºòû» êèiç ¾éiíäå ºàçàºøà ìàëäàñ º½ðûï ½çຠîòûðà àëìàñຠòà, “ºàíäàé û»¹àéëû”, – äåï ºîéûï øîºèûñûï áà¹àìûç. Ñûçäûºòàòà ½ðòòàéòûí áàë ºûìûç “¸»ãiìåíi ìåíñiç ºàëàé àéòàð åêåíñi»äåð” äåãåíäåé òîñòà¹àí iøiíäå ì¼ëò-ì¼ëò. Ñû êåçäå øûººàí ¸çië, ºûìûçäû» ¼çií ñ¾òïåí áå, ñ¾òñiç áå (îðûñòû» ñ ìîëîêîì, áåç ìîëîêàñû) äåï áàðûï ñàòûï àëûï ¾éðåíiï ºàë¹àí áiç ¾øií òàçà ºûìûçäû ê¾áiäåí ºîòàðûï iøó ìåðåêåäåí êåì åìåñ. Îñû êåçäå àéòûï ºàëäû. Áàëäûçû æåçäåñiíå: – Ñîìåí, ʸíäåêå, îí áið áèå áàéëàï îòûðìûí äåï øiðåï îòûðñû», ºàíøàóû ¼çi»äiêi? Æîº, á¸ði ºîñïà ìà? – Åëäi» ìàëûí ñàíàìàé îòûðà àëìàéñû» áà, àë ºàéòåñi», á¸ði ¼çiìäiêi. – Æîº, ʸíäåêå, ìåí áiëåì ¹îé ñåíi, åëäi» ê¼»iëiíå ºàðàï, áàð ìàëûí àëäû»à æèûï àï, àòà»íàí ºàë¹àíäàé àðäàºòàï áà¹ûï îòûð¹àí øû¹àðñû»... Åêiíøi ì¸ðòå ʸíäåêå... ±àëûì äåï åäi, ê-ìåí ½éºàñòûðà àëìàé ºîð áîï îòûðìûç. Åêå-íi ºîñûï àéòó ¾øií ñû åêi ¸ðiï ºûñºàðó¹à òèiñ. ß¹íè, ±àëåêå áîëñà êåðåê åäi. Áiðàº, Êàíäåêå äåäi. Åêi ì¸ðòå, ºà¹ûñ åñòó ì¾ìêií åìåñ. Àðàìûçäà¹û ²àñûì äåãåí æiãiòiìiç àë໹àñàðëàó åäi, ò¼òåñiíåí êèëiêòi. – ²àëàé ʸíäåêå? Èòêå òå»åï îòûðñû» áà ñîíäà? Æåçäå» áîëñà, æåçäå» øû¹àð, áiðàº, ºàëæû» àéòó ¾øií äå ó¸æ òàáó êåðåê ºîé. Ìûíàäàé áîéëû-ñîéëû æiãiòòi ê¸íäåíãå òå»åï... ʼêåéiìiçäi òàï áàñûï îòûðñà äà, û»¹àéñûçäàí¹àí áîï, “ºîéñà»øû”, – äåï ºîÿìûç. Áàëäûç ái𠸻ãiìåíi»

øåòií øû¹àðäû. ʸíäåêå»... °é, ±àëåêå» ê¸íäåí èòòåí ¼ëåðäåé ºîðºàòûí ê¼ðiíåäi. – Êiøêåíå êåçiíäå ò½ðºû ò¸óiðëåó ºàçàºû ò¼áåò º½ðûï ºàë¹àíäàé, ê¸íäåíãå òàëàíûïòû. Ñîäàí ñîëàé àòàï êåòêåí... Àºûë¹à ºîíûìñûç. Æîáà¹à êåëìåéäi. Æàí-æàºòàí “ºîé ¸ði” äåñiï, æàìûðàï æàòûðìûç. Òà¹û áið êåïòi ºûëòèòòû. – Òóûëà ñàëûï ê¸íäåí åìãåí. À»ûç áåí ìèôòå àéòûëàòûí ºàñºûð åìåòií áàëà áàð ¹îé, ñîë ñèÿºòû... ²èñûíñûç. Ê¼ï ºèºàð ñ¼çiíi» áiði. Îòà¹àñûíà ºàðàéìûç à»òàðûëûï. ʾëiï ºîéûï îòûðà áåðäi. “Àéòûï áîëäû» áà?” – äåãåíäåé áàëäûçûíà ºàðàï àëäû. – Àë, æiãiòòåð ºûìûç àëûï îòûðû»äàð. Î-î, áiçäi» ʼêêåìåðäi» ºûìûçû... Îíû» ¾ñòiíå ¸ïêåëåði»íi» ºîëûíû» ê¾òiìií ê¼ðãåí ñî»... ʾíäå êåï æàòºàí æîºñû»äàð, – äåï àç á¼ãåëäi. – Àë, ìûíàíû» àéòûï îòûð¹àíû, – áàëäûçûíà ºàðàìà¹àí äà. Å» áîëìàñà èåêïåí í½ñºàóøû åäi, îíäàé æîº. Æîº ºàðàï îòûð¹àíäàé æåðäåí áàñ àëìàé ñ¼éëåéäi åêåí. Iøiìiçäå íå æàòºàíûí, º½ìàðòûï ¼ëiï áàðà æàòºàíûìûçäû áiëiï îòûð, “òû»äàìàé ê¼ði»äåð” – äåéòiíäåé. – Áiçäi» øàë ºûçûº êiñi åäi. Àçäàï ¸ïåíäåëiãi áîëàòûí. Îé, ºûçû¹û æåòåðëiê. ²àçið à»ûç ºûï àéòàäû îñû àéìàº. – °êåñií åñiíå àë¹àíäàé ñ¸ë á¼ãåëäi. – Áiðäå, òûíûø ò½ðìàé ºîé¹àí ìiíiñ àòûí æû¹ûï ñàï òà¹àëàïòû. Àëäû»¹û åêi àÿ¹ûí áiòiðiï, ê¼ëäåíå» áið øàðóàëàðìåí àéíàëûñûï êåòêåí ê¼ðiíåäi. Ñîë êåòêåííåí ìîë êåòiï, áiðàç óàºûò ¼òêåí ñî» ¹àíà åñiíå ò¾ñiï, àðòºû àÿ¹ûí òà¹àëàï áiòiðiïòi. Àòòû» àÿ¹ûí áîñàòûï, “àë åíäi ò½ðà ¹îé”, – äåñå, æûëºû ºîç¹àëìàéäû äåéäi. Ѽéòñå, ½çຠæàòºàí æûëºû àóà æåòïåé ¾çiëiï êåòêåí ê¼ðiíåäi. °êåìiç áàñûíà áið øû¹ûï, àÿ¹ûíà áið øû¹ûï, ºàðàï ò½ðûï-ò½ðûï àé¹àé ñàïòû: – Áà¹èëà, ¸é, Áà¹èëà, ìûíà àòà»à í¸ëåò æûººàíäà òiði ìå åäi ¼çi?

²½ðòòàï êåòêåí ºîé¹à “òàçà æ¾ðìåéñi», º½ðòòàìàé ºàéòåñi»!” – äåï ðåíæiãåí äå ñîë êiñi. Ñûïûðòºûíû ò½ð¹ûçûï ºîþ¹à áîëìàéòûí ûðûì áàð ¹îé ºàçàºòà. Áið ¾éãå áàðà ºàë¹àí ê¼ðiíåäi. Áîñà¹à¹à ñ¾éåíiï òiêåñiíåí ò½ð¹àí ñûïûðòºûíû ê¼ðiï: – °é, ìûíàíû êiì á½ëàé øîøàéòûï ºîé¹àí, ò¾ãå! °é, ê¼ãåðìåãiðëåð-àó, ä½øïàí ¼ðëåéäi, – äåï ºîëûíà àëûï, æàòºûçûï ºîÿòûí æåð içäåï æàí-æà¹ûíà ºàðàñà – ºîíຠê¾òiï æàòºàí ¾é, – û»¹àéëû æåð òàáûëà ºîéìàïòû. ²îëûíà ½ñòàï àðû àéíàëûï, áåði àéíàëûï, ê¾éáå»äåï áiðàç ò½ðûïòû äà, ñîë îðíûíà ºàéòàäàí òiêåñiíåí ñ¾éåé ñàëûïòû. Ñîë ¸êåì áàëàëàðûíû» àòûí øàòàñòûðûï æ¾ðiï ¼ìiðäåí ¼òòi. Òåê, ìåíiêií ¹àíà ½ìûòïàéòûí. ´ìiðiíäåãi æàñà¹àí áið òàïºûðëû¹ûì äåï ìàñàòòàíàòûí áîëó êåðåê, ¸éòåóið ìåíi æ½ìñàðäà, åðåêøå åêïiíìåí àòàéòûí. Ìåíåí ¾ëêåíäåðií Ìàêî, Æàêî, Á½ëàòàé äåï åðêåëåòiï æàòàòûí êåéäå. Òåê, ìåíi» àòûìäû òóðà àòàéòûí. Ìåí òóàðäàí áið ê¾í á½ðûí ¾éãå ái𠺽äàéû ºîíຠêåïòi. Æàç êåçi, ºûìûç iøå êåëãåí ê¼ï ºûäûðìàøòû» áiði áîëó êåðåê. ²îíûï, òà» åðòå» àòòàíûï êåòiïòi. Îë êåòå ñàëûï, øåøåìiçäi òîë¹àº ºûñºàí. Ê¼ï ½çàìàé, ò¾ñ ¸ëåòiíäå ìåí êåëiïïií ¼ìiðãå. Áàëà òó¹àí ñî» àò ºîþ êåðåê. °êåìiç îéëàíáàñòàí, “¸ëãi º½äàéû ºîíàºòû» àÿ¹û º½òòû áîëäû, ñîíû» àòûí ºîÿì”, – äåïòi. Áàð á¸ëå äå îñû æåðäåí áàñòàë¹àí. °ëãi º½äàéû ºîíàºòû» àòûí åøêiì áiëìåéäi. Æåòå æ¼í ñ½ðàñïàñà êåðåê, ñ½ðàñà äà ì¸í áåðìåãåí, – ½ìûòûïòû. °êåìiç ê¸äiìãiäåé áàñ ºàòûðûïòû. Àºûðû, ì½ðòû òiêiðåéiï îðíûíàí àòûï ò½ðûïòû. ²àòûíû ½ë òàïºàíäà ì½íøà ºóàíáà¹àí øû¹àð. “Òàïòûì!” – äåïòi. – Áàëàìíû» àòûí Êàíäèäàò ºîÿì! Åë-æ½ðò à»-òà». ̸íiñií ñ½ðàñòûðà êåëãåíäå, ¸êåìíi» ñ¼çiíåí ½ººàíû, ¸ëãi àòû æîº º½äàé àòºûð ¹ûëûì êàíäèäàòû åêåí. ²àçið áàð ¹îé àíàó, áiðäå»å ¹ûëûìäàðûíû» êàíäèäàòû äåãåí, – ñîíäàé. Îë êåçäå á¾ãiíãiäåé åìåñ, “ºà¹àç êåìiðiï æ¾ðìií” äåãåí àäàìäû

Àçàí øàºûðìàñຠòà, áèñìèëë¸íi ¾ø ºàéòàðà àéòûï, º½ëà¹ûíà: – Ñåíi» àòû» ²àíûø! – äåï ¾ø ì¸ðòå ñûáûðëàäûº. – Àòû»à çàòû» ñàé àçàìàò áîë! – äåãåíäi ºîñûï, ¸ïêåìiçãå ½ñòàòòûº. Æåçäåìiç ì¸ç. – Ѽçi»íi» ñî»ûíà æåòêåíøå, ìûíà èòòåð ½ëûìíû» àòûí ïðîôåññîð äåï ïà, äîêòîð äåï ïà ºîéûï æiáåðåð ìå åêåí äåï æàíûì ì½ðíûìíû» ½øûíà êåëäi-àó. Ðàõìåò! – äåï ºîÿäû. – Ïðîôåññîðû» ò¾ê åìåñ, æåçäåêå, á½ë ¸ëi àêàäåìèê áîëàäû! – äåäi ¸ëãi áàëäûçû ê¼çií ê¾ííåí æàñºàíà ñû¹ûðàéòà àøûï, ìàíàóðàï æàòºàí ºûçûë øàºà æèåíiíi» òàíàóûí ò¾ðòiï. 10.07.2012 Òàëäûºîð¹àí

ÆÀÓÀÏ (¸»ãiìå) ²îëû» iñòåãåíäi – ìîéíû» ê¼òåðñií. Õàëûº ì¸òåëi. – Áèñìèëë¸-¿èð ðàõìàí-èð ðàõèì!.. Æàòºàí æåði» æàéëû, ºàáiði» æàðûº áîëñûí! Àóìèí! ...Áåò ñèïà¹àí ñî» äà ½çຠîòûðäû. ´ç ºîëûìåí îòûð¹ûç¹àí æàñ òåðåê ºèìûëñûç. Ľ¹à ìåí º½ðàí¹à ½éûï ºàë¹àíäàé ìiç áàºïàéäû. Æà»à ¹àíà àéíàëàñû òàçàðòûë¹àí, ºûçûë òàñ îðíàòûëûï, ê¾ìiñ ò¾ñòåñ òåìið øàðáàºïåí ºîðøàë¹àí ºàáið “á¸ði»íi» ò¾ñåð êåái» ìåí êèåð êåáiíi» îñû”, – äåãåíäåé àñºàº ºàëïûíàí òàíáàéäû. ȸ, àñºàº ºàðàéäû. ѽñòû. Àñòûíäà êåçiíäå æåð áàñûï æ¾ðãåí, áiðåóãå æ຺àí, áiðåóãå æàºïà¹àí, ¼ç øàìàøàðºûíøà òàëàñûï-òàðòûñûï á຺àí, òiðøiëiê ¾øií ¼çiíøå ê¾ðåñêåí, ¼ëó ¾øií ¹àíà òó¹àí æ½ìûð áàñòû, åêi àÿºòû ê¼ï ïåíäåíi» áiði åìåñ, àäàìäûº ¼ëøåìíåí áèiê, ºàñòåð ìåí ºàñèåò ä¸ðåæåñiíå æåòêåí, àðñûê¾ðñiìåí áîé òàëàñòûðà ñàì¹àé àëàòûí àëûï º½äiðåò èåñi æàòºàí ñèÿºòû. Òîïûðàºòàí æàðàëäû», òîïûð຺à àéíàëàñû» äåãåí ëåïåñòi òiðiëåðãå ¹àíà àéòà àëàñû». Àë, ê¼çi æ½ìûëûï, æ¾çi æàñûðûë¹àí ñî» “åíäiãi ê¾íi» íå áîëàð?” – äåï áàéáàëàì ñàëó ºèûíäàó. Iøi»äå ò½ðñà äà, ñûðòºà øû¹àðûï àéòó¹à áàòïàéñû». “Èìàíû» – æîëäàñ, àëäû» – æàðûº áîëñûí”, – äåï òiëåó òiëåãåííåí áàñºà ºîëû»íàí ò¾ê êåëìåéäi. “´ëãåííi» àðòûíàí ¼ëìåê æîº, òiði àäàì òiðøiëiãií æàñàéäû”, “¼ëiãå – èìàí, òiðiãå – áåðåêå”, “¼ëi ðàçû – áîëìàé òiði áàéûìàéäû” äåéñi» äå, ê¾éêi áîëñà äà, øèêi áîëñà äà ìà»äàéû»à æàçûë¹àí æàðûº ê¾íi»äi ¼òêiçó æîëûíäà òûðàøòàíûï áà¹àñû». ²àïòà¹àí äàíàëûº ñ¼çäåðäi îéëàï òàóûï îòûð¹àí á½ë åìåñ. Áàÿ¹ûäà àéòûïòû ºàçàº. Á½ðûí åñòiãåí áîëóû êåðåê, áiðຠæåòå ì¸í áåðìåãåí, ê¼»ië àóäàðà ºîéìàïòû. Ò¾áií ºîòàðà ñàíàñûíà ñi»iðãåíi ê¾íi êåøå ¹àíà. ʾíi êåøå... ¶ø æûë ¼òiï êåòiïòi. Ìûíà ºûçûë òàñòû»

àñòûíäà æàòºàí, òiðøiëiãiíåí ºàë¹àí æàë¹ûç áåéíå – ê¾ëiìäåï ºàðàï ò½ð¹àí ¸ñêåðè êèiìäi ºèÿº ì½ðòòû ñóðåòòi» èåñií îñû æåðãå ¸êåï, øûºïàñòàé ºûëûï ºàìàï ºàéòºàíäà åñòiãåí ñ¼çäåði. ¶ø ê¾í áîéû ½ëàðäàé øóëà¹àí à¹àéûí-òóûñ æåðëåóäåí êåéií æ¼íií òàïºàí. Òåê, êåòåð ºàðñà»äà ê¾ðñiíiñiï, ê¼ç æàñû ò¾ãåñiëãåí á½ëàðäû àðºà¹à ºà¹ûï ò½ðûï àéòºàí. – Àæàë – Õຠiñi. ²ûëàð ºàéðàíû» ê¸íi? Áåêåì áîë, – äåñêåí. – Áàðàð æåði» Áàëºàí òàó, áiç äå åðòå»-àº... Ñîëàé äà ñîëàé... Àë, á½¹àí á¸ðiáið åäi. Åãiëå áåðãåí. Áàðìຠøàéíàï ¼êiíó äåãåí îñûíäàé-ຠáîëàð. ²àçið îéëàï ºàðàñà à¹àéûíòóûñ, æåãæàò-æ½ðàò áîëìàñà – ºàðà æàìûë¹àí ¸óëåòòi» ¼ëãåííåí ºàë¹àí æàë¹ûç åðêåê êiíäiêòiñi – ì½íû» ºîëûíàí ò¾ê êåëìåéäi åêåí-àó. ´» ìåí ò¾ñòi» îðòàñûíäà 츻ãiðiï æ¾ðãåíäå á¸ði àòºàðûëûï æàòûïòû. Óäà-øó áið ä¾ðìåêòi» îðòàñûíäà ºàë¹àíäàé º½ëà¹û áiòiï, å»iðåé áåðãåí. Àéíàëàñûí áà¹àìäàóäàí àóûëäû» áið òîï àºñàºàë, ê¼êñàºàëû ñàó åòiï êiðiï êåëãåíäå-ຠºàë¹àí. °øåéiíäå “ºûçòàëàºòû” ºîñïàñà ñ¼éëåé àëìàéòûí, æåòi àòà»äû ò¾ãåíäåï, ê¼ðäåí áið-áið àóíàòûï àëìàé ñ¼ç áàñòàìàéòûí àòàëàñ Áåðêií øàëäû» ò¾êñèå ò¾ñêåí ºàáà¹û ìåí û»ûðàíà ò¾ñiï ñ¼éëåï áåðãåí ûçû»äà¹àí äàóûñû ê¼ï í¸ðñåíi ໹àðòûï òàñòà¹àí. Ñîë ûçû» º½ëà¹ûíäà ñîë ò½ð¹àííàí ò½ðûï àëäû. Æàíàçà êåçiíäå ìîëäàíû» ñ½ðà¹ûí ¾ø ºàéòàðà ºîé¹ûçûï áàðûï, – îíäà äà æå»iíåí òàðòºàí ¸ëäåêiìíi» ñûáûðûíàí, – ò¾ê ½ºïàñà äà áàñ èçåé áåðiïòi. Ñàáûëûñºàí æ½ðò òàðºàï, ûðäó-äûðäó òûíûï, áiðåí-ñàðàí ê¼ðøi-ºîëà» ìåí æàºûí äåãåí òó¹àíòóûñ ºàíà ºàëûï, àÿºòû» ½øûìåí áàñºàí ¾íñiç òiðøiëiê îðíà¹àíäà ¹àíà æàí-æà¹ûíà ºàðà¹àí. ²àé óàºòà ¾ëãåðãåíií º½äàé áiëñií, ¾éäi» î» æຠºàíàòûí àëà ½çûí øàòûð òiãiëiïòi. ²àðàëû ¾éëåðäåí òàëàé ê¼ðãåí. ʼ»ië àéòà êåëãåí æ½ðòºà ºîíàºàñû áåðåòií. Ñîë øàòûð. Ìàë äà ¼çäiãiíåí ñîéûëûï, á¾êië øàðóà ¼çäiãiíåí àòºàðûëûï áiòêåíäåé. ´êïåãå ºèñà äà, ¼ëiìãå ºèìàéòûí à¹àéûííû» àðºàñû.

ºàëà¹à òàðòºàí. κó êåðåê. ؾêið, æàë¹ûç æà뺽éðû¹û – à¹àñû ä¸í ðèçà. – °êå-øåøåíi» æàë¹ûç àìàíàòû ñåí åäi», àò æàëûí òàðòûï ìiíóãå äå æåòòi». Åíäi îºû, – äåãåí. “Àçàìàò áîëäû»” äåãåí ñ¼ç îë êåçäå “ê¼êêå æåòòi»” äåãåííåí àðòûº åñòiëåòií. Êåóäå»å ê¾ø º½éûï, ºàíàò áiòiðåòií. Æåòiìäiê äåãåííi» íå åêåíií ñåçiíäiðìåé ¼ñiðãåí à¹àñûíû» ðèçàøûëû¹ûí àë¹àí ñî», àòòàí¹àí äà êåòêåí. Æîëû áîëûï ò½ð åäi. Áàðà òàïñûð¹àí îºóûíà ò¾ñiï, ìåðåéëåíiï, ê¾çãå ñàëûì îºó áàñòàëàð àëäûíäà òûíûºïຠáîëûï, àóûë¹à ºàéòºàí. Áið àïòà àëà»ñûç òûíû¹ûï àëûï, ºàéòà êåëìåê îéìåí, Àëìàòûìåí óàºûòøà ºîø àéòûñºàí. ̸»ãiëiêêå ºîø àéòûñºàíûí ºàéäàí áiëñií! Îë êåçäå îºó¹à ò¾ñó äåãåí... Å¿ øiðêií! Èòi» àóûðûï ºàëñà äà º½ëà¹äàð áîëûï îòûðàòûí àóûëäû» ºàðñû æîëûººàí êåç êåëãåí ò½ð¹ûíû ºîëûí àëûï, º½òòûºòàï æàòàäû. – °êå-øåøå» áið àóíàï ò¾ñiï æàòºàí øû¹àð, ºàéûðëû áîëñûí! μçà¹ûíàí ñ¾éiíäiðñií!.. μçà¹ûíàí ñ¾éiíäiðìåäi. ²àéûðëû äà áîëìàäû. Áiðàº, áîëàøàºòû áîëæàéòûí º½äiðåòi æîº, êåëåøåê ¹àæàéûïºà òîëû ñåêiëäi ê¼ðiíåòií. ̸ç åäi. ʼêiðåãi òîëà ìàºòàíûø. ʼøåãå øû¹à áåðãiñi êåëåäi, åëìåí, æ½ðòïåí êåçäåñóãå àñû¹àòûí. ²îëûí àëìàñà äà, ñûðòòàé ¼çiíå ºûçû¹à ºàðàéòûí áàëà-øà¹àíû» íàçàðû àó¹àíûíû» ¼çi á½ë ¾øií ì¸ðòåáå. ²îºèëàíà ºàðàï, òàëòà»äàé áàñûï àóûëäû» á½ë áàñïà¹àí ê¼øåñi ºàëäû ìà åêåí ñîíäà. ´çiíåí àñºàí àäàì æîº. Á½¹àí æåòåð æàí æîº. ʾëëi àóûë îñûíû» àòûí àòàï ê¾áiðëåñiï ò½ð¹àíäàé. Ò¼ðò ê¾í ¼òïåé á½ë æ¾ðiñòi» äå ºûçû¹û êåòêåí. Àë¹àøºûäà æiê-æàïàð áîëûï, æîëûíà æàëûí ò¼ñåï ò½ð¹àíäàé ¸ñåð åòêåí àóûëäàñòàðû ê¼ï ½çàìàé íå캽ðàéëû ºàëûïºà ê¼øêåí. Òiïòi, ºóàíûøûí á¼ëiñiï, º½òòûºòàï ò½ð¹àíäàðäû» ¼çi ñûíàé ºàðàï, êåêåòiï ò½ðàòûí ñèÿºòû ìà, áiðäå»å. °éòåóið, ñîíøàëûº ò¼áåñi ê¼êêå æåòå åëiðåòiíäåé åøòå»å æîº åêåíií áàéºà¹àí.

Êåòêåíøå àñûººàí. Áiðàº, åðòå áàðûï àë¹àíäà íå òàáàäû, ¼çi àéòºàí áið àïòàñû ¼òêåíøå æàòà áåðãåí. Ñûíûïòàñòàðû ò¾ãåëãå æóûº ºàëàäà æ¾ðãåí, iøi ïûñà áàñòàï åäi. À¹àñû àíàó-ìûíàó øàðóà¹à àðàëàñòûðìà¹àí. Ñîë ê¾íi ø¼ï øàóûï, ñûðòòà æ¾ð åäi, ¾éäå ºàëûï, ºîëû àëäûíà ñûéìàé ñåíäåëãåí á½ë øûäàìàé åðìåê içäåé áàñòà¹àí. Ñîë êåçäå åñiíå ñàï åòå ò¾ñòi. Áàëûº àóëàó êåðåê. Áàëà êåçäåí ºàëûïòàñºàí ¸äåòi. Áàëûºòû æ½ðò ñèÿºòû àó º½ðûï, º½íû¹à ºûðó åìåñ, ºàðìຠñàëûï ºîéûï, îé¹à á¼ãiï îòûðó ¾øií àóëàéòûí. Ƹíå î»àøà. ´çiìåí¼çi. Åðiï áàðàì äåãåíäåð áîëñà áàðóäàí áàñ òàðòàòûí äà, êåëåñi ê¼øåíi àéíàëûï, æàë¹ûç òàðòàòûí. – Áàëûº áîëûï òó¹àíû» ðàñ áîëñà, ºàðìຠºàïïà¹àíû»äû ê¼ðåéií, – äåéòií äå, ò¼íå ò¾ñåòií. ²àðìàºòû òàïïàé áiðàç æ¾ðäi. ²îðà¹à êiðåäi – æîº. ²îéìà¹à êiðåäi – æîº. Æîº. À¹àñûíû» äà iøi ïûñºàíäà ºàðìຠ½ñòàéòûíû áîëóøû åäi, ñîë áið æåðãå ºîé¹àí. Æå»ãåñiíåí ñ½ðàï åäi, æîëäû æåðò¼ëåãå í½ñºàäû. – ̸ññà¹àí! Iøií òàðòûï ò½ðûï ºàë¹àí. ²àçûíàíû» íà¹ûç ¾ñòiíåí ò¾ñiïòi. Æàë¹ûç ºàðìຠæàéûíà ºàë¹àí. Áàëûº àóëàó áàëàíû» îéûíû ñèÿºòû ¸ñåð åòêåí. Ìûíà ºàçûíàíû» iøiíäå ºàòàðëàñòàðûíû» àóçûíû» ñóûí òàëàé º½ðòºàí ñàáûíû» ¼çi ½çàðûï-ºûñºàðàòûí “çàâîäñêèé ºàðìà¹û” òûì ºîðàø ê¼ðiíãåí. Ìûëòûºòàð. Áiðåó åìåñ, áiðíåøåó. À¹àñûíû» ໹à øû¹ûï ò½ðàòûíûíàí õàáàðû áàð, áiðàº, îñûíøà ìûëòû¹û áàð åêåíií áiëìåéäi åêåí. Á¸ðií ºîëûíà ½ñòàï ê¼ðiï øûºòû. Á½ðûí ½ñòàòó áûëàé ò½ðñûí, ìà»ûíà æóè àëìàéòûí. À¹àñûíû» ìûíà áið ê¼íåòîç ºàïºà îðàë¹àí øèòi ìûëòûºòû æèi ½ñòàï øû¹àòûíûí áàéºàéòûí. ²àë¹àíû ê¼çiíå ò¾ñïåïòi. Ѽéòñå, êåðåìåòòi» á¸ði îñûíäà åêåí ¹îé. Êiñi áîéû ºàçûë¹àí ½ðàíû» ò¼ðò ºàáûð¹àñûíà ðåò-ðåòiìåí iëiíãåí ºàíøàìà ºàðó. Æåòi-ñåãiçäåí ê¼ï áàð. κòàðûíû» ¼çií ðåòòåñòiðiï, àðíàéû îéûººà æàé¹àñòûðûïòû. Á½ðûí ½ñòàï ê¼ðìåñå äå, ¸ëäåáið iøêi ò¾éñiêïåí øèòiíi»

îºòàðûí içäåãåí. Øèòiíi» ½»¹ûñûíà øàºòàï ê¼ðiï, òàóûï òà àëäû. Àñûºïàé îðàï, èû¹ûíà àñºàí äà, ñûðòºà áåòòåãåí. Àóûëäû» àÿº æà¹ûíäà¹û øà¹ûí ê¼ëäåí ¾éðåê-ºàç à»äûï ê¼ðìåê. Áîëìàñà, îäàí àðû òî¹àé¹à ¼òiï êåòåäi. Òàïà-òàë ò¾ñòå, ê¾éäiðiï ò½ð¹àí ê¾í àñòûíäà êiì æ¾ðå ºîéñûí, åøêiìíi» ê¼çiíå ò¾ñïåé-ຠàóûëäàí øû¹ûï ¾ëãåðãåí. ¶éäåí øû¹àðäà æîñïàð ì¾ëäå ä½ðûñ º½ðûëìàïòû. ʼëãå æàºûíäà¹àíäà ¹àíà ºàòåëåñêåíií ò¾ñiíäi. Ñóëû æåðäi» àð æàº, áåð æà¹û ºàïòà¹àí àäàì. Û»¹àéûìåí á¼ëiñiï àë¹àí æåð òåëiìäåðiíäåãi òiñêå iëiãåð ø¼ï àòàóëûíû øàë¹ûëàï á຺àí æûáûð-æûáûð, òûíûìñûç àóûëäàñòàðûíû» ê¼çiíå ò¾ñóãå áîëìàéäû. Åøêiì êåëå ñàï øàë¹àéûíà îðàëûï, òåðãåóãå àëà êåòïåéòiíií áiëñå äå, ºóûñòàíûï, òiêå òî¹àé¹à òàðòûï êåòòi. Àëäûíàí æûïûðëà¹àí à»-º½ñ æûðòûëûïàéðûëàòûíäàé, “ìåíi àò, ìåíi àò”, – äåï ê¼ëäåíå» ò½ðà ºàëàòûíäàé. Òî¹àé äåãåí àòû ¹àíà. ʼëäåíå» æ½ðò îòûí¹à äåï øàóûï, òiïòi ò¾ê ºàëäûðìàïòû. Êåçiíäå èò ò½ìñû¹û áàòïàñ ºàëû» áîë¹àíûí ò¾áiði ¹àíà ºàë¹àí ñûí¹àí, êåñiëãåí, øàáûë¹àí à¹àøòàðäû» àÿº àëûï æ¾ðãiñiç òîìàðëàðûíà ºàðàï ºàíà áîëæàó¹à áîëàòûíäàé. Àëûñòàí ½éûñûï ò½ð¹àíäàé ê¼ðiíãåí òàë-òåðåêòåð åòåíå êåëãåíäå òûì æàäàó ê¼ðiíäi. ²àäàó-ºàäàó, ¸ð æåðäå áið, ðåòñiç ¼ñêåí à¹àøòàðäû ºî»ûëòàºñûï-ຠºàëûï åäi. °éòñå äå, ºîëûíäà êåçåíñå» òiði æàí àòàóëûíû» º½òûí ºàøûðûï, åñií àëàð ºîð¹àñûí º½ñàð ºà¿àðëû ºàðóû áàð áàëà» æiãiò ¼êiíáåãåí. ²àçið-ຠºûëò åòêåíäi ì¾ëò æiáåðìåé ºà¹ûï ò¾ñiðìåê. Àóûëäàí øûºïàé ò½ðûïຠîºòàï ºîé¹àí. Åíäi º½ëà¹ûí ºàéûðûï ºîéûï, àë¹à êåçåíå ò¾ñiï, ìûñûº òàáàíäàé áàñûï, ¼çiíøå äàéûí êåëåäi. Á½ë ìûëòûº àòûï ê¼ðìåãåí áàëà ¾øií à»øûëûºòû» àë¹àøºû ñàïàðû ¹àíà åìåñ, ¼ìiðiíäåãi ¾ëêåí áið áåëåñ ñèÿºòû ñåçiíãåí. Æàó ò¾ñiðóãå øûººàíäàé ¼çiíå-¼çi ê¼»iëi áiòiï, ìàðäûìñûï ºîÿäû. Àçäàï ºîðºûíûø òà æîº åìåñ. ´êiíiøòiñi, ¸ëãi à»-º½ñòû»

ò¼áåñi ê¼ðiíåð åìåñ. Ñåíäåëiï æ¾ðiï, øà¹ûí òî¹àéäû» åêiíøi áàñûíàí áið-ຠøûºòû. Å» áîëìàñà ºîÿí ºàøïàäûàó àëäûíàí. Òà»äàíà áàñòà¹àí. Ìàºòàí¹àíäà êåóäåñiíå íàí ïiñiï, áóûíà ºàçàí ºàéíàéòûí à»øû à¹àéûí àéòàòûí ºàïòà¹àí à» ºàéäà? °ëãi æ½ðòòû» ìàºàìûíà ìàºàë áîëûï æ¾ðãåí ºîÿí º½ð¹ûðäû» áið îºïåí åêåóií æàéðàòó áûëàé ò½ðñûí, å» º½ðû¹àíäà º½ëà¹ûí ê¼ðó àðìàí áîë¹àí. Ìûñûºòàáàíäàóäàí ºûçûº êåòòi. Øiðiãåí á½òàëàðäû ñàòûð-ñ½òûð áàñûï àëàé áið êåñòi, áûëàé áið êåñòi. Ò¾ê æîº. Àºûðû, øàðøàé áàñòà¹àí. Ûçàëàíà áið ò¾êiðiï, û»¹àéëû áið òîìàð¹à îòûðà êåòòi. Ñîíäà äà ¾ìiòií ¾çáåé ê¼çiìåí àéíàëàñûí ñ¾çiï øûººàí. Æîº. Äûì æîº áîëñà äà, º½ðû¹àíäà ìûëòûº àòûï ê¼ðó êåðåê. Ñîíøà æåðäåí êåëiï, íèåò åòêåí ñî» îº øû¹ûíäàìàó äåãåí íå ñ½ìäûº! Îñû îé¹à áåêiíiï, ê¼çäåóãå áîëàðëûº íûñàíà içäåé áàñòà¹àí. Áà¹àíàäàí áåði áàéºàìàïòû, ºîë áàñûíäàé òûíûìñûç º½ñ ê¼çiíå ò¾ñêåí. Áîçºàðà¹àííû» áiðiíåí ½øûï, åêiíøiñiíå ºîíûï òûíûì òàïïàé æ¾ðãåí îñû áið òîð¹àéäû ½íàòïàóøû åäi. Øàºøàºàé äåï àòàéòûí. Òiïòi, åêi-¾øåói ºàòàðûíàí æ¾ð. ʼçäåï ½çຠò½ðäû. Àòàìûí äåï, èû¹ûí æàðàëàï àë¹àíäàðäû» òàëàéûíûíû» ¸»ãiìåñií åñòiãåí. Òåïêiíi ê¾øòi ê¼ðiíåäi øiðêiííi». Êèíîäàí ê¼ðãåíäå òûì î»àé ñèÿºòû åäi, øiðêiíäåð áið ºîëìåí-ຠæàéðàòûï æàòïàóøû ìà åäi, àë, á½ë ºîë¹à àëûï åäi, áåðåêåñi ºàøûï, á¼ãåëiï ºàë¹àíû. ʾøòi äûáûñûíàí º½ëຠò½íûï ºàëìàñ ¾øií àóûçäû àøó êåðåê äåãåí ºà¹èäàíû äà åñòiãåí ¸ëäåºàéäàí. Èûººà ìûºòàï òiðåï ò½ðûï, – á½ë äà åëäåí åñòiãåíi, – ø¾ðiïïåíi áàñûï ºàë¹àí. Øຠåòêåí ¹àíà äûáûñ øûººàí. Ñîíøàëûºòû ¸ëñiç áîëìàñà äà á½ë îéëà¹àíäàé îðàñàí åìåñ. Ƹíå ûûççç åòiï ½øºàí îºòû» àóàíû òiëãiëåé ½øºàíûí ñåçiíãåí. Ѽéòñå, øèòi ìûëòûº îñûëàé àòûëàäû åêåí ¹îé. ´çiíi» åñi øû¹ûï êåòêåí, îëæàñûíû» ò¾ñêåí-ò¾ñïåãåíií ໹àðìàïòû äà. ²îíûï îòûð¹àí æåðií ºàðàï ê¼ðäi, – içiì-ºàéûì. Òèãiçå àëìà¹àíûí áiëñå äå, “ì¾ìêií æàðàëàíûï, æîð¹àëàï áîëñà äà áið æåðãå æàñûðûí¹àí áîëàð”, – äåï òà¹û

içäåäi. Æîº. ʾäåðií ¾çiï, æà»à º½ðáàíäûººà àðíàï, ºàéòà îºòà¹àí. Ñàëà» åòiï øû¹à êåëãåí áiðåóäi ê¼ðãåíäå ñåëê åòå ò¾ñòi. Îíû» äà èû¹ûíäà ìûëòûº. Àðòûºøûëû¹û àòºà ìiíãåí. Îñû àéìàºòû» áàñòàó-á½ëà¹ûíàí òî¹àé îðìàíûíà äåéií ºàðàéòûí ºîðûºøû. °êåñiíåí ºàë¹àí èåëiêòåé ºîð¹àï áà¹àòûí. °ðèíå, ¼çiíi» ð½ºñàòûí àë¹àíäàð¹à á¼ãåñií æîº. Àë, ¼çi òàíûìàéòûíäàðäû» ê¾í æàðûºòà äàëàíû æ໹ûðûºòûðà ìûëòûº àòûï æ¾ðãåíií ¼ëñå êåøiðñií áå? Îíû» ¾ñòiíå “ìåí ìûíàäàé iñ òûíäûðûï æàòûðìûí”, – äåï äàáûðà ºûëó¹à òàïòûðìàñ ñûëòàó. Æîñïàðäû» îðûíäàëóû ¾øií îñûíäàé ½ñàº-ò¾éåê à»øûñûìàºòàðäû» òiçiìi æåòåäi. ̽ðòû åíäi òåáiíäåï êåëå æàòºàí æàñ æiãiòòi ê¼ðãåíäå òiïòi ºóàíûï êåòêåí. Àºûð ºîðºûòºàí ñî» åñií áiðæîëà àëàéûí äåäi äå ìûëòû¹ûí êåçåíå ºîéäû. Áàñòàïºûäà ñàñûï ºàë¹àíìåí æàëìàæàí ¼çiíå êåëãåí áàëà äà ºàéòïàäû. ²àðñû êåçåíãåí. ̽íäàé æåë¼êïåíi» òàëàéûí ê¼ðãåí ¸êêi ºîðûºøû ìûðñ åòòi äå, àé¹àé ñàëäû: – Òàñòà-åé, ìûëòû¹û»äû! ʼçi»äi º½ðòàì èòòi» áàëàñû. Ò¾ðìåäå øiðèñi». Áàëà à»òàðûëûï ºàë¹àí. “Íå ¾øií ºàìàéäû? Á½ë êiì? Îë äà ìûëòûº àñûíûï æ¾ð ¹îé, ¼çi ñèÿºòû... Áiðàº, ºàóiïòi àäàì ñèÿºòû. Ñàºòàíáàñà áîëìàéäû”, – äåãåí îé àñû¹ûñ øàðïûï ¼òòi. ؾðiïïåãå iëiíãåí ñ½º ñàóñà¹ûíà áið ºàðàï ºîéäû. Äiðiëäåéòií ñèÿºòû. – Áðîêîíüåðëåð, ʼðñåòåéií ñà¹àí ê¾í æàðûºòà îðìàíäû øóëàòºàíäû. – Êiìñiç ñiç? – Øàòà¹û» áîëìàñûí ìåíi» êiì åêåíiìäå, òàñòà ºàðóû»äû! – Òàñòàé àëìàéìûí. Êiì åêåíi»äi àéò, ñîñûí ¼çi» äå òàñòà. – Ñåíãå ºàëàé ê¼øiï êåòêåíií áàéºà¹àí äà æîº. ´íå áîéû ºàëòûðàï êåòêåí. Òiðñåãi äiðiëäåéòií ñèÿºòû. “´ëiì ìåí ¼ìiðäi» àðàñûíäà ò½ðìûí”, – äåï

îéëàï ¼òòi. Åãåð îë á½ðûí ¾ëãåðiï êåòñå, º½ðû¹àíû. Ñຠáîëó êåðåê. Ƹíå æûëäàì... – Å, áàëà, ¼ëåéií äåìåñå» ºîé áîëäû. Àòàì äà ñàëàì, ñîðëû. Ìûíà òî¹àéäà êiì içäåéäi ñåíi? Æàòàñû» èò-º½ñºà æåì áîï. ʼï ñ¼çäi ºîé äà ¸êåë àíäà¹û îéûíøû¹û»äû. Àòûí òåáiíiï, àë¹à ½ìñûíà áåðãåí. – Òîºòà! ²îç¹àëìà! Êiìñi»? – äåãåí îéû îí ñ຺à øàøûðàï, íå iñòåðií áiëìåé ò½ð¹àí áàëà äà àé¹àé ñàï. Ìèûíäà “ºàéòêåíäå äå ìûëòûºòû ìûíà¹àí áåðóãå áîëìàéäû” äåãåí îé ¹àíà ò½ð¹àí. ²àøñà, àðòûíàí êåêiëiêòåé ºûëûï àòûï òàñòàéäû. ²àðñû æ¾ðñå øàòຠáîëûï êåòói ì¾ìêií. Ò½ðà áåðóãå òà¹û áîëìàéäû. Á½ë åêi ½äàé ê¾éäåí áåéòàíûñ à¹àñûíû» ¼çi º½òºàðäû. – Îíû ºàéòåéií äåï åäi»? Àë, îñû æåðäi» èåñiìií ìåí, íå iñòåéñi»? Áàñòû àóûðòïàé ¸êåë áåði. – Á½ë æåð æåêåìåíøiê åìåñ, ¼êiìåòòiêi, – äåï ºîéäû áiëãiøñiíiï á½ë äà. – ²àï, ìûíàó... ´êiìåòøiëií ¼çiíi»! Îñû æåðäi ºàðàéòûí ê¾çåòøi... – “ê¾çåòøi” äåãåí ñ¼ç ¼çiíå äå ½íàìà¹àí áîëó êåðåê, ì¾äiðiï áàðäû äà: – Îñû æåðäi» çà»äû ºàðàóøûñûìûí. – ²îðûºøû äåãåí ñ¼ç òiëiíi» ½øûíäà ò½ðñà äà, àóçûíà ò¾ñïåé ºîé¹àíû. – ²½æàòû»äû ê¼ðñåò, îíäà, – äåãåí áàëà äà ºîéìàé. Áið îé¹à áåêiíãåíøå óàºûò ñîçáàñà áîëìàéòûí åäi. Àíû¹ûíäà ì¸í-æàé¹à ºàíû¹à áàñòà¹àí. “Áiðàº, ºîðûºøû áîëñà ìà¹àí íåãå ìûëòûº êåçåíåäi? – äåï òà¹û îéëàäû. – Æàé ¹àíà åñêåðòó æàñàï, àðû êåòñå ìûëòû¹ûìäû òàðòûï àï æ¾ðå áåðìåé ìå. Áiðຠìûëòûºòû áåðóãå áîëìàéäû, à¹àñû åñòèäi, ñîñûí º½ðû¹àíû... – Ìûíàíû» çà»øûëûí ºàðàé ê¼ð. Æàºñûëûºïåí àéòºàíäû ò¾ñiíáåéäi åêåíñi», ºàçið ê¼ðñåòåéií. “Áàëà ¹îé, ºîðºûï, ºàðóûí òàñòàé ñàëàð”, – äåï îéëà¹àí äà ìûëòû¹ûí îºòà¹àíäàé ºàëûï òàíûòûï êåçåíå áåðãåí. “Øດ åòêåí àùû äûáûñ øûºòû. ²àðñû àëäûíàí

àòûë¹àí øèòiíi» ½»¹ûñûíàí øûººàíûí, ¸ëäå áàñºà æàºòàí øûººàíûí áà¹àìäàé àëìàäû, ê¼ç àëäûíäà æàðº åòêåí ¼òêið æàñûííàí æàñºàíà áåðãåí. Àðòûíøà ê¼çi ºàðàóûòûï êåòòi. Øûð ê¼áåëåê àéíàëûï æ¾ðå áåðãåí ä¾íèåíi òîºòàòºûñû êåëãåíäåé, áiðãå àóíàï êåòïåé àìàí ºàëó¹à òàëïûíûï, æàí ä¸ðìåí òàÿíûø içäåãåí. ²îëû åðäi» àëäû»¹û ºàñûíà iëiíiïòi. μñòàé áåðäi äå, ã¾ðñ åòiï º½ëàï ò¾ñòi. ...Ìûëòûºòû» äàóñû “ê¾ðñ” åòiï åñòiëãåí. Èû¹ûí äà òåïïåäi, º½ëà¹ûí äà áiòåìåäi. ²àëàé àòûë¹àíûí áàéºàï òà ¾ëãåðìåãåí. ʼç àëäû áóàëäûð òàðòûï êåòêåí. ²½ñºûñû êåëåòií ñèÿºòû. ´» ìåí ò¾ñòi» àðàñûíäà, ò¾ó áèiêòå ºàëºûï æ¾ðãåíäåé ñåçiíãåí. Îë á½ðûí àòûï ¾ëãåðãåí åêåí”, – äåï îéëàï ¼òòi. ²àçi𠺽ëàéìûí, ñîñûí á¸ði áiòåäi. κó äà, à¹àñû äà æàéûíà ºàëàäû. Àóûë áîëûï òà»äàíûï, ºîëûí ºûñûï º½òòûºòàìàéäû. ʼç àëäûíà ¼çiíi» ê¼ìiëiï æàòºàíû êåëäi. Æûëà¹ûñû êåëãåí. ²àíøà ê¾òêåíìåí º½ëàé ºîéìàäû. ¶ñòiíåí ºàïåëiìäå àóûï ò¾ñêåí èåñiíå òà»ûðºà¹àíäàé ê¼çi áà¹æà» åòêåí àò á¾êòåòiëiï, û»ûðñè äåì àëûï æàòºàí èåñií èiñêåé áåðå, àíàäàé¹à ¾ðêå øåãiíiï êåòòi. Ñîë ñ¸òòå ¹àíà åñií æèûï åäi. ´çiíi» äií àìàí åêåíiíå ê¼çií æåòêiçãiñi êåëãåíäåé ¾ñòi-áàñûí áið øîëûï øûºòû. Êèiì ñûðòûíà æàéûëà ò¾ñêåí ºàííû» äà¹û, – á½ë äà êèíîäàí ê¼ðãåíi, – áàéºàëìàéäû. Ñîíäà äà ñåíáåé ºèìûëäàï ê¼ðäi. Îí åêi ì¾øåñi ñàó ñèÿºòû, åðêiíå áà¹ûíûï ò½ð. Îñû êåçäå ºîðûºøûíû» û»ûðñû¹àí äûáûñûí åñòiãåí. Æàëò ºàðàäû, ºîðûºøû êåóäåñií áàñà øàëºàëàé æàòûð åêåí. Æèûðûëûï-ñîçûëûï æàòûð. Àÿ¹û á¾ãiëåäi äå, ºàéòà ñîçûëàäû. Áið æà¹ûíà ºàðàé àóíàï ò¾ñå àëìàé æàòºàíäàé. “Æàí òàïñûðà àëìàé æàòûð”, – äåï îéëàäû. Ñîäàí ñî» ¹àíà øîøûï êåòòi. Îéû ¹àíà åìåñ, ê¼ç àëäûíäà áîëûï æàòºàí îºè¹àäàí. Ò¼áåñiíåí ò¼ìåí ûï-ûñòûº... æîº, ì½ï-ì½çäàé... ¼òêið áið à¹ûñ òiëiï ¼òêåí. Ò¼áå

º½éºàñûíàí òàáàíûíà äåéií. ´ç æà¹äàéûíû» ñîíøàëûº ì¾øêië åêåíií ñîíäà ¹àíà æ¾éêå-æ¾éåñiìåí ñåçiíãåí... ...Àëºûí-æ½ëºûí, åíòiãå æ¾ãiðiï êåëåäi åêåí. ²àøûï êåëåäi. Áà¹ûòû áåëãiñiç. ²àçið ñ¾ðiíiï êåòåäi, ìîéíû ¾çiëiï ¼çi äå ¼ëåäi. Ñîäàí êåéií á½¹àí äà á¸ði áið. Áiðàº, º½ëàï òà ò¾ñïåäi, ìîéíû äà ¾çiëìåäi. ²àðñû àëäûíàí º½ç êåçäåññå îéëàíáàñòàí ñåêiðiï êåòåð åäi-àó. Àëäûíàí åøºàíäàé º½ç êåçäåñïåéòiíií, êåçäåñå ºàë¹àí ê¾íäå äå ñåêiðiï êåòå àëìàéòûíûí áiëå ò½ðà ñîëàé îéëàäû. Øûì-øûòûðûº áið ºîéìàëæû»... Áiðäå àé¹àéàòòàííû» áåë îðòàñûíäà æ¾ðãåíäåé... Áiðäå º½ëຠæàðàð òûíûøòûººà á¼êêåí æàïàí äàëàäà àäàñûï ºàë¹àíäàé... Àëûñòàï-æàºûíäàï, àëûñòàï-æàºûíäàï ºàðà»-º½ðà» áiðäå»åëåð åëåñòåéòiíäåé. Æ໹ûðûº ñèÿºòû áið ¾ðåéëi äàóûñ êåëåòiíäåé º½ëà¹ûíà. Æàí ½øûðà æ¾ãiðå áåðäi. ƾãiðå áåðåäi. ´êïåñi ¼øêåíiíå ºàðàìàñòàí òîºòàìàéäû. ²àøàí äåìi áiòiï, ¸ëi º½ðûï º½ëàï ò¾ñêåíøå, – ¼ëiï êåòêåíøå, – æ¾ãiðå áåðåäi. Áàñºàëàé øåøiì æîº åäi... Êåø áà¹àíà áàòºàí. Òiçåñií º½øàºòàï àï ºàíøà îòûð¹àíûí áiëìåéäi. Ìûëòû¹û ºàéäà ºàë¹àíû áåëãiñiç. Áà¹àíà æ¾ãiðiï êåëå æàòºàíäà áið æåðãå ò¾ñiï ºàëñà êåðåê. Îéëàíûï-îéëàíûï, ìèû àøûï êåòòi. ²îðºóäû äà ½ìûòà áàñòà¹àíäàé. – Åíäi á¸ðiáið, – äåãåí ê¾áið åòiï. ȸ, á¸ði áið åäi. Áîëàð iñ áîë¹àí. Òiïòi, ºîðûºøû ñîðëûíû» ¼ëi-òiðiñiíåí õàáàðû æîº. Áiëóãå áîëàòûí åäi, îë æ຺à àòòàï áàñó ì¾ìêií åìåñ. Àºûðû, åðòå» òà» àòà ºàëà¹à øû¹ûï êåòóãå áåëií áåêåì áóûï, ¾éãå áåòòåãåí. Êåøiãiïòi. À»ûðàï æå»ãåñi ê¾òiï àë¹àí. Íå áîë¹àíûí áiëìåéäi. ؼïòåí åíäi êåëiï, êåøêi àñûí àëäû¹à àëà áåðãåíäå áið òîï ìèëèöèÿ ñàó åòå ò¾ñiïòi. Àðòûº ñ¼çãå êåëòiðìåãåí ê¼ðiíåäi. “Íå áîë¹àíûí àéòñà»äàðøû å» áîëìà¹àíäà”, – äåãåí à¹àñûíà “Ìûíàíû òàíèñû» áà?” – äåï ìûëòûºòû ê¼ëäåíå» òàðòûïòû. À¹àñû øûºûð åòêiçiï òiñií áið ºàéðàïòû äà, ¾íñiç ò¾éiëiï àëäàðûíà ò¾ñiï êåòå áàðûïòû. Íå iñòåðií áiëìåé òà» àòºàíøà àëàñ½ðäû. À¹àñûí

óàéûìäàï æ¾ð äåï îéëà¹àí òóûñòàðû áàñó àéòûï, òiïòi æ½áàòûï ºîÿäû. ...Áîë¹àí îºè¹à àóûë-àéì຺à áàÿ¹ûäà-ຠáåëãiëi áîë¹àí. ²îðûºøûíû ºàº æ¾ðåêòåí ê¼çäåï ò½ðûï àòºàí äà, ºàøûï êåòêåí. Àáèûð áîë¹àíäà, æ¾ç ìåòð æåðãå òû¹ûï êåòêåí ìûëòû¹û òàáûëûïòû. °éòïåñå, ºûëìûñêåðäi òàáó î»àé áîëìàéäû åêåí. Îðìàí ê¾çåòøiñi ñîë æåðäå æàí ò¸ñiëiì åòêåí. Äåíåñi ñóûï ¾ëãåðìåé áið ºîéøû ¾ñòiíåí ò¾ñiïòi. Àðû ºàðàé àé¹àé-àòòàí áàñòàë¹àí äà êåòêåí. ȸ, àé¹àé-àòòàííû» ê¼êåñi áàñòàëûï åäi. ²àéäà º½ëຠò¾ðñå äå ãó-ãó. ²àéäà áàðñà äà æàïûðûëûï æîë áåðiï, ê¼çií ñàòºàí áið æ½ðò. ²ûëìûñêåðäi» òó¹àí iíiñi äåï ñàóñà¹ûí áåçåï ò½ð¹àíäàé. ƽðòòû» ê¼çi ºàäàë¹àí ñàéûí, äåíåñiíå áiç ñ½ººàíäàé òûæûðûíàäû. ²ûëìûñêåðäi» iíiñi... ´çi åìåñ, iíiñi. Àíäà äà ñ¾éðåäi, ì½íäà äà ñ¾éðåäi. Àë¹àøºû òåðãåó ¼òïåé-ຠºàðóäû» æåòi àòàñû ñàºòàë¹àí ºàçûíàëû ºîéìà òàáûë¹àí. Ñîë ê¾ííåí áàñòàï, àóäàí áîéûíøà ¼ëãåí-æiòêåí åñåái ò¾ãåíäåëäi. Áiðàçûíà à¹àñûíû» ºàòûñû áîëûï øûºòû. ȸ, àäàì ¼ëòiðìåãåí, áiðàº, òåðiñi áà¹àëû, òiïòi ºûçûë êiòàïºà åíãåí à» àòàóëûíû ò¾ê ºîéìàé ºûðà áåðiïòi. ʼçi ºàí¹à òîë¹àí ºàíiøåð àºûðû àäàì ¼ëòiðiï áið-ຠòîºòàïòû. Òîºòàìà¹àí, òîºòàòºàí, òîºòàó¹à ì¸æá¾ð åòêåí. Ñûáàéëàñòàðû êiì, àéäàï ñàëûï îòûð¹àíäàð êiìäåð? ²ûëìûñêåðäi» àðòûíäà êiìäåð ò½ð? Á½¹àí ºîÿòûí ñ½ðàºòû» ½çûí ûð¹àñû îñûíäàé. À¹à» êiìäåðìåí àðàëàñàäû? Øåò æàºòàí êiìäåð êåëóøi åäi? Ò¾íäå ¾éãå æèi ºîíáàé ºàëàäû åêåí ¹îé, ºàéäà áàðàòûíûí àéòóøû ìà åäi? Íà¹ûç àºèºàòòû ¼çi æ¸íå ºîðûºøû, ñîñûí à¹àñû ¹àíà áiëåòií. Æຠàøïà¹àí. À¹àñûìåí æîëûºïຠåäi, ºàóiïòi ºûëìûñêåðäi» æàíûíà æóûòïàäû. Ñîòòàí êåéií ¹àíà æîëû¹ó ì¾ìêií. Iñ ê¼ïêå ñîçûëìàäû. Òåðãåóøiëåð á¸ðií íàºòûëàï áîë¹àí. ²ûëìûñêåð äå áið àéíàëàéûí åêåí, áîë¹àí îºè¹àíû ðåòiìåí áàÿíäàï øû¹ûïòû. °ðèíå, ºàñàºàíà. Á½ðûíäàðû äà àðàëàðû øèåëåíiñiï æ¾ðåòií, –

øûíäû¹ûíäà ñîëàé åäi äåñåäi æ½ðò, – ê¼ðiíåäi, åêi ½ðûíû» òî¹àéäà òîºàéëàñºàíûí ºàðàìàéìûñû»! Îë äà àÿìà¹àíäàé åêåí, òåê ¸êêi ¸ði æàñòàó æiãiò ¾ëãåðòïåïòi. ²àº æ¾ðåêòåí ê¼çäåï ò½ðûï – Ïóõ! Áîëäû. Ñîòòû» àëäûíäà à¹àñûíû» ñ½ðàíûñû áîéûíøà æîëûºòûðäû-àó ¸éòåóið. Áið àéäû» iøiíäå ê¸äiìãiäåé áîçàðûï êåòiïòi. Äåãåíìåí, ºàòòû òîç¹ûíäàìàïòû. Òåê, æà¹û ºóøèÿ ò¾ñêåí ñèÿºòû. Á½ë ¼ç êåçåãiíäå ¼çi äå ò¾ñi ñóûº àäàì¹à åðåêøå ñ½ñ áåðå ò¾ñiïòi. °»ãiìåíi ê¼ïêå ñîçáà¹àí. – Iíiëåði» ìåí æå»ãå» ¼çi»å àìàíàò, – äåãåí. – ²à»¹ûðòïà. Æåòiìäiê ê¼ðìåñií. κó¹à áàðàì äåñå» áiðãå àëà êåò ºàëà¹à. Áîëìàñà, ê¼ï áîëìàñà äà ¾éäå áàð æàíäûºòû áà¹à áiëñå» ¼ëòiðìåéäi. – Êií¸» æîº ºîé, à¹à, ºàëàéøà... – Îòòàìà! Îë òóðàëû æຠàøóøû áîëìà! Îñûäàí áiðäå»åíi áûºñûòàäû åêåíñi», î»áàéñû»! Ìûëòûº ìåíiêi, ¾éäåí òà¹û ºàíøàìàñûí òàóûï àëäû. Æàðòûñûíàí ê¼ái º½æàòñûç. Á¸ðiáið òåêêå æiáåðìåéäi. Áîñºà ºîñàºïåí êåòåìiç. Åøòå»å åòïåñ, íå ê¼ðìåãåí áàñ, á½¹àí äà ò¼çåðìiç. Àë, ñåíi» áîëàøà¹û» àëäà. – Áåòiíå òåñiëiï ½çຠîòûð¹àí äà: – Áàð åíäi, – äåãåí æàé ¹àíà. Øû¹àð åñiêòå ê¼ìåéi êåðìåê òàòûï ò½ðûï ºàëäû. À¹àñûíû» ºàðàï îòûð¹àíûí àðºàñûìåí-ຠñåçiíäi. ƾçi øûäàìàé ò½ðñà äà, áåòií á½ð¹àí. – À¹à, êåøið, – äåäi åñòiëåð-åñòiëìåñ. – °äåéi åìåñ.., áàéºàóñûçäà... ´çi äå àÿìàñ åäi... – Áiëåì á¸ðií. Ñåí áîëìàñà» áàñºà áiðåó àòûï êåòåð åäi ò¾ái. ´éòêåíi... Èéé, íåìåíåñiíå áàñ ºàòûðûï îòûðìûí, áàð, æåòåäi åíäi. Òiðøiëiãi»äi æàñà. Ñîò àðòûº ó-øóñûç, äàó-äàìàéñûç ¼òòi. Äàóëàñûï ºàéòñií, ºàíäû ºîë ºàðàºøû ¼çiíå òà¹ûë¹àí êií¸íi òîëûº ìîéûíäàï îòûð. Æຠåòi ºàøà ò¾ñêåí áîçàðû»ºû à¹àñû ê¼ï ñ¼éëåìåäi äå... Îí ñåãiç æûë êåñêåí. Îí ñåãiç æûë... Ò¾ðìåäå. – Áîëàøà¹û æîº, – äåñòi áiðåóëåð. – Ò¸ðòiái æàºñû áîëñà åðòåðåê áîñàòàäû, – äåñòi åêiíøiëåði.

æàðûì. ʾíi áîé¹û àðºàñûí àÿìàé òàïòàï á຺àí åêi àÿºòûëàðäû» òûíûìñûç ê¾éáå»iíåí áið ñ¸ò àðûë¹àí Àëìàòû ò¾í äåéòií ºûçûëäû-æàñûë ê¼ðïåñií á¾ðêåíå ò¾ñiï, òàëûºñûï êåòêåíäåé. μéû¹àí òûíûøòûºòû àðàò½ðà òiëiï ¼òåòií ê¼ëiêòåðäi» ã¾ðiëi – ½éºûäà¹û àëûï ºàëàíû» û»ûðàí¹àíû ñèÿºòû. ʼê ò¾òiíäi º½íû¹à áið ñîðûï ºîéäû. Å-åå, àäàìäàð î»àéëûºïåí òûíûì òàïïàéäû. °íå, òà¹û áið ìàøèíà. °ëäå ¾éiíå, ¸ëäå ¾éiíåí àñû¹ûï áàðàäû. Áà¹äàðøàìíû» ºûçûë ê¼çiíå ºàðàìàé, îñû óàºòà ìåíåí áàñºà êiì æ¾ðåð äåéñi» äåãåíäåé º½é¹ûòûï ¼òå øûºòû. Àòºà ìiíãåííi» àëòû ºàï æåëi áîëàòûíû ðàñ-àó. ²àçið àëäûíàí ºûçûë æà¹àëûëàðäû» ºûçûë òàÿ¹û æûëò åòñiíøi... °êå-ê¼êåëåï æàí-ä¸ðìåí æàëûíûï æàòºàíû á¸òøà¹àðäû». °é, àäàìäàð-àé!.. ²ûçûº, ºàíøà àäàì ê¼øåäå æ¾ð åêåí ä¸ë ºàçið. Ñàíàï ê¼ðåð ìå åäi?! ²îë æàé¹àí ºàéûðøû, ñàáàëຠºà»¹ûáàñòàðäàí á¼ëåê. Àç åìåñ-àó. Æàñ êåçäåðiíäå ò¾í áàëàñû á½ëàð äà òûíûì òàïïàóøû åäi ¹îé. Á½ë æàºòà ê¾íäiçãi ºàéíà¹àí òiðëiê òîºòàï, òûíûøòûººà á¼ãå ò¾ññå, ò¾íãi êëóá, ðåñòîðàí, êàôåëåðäå ºàí áàçàð åíäi ºàéíàï æàòûð. °ðèíå, ¸ð æàñòû» ¼ç ºûçû¹û áàð. Áàñòàðû á½ëà, ºîëäàðû áîñ êåçäå ñàéðàíäû ñàëûï ºàëñûí! Åðòå»-ຠá¸ði ê¼ðãåí ò¾ñòåé ò½ìàí¹à ñi»iï, æîº áîëàäû. Òàáè¹àò çà»û ñîëàé. Åãåð, æàñ êåçiíäå ºàçiðãiäåé ¾é ê¾øiê ê¾éãå ò¾ññå ì½íû» æà¹äàéû íå áîëàð åäi? ¶éëåíó áûëàé ò½ðñûí, æàñûíà æåòïåé àëæûï, àðñà-àðñàñû øû¹ûï, àäàìäûº êåïòåí àóûòºûï êåòïåéòiíiíå êiì êåïië? °ëäåºàéäàí åñòiï ºàë¹àí ¸ëãi ái𠸻ãiìå... ʾëiìñiðåï ºîéäû. Àóûëäà áîëñà êåðåê, ê¼øåäå æ¾ðãåí áið òîï æiãiòòi àóûëäû» æàë¹ûç òûíûøòûº ñàºøûñû ½ñòàï àëûïòû. Æàéäàí-æàé ø¾éiëìåéäi. Åðiêêåí íåìåëåð òûíûø æ¾ðå ìå, ¸ëiìæåòòiê ê¼ðñåòiï, êiøiëåðãå ñàëûº ñàëûï äåãåíäåé... Êåéäå òiïòi óøû¹ûï òà êåòåòií. Áiðåóäi» òiñi ò¾ñêåí, áiðåóäi» áàñû æàðûë¹àí. ʼøåäåãi æiíiêêåíäåðäi»

åðòå»ãi ê¾éêi òiðëiêêå ñàºàäàé-ñàé ò½ðó ¾øií ½éºûíû ºàíäûðó êåðåê. ²àíøà ¸óðåëåíñå äå ½éûºòàé àëìàäû. ²àéäà¹û ê¼ðæåðäi îéëàï, àðû äà, áåði äå àóíàäû. Ñûºûð-ñûºûð, ñûºûð-ñûºûð... Áiòïåéòií áið ñûºûð. Àñòûíäà¹û òîðëû òåìiði ñîçûëà áàñòà¹àí åñêi êåðåóåòòåí åìåñ, îéûëûï áàðà æàòºàí æàìáàñ ñ¾éåãiíåí øû¹ûï æàòºàíäàé. Ñû êåçäå ê¼ðãåíi îñû. Øàëà ½éºûìåí æ½ìûñºà áàðàäû. Ìàóæûðàéäû äà æ¾ðåäi. Êåø áàòà “¸é, áið ½éûºòàìàñàì áà”, – äåï ¾éãå êåëåäi. “°é, áið ½éûºòàìàñàì áà”, – äåï ò¼ñåêêå æàòàäû. Ñîë áàÿ¹û ñûºûð-ñûºûð. Îé äåéòií îé äà æîº. Áûòûñºàí, áåðåêåñiç áiðäå»å. Íå îéëà¹àíûí ¼çi äå áiëìåéäi. Àóíàºøè-àóíàºøè ò໹à æåòåäi. Ñà¹àòºà ºàðàó¹à ºîðºàäû. ²àáà¹û àóûðëàï, ê¼çi òàëûï, ¼ëäiìòàëäûì äåãåíäå ê¼ç iëåäi. Iëå-øàëà îÿòàðäû» ñ¾éêiìñiç, ñ½»ºûëäຠäàóñû. ʼç àøà ñàëûï àë¹àøºû îéû: “²àíøà ñà¹àò ½éûºòàäûì åêåí?” – Åñåïòåóãå áàòïàéäû. Åêi ñà¹àòºà æåòåð-æåòïåñ åêåíií áiëåäi. Ñû êåçäå æàáûñºàí àóðó. μéºûñûçäûº. Òåê, äåìàëûñ ê¾íäåði ò¾ñêå äåéií ½éûºòàéäû. ιàí äà ø¾êið, ¸éòïåñå æûíäàíûï êåòåð ìå åäi! Øàëà ½éºû, ºûçàð¹àí ê¼çáåí ¾éäåí øû¹ûï áàðà æàòàäû. Øàðø໺û æ¾ç, êiðåóêå æàíàðìåí ¾éãå êiðiï êåëå æàòàäû. Æàðòûëàé ¼ìið ñ¾ðiï æàòºàíäàé. ´çi ûë¹è ½ìûòûï êåòiï, ¼çäiãiíåí æàíûï áiòåòií òåìåêiíi» ò½ºûëû ñèÿºòû. Åø í¸ðñå ¸ñåðñiç. ʾëñå – øûí æàäûðàìàéäû. Àøóëàíñà – æîðòà ìiíåç ê¼ðñåòiï, ¼òiðiê ºàáຠò¾éåäi. Àäàìäûº ìiíäåòií àìàëñûç ¼òêåðiï æ¾ðãåí ñåêiëäi. Òà¹û äà ñûºûð-ñûºûð. Ƹíå ïûñ-ïûñ. Ñûºûð-ñûºûð ¼çiíiêi, àë, ïûñ-ïûñ... ²àñûíäà¹û ºàïåðñiç ½éûºòàï æàòºàí Áèáiíiêi. Æàñòûººà áàñû òèiñiìåí áàñòàëàòûí ïûñ-ïûñ ò໹à äåéií ìèûí øà¹ûï, áið òîëàñòàìàéäû. Íåøå ðåò û»ûðàíäû, íåøå ðåò ½éºûñûðàï ñ¼éëåäi, ñàíàéäû äà æàòàäû. “²àíäàé áàºûòòû!” äåéäi æåê ê¼ðå ò½ðûï. Ñûºûð-ñûºûð¹à ºèº-øèº äûáûñ ºîñà îðíûíàí ò½ðûï êåòòi. ´çi æûíäàíóäû» àç àëäûíäà æàòºàí àäàì,

ê¼ðñå åðiêñiç åñiíå ò¾ñåäi. Êåø áàòºàí ñî» îë äà... Áåëãiñiç áið ºóàíûø ò¾íãå àñûºòûðà æ¾ð-æ¾ðëåï ò½ð¹àíäàé. ²îëû ºàëò åòêåíäå ò½ðà ºàëûï áóäàºòàòûï, ñûðòûíà øû¹à èiñòåíiï, ûñòàë¹àí òiñïåí ûñûëäàé ñ¼éëåð à¹àéûíäàðûíøà åñi êåòå º½íûºïàäû. ƽìûñ á¼ëìåñi, ¾éi ê¼ç àøûòàð ê¼ê ò½ìàí¹à òîëûï ê¼ðãåí åìåñ. “Íåãiçi àç øåãåì, ê¼áiíå òàìàºòàí ñî» ¹àíà òàòàì, êåéäå áið í¸ðñåãå àøóëàí¹àíäà, íå åðåêøå òîëºûíûñ ¾ñòiíäå ¹àíà ¾ñòi-¾ñòiíå òàðòà áåðåì”, – äåéòiíäåðäi» ºàòàðûíàí àóëàº. ´çiíøå æîë òàïºàí. ´çiíäiê òàñòàé åðåæå ìåí ìiíäåòi áàð. ʾíiíå áið òàë. Á½ëæûìàñ çà» ò½ð¹àí æåðäå, ê¼çãå ½ðàð çèÿíäû ¸ðåêåòòåð îðûí àëìà¹àíìåí, ¼çiíäiê ºèûíäûºòàð áîëìàé ò½ðìàéäû. Êåéäå ¼êiíåòií. Îñû¹àí áåêåð êiðiñòiì-àó äåéòií. Íå æîëàìàó êåðåê åäi, – ò¾òií ñîðìàé-àº, æåð áàñûï, ê¼øòåí ºàëìàé æ¾ðãåíäåð áàð åìåñ ïå? Íå, åøºàíäàé åðåæåãå ñàëìàé-àº, ê¼»ië-ê¾é àóàíûìåí ºàëà¹àí êåçiíäå á½ðºûðàòà áåðó êåðåê åäi. ƽìûñ êåçiíäå, íå áàñºà áið æåðëåðäå åëäi» òåìåêiñiíå ºàðàï º½ëºûíû º½ðèòûíû äà åøòå»å åìåñ. Ò¼òåíøå ºèûíäûº áàñºà òàðàïòàí òó¹àí. Àäàì áîë¹àí ñî», îíû» iøiíäå ºàçຠáîë¹àí ñî» àíäà, ì½íäà ºîí຺à áàðìàé ò½ðìàéäû. Àííàí, ì½ííàí ºîíຠêåëìåé ò½ðìàéäû. Êåø áàòà áàðûï, ò¾í àóà îðàëàòûí “º½òòû áîëñûíäàð” åøòå»å åìåñ, ºîíàëºû¹à òîºòà¹àí, ÿ¹íè æàòà-æàñòàíà áàðàð, êåëåð ºîíàºòàð. Êåëãåíøå ºîíàº, êåëãåí ñî» ¾é èåñi ½ÿëàäû äåãåíìåí, ºîíàººà ¼çi áàð¹àííàí, áiðåóäi» ¼çiíå ºîí຺à êåëãåíi î»àé ê¼ðiíå áàñòà¹àí. ¶éäi ºîéøû, ºîíà¹û»äû ½éºû¹à æàé¹àñòûð¹àí ñî», áàëêîí¹à øûº òà á½ðºûðàòà áåð, Àë, áiðåóäiêiíå áàðûï, ºîíó¹à áåêiíäi» äåëiê. Ñåíi» åðåêøå, òiïòi, ò½ðïàéû ¸äåò-ñàëòû»íàí åøêiìíi» õàáàðû æîº. Ò¾í áîëñà ò¾òiíñiç ò½ðà àëìàéòûí øûëûìºîð åêåíi»äi áiëìåéäi. Æàòàð àëäûíäà ñûðòºà áåòòåäi». Ѽçñiç, ¾é èåñi åðå øû¹àäû. ´çiì øû¹ûï êåëåì, îòûðà áåð äåóäi» ðåòi æîº. ²àòòû ºûñûëàòûí. ̽íû» ê¾òïåãåí æåðäåí òåìåêiº½ìàð áîëà ºàë¹àíûíà òà»äàíûñûí æàñûðà àëìàé æàòàäû ê¼ëäåíå» æ½ðò.

– Å-å, àçäàï... êåéäå åíäi... ¼ñòèòiíiìiç áàð, – äåé ñàëàäû ìi»ãiðãå æóûº. °ëãi ¾é èåñi “ààà...” äåï ºîÿ ñàëìàé, òàº-òຠåòiï, òàºûìäàï ºîéìàé áàðà æàòñà, ê¾íäåëiêòi ¸äåò åêåíií æàéûï ñàëó¹à òóðà êåëåäi. Êåéáiði òiïòi, á½ë ¸äåòòi» ñûðûíà ¾»iëiï, òåðãåóãå àëà áàñòàéäû. ̽íäàéäà àóçûíà ò¾ñêåí ¸ëäåáið ñåáåïòi àë¹à òàðòà ñàëàäû. Íåìåñå, ¸»ãiìåíi áàñºà àðíà¹à á½ðûï æiáåðåòií. Ñîíäà äà, ºûçû¹óøûëû¹ûíà òîºòàó ñàëà àëìà¹àí òåðãåóøiñi á½¹àí áið, ºûçûë øà áið ºàðàï, ê¼ïêå äåéií áàñ øàéºàóìåí áîëàäû. Àºûðû, ì½íû» “åðåêøå ºàñèåòií” àëûñ-æàºûí à¹àéûí-òóûñ, äîñ-æàðàí, òàìûð-òàíûñ ò¾ãåë áiëiï áîë¹àí. Òà»ûðºàñà äà ò¾ñiíiñòiêïåí ºàðàó¹à òûðûñºàíûìåí, ñûðòûíàí ñàí-ñ຺à æ¾ãiðòiï æàòàòûí. “´çiíå áåðãåí ñåðòi áàð ê¼ðiíåäi. Á½ðûí òîºòàìàé øåãåäi åêåí, àºûðû ½øûíûï òûíûïòû. Ñîäàí áåði æàðûºòà òåìåêiíi» ò¾ðií ê¼ðñå, àóûðûï ºàëàäû åêåí. Îë – îë ìà, òà» àòºàíøà áið ºîðàáû» ò¾ê áîëìàé ºàëàäû-ìûñ, èiñi ì½ðíûíà áið áàðñà ¼çií òîºòàòà àëìàéòûí ê¼ðiíåäi, ¸éåëi áàé¹½ñ ¸ðå»äåï æ¾ðiï æàòºûçàäû åêåí”. Á½ë äûºïûðòòû åñòiãåí àóçûíû» æåëi, º½ëà¹ûíû» ºîòûðû áàð êåéáið ñóìàºàé ¸éåëäåð ì½íû» ¸éåëií àéíàëäûðûï, ñ½ðàºòû» àñòûíà àë¹àí ê¾íäåð äå áîë¹àí. ²óàíàðëû¹û ñîë, Áèáiñi àóçûíà áåðiê, áið òî¹à. ʾëåäi äå, ºîÿäû åêåí. “Å, ¼çäåði» äå áiëiï áîëûïñû»äàð, åíäi ò¾íãå ºàðàé ê¾éåóiìäi ½éûºòàòó¹à ê¼ìåêêå êåëi»äåð”, – äåïòi. Òiïòi, á¸çáiðåóëåð ì½íû ¸óëèå ä¸ðåæåñiíå æåòêiçiï, ê¼êêå øû¹àðûï ºîéûïòû. “Îñûíäàé äà, îñûíäàé, êiñiñi áàð åêåí äåéäi. Ò¾íäå, ò¸óëiê àóûñàð ñ¸òòå (óàºûòûí ºàëàé ä¸ë áiëiï àë¹àí äåñå»øi) ¸ëäåáið ºàðà êiñi (ຠêèiìäi àðóàº, ê¼ê ò¾òií ñûïàòòû àäàì...) êåëiï, ò¾ðòiï îÿòàäû åêåí äå, òûñºà øàºûðàäû åêåí. Ñîñûí, ¼ç ºîëûìåí áið òàë øûëûì ½ñûíàòûí ê¼ðiíåäi. ²àøàí òàðòûï áiòêåíøå ºàðàï ò½ðàäû-ìûñ. Á¸ëäó-á¸ëäó, áûòïûðûº-áûòïûðûº...

äàóñûç. μç຺à áàðìàéòûí ºàóñà¹àí ê¸ði. Æà»à ¼ìiðäåí ¾ìiòñiç. ̾ìêií, ê¼êòåìãi ê¾çåó êåçiíäå, æàçäà¹û æà»áûðäà, å» áîëìàñà ºàðàøàäà¹û ºàðà äàóûëäà ¾çiëiï êåòïåãåíiíå íàëûï ò½ðóû äà ¹àæàï åìåñ. °éòåóið, îéû îí ñàºòû øàðëàï, øàðøàï ò½ð¹àíû àºèºàò. Àë, ຠºàéû» øå? Îë º½ëïûðà ò¾ñóäi ê¼êñåéäi. ²àíäàé æà¹äàéäà äà æàïûðຠæîºòûººà àéíàëàäû. Á½ë – íà¹ûç øûíäûº. Àäàì òà¹äûðûíû» ê¼øiðìåñiíäåé. Àëäûìåí æàñòûº ¼òåäi, àæàð òîçàäû. ´ìið îçàäû. μðïຠàëìàñàäû. Áóûí àóûñàäû. °ð áóûííû» ¼ç çà»û, ¼ç çàìàíû áàð. “²ûçûº, ¸êåì ¼ëåðiíäå ¼êiíäi ìå åêåí? Æàðûº ä¾íèåíi åíäi ºàéòûï ê¼ðìåéòiíiíå ºûíæûëäû ìà åêåí? °ëi æàï-æàñ, áàð ¹½ìûðû, áàð ºûçû¹û àëäà ò½ð¹àí á½ëàð¹à, æàñòàð¹à ºûçû¹à, ºûç¹àíà ºàðà¹àí øû¹àð. ´ìið ò¸òòi ¹îé... Áiðàº, àðìàíñûç ê¼ç æ½ìäû æàðûºòûº. ´çi àéòºàí”. Îë ê¼»iëäi åäi á¾ãií. μøï຺à øûººàí æîº. Àòû á¸éãåäåí êåëãåí æîº. Øiðêií-àé äåðëiê åøòå»å áîë¹àí æîº. Ñîíäà äà. Ñåðãåê, ºóíàºû æ¾ðäi. Ò¾íäå ºàòûï ½éûºòàïòû. ´çiíäå æîº ¸äåòïåí ½ëû ìåí ºûçûíà åðòåãi àéòûï áåðäi. Áiëìåñå äå, åñòiãåíäåðií æèûï-òåðiï, º½ðàóº½ðàó ºûç¹ûëûºòû îºè¹àëàð òiçáåãiíå ¼çi äå åëòiï îòûðûï, ½çຠñ¼éëåãåí. Îí¹à êåï ºàë¹àí ºûçû ñ¼çäi á¼ëå áåðåäi. “Àíà òiëäå” îëàé æàçûëìà¹àí äåéäi. Ìàìàì áàñºàøà àéòºàí äåéäi. Ìåéëi, á½¹àí á¸ði áið åäi. “Åðòåãiëå𠽺ñàé áåðåäi, á½ë áàñºà åðòåãi”, – äåãåí äå, ê¼ñiëå áåðãåí. Åñåñiíå, ìåêòåïêå áèûë ¹àíà áàð¹àí ½ëû àóçûí àøûï òû»äàäû. ʼçi áàºûðàéûï, ì½íû» àóçûíà êiðiï êåòåðäåé åìiíåäi. ´çiíåí... æîº, àòàñûíàí àóìàéäû. ʼçií ê¼ðìåñå äå, “Àòàìíû» áàëàñûìûí” äåï æ¾ð. ´çi ¾éðåòêåí. Àë¹àøºû ºûçäàí êåéií àðà¹à ò¼ðò æûë ñàëûï, àñà óàéûìäàòïàñà äà, ê¼»iëãå àëà» åíäiðiï, æ¾ðåêòi ê¾ïòi ºûëûï áàðûï òó¹àí æàë¹ûç ½ë. ²ûçäû» æ¼íi áàñºà, ¸ëäå æà»à îòàó º½ð¹àí øàº, îíøà ì¸í áåðìåäi ìå, ò½»¹ûøû òó¹àíäà á½ëàé ºóàíáàï åäi. Àë, ìûíà áàëà... ²àòòû ºóàí¹àí. μë êåëiï åäi ¼ìiðãå. μðïຠæàë¹àñàäû. °êåñi ìàðº½ì ê¼ðiíäå áið

àóíàï ò¾ñêåí øû¹àð ñîë ê¾íi. Ñîë, “àòàñûíû» áàëàñû” ¾øií àéòºàí. μçûíøຠøûëûìíû» îðòàí áåëiíåí ¼òêåí ºûçûë øîººà ºàðàï ºîéäû. Áiòïåøi, ò¾ãåñiëìåøi äåãåíäåé. °ëñiç, ºàð໹ûäà ì¾ëäå ¼ëåóñiðåãåí æi»iøêå, èðåê ñûçûºòû ò¾òií ê¼çãå ê¼ðiíåð-ê¼ðiíáåñ áîëûï àñïàí¹à æîë òàðòóäà. ʼêòåãi àðóàºòàð¹à æåðäåãi òiðiëåðäi» òiðøiëiãiíåí õàáàð áåðóãå àñûººàí åëøi ñèÿºòû. ƽðò æåê ê¼ðåäi îñû òåìåêiíi. °óåñòiãi æîºòàðäû» æ¼íi á¼ëåê, ì½íñûç ò½ðà àëìàéòûíäàð äà, òiïòi ê¾íiíå áið ºîðàïòàí àñûðà ñiëòåéòiíäåð äå æåê ê¼ðåäi. Æåê ê¼ðå ò½ðûï òàðòàäû. Àòà»à í¸ëåòòi ºîÿ àëìàé æ¾ðãåíäåðií àéòàäû. ²îþ¹à òûðûñûï ê¼ðìåñå äå ñîëàé äåéäi. Àòà»à í¸ëåòòi... Á½ë æàºñû ê¼ðåòií. Åë àóçûíäà äûºïûðò áîëûï æ¾ðãåí ¼çiíi» åðåêøå ¸äåòiíå áîëà øû¹àð. °ëäå áàñºà. ´çiíi» äå áàñû æåòïåéäi. °éòåóið æàºñû ê¼ðåòií. ²½ìàðëû¹û øàìàëû. °ëi ê¾íãå áàñû àéíàëàäû. Äû»- äû»... Ðàõàò ê¾éãå åíå ò½ðûï, íåáið îéëàð¹à áåðiëåòií. °êåñií îéëàéòûí. Øåøåñií åñêå àëàòûí. Áiðiíi» ñî»ûíàí áiði æ¾ðå áåðãåí. Æàñû êåëñå äå ñûð¹àºòàï áîéäຠæ¾ðiï àë¹àí ì½íû ¸êåñiíi» ê¼çi òàéûñûìåí, øåøåñi àñû¹ûñ ¾éëåíäiðäi. Áîë-áîëäû» àñòûíà àë¹àí. ̽íû» ¼çi ¸êåëìåñå, ¼çi-ຠòàáàòûíûí àéòºàí. ´çiíi» äå îéûíäà æ¾ðãåí, òåê ¸êåñiíi» æûëûí ê¾òïåê åäi, î¹àí ºàðàòïàäû. Ñåçãåí ¹îé. Æåòiì ê¾éåó àòàíäûðìàé º½äàëûºòû áàñòàíàÿº òå» ä¸ðåæåäå ¼òêåðäi. Áèáiíi» ºîëûíàí òóðà áið àé øàé iøòi. Àºûëûí àéòòû. Àóûðìàé-ñûðºàìàé ½øûï ò¾ñòi äå, áiðäåí áåòií àðû¹à á½ðäû. Àéíàëàñû áið ìàóñûìäà åêåóiíåí áiðäåé àéðûë¹àí. Åêåói äå áàºûòòû åêåí, òiðøiëiãiíäå ø¸é äåñïåé ¼òiï åäi, åøºàéñûñû ò½ë ºàëìàé ºàòàð êåòòi. Áàëàëûº øà¹û åñiíå ò¾ñåòií. Òåíòåê áîëäû. Ñàáàºòà îçàò áîë¹àíûìåí, åêi ê¾ííi» áiðiíäå æà¹àñûí æûðòûï êåëåòií. Óûçûíàí æàðû¹àí, òîï-òîìïຠáàëà, ¾ëêåí ñûíûïòû» áàëàëàðûìåí ò¼áåëåñåòií. Øåøåñi ò¸êò¸êòà¹àíûìåí, ¸êåñi áåòiíåí ºà¹ûï ê¼ðìåïòi. “Àºûëñûç

åìåñ, åñ êiðå êåëå ºîÿäû”, – äåéòií, “ìûíà áàëà»à ò¸éò äåìåéìiñi»”, – äåãåí øåøåñiíå. Áiëåäi åêåí ¹îé. Àºûë àéòûï, æ¼í ñiëòåï, áàñûí àóûðòûï ê¼ðìåïòi. Òåê, êåéäå ¹àíà àòàñû òóðàëû àéòûï áåðåòií. Ñîíäàé áîë äåéòií. ²àòòû ¸ñåð åòåòií åäi. ´çií ò¼ðãi ¾éäi» ºàº ò¼ðiíå iëiíãåí ñóðåòi àðºûëû ¹àíà òàíèòûí, ê¼êiðåãiíå îðíà¹àí ²à¿àðìàí àòàñûíà åëiêòåï æ¾ðiï åð æåòòi. Åøòå»å òûíäûðûï òàñòàìàñà äà, åøêiìíåí êåì ºàë¹àí æîº. °æåïò¸óið ºûçìåòêå äå æåòòi. Àëûñ-æàºûí¹à ¾ëêåíäi-êiøiëi æàºñûëû¹û äà ¼òòi. ²àòàðëàñòàðû ñûéëàéòûí. ¶ëêåíäåð äå ðèçàøûëû¹ûí áiëäiðiï æàòàòûí. Áiðàº, òî¹àéûï, êåêiðåéiï ê¼ðìåïòi. Àòàñû ºàðàï ò½ð¹àíäàé. Àòàìíû» áàëàñûìûí äåï åðæåòiï åäi, àòà àðóà¹û íàçàëàíáàñûí äåï, ºûëäàí òàéûï ê¼ðìåïòi. °êåñiíi» òåìåêi òàðòàòûíûí áiëìåéòií. ²àëàé áiëñií, á½¹àí ê¼ðñåòêåí åìåñ. Àë¹àø ê¼ðãåíäå òà»ûðºà¹àí. Ñîë ê¾íi åðòå ½éûºòàï ºàëûï åäi. Òûíûìñûç îéûí òèòûºòàòñà êåðåê. ²ûñºû òîºñàíäûº äåìàëûñ êåçi. ¶øiíøi ñûíûïòà îºûï æ¾ðãåí. ʾíi áîéû ñûð¹àíຠòåóiï, ຺àëà æàñà¹àí. Àóëàäà¹û ø½ðûëäຠáàëà-øà¹à ò¾ãåë àòñàëûñºàí. Øû»ûëòûð àÿç ñûíûï, ê¾í æûëò åòêåí øóàºòû ê¾íi æiáiñêi, æàáûñïຠºàðäû» ¾ñòiíäå àðìàíñûç àñûð ñàë¹àí. ²àñ ºàðàÿ ¾éãå êiðå ñàëûï, àøºàí ºàðûíäû òîéäûðûï àëûï, áóûíû êåòiï, æûïæûëû ¾éäå ìàóæûðàé áåðãåí. ²àé óຠåêåíi áåëãiñiç, îÿíûï êåòòi. ´çiíå òèåñiëi ò¼ñåãiíäå, ½éûºòà¹àíäà êèåòií êèiìiìåí æàòûð. ²àøàí, ºàëàé æàòºàíû åñiíäå æîº. ʼéëåê-äàìáàëøà» îðíûíàí ò½ð¹àí. Ìàìàñû æàòûï ºàëûïòû. ²àñûíäà ê¼êåñi æîº. μéºûëû ê¼çáåí içäåï êåòòi. Áàëêîíäà ò½ð åêåí. Òåðåçåãå àðºàñûí áåðå, òåðiñ ºàðàï ò½ð. Òà»ûðºàé ºàðàï ñ¸ë ò½ðäû äà, æàºûíäàé áåðäi. Ñûºûð åòiï åñiê àøûë¹àíäà, ¸êåñi ñåëò åòiï, æàëò ºàðà¹àí. Ñîë êåçäå ê¼ðäi, ê¼êåñiíi» î» ºîëûíäà øî¹û æûëòûðà¹àí òåìåêi. Á½ë à»òàðûëà ºàðàï ò½ðûï ºàë¹àí. °êåñi äå. μðëû¹ûíû» àøûëûï ºàë¹àíäà ºèïàºòàï ò½ð¹àí ñèÿºòû. Æûìèûï ê¾ëiï åäi ñîñûí. – Îÿíûï êåòòi» áå, áàòûð? Áåði êåë, – äåï ºîëûí

ñîçà áàóûðûíà òàðòòû. ²½øà¹û ñàï-ñàëºûí. Áiðຠæà¹ûìäû. Òàíàóûíà òåìåêi ò¾òiíiíi» èiñi êåëäi. Îë äà æà¹ûìäû. Áàñºà ë¸ì-ìèì òië ºàòºàí æîº. Æûëäàìæûëäàì, ¾çiëiññiç ¾ø-ò¼ðò ì¸ðòå ñîðäû äà, ºûçûë øîºòû ò¼ìåíãå ûòûï æiáåðäi. ̽íû æåòåëåé ¾éãå êiðãåí. – ²àðíû» àøòû ìà? – äåäi áåòiíå ¾»iëå. Á½ë ¾íñiç áàñ èçåé ñàëäû. ²àðíû àøïàñà äà. Òàìຠòóðàëû îéëàìàñà äà. Åêåói ºàðàìà-ºàðñû îòûðûï øàé iøòi. Òàìà¹ûíàí ò¾éið ¼òåð åìåñ. Ñîë ê¾ííåí áàñòàï ¸êåñií à»äóäû øû¹àðäû. Íå ¾øií åêåíií ¼çi äå áiëìåéäi. Êåø ºàëàé áàòàäû, ñîëàé ¸êåñiíi» áàëêîí¹à øûººàíûí ê¾òåäi. °éòñå äå, á½ë ½éûºòàìàé ê¼êåñi îë æ຺à àòòàï áàñïàéäû. °ëãi ò¾ííåí êåéií áiðäå áið ðåò ê¼ðå àëìà¹àí. Áið ê¾íi òåìåêiñií òàóûï àëäû. Áið ºîðàï òîëà. Àíû¹ûíäà òàóûï àë¹àí ä¸íå»åñi æîº, ¸êå-øåøåñiíi» æàòûí á¼ëìåñiíäå êåðåãåãå æàáûñà ºîéûë¹àí øà¹ûí êiòàï ñ¼ðåñiíäå, ì½íû» ºîëû æåòïåéòií áèiêòå ò½ð. Àñòûíà áèiê îðûíäûºòàðäû» áiðií ºîéûï, ºîëûíà àëûï ê¼ðãåí. Îðíûíà ºàéòà ºîéäû. Ñîäàí áàñòàï áåëãiñiç áið ê¾ø ñîë æ຺à òàðòòû äà ò½ðäû. °ð ê¾í ñàéûí ºîëûíà àëûï ê¼ðó ¸äåòêå àéíàë¹àí. Òèiñïåéäi, ºîëûíà àëûï ê¼ðåäi äå, ºàéòà ºîÿäû. Ñîë ¹àíà. Ê¾í ¼òêåí ñàéûí àçàéûï, áiòåäi äå, îðíûíà iøi òîëû æà»à ºîðàï ïàéäà áîëàäû. Ѽéòiï æ¾ðiï... Ѹòi ò¾ñêåí áið ê¾íi áið òàëûí ñóûðûï àëûï, ºàëòàñûíà ñàëûï àëäû. Åíäi áàëêîí¹à øû¹ó êåðåê. Ñiði»êåíi» æàðàñû æå»ië. Àñ ¾éäåí, ãàç ïåøiíi» æàíûíàí òàëàé ê¼ðãåí. Òåê, û»¹àéû êåëñií. Îíû» îðàéû á½ë ê¾òêåííåí òiïòåí î»àé êåëå êåòòi. ʼêåñi æ½ìûñòà. Á½ë ñàáàºòàí æà»à êåëãåí. Ò¾ñêi àñûí iøiï îòûð¹àíäà àóçûíà åðêåëåòå áàðûí òîñûï îòûð¹àí ìàìàñû ä¾êåíãå áàðàòûíûí àéòûï ºàëäû. Á½ðûí áiðãå áàðàòûí. Àíàíû ¸ïåð, ìûíàíû ¸ïåð... ²è¹ûëûºòû ñàëûï áà¹àòûí. Ìàìàñû ºîëûí ºà¹à ºîéìàéäû. Á½ë ¾øií ìåðåêåäåí áið äå êåì åìåñ. Áàðìàéìûí äåãåí. Áàðìàéäû. Áàñºà æ½ìûñû áàð. Ìàìàñû ñ¸ë òà»ûðºà¹àí äà, ¼çi êåòêåí. Ñåáåáií ñ½ðàìàäû.

Àºûëû êiðãåí ¹îé äåñå êåðåê. Àºûëû êiðãåí. ß¹íè, ¾ëêåí æiãiò áîë¹àí. ȸ, àºûë êiðiï åäi. Àºûë áîë¹àíäà ºàíäàé! ¶éäå áið ¼çi. ƾðåê ë¾ï-ë¾ï. Äåãáiði ºàøûï, íåøå ê¾ííåí áåði ºàéäà áàðñà äà ºàëòàñûíàí òàñòàìàé, ñàðû ìàéäàé ñàºòàï æ¾ðãåí òåìåêiíi ºîëûíà àëäû. ¶éäå ¼çiíåí áàñºà åøêiì æîº åêåíií áiëiï ò½ðñà äà, ½ðëàíà áàñûï àñ ¾éäåí ñiði»êå àë¹àí. ¶éäåãi á¾êië ì¾ëiê, êåðåãå, ò¼áå, á½ðûø.., á¸ði ì½íû» ¸ð ºèìûëûí ò¼áåñiíåí ò¼íå, ¾íñiç áà¹ûï ò½ð¹àíäàé. ²àçið ¹àíà ¸ëäåáið ºàëòàðûñòàí ê¼êåñi, èÿ ìàìàñû àòûï øû¹àòûíäàé. Æàí-æà¹ûíà àíòàëà¹àí ¾ðåéëi, ºàòàë, àøóëû çàòòàð¹à æàëòàº-æàëòຠºàðàï, áàëêîí¹à øûººàí. ʼøåäåãi æ½ðòºà ê¼ðiíáåñòåé æàéëàíûï îòûðûï àëäû. ²îëû äið-äið. Áûææ åòiï ñiði»êå ò½òàòºàíäà ñåëò åòå ò¾ñòi. Àáèûð áîë¹àíäà, ºîë ìåí àóûç ì½íû» åðêiíåí òûñ, á¸ðií ¼çäåði àòºàðûï æàòºàí. Àë¹àø ñîð¹àíäà àùû ê¼ê ò¾òií òàìà¹ûíà êåòiï, ºèºûëäàï-øèºûëäàï ºàºàëäû äà ºàëäû. ʼçiíåí æàñ øû¹ûï êåòñå äå ê¼ïòåí ê¼êåéiíå ºîíàºòà¹àí iñií æàë¹àñòûðà áåðãåí. Êåëåñi ñ¸òòå-ຠåáií òàóûï àëäû. Àáàéëàï ñîðàäû äà ¾ðëåéäi. Ñîðàäû. ¶ðëåéäi. Ñàºòûºòû ½ìûòºàí. ¶óóï... Ͼóóó... ¶óóïï¾óóó. Áiòòi-àó àºûðû. Òåðå» ê¾ðñiíå áið äåì àëûï ºîéäû. ²àëäû¹ûí ¸êåñiíå åëiêòåï ò¼ìåí ûòûï æiáåðìåê íèåòïåí îðíûíàí ê¼òåðiëå áåðãåí. Æåð-ä¾íèå øûðê¼áåëåê àéíàëûï àëà æ¼íåëäi. Ìå»-çå». Áàñû ñîëºûëäàéòûí ñèÿºòû. ƾðåãi àéíèòûíäàé. ²àëäûºòû ºàéòêåíi åñiíäå æîº, æàíä¸ðìåí ¾éãå æ¾ãiðãåí. ²îðºûï êåòiï åäi. °éòåóið, ñiði»êåíi îðíûíà ºîé¹àíûí áiëåäi. Ò¼ñåãiíå æåòå ñ½ëàï ò¾ñêåí. Äû»-äû», ê¾»ãið-ê¾»ãið... ºàëûºòàï æ¾ðãåíäåé. ´ëåòií øû¹àðìûí äåãåí ò½»¹èûººà áàòûï áàðà æàòûï. Ìàìàñû îÿòòû. ²àòûï ½éûºòàïòû. Òà»äàéûíäà ¸ëãi... æà¹ûìñûç ä¸ì ¸ëi ò½ð. Æèiðêåíå òûæûðûíûï æ¾ðiï, áàïïåí æóûí¹àí. Àóçûí ½çຠøàéºà¹àí. Èiñií ñåçiï ºîÿ ìà äåï ñàºòûº æàñà¹àíû. Èiñií äå ñåçáåäi, åøòå»å äå äåìåäi. ʾíäåãi ìàìûðàæàé òiðëiê. °éòêåíìåí,

ºóûñòàíûï îòûðûï, òàìຠáàòïà¹àí. ̽íäà¹û ¼çãåðiñòå åøêiìíi» øàòà¹û æîº. Åðòå»iíå ¼çií æàºñû ñåçiíiï åäi. Æå»iñiíå ìàñàòòàí¹àíäàé. Åøêiìãå åøòå»å ñåçäiðìåé, ¾ëêåí iñòi òûíäûðûï òàñòà¹àí ¼çiíå ä¸å ðèçà. Áiðàº, ¸ëãi ºîðàïøà¹à ºàéòà æàºûíäàó¹à æ¾ðåãi äàóàëàìàäû. Øè á½ë ê¾òïåãåí ê¾íi, îéëàìà¹àí æåðäåí øûºòû. °íåó ê¾íãi ºûëìûñûí ¼çi äå ½ìûòûï êåòiï åäi. Áiðåóäi» àÿóñûç æ½ëºûëà¹àíûíàí øîøûï îÿíäû. Íå áîëûï æàòºàíûí ½¹ûï òà ¾ëãiðìåäi, ê¼çií àøºàíäà ê¼ðãåíi ê¼êåñiíi» ¼ðò ñ¼íäiðãåíäåé ò¾ði. Àëºûíûï êåòiïòi – Ò½ð îðíû»íàí! Èòòi» áàëàñû... Ó-øó, áåðåêåñiç ûðäó-äûðäó, àòûñ-øàáûñ áîëûï æàòºàíäàé. ̽íû» êåðiëiï-ñîçûë¹àíûí ê¾òïåé-àº, æà¹àñûíàí æ½ëºè òàðòûï ò½ð¹ûçûï àëäû äà, äåäåêòåòêåí ê¾éi ¼ç á¼ëìåëåðiíå ñ¾éðåï ¸êåëäi. – Ìûíàíû òàíèñû» áà? Íå áîë¹àíûí ñîíäà ¹àíà ½ººàí. Õ¸ëiíi» òûì ì¾øêië åêåíií äå îéëàï ¼òòi. Iøi ºàëòûðàï êåòòi. Àÿ¹ûíàí ¸ë êåòiï ºàë¹àí, äið-äið åòåäi. ʼêåñi ê¼ç àëäûíà òåìåêiíi» áîñ ºîðàáûí òîñûï åäi. – Òàíèñû» áà äåéìií?! Á½äà ¾í æîº. Ƹóòå»äåï ìàìàñûíà ºàðà¹àí. Àðàøà ò¾ñåð äåãåí. Îë äà ¾íñiç, ñàçàðûï àëûïòû. – Èòòi» áàëàñû! Íå¹ûï òèiñåñi», à? μðëûº æàñàóäû êiì ¾éðåòòi ñà¹àí, à? ²àøàí, ºàøøàí àëäû» äåéì ìåí ñà¹àí? Áåäiðåþií èòòi» áàëàñûíû»... λ æຠº½ëຠøåêåíi øû»ûëäàòà, ê¼çiíi» îòûí æàðº åòêiçå øàïàëàºïåí îñûï ¼òòi. Ñîíäà ¹àíà ìåëøèiï ò½ð¹àí á½ë øûðð åòå ò¾ñêåí. Ñîíäà ¹àíà ñàçàðûï îòûð¹àí ìàìàñûíà òië áiòêåí: – Àëäûìåí ñ½ðàñà»øû... – äåï åäi áàòûëñûç. – Àøûï ºàëñàì áîñ ò½ð. Êåøå áiòiï ºàë¹àíûí äà áàéºàìàïïûí. Á¾ãií áiòåäi, åðòå» àëàì ¹îé äåï æ¾ðñåì, – äåãåí äàóûñòàðûí åñòiãåí ¼ç ¼êñiãiíi» àðàñûíàí.

– Ľðûñòàï åñåïòåï ïå åäi»? ̾ìêií êåøå áiòó êåðåê áîë¹àí øû¹àð? – Ìàìàñûíû» ê¾ìiëæi»êi äàóñû. – °¸é, ñåí äå! Ìåíi àëæûäû äåï ïå å»? Á¾ãií ñû ê¾í áîë¹àí. – Á½¹àí ºàéòà ø¾éiëãåí. – ²àøàí àëäû»? Àéò æàíû»íû» áàðûíäà. Á½ë äið-äið åòåäi. Áåò-àóçû òàðàì-òàðàì æàñ. Æàñûí ñ¾ðòïåêêå ºîñ æ½äûðû¹ûí ê¼çiíå àïàðà áåðiï åäi, ê¼êåñi ñiëêiï òàñòàäû. Áiëåãií àóûðòà ºûñûï àëûïòû. ̽íäàé ºàòàë åêåíií êiì áiëãåí? – ²àøàí àëäû» äåéìií? ²àøøøàí?! – À... àí... – À?! – Àíí àíàäà... – äåãåí ìi»ãið åòiï. – Àíàäà? Íå¹ûï àëàñû»? Îíû ºàéäà ºîéäû»? Á½ë ê¼çiìåí æåð ñ¾çå, ò¼ìåí ò½ºûðà áåðåäi. – Åéé, ñåí äå! – Àìàëû òàóñûë¹àíäàé áåòiíå ºàðàï ñ¸ë ò½ðäû äà: – Òàðòòû» áà? – äåäi áàÿó ¹àíà. Øàðàñû òàóñûë¹àí àäàì îñûëàé ñ¼éëåéòií. Æåðãå êiðåðäåé áîëûï ò½ðûï, áiëiíåð-áiëiíáåñ áàñ èçåãåí á½ë. ʼêåñi ûçàëàíà ìûðñ åòòi. Òà¹û ½ðàð äåãåí, – ½ðìàäû. μðûñºàí äà æîº. Òåê: – Åíäi ºàéòàëàíàäû åêåí... – Òiñòåíå, ûñûëäàé ñ¼éëåãåíi ºàíäàé ºîðºûíûøòû. Ñîë ñ¸ò ñ½ìäûº ºîðºûíûøòû åäi. Áiëåãií áîñàòòû äà: – Æî¹àëò ê¼çi»äi! – äåäi. Á½ë æàñºàíà øåãiíøåêòåï áàðäû äà, áàòûëû ºàëàé áàð¹àíûí ²½äàé áiëñií: – Êåø-øið, ê¼ê-å... – äåãåí ¾çiï-¾çiï åñòiëåð-åñòiëìåñ. Åøêiì åøòå»å äåìåäi. Ìàìàñû äà, ê¼êåñi äå. ʾíäå àé¹àéëàé êiðiï, äàáûðëàé øû¹àòûí åñiêòåí ñàëáûðàé áàñûï øû¹ûï êåòòi. Êåëå ¼ç ò¼ñåãiíå åòïåòòåé æû¹ûë¹àí. Á¾ê ò¾ñiï àëûï, ¾íñiç, òiñòåíå ½çຠæûëàäû. Ñîëºñîëº... °ëäåºàéäàí ê¼êåñi ìåí ìàìàñûíû» ê¾áið-ê¾áið äàóûñòàðû åñòiëåäi. ʼêåñiíi» äàóñû ¼êòåì øû¹àäû. Êåéäå òiïòi ºàòòû øû¹ûï êåòêåí ñàéûí á½ë äið åòå ò¾ñåäi.

àéíàëûï ñàí. Æèûðìà æåòiãå àÿº áàññà äà, ¸íåìiíåìåí æ¾ðiï àë¹àí áàëàñûíà ðåíæiãåí äå. Á½ë áèûëäàí ºàëìàó¹à ó¸äå áåðãåí. ¶ëãåðå àëìàäû. ...Ñû êåçäå åñêi ñûðºàòû ºàéòà ºîçûï, ò¼ñåê òàðòûï æàòûï ºàëûï æ¾ðóøi åäi. Àºûðû àëûï ½ðäû. ʼï æàòºàí æîº. Àºûë-åñi îðíûíäà, ò¾çãå ¼çi øû¹ûï êåëåð ºàóºàðûíàí àéðûëìà¹àí ê¾éi êåòòi. Àáûðîéìåí, ¼ç îòûíû» áàñûíäà, àìàíàòûí àéòûï, ¼ñèåòií ºàëäûðûï êåòòi. Æàºñû ¼ëiì äåóøi åäi ¾ëêåíäåð. Ñîë. ƾðåðiíåí áið ê¾í á½ðûí øàºûðûï àë¹àí. – Àòà» òóðàëû ê¼ï àéòºàì. Ƽðãåãi»íåí ºàíûºñû». Ñîë êiñiíi» áàñòû àìàíàòû ñåí åäi». “Àðòû»äà æîëû»äû ½ñòàï ºàëàð ½ðïຠºàëäûðìàé – ¼ëìå”, – äåï åäi, ìàðº½ì. Àäàì¹à ñî»ûíäà ºàëàð ò½ÿ¹ûí ê¼ðiï, ½ðïà¹û áàð åêåíiíå ñåíiï áàðûï ê¼ç æ½ìóäàí àñºàí áàºûò æîº åêåíií áiëåäi åêåí ¹îé, æàðûºòûº. Àðìàíñûçáûí äåï åäi. Øûí àðìàíñûç åêåí. Åíäi ìiíå ñîë àòà»íû» æîëûìåí êåòiï áàðàì. Ìåí äå àðìàíñûçáûí. Ñåí áàðñû». Àòà»íû» ¸óëåòií æàë¹àð ñåí áàðñû». Àòà»íû» àìàíàòûí îðûíäàäûì, ñà¹àí æåòêiçäiì. Àòà æîëûíàí òàé¹àí êåçiì æîº. Îñàëäû¹ûìäû ê¼ðñåòêåì æîº àëäû»äà. Àçàìàò áîëäû» ¹îé, àéòïà¹ûìäû ò¾ñiíóãå òèiññi». °ëãi àòà»íû» àìàíàòûí áàëà»íû» áàëàñûíà àéòûï êåò, ê¼ðiìäå òûíûø æàòàéûí. Àëºûìûí áàñûï ñ¸ë á¼ãåëäi. ²ûñòû¹à äåì àëûï ñ¸ë æàòºàí ñî»: – Áiðàç æ¾ðäi», æåòåäi! Áàñ º½ðà! Àäàìøà òiðëiê ºûë. Îäàí àñºàí áàºûò æîº. Àäàì ½ðïà¹ûìåí ìû» æàñàéäû äåãåíäi àòà» ºàçຠåðiêêåíåí àéòòû äåéìiñi». Áiç áîë¹àí àäàìáûç. Åíäiãi êåçåê ñåíiêi. Ò¾òiíiìäi ¼øiðìå, áàëàì! – Ñåïñåðãåê, ñàï-ñàó ºàëûïòà ñîëàé äåãåí. – Ò¾òiíiìäi ¼øiðìå! “Áàðà áåð” äåãåíäåé áàñûí èçåãåí. Ä¸ë ºàçið áiðäå»å äåó àðòûº åêåíií iøòåé ò¾éãåí. Iøi æèäiï áàðà æàòñà äà, ê¾ðñiíå äåì àëûï, ê¼çi áîòàëûé òåðiñ àéíàë¹àí. ʼêåñií æåð ºîéíûíà òàáûñòàï êåëãåí ê¾ííi» êåøiíäå áàÿ¹û êiòàï ñ¼ðåñiíå êåëãåí. Åøêiìíåí òû¹ûëìàé-àº.

Ê¶Í Ò¶ÁIÍÅ ÆÎÐÒ²ÀÍÄÀ íåìåñå ØÀ˱ÀÉÄÀ±Û ÎÉ (ñàïàðíàìà) Ѽç áàñû ²½ëà¹û ò¾ðiê ºàçຠåñòiãåí äå áîëàð. “Æàç¹û ñåññèÿ” áà¹äàðëàìàñû áîéûíøà ìàãèñòðàíò áiòêåí øåò åëãå øû¹ûï îºó¹à ì¾ääåëi. Áið àéäàí ¾ø àé¹à äåéií. °ðèíå, åðiíáåé åñiê ºà¹ûï, æàëûºïàé áîñà¹à ê¾çåòiï, ºàòåëåñïåé º½æàò òîëòûðñà! Øåò åëäi» ñûáûñû áiëiíiï, øåòi ê¼ðiíãåííåí-àº, äàáûðà¹à àéíàëäûðûï áàºòûº. Ìàºòàí äà æîº åìåñ. Ñîíû åñòiãåí áið à¹àìûç ñàïàðíàìà æàçó òóðàëû îé ñàëûï åäi. “´çiì äå ñîëàé îéëàï æ¾ð åäiì” – äåäiê øiìiðêïåé. ²àëàì ½ñòàï ¾éðåíiï ºàë¹àí àäàì ºàéäà æ¾ðñå äå æàçó¹à iëiãåð øèêiçàò içäåé æ¾ðåäi. ²îëäàí òàñòàìàé æ¾ðìåñåê òå, àçäû-ê¼ïòi ò¾ðòêåí ìåí ñûç¹àíûìûç áàð áiçäi» æàçó òóðàëû àëäûìåí îéëà¹àíûìûç àíûº åäi. Äåãåíìåí, ñàïàðíàìàíû» æ¼íi á¼ëåê. ²½ëøûíà êiðiñêåíáiç. Áàñ-àÿ¹û áið àéäà æåòêiëiêòi ìà¹ë½ìàò æèíàï ¾ëãiðåìiç äåï îéëà¹àíáûç. ¶éäåãi îéäû áàçàðäà¹û áà¹à á½çàäû. Àéíûìàñຠòà, ê¾ìiëæiï ºàëäûº. Æîëæàçáà, ÿêè ñàïàðíàìà äåï ºîìïèòàòûíäàé ñàÿõàò åìåñ. ʼðãåí ìåí åñòiãåíäi, áiëãåí ìåí ò¾éãåíäi òiçiï øû¹ó¹à áîëàð åäi. °éòñå äå, áàñºàëàé æîëûí içäåñòiðãåìiç. Øà¹ûíäàó ê¼ëåìäåãi áàñºà áiðäå»å. Îéëàíà êåëå òîºòàì æàñàäûº. Øåò åëäåãi ê¼»ië-ê¾é àóàíûìåí æàçûë¹àí ê¾íäåëiêòi ê¼øiðiï øû¹ó. Iøêåí ìåí æåãåí, îòûð¹àí ìåí ò½ð¹àíäû åìåñ, òåê êåðåêòi ò½ñòàðûí. Íå îéëàäûº, ºàëàé òîë¹àíäûº? Ñîë æåòåäi! °óåæàéäàí áàñòàéûº. Áiðåóëàð ä½ðûñ åìåñ äåéäi.

ß¹íè, àóäàðìà ê¼»iëãå ºîíûìñûç. μøàºæàé äåãåí æà»à ñ¼ç ½ñûíûï æ¾ð. Åñêi ìåí æà»àíû» òàðòûñûíà ò¼ðåøi áîëìàé-ຠºîÿéûº. Àðû êåòòiê. ȸ, åñòiï º½ëàº, îºûï ê¼ç, æàçûï ºîë ¾éðåíãåí – ¸óåæàé. Áàñòàéûº. Áàñûíàí. Áàðàðäà – Óà, êiìñii»? – Ûáûðàéìûí. Ûáûðàéìûç! – ²àéäà áàðàñûí? – Ñàéëàó¹à... – Ľðûñ åìåñ! ²àéòà! Ñàéëàó¹à áàðó ¸æiãå áàð¹àííàí àðòûº äûºïûðò áîë¹àí îë çàìàí ¼òêåí. Ìàãèñòðàíòïûí. Ìàãèñòðàíòïûç! Òàó àñûï, òàñ áàñïàéຠàéøûëûº àëûñòû àëòû ñà¹àòòà àòòàï, êóí ò¾áiíå ñàïàð øåêêåíáiç. Êîðåÿ. λò¾ñòiãi. Àëìàòû-Ñåóë. ʾíãå ºàðàìà-ºàðñû, øû¹ûñºà ºàðàé æîñûí æûëäàìäûºïåí ºàíàò ºàººàí àëûï ëàéíåð áiçäi» óàºûòïåí åñåïòåãåíäå ò¾í îðòàñûíàí àó¹àí øàºòà òà»ìåí ºàóûøòûðäû. ʼðìåãåí æåðäi» ¹àíà åìåñ, àñïàííû» äà îé-ø½ºûðû ê¼ï åêåí. Á½ëò æåòïåñ áèiêòi ºàº òiëiï, ñàëºûí àóàíû» ºàáûð¹àñûí ºàºûðàòà ñ¼ãiï, ºàëûïòû à¹ûíìåí êåëå æàòºàí ຠº½ñ àðà-ò½ðà òå»ñåëiï êåòåäi. Ò¼áå»äå ê¼ê íië, ò¼ìåíäå ຠøàðáû¹à á¼êêåí, ä¾ðìåêòåí àäà ä¾íèå. ²½ääû ºàð áàñºàí äàëàäà, àøûº àñïàí àñòûíäà ò½ð¹àíäàéñûí... Ƹ! Á½ë ºûñºàøà ñóðåòòåó. ʼêòåãi ê¼»iëäi» ¸óåíiìåí æàçûë¹àí æîëäàð ¹àíà. ʼðãåí ìåí Ò¾éãåí. Áàñû ¹àíà. Ñàïàðíàìà äåãåíi» äå îñû åìåñ ïå!? (02.07.11) ¶ø ñà¹àòòûº áåëäåóäi àòòàï ¼òiï, òà» àòà Ñåóëãå å» æàºûí îðíàëàñºàí Èí÷åîí ¸óåæàéûíà ºîíäûº. ²àëû» á½ëòïåí àñòàñºàí ºîþ ò½ìàí. Òiðêåó, òåêñåðóäi àéòïà¹àíäà, ½ñàº-ò¾éåê òiðëiê ºàìû ìåí îðíàëàñó ì¸ñåëåñi. Øàë¹àé åêi ìåìëåêåòòåãi åêi óíèâåðñèòåòòi» àðàñûíäà áàéëàíûñ îðíàòó ò½ð¹ûñûíäà çîð àë¹ûñºà ëàéûº àéòàðëûº ûºïàëû áàð (æ½ðòòû», æ½ðò áîë¹àíäà ê¸ðiñòåðäi» ïiêiði ¹îé) àçàìàò – ×àí ìûðçà ê¾òiï àë¹àí.

Àë¹àøºû êåéiñ àóà ì¸ñåëåñi ò¼»iðåãiíäå. Äûìºûë, òàð, ûñòûº. Æàðòûëàé äåì àëûï ò½ð¹àíäàéñû». ʼçãå ê¼ðiíiï æà»áûð æàóûï ò½ðìàñà äà, àçäà¹àí óàºûò iøiíäå ¾ñòi-áàñû», êèiìi» äûìäàíûï øû¹à êåëåäi. Á½ë ºèûíäûº ºàëà iøiíå êiðãåíäå òiïòi ê¾øåéäi. Òàð àóà¹à ¸ëäåáið æ¸íäiêòi» ºóûðûë¹àí èiñií ºîñû»ûç. ʼøåäå ñàòûëàòûí òà¹àì ñîë ¹àíà ñèÿºòû, á½ðºûðàòàäû äà æàòàäû. Àë, ðèçàøûëû¹ûìûç¹à àðºàó áîë¹àí àë¹àøºû ê¼ðiíiñ – æîë æà¹äàéû. ¶éäåí êåïòåëiñêå êåòåð óàºûòòû ºîñà åñåïòåï øû¹ûï ¾éðåíãåí áiç ¾øií “íà¹ûç ðàõàò ì½íäà åêåí-àó” äåðëiêòåé. Êå» ä໹ûë, á¼ãåëiññiç ºîç¹àëûñ. Àòòà¹àí ñàéûí ñàëûí¹àí àëûï ê¼ïiðëåð ìåí àéíàëìà æîëäàð. Ƹíå ºî¹àìäûº ê¼ëiê. Àâòîáóñ ê¼ï ê¾òòiðìåé êåëäi. ʼï ñîçáàé æàé¹àñòûº. ²àóiïñiçäiê áåëäiãií òà¹óûìûçäû ¼òiíãåí ûììåí, øåò åëäiê åêåíiìiçäi ò¾ðò½ðïàòûìûçäàí, áîëìàñà, æ¾ê òèåó êåçiíäåãi òiëäåñóäåí áàéûïòà¹àí áàºûëàóøû. Àðíàéû êèiì ¾ëãiñiíäåãi æ¾ðãiçóøi ìåí áàºûëàóøû àÿëäàìàäà ½çຠàÿëäàó åìåñ, òåç ºîç¹àëó ¾øií æàíòàëàñºàí. Ò½ìàíäû ºàëàíû» ºàº îðòàñû. Û¹û-æû¹û õàëûº ïåí èií òiðåñêåí ¾éëåð. ²àëà iøiíåí ¸ëãi ê¼ïiðëåðäi ê¼ðìåñåê òå, êåïòåëiñ ò¼»iðåãiíäå øà¹ûì àéòà àëìàäûº. Ñåáåáií æîëáàñøû ¸ði àóäàðìàøû ×àí ìûðçàäàí ñ½ðà¹àíûìûçäà ºàëà iøiíå àðíàéû í¼ìiði áàð ñàíàóëû ê¼ëiê æiáåðiëåäi äåãåíäi àéòòû. Áiçäåãiäåé ¾ëêåí æàòàºõàíàëàðû áîëìàé øûºòû. Áiçäi, ÿ¹íè æåòi æiãiòòi ºîñ ºàáàòòû øà¹ûí ¾éãå, àë ºûçäàðäû áiçäåí ¸óäåì æåð àëûñ, 20-30 àäàìäûº øà¹ûí æàò຺à æàé¹àñòûð¹àí. (04.07.11) Á½ë æîëäàð æîë ìàøàºàòû ìåí îðíàëàñó æà¹äàéûíû» º½ðìåòiíå æàçûëäû äåï áiëi»iç. Àðû ºàðàé... Àðû ºàðàé Àðäû»-ã¾ðäi», àðºûðàï æ¾ðåòií àçàìàòòàðäû ຠ꼻ië, ໹àë äåï ìàäàºòàï æàòàäû æ½ðò. Ľðûñ òà øû¹àð. Àë, ìåí ¾øií îñû òèï... Ìàºòàé àëìàéìûí.

Ïàéäàñûíàí çèÿíû ê¼ï. ʼï æà¹äàéäà ¼çiì êåø æàòàì. Àë, åðòå» åðòå ò½ðó êåðåê. ²àíäàé æà¹äàé áîëìàñûí êåì äåãåíäå 6-7 ñà¹àò ½éûºòàó¹à òûðûñàì. Àë æàòòû» äåëiê. Àð¹û-áåðãiíi îéëàó¹à øàìà» æîº. ʾíäiçãi ½çຠæ¾ðiñ òèòûºòàòºàí. ʼçi» åíäi iëiíiï áàðà æàòûð. Ñîë ñ¸òòå ¸ëãi... ê¼»iëi êiðíåñiç àðäû»-ã¾ðäi» êèëiãåäi. ʾíäiç ½éûºòàï àë¹àí, áîëìàñà åðòå» æ½ìûñû æîº. Íå áiðäå»å ñ½ðàéäû, íå ¼çiìåí-¼çi îòûðàäû äà ò½íøû¹ûï áàñòàï, æûðòûëà ê¾ëåäi. Áiòòi! Ñåëò åòòiì. Òûì-òûðûñ, ½éûï ò½ð¹àí á¼ëìåäå ìàñàíû» ûçû»û äà ¸æåïò¸ói𠺽ëຠæàðàäû. °ëäå, ñûºûð åòêiçiï îðûíäûºòàí ò½ðäû, ¸ëäå ºîëûíäà¹û ¸ëäåáið çàòûí ñàðò åòêiçiï òàñòàé ñàëäû. Îíûñûìåí òîºòàñà æàºñû ¹îé, ê¾øåíå û»ûðàíäû. ʾðñiíå åñiíåäi. “²îé, ½éûºòàéûí” äåäi äàóûñòàï. “Ñà¹àòû» áiðàç áîï ºàïòååå”. Ñàºûð-ñ½ºûð, ñàëäûð-ã¾ëäið... Ñûðòºà áåòòåäi. Êiðæèå ºàáຠøûòûï åêiíøi æàìáàñºà àóíàï ò¾ñêåì. Ìåíi» ò½ñûìíàí ¼òå áåðiï ºàëò á¼ãåëäi. “Å, ìûíàó ½éûºòàï ºàë¹àí áà-åé?”. Äàóñû çîð, ¼çi ê¾øåíå ñ¼éëåéòií àäàì – ¾ñòi»íåí òðàêòîð æ¾ðiï ¼òêåíäåé ¸ñåð åòåäi. “´ë¸, ìûíàóû» ½éºûáàñ åêåí ¹îé!” äåãåíäi ºîñûï ºîéäû, ¼çi àéòºàí óàºûòòû» áiðàç áîë¹àíûí ½ìûòûï. μéºûäà æàòºàíäàðäû» iøiíåí òåê ìåíi òàóûï àë¹àíûí ê¼ðìåéìiñiç?! ¶ðiêêåí ½éºûìäû òûì àëûñºà ½çàòûï àëìàó¹à òûðûñûï ¼òiðiê ½éºûñûðàï, òåðiñ àéíàë¹àì. “°é!”, – ñi𸠺îëûí ñiëòåäi. °ði êåòòi. ²àíøà òûðûñºàíìåí áîëìàäû. Øîøûí¹àí ½éºû òûì ìà»ûï êåòêåí ñèÿºòû, ºàéòà îðàëìàäû. °ði-ñ¸ði ê¾éäå ñà¹àòºà æóûº æàòòûì... Åíäiãi ò¾ðiì ìûíàó, æàéëû ò¼ñåêòi ºàòºûë îðûíäûººà àéûðáàñòàï. Áiç òîºòà¹àí ¾é åêi ºàáàòòû. Àñòûíäà ¾øåó, ¾ñòiíäå áiç – ò¼ðòåó. Ò¼ìåíãå ò¾ñòiì òå»ñåëiï. ̾íäà¹ûëàð 2:1. μéºû – åêåó, îÿó – áiðåó. Áiðåó ìåíäåé åìåñ, æàé¹àñûï àëûï æàçûï, ¸ëäå îºûï, ¸éòåóið ø½ºøèûï îòûð. Òàáûë¹àí àºûë. Àºûð ½éºû æîº, ø½ºøè¹àííû» ê¼êåñií ê¼ðñåòåéií.

Ò¼ðòiíøi ê¾í. Ò¼ðòiíøi ì¸ðòå λò¾ñòiê Êîðåÿíû» àñòàíàñûíäà ò¾íåï æàòûðìûç. Ìåí ê¾òêåí ¸ñåðëi ñàïàðäû» àóûëû òûì àëûñ ¸çiðãå. Åíäi, àëäà¹û àé¹à æóûº ê¾íäåðäåí ¾ìiòòiìiç. Íåãiçãi îé ê¸ðiñòåðäi» ìiíåçi ìåí ì¸äåíèåòi ¹àíà åìåñ, òàðèõûí, òàðèõè îðûíäàðûí – áiçäi» áið îáëûñºà ¹àíà ñèûï êåòåð æåð ê¼ëåìií èåìäåíãåí åë ¹îé – ò¾ãåë øîëûï, àñûºïàé àðàëàï, òàíûï ºàéòó åäi. Àëäûìåí, ìåí ê¾òêåí àóäàðìàøû, æåòåêøiëåð áîëìàäû. Ñîñûí ìåí îéëà¹àíäàé åìåñ, ºàòàë ñàáຠò¸ðòiái. °ëäåáið åóðîïàëûºòû» ìåí áiëìåéòií à¹ûëøûíøàñûí òû»äàï, òàïæûëìàé îòûðó. Ò໹û òî¹ûçäàí ò¾ñêi åêiãå äåéií. Ìåíi» áið äîñûì àéòïàºøû òîç຺à ïàðà-ïàð. ²îë ºàëò åòñå, æåð ò¾áiíäåãi Ò¾ðêiëåð àñõàíàñûíà àÿ»äàéìûç. Áið æà¹û ºàðûí ºàìû, åêiíøi æà¹û ºàëàíû àðàëàï ºàéòàñû». ²àëàñû ºàëà åìåñ, áiòïåéòií áið æàéìà áàçàð. ²àðñû» ìåí àðºà», î»-ñîë òåãiñ. ²½æûíà¹àí õàëûº. Àñòàíàäà¹û õàëûº ñàíûíû» ¼çi îí áið ìèëëèîí äåéäi. ιàí – òóðèçì áiðøàìà äàìû¹àí åë, – ñûðòòàí êåëãåíäåðäi ºîñû»ûç. ʾëiìñi (æî¹àðûäà àéòºàí) èiñ. °éòåóið åëãå º½ð ºîë îðàëìàóäû» ºàìûìåí á¼ãåëiï æàòàìûç. Åíäi á½ë ñàíäàëûñ áîëìàó¹à òèiñ. Øåøiï ºîéäûº äåï îéëàéìûí. Æåòi æiãiò àëûñòàí àðáàëà¹àíøà äåï, àçûº-ò¾ëiê àë¹àíáûç. Àëìàòûäà ºàë¹àí æàòàºõàíàäà¹û ñàëòïåí. Áið æåòiãå åðêií æåòåäi äåï æàòòû áiëåòiíäåð. Òàìຠ– ¾éäåí, ¸ðåêåò – ¼çiìiçäåí, áåðåêåò – º½äàéäàí. Áîñ óàºûò ê¼ï áîëó¹à òèiñ. μéºû ºàøñà îé ¾éið. ²àéäà¹û-æàéäà¹ûíû îéëàï, ñåíäåëiï º½ð æàòºàíøà äåï, îéëàï òàïºàí àºûëûì åäi. ʼ»iëäåãi ê¼ðiêòi îéäû» àóûçäàí øûººàíäà ïûøûðàï êåòåòiíi áàð. Øàë¹àé¹à øûººàí àë¹àøºû ñàïàðäû àòàóñûç ºàëäûðìàé, ºà¹àç áûë¹àï, áiðäå»å áiòiðìåê åäiê. Íå æàçàì? Íåñií æàçàì? ʼðãåíiì ê¼»ië ê¼íøiòåðëiê åìåñ, ºàëàì ½øûíà iëiãåðëiê åøòå»å òàïïàéìûí áà äåï ºîðºàì. Æåëäi» ñûáûðûíàí ñûð ò¾éãåí á¸çáiðåóëåðøå ò¾éìåäåí ò¾éå æàñàó¹à åï æîº. ²àç-ºàëïûíäà ºà¹àç¹à ò¾ñiðóãå º½ëûº æîº. Åë ê¼ðiï, æåð òàíûï, òàíûìû»äû êå»åéòiï ºàéòàñû» äåï

åäi ¸êåì, øû¹àðûï ñàëûï ò½ðûï. Äîðáàì áîñ ºàéòïàñà èãi. Æåòiíøi øiëäåäåí áàñòàï ï¸í àóûñòûðìàºïûç. Àóçûí áó¹àí ¼ãiç ¹àíà åìåñ, º½ëà¹û º½ðñàóëàí¹àí ìå»iðåó îòûðûñòàí áàç êåøiï, æî¹àðû¹à, ×àí ìûðçà¹à øà¹ûìäàí¹àíáûç. Åñêåðiëiïòi. Ѹë òà»äàíûñ áiëäiðiï, êîðåé òiëií ¾éðåíóäi ½ñûí¹àí ê¼ðiíåäi. Òà»äàíûñ áiëäiðãåíi áiçäi à¹ûëøûíøà à¹ûï ò½ð äåï îéëàñà êåðåê. Îéëàìàñ ðåòi æîº. Òië, àíà òiëi, ºàçຠòiëi äåãåí ½ðàíäàð æèi ê¼òåðiëiï, ê¾í º½ð¹àòïàé ì¸ñåëå ºîéûëûï æàòºàí ñî», ºàçຠàòàóëû æàïïàé øåò òiëãå ê¼øiï êåòêåí åêåí äåñå êåðåê. Áið àé iøiíäå ñàðíàï êåòïåñåê òå, ì¸íñiç îòûðûñòàí ã¼ði ò¸óið. “Òàíûì êå»åéòóãå” ì¾ìêiíäiê ìîëûíàí áîëàòûí ñèÿºòû. Àïòàíû» ò¼ðò ê¾íi îºó, ºàë¹àíû åðêiìiçäå. Ñîë êåçäå òàíû¹àíûìûçäû ò¼ãiëòå æàçàðìûç. Àë, ¸çiðãå... Ìåíåí á½ðûí ø½ºøè¹àí êiñi ºàðóûí... ºàëàìûí òàñòàïòû, æàñòûººà áàñ ºîé¹àí. Åíäiãi ì¸ñåëå, æî¹àðûäà¹û ñàëäûð-ñàëàºòû» æàéû. μéûºòà¹àí øû¹àð. μéûºòàìàñà – ½éûºòàòàðìûç. “Åãåð, æàó áåðiëìåñå, – îíû º½ðòàð áîëàð”. Æå»åðìiç. Ìåí ê¸ðiñ æåðiíäå ºîíàëºà¹à òîºòà¹àí, ê¼çií òåê æå»iñïåí àøºàí ¼ð ðóõòû ʼê Ò¾ðiêòi» ½ðïà¹û... (06.07.11) ...Ìåí ê¼çií òåê æå»iñïåí àøºàí ʼê Ò¾ðiêòi» ½ðïà¹û... ²îëûìà ºàóûðñûí åìåñ, æà»à çàìàííû» û»¹àéëû àâòîºàëàìû – ºàëàì àëäûì. Åíäi æàçàì. ؾêið, ºèûíäûº æîº. ²àëàìñàï ºàïòàï ò½ð, ºà¹àç ºàò-ºàòûìåí. Àë, îé ìåí æàçó... – Íåñií æàçàì á½ëàðäû»? Iøòåé, êåéäå ñ¸ë ¼çãåðòiï ñûðòºà øû¹àðûï, íåøå ì¸ðòå àéòûë¹àí ñ¼ç. Áåòií ºàëºûï ºàíà ¼òå øû¹àð øàëà¹àé æàçàðìàí áîëó¹à – ÁÎËÌÀÉÄÛ! Òåðå»äåóãå ê¼ëi ºàéñû, ê¼ëøiãi ºàéñû – àæûðàòà àëàð åìåñïií. Òàðèõûíàí õàáàðûì æîº. ̸äåíèåòií áiëìåéìií, òiëií ½ºïàéìûí. Ìiíåçií, ½ëòòûº ìiíåç-º½ëºûí òàíó¹à – æåòêåì æîº. Á¼ãåëiï ºàë¹àí áið ò½ðûñ. Ò¼ðò òàðàáûì ò¾ãåë æàáûº. Ñûíàëàï, ºàëàé äà æîë òàáó êåðåê. Åë

ê¼ðiï, æåð òàíû¹àí¹à ìàºòàíûø åìåñ. Ñåðèàëû àðºûëû ìåíi» åëiìäå ñ½ìäûº àò຺à, ñ½ðàíûñºà èå λò¾ñòiê Êîðåÿ ìåìëåêåòi òóðàëû æàçó äà åìåñ. Áàñòû ìàºñàò – áiçäå æåòiñïåéòií àðòûºøûëûºòàðû ìåí æåòiñòiêòåðií, ¾ëãi ò½òó¹à ò½ðàðëûº æàºñû æàºòàðûí áà¹àìäàó, æ¸íå æåòêiçó ò½ð¹ûñûíäà åäi ¹îé. Ƹíå, áiçäåí êåéiíãi îºó ñî»ûíäà¹û æàñòàðäû äà îñûíäàé ì¾ìêiíäiêêå èå áîëóûí, áiçäåí äå àëûñºà êåòóiíå òiëåêøi ê¼»ië. Èãi áàñòàìàíû» æàë¹àñà áåðóiíå ò¾ðòêi ñàëñຠäåãåí íèåò. Áiç æ¸íå áiç ñèÿºòû àçàìàòòàð... Îò áàñû îøຠºàñû òiðëiêêå áàéëàíûï ºàëìàé, øû¹àí¹à øû¹ûï, ºàçຠàòûí àñïàí àñòûíà òàíûòûï æàòñà... (08.07.11) Òàíûòûï æàòñà äåéòiíiì, ²àçàºñòàí òóðàëû áiëó áûëàé ò½ðñûí, åñòiìåãåí øåò åëäiêòåðäi ê¼ðó – àóûð òèiï åäi. Æàò òà êåï æàí æàºòû ìà¹ë½ìàò áåðiï æàòàìûç. Êàðòàäàí ½ëàí-¹àéûð àòûðàïòû ê¼ðãåíäå òà»äàíûñòàðûí æàñûðà àëìàé ºàëàäû. Áið æiãiòiìiçäi» ûçà áîëûï: “Å» áîëìàñà êàðòà¹à ºàðàìàéñû»äàð ìà?” äåãåíiíå: “Ðîññèÿíû» áið á¼ëiãi åêåí äåï æ¾ðiïïiç” äåãåí æàóàï åñòó... Æûëàðìàí ê¾éäå æàáûëà ò¾ñiíäiðåìiç, ò¾ñiíiãi ºàçຠäåãåí ìàºòàíûøïåí, ½ëòòûº ò½ð¹ûäà ºàëûïòàñûï êåëå æàòºàí êåéiíãi æàñòàð. Øàë¹àé åëäå æ¾ðiï øåò æ½ðòòû» ºàíäàé äà áîëìàñûí åðåêøåëiãií ê¼ðñåê àëäûìåí ¼ç åëiìiçáåí ñàëûñòûðàìûç. Ìûíàñû àðòûº, àíàñû áiçãå æåòïåéäi. Ìûíàíû áiçãå åíäiðñå, àíàíû áiçäåí àëñà äåãåíäåé. Àïòà ñàéûí¹û äåìàëûñ ê¾íäåði àíäà, ì½íäà àïàðûï æàòàäû. ̸äåíèòàðèõè îðûíäàðûí ê¼ðñåòiï, ºàëàíû» ê¼ðiêòi æåðëåðií àðàëàòûï. °ðèíå, ò¾ñòå, êåøêå ºîíàºàñû áàð. ²àëàé áîë¹àíäà äà æîñïàðäà áàð ä¾íèå. Ìiíäåòòåði. Îñû¹àí îðàé êåéáið ºûç-æiãiòòåð áiçãå øåò åëäåí áàð¹àíäàð áîëñà, ì½íäàéäû» áiðií äå ê¼ðìåñ åäi äåãåíäi àéòûï ºàëûï æ¾ðäi. °ñiðåñå, ê¸ðiñ à¹àéëàð àðíàéû àòàï àéòûï, ¼ç ºàëòàëàðûíàí ï½ë øû¹àðûï, ä¸ìõàíàäà ºîíຠåòêåíäå. Íåòêåí æîìàðòòûº äåñêåí. Øåêñiç ðàõìåòòåðií æàó¹ûç¹àí. °ðèíå, àðòòà¹û à¹à-àïàéëàðäû» ì½íäàé æîìàðòòûº æàñàìຠò¾ãiëi, øåò åëäiê ñòóäåíòòåðäi

ì¾ëäåì ê¼ðìåéòiíäiãi æàéëû äà ïûø-ïûøòàð ºîñà ¼ðáiï æàòòû. Ñî¹àí áàéëàíûñòû áiçäi» àéòºàíûìûç áàð åäi. ²àçຠºîíàºæàé äåï ê¾íäå àéòàìûç. Ñîë ºàñèåòiíåí ìຽðûì ºàëìàñà, ºàëàé äà îñûëàð iñòåãåí æîìàðòòûºòû àñûðûï æàñàé àëàäû. ´çäåði» îéëà»äàðøû, áàñºà íå ê¼ðäi»äåð? ĸìõàíà ìåí øà¹ûí àñõàíàäàí ä¸ì òàòó ìà? Òåãií? ´çiìiçäi» äå ºàëòàìûç ê¼òåðåð åäi. Àó, à¹àéûíäàð-àó, ºàçàºòû» êå», ä໹àðàäàé ¾éi áàð åìåñ ïå? ²àëàíû» ºàº îðòàñûíàí îéûï àë¹àí. μéûìäàñòûðóøûëàð åìåóðií áiëäiðñå, ïðîôåññîð à¹àëàðû» ìåí àïàëàðû»íû» ºàé-ºàéñû äà îíøàºòû ñòóäåíòòi ¾éiíå ºîí຺à øàºûðóäàí òàðòûíáàñ åäi ¹îé. Áið ê¸ðiñòi» ¾éiíå êiðiï ê¼ðäi» áå? Ò¼ðiíäå îòûðûï òiðøiëiãií áàºûëàñà» ºàíøàìà ìà¹ë½ìàò æèíàï ºàéòàð åäi». Øóûëäàï ºàëàñûí àðàëà¹àíìåí, ò½ðìûñûí áà¹àìäàé àëäû» áà? Æîº! Ñåáåï ñîë, ºîíຠåòó äåãåí ò¾ñiíiêòi» áàñºàøàëû¹û. ²àçàºòû» àñòà-ò¼ê äàñòàðõàíûí ê¼ðãåíäå êåç-êåëãåí ê¸ðiñi» àóçûí àøûï, ê¼çií æ½ìûï òàìñàíàòûíûíà á¸ñ òiãåì. ιàí êå» ïåéië ìåí ðèÿñûç ê¼»iëäi ºîñ. ²îíàºæàéëûëûº äåãåí ò¾ñiíiêïåí àë¹àíäà ºàç຺à æåòåð åë æîº! ´ç òó¹àí æ½ðòû» áîë¹àíäûºòàí àéòûë¹àí ñ¼ç åìåñ, êåç-êåëãåí øåòåëäiê äåí ºîÿð åäi. Iñòi» áàñû-ºàñûíäà æ¾ðãåí ¼êiìåò àäàìäàðû ½ëòûìûçäû» îñû ºàñèåòií ä½ðûñ ïàéäàëàíà àëñà... Øåò åëãå åëiêòåï æ¾ðiï, ½ìûò ºàëäûðìàñà ¸ëåìãå ¾ëãi áîëàðëûº êåï. ʼíåðìåñ ºàñèåò! ¶éãå êiðiï êåòêåí æûëàííû» áàñûíà ຠº½éûï æîë¹à ñàëûï, æ¼íiíå æiáåðåð ì¸ðòòiê ñåíi» ºàçà¹û»íàí áàñºà ºàé ½ëòòà áàð äåï åñòiï åäi»?.. ȸ, äàðºàíäûº ò½ð¹ûñûíàí àðòòà¹û åëãå ¼êïå àéòàð æ¼íiìiç æîº áîëàòûí. Òåê, ñû êåçäå òàïºàí êåñið ìiíåç áåí êåñàïàò ºàñèåò áîëìàñà. Á¸ði åìåñ, êåéáiði. Óàºûò åìäåï æàçàð àóðó. ´òïåëi ä¾íèå. ²àëàé äà, ò¾ï êåñïiðií òàáàäû. Á½ëàé äåéòiíiìiç, ñ½ðàé-ñ½ðàé Ìåêêåãå äå æåòåñi» äåãåí åëäi» áàëàñû, ºàëà àðàëàï æ¾ðiï, òië ½ºïàñຠòà ºîëäà¹û êàðòàíû ê¼ëäåíå» òàðòûï, ê¼ëäåíå» æ¾ðãiíøiëåðäåí ûììåí æ¼í ñ½ðàï æàòàìûç. Á½ðûí

ê¼ðìåãåí ºàëà, áiçäåãiäåé êå» ä¾íèå æîº, áið-áiðiíå ìiíãåñêåí ái𠺽ðûëûñ. Ñîíäà, åêi-¾ø ì¸ðòå ñ¾éiíiøiìiçãå íåãiç áîë¹àí ê¸ðiñ à¹àéûíäàðäû» ìiíåçi åäi. °ëáåòòå, ºîëìåí ¹àíà æîë ñiëòåï êåòêåíäåði áîëäû. Òåê, ºàðàìàºàðñû áà¹ûòòà êåëå æàòºàíûìåí ºîéìàé, áiçáåí áiðãå êåði á½ðûëûï, åêi-¾ø àÿëäàìàëûº æåðäåãi áiçãå êåðåêòi ò½ñºà äåéií æåòåëåï ¸êåëãåí ºûñûº ê¼ç àçàìàò. ²àëàé ñ¾éiíáåññi»! Êàìñàìèäà-íû (ðàõìåò) íåøå ì¸ðòå ºàéòàëàï, ¸ðå» ºîøòàñºàíáûç. Îäàí êåéií äå îñûíäàé îºè¹àëàð ½øûðàñòû. ²àçið áiçäåãi ê¼ï ºàçຠäåí ºîé¹àí “Ê¼ðäiì äåãåí ê¼ï ñ¼ç...” áàéëàìûíà êåðå¹àð. Àë¹àø áàð¹àí ê¾ííåí-àº, ²àçàºñòàíäà¹û ºî¹àìäûº æà¹äàé¹à ºàíûº ×àí ìûðçà ò¸óëiêòi» ºàé óà¹ûíäà æ¾ðñå»äåð äå ¼çäåði»äi ºàóiïñiç ñåçiíi»äåð äåãåí. °ðèíå, àòòà¹àí æåði»äå áåéíåêàìåðà. ²îðºàð æ¼íi» æîº. °éòñå äå, º½æàòñûç ê¼øåäå æ¾ðñå» “¼çáåê” àòàíäûðûï, ñàðñ໹à ò¾ñiðåð áiçäåãi òåêñåðiñ æîº. Øåêàðàñû ìû¹ûì, áàºûëàóû ê¾øòi. Òåõíèêàíû» àðºàñû. ²àéòêåíäå äå äàìû¹àí åë. Äàìóøû åëìåí ñàëûñòûðó¹à êåëìåñ, äåãåíìåí, áiç ¾øií òà» ºàëàðëûº, áið ò¾í ¸»ãiìåëåï ¸ðå» áàñûë¹àíáûç. Àºûðû, åë îðíûíäà, æåð æàòûð ¸íå ê¼ñiëiï ò¾ñiï, ºàë¹àíû ºàëûïºà êåëåäi äåï òîºòàì æàñàï, ò¸óáà¹à êåëäiê. Ðàñûíäà áiç ºîðºàð íå áàð? Êàðòàäàí ºàçàºòû» æåð ê¼ëåìií ê¼ðiï, Êîðåÿ¹à áið, ²àçàºñòàí¹à áið ºàðàï, ½çຠ¾íñiç îòûðûï ºàë¹àí ì½¹àëiìiìiç, ñàóñຠáàñûìåí áiçäi» ê¼ëåìãå ¼ç åëiíi» íåøåói ñèûï êåòåòiíií ¼ëøåï ê¼ðiï, æåòiäåí àðû ñàíàó¹à áàòûëû áàðìà¹àí ²½äàé áåðãåí äàëèûï æàòºàí äàëàìûç áàð. ²àé äàìû¹àí åë ñàíàñïàñûí? Æåòåìiç áiç äå, æåòiëåìiç! Ñîë êåçäåãi ê¼»ië-ê¾é åäi. ´çi»å äåãåí àçäà¹àí êåéiñ ïåí ¼çãåãå äåãåí ºûçû¹óøûëûººà ºîñà ò¸óáà ìåí ìàºòàí. Ò¸óáà¹à êåëìåñ æ¼íi» æîº. Æåðäi» òàðøûëû¹û, õàëûºòû» áàñòû¹ûðûëóû äåãåííi» íå åêåíií ê¼çi»ìåí ê¼ðäi». Õàëûºòû» ¼ñiìií øåêòåó äåãåí ½¹ûìíàí àçàò ê¾í êåøiï æàòºàí îðäàëû æ½ðòû»à ºàðàï, ºàëàé áåêiìåññi»! Øåò æ½ðòòû» òiëií áàéëàï, ò¾êiðiãiíå øàøàëäûð¹àí æåði»å ºàðàï ºàëàé ê¼íøiìåññi»! Ò¸óáà!

Ѽç áàñûíäà åñêåðòñåê êåðåê, ê¼ðãåííi» á¸ðií æiïêå òiçó ìiíäåò åìåñ. Êåðåãi äå æîº. Æà¹àæàé¹à áàðûï áið ê¾í äåì àë¹àíûìûçäû, ºàëàíû» ê¼ðiêòi æåðëåðiíäå ºàëàé ñóðåòêå ò¾ñêåíiìiçäi, ò¾íãi êëóáûíäà ºàëàé áèëåãåíiìiçäi... àéòó êåðåê áîëñà òà¹û ái𠸻ãiìåíi» àÿñûíäà òîºòàëàðìûç. °çiðãå æûëû æàóûï ºîÿ ò½ðàéûº. Åíäiãi ¸»ãiìå òàðèõè îðûíäàðû ìåí ì½ðàæàéëàðû. Á¸ði åìåñ, iði äåãåí áiði. Ìåìëåêåòòiê ì½ðàæàé. 600-æûëäûº òàðèõû áàð, ñîë ºàëïûíäà ñàºòàë¹àí ïàòøà ñàðàéû. Ñûðòºû äóàë, iøêi áåêiíiñ, àëà», àóìà¹ûìåí ò¾ãåë. Àíà ñàðàé áàñ ñàðàé, àë àíàó á¸éáiøåíi» îòàóû, ìûíà áiðåó òîºàëäàðäû» ò½ðà¹ûíà àðíàë¹àí ¾éëåð, ìûíà æåðäå õàí ñåéië º½ð¹àí, àíà æåðäå îéëàíûï îòûð¹àí, ìûíà áàºòàí ¼ç ºîëûìåí æåìiñ ¾çiï æåãåí, ìûíà ¾éøiêòå ä¸ðåò ñûíäûð¹àí... Êåòå áåðåäi. Åæåëãi, ½ëòòûº àðíàéû êèiìäåãi æàñàóûëäàð ê¾òiï àë¹àí äóàëäàí áàñòàï ºàíøàìà áåëäåóäåí ¼òiï, áàñ ñàðàé¹à ¸ðå» æåòêåíáiç. μëòòûº ìóçåé äå îñû ºàëàøûºòû» iøiíäå åêåí. ʼçäåí òàñà ºóûñ ºàëäûðìàé àäàºòàï øûººàíäà øàðøà¹àíûìûçäû ñåçiíãåìiç. ƽðò ïiêiði ¸ð ò¾ðëi. ʼái ðèçà êåéiïòå. Ìûíàäàé æåðäi îñû ºàëïûíäà ñàºòàï îòûðó... Á¾êië òàðèõû ìåí øàðóàøûëû¹û, å»áåê òåõíèêàñûíû» ñàòûëû äàìóûí ½ºûïòû æ¾éåìåí ½¹ûíûºòû æåòêiçó... Ïàéïàé! Ïàõ-ïàõ! Òàìñàíûï æàòûð, àéòûï æàòûð. Áiçäå 600-æûëäûº òàðèõû áàð ºàíäàé ñàðàé áàð? Êiì ñàëäû? ²àéäà ºàçið? ѽðຠê¼ï. Æàóàï òà æîº åìåñ. Áiçäi» øàðóàøûëû¹ûìûçäû» æ¼íií ò¾éå ìåí æûëºû¹à ºàðàï, ò½ðìûñ òàðèõûí êèiç ¾éãå ºàðàï òàíû. Åãåð àóºûìû òàð, àóìà¹û àÿº ê¼ñóãå æàðàìàñ ìûíàäàé æåðäå ò½ðñà áiçäi» äå áàáàëàðûìûç à¹àøòàí ºèþëàñòûðûï, á½ëàðû»íàí äà û»¹àéëû, àéáûíäû ¾é îéëàï òàáàð åäi. Åðêií, êå», äàðºàí åëäi» ê¼øïåíäi øàðóàøûëû¹û ¾øií ¼çäåði ò½òûí¹àí ¾ëãi ìåí ½ñòàí¹àí æîðàäàí àðòûºòû îéëàï òàáó ì¾ìêií åìåñ. Áiçäi» áàáàëàðûìûç... Òàðèõè îðûí? Çàìàí æûëäûº òàðèõû áàð ìàçàðëàð ìåí ê¾ìáåçäåð øå? Áàëáàë òàñòàð øå? Ñûíà æàçóëàð øå?

600æûëû» ê¾íi êåøå ¹àíà åìåñ ïå? Àë áiçäiêi... Ñîëàé äà ñîëàé... Íå ê¼ðñåê òå àëäûìåí ¼çiìiçäåãiìåí ñàëûñòûðûï, ê¼ï æà¹äàéäà ºàçàºòû àðòûº ºûëûï øû¹àðó¹à ìàøûºòàíûï ºàë¹àí ºûç-æiãiòòåð ê¼»iëiìiçäi îñûëàé äåëáåéìiç. Ðàñ åäi. Íå àéòñຠòà ðàñ. ²àçàºòû», Ò¾ðêiíi» òàðèõû, ì¸äåíèåòiíå æåòåð ì¸äåíèåò æîº æåð áåòiíäå. ²àíäàé òàçà áîë¹àí? ²àçið äå º½äàé¹à ò¸óáå àéòïàñ ðåòi» æîº. Òàìàºòû» ä¸ìäiñií, í¸ðëiñií òàíè áiëãåí áàáàëàðû»à ò¸ó åòïåñ æ¼íi» æ¸íå æîº. ²àíøà äàìû¹àí, æåòiëãåí, æåòêåí åë äåï ºîìïèòºàíûìûçáåí ºàçàºòû» ºàëàñûíäà¹ûäàé êå»äiê æîº áîë¹àñûí ºûñûëàñû» äà æ¾ðåñi». ؼï-øàëàì ìåí òå»iç æ¸íäiêòåðiíi» òàòûìñûç ä¸ìiíå ºàíøà¹à äåéií øûäàé àëàì äåï îéëàéñû»? Êåëãåíi»å ê¼ï áîë¹àí æîº, ò¾ñi»å åò êiðìåãåí ºàéñû» áàð? “°ðêiìíi» òó¹àí æåði Ìûñûð øà¿àð”. Ľðûñ ëåïåñ. °éòñå äå, ñàëûñòûðìàëû ò¾ðäå àéòñຠáiçäi» òiðøiëiãiìiç ê¼ø iëãåði. Ýêîíîìèêà, ºàðæû ì¸ñåëåñiíåí á¼ëåê. ²ûë àÿ¹û ò¾çãå îòûðó¹à äà êå» æåð, áèiê ò¼áåíi ºîëàé ê¼ðãåí ºàçàºòû» ºàíû òàìûðûíäà øûìûðëàé ºàéíàï æàòºàí áiç ¾øií èò áàéëàñà ò½ð¹ûñûç äåãåí òîºòàì æàñàäûº. Àë¹àøºû àïòà àÿºòàëìàé-ຠê¾í ñàíàé áàñòàäûº. ²àðûí òîº, ºàé¹û æîº. Äåé ò½ð¹àíìåí... Åð òó¹àí æåðiíå. Øåò åëãå øû¹ûï æåð ê¼ðäiì-íåí ã¼ði, åëãå äåãåí ñà¹ûíûøòû ñåçiíãåíiì ¾øií ðèçàìûí – äåãåí îé áàð åäi ¸ð êåóäåäå. Êåòåð ºàðñà»äà Ñåóëäi» Èòàéóîí àóäàíûíäà ìåøiò áàð äåãåíäi åñòiäiê. Åëåóñiç ºóûñòà îðíàëàñºàí, øà¹ûí ¹àíà ìåøiò äåï îéëà¹àíáûç. Ñîíäà äà åñòiï ò½ðûï ñîºïàé êåòó ì½ñûëìàí àòû»à ñûí. ²àñèåòòi æ½ìàíû» ºàðñà»ûíäà ê¾í ºàº ò¼áåãå ê¼òåðiëå àò òåðëåòå æåòêåíáiç. Æåòå áåðå åñòiäiê. Á¾êië ºàëàíû æ໹ûðûºòûðà çîð äàóûñïåí àçàí øàºûðûëûï æàòûð. °ñåì ¸óåç, æà¹ûìäû ìàºàì. ƾçiìiçãå ëûïûëäàï ºàí æ¾ãiðãåí. – ϸëi! – Ìûíàóû» ¹àæàï ºîé!

– Áiçäi» îðòàëûº ìåøiòòåí äå ¾ëêåí áå, ºàëàé? – Êîðåÿäà àçàí ¾íií åñòó... Àñû¹à áàñûï, äàáûðëàé iøêå áåòòåäiê. Ò¾ðëi ½ëò ¼êiëäåði. Àðàá, ò¾ðiê, ºûð¹ûç, ¼çáåê, ¸çiðáàéæàí, ºàðàºàëïàº, ..., òîëûï æàòûð. Òà» ºàëàðëû¹û ê¸ðiñòåð äå áàð. Àéäû» àÿ¹û, ò¼ðå àé ðàìàçàí¹à åêi ê¾í ºàë¹àí. Ðåñïóáëèêàëûº ÁÀ²-íàí áîëñà êåðåê áåéíå êàìåðà ìåí ôîòîàïïàðàòòàðûí àñûí¹àí áiðíåøå àäàì æ¾ð. Áàñ èìàì ñà¹àòºà æóûº óà¹ûç àéòºàí. ¶ø òiëäå. Áið ¼çi. Àðàá, à¹ûëøûí, ê¸ðiñ òiëäåðiíäå. ƽìà íàìàçûí îºûï, æåð ò¾áiíäåãi åëäå øàë¹àéäà¹û åëiìiçãå àìàíäûº òiëåï, ä½¹à ºûëäûº. Ñûðòºà øûººàíäà ê¼ðäiê, ½çûí ê¼éëåêòi ê¸ðiñ ºûçäàð iøêå êiðiï áàðàäû åêåí. Åñòóiìiçøå, á½ë åëäå àòåèñòåð ê¼ï äåãåí. ´ç äiíäåðií äå, áàñºàíû äà ìîéûíäàìàéòûíäàð æåòiï àðòûëàäû äåñêåí. Àë, ìûíà ºûçäàð... ²àëàé ñ¾éiíáåññi»! ²½äiðåòi ê¾øòi º½äàé õຠäiíiíå àéäàëàäà¹û ê¸ðiñòåðäi äå æ¾ãiíòiï, ̽õàìåäòi» ¾ìáåòiíå àéíàëäûðûïòû. Áiçäåãiäåé ìåøiòòi» àëäûí æà¹àëàé îòûð¹àí ºîë æàé¹àí ì¾ñêiíäåð ê¼ðiíáåéäi. Ñàäàºà¹à àðíàë¹àí æ¸øiêêå øàìàøàðºûìûç¹à ºàðàï òèûí-òåáåí ñàëûï æàòûðìûç. ̽ñûëìàí áîëûï æàðàë¹àíû»à, ½ëòû»íû» áið ½ñòûí, òiðåãi èñëàìäû ½ñòàí¹àí, æ½ìûð áàñòû áîëñà» äà, áàºûòòû ïåíäå åêåíäiãi»å ò¸óáà àéòûñûï, ìåøiòòi ò¼»iðåêòåï ½çຠæ¾ðäiê. Îðàçàíû» áèûë¹û êåñòåñiíåí ò¸á¸ðiê ºûëûï, áið-áiðäåí àëûï, ¾éãå ºàéòòûº. °äåìi ¸ñåð åäi. Ñîë ¸ñåðäåí àðûëìà¹àí ºàëïû, êåëãåí áåòòå ºàº ò¼ðãå ¸ëãi êåñòåíi» áið äàíàñûí iëäiê. Êåéií, ²àçàºñòàí¹à ºàéòàð ºàðñà»äà ò¼ðäåãi Àëëàíû» àòû áàñûë¹àí êåñòåíi íå iñòåéìiç äåñiï àç îéëàíäûº òà, ñîëàé ºàëñûí äåñòiê. ̽ñûëìàíäàðäàí ºàë¹àí åñòåëiê áîëñûí! μñòàíáàñà äà èñëàì òóðàëû ìà¹ë½ìàòòàðû áàð, àÿº àñòû åòïåñ! ʸðiñ à¹àéûíäàð¹à åñòåëiê! ²àçຠμëòòûº Óíèâåðñèòåòiíi» ñòóäåíòòåðiíåí áiç áið àé îºû¹àí Äîíããóê óíèâåðñèòåòiíi» ñòóäåíòòåðiíå!

ĸðåòõàíàäà¹û ã¾ë Ìåøiòòåí øû¹àð æîëäà Ò¾ðiê àñõàíàñûíà áàñ ñ½ººàíáûç. Òàïñûðûñ áåðäiê. Åòi ê¼ïòåó áið òà¹àì¹à. μçຠê¾òóãå òóðà êåëãåí. Ìåøiò æàéëû, ¸ñåðiìiç æàéëû ¸»ãiìåëåï îòûðìûç. Ñîë àðàëûºòà êiðiï, øûººàì. Áiðäåí ê¼çiì ò¾ñòi. þë. ĸðåòõàíàíû» ò¼ðiíäå – ã¾ë. ʸäiìãi ¾ëêåí º½ìûðà¹à ñ¸íìåí îòûð¹ûçûë¹àí. Áiçäiêiëåð ñ¸í ¾øií ¹àíà åìåñ, àóà òàçàðòó ìàºñàòûìåí òåðåçå æàºòàóûíà ºîÿòûí. ʸðiñ æåðiíäåãi ò¾ðiê à¹àéûíäàðäû» ¸ðåêåòi äå îñû ñû ìàºñàòòà áîëñà êåðåê. Òàçàëûººà ºàòòû äåí ºîé¹àí ò¾ðëåði. ʼç àëìàé áið ñ¸ò ò½ðûï ºàëäûì. °ð ñàáà¹ûí, æàïûðà¹ûí æåäåë øîëûï øûºòûì. Ìåíi» îðíûìäà ¸ñåðøië àºûíäàðäû» áiði áîëñà ¹îé – äåéìií iøòåé, – òàáàí àñòûíäà îé ò¾éiï, áiðåð øóìàºòû» áàñûí ºàéûðûï òàñòàð åäi. Áiç åðåêøå ¸ñåðìåí æûð òîë¹àìàäûº, ¸éòñå äå á¼ëåêøå êåïòåí ¼çãåøå ¸ñåðëåíãåíiìiç àíûº. ʾí òèìåãåíäiêòåí ¹àíà åìåñ, – á½ë äà ¼ñiï-¼íóãå º½øòàð, ñåçiìi áîëìàñà äà ñåçãiøòiãi áàð, í¸çiê æàðàòûëûñ, – æàïûðàºòàðûíû» ê¼ïøiëiãiíå äຠò¾ñiïòi. ²óðàï, øiðiìåñå äå, ºàðàÿ áàñòà¹àí. Ëàñ æåðãå ºîéûë¹àí àÿëàóäû ºàæåò åòåòií ¼ñiìäiê, ºàé áið øåêå» ºûçûï ê¾òiì ê¼ðiï æàòûðìûí äåéñi»! ʾòiì ê¼ðñå» äå, òàáè¹àòû»à ¾éëåñïåñ ìûíà ºóûñòà ê¼ãåðiï, ê¼êòåói» åêi òàëàé. μç຺à áàðìàññû» äåéìií. Ðàñûíäà, òàçàëûº ïåí ìàõàááàòòû» ñèìâîëûíû» ìûíà êåïêå ò¾ñói àÿíûøòû-ຠåäi. ̾ìêií, º½ëàçûï êåòêåí ìåíi» ê¼»ië-ê¾éiìíåí áîëàð, ¸ëãi ã¾ëäi» ñàáàºòàðû ñîëû»ºû, æàïûðàºòàðû æàðûìæàí ê¼ðiíãåí. Ò½íøû¹ûï ò½ð¹àíäàé. Ëàñ ºóûñòàí æèiðêåíiï, ºîðëàíûï ò½ð¹àíäàé. ĸìõàíàäàí øûººàí ñî» äà ¸ëãi ê¼ðiíiñ ê¼ç àëäûìíàí êåòïåé ºîéûï åäi. Îéûìíàí øûºïàéäû. Ñûðøûë àºûí áîëìà¹àíûìà øûíäàï ¼êiíãåì. Ò¼ãiï-ò¼ãiï æiáåðiï, àéíàëà»à ñèÿñû êåïïåãåí òóûíäû»äû îºûï áåðiï, æàíû» æàé òàáàð åäi. ʼðãåíiì æàéëû æàíûìäà¹ûëàð¹à ¸»ãiìåëåï áåðóãå òàìà¹ûìà áið ò¾éiðòïåê ò½ðûï

ºàë¹àíäàé. °ëãi æà¹ûìñûç ê¼ðiíiñòi», îñû ã¾ëäi» ìà¹àí áið ºàòûñû áàð ñèÿºòû. Á¸ëêiì, ¼ç îðûíäàðûí òàïïàé àäàñûï æ¾ðãåí çàìàíäàñòàðûìíû» òà¹äûðûíà òåëiãåí áîëàðìûí. Æîº! Îë åìåñ. Áiç åìåñ. Áiçäiêi àäàññຠòà ò¾ái ò¾íåê åìåñ. ´òïåëi êåçå». Åðòå»íåí, æàðûºòàí ¾ìiò áàð. Á¸ði ºàëûïºà êåëåð äåãåí ñåíiì áàð. Áàñºà áiðäå»å. Áàñºà áiðåó. Ò½éûºòàëà ò¾ñòiì. Æàíû»äû æåãiäåé æåãåí îéäû» ò¾áiíå æåòïåé êå» òûíûñ àëó ì¾ìêií åìåñ. Êåø áàòòû. Ò¾í áîëäû. ƽðò ½éºû¹à áàñ ºîéäû. Àë, ìåí... ļ»áåêøiï æàòûðìûí. Ò¾í îðòàñû àóäû. ²àðàïòàí-ºàðàï ìûíàäàé ê¾éãå ò¾ñêåíiìå òà»äàíà ò¾ñiï, ê¼ç iëìåê áîëàì. Òà» ñûç áåðäi. Ñîíäà ¹àíà... μéûºòàï êåòêåì æîº, òàïòûì. Òàïòûì! “Ýâðèêà – òàïòûì!” äåï æàëà»àø æ¾ãiðiï øûºïàäûº. Àðõèìåä ºóàí¹àíûíàí åñi øû¹à æ¾ãiðãåí áîëàð. Àë, áiç... ²óàíà àëìàäûº. Òåê, ñ¸ë æå»iëäåãåíäåé áîë¹àíáûç. Ñåáåái, áiçäi» òàïºàíûìûç æà»àëûº åìåñ, ê¼êiðåêòi ñûçäàòºàí áåëãiñiçäiêòi» øåøói ¹àíà åäi. Áàð áîë¹àíû: ²àéðàí àòàëàðûì, à¹àëàðûì-àé! – äåï ê¾áið åòòiê. ȸ, ìåíi» àëäû»¹û à¹àëàðûì ìåí ñ¸ë àðûðàºòà¹û àòàëàðûìíû» òà¹äûðû åäi. Åëiì äåï å»iðåãåí åðëåðäi» ºàïàñòà, ºàìàºòà, òàð øå»áåðäå ¼êñiï, ºûñòû¹ûï ¼òêåí ¼ìiði åäi. Àóìàëû-ò¼êïåëi çàìàííû» º½ðáàíäàðûíû» çàòòûº ê¼ðiíiñi àëäûìíàí øû¹ûïòû. Ѿéåãi àñûë ½ëäàð ºîðëûººà ºàëàé øûäàäû åêåí? Íåãå ò¼çäi åêåí? μðïຠ¾øií. Åëäiê ¾øií, ¸ëáåòòå! Îëàð áîëìàñà áiç æîº åäiê. Êåøå ñîëàð ê¾ðåñïåñå á¾ãiíãi ê¾ííi» åëåñi äå áîëìàñ åäi. μëòûíû» ñàñûº òàð ºàïàñòà¹û í¸æiñêå áàòó¹à áåò àë¹àíûí ê¼ðiï, ¼çäåðií ¼ðòêå ½ñûí¹àí. Åëií º½ðäûìíàí ñàºòà¹àí. ´çäåði äå í¸æiñêå áûë¹àíó¹à æåòïåé ¼ëãåí. ²½ðáàí áîë¹àí. Àçàìàòòûº ïàðûçûí ºàíûìåí ¼òåï, àðûí áûë¹àìàé, íàìûñûí æûºïàé øà¿èä êåøêåí. Æàðºûëäàó ¾øií, ã¾ëäåó ¾øií òó¹àí ºàíøàìà ¹½ìûð ºàïàñòà ºèûëäû! °ëåìäi æàëò ºàðàòàð, øàëºàñûíàí ò¾ñiðåð îé àéòó¹à òèiñ ºàíøàìà äàðûí ê¼êòåé ñîëäû! °éòñå äå, àðìàíñûç. Æàíäàðû æ¸ííàòòà!

´çäåðiíåí êåéiíãi åë òiçãiíií ½ñòàó¹à òèiñ ½ë-ºûçäàðûíà áà¹ûò ê¼ðñåòiï, æîë ñàëûï êåòêåí. Ñîë æîðàìåí øåðó òàðòºàí êåéiíãi áóûí ò¼áåäåí ò¼íå ºîºà»äàï, ¸ð ºàäàìûí ñàíàï áàñòûð¹àí ºîæàéûí åëäi» íàçàðûí àëäàï, ê¼ç æàçäûðà áiëiïòi. Çûìèÿí ñàÿñàòòû» øûðìàóûíäà æ¾ðiïຠºàçàºòû» ¼òêåíií îðàëòó¹à ê¾ø ñàëûïòû. Åëäiãií ñàºòàïòû. Æîº! ²àçຠòàðèõûíäà¹û å» àóûð, å» ºèëû êåçå»iíäå òûíûøñûç ê¾í ìåí ½éºûñûç ò¾íäi ¹àíà æîëäàñ ºûëûï, ºûë ¾ñòiíäå ¹½ìûð êåøêåí ºàçàºòû» àçàìàòòàðû ê¾ðåñiíãå òàñòàë¹àí æîº! ²½äûººà º½ëà¹àí º½ëàííû» êåáiíå ò¾ñêåí øû¹àð. Àç óàºûò º½ðáàºàíû» º½ëäûðà»äà¹àíû äà ò¾ê åìåñ. Àºûðû – ºàéûð! Içií, iñií æàë¹àð, àòûí ¼øiðìåñ ½ðïà¹û ¼ëãåí æîº. Áið çàìàíäà îçáûðëàð í¸æiñêå òûºïຠáîë¹àí àÿóëû áàñû ê¼ìiëãåí æåðãå ê¼ê ê¾ìáåç îðíàòûï, àðóà¹ûíà ò¸ó åòåð, ä½¹àñûí áà¹ûøòàï, ðàõìåòií æàóäûðàð ½ë-ºûçû áàð. °ëåì ìîéûíäà¹àí, æàðºûí áîëàøà¹ûíà ê¾ì¸íñiç ºîë ºîé¹àí ²àçຠåëi áàð. °ð iñií à»ûç ºûëûï àéòàð àéøûëûº àòûðàïòû æàìáàñûíà áàñºàí ºàçà¹û – òiði! Òiðøiëiãií æàñàï æàòûð. Ò½ðûï êåòñåê êåðåê. ²ûðøûí êåòêåí ìû»äà¹àí... ìèëëèîíäà¹àí áîçäàºòû» ðóõûíà iøòåé æ¾ç ºàéòàðà ä½¹à ºûëäûº. Àçàïòà ¼òêåí àçàëû ¼ìiðëåðiíå äåãåí àÿíûøïåí áið ñ¸ò ¼êñiê ºûñºàíäàé áîë¹àí! Áîñàï áàðûï – ò¸óáà¹à êåëäiê, – èiíiìiçäi òiêòåï, ºàòàéûï àëäûº. ±½ìûðëàðû àðïàëûñïåí ¼òiïòi, åíäi ê¼ðäå òûíûø æàòó¹à òèiñ. Ñåáåái, ìû»-ñàí ºàáàò áèiêòå, àðñû-ê¾ðñiìåí áîé òàëàñòûðà ñàì¹àï æ¾ðãåí àðóàº-ðóõòàðûìåí ºàçà¹ûíû» áîëàøà¹ûí, êåëåøåãií ê¼ðäi. ʾðåñòåðiíi» æåìiñií êåéiíãiëåð ê¼ðåòiíií ½ººàí ñî», ò¸óáà àéòûï, òûíûøòûº òàïòû äåï áiëåì! ʾíäåëiêêå îðàëñàº. Áiðäi àéòûï, áiðãå êåòêåíiìiç åìåñ, ñîë ê¾íäåëiêòi» ºûñºàøà ìàçì½íû æî¹àðûäà¹û æîëäàð. Åðåêøå ¸ñåðëåðäi òåðiï îòûðûï, ò¾éiíäåï øûººàíûìûçäû ºàðàºòû îºûðìàí ¼çi äå áà¹àìäàñà êåðåê. ²îéûí ä¸ïòåðäåãi æàçáàëàð¹à ºàðà¹àíäà íå ê¼ðñåê

òå, ê¼ï æà¹äàéäà ½ëòòûº ì¸ñåëå ò½ð¹ûñûíàí îé ò¾éiïïiç. Åíäi, êåòåð ºàðñà»íàí ñ¸ë á½ðûíûðàº, î»àøàäà êå»iíåí îòûðûï, åðêií ºàëàì ñiëòåãåí áið ê¾íãi æàçáàìûçáåí æàçáà¹ûìûçäû ò¾éiíäåñåê. ²àéòàðäà ...Ò¸»iðiíi» ¼çi æîë ñiëòåð! ...Ìåí åëiì äåï å»iðåãåí Áiëãå, Åñòåìèäåé åðëåðäi» 콺àëìà¹àí ò½ÿ¹û... ²àëòà ºà¹ûëó¹à òàºàó. Áîñ ê¾íiìiç ì¸íäi ñàÿõàòºà åìåñ, ºàéíà¹àí áàçàðäà¹û ì¸íñiç ñàóäà¹à æ½òûëóäà. Àðòòà¹û åë îºó¹à åìåñ, áàçàðûí àðàëàï ºàéò, ñàóäà ¾éðåí äåï æiáåðãåíäåé-àº. Æûëòûðà¹ûí æàó¿àð¹à áàëàï, àñïàíäàï ò½ð¹àí áà¹àñûíà ºàðàìàé òàéûç ºàëòàíû» ºàòïàðûí æàçûï, ò¾áií òûðíàï æàòàìûç. ؾêið, áàçàðëûº æà¹û îéäà¹û äå»ãåéäå. Á½ë ê¸ðiñòåðäi» æà»à ¾ëãiäåãi çàìàíàóè æîñûí êèiì ¾ëãiñi àëûñòà æ¾ðãåíäåຠûíòûºòûðûï åäi. ²àñûíà êåëãåíäå ê¼çiì ò½íûï êåòñå êåðåê. Àÿíáàïïûí. Àÿìàïïûí. Äåñå äå, – ºàëòàíû» ò¾ái ê¼ðiíåð ìåæåíi ½ìûòºàì – àðòû¹ûðຠñiëòå»êiðåï æiáåðãåì. Á½¹àí äà ò¸óáà! Á½äàí ºàòòûðຠêåòñåì, æ¾ãåí ½ñòàï ºàëàäû åêåì. Æîë ºàðàæàòûìà ºàðàéëàñïàñà äà, ຠæîë òiëåï, ຠïåéiëìåí øû¹àðûï ñàë¹àí, æûð຺à øûººàí àë¹àøºû ñàïàðûìà ¼çiìäåé ºóàí¹àí àð¹û-áåðãi, àëûñ-æàºûí à¹àéûí-òóûñ, äîñáàóûð¹à äåãåí ðèÿñûç ê¼»iëiìíi» êiøêåíå ê¼ðiíiñi – åñòåëiê àëà áàðó¹à òèiñ åäiì. ʼ»ië æûºïàñòûº ºàñèåò – ºàçàºû ìiíåç. Áàçàðëûº ºàéäà, ºàðà áàñûìäû àðºàëàï ºàéòó¹à àç ºàëûïïûí. Äåð êåçiíäå òîºòàïïûí. Òà¹û äà àëìຠîçûº ¾ëãiëi ê¼ðiêòi ø¾áåðåêêå ºèìàñຠòà, ê¾ðñiíå ºàðàï, åñòåëiê áîëó¹à æàðàðëûº iðiëi-½ñàºòû çàòòàð ñàòûëàòûí á¼ëiìãå ºàðàé ñàë¹ûðò àÿ»äà¹àì. ʸðiñòåð åëiíåí òàðòûëàð ñûéëûºòû» ¼í áîéûíàí àòàëìûø ìåìëåêåòòi» áîëìûñû ê¼çãå ½ðûï, èiñi ໺ûï ò½ðñà... Îñû åðåêøåëiêòi åñêåðiï, áiçäå ºàò, ¸ëäå ì¾ëäåìãå æóûº êåçäåñïåéòií ñóâåíèðëåðãå òîºòàëûï

æàòûðìûç. Æàé ¹àíà æûëòûðຠåìåñ, ½ñຠáîëñà äà – ì¸íi áàð, ºîë æåòiìäi áà¹àäà¹û ä¾íèåëåðãå øå»ãåëäi ñàëûï áàºòûº. Åëãå áàð¹àíäà: – Ìà¹àí íå ¸êåëäi»? – äåãåí ê¼ëäåíå» ê¼ê àòòûíû» äà ìåñåëi ºàéòïàó¹à òèiñ. Åëãå ¸êåòåð áiç içäåãåí åñòåëiê çàòòàð ê¼ï içäåòïåäi. Òiïòi, åêi ºàäàì àòòàìàé-ຠìåí ì½íäàëà¹àí. ²àïòàï ò½ð. ʸðiñ ½ëòûíû» ½ëòòûº åðåêøåëiãi, áîëìûñ-áiòiìi áåäåðëåíãåí ºàïòà¹àí ä¾íèå. Áàëàíû» áàðìàºòàé îéûíøû¹ûíäà äà ¸ëãi áåäåð. Àóûë¹à áàð¹àíäà ºàéäàí êåëãåíi»äi àéòºûçáàé-ຠ¸éãiëåðäåé. Içäåãåíãå – ñ½ðà¹àí. Ñàòóøû: “Øåò åëäiêòåðäi àëäàï, ºûìáàòºà ñàòòûì!” äåï ì¸ç, áiçäiêiëåð: “ʸðiñòåðäi» ¼çií á¸ëåíãå îòûð¹ûçäûì!” äåï ûðçà. ²àñºûð äà – òîº, ºîé äà – àìàí. Ñàóäàíû» ñàëòû. °ðêiì ¼çiíå ä¸í ðèçà. Òiïòi, ñû ê¾íäåði áiçäiêiëåðäi» àðàñûíäà iøòåé æàðûñ åòåê àë¹àí. Àíàó àíàíû àëäû, ìåí íåãå ºàëóûì êåðåê? μÿò ºîé. Àºøàíû øàºòàï ¸êåëãåíäåði ºàëòàñû ºàëû»äàóëàðäàí ºàðûç àëûï... Ìåíiêi òîé¹àí áàëàíû» îéûíû. ´çiìäi ºàìòàìàñûç åòiï áîëûï (áàñòàïºûäà ê¼çiì òîéìàï åäi, êåéií êåëå òiïòi àðòûº ïà äåäiì), áàçàðëûº ºàìûíà êiðiñêåì. Ìåí ¹àíà åìåñ, á¸ði. Æàïïàé. Àíà¹àí àíàó, ìûíà¹àí ìûíàó, áàñåêå»å áàñ ñûéëûº, Áåéñåêå»å áåñ ñûéëûº... Ñàòûð-ñ½òûð, øûòûðñûòûð ½ñຠ– ò¾éåãií òiçiï ºîéûï, ½ìûò ºàë¹àíäàðûí ñàóñຠá¾ãiï, ñàóñຠæåòïåé æàòñà ½çà¹ûíàí òiçiì æàñàï, ê¾áið-ê¾áið ø½ºøèûñûï, ñàíàï îòûð¹àíû. Åðiêñiç áàñ øàéºàéñû». Ѿéiíiø ìåí ûçà. Àóçûíäà¹ûñûí æûðûï, àëäûíäà¹ûñûí á¼ëiï, àñòûíäà¹ûñûí ò¾ñiï áåðåð ì¸ðòòiêêå – ñ¾éiíiø. Àðçàí ñûéëû¹ûìåí àò຺à æåòïåê àðàì îé ìåí ñàñûº ìàºòàí¹à – ûçà. Äîñ ê¼»iëií áið àòûì íàñûáàéäàí içäåãåí, ໹àë äà ê¼»iëøåê, ໺ûëäຠìiíåçãå – ñ¾éiíiø. Ñàáຠæiïòi» ¼çií åñåïïåí áåðåð ñàðòòûº ïåí ºàéòàðûìû áîëìàñà ºàð áåðìåñ ºàòòûëûº, ò¼áåñiíäå îòûð¹àí ò¼ðå ìåí æåòåêòåï æ¾ðãåí æåðëåñiíå àðíàï ñû òèûíûí ñàëàð æà¹ûìïàçäûººà – ûçà. Æèiðêåíiø. Æèûï êåëãåíäå, ì¸ðòòiê ïåí ñàðòòûº. ²àëàé á½ðñà» äà àðàëàñ æàòûð. ²àëàé äåñå» äå áið

ºàçàºòû» áîéûíàí òàáûëàð ºàðàìà-ºàéøûëûº. Ñàðòòûº ñàäà¹à êåòñií, ì¸ðòòiêòi» æ¼íi áàñºà. ̸ðòòiê – åæåëãi áàáàìíàí ê¾íi êåøåãå äåéií ½ëòûìíû» ìiíåçiíå àéíûìàñ ñåðiê áîë¹àí iði ºàñèåò åäi. Ñàðòòûº – àð¹û àòàì áàð äåï áiëìåãåí, áåðãi àòàì àòûí åñòiãåíäå-ຠòiêñiíãåí, êåéiíãi áàñïàº-òàíà – ï½ë, åëiì äåï å»iðåãåí åð – º½ë áîëûï, òàáàíû òiëiê òåêñiç º½ë øîøàéûï àòºà ìiíãåí åêi òàëàé çàìàíäà ½ñàºòà¹àí ½ðïà¹û»íû» åòåãiíåí ½ñòà¹àí æèðåíiøòi ñàëò åäi. Ñîëàé äà, ñîëàé åë åäiê, æåë àñà àëìàñ áåë åäiê... Åëi» åçãiãå ò¾ñiï áîð áîëäû, áåëi» åði»å ê¼ð áîëäû. Åëäiãi» ñîð áîëäû, åðëiãi» ºîð áîëäû. Àë¹àøºû ëåïåñ – àð¹û ä¸óiðäi» ¼ð ñûïàòû. Ñû ò¾éií – ê¾íi êåøåäåí ê¾íi á¾ãiíãå äåéiíãi êåð çàìàííû» ñîðàºû ê¼ðiíiñi. Á¾ãiíãi ½ðïàº... Áiç... Àëòû àé àòà æàóìåí ºàðæûñûï, æå»iñïåí îðàë¹àí, àòàäàí ½ë áîï òó¹àí åðëiêòi åðäi» àëòû àé øàïºàíäà àðûìà¹àí àð¹ûìà¹ûí îòºà æiáåðiï, àëòû ê¾í áàñ ê¼òåðìåé ½éºû¹à áàñàð ¸äåòi áîëóøû åäi. Áàòûðäû» ½éºûñû äåñåòií æ½ðò. Îÿòïà»äàð! – äåéòií. Åëií ºîð¹à¹àí åðäi» ½éºûñû äà àðäàºòû. Àÿºòàðûí ½øûíàí áàñûï, åðiíäåðiíi» ºèìûëûìåí ½¹ûñûï æàòàòûí ½éºûäà¹û áàòûðäû» ò¼»iðåãiíäåãiëåð. Áàòûðäû» ½éºûñû – òûíûøòû¹û»íû» ñèìâîëû åäi. Ê¾í ¼òêåí ñàéûí æàó æàðà¹ûí æàðºûðàòûï, æ½ðòû»à òèiñóäi æèiëåòòi. Áàòûðäàí ìàçà êåòòi. Ìàçà êåòêåíi ò¾ê åìåñ. Åòåêòåí òàðòºûëà¹àí æàó¹à “Ò¸éò!” äåï ºîéûï, áåòií ºàéòàðûï, ºàéòà ½éºû¹à êåòåð çàìàí îç¹àí åêåí. Áåòií ºàéòàðó àç åêåí. Ò½ðà àëìàñòàé áåëií ñûíäûðó êåðåê åêåí. ²àéðàí ºàçà¹ûì ìiíåçiíå áàñûï, ì¸ðòòiê òàíûòûïòû. Òåíòåê áàëàíû áåòiíåí ºàºïàé, òåê äåóìåí øåêòåëiïòi. Àºûðû êåøåãi òåíòåê íåìå àçàìàò áîëäûì äåï, àòàñûí ñàºàëûíàí àëûïòû. Ñàºàëû æ½ëûíñà äà, åñêi àðóà¹û ºàéòà ºîç¹àí àòàëû ½ë íàìûñûí æûºïàïòû. Àºûðà àòûï ò½ðûïòû. Àëûñà æ¾ðiï àðûïòû. Àòà æàó åñåï åìåñ, àÿ¹ûí æàëàï ê¾í ê¼ðãåí åñiêòåãi º½ë-º½òàí ìåí æàðëû-æàºûáàé¹à æàë áiòiïòi. Æàó – æà¹àäàí, á¼ði – åòåêòåí àë¹àí áið çàìàí òóûïòû. ²à¿àðûíà

ìiíãåí ºàðò áàòûð àð¹û-áåðãi, ¼ëi-òiði àðóàºòû ò¾ãåë øàºûðûï, àðøûíäàé ½ìòûëûïòû. Àðûíäàé øàóûïòû. Àëòû àé øàïñà àðûìàñ àð¹ûìàºòû» ê¾ìiñ òà¹àñû òåáåíäåé, º½ëàø æåòïåñ ìîéûíû ºûëäàé áîë¹àíäà; àëòû ºàáàò àðºàð ºàéûñòàí òîºûë¹àí òåìiðäåé ñàóûòòû áið ñàë¹àííàí ºàººà á¼ëåð, àëòû ºàðûñ àëäàñïàííàí 潺àíà ºàë¹àíäà, ºûñºàñû, åð àðûï – àðóàº, àò àðûï – òóëຠáîë¹àíäà... Ò¸»iðiíi» ¼çi ê¼ìåêêå êåëiïòi. Æàó ºàðóûí òàñòàï, áàñ ñàó¹àëàé ºàøûïòû. Àòà æàó àëûñòà, àòàæ½ðò îðíûíäà. Åð ì½ðàòû îðûíäàëäû äåãåí – îñû! Îñû! Òåê, á½ë æîë¹û ½ðûñ ºûìáàòºà ò¾ñêåí. μç຺à ñîçûë¹àí. Òàìûðû ºèûëìàñà äà, ñi»iði ñîçûë¹àí áàòûð åëiíå îðàë¹àí. Æå»iñïåí. Áàÿ¹û òàáàíûí æåðãå òèãiçáåé êèiçãå ñàëûï, ê¼òåðiï àëàð ºûëûºòû ºûç-ºûðºûí, àÿóëû æàð – òåãiñòåé æàó¹à ºàòûí áîë¹àí. ²àéòàðûï àëó¹à ºàóºàð æîº. ²ûçû»äû ºîðëàï, ºàòûíû»äû çîðëàï, ñà¹ûí ñûíäûðûï, ºàòûí ºûë¹àí àòà æàóäàí êåê àëìàé æåð áàñûï æ¾ðó – åçäiê. Òåê, àëòû ê¾í. Àð¹ûìàºòû» åði àëûíûï, àóçû ê¼êêå òèiï, àóíàï ò½ðàð, åðäi» àëà»ñûç òûíû¹àð óàºûòû. Àëòû-ຠê¾í. Òåê... °òòå», º½øà¹û – æ½ìàº, äåìi – ø¸ðáàò, ò¼ñi – ç¸ì-ç¸ì ñ¾éãåí æàðäû» ຠíåêåëi ò¼ñåãi æîº. ̽íû» ½éºûñûí ê¾çåòåð áàÿ¹û òåêòiëåð òåãiñòåé õàðàï áîë¹àí. Á½òà ñà¹àëàï, òàó òàñàëàï æ¾ðiï òiði ºàë¹àí, êåøå ¹àíà áàëà¹ûí æûðòºàí º½ëº½òàí òûíûøûí ê¾çåòïåê ò¾ãiëi, àëòû ºûðäàí á¼ði ½ëûñà á½òûíû» àðàñûíà òû¹ûëàäû. Å»ñåíi òiêòåï, àðóຠøàºûðûï àòºà ìiíó ¾øií àç óàºûò, àëòû-ຠê¾í òûíûøòûº áîëñà... Ñîñûí, ê¼ðñåòåì, àòà»à í¸ëåò èò..! ιàí äåéií àëòû ê¾í áàð. Òûíûøòûºòû ºàéäàí òàáàì? ²àéäà áàðûï áàðàºàò òàáàì? Æàóûíû» áåòií ºàéòàð¹àíìåí, ¼çi äå ¸áäåí òèòûºòà¹àí, òîç-òîç áîë¹àí ìûíàó åëäi» å»ñåñií òiêòåóãå òàáàð ºàéðàíû» áàð ìà? Á¾ãiíãi áóûí... Æà¹àñû æûðòûëñà äà æàó¹à æå»iñòiê áåðìåãåí, àðûñà äà àÿººà ò½ð¹àí, ¸éòêåíìåí, áàñûí æàñòûººà ºîéûï, àðìàíñûç ºîðûë¹à áàñàð¹à ºàéðàí òàáà àëìàé, ¸ði-ñ¸ði ê¾éäå ò½ð¹àí åêi òàëàé çàìàíäà åãåóëi íàéçà ºîë¹à àë¹àí ºà¿àðìàí ½ëû». Á¾ãiíãi ½ðïຠ–

áàÿ¹û áàòûð. Òåê, ½éºûñû ºàíáà¹àí. Áàñû ìå»-çå». Åëäiêòi ¹àíà îéëàï àóûðàð áàñ ìå»-çå». Òûíûì êåðåê. Òûíûìñûç òàíûì áîëìຠåìåñ. Åëiì äåï ºàíà ñî¹àð æ¾ðåê ¸ëñiðåãåí. Òîºòàó¹à òàºàó. μëû äåíåíi í¸ðìåí ñóñûíäàòó ¾øií æ¾ðåêêå òûíûì êåðåê. Àëòû ê¾í. Îäàí àð¹ûñû Ò¸»iðäi» í¸ñiái. Àóíàï-ºóíàï áið ò½ðñà... Êåòêåí åñå», ò¼ãiëãåí àáûðîéû», øàøûë¹àí ºàíû», àéòûë¹àí çàðû», òàëàí¹àí ìàëû», òàïòàë¹àí àðû» ìåí ºèûë¹àí, ºèíàë¹àí æàíû»íû» ò¼ëåìií êåøå ¹àíà ò¼áå»äå îéíà¹àí îçáûð æàóäàí æåëêåëåé ê¼òåðiï, ñiëêè ò½ðûï ñ½ðàéòûí áîëàäû. ²àéòàðàäû êåãi»äi. Òåê, òûíûøòûº... Øàòûñºàí áàñòà¹û áûòûñºàí îéäû» áið àðíà¹à, ºàëûïòû ðåòêå ò¾ñói ¾øií òåê òûíûøòûº... Æåòiñêåí æàó ºàøïàéäû. Áàñ ñàó¹àëàé ò½ðà ºàøºàí ºîðºàº ä½øïàííû» àëòû ê¾íi» íå, àëòû àé, àëòû æûëäà ¼çiíå êåëå àëìàñû àíûº. Àë, ñà¹àí, ìà¹àí, åëiìå, åðiìå – àëòû ê¾í ì½ðñàò. Æåòåäi. Åði»íi» ìàçàñûí àëìà! ʾçåò ½éºûñûí! Àóçûíà ñó òàìûç! Ìà»äàéûíàí ¼ï! Ìåéið ìåí ìàõàááàò ñûéëà! °ëìèñàºòà¹û êåñïiðií òàóûï, åæåëãi ðóõûí îðàëòó ¾øií ñåíi» ìàõàááàòºà òîëû ï¸ê º½øà¹û»íû» æûëóû êåðåê. μìûòïà îñûíû! Àðó ºûç, ñ½ëó æàð, àñûë àíà, ñàëèºàëû ¸æå! Àÿóëû à¹à, æàºûí áàóûð, àñºàð ¸êå, àðóàºòû àòà! Á¸ði»! μðïà¹û» ¾øií, åðòå»i» ¾øií, åëi» – ºàçà¹û» ¾øií! Òûíûøòûº ñàºòà! Òàñòà àóûë-¾éäi» ïûø-ïûøû ìåí à¹àéûííû» äàó-øàðûí! Åðëåði»íi», ½ëäàðû»íû» ò½ðìà æîëûíà! Åð iñi î». Áàòà»ìåí àëºà! Àëàºàíû»ìåí àÿëà! Ìàõàááàòû»ìåí æûëûò! Ïåéiëi»ìåí åñiðêå! Òîáûºòàé ò¾éií: ÒÛÍÛÌ ÁÅÐ! ȸ, á¾ãiíãi ½ðïຠ– áiçäåð. Óûç¹à æàðûìàé ¼ñêåí æàñ ¼ñêií. ʼái. Ò¾ãåëãå æóû¹û. Àëàéäà òåêñiç åìåñ. ²½ì æèûëûï òàñ, º½ë æèûëûï áàñ áîëìàñ. Ñàºòàðäàí, ¹½íäàðäàí ºàë¹àí ½ðïàºòû» º½ëäàðäàí ìåìëåêåò º½ðóû ì¾ìêií åìåñ! μñàºòàñà äà, ºàíûíäà áà¹çûäà ä¾ðiëäåï ¼òêåí åæåëãi ʼê Ò¾ðiêòi», ʼê Á¼ðiíi» ºàíûíû» òàìøûñû ¹àíà åìåñ, àðíàëû à¹ûíû áàð. Òåê à¹ûñ

á½çûë¹àí. ²àëûïºà êåëåð ê¾í – àëäà! Òûíûøòûº êåðåê, ºàéòàëàï àéòàì! Åëiì, åðiì, æ½ðòûì òûíûø áîë¹àé! Óà, ʼê Ò¾ðiê áàáàì! ß Ê¼ê Ò¸»iðiì! Ñû ñ¼ç Îñûìåí òîºòàñຠòà áîëàäû. Äåñå äå... Áåëãiëi áið ñàïàð òóðàëû æàç¹àí ñî» ½ðàíäàòïàé-ຠºîéñà äà áîëàäû ¹îé – äåãåí îé òóóû ì¾ìêií îºûðìàíäà. Æîº. Æàëà» ½ðàí åìåñ. ´ç ¾éiíäå îþ îéìà¹àí – êiñi ¾éiíäå iñ ºûëûïòû-íû» áiçãå ºàòûñû æîº. ²àéäà, íå æàçñຠòà îñû îðàéäàí òàáûëó¹à òèiñïiç. Áiçäåí á½ðûí¹ûëàð òàð øå»áåðäå æ¾ðiï-ຠêå» àóºûìäû ä¾íèåëåðäi ä¾íèåãå êåëòiðiïòi. Àñòàðìåí áîëñà äà àéòàðûí àéòûïòû. Áiçäiêi íå, àóçû»à ºàºïຠºîÿð åøêiì æîº. μðàíäàòïàñ æ¼íi» æîº. ²½äàé ê¼ê ºàëàìíàí, àëà ºà¹àçäàí àéûðìàñà àëäà¹û ¹½ìûð ½ëòòûº ò½ð¹ûäà¹û æàçó¹à áà¹ûøòàëó¹à òèiñ. Íå æàçñຠòà ºàçàºòû» ¼ëãåíií òiðiëòó, ¼øêåíií æà¹ó, åëåñií æàíäàíäûðó æîëûíäà øåðó òàðòïàº. Îñûíû åñêåðñåê, áiçäiêi æ¼í! Ýêîíîìèêàíû ðåôîðìàëàóäû, ºàðæûíû ðåòòåóäi æ¼í áiëåòií iñêåð àçàìàòòàð¹à ºàëäûðàéûº. Àë, àòà-áàáà ðóõûí òiðiëòó, ñàëòûí, ¹½ðïûí, áåéíåñií êåéiíãiíi» ñàíàñûíà º½þ, òàðèõûí ½ìûòòûðìàó æîëûíäà ¾çäiêêåí, òûíûøûí êåòiðãåí, ºàé¹ûëàí¹àí, àºûðû ¹½ìûðûí ò¾ãåñêåí ½ëòøûë àòà-à¹àëàðûìûçäû» içií æàë¹àó, ñîëàð æ຺àí ñ¸óëåíi ¼øiðìåó – áiçäi» ìiíäåò. μëû ìiíäåò. Àòºàðìàé ¼ëó – êåøiðiëìåñ ê¾í¸! ²àëàì ½ñòà¹àí ºàé àçàìàòºà äà àéòàðûìûç, àðòàðûìûç – îñû. Îñû! Àëìàòû-Ñåóë-Àëìàòû. Øà»ûðàº-2. Øiëäå-òàìûç, 2011.

²ÀÇÛ² (õèêàÿò) Æàë¹ûçäûº. Æàìàí-àó. ²àð¹ûñºà ½øûðàï º½ðñàóûíà ò¾ññå» êiì áîëñà» î áîë òîç-òîçû»äû øû¹àðàäû. Á½ðûí¹û ê¾íi» ìèëëèîíäàðäû» îðòàñûíäà íàçàð àòàóëûíû ¼çiíå àóäàðòûï àéõàé ä¸óðåíìåí ¼òñå äå, åíäiãi ê¾íi» ê¾í åìåñ. Áåëãiñiçäiêòi, áåéòàíûñ áiðåóäi ñàð¹àÿ ê¾òiï, ê¼êæèåê æ຺à òåëìiðóìåí ¼òåäi áàð ¹½ìûð. Æûëàóû» ì¾ìêií, – ¼çi»íåí áàñºà æ½áàòàð æàí æîº, ¹àæàéûïºà êåçiê, – ¼çi»íåí ¼»ãå êó¸ãåð æîº. Øàòòû¹û»äû á¼ëiñåð ¸ëäåêiìäi içäåé ºîÿðäàé – ºóàíà äà àëìàéñû». Á½ë – æàïàíäà ºàë¹àí, åêi àÿºòû àòàóëûíû ê¼ðóäåí ê¾äåðií ¾çå àëìàé, á¼ði ¹½ìûð¹à äà áiðæîëà ìîéûíñ½íó¹à ä¸òi æåòïåé, åêi àðàëûºòà ø¼ðåø¼ðå ñåðãåëäå»äå æ¾ðãåí àäàìíû» ê¾éi. ʼïòi» îðòàñûíäà æ¾ðiï òå æàë¹ûçñûðàó¹à áîëàäû. Ò¼»iðåãi» ºàéíà¹àí òiðøiëiê, ºàïòà¹àí õàëûº, ãóiëäåãåí æ½ðò. Áiðàº, ñåí æàë¹ûçñû». ʼï øóûëäàººà ¾í ºîñó ºîëû»íàí êåëìåéäi. Íå àðòûºñû» æ½ðòòàí, íå êåìñi». Àðòûº áîëñà» ¼çi»íåí àðçàí òó¹àíäàð¹à æàºûíäàó¹à àðëàíûï, ñ¼çi»äi ½¹àðëûº ¼ðåñi áàð áàñ òàïïàé, æ½ðòòû» ò¼áåñiíåí ºàðàï, òiñi»íåí øû¹àð ¸ð äûáûñòû ºàäà¹àëàï ¸óðåñi». Æóûï êåòñå» àñûëû»äû ê¼ðñåòiï, ºàçûíà»äû ½ðëàòûï àëàðäàé åêi àÿºòû àòàóëûäàí àëøàºòàï, ºàøºàºòàï áà¹àñû». ±½ìûðû» æàí-æà¹û»äû øó¹à òîëòûðûï, ò¾ðòiíåêòåï æ¾ðãåí æèðåíiøòi øèá¼ðiëåðãå êåþìåí ¼òåäi. Êåì áîëñà» áåéøàðàñû». Ñîðëû áîï ê¾íi»äi ¼òêåðåñi». Àéòñàì òû»äàé ìà, øàºûðñàì êåëå ìå, ñ½ðàñàì áåðå ìå, òiïòi, áåðñåì àëà ìà äåï ê¼ðiíãåíãå ê¼çi»äi ñàòûï, æàëòຠ¹½ìûð êåøåñi». “Îñû íåãå ìåí äå åë ñèÿºòû åìåñïií?” – äåï àíàíû», ìûíàíû» “áàºûòûíà” ºûçû¹óìåí ¼òåñi». Òåïå»-òåïå»ãå ºîð áîë¹àí æàáû òiðëiêòi» ñîðìà»äàé èåñiñi»...

Á½ëàð øåò-øåãi áåëãiñiç, æåð áàñûï æ¾ðãåíäå áið ìèíóò ñî»û»íàí ºàëìàñ ºàñiðåòêå àéíàëàð æàë¹ûçäûº. ̸»ãi. Áið ñ¸òòiê æàë¹ûçäûº òà áîëàäû. Ëåïiðãåí ê¼»iëi» àÿº àñòû áîëàð, æà»à ¹àíà ê¼ïòi» îðòàñûíäà ê¾ëêi» ê¼êêå æåòiï, êåóäå»å íàí ïiñiï øàëºû¹àíû» åëåñ º½ðëû äà áîëìàé, åøòå»å ê¼ðìåãåíäåé, åíäi ê¼ðìåéòiíäåé, æàáûðºàéòûí ñ¸òòåð. Åøêiì, åøòå»å êåðåê åìåñ. ľíèå ê¼ê òèûíäûº º½íû æîº ñ¾ðå»ñiç ê¼ðiíiñêå àéíàëûï æ¾ðå áåðåð ñ¸ò. Á½ðûí¹û æàí ºèÿð äîñû» á¾ãiíãi ºîëûíàí êåëñå æåëêå»äi ºèþ¹à áàð àòà æàóû»äàé, êåøåãi æàíàøûðû» ºàçiðãi ºàð¹ûñòàóøû»äàé. Áið ñ¸ò á½ðûí ¹àíà ê¾ëiìäåï ò½ð¹àí ê¾ëiì ê¼ç æàï-æàðûº æàñûë ¸ëåì ò¾íåêêå ñi»iï êåòêåíäåé. Ò¾íåðåñi». Ò¾»iëåñi». Æàë¹àíäà ºûçûº ºàëìà¹àí. ´çi»äi äå, ¼çãåíi äå æåê ê¼ðiï êåòåñi». Æûëà¹û» êåëåäi. À¹ûë-òåãië àºòàðûëûï. Æàë¹àíäûººà º½ðûë¹àí ¼òiðiê ¼ìiðäi ºàð¹à¹û» êåëåäi. ²ûáûðëà¹àí æ¸íäiãi ìåí ñûáûðëà¹àí æåëiíå äåéií ñåíi òàáàëàï æàòºàíäàé. Æåð áåòiíäåãi ê¼çi áàð àòàóëû ñåí æ຺à ì¾ñiðêåé ºàðàï ºàë¹àíäàé. ²àðà¹û» êåëìåéäi. ...Íå îéëà¹àíû»äû ¼çi» äå áiëìåéñi». Øûì-øûòûðûº áiðäå»å. ²àíøà óàºûò ¼òêåíi äå áåëãiñiç. ʾáið-ñûáûð, òûðñ-òûðñ, áàñû»äû ñîëºûëäàòà ºûñàð ¸ëäåáið òîëºûí¹à ½ºñàñ – óië ìå, ñóûë ìà – äûáûñòàð ìèû»äû øà¹ûï áið òûíáàéäû-àé. ´çi»å êåëãåíäå ºàòòû øàðøà¹àíû»äû ñåçåñi». Êåóäå» òîë¹àí ê¾ðñiíiñ. Äåãåíìåí, ñàðàéû» àøûëà ò¾ñêåíäåé. Áiçäi» æ½ðò àëäûíäà¹û àáûðîé, áåäåë äåï àáûðîéû»äû àéðàíäàé ò¼ãiï àëûñûï-æ½ëûñûï, ºàðûñûï áà¹àòûí, æàí áiòêåííåí àðòûº ò½ðóäû ê¼êñåóìåí ¼òêåðiï æàòºàí ¼ìiðäi» ò¾ê ì¸íi æîº åêåíií, áåòi»å æàëò ºàðàï, íå ê¾ëãåíií, íå ò¾éiëãåíií à»äàòïàé, òåðiñ àéíàëûï æ¾ðå áåðåð áið ñ¸òòiê ºàíà æîëàóøû åêåíiíå ê¼çi» æåòå ò¾ñåäi. Iñòåï æ¾ðãåí iñi», ¼òêåðiï æ¾ðãåí òiðëiãi»å ê¾ëå ºàðàéñû». Ñîíøàìà òàóñûë¹àíû»à ¼êiíåñi». Åíäiãi ê¾íi»äi ê¾ðäåëiðåê, ì¸íäiðåê ºûëûï ¼òêiçóäi îéëàéñû». °éòåóið, ¼ìið æàéëû îéëàíáàé ºàëìàéñû».

Á½ë – Æàðàòóøûíû» ïåíäåñií îéëàíó¹à ì¸æá¾ðëåï, ò¸óáåãå êåëòiðó ¾øií ¹àíà áið ñ¸òêå áàñûíà ñàëàð ¼òïåëi æàë¹ûçäûº ñèÿºòû ê¼ðiíåäi ìà¹àí... Æàçóû íàøàð åêåí. Åæiêòåï, ¾çiï-æ½ëûï ¸ðå» îºûï øûºòû. ʾíäåëiãi øû¹àð äåï îéëàäû. Á½ðûí äà òàëàé ê¼ðãåí, ê¼ëåìi êiòàïòàí äà ºàëû» ä¸ïòåðäi ºûç¹ûøòàé ºîðèòûí. Ò¾íäå ø½ºøèûï îòûð åäi, îñûíû æàç¹àí ñû»àéëû. Ò¾íäåãi ¸»ãiìåëåði äå îñû ºàð¹ûñ àòºûð æàë¹ûçäûº æàéëû áîë¹àí. Ñîë ¸ñåðìåí øèìàéëà¹àí¹à ½ºñàéäû. Ƹíå ½ìûòºàí. ĸïòåðií àøûº ºàëäûðûï, ºèñàÿ êåòiïòi. Æàéøûëûºòà ì½íòàçäàé êèiíiï, ñûºèûï æ¾ðåòií äîñû ¾é iøiíäå ñîíøàìà ñàëຠåêåí. Á½ðûí äà øåò æà¹àñûí áiëåòií. Áiðàº, îñûíøà ê¾òiìñiç äåï îéëàìàïòû. Ò¼ñåê ñàëó¹à åðiíñå êåðåê, åäåíäi æàóûï ò½ð¹àí ê¼ëäåé ê¼íåòîç êiëåìíi» ¾ñòiíå 潺àëòà» æàë¹ûç ìàòðàöòû òàñòàé ñàëûï, êèiìií äå øåøïåñòåí æàòà êåòiïòi. Æàñòû¹û ñûð¹ûï ºîë æåòïåñ æî¹àðûëàï êåòêåí, ºîáûðà¹àí ºàëû» øàøû ½éïàëàíà ò¾ñiï åòïåòòåé æàòºàí äîñûíà ½çຠºàðàï ò½ðäû. Æàéñûç æàòûñûíà ºàðàìàñòàí ºàòòû ½éûºòàéäû åêåí. Ûáûðñûï æàòºàí ¾éäi òûæûðûíà ò½ðûï áið øîëûï øûºòû. °éåë ºîëû òèñå æàéíàï æ¾ðå áåðåéií-ຠäåï ò½ð¹àí ä¾íèåëåð. Æàçó-ñûçóäàí á¼ëåê ¼íåð æà¹ûíàí äà º½ðàëàºàí åìåñ äîñû ºîñûìøà òàáûñòû òîé ºóàëàï òà òàáàòûí. ´çi äå òàëàé ê¼ðãåí, àºøàñûíà êåëiñåäi äå òîé áàñºàðàäû. Òàïºàíûí ½ºñàòà àëìàéäû, ñið¸ ñåðiëiãi áàñûì. Ìûíà ¾éäi äå, iøiíäåãi æè¿àç-æàáäû¹ûìåí àóûëäà¹û øàë-êåìïið àëûï áåðñå êåðåê. Ñûðäû» ñóû ñèðà¹ûíàí êåëìåñ æiãiò ¾øií á½äàí àðòûºòû» òiïòåí êåðåãi æîº. ²àðíû àøûï ò½ð¹àíûí à»äàäû. Àñ ¾é ì½íòàçäàé. Áið ûäûñ áûë¹àíáàïòû. Òåê, êåñå ò¾áiíå ºàòºàí øàé ìà, êîôå ìå ºî»ûð-ºûçûë äຠáîëìàñà. Áið êåçäåði iøêåíãå ½ºñàéäû. Òî»àçûòºûø áîï-áîñ. Äûì æîº. Ñèûð æàëà¹àíäàé äåóøi åäi. ¶éäåí òàìຠiøïåéäi åêåí ìûíà ñàáàç.

– Åå, áàëà, ïûñûº ºàíà åìåñ, æàíû àøèòûí ò¼çiìäi ¸éåë àëó êåðåê åêåí ñà¹àí, – äåï ºîéäû ¼çiìåí-¼çi. Äîñûíû» ½éºûñûí ºèìàäû. Àóºàòòàíûï ºàéòï຺à ñûðòºà áåòòåé áåðäi äå, ¸ëãi ä¸ïòåðãå ê¼çi ò¾ñòi. Ïàðàºòàï áiðàç ò½ðäû, iøi òîëûï áiòiïòi. Áið-áiðiíå ìiíãåñêåí ½ñຠæàçó ¼çiíå òàðòà ºîéìàäû. “Òûøºàííû» içiíäåé...” äåï ½ðûñûï æàòóøû åäi ì½¹àëiìäåð, – ñîíäàé. Àðûáåði àºòàðûñòûðûï, iëiï àëàðëûº ò¾ê òàïïà¹àí ñî», – ìûíà æûïûð-æûïûðäû» iøiíåí áiðäå»å òàáóäàí ø¼ï àðàñûíàí èíå içäåó î»àé ñåêiëäi, – æàïòû äà ñûðòºà áåòòåäi. °ëãi æàçáà îéûíà îðàëà áåðäi. Ò¾ðiíå ºàðàñà» æà¿àíäû ñó àëñà äà ºûñòûðûï ºîéìàéòûíäàé ê¼ðiíåòií äîñûíû» æàë¹ûçñûðàï æ¾ðãåíiíå ñåíå àëìàéñû». Ñåíáåéií äåñå», æàç¹àíû ¸ëãi. Íå áîëñà äà, ¼ç áàñûíàí êåøêåí ê¾éäi æàç¹àíû àíûº. Êåøåãi ò¾íi òà» àòºàíøà ì½»ûí øà¹ûï, çàðûí àéòûï ½éûºòàòïàé ºîé¹àí ¼çi åäi ¹îé. ...Ñû îºè¹àëàð iøiíå ñûéìàé áàðà æàòºàñûí îñû äîñûí içäåï òàïºàí. ¶éãå æàºûí øà¹ûí àñõàíàäàí æ¾ðåê æàë¹àï, iøêå êiðãåíäå äîñû ò½ðûï àëûïòû. ¶é iøií ðåòòåñòiðãåí áîëûïòû. Æàçó ñòîëû ì½íòàçäàé, ºî»ûð ä¸ïòåð ê¼çãå ò¾ñïåéäi. – Áiðàç îéëàíûï ê¼ðñåì, – äåäi áàÿ¹û ºàçຠêèíîëàðûíäà¹ûäàé ìàºàìäàï. – ñåíi» æàë¹ûçäûº òóðàëû îéû»íû» ê¼ï æåðiìåí êåëiñå àëìàéòûí ñèÿºòûìûí. – ²àçûáåêòi» øåêåñi òûðûñòû äà ºàëäû. – нºñàòñûç ºîë òèãiçãåíiì åìåñ, àøûº æàòûð åêåí. ʼç æ¾ãiðòiï øûºòûì. Òiëi»... ºàëàé åäi ¸ëãi, iii, ø½ðàéëû øû¹àð, î æà¹ûí áiëìåäiì. Áiðຠàéòïà¹û» ê¼»iëiìå ºîíà ºîéìàäû. Òûðûñïàøû åíäi, àøûº ºàëäûð¹àí ¼çi», ðåíæèòií æ¼íi» æîº. – ²îÿ ñàëøû îíû. °ëi ïiñiï, æåòiëìåãåí øèìàéûì ¾øií ñûí àéòïàé-ຠºîé. Áiðåóãå ½ñûíáຠò¾ãiëi ¼çiì äå îºûìàéòûí îíäàé ºûðòûìáàé îéëàð æåòåäi îíû» iøiíäå.

˸ìiíåí á½ë òàºûðûïòû àðû ºàðàé ºàóçàó¹à íèåòi æîº åêåíi áàéºàëñà äà, ñ¼çãå òîºòàð ºîÿð ºîíຠê¼ðiíáåéäi. Åøòå»å åñòiìåãåíäåé îéûí æàë¹àñòûðà áåðäi. – ƽðòòàí àðòûº òóñà» áîëäû, åøêiììåí ø¾éiðêåëåñå àëìàéäû åêåíñi». Åøêiìäi ìåíñiíáåéñi», æàí àòàóëûíû ìà»û»à æóûòïàé, áîéû»à òî¹ûòïàéäû åêåíñi». °ñiðåñå, îñû îéû» ½íàìàäû ìà¹àí. ²àëàé ñîíäà, åðåêøå àºûëäû áîëûï òó¹àíäàðäû» á¸ði ºî¹àìíàí òûñ ¼ìið ñ¾ðó êåðåê ïå? Òàëàíòû ìåí àºûëû æ½ðòòàí àñºàí àäàìíû» á¸ði ñ¼éòå áåðñå åëäi êiì áàñºàðàäû? Òîáûðäû êiì áèëåéäi? ²½äàéäû» ¼çi ºàðàïàéûì õàëûººà æ¼í ñiëòåï, ¾ëãi áîëñûí äåï æiáåðãåí øû¹àð äåï îéëàéìûí îëàðäû. – Å, Æàíáîëàòûì-àé, – äåäi äîñûíû» ìàºàìûíà ñàëûï. – Äàóëàñàòûí óàºûòòû òàïºàíû»-àé. Òà» àòïàé åëãå êåòêåí åñå»äi ìåíåí ºàéòàðûï... Ò¾íäåãi» àíàó. – ²àéäà¹û òà» àòïà¹àí, ñà¹àò îí áið áîëäû. Åøêiìíi» ¼øií àëàéûí äåï îòûð¹àì æîº ñåíåí, æàé îºè ñàëûï åäiì... Ñåíäåð ñåêiëäi ê¼ï îºûìà¹àí ñî» ºûðûº æûëäà ê¼çiìiç áið ò¾ñêåí í¸ðñåíi ºîðûòà àëìàé, ½ìûòà àëìàé, ñîíû» àéíàëàñûíäà ìàëòû¹ûï ¸óðå áîëàìûç ¼ñòiï. – Áiðiíøiäåí äîñûì, ò¾íäå àñû¹ûñ ñ¾éêåé ñàë¹àí ä¾íèå á½ë. Åøºàéäà æàðèÿëàíáà¹àí æàçó. ´çiìå ¹àíà òèåñiëi º½ïèÿ. Ľðûñ åìåñ äåï åøêiì äàó àéòà àëìàéäû. – Àë, ìåí îºûäûì ¹îé... – Åêiíøiäåí, – äîñûíû» ñû ñ¼çií ºûñòûðìàäû äà. – ̸ñåëåíi» áið æà¹ûíàí ¹àíà êåëiï îòûðñû». Ñîíäûºòàí ìûæûìàé-ຠºîÿéûº. – Ìûæû¹àí åìåñ, æàé ê¼çºàðàñûì ¹îé. – ʼçºàðàñ áiëäiðãiø, ñûí àéòºûø áîëñà» îñû ó຺à äåéií æàðûººà øûººàí áiðàç æàçáàì áàð, ñîëàðäû îºû äà, àéò. Ñîë ¸äië áîëàäû. – Àéòûï îòûðìûí ¹îé åíäi ñà¹àí, ê¼ï îºè àëìàéìûç äåï... Îíû» ¾ñòiíå æàðèÿëàí¹àíäàðû»äû áàñºàëàð îºûñûí, ìåí ñåíi» äîñû»ìûí ¹îé, êåðåê áîëñà øèêiäåéຠîºè áåðåì. – ´çi òû»íàí òàïºàí òîñûí òå»åóiíå ºóàíûï êåòòi.

áið àâòîê¼ëiê ò½ð. ƾðãiçóøiñi ñ½º ñàóñà¹ûí áåçåï ì½íû» àëäû»¹û æà¹ûí í½ñºàéäû. “Æiáåð”, – äåãåíi. ²èòûºòû äà ºàëäû. ´ëåðìåí, êèiï-æàðûï æ¾ðåòií ïûñûºàéëàðäû îíñûç äà ñó ºàíû ñ¾éìåéòií. Á½ë ñàïàð òàëà¹û òàðñ àéðûëäû äà, áàñûí øàéºàé ñàëäû. Á½ëàð ò¸ðòiïêå áà¹ûíûï êåçåê ê¾òiï ò½ðàäû, àë áið ïûñûº áîñ ò½ð¹àí ºàðñû áåòêå ¼òåäi äå, ºàíøàìà àäàìäû àòòàï ¼òiï, àë¹û ºàòàðäàí áið-ຠøû¹àäû. μÿëìàé æîë ñ½ðàéäû ñîíûñûìåí ºîéìàé. Æîº æiáåðå àëìàéäû. Æûí¹à òèiï áiòòi! “Àºûð ïûñûº åêåíñi», ºàðñû áåòòå ò½ðà ò½ð”, – äåäi äå ò½ìñû¹û òèåð-òèìåñ ò½ðñà äà ºàñàºàíà àë¹à áåòòåäi. °ëãi øiðêií ì½íû àëàê¼çiìåí áið àòûï, æåòi àòàñûíàí òàðòûï áið ò¾ãåíäåï øûººàíûí, àìàë æîº ì½íû» àðòûíà ò¾ñêåíií ºàðàìàé-ຠñåçãåí. ´çiíi» içií áàñûï êåëå æàòºàí ê¼ëiê èåñiíi» ê¼»iëøåêòiãiíå ûçàëàíäû. Êåíåò, ½øûðòà æ¼íåëäi. ƽðò ñèÿºòû á½ë äà æ¾éòêiï ê¼ðìåê. ¶éãå êiìíi» äå áîëñà òåç æåòêiñi êåëåäi. Íàìûñû áið ñàíàëàòûí á¼ðiêòi à¹àéûíäàðûí ½ëàðäàé øóëàòûï ºàðñû áåòêå äå ¼òòi, êèiï-æàðûï, áiðåóëåðäi» ºèºà»äà¹àíûíà ºàðàìàé æîëûí äà êåñòi, à-ñîë¹à æ¾ðiï îòûðûï, ¸óäåì æåð ½òºàíûí áà¹àìäàäû. ²àçμÓ-äû» àëäûíàí ¼òiï áàðàäû åêåí. Àëäû ¸äåòòåãi êåïòåëiñ. Ò¼ðò æûëû ¼òêåí ºûçûëäûæàñûë ºàëàøûººà ºûçû¹à ºàðàäû. ²àéðàí ê¾íäåð-àé! Íîºòà-ò½ñàó æîº, ñàéðàíäû ñàëûï æ¾ðãåí á½ëà êåçå»äåð. Á½ëà êåçå»äåð... Åñiíå ñàï åòå ò¾ñòi äå, ê¼»iëi ò¾ñiï êåòòi... ƽðòòû» ¼êïåñiíå ºàëûï á½ë àñû¹àòûíäàé ¾éäå ºàé ºèìàñû, ºàíäàé àñû¹û áàð åäi? ²àé áið áåðåêåñi òàñûï, òîñûï îòûð¹àí ¾éi áàð ì½íû»? Ѿòòåé ½éû¹àí òàòóëûºòû ê¼ðãåí ò¾ñòåé æà ñàéäûð¹àí Àéã¾ëäi» òûíûìñûç ûçû»û ìà? ¶íñiç iøiëåòií êåøêi àñ ïà? ²àòàð æàòûï àëûï, ê¾ðñiíiñå àóíàºøèòûí ºîñò¼ñåê ïå? Áåçiï êåòåð æåð òàïïàé æ¾ðãåí æîº ïà îñûíû» á¸ðiíåí. Îíäàéû áàð íåñiíå ñîíøà êèìåëåéäi!? ²àëè ¹àíà ¹îé ¾éäåãi æàë¹ûç æ½áàíûø. Ñîë ¾øií ¹àíà

ò¼çiï æ¾ðãåí æîº ïà îñû àçàïºà. Áiðàº, îë äà àóûëäà åäi ¹îé. Åíäåøå àñû¹àòûí æ¼íi æîº. ²àéäà ¸ëãi ïûñûºòàð? ²àéäàñû»äàð? Àë, êåðåê áîëñà àëû»äàð! Æîë êåðåê ïå... Àøûº òåðåçåäåí òàíûñ èiñ ì¾»ê åòòi. Æàñ ºûçæiãiòòåð òîëàññûç êiðiï-øû¹ûï æàòºàí ä¾»ãiðøåêêå åðiêñiç ê¼çi ò¾ñòi. Îéëàíáàñòàí î» æàººà ºàðàé îéûñà áåðãåí. Àøòûºòà æåãåí º½éºàíû» ä¸ìi ìåí æàñòûºòà æåãåí ñàìñàíû» ä¸ìi òà»äàéäàí êåòïåéäi. °ëãi æàçóøû äîñûíû» àéòºûøòû¹ûíû» í¸òèæåñiíäå áið àóûç ñ¼ç ½çûíñîíàð òiðêåñêå àéíàë¹àí. Ñàìñà ¹àíà åìåñ, ä¼íåðêåáàá. Ñîíàó êåçäåðäå òà»äàéûíà æà¹ûï êåòåòií ä¸ì – îñûëàð. Åêåóií äå àëäû. Àéðàíûìåí ºîñûï. Iøòå îòûðûï ºàóæà»äàìຠåäi, îðûí æîº åêåí. “Îðûí æåòïåäi” äåé ºîÿðäàé åìåñ, áàð-æî¹û ò¼ðò àäàì ñèÿòûí êiøêåíå ä¼»ãåëåê ¾ñòåë ¹àíà. ͸ïàºàñûí ºîëûíà ½ñòàï ñûðòºà áåòòåï æàòºàí à¹àéûíäàðûíû» ñî»ûíà åðãåí. Òiêåñiíåí òiê ò½ðûï, àðû-áåði ¼òêåíäåðäåí ºûñûëìàéຠåðåêøå ò¸áåòïåí òàóûñûï òàñòàäû. Áið ä¼íåð, áið ñàìñà, ái𠺽òû àéðàí. Àñºàçàíûíû» êåðiëiï ò½ð¹àíûí à»äàäû. Ѿéñiíå êåêiðiï ºîéäû äà òåìåêi ò½òàòòû. Á¸ði ä¸ìäi. ʼ»iëi ê¼òåðiëiï ñàëà áåðäi. Åêi æûëäû» ºàëºàñûíäà ¹àíà ºîë á½ë¹àï ò½ð¹àí áîéäຠê¾íi, îäàí àð¹û ñòóäåíòòiê øàºòàðû ê¼ç àëäûíà êåëãåí. Ñàìñà ìåí ä¼íåð îë óàºòà ºîëû æåòêåíäåð æåéòií òà¹àì áîëàòûí. Àë, ø¸êiðòàºûìåí ¹àíà ê¾íåëòåòiíäåð ¾øií àðà-ò½ðà áàñ ñ½¹àòûí îðûí áîëàòûí á½ë. Àë¹àøºû êóðñòàí-ຠºîñûìøà æ½ìûñ iñòåï, ê¼ëäåíå» òàáûñ òàáóäû ¸äåòêå àéíàëäûð¹àí Æàíáîëàò ¾øií ìåéðàìõàíàäàí òàìàºòàíñà äà áîëàòûí. Ñîëàé iñòåéòií äå. Áiðàº, ñàáàºòàí ºàøûï øû¹ûï, ¾ø-ò¼ðò æiãiò äàóðû¹à áiðãå êåëåòií á½ë ä¾»ãiðøåêòi» ¼çiíäiê ñèºûðû áàð. Áàíóìåí äå îñû æåðäå òàíûñºàí... ²àðíû øå»áiðåê àòûï, ê¼ëiãiíäå òû»äà¹àí ñû ¸íäi û»ûëäàé àéòûï ¾éãå êiðäi. Àéã¾ë äå ê¼»iëäi åêåí.

– Íå áîëäû, ì¸çñi» ¹îé? – äåï ê¾ëå ºàðñû àëäû. Îíû» ñ¼çií æàóàïñûç ºàëäûðûï, ò¼ðãi ¾éãå îçäû. Òåëåäèäàðäû ºîñûï, ºàïòà¹àí àðíàëàðäû ì¸íñiçìà¹ûíàñûç êåçåãiìåí àóäàðûñòûðûï îòûð¹àí. – Æàìáî, òàìà¹û»äû iø, – äåãåí äàóûñ åñòiëäi àñ ¾é æàºòàí. Îòûðà áåðäi. ²àòàðûíàí åêi-¾ø øàºûðñà äà äûáûñ áåðìåãåí ñî» ½éûºòàï ºàëäû äåï îéëà¹àí æàñ êåëiíøåê äûìû øûºïàé ýêðàí¹à òåëìiðiï îòûð¹àí ê¾éåóií ê¼ðiï, áîñà¹àäà ò½ðûï ºàëäû. – Æàìáî, º½ëà¹û» îðíûíäà ìà? Íå¹ûï îòûðñû»? Òàìຠiø äåï ºàíøà ðåò àéòòûì ñà¹àí? – Äàóñûíäà çië ïàéäà áîëûïòû. – Iøïåéìií. Òîéûï êåëäiì. – Íå캽ðàéëû. Á½ðûëûï òà ºàðàìà¹àí. À»òàðûëûï ñ¸ë ò½ðäû äà: – Iøïåñå» ºîé! – äåï äiê åòiï, øû¹ûï êåòòi. ²àçàí ½ñòàóøû î»ûï ò½ðìà¹àñûí, ºàçàíäà ºàéäàí ê¼»ië-ê¾é áîëñûí! Àñ ¾éäåí ñ໹ûð-ñ½»¹ûð, ò໺-ò½»º ûäûñòàðäû» ñîºòû¹ûñºàí äûáûñû åñòiëåäi. ƽëûíûï æ¾ðãåí ¸éåëiíi» ºèìûëû ê¼ç àëäûíà êåëäi. – ²èðàò-ºèðàò! Ìà¹àí äåñå» ºûë¹ûíûï ¼ë, – äåï ê¾áið åòòi äå, áàëêî¹à øû¹ûï êåòòi... – Ñîíûìåí, êiì òîéäûðûï æiáåðäi? – äåäi Àéã¾ë åêåói òîìñàðûï êåëiï ò¼ñåêòå òàáûñºàíäà. ... – ²àéäàí òîéûï êåëäi» äåéìií? – Áåði ºàðàé àóíàï ò¾ñiï, ò¼íiï àëäû. ¶í æîº òåðiñ àéíàëà áåðãåí Æàíáîëàòòû» èû¹ûíàí æ½ëºè òàðòòû. – Æàìáî, ìåí ñà¹àí ñ¼éëåï æàòûðìûí. – Å, iøòiê òå áið æåðäåí. – ²àéäàí? – Äàóñû æàðûºøàºòàíà øûºòû. – Ñàéäàí... – Á½ë äà ºèòû¹ûï ºàëäû. – Íຽðûñ, – äåï àðû àóíàï êåòòi. Áiðàº, ¾íñiçäiê ê¼ïêå ñîçûëìà¹àí. – ²àíøà áîëäû à îñûëàé æ¾ðãåíi»å? Íåìåíå»å êåðãèñi» îñû à? Íå ¾éäåí òàìຠiøïåéñi», íå ñ¼éëåìåéñi». °ëäå... áàñºà áiðåói» áàð ìà òîéäûðûï

æ¾ðãåí? Àéòøû àë, àëäû»¹û ê¾íi ºàéäà áîëäû» ¾éãå ºîíáàé? – Îðíûíàí ò½ðûï êåòiïòi. – °é, àéíàëàéûí, ½éûºòàéûºøû à? – μéûºòàìàéñû»! Òûíûø ½éûºòàéòûí áàñºà æåði» áàð ñèÿºòû ¹îé, áàð ñîë æà¹û»à. ľ»ê-ä¾»ê áàñûï øû¹ûï êåòòi. Íå iñòåï æ¾ðãåíií ¼çi äå áiëìåéòií áîëóû êåðåê. Åñiêòåð òàðñ-ò½ðñ àøûëûïæàáûëûï æàòòû. °ëäåáið çàòòàðäû» ñî¹ûëûñºàíû åñòiëåäi. Á¾ðêåíå ò¾ñiï æàòà áåðãåí. ´ç-¼çiìåí ñàðòñ½ðò åòêiçiï æ¾ðäi äå, æûíû áàñûë¹àí áîëó êåðåê, á¼ëìåãå êiðäi. Ñûðò åòêiçiï æàðûºòû æàºòû. Á½ë áàñûí äà ê¼òåðìåãåí. ²àñûíà êåï æàòàð äåï ê¾òiï æàòºàí. – Åé, ìûºòû, ìåí êåòòiì! – Æîëû» áîëñûí! – Àéòàðûí àéòñà äà, ì¸ñåëåãå ñ¸ë êåéiíäåó áîéëàäû. Áàñûí æ½ëûï àë¹àí. Êèiíiï àëûïòû. Áåëií áåêåì áóûí¹àíû áàéºàëàäû. Æàñòûººà ñ¾éåíå òåñiëå ºàðàï ñ¸ë îòûðäû äà: – ²àéäà? – äåäi. – Ñàé¹à, – äåäi ºàðëû¹ûï. ʼçi æàñàóðàï êåòiïòi. ²ûñòû¹à äåì àëûï ò½ð. – Á½äàí àðòûº øûäàé àëìàéìûí. Íå ¼ìið á½ë à? Íåìåíå»å øiðåíå áåðåñi»? Æàºñû ºàòûí êåðåê áîëñà òàóûï àë, ìåí êåòòiì. – ²àéäà? – äåäi òà¹û äà. – ²àéäà, ºàéäà?! ¶éãå. – ¶éi» îñû åìåñ ïå åäi îñû? – Á½ë ¾é åìåñ... – ¶é åìåñ? – Á½ë... Á½ë... ò¾ðìå áiëäi» áå? – Ò¾ðìå?.. Åêåói äå ¾íñiç ºàë¹àí. – Ìì, ñîëàé äå... Ò¾ðìå...– Û»ûðàíà ê¾ðñiíiï àëäû. – Êåëiññåê ºàéòåäi îñû à? – Êåëiñåòií åøòå»å æîº. Êåòåì. – “Êåòïå” äåï ò½ð äåï ò¾ñiíãåí. Áiðàº, êåëåñi ñ¸òòå ¹àíà ºàòåëåñêåíií ½ººàí. – Ìûíà æåòi ò¾íäå ºàéäà áàðàñû»? Åëäi øóëàòïàé ºîÿ ò½ð. Òà» àòºàí ñî» äà ¾ëãåðåñi», åøêiì ½ñòàìàéäû

ñåíi. Êåòåì äåñå» æîëû» ¸íå. Òåê, ò໹à äåéií øûäà¹àíû» ä½ðûñ. Ñîñûí... – äåäi æàé ¹àíà. Æàíáîëàòòû» æàéáàðàºàò ºàëïûí á½çáàé øûººàí ºî»ûð äàóñû ä¾íèåíi òîïàí ñó áàñûï áàðà æàòºàíäàé æiíiêêåí Àéã¾ëäi ñàáàñûíà ò¾ñiðå áàñòà¹àí, – Ñîñûí, ñåí êåòïåé-ຠºðéñà» äà áîëàäû. Êåòó äåãåí àæûðàñó äåãåí ¸»ãiìå ¹îé, ñîíäûºòàí ìåí êåòåéií. Òàñïåí æàð¹àíàòòû ½ðñà» äà – æàð¹àíàò ¼ëåäi, æàð¹àíàòïåí òàñòû ½ðñà» äà – æàð¹àíàò ¼ëåäi. ȸ, ìåí êåòåéií. ²àëèäàí ½ÿò áîëàð, ¾é ñåíäåðãå ºàëñûí. Ľðûñû – ñîë. ʼï í¸ðñåäåí õàáàðû æîº, ñàëûñòûðìàëû ò¾ðäå àë¹àíäà º½ðáûëàðû ò¾ãåëãå æóûº áîñòàí æ¾ðãåí æàñ êåëiíøåê á½ë òóðàëû îéëàíáàïòû. Áîëìàñà, iñòi» ñî»û ä¸ë á½ëàé íàñûð¹à øàáàäû äåï îéëàìà¹àí. °ëãi òåëåõèêàÿäà¹û åðêåêòåð ñåêiëäi àÿ¹ûíà îðàòûëûï, æàëûíûï-æàëïàéûï æàòûï àëûï ºàëàäû äåï îéëà¹àí. – Ñîíäà?.. – Ñîíäà ñîëàé. Àºûð íèåò åòêåí åêåíñi» æîëû»íàí ºàëìà. Ìåí äå øàðøàäûì îñûíû» á¸ðiíåí. Áîëäû, æåòåäi îñû äà. Àéã¾ë ì¾äiðiï ºàë¹àí. Æûíû áàñûëûï ºàë¹àí ñèÿºòû. ʾéåóiíåí ì½íäàéäû ê¾òïåãåíi àíûº åäi. °éòñå äå, êåëåñi ñ¸òòå-ຠáîéûí áèëåï àëäû. – Æàðàéäû, àæûðàññຠàæûðàñàéûº. Êií¸ëi ñåí áîëàñû»... Ñîíû àéòòû äà æàéëàï áàñûï øû¹ûï êåòòi. Àë, Æàíáîëàò áàëêîí¹à áåòòåäi... – ¶éi»içãå áið ò¾í ò¾íåï øû¹ó¹à ð½ºñàò åòåñiç áå? – Áàëêîíäà ½çຠò½ðûï ºàë¹àí, iøêå êiðãåíäå Àéã¾ëäi» æàòûï ºàë¹àíûí ê¼ðäi. Îë ¾íäåãåí æîº. Åêi æûëäàí áåðãi ¾éðåíøiêòi îðíûíà æàíòàÿ êåòòi. Øûíòàºòàé æàíòàéûï, îñû ó຺à äåéií áiðãå æàòûï, áiðãå ¼ðiï æ¾ðãåí, ºàçiðäåí áàñòàï á¼òåí åñåïòåëñå äå, çà»äû ò¾ðäå ¸ëi äå íåêåëi æàðûíû» æåëêå ò½ñûíàí òåñiëiï ½çຠ¾íñiç æàòòû. Îñûíû» á¸ði ºûçûº ê¼ðiíå áàñòà¹àí. Òîñûí øåøiìãå ¼çi äå ñåíiìäi åìåñ, ¸éòêåíìåí,

æàíûíà æà¹àòûí ñèÿºòû ìà, áiðäå»å. Îéíà¹ûñû êåëåòiíäåé. Æå»iëäåï ºàë¹àíûí áàéºàäû. – Àë, º½òòûºòàéìûí! – äåäi äàóñûí ºàòòûðàº, ñàëòàíàòòû øû¹àðó¹à òûðûñûï. – ¶éi» áàð, áàëà» æàíû»äà. Ò¾ðìåãå ºàìàï ½ñòàéòûí åøêiì æîº, íà¹ûç áîñòàíäûº. °é äåéòií ìåí ºîé äåéòiííåí º½òûëäû». ²àëàé ñàéðàíäàñà» äà åðêi». ²ûç-ºûðºûí àòàóëû ñåíi» ò½ðìûñû»à ºûçà¹à ºàðàéòûí áîëàäû ¸ëi. ²àçið ê¼ï ºîé ñîíäàé ¸éåëäåð. ʾëãå àóíàñà äà áið áàëà òàóûï àëàäû äà, æàë¹ûç ¼çi ðàõàò ¼ìið êåøåäi. Ñåíi» æà¹äàéû» îëàðäàí äà ê¼ø iëãåði. Íåêåäåí òàïºàí áàëà» áàð. Åíäi, ìåí äå êåëiï ò½ðàì ¹îé, åêåóìiçãå îðòຠáîë¹àíû ¾øií ºûíæûëìàñà»... ²àë¹àíûíû» á¸ði òàëàïºà ñàé. – Ѽçiì ¸ñåð åòiï æàòûð ìà äåãåíäåé ìîéíûí ñîçà áåòiíå ºàðàï ºîéäû. ²àëàñà», ¸ëi æàññû», ñ½ëóñû», êåçêåëãåí æàñ æiãiò æîëû»äà º½ðáàí áîëàðëûºòàé àæàðû» áàð... ̽íäàé åìåñ, áåðåêåëi, ¼çi»å ½íàéòûí ò½ðìûñ º½ðóû»à áîëàäû... “Îñûíû» á¸ðií íå ¾øií àéòûï æàòûðìûí îñû?” – äåï îéëàäû. °øåéiíäå àáàëàï àòûï ò½ðàòûí åäi, ä¸ë á¾ãií òiñ æàðàð åìåñ. Òà»äàíàðëûº æàéò. Òà¹û àç ê¾òñå àòûï ò½ðûï êåøiðiì ñ½ðàï ìîéíûíà àñûëà êåòåðäåé ê¼ðiíiï êåòòi. Î, îíäà æà¹äàé ºèûíäàéäû. Îíäàé æàëûíûøòû» àëäûíäà ¼çiíi» òûì ä¸ðìåíñiç åêåíií áiëåäi. Êåíåò, ¼çiíi» îñû àæûðàñóäû á¾êië æàí ä¾íèåñiìåí ºàëàï ò½ð¹àíûí à»äàäû. Øûíäû¹ûíäà, ºèìàéòûí åøòå»å ºàëìà¹àí åäi. Òåê áàëàñû... ȸ, áàëàñû ¹àíà... Îéû îñû ò½ñºà êåëãåíäå ì¾äiðiï ºàëäû. Áîéûí åêi ½äàé ê¾é áèëåé áàñòà¹àí. “Åøòå»å åòïåéäi, – äåäi áîñàï áàðà æàòºàí æ¾éêåñií ºàòàéòó¹à òûðûñûï. – °êåñiç ¼ñêåí îë ¹àíà åìåñ ºîé”, – äåï ºîéäû òà¹û. ´çiíå àóûð òèñå äå ñîëàé îéëàäû. Æà¹äàéûí æàñàï áåðåäi. Àçàìàò áîë¹àíäà ò¾ñiíåð, ò¾ñiíáåñå... ´çi áiëñií.

“Ò¾ñiíáåñå ¼çi áiëñií, – äåäi òà¹û äà. – ȸ, ò¾ñiíáåñå îéû øîëàºòàó áîë¹àíû. μç຺à áàðìàéäû. μÿñûí òàñòàï êåòêåí ê¼êåê ¸êå åìåñ åêåíiìäi áiëóãå òèiñ”. Æàí ä¸ðìåí ¼çií àºòàé áàñòà¹àíûí ò¾éñiíäi. ²àëàé àéòñà äà, áàñºàíû ºàéäàì, áàëàñûíû» àëäûíäà êií¸ëi áîëàòûíûí, ¼ìið áîéû îñû îéäû» ¼çií äå, ½ëûí äà æåãiäåé æåéòiíií îéëàäû... ´çiíå æàíû àøûï êåòòi. Ƹíå ½ëûíà. Áiðàº, àðû ºàðàé îéëàé áåðóãå áàòïàäû. Á½äàí àðòûº àçàïòàíó¹à ä¸ðìåíi æîº åêåíií áiëåäi. Íå áîëñà äà, îñû iñòi àÿ¹ûíà æåòêiçiï áið-ຠòûíó¹à ò¾áåãåéëi òàáàí òiðåï åäi. ...– Îñû áiçäi» åðëi-çàéûïòû áîëûï àéìàëàñïà¹àíûìûç¹à ºàíøà áîëäû? – äåäi. ´ç îéûìåí ¸óðå áîëûï, àóíàºøûï æàòºàí Àéã¾ëäå æàóàï æîº. ²àëû» îéäû» º½ðñàóûíàí º½òºàðàòûí æàë¹ûç àìàë îñû ¹àíà ñèÿºòû ê¼ðiíå áàñòà¹àí. Íåñi áàð, á½äàí áûëàé åêiãå æàðûë¹àëû ò½ð¹àí æ½áàéëàð... Àºûð¹û ò¾íií òàòóëûºïåí, æàðàñòûºïåí ¼òêiçñå... Àéûðûëûñûï æàòºàí á½ëàð ¹àíà ìà åêåí? Æîëàéûðûºòà ò½ð¹àí ºîñ òà¹äûð ä¸ë á¾ãií ñ¾éiñiï, ñ¾éêåíiñiï àéûðûëñà... Åø ñ¼êåòòiãi æîº ñèÿºòû. Ñû ðåò. ²àíøà äåãåíìåí, îñû ó຺à äåéií... – ²àíøà äåãåíìåí, – äåäi îéäàí àðûëìà¹àí ºî»ûð ¾íìåí, – Àº íåêåëi ò¼ñåãiìiçäå ºàòàð æàòºàí àºûð¹û ò¾íiìiç ¹îé. ̾ìêií... Îñûíû àéòûï, ¸éåëiíi» áåëiíåí º½øàºòàé ¼çiíå òàðòòû. ²àðñûëûº áiëäiðãåí æîº. Åêi ½øòû ñåçiìäå æàòºàí æ½áàéëàð ¸äåòòåãiøå àéºàëàñûï êåòòi... Æîº, ¸äåòòåãiäåí ¼çãåøå. Àë¹àøºû ò¾í ºàëàé áîëûï åäi? Åñòåðiíäå æîº. Áîëñà äà åìiñ-åìiñ. Åãåð, ñàëûñòûðà ºàðàñà, ñîë ò¾ííåí á¾ãiíãi ò¾í àðòûº øû¹àð åäi. Ñåáåái, îë ò¾í ºàëû»äûº ¾øií ºîðºûíûø ºàíà åìåñ, àóûðòïàëûººà äà òîëû áîëñà, æàñ æiãiò ¾øií àëäà ¸ëi òàëàé ¾çáåé æàë¹àñàð êåðåìåòêå, ë¸ççàòºà òîëû ê¼ï ò¾íäåðäi» áàñû, áiði ¹àíà áîëàòûí. Àë, á½ë ò¾í...

øàé iøòi. Òiïòi ñûðòòàé ºàðà¹àí àäàì¹à êåòiñiï îòûð¹àí åìåñ, æà»à òàáûñºàí àñûº æàíäàð äåï îéëàï ºàëàðäàé. ¶íñiç ñîðàïòàñûï ê¼ï îòûðäû. °ðêiì ¼ç îéûìåí ¸óðå. Àóûëäà¹ûëàðäû» ºàëàé ºàáûëäà¹àíû òóðàëû ñ½ðà¹ûñû êåëäi, – áàòïàäû. Îëàðäû» íå äåéòiíi ò¾ñiíiêòi áîëàòûí. Ñîíäà äà, æ½ìáàºòû ê¾éäå iøiíi» áið á½ðûøûíà æàòûï àëûï, ºàæàï, àøûòûï áàðàäû. ²àëè áà¹àíà ½éûºòàï ºàë¹àí. – Áàëà áà¹ó ºèûíäàï áàðà æàòñà ìà¹àí áåð. Àòààïàñûíû» ºîëûíäà áîëñûí. Ìûðñ åòêåíäåé áîëäû. Åêi æûëäàí áåði åñòiï êåëå æàòºàí îñû áið êåêåñiíäi ê¾ëêi... Ñû æàðàñûìäàðûí äà æåëãå ½øûðäû. – ²îðûºïà, áið áàëàíû ¼ñiðóãå ìåíi» ¸êå-øåøåìíi» äå øàìàñû êåëåäi. Òåðåçå æ຺à ì¸íñiç ê¼ç òàñòàï, áàñûí èçåêòåòiï ñ¸ë îòûðäû. – Ìì, äààà... – äåäi û»ûðàíà ê¾ðñiíiï. Ò¾ñiíiêòi. Êåëiï ò½ðàì ¹îé. Ƽíi æîº ìåíi æàìàíäàé áåðìåé ä½ðûñòàï ò¸ðáèåëåñií. Ľðûñòàï ºàðà ¼çi» äå. ²àëè ¾øií íå êåðåê áîëñà äà àéò, æåðäåí ø½ºûñàì äà, ºàíûìäû ñàòñàì äà òàóûï áåðåì. °éåëi áåòiíå êåêåòå ºàðàï îòûð¹àíäàé ê¼ðiíiï êåòòi. – ²àëàé ò¸ðáèåëåéòiíiìiçäi ñåíåí ñ½ðàìàéìûç. Àë, áiðäå»å êåðåê áîëñà àéòó¹à áîëàäû. Òàñòàï êåòñå» äå áàëà» ¹îé. – Ìåí òàñòàï êåòêåì æîº. – Åíäi? – ...̸æá¾ð áîëäûì. – Á¸ði áið åìåñ ïå? – Á¸ði áið åìåñ. Æàºñû àäàì áîëà ºàëìàøû åíäi àÿº àñòûíàí. Îñûíû» á¸ðiíå... – Àéòà áåð, íå á¸ðiíå? Îñûíû» á¸ðiíå íå? – ²îéøû áîëäû... – Ìåí êií¸ëiìií ¹îé, ñîëàé ìà? Ìåí êií¸ëiìií äå, ñåí ñ¾òòåí – àº, ñóäàí – òàçàñû» ¹îé? Õå... – ...

– Ñîëàé ìà äåéì? Ñåí êåðåìåò åêåíñi» äå, ìåí åêåì ¹îé º½äàé àòºàí. Àëºûìûí ºûñûï êåëiï ºàë¹àí ¼êñiêòi ñûðòºà øû¹àð¹ûñû êåëìåäi. Îë ¾øií ñ¼éëåìåó êåðåê. Ѽéëåñå... Å»iðåï æiáåðåð åäi. Îñû ó຺à äåéií ¸ð ºèìûëûíàí, ¸ð ñ¼çiíåí ìií òàáó¹à òûðûñûï á຺àí, ¼çi äå ò¾ñiíáåéòií, ºàøàí ò½òàí¹àíû áåëãiñiç ¼øïåíäiëiê îòûíû» áiðäåíáið èåñi – ê¾éåóiíi»... Æàíáîëàòòû» àëäûíäà îñàëäûº ê¼ðñåòóãå áîëìàéòûí åäi. Á½ë áiðãå æ¾ðiï êåëiï, àðàçäûº í¸òèæåñiíäå æ¼íií òàïºàí êåç-êåëãåí åêåóäi» îðòàñûíäà îðûí àëàòûí çà»äû òàéòàëàñ åäi. Á½ëàð äà àòòàï ¼òå àëìàäû. – ȸ, ñåíñi» á¸ðiíå êií¸ëi. ²½äàé àòºàííû» íà¹ûç ¼çiñi», – äåï ñàóñà¹ûí áåçåï ò½ðûï àéòºûñû êåëãåí. Áiðàº: – Æàðàéäû, åíäiãi ¸»ãiìåíi» ì¸íi æîº. Êiìíi» – êiì åêåíií åêåóìiç äå æàºñû áiëåìiç ¹îé... ²àíøàëûºòû æàºñû ê¾éåó áîë¹àíûìäû áiëìåéìií, áiðàº, ¼çiì îéëà¹àíäàé ¸éåëãå ºîëûì æåòïåäi. Ñið¸, àðìàíäà¹àíäà äà øàºòàï àðìàíäàó êåðåê ñèÿºòû. Ñû åêi ñ¼éëåìäi iøiíåí àéòòû. Àéã¾ë òà¹û áiðäå»åëåðäi àéòûï æàòòû. Äàóñû ¼êòåì øû¹àäû. Ø໺-ø໺... Åñòiìåãåí. Àíû¹ûíäà åñòiãiñi êåëìåãåí. Íå äåéòiíi áåëãiëi ¹îé. ²îëûí áið ñiëòåãåí äå æ¾ðå áåðãåí. Îñû æ½ðò ¸éåëií ½ðûïòû äåãåíäi åñòóøi åäi. ²àëàé ä¸òi áàðàäû åêåí á¸ðøà¹àðëàð! ²àíøà ì¸ðòå îºòàëûï ê¼ðäi, ºîëû áàðìàé ºîéäû. Òiïòi, áið ì¸ðòå ñàíàëû ò¾ðäå ¼çií ºàìøûëàï, æà¹àñûíàí àëûï ê¼ðäi. ʼçi øûòûíàï, ç¸ðëåíå ºàðàï ò½ð¹àí ¸éåëãå ê¼çi ò¾ñêåí äå, ê¾äåð ¾çiï òåðiñ àéíàëûï êåòêåí. °éåëäi» øàéòàíû ñåìiðåäi äåãåíäi àéòóøû åäi. Ñîë øàéòàí ê¾øåéãåíäå òàáè¹àòûíàí ¸ëñiç æàðàòûë¹àí ¸éåë çàòû ¼çiíå èå áîëà àëìàéäû äåãåí äå ðàñ ïà äåéòií. Áið ¸éåëäi» æûíûí áàñà àëìà¹àí ¼çiíi» ä¸ðìåíñiçäiãiíå ê¾éiíåòií. ʼìåéiíå êåëiï ò½ð¹àí ºàíøàìà ñ¼ç òiñiíi» àð æà¹ûíäà ºàëäû åêåí. Ñîë ¾íäåìåñòiãiíåí äå øû¹àð, îñûíøà

ä¸ðåæåãå æåòêåíäåði. Áið-áiðiíå äåãåí º½ðìåò ºàëìà¹àí ñî», áiðãå ò½ðûï êåðåãi æîº åêåí-àó ðàñûíäà. Îñû îéìåí æ¾ðiï, åñiêêå áàðûï ºàë¹àíûí áið-ຠáàéºàäû. Ѹë áîëìà¹àíäà ½ìûòûï êåòå æàçäàïòû... Àëäûìåí ºîëûíà àëäû. Ïûñûëäàé ò¾ñiï, ½éûºòàï æàòºàí áàëàíû îÿòûï àëìàéûí äåï àáàéëà¹àí æîº. ²àéòà îÿí¹àíû ä½ðûñ. °êå-øåøåñi êåëìåñêå êåòiñiï, îðàëìàñºà áåòòåï áàðà æàòºàíäà ½éûºòàï æàòºàíû æàðàìàéäû ¹îé. Áiðàº, ê¾íi áîé¹û àëûñ æîëäàí øàðøà¹àí áàëà îÿíà ºîéìàäû. – μëûì, – äåäi êåóäåñiíå áàñà ò¾ñiï. ʼêiðåãi ê¾éiï áàðàäû. – åðòå» àçàìàò áîëàñû». Ñîë ê¾íãå æåòêåíøå òàëàé ñ¼ç åñòèñi». Ìåí òóðàëû, ¼çi» òóðàëû... Ñåíi» åíäiãi ò¸ðáèåøiëåði»íi» ìåí òóðàëû íå àéòàòûíûí iøiì ñåçåäi. °é, ºîéøû ñîíû. ̾ìêií, ò¾ñiíåð îëàð äà. ²ûçäàðûí æàºñû áiëåäi ¹îé äåãåíìåí... Íà¹àøû àòà» ò¾çó êiñi ñèÿºòû åäi, îíäàé¹à æîë áåðìåñ... Íå àéòñà äà àºûë¹à ñàëûï òû»äà, áàëàì. λ º½ëà¹û»ìåí. ʼï æà¹äàéäà ìåíiêi ä½ðûñ áîëìàé øû¹àòûíûí áiëåì. μðïà¹û ¾øií æàíûí îòºà òàñòàó¹à áàð àäàìçàò áàëàñûìûç ¹îé. Áiðàº, ò¼çå àëìàäûì. ʾéãåíiì åøòå»å åìåñ, ºîðëà¹àíû ¼òiï êåòòi. Åð àäàìäû º½ðìåòòåó äåãåí ò¾ñiíiêòåí àäà åêåí. ²½ðìåòòåó áûëàé ò½ðñûí, áàñûìäû í¸æiñêå áàòûðó¹à áàð åêåíií ê¼ðäiì. Ñîë ä¸ðåæåãå ò¾ñêåí ¸êå»íi» ñîïàéûï ºàñû»äà æ¾ðãåíiíåí íå ïàéäà ¼çi» îéëàøû? ²àòûí – æîëäà äåäiì äå òàñòàï êåòòiì. Á¸ëêiì, îë ìåíi òàñòàï êåòêåí øû¹àð, ¸éòåóið êåòiñêåíiìiç àíûº. Áiðàº, áàëà – áåëäå äåãåíäi îéûìà äà àë¹àì æîº. ²àòûííàí áåçñåì äå àíò åòåéií, ñåíåí áåçãåì æîº. ²àçið îÿíà ñàëûï êåòïå äåï øûðûëäàñà» îñû áîñì¹àäà øiðóãå áàð åêåíiìäi iøiì ñåçåäi. Áiðàº, ñåí îÿíáà, îëàé àéòïà. Ò¾ñiíóãå òèiññi». ²èíàìà ìåíi. Îñû ó຺à äåéií ñåí ¾øií ¹àíà ò¼çiï êåëäiì á¸ðiíå. Øûäàìíû» äà øåãi áàð åêåí. Ñåíi» àçàìàòòû¹û» ìåí ò¾ái ò¾ñiíåòiíi»å ¾ìiò àðòûï êåòiï áàðàì. Àòû» æàìàí áîëñà ñàòûï, èòi» æàìàí áîëñà àòûï º½òûëàñû», ºàòûíû» æàìàí áîëñà ºàéòiï º½òûëàñû»?! ²àíäàé ºèûí ñ½ðàº! ²àçຠàòà» äà áîñòàí áîñºà ì¸òåë

ºûëûï, ì¸ñåëå ºîéìà¹àí øû¹àð-àó. Øåêåñiíå áið òàÿº ìûºòàï òèãåí ñî» àéòºàí øû¹àð. Ìåí á¾ãií îñû ñ½ðàºòû» æàóàáûí òàïºàí ñèÿºòûìûí, ²àëè. ²àøûï, ºàøûï ºàíà º½òûëà àëàäû åêåíñi». Ìiíå, ¼çi» ê¼ðãåíäåé ìåí äå ºàøûï áàðàì. Àëäû-àðòûìà ºàðàìàé. Ñà¹àí äà ºàðàó¹à ì½ðøàì áîëìàé. Êåøið... Íà¹àøûëàðû»... Áåòi»íåí ºà¹à ºîéìàñ. °éòêåíìåí ò¾ái á¼òåíäiãií ê¼ðñåòåäi. Áið áàëà ñèÿð-àó áið àóûë¹à, áiðຠáið àçàìàò ñèìàé æàòàäû êåéäå. Îíû ¾ëêåí æiãiò áîë¹àíäà ¼çi» äå ê¼ðåñi». Ìûºòû æiãiò áîëñà» áåòi»å áàñà àëìàñ, áiðຠñûðòû»íàí ïûø-ïûøòàï áà¹àäû. Àë, îí ñàëñà áið áàñïàñ èiñàëìàñ áiðåó áîëñà», òàáàíäàðûíà ñàëóäàí òàéûíáàéäû. Àäàì¹à ò¸í îñàëäûº ïåí ¸ëñiçäiê á½ë. “Àò àéíàëûï ºàçû¹ûí òàáàð” äåãåí äå îñûíäàéäà àéòûëñà êåðåê. Òàáàðñû» ºàçû¹û»äû. Òåê, î¹àí äåéií ¸ëi òàëàé ºèûíäûº áàð... Ò¾ñiíóãå òèiññi», áàëàì. Ò¾ñiíáåñå» ñîðëû áîë¹àíû». Áið-ຠí¸ðñå àéòàì, “ºàíûíà òàðòïà¹àííû» ºàðû ñûíñûí” äåãåíäi åñi»íåí øû¹àðìà. Àòà»íàí ºàë¹àí ºàí òàìûðû»äà îéíàï ò½ð¹àíû ðàñ áîëñà, ïûø-ïûø ïåí ê¾áið-ñûáûð¹à º½ëຠàñà ºîéìàññû». Ñî¹àí ¾ìiò àðòàì. Ñà¹àí ñåíåì, ²àëè! Êåøið ê¾íiì... Øûíûìåí àéòòû ìà, ¸ëäå iøiíåí ¹àíà îéëàäû ìà, ¼çi äå áiëãåí æîº. Òàíàóû ê¼êêå ê¼òåðiëå ñ¾éêiìäi ½éûºòàï æàòºàí ½ëûíû» ìà»äàéûíàí ñû ðåò ñ¾éäi äå, ñûðòºû åñiêêå áåòòåäi. Àðòûíà ºàéðûëûï ºàðàó¹à áàòïàäû. Å»ñåñií åçiï, øûººàíøà àñûºòûðàòûí ºàð¹ûñ àòºûð 59-ï¸òåðäi» åñiãií àºûð¹û ðåò ñåðïå æàïòû äà, æ¾ðå áåðäi. ´òêåí ¼ìiðiíå, îñû ¾éäå ¼òêåí ºàïàñºà áåðãiñiç ¼ìiðiíå ëà¹ûíåò æàóäûð¹ûñû êåëãåí, ½ëûí îéëàï, òàðòûíûï ºàëäû. Øû¹à áåðiñòå Àéã¾ëìåí ñîºòû¹ûñûï ºàëà æàçäàäû. Àæûðàéûï áið ºàðàäû äà, òàðñ-ò½ðñ æ¾ãií ê¼òåðiï, ò¼ìåí ò¾ñiï áàðà æàòòû. Àóçûíàí àíà ñ¾òi ¸ëi êåïïåãåí ñ¸áèäi» åðòå»iíå ¾ëêåí ñàëìຠñàëûï áàðà æàòºàíûí åñêåðóãå øàìàñû

àéòàòûí “æû¹ûëìàé æåð òàíûìàéñû»”. Ñåíäåéëåðäi» òàëàéûí ê¼ðãåì, åëãå ê¾ëiï, ñûðòûíàí ºûæûðòºàíäà º½äàéäàé, ñîñûí ¼çäåði ¾éëåíãåí ñî» êàáëóêòû» àñòûíàí áið-ຠøûººàíûí áiëìåé äå ºàëàäû. Ñåíäåð... – Ìåí ñûðòòàí åìåñ, áåòi»å àéòûï ò½ð¹àí æîºïûí áà? Ìîéûíäàñà»øû, áîñ áîë¹àíû» ¼òiðiê åìåñ ºîé. Ìåí ¹àíà åìåñ, êåç-êåëãåí ºàçຠê¾íäå àéòàòûí, òiïòi ¸áäåí òàïòàóðûí áîë¹àí “ºàòûíäû – áàñòàí” äåãåíäi íåãå åñêåðìåäi» êåçiíäå? Ìàºàëäàòºûøûí... – °òòå» äîñûì-àé, – äåäi òiñòåíiï. Åêi ºîëû àëäûíà ñèìàé, àðû-áåði ñåðìåï, ñiëòåï, ê¾éãåëåê ê¾éãå ò¾ñêåí. – ʼðåð åäiì... ʼðåð åäiì-àó àíàóìåí áiðãå ò½ðñà». Åêi æàðûì æûë åìåñ, åêi æàðûì àé¹à øûäàìàñ åäi». °é, ¸é, ¸é... Íåìåíå, ¸äåéi iñòåéñi» áå? °ëäå øûíûìåí ò¾ñiíáåéñi» áå? ²îéñà»øû áîëäû, øåò æà¹àñûí ¼çi» äå ê¼ðiï æ¾ðñi» ¹îé. Àéòøû, á¸ðiìiçäi» áàñûìûç ºîñûë¹àí áið îòûðûñòà ñî»ûíà äåéií îòûðûï ê¼ðäiì áå? Æå»i»íåí òàðòûï, ñòîëäû» àñòûíàí àÿ¹ûíäû áàñûï, ñàíû»íàí øûìøûï, ¸ð ñ¼éëåãåí ñ¼çi»íåí ìií òàóûï îòûðàòûí àäàì... – “àäàì” äåãåí ñ¼çäi ºèìà¹àíäàé á¼ãåëiï ºàëäû, – ºàòûíäû æå»ó ì¾ìêií åìåñ. Áèëüÿðä ¾ñòåëiíå æàìáàñòàé ñ¾éåíiï ò½ð¹àí ²àçûáåêïåí ºàòàðëàñà ò½ðäû. ʼçiìåí æåð ø½ºûï, áàñûí ñàëáûðàòûï àëûï, àÿº ½øûìåí åäåíäi ñûç¹ûëàé áåðåäi. Àìàëû òàóñûëûï, ñ¼çi ò¾ãåñiëãåí àäàìíû» ê¾éi. – Áiëåñi» áå, – äåäi ¸ëäåí óàºòà. Øàðø໺û äàóûñ. – Ñîíäàé ºîíàºòàí ºàéòºàí ê¾íi ¾éäå ºàíäàé øó áîëàòûíûí. “Àíàíû îëàé àéòïàóû» êåðåê åäi, ìûíàíû á½ëàé äåãåíi» ½ÿò áîëäû. °éòïåói» êåðåê åäi, á¾éòói» êåðåê åäi. ´çi»äåé àíàíû ºàðàøû, ìûíàäàí íåãå ¾éðåíáåéñi»...” Î áàñòà ºûç¹àíûï ºàëàòûíìûí. Áàñºà áið æiãiòòåðãå ¹àøûº áîëûï ºàë¹àíäàé ¸ñåð åòåòií. Êåéií ½ºòûì, ñîíû» á¸ði æàé ¹àíà ñ¼ç åêåí. °éòåóið ìåíi êåìñiòñå, òûíûøûìäû àëñà áîëäû. Æàðºûëäàï æ¾ðãåíiì æàºïàéäû åêåí î¹àí. Àéòñàì ñîíû» àóçûí áà¹ûï ñ¼éëåóiì êåðåê, àòòàï áàññàì ñîíû» ºàáà¹ûíà ºàðàï ºèìûëäàóûì êåðåê åêåí. Îíû» ò¾ñiíiãi áîéûíøà

¸éåë áîëó äåãåí – áàéûí ò½ºûðòûï ½ñòàó åêåí. Íå, îñûíøà àçàïºà ê¼íiï, ñ¾ìåòiëiï æ¾ðiï ¼ìið ñ¾ðóiì êåðåê ïå åäi, à? – ̽íû» á¸ðií íåñiíå àéòûï ò½ðñû», Ƹêå? Á½íû» á¸ði æà»à¹û “ºàòûíäû – áàñòàí” äåãåííi» ò¼»iðåãiíäåãi ¸»ãiìå ¹îé. Åðêåê áîëûï áið øûáûºïåí àéäàé àëìàñà», “åð áîëñà» áîïñà¹à øûäà” äåï æàòóû» êåðåê åäi. Æàëò ºàðàäû. ƽëûï àë¹àíäàé. “Øûíûìåí àéòûï ò½ð ìà?” – äåãåíäåé. Äîñûíû» ê¼çiíåí ºàëæû»íû» íûøàíû áàéºàëìàéäû. ʼ»iëi ñóûï êåòòi. – Å, ²àçè, ñîëàé äåéñi» ¹î... Ñåíi» ¼çi» ºàéäà¹û áið ºàòûííû» ñ¼çií ñ¼éëåï ò½ðñû», ºàë¹àíû ºàéäà áàðàäû! – ²àòûíäû æàºòàó åìåñ. Íåìåíå, ñåíi»øå ñà¹àí ºîñûëûï æûëàóûì êåðåê ïå? ²àëàé-ºàëàé ½ñàºòàï êåòêåíñi»äåð? Áàÿ¹û áàáàëàðû» ñåíi» æàñû»äà òîïòû êèiï æàðûï áàðûï, ºàìøû òàñòàï ò½ðûï àñºàº ñ¼éëåéòií. Ñåí ñèÿºòû àóûë-¾éäi» ½ñàº-ò¾éåãi åìåñ, åëäi» ºàìû, ½ëòûíû» òà¹äûðû òóðàëû. Êåëåëi êå»åñòå àòàëû ñ¼ç àéòûï, ºîçäàï ò½ð¹àí ºûï-ºûçûë äàóäû áið àóûç ñ¼çáåí ñ¼íäiðiï... Ñîëàð, á¾ãiíãi ñåíi ê¼ðñå íå áîëàð åäi? Áið ºàòûííû» àéíàëàñûíàí øû¹à àëìàé, å»iðåï ò½ð¹àí ò½ðûñû» ìûíàó. Áàñºàíû» îéûí êåðåê ºûëìàéäû åêåíñi», àºûë ñ½ðàìà åøêiìíåí. “²àëàé-ºàëàé ºèþëàñòûðàäû øiðêiíi»”, – äåï îéëàäû. Øûíûíäà, ºàðà àñïàíäû ò¼íäiðåðäåé åøòå»å æîº åêåí-àó... – Îé, ºîéøû, – äåäi áiðàº. Êåçåêòi ¸»ãiìå îñûìåí òûí¹àí. ƾðåãi ºàòòû äåï ºàíøà æåðäåí ðåíæiñå äå, ²àçûáåêòi» ñû ñ¼çi îé ñàëûï åäi. “²àòûíû»à ºàéòà ºîñûë” åìåñ, “áið ºàòûí ¾øií îñûíøà ì¾æiëãåíi» íå”, – äåãåíi åêåí ¹îé. Äîñûíû» íå îéìåí àéòºàíûí ái𠺽äàé áiëñií, ¼çi îñûëàé øåøêåí. Áiðàº... “Áið ºàòûí ¾øií...” äåï åëåóñiç ä¾íèåãå àéíàëäûðûï á຺àíûìåí, î»àéëûºïåí ñåðïiëå àëìàéòûíûí à»äàäû. Àò º½éðû¹ûí êåñiñiï, ²àçûáåêòi» ¾éiíåí êåòïåê

áîë¹àí. Ѽìêåëåðií æèíàé áàñòà¹àíûí ê¼ðiï, à»òàðûëûï ñ¸ë ò½ðäû äà, àé¹àéäû ñàëäû äåéñi». Æåòi àòàñûíàí òàðòûï, îí åêi ì¾øåñiíi» áiðií ºàëäûðìàé ò¾ãåíäåï, ºàóàøû¹ûíû» iøiíäåãi ìè¹à äåéií ò¾ê ºîéìàäû. Ìiíåçiíi» òiêòåó åêåíií á½ðûí äà áiëåòií, áiðຠîñûíøà ºûçó ºàíäû äåï îéëàìà¹àí. °ñiðåñå, áàñûìåí ºàé¹û áîëûï æ¾ðãåí àäàì¹à æû¹ûë¹àí¹à – æ½äûðûº æàñàï, ñàé-ñ¾éåãií ñûðºûðàòûð ñ¼ç àéòó ¾øií äå òåìiðäåé æ¾éêå êåðåê øû¹àð. Ê¼ï ¼òïåé-àº, äîñûíû» àéòºàíû æ¼í åêåíiíå äåí ºîÿ áàñòàäû. Òiïòi, ºûçû¹à áàñòà¹àí. ´çiíi» îñûíäàé áîëìà¹àíûíà ¼êiíãåí. ´çií ò½»¹ûø ðåò áiðåóäi» àëäûíäà ºîð ñåçiíäi. Àéã¾ë ìû» æåðäåí ûñºûðûíûï ò½ðñà äà ìûíàäàé åðêåêòi» àëäûíäà òiëií æ½òûï ºîÿð åäi-àó. °é, áiðàº, – äåéäi ºàéòàäàí, – îë øiðêií äå î»àé åìåñ. ´ëåð æåðií áiëåäi. Îë ì½íäàé æiãiòêå ¼ëiï áàðà æàòñà æîëàñûí áà. Èi æ½ìñàº, àéäàóûíà æ¾ðåòií åðêåê áîëìàñà, ¸ äåãåíäå-ຠiðãåñií àóëຠñàëûï, ê¼øòiê æåðãå áið-ຠºîíàð åäi. ´ç ñàÿñàòûíà ìûºòû ºàòûí îë. ȸ, ¼ëåð æåðií áiëåäi. Äîñûíà øûíäàï ºûçû¹à áàñòà¹àí. Ñîíäàé áîë¹ûñû êåëäi. μéûºòàï ºàëûï, “îé, êåøiêòiì”, – äåï áîºòàíà æ¾ðiï, àñû¹ûñ-¾ñiãiñ æ½ìûñûíà êåòåòií, êåø áàòà êiðæèå êiðiï êåëå æàòàòûí ²àçûáåêòi» ¸ð ºèìûëûí ºàëò æiáåðìåé çåðòòåé áàñòà¹àíûí ¼çi äå áàéºà¹àí æîº. Êåéäå àäàìäàðäû» ò¾ðëi ½ñຠìiíåçi ìåí ñàñûº ºóëû¹ûí, áîëûìñûç îéëàðû ìåí ïåíäåøiëiãií àéòûï ê¾éiíiï êåëåäi. ̽íû» òà» ºàëàòûíû, ñîíû» á¸ði ñîíû» æîëûíäà íåãå êåçäåñå áåðåäi åêåí? “...Á¾ãií æ½ìûñòà îòûðñàì...” áîëìàñà “...áà¹àíà êåëå æàòñàì...” äåï áàñòàëàòûí á½ë òàðàïòà àéòàòûí ñûíäàðû á½ë ¾øií òà»ûðºàðëûº ä¾íèåëåð åäi. Àóçûí àøûï òû»äàéäû äà îòûðàäû. ²àçið ê¼ç àëäûíäà ¼òiï æàòºàíäàé. ²î»ûð äàóûñ ¼çiíå ½éûòûï ¸êåòåòií. Åñiíå ¸ëäåíå ò¾ñiï êåòiï, ò¾í æàðûìûíäà äîñûí ò¾ðòiï îÿòûï àëûï, îéûíäà¹ûñûí ñ½ðàé ñàë¹àí. Ñû¹ûðàéûï áið ºàðàäû äà: “´øiðøi àíàíû ... ”, – äåäi. Á½ë ºîéìàé êåëå æàòûð åäi, “Åé, åíå»äi... êåòøi

... ”. Áið ñ¼éëåìäå ºîñ áîºòûº. Á½ë ê¾»êiëäåï òà¹û áiðäå»åëåð àéòûï êåëå æàòûð åäi, îäàí çîð¹ûñûìåí òàìàºòàíäûðà ñàëäû. ʾäåðií ¾çiï æ¼íiìåí ñûð¹ûï áàðà æàòºàíäà “å, áàñøû àíàíû» äàóñûí”, – äåäi ä¾»ê åòiï. °ëãi ñ½ð຺à åðòå»iíå æàóàï áåðãåí òà¹û äà òà»äàíäûðûï. μìûòïàïòû. ´òêåíäåãi äàóäàí êåéií ì½íû» æàíäû æåðií øûìøûï, àøûíäûðóäû ºîé¹àí. ̾ëäåì åøòå»å áîëìà¹àíäàé, ¼ìið áîéû áiðãå ò½ðûï êåëå æàòºàíäàé êåéiï òàíûòàäû. Òiïòi, ¸ëãi àéºàéäàí êåéií áið ê¾í ¼òïåé ºàëæû»äàé ñ¼éëåï åäi. Á½¹àí ñàëñà, ñîíøàìà îºè¹à, ñ¼çäåí êåéií òî»-òîðûñ æ¾ðiï àëàð åäi. Àë, îë... Àë, îë ò¾ê áîëìà¹àíäàé. Iñ-ºèìûëû ¹àíà åìåñ, ñ¼çi ìåí ìiíåçi äå º½áûëìàëû. Æà»à ¹àíà æàðºûëäàï îòûð¹àí àäàìíû» áåñ ìèíóò ¼òïåé àéíàëûï êåï ºàðàñà» ò½»¹èûººà áàòûï îòûð¹àíûí ê¼ðåñi». Àóçûí áó¹àí ¼ãiç ê¾éiíå ò¾ñiï, ê¼çi áàäûðàéûï áið í¾êòåãå ºàäàëàäû äà ºàëàäû. Íåìåñå ñåíäåëiï ¾éãå ñûéìàé êåòåäi. “μéºûì ºàíáàäû”, – äåï øà¹ûíàäû äà æ¾ðåäi, áiðຠóàºûòûìåí ½éûºòàéòûí ê¾íi æ¸íå æîº. μéºûñûí á½çñà» á¸ëåãå ºàëäû». Îðòà áîéëû, àðûºøà æiãiò. Êåëáåòñiç áîëìàñà äà ñ½ëó äåóãå êåëìåéäi. ̽íû» òà» ºàëàòûíû ºûçäàð¹à äåãåí àóçûíû» ñàëûìû åäi. Òiïòi, ñî»ûíàí æ¾ãiðiï æ¾ðåòií. Æàé ºûçäàð åìåñ, ìåíiêi áîëñà ¹îé äåéòiíäåé ò¸ï-ò¸óið. Êåéäå, òåëåôîíûíà òûíûì áîëìàé êåòåäi. ²ûçûë áàòûðìàíû áið áàñûï, êiì áîëñà äà åíåñií áið ½ðûï ºîéûï îòûðà áåðåòií. Îë ò¾ê åìåñ, áið ê¾íi “츸, ìûíà¹àí æ¾ðìåé-ຠºîÿéûº äåï ºàéòiï àéòñàì åêåí...” – äåï áàñ ºàòûðûï îòûð¹àíûí ê¼ðiï, êiì åêåíií ñ½ðà¹àí. Ñóðåòií ê¼ðñåòòi. À»òàðûëûï äîñûíà áið, ñóðåòêå áið ºàðàéäû. Á½ë äà òàíèòûí. Òàëàé ì¸ðòå àóûçäàðûíû» ñóû º½ðûï òàìñàíûñºàí ñûðòòàé. Áiðàç æiãiòòåð æà¹àëàï ê¼ðóãå áàòïàé æ¾ðåòií. Îðòຠê¼ç òàíûñòàðû åäi. °ëi æiãiòïåí æ¾ðìåïòi äåãåíäi äå åñòèòií. Ñîë ºûç. – Îíû ºàøàí ñûíäûðûï àï æ¾ðñi»?

– ´òêåíäå òàìûðûí áàñûï ê¼ðñåì á¾ëêiëi æàìàí åìåñ. – Áiðàç ¸óðåëåíãåí øû¹àðñû»? – Æîîîº, åêi ê¾í. ²îñûï åñåïòåñå» áið ò¸óëiê. – Åíäi íå áîï ºàëäû? – Áûëàé æàºñû ºûç, áiðຠºûëûºòàðû àçäàï íåëåó... – Íåëåó? – Îñûíäàé ñ¼çäåðäi ê¼ï ºîëäàíàäû iøi»äi êåïòiðiï. – Æàñàíäûëû¹û ê¼ï. – ²ûçûº, – äåãåí áàñûí øàéºàï. Òåëåäèäàð ºàðà¹àíû äà ñ½ìäûº. Á½ë òåñiëiï îòûð¹àí ¸ëäåáið áà¹äàðëàìà ÿ êèíîíû òàìàøàëàï ñ¸ë îòûðàäû äà: – Àóûñòûðøû! – äåéäi. – Íåãå? Ò½ðà áåðñií. – Á½ë äà ºèìàéäû. – Ò¾êêå ò½ð¹ûñûç, ºàéòiï øûäàï îòûðñû»?! – äåéäi äå, øû¹ûï êåòåäi. Êåéäå ¼çi áàñºàðàäû òåëåäèäàðäû. Áåðåêåñiç. Òûíûìñûç àóäàðûñòûðàäû äà æàòàäû. °ð àóûñºàí àðíàíû áið ñûáàï àëàäû. Åøòå»å æàºïàéäû. – Îñû ¸íøiëåði» ºàíäû iøòi-åé. ²àéäà áàðñà» äà îñûëàð ñ¼éëåï æàòàäû. Æóðíàëèñòåð äå æûíäû, ïèàðìåí àòຠøû¹àðûï æ¾ðãåí îñûëàð áiðäå»å áiëåäi äåé ìå åêåí. – Àéòûï æàòûð ¹îé ¸íå. – Ò¾ê òå àéòºàí æîº. Á½ëàð¹à ýêðàííàí ½çà¹ûðຠê¼ðiíñå áîëäû, êåø áàòºàíøà ìûëæû»äàó¹à áàð. – Ìûíà àéòûï ò½ð¹àíû ä½ðûñ ºîé åíäi? – Îíû» àéòûï ò½ð¹àíûí å»áåêòåãåí áàëà¹à äåéií áiëåäi. Àéòûëà-àéòûëà æàóûð áîë¹àí ¸»ãiìåíi òûºïàëàï... Øàõàíîâ àéòïàºøû.., Áåêáîëàò àéòºàíäàé... – Íå ñîíäà, Øàõàíîâ ïåí Áåêáîëàòiêi ä½ðûñ åìåñ ïå? – Ľðûñ åìåñ äåï ò½ð¹àì æîº. Áiðàº, ºàçຠäåï øûðûëäàï æ¾ðãåí ºàíøàìà à¹àëàðû» ìåí àòàëàðû» áàð, ñîëàðäû äà àéòñûí. Ò¾éåíi» òàíû¹àíû – æàïûðຠäåï...

– Àë, áàñºà à¹àëàðû» ºàéñû? Ýêðàí¹à íåãå øûºïàéäû? ´çäåðiíåí ê¼ðñií. – Åé, ìåí æàðíàìà òóðàëû àéòûï æàòºàì æîº. Îëàðäû ¸íøiëåð àéòïàäû åêåí äåï åøòå»åñi êåòïåéäi. Òåê, ê¼ç àëäûíäà¹ûäàí àð¹ûíû ê¼ðìåéòiíiíå ºàíû» ºàéíàéäû. – Åíäi ºàçið òåõíèêà ìåí æûëäàìäûºòû» çàìàíû ¹îé. Æàðíàìàíû» ä¸óiði. ´çi»äi òåëåäèäàð, èíòåðíåòòåí ê¼ðñåòïåñå», òàðàëûìû ò¾êêå ò½ð¹ûñûç, îíû» ¼çiíi» îºûëóû íå¹àéáûë êiòàáû» ìåí æóðíàëû»íàí êåëåð ºàéðàí àçäàó. Ѽéëåñií, àéòñûí øû¹ûï, ºîëûíàí êiì ºà¹ûï æàòûð? ...Åíäi, êiì áàð áàñºà? – Å, îñû á¸ði»íi» àéòàòûíû». Æàðàéäû, ºîéøû. Ñåíäåð, áàíêèðëåð êëèåíòòåði»äi ñ¾ëiêòåé ñîðûï, åêi åñå ïàéûçáåí íåñèå áåðãåííåí áàñºà òåëåäèäàð ê¼ðãåííåí ¼çãå åðìåêòåði» æîº. – Îé, ìûíàóû» àðòûº åíäi. Ìåíi» æ½ìûñûìíû» ºàòûñû íå á½ë æåðãå? Ìåí ¼çiìå æ¾êòåëãåí ìiíäåòòi ¹àíà îðûíäàéìûí. – Ååå, – û»ûðàíûï ºîéäû. – Àóçû ºèñûº áîëñà äà àòàºòûëàð àéòñûí, áàéëàð ñ¼éëåñií... – Àë, ñåí íåãå øûºïàéñû»? ´çi» íåãå àéòïàéñû»? – Áiçäi êiì òû»äàéäû ºàçið? Áiç òàð øå»áåð ¾øií êåñiï-ïiøiëãåí àäàìáûç. – Îíäà àëäûìåí àòຠøû¹àðûï àë, ñîñûí òû»äàòàñû». – ... – ʼðäi» áå, ¼çi» øû¹à àëìàéäû åêåíñi», ¾é ñûðòûíàí ¸»ãiìå àéòïà! – Å, áàíêèðiì-àé, íå áiëåñi» ñåí, áåòií ¹àíà ºàëºûï... Àðñûç áîëìàé àòຠæîº äåãåíäi åñòiï ïå åäi»? – Åíäåøå, ñåí äå òèiñïå ìà¹àí. Áàíêèðñi», õàëûºòû æåï... àíàó-ìûíàó... Îéáàé, áàíê åëäi ñîðûï æàòûð åêåí äåï ºûçìåòiìäi òàñòàï àðáà ñ¾éðåï êåòóiì êåðåê åìåñ øû¹àð... ̽íäàé ¸»ãiìåëåð æèi áîëûï ò½ðàäû. Îí ê¾í ¼òïåé æàòûï äàóëàñà-äàóëàñà øåøåí áîëûï áàðàäû. Äåãåíìåí,

æ¾ðãåí Æàíáîëàòòû» îéûí á½ç¹àí äà îñû ºûç. ²ûç äåï îéëà¹àí. Êåéií æà¹äàé¹à ºàíûººàí ñî» äà, ºûç¹à áåðãiñiç ñ½ëó êåëiíøåêêå êiíäiãiíåí áàéëàíûï ºàë¹àíäàé áàñ òàðòà àëìàé-ຠºîé¹àí. Êåçåêòi ñ¸òòi àó îéëàìà¹àí æåðäåí áàñòàëäû. Êåøº½ðûì. ¶éãå áåòòåï áàðà æàòºàí æîëäà “¼òêåíi» åñi»äå ìå?” – äåãåíäåé ê¼çiíå îòòàé áàñûëûï ñàëà áåðãåí ²àçμÓ ò¾íãi øàìäàðûí ¸ëi æà¹à ºîéìà¹àí. ²àëàøûºòû áið êåçiï øû¹ó¹à îéû êåòiï ò½ðäû äà, øàðøàï ò½ð¹àíûí åñêåðiï áàñ òàðòòû. Êåòóãå û»¹àéëàíà áåðiï, ºàðíû àøûï ò½ð¹àíûí à»äà¹àí. Ñòóäåíò ê¾íãi æå»ñiê àñû ä¼íåð-êåáàá ïåí àéðàíäû àðàëàñòûðà ñî¹ûï îòûð¹àí. ´ç ê¼ëiãiíi» iøiíäå. ļíåðäi» ò¾ái ê¼ðiíå áàñòà¹àíäà æîë òîñûï ò½ð¹àí ºûç¹à ê¼çi ò¾ñòi. Áàòàð ê¾í ñû æàðû¹ûìäû ê¼ðiï ºàëû»äàð äåãåíäåé áàòûñ ê¼êæèåêêå ì໹àç áåòòåï, ½ÿñûíà ºîíàð àëäûíäà Àëìàòû¹à ºàéðûëûï áið ºàðàï àëàòûí ¸äåòiìåí áið ñ¸ò ºàíà ìîéûí á½ðûï ò½ðûï ºàë¹àí øà¹û. ʾí ñ¸óëåñiíi» ñû øàïàºòàðû ¹àíà ¸ð æåð, ¸ð æåðäå øàøûëûï æàòºàí. ´òïåëi øàºòû» ºûì-ºóûò ºàðáàëàñûíà ìåëäåêòåé æ¾çiï æ¾ðãåí æ½ìûð áàñòàð áåéóàºòà ò¼ãiëãåí í½ðäû òåðiï àëó òóðàëû îéëàìàéòûí äà ñèÿºòû. Åøêiìãå êåðåê áîëìàé, àÿº àñòû áîë¹àí ñ¸óëåñiíi» òàáàíäàð¹à òàïòàëûï, ò¾òå-ò¾òåñi øûººàíûíà íàëû¹àí ʾí àòà áàð æàó¿àðûí æèûï àëûï, òåðiñ àéíàëà áàñòà¹àí. °éòñå äå, ñàðºûíøຠñ¸óëåëåð èåñiíå ê¼íáåé, òàëàñà-òàðìàñà áàðûï òàëäûðìàø äåíåëi ñ½ëóäû» èû¹ûí æàïºàí øàøûíà æàáûñà êåòiïòi. ´çi äå àëòûí ò¾ñòåñ ºîëà» øàøºà ºîíàºòà¹àí àëòûí í½ð áàð íàçàðäû æîë òîñºàí æàñ ñ½ëó¹à àóäàðûï ¸êåòêåí. ļíåðäi òàóûñºàí, òàóûñïà¹àíû åñiíäå æîº, ñàëûï½ðûï æåòiï áàðäû. – Àáàé-Äîñòûº, ¾ø æ¾ç... – Àøûº òåðåçåäåí iøêå ò¼íå ñ¼éëåãåí ºûçäû» äàóñû í¸çiê åñòiëäi. Àñû¹ûñ øîëûï ¼òêåíäå æ¾çi øàðø໺û åêåíií áàéºàäû. ¶íñiç áàñ èçåé ñàëäû. Ñîë æîëû æîë¹à åìåñ, òåðåçåãå

ñ¾éåíå ò¾ñiï, îé¹à øîìûï îòûð¹àí àðòòà¹û ºûç¹à ê¼ï æàëòàºòàäû. – Øàðøàäû»ûç áà? Ñûíûº æ¾çií ¼çãåðòïåñòåí ê¼çií àóäàðûï áið ºàðàäû äà: – Æîº, – äåäi åñòiëåð-åñòiëìåñ. Á¾êië æîë áîéû áàð òiëäåñêåíäåði ñîë. ´çiíåí ê¼ç àëìàé, iøiï-æåï ºàðà¹àí æiãiòòi» íàçàðûíàí ìàçà» ê¾éãå ò¾ñêåíäåé ê¼ðiíãåí ºûçáåí æàíàðëàðû ìà»äàéäà¹û àéíà àðºûëû òî¹ûñûï ºàëàäû. Êåçåêòi ê¼çäåð øàðïûñûíäà ºûç ºàáà¹ûí øûòºàíäàé ê¼ðiíiï êåòòi. Îéû øàøûðàï, àéòàð¹à ñ¼ç òàïïàé êåëå æàòºàíûí ñåçäi. Æàºûíäàñà, òàíûñà ò¾ñåðëiê áið êåïòi» øåòií øû¹àðó¹à ºàíøà òàëïûíñà äà, òiëiíå ò¾ê iëiãåð åìåñ. “͸ðêåñ ê¼ç”, – äåï îéëàäû. ͸ðêåñ ê¼çäi» ºàíäàé áîëàòûíûí àíûº áiëìåéäi äå, ¸ëäåºàéäàí åñòiãåí íå îºû¹àí. Áiðàº, ä¸ë îñûíäàé áîëó êåðåê ñèÿºòû. ²àñòàðû åêi æàººà ¼ðëåé ò¾ñiï, äî¹àëàíà èiëiï áàðûï ºèûëûï ò¾ñiïòi. Ìà»äàéû àøûº, – ¸ëäåêiìäåð ñåêiëäi êåêiëìåí á¾ðêåìåãåí. Ѿéiðëåíå áiòêåí òàíàóûíû» ½øû í¸çiêòiê ïåí áàë໺û ðå» áåðåäi åêåí. Òàï-òàçà àº-ñàðû æ¾çãå ¼ëøåï êåñiï-ïiøiëãåíäåé åðiíäåð ê¾ëiìäåï ºàíà ò½ðó ¾øií æàðàë¹àíäàé. ļ»ãåëåíå ò¾éiëãåí èåê áiëiíåðáiëiíáåñ òîìïè¹àí όຠàðºûëû ຠòàìàººà ½ëàñûïòû. Îäàí ò¼ìåí ºàðàó¹à ä¸òi øûäàìàäû. Áið ½ÿò øiäåðäåï òàñòà¹àíäàé... Øû¹àð åñiêòå áåñ æ¾çäiê ½ñûíäû. – Ìûíàóû»ûç òûì àç, – äåäi, àÿº àñòû íåãå îëàé äåãåíií ¼çi äå ½ºïàé. ²ûç ºàñûí æå»ië ¹àíà ê¼òåðå ò¾ñiï, ê¾ëiìñiðåï ºîéäû. Àéíàäàí åìåñ, á½ðûëûï ò½ðûï àíûº ºàðàï îòûð¹àí. – Íåãå? – Òiñòåði àïïຠåêåí. – Êåëiñòi»iç ¹îé æà»à. – Ìåí òàêñèñò åìåñïií. ²ûç ñ½ðàóëû æ¾çáåí ºàñûí òà¹û áið ê¼òåðiï ºîéäû. – Ñiç ¾øií áà¹ûòûìíàí àéíûï, ¼ç ¾éiìíåí àëûñòàï êåòòiì. Ìåíi» ¾éiì ºàéäà åêåíií áiëåñiç áå? Ñîíîîîó

Òà¹û äà ò½ðà áåðåð ìå åäi, àðò æà¹ûíàí áåáåóëåãåí ìàøèíà¹à áîëà ºîç¹àëó¹à òóðà êåëãåí. “¶éãå êåòòiì”, – äåï îéëàäû. °éòñå äå, ñîë¹à á½ðûëûï åäi. ´çiíå áà¹ûíáà¹àí åðêií ºàíøà òûðàøòàíñà äà æå»å àëìàéòûíû àíûº åäi. “Å, ìåéëi, øûºñà øû¹àð, øûºïàñà ìåíi» åøòå»åì êåòïåéäi”, – äåï ºîéäû ¼çií òûíûøòàíäûð¹àí áîï. Äåãåíìåí, ì½íäàé ñàïàð¹à øû¹ûï ê¼ðìåãåí, êåëiñó áûëàé ò½ðñûí, åìåóðií äå áiëäiðìåãåí ºûçäû êåëiï ºàëàð ìà äåï æûíäû àäàì ñèÿºòû åêi ½äàé ê¾éäå êåëå æàòºàíûí îéëàñà ¼çiíåí¼çi ºûñûëàäû. – Îé, Àëëà-àé, – äåï ºîéäû ê¾áiðëåï. Æûìèÿ ò¾ñiï áàñûí øàéºàï ºîéäû. Æàíáîëàòòû» îñû êåéïií ñûðòòàé òàìàøàëà¹àí àäàì áîëñà ñ¼ç æîº, ¼ç ºûëû¹ûíà ¼çiíi» ºàéðàí ºàëûï êåëå æàòºàíûí à»äàð åäi. ´çiíå òà»äàíûï êåëå æàòºàíû ðàñ. Áiðàº, ê¼êåé ò¾êïiðiíäåãi íåãiçãi îé “êåøåãi ºûç øû¹à ìà, æîº ïà”, – äåãåíäi ò¼»iðåêòåï æ¾ðãåí. Åãåð øûºïàé ºàëñà... Îñûíû îéëàéäû äà á¼ãåëå ò¾ñåäi. Òiïòi, ¸øåéiíäå ìèûí øà¹ûï, æ¾éêåñií æ¾íäåé ò¾òåòií êåøêi êåïòåëiñòi» òîëàññûç ó-øóû äà ¸ñåð åòïåéòiíäåé. Áàñºà êåçäåði áið ñ¸òêå ¹àíà á¼ãåëiï ºàëñà, àñòûíäà¹û æåð îéûëûï êåòåðäåé ºîç¹àë¹àíøà òà¹àòû ºàëìàéòûí æàç¹àí ºûçûë ê¼ç áà¹äàðøàì¹à àë¹ûñïåí ºàðàéäû. Òà» àòïàéûí äåñå ê¾í ºîéñûí áà, ºàíøà æåðäåí iëáiï á຺àíìåí æåòiï àëûïòû. Ñà¹àòûíà ºàðà¹àí. Ò½ï-òóðà êåøêi 7:00. ²ûðûº ìèíóòû æîë¹à êåòiïòi. °äåòòå ì½íäàé àòòàì æåð ¾øií îñûíøà óàºûòûí æåãåí òàð æîë ¾øií ºàëàíû» ò¼ðäåãi ò¼ðåñi ìåí æîëäà¹û ºûçìåòøiñiíå äåéií ò¾ê ºàëäûðìàé áið ñûáàï øû¹àð åäi. Àë, á¾ãií åêi îéëû æàñ æiãiò åðåêøå êå»äiê òàíûòûï, êåøiðiìäi ºàëûï òàóûïòû. ĸëìå-ä¸ë 7:00. Æàºñû ûðûì. Åøêiì ¾éðåòïåñå äå, áàëà êåçäåí ºàëûïòàñºàí ¼çiíi» ¸äåò-ñåíiìi äåéìiç áå, ì½íäàé ä¸ë óàºûòòà ñà¹àòºà ºàðàé ºàëñà “æîëûì áîëàäû åêåí”, – äåï ûðûìäàï ºîÿòûí iøòåé. Ñî»û íå áîëàðû áåëãiñiç ¹àíà åìåñ, àñà àáûðîé

¸ïåðå ºîéìàéòûí á½ë ñàíäàëûñòàí áiðäå»å øû¹àòûíûíà ¼çi äå ñåíiìäi åìåñ åäi. Ìiíå, êåøåãi îðûí. Óàºûò á½äàí ñ¸ë êåøòåó áîëñà êåðåê. Àç äåãåíäå 15-20 ìèíóò á½ðûí êåëãåíi àíûº. Æîë æèåãiíå û»¹àéëàíà æàé¹àñºàí ñî», êåøåãi ºûç êåòêåí æàºòû ê¼çiìåí áið øîëûï øûºòû. Àíû¹ûíäà, ä¸ë ºàéäà áåòòåãåíií ê¼ðãåí æîº. Ûíòû¹ûï ò½ð¹àíìåí àëäû-àðòûíà ºàðàìàé çûòûï îòûðûïòû. Òåê, òà»äàíà ò¾ñiï, åñiêòi àºûðûí ¹àíà æàïºàí ºûçäû» àðòºà ºàðàé áåò àë¹àíûí áiëåäi. ²ûç... ²ûçäû... ²ûçäû»... Å» º½ðû¹àíäà àòûí ñ½ðàìàïòû. Îòûðà áåðóãå áîëìàéòûí åäi. ´çií àëäàðºàòïຠáîëûï ê¼ëiêòåí ò¾ñòi äå, æàºûí ìà»íàí ä¾êåí içäåé áàñòàäû. Íå ñàòûï àëàòûíûí ñàòóøûíû» ñ½ðàóëû æ¾çií ê¼ðãåíäå ¹àíà îéëàäû. °éòåóið óàºûò ¼òêiçó íèåòiìåí ì¸íñiç æ¾ðå áåðãåíií åíäi áàéºàäû. Òî»àçûòºûøòà¹û ºàïòà¹àí ñóñûíäàðäû» áiðií àëà ñàëìຠîéìåí á½ðûëà áåðãåíäå ê¼çi ò¾ñòi. ²àðñû áåòòå ºàë¹àí ê¼ëiãiíi» ò½ñûíäà... ²ûç... ²àï, àòûí ñ½ðàìàïòû. Åøòå»å åòïåéäi, áàñòûñû êåçäåñóãå øûºòû ¹îé, ºàë¹àíûí åíäi ñ½ðàéäû. Æå»ië ¹àíà 潺à ê¼éëåê êèiïòi. ʼçiìåí ¸ëäåêiìäi içäåï ò½ð. ´çií içäåï ò½ð¹àíûí îéëàäû... ²óàíûï ò½ð¹àíûí ñåçäi. Êåëóií êåëñå äå, àñà ¾ìiòòåíóãå æ¾ðåêñiíiï, ºàòòû ê¾òïåóãå, íå캽ðàéëû ºàëûï òàíûòó¹à òûðûñûï á຺àíû, – áàðëû¹û ñû ñ¸òòå ê¼êêå ½øòû. Æàí-ò¸íiìåí ê¾òiïòi. Ûíòû-øûíòûñûìåí ºàëàïòû îñûíû. ƾðåãiíäå ¼ðåêïó áàð ñèÿºòû. Äåíåñiíäå ¸ëñiç äiðië ïàéäà áîëûïòû. “Òîëºûï ò½ðìûí”, – äåï îéëàï ¼òòi àñû¹ûñ. Àëºûí-æ½ëºûí ñûðòºà áåòòåãåí. Åæiðåéãåí ñàòóøû êåìïiðäi» ê¼çºàðàñûí äà, ìûðñ åòêåí ê¾ëêiñií äå áàéºà¹àí æîº. Àëûï-½øûï æåòiï áàð¹àíìåí, áåòïåáåò êåëãåíäå òåæåëiï ºàëäû. – Ìåí ñiçäi» êåëåòiíi»içäi, ê¾òåòiíi»içäi áiëãåì. – Àë, ìåí ñåíãåì æîº. Êåëìåéòií øû¹àð äåãåì. Ñîäàí êåéií ¹àíà ºîë ½ñûíäû. Áåòiíåí ñ¾éìåê åäi, áàòûëû áàðìàäû.

Åêi á¼ëìåëi ¾é æûï-æèíàºû åêåí. Àñ ¾éäåí æà¹ûìäû áið èiñ êåëåäi. áåðåêå ò½í¹àí òiðëiê º½øà¹ûíà øàºûðûï ò½ð¹àíäàé. °æåñi æàðûºòûº ½ºûïòû êåëiíäåðií ê¼»iëiíå æàºïà¹àí êåëiíäåðiíå ¾ëãi ºûëûï ñ¼éëåãåíäå ìàºòàé àéòàòûí “êiðñå – øûººûñûç” ¾é îñûíäàé-ຠáîëàð. Æàíáîëàòòû ºîíຠá¼ëìåãå æàé¹àñòûðûï, î»àøà òàñòàï, àñ ¾éãå êåòêåí ºûçäû» ñî»ûíàí ºàðàï, ìåëøèiï áiðàç îòûðäû. Ñîñûí àéíàëàñûí, àñòû-¾ñòií øîëó¹à êiðiñòi. ²àéäà ºàðàñà äà “òàìñàíáàé ê¼ð”, – äåï ì¼ëäiðåï ò½ð¹àí áið ì¾ëiê. ʼï òå åìåñ. Ñûðû ê¼øïåãåí, æà»à ä¾íèåëåð ¼ç îðûíäàðûí ä¼ï òàïºàíûíà ì໹àçäàíà ò¾ñiï, òûíûøòûº ïåí òàçàëûººà á¼ãå ò¾ñåäi. ƽìñຠêðåñëî¹à áàòà ò¾ñiï áiðàç îòûðäû. Ñåíäåëãåí àäàìäàé òåðåçå æ຺à áåòòåäi. Æîë ¾ñòiíåí àëûñûðຠîðíàëàñºàí ¾éäi» àóëàñû êåøêi ñåéiëãå øûººàí øàëøàóºàí, áàëàñûí æåòåëåãåí æàñ êåëiíøåêòåð ìåí ¼ç áåòiìåí îéíàó¹à æåòiï ºàë¹àí æåòêiíøåê áàëà-øà¹àíû» æûáûð-æûáûð òiðøiëiãiíå òîëûï êåòiïòi. Êåði á½ðûëûï òåðåçåãå àðºàñûí áåðå ñ¾éåíiï á¼ëìå iøiíå ì¸íñiç ê¼ç òàñòàäû. Ñûðòòà æàðàñûìäû ºîç¹àëûñ, iøòå êåëiñòi òûíûøòûº. – ²ûçäû» æè¹àí æ¾ãiíäåé, – äåï ê¾áiðëåï ºîéäû. ¶é èåñi êåëäi. Áåéòàíûñ ºîíà¹ûíû» àëäûíäà ºûñûëàòûí ñèÿºòû. Ò¼ðäi» ò¼áåñiíäå ¼çiíå òåñiëiï òåñiëiï ò½ð¹àí Æàíáîëàòòû ê¼ðiï, á¼ãåëiï ºàëäû. – Äàñòàðõàí äàéûí. – Àñ ¾éäi èåãiìåí í½ñºàäû. Áåñ-àëòû àäàìäûº ºàíà øà¹ûí ¾ñòåëäi» ¾ñòi ñûºàï ò½ð. ʸäiìãiäåé äàéûíäàë¹àíû áàéºàëàäû. ʾòêåí åêåí... Îñû îéìåí ò¼ðãå îçäû. – Ìåíi» àòûì Æàíáîëàò, – äåäi äàñòàðõàí¹à æàé¹àñïàé ò½ðûï, ¼ç îðûíäû¹ûí û»¹àéëàé áåðiï. Ƹíå ºîëûí ñîçäû. – Ìåí Áàíó... Åêåói äå ê¾ëiï ºîéäû. Åíäi ¹àíà òàíûñºàíäàðûíà. Íå æåï, íå iøêåíií, íå iñòåï, íå ºîé¹àíûí áiëãåí

æîº. ´çiíå åñåï áåðó, àéíàëàñûí áà¹àìäàóäàí ºàë¹àí ñèÿºòû. ²àéäà¹û áið ê¼ð-æåðäi ¸»ãiìå ºûëûï ñûçûëûï áàºòû. ²àéòà, ºûç åðêií ñåêiëäi. – Êåøåãi æiãiòêå ½ºñàìàéñûç. – Íåãå? – Ѽéëåìåéñiç. – Êåøå äå ê¼ï ñ¼éëåãåí æîº ñèÿºòû åäiì... – ȸ, áiðàº, á¸ðiái𠽺ñàìàéñûç. – Á½¹àí ºàðà¹àíäà ò¸óiðëåó áîëäûì, – äåï æàë¹àäû iøiíåí. – Áiëåñiç áå, ìåí ñiçäi àðäû»-ã¾ðäi», êèiï-æàðûï æ¾ðåòií æiãiò äåï îéëàäûì êåøå. – Äàóñûíäà ðåíiø áàð ìà, ºàëàé? Îñû òûì ñûçûëûï êåòêåí æîº ïà? – Ѽéòñå»iç? – Ѽéòñå»iç åìåñ, æàé... Åêåóäåí åêåó îòûðûï á½ëàé... áiðò¾ðëi... – Iøi»iç ïûñòû ìà? – Êåðåãi æîº åäi îñû ñ¼çäi». ²àðàïòàí ºàðàï îòûðûï ºàðàäàé áåðåêåñi ºàøûï îòûð¹àíûíà ûçàëàíà áàñòà¹àí. – Æîº, – äåäi ºûç òà¹û äà, – áiðàº, á¸ðiáið û»¹àéñûç... ¶íñiçäiê òà¹û æàë¹àñòû. ̽íäàéäà ñàóñà¹û»íû» ºèìûëûíû» ¼çi ºèûí¹à ò¾ñåäi. Áåðåêå» áið ºàøòû ìà, î»àéëûºïåí îðíûíà êåëå ºîéìàéäû. ²îëûíà iëiíãåí æ໹ຠä¸íäåðií ¾ãiï àóçûíà ñàëûï, ¼çií àëäàï, ºàìøûëàï áiðàç îòûðäû. Íå àéòàäû? Êåøå ê¼ðãåí æåðäåí åñi êåòêåíií, ñîäàí áåði æàðòûêåø êåïêå ò¾ñêåíií áå? “¶éëåí”, – äåï àñûºòûðûï ºîÿòûí øåøåñií àéòà ìà? Ñîë êiñiíi ðèçà æàñàó ¾øií ºûç òàïïàé æ¾ðãåíií, åãåð êåëiñiì áåðñå, ñîë ºûçäû á¾ãií òàáàéûí äåï îòûð¹àíûí àéòó êåðåê øû¹àð? Æîîîº, îëàé áîëìàéäû. Øîøûï êåòiï æ¾ðñå. Òiïòi, ñàë¹àí æåðäåí æàáûñà êåòêåíií ê¼ðiï, åñiíi» ä½ðûñòû¹ûíà ê¾ì¸íäàíóû ì¾ìêií ¹îé. °ëäå, ¼çi òóðàëû ñ½ðà¹àíû æ¼í øû¹àð? Íå ñ½ðàéäû? ²àé æûë¹û? ²àéäà îºûäû? Æîº, á½ë äà òûì ºàðàáàéûð. Ìûíà îòûðûñºà ¾éëåñïåéäi. Æiãiòi áàð ìà åêåí? Á½ë ì¾ëäåì øàëà¹àéëûº.

Áàñû áîñ áîëìàñà ºàéäà¹û áiðåóäi ¸ñïåòòåï ò¼ðiíå øû¹àðóøû ìà åäi! °é, áiðàº, “òàêñèñò åìåñïií, øàé áåðìåñå» ºàðûçûìäû êåøïåéìií”, – äåï îòûðûï àë¹àí æiãiòòåí º½òûëó ¾øií ì¸æá¾ð áîëóû äà ¹àæàï åìåñ. Æîº, – äåéäi ºàéòàäàí, – ²àëàé ºèþëàñòûðñà äà ä¸ë îñû æîáà¹à êåëìåéäi. Îíäà íåãå ê¼ëäåíå» ê¼ê àòòû ¾øií îñûíøà ¸óðåãå ò¾ñåäi? ̾ìêií, æå»ië æ¾ðiñòi... Òôóé, àñûí iøiï, àÿ¹ûí òåóiï... îòòàï îòûð¹àíûí ºàðàøû... Áið àóûç ñ¼çií ñûéëàï, òiïòi ì½íû» ¼çi äå ñåíáåãåí åðëiê æàñàï, ê¾òiï àëûï, ºîíຠåòiï îòûð¹àí àäàì òóðàëû á½ëàé îéëàó... Áàðûï ò½ð¹àí àéóàíäûº. ȸ, àéóàíäûº... – Åãåð, ñiç ¾íäåìåñå»iç... ìåí ñ½ðàéûí è¸? Ó¿! Á½¹àí äà ø¾êið. Îéû îí¹à á¼ëiíiï ¸ëi ºàíøà îòûðàð åäi, º½äàé áiëñií! Òûìûðàé¹àí îòûðûñòàí ºûçäû» ¼çi º½òºàðäû. – Ѽéòi»içøi, – äåäi ºóàíûøûí æàñûðà àëìàé. ´çiíåí áàòûë øûººàí ºûç¹à... Áàíó¹à ðèçà áîë¹àí. Àéòà ºîÿðëûº àðòûº ñ½ðຠºîéûë¹àí æîº. Áà¹àíà ¹àíà ¼çi ìàðäûìñûç äåï áà¹àëà¹àí ñ½ðàºòàð åäi. μñàºò¾éåê, ¾éðåíøiêòi áîëñà äà, òûíûøòûºòû á½çäû ¸éòåóið. °»ãiìå æàíäàíà áàñòàäû. ²àéäà æ½ìûñ iñòåéòiíiíå æàë¹àñ ºàéäà îºû¹àíû ñ½ðàëäû. Îäàí àðû ìåêòåï, àóûë, àòà-àíà, îë ò½ðûïòû îòáàñûíäà íåøå áàëà áàð åêåíi äå íàçàðäàí òûñ ºàë¹àí æîº. Ñîë ò¼»iðåêòåãi ì¸íäi-ì¸íñiç ä¾íèåëåð ò¾ãåëäåé ò¸ïòiøòåëäi. Áið ºàðà¹àíäà, áàëà-øà¹àíû» ¸»ãiìåñi ñèÿºòû. Àë, îñû ñ¸òòå ºûçäû» àóçûíàí ìåìëåêåòòiê ìà»ûçû áàð iñ, ñàÿñè ì¸íi çîð øàðóà ä¸ðåæåñiíäå åñòiëãåí. Åêåóiíå ºàòûñòû ¼ëøåìãå ñàëñàº, ä¸ë ñîëàé áîëäû äà. Íåãiçi, òûì àëûñòû ê¼çäåãåí äå æàìàí-àó. Øû»íû» ºàº ò¼áåñiíå æåòåì äåï, êå»iðäåãií ê¼êêå ñîçûï æ¾ðiï, àÿºòû à»äàï áàñóäû ½ìûòûï, àòòàï ÿêè àéíàëûï ¼òå ñàëàð áîëûìñûç æûðà¹à áîëìàñà îð¹à æû¹ûëûï, ìàéûï áîëûï æàòàòûíäàð áàð. Îäàí êåéií òàó ò¾ãië ò¼áåøiê àðìàí. Êåëåñi ñ¸òòå ñîë ñ½ðàºòàðäû ºûçäû» ¼çiíå æàóäûðûï

îòûðäû. Åøºàíäàé ñ¼êåòòiãi æîº. Òàíûñòûºòû» àë¹àøºû ñàòûñûíäà àðàäà¹û á½çûëìàñòàé ê¼ðiíãåí òàñ ºàìàë á½ë òiïòi àéòó¹à ò½ðìàéòûí äåï áà¹àëà¹àí ìàéäà-ø¾éäåíi» àñòûíäà ºàëäû. ȸ, îñûíäàé ñàëìà¹û à»äàëà áåðìåéòií áîëûìñûç ¹àíà æ¼í ñ½ðàñóäû» îðíû åðåêøå åêåí. Îñû áið àë¹àøºû òiëäåñóëåðäi» àðºàñûíäà... Òàëàé áîëàøàºòû» iðãåñi ºàëàí¹àí. Æàíáîëàò îñû¹àí äåí ºîéäû. Ѽç æîº, òå»iç òàìøûäàí º½ðàëàäû. Êåòóãå àñû¹à ºîéìàäû. Êåòêiñi êåëìåãåí. ²àéäà àñû¹àäû, á¾ðêåíå ò¾ñiï æàòà êåòåð áîéäຠò¼ñåêòåí ä¸ë á¾ãií æàìáàñ îÿð æàéñûçäûºòàí ¼»ãå ò¾ê òàïïàñû àíûº. Àñ ºàéûð¹àí ûðûì æàñàë¹àí ñî», ò¼ðãi ¾éãå ºàéòà îðàëäû. Áàíó ûäûñ-àÿº æèûñòûðûï æ¾ð. Òûðï-òûðï àÿº áàñºàíû ìåí ûäûñ-àÿº ñûëäûðû åñòiëåäi. Äàñòàðºàí áàñûíäà¹û ñ½ðàº-æàóàïòàí áiëãåíi Áàíó áið ¾éäi» æàë¹ûç ºûçû. °ëi ìåêòåï ºàáûð¹àñûíäà¹û åêi iíiñi áàð. °êåøåøåñiìåí Òàë¹àðäà ò½ðàäû. Ìûíà ¾éäi åðòåðåêòå àëûï ºîé¹àí, ºûç áîéæåòêåí ñî» æ¼íií òàáàäû, ¸ëãi åêi ½ëäû» áiðiíi» åíøiñi. ²àçμÓ-äà îºûïòû. Ìàìàíäû¹û ãåîãðàôèÿ ï¸íiíi» ì½¹àëiìi. Äèïëîìäû æèûï ºîéûï, ñàóäàìåí àéíàëûñûï æ¾ð. Á¸ëåíäåé ¸éäiê åìåñ, – ¼çiíi» àéòóû, – Àòàêåíòòå øà¹ûí ä¾»ãiðøåê àøûï, êèiìêåøåê ñàòàäû åêåí. °éòñå äå, æ¾éêåäåí æ¾éêå ºîéìàé æ¾ðiï, á½ë ê¾íäå ºàäiði êåòêåí – á½ë äà ñîíû» áàéëàìû – ì½¹àëiìäiêïåí òàáàòûí áåñ-îí òèûí æàëàºûíû îí îðàéòûí òàáûñû áið áàñûíà ¹àíà åìåñ ¸êå-øåøåíi» äå áið æà¹ûíà øû¹ûñó¹à ¸áäåí æåòåäi. – Iøi»iç ïûñºàí æîº ïà? – Òåëåäèäàð ºàðà¹àí áîï îòûð¹àí Æàíáîëàòòû» æàíûíà æàé¹àñòû. Àë¹àøºû æàòûðºàó áàñûë¹àí. Òûì òåðå»äåé ºîéìàñà äà, áið æàºûíäûº îðíàïòû. – Æîº, ¸ëãi Ëîíäîí òóðàëû àéòûë¹àí ñ¼ç áàð åäi ¹îé... – ²àíäàé?

– Åãåð ñiçäi» Ëîíäîíäà æ¾ðiï iøi»iç ïûññà, äåìåê ¼ìiðäåí æàëûººàíñûç. Åêåói ºîñûëà ê¾ëäi. – Ëîíäîíìåí ñàëûñòûðà ºîÿðäàé íå òàïòû»ûç ñîíäà? – Àéòñàì ñåíáåéñi», – “ñåí”-ãå ê¼øiï êåòêåíiíå ¼çi äå òà»äàíûï, á¼ãåëå ò¾ñiï ñ¼çií æàë¹àäû. – ĸë îñû æåðäi, ñåíiìåí îòûð¹àí æåðäi, – ñàëòàíàòòû ûð¹àººà ñàëûï ñ¼çiíå ò¾çåòó åíãiçäi, – Ëîíäîííû» îíûíà àéûðáàñòàìàñ åäiì. – Îî, êåøåãi ºàëïû»ûç¹à êåëå æàòûðñûç. – Êåøå ìå? Êåøå åøòå»å äåãåì æîº. – Ѽéëåñêåí æîºïûç, áiðàº, ñ¼éëåññåê òóðà îñûëàé ¸»ãiìå àéòàòûí ñèÿºòû ê¼ðiíäi»iç ìà¹àí. – Îñûíû åíäi áið ðåò àéòñà»ûç, – àðíàé “ñiç”-ãå ê¼øiï åäi, – òiëiì òà¹û áàéëàíûï ºàëóû ì¾ìêií. – Î, îíäà àéòïàéì... – Øûí àéòàì, Ëîíäîííàí æàëû¹óûì ì¾ìêií, áiðຠîñû æåðäåí, ñåí áàð æåðäåí... – û»¹àéñûçäàíûï ºàëäû, – æîº, åíäi... îñû æåðäåí æàëûºïàéìûí. – ²àé æåðäåí? – Ìûíà-àà æåðäåí. – ²îñ ºîëûí òiê ê¼òåðiï, åêi æ຺à æàÿ ò¼ìåí ò¾ñiðäi. – Ìì, Ñîíäà ìûíà æåðäåí, – æiãiòòi» ºèìûëûí ºàéòàëàï, – æàëûºïàéñûç, áiðຠìåíåí æàëû¹àäû åêåíñiç ¹îé. Ò¾ñiíäiì, ò¾ñiíäiì. – Îéíàºû ºàëûïºà ê¼øå áàñòà¹àí. Ñ¸ë ½ÿëà åðêåëåéäi. “Ñîë ºàëïûíäà áàñ ñàëûï, º½øûðëàíà ñ¾éiï àëñà...” ιàí áàòûëû áàðìàñûí áiëå ò½ðà ñîëàé îéëàäû. Iøòå áið á½ëºûíûñ ïàéäà áîëûï åäi. – Æî¹à, ñåíåí æàëû¹àì äåãåì æîº. – Äåäi»iç. – Òà¹û äà ñîë îéíàºû ìiíåç. Æàðàñûìäû åðêåëiê. – Ëîíäîííàí æàëû¹óûì ì¾ìêií, – Æàíáîëàòòû» ûð¹à¹ûíà ñàëó¹à òûðûñûï, – áiðຠñåíåí... îé æîº... Òà¹û ê¾ëäi. Åêåói ºîñûëûï. Á½ë æîëû äàóûñòàðû ºàòòûëàó øûººàí. Åðêií ñåçiíå áàñòà¹àíäàé. – Ìûíààà æåð äåãåí – ñåíñi» äåãåí ñ¼ç.

– Ñåíáåéìií... – Ñåíói» êåðåê. – Ñåíói» êåðåê... Ñåíó ¾øií ñåíäiðó êåðåê. – Ñåíäiðåì. – Ñåíäiðåì? ²àëàé? – ... – °íå, ñåíäiðå àëìàéñûç. – Ñåíåñi» ¸ëi. – ²àøàí? – Îíû êåçiíäå ê¼ðåìiç... Òà¹û äà ê¾ëêi. ²ûç ñû»¹ûðëàé ê¾ëãåí øû¹àð. Æiãiò æàäûðàé ê¾ëãåí áîëàð. Åêi äàóûñ æàðàñûì òàïòû ìà, ºàëàé åñòiëäi? – Æàíáîëàòºà á¸ðiáið åäi. Îñû îòûðûñòàðûíà ñåíå àëìàé îòûð¹àí. Ñåíáåéií äåñå, ê¼ðãåíi – ºûëû¹û ºûçûºòûðûï, åëiòiï áàðà æàòºàí ºûç. Ñåíåéií äåñå, æà»à ¹àíà òàíûñºàí, êåøå ¹àíà “ê¾òå ìå, æîº ïà?” – äåãiçiï, áið ò¾íäiê ½éºûñûí àë¹àí ºûçáåí îï-î»àé òië òàáûñûï, ðèÿñûç æàðàñûï, æàºûíäàñûï áàðà æàòºàíäàé. Òóðà ºàçið ºîëûí ñîçûï “áiðãå æ¾ð” äåñå – iëåñiï æ¾ðå áåðåòiíäåé.Òà¹äûðûí îñû¹àí òàáûñòàï, òà콺ºà áàñòàñà äà, åòåãiíåí ½ñòàï åðiï êåòå áàðàòûíäàé. ²ûç ¹àíà åìåñ, ä¸ë ºàçið òàëäûðìàø äåíåëi, èìàíû áåòiíå øû¹ûï, åðêåëiãiìåí åðêií àëûï îòûð¹àí îñû áið ñ½ëóìåí ºîë ½ñòàñòûðñà æåð ò¾áiíå áîëñûí òàðòûï êåòóãå áàð åêåíiíå ø¾á¸ñi ºàëìàäû. Áàíó äà îñûíû îéëàï îòûð¹àíäàé ê¼ðiíiï êåòòi Æàíáîëàòºà. ̾ìêií... Åêi îé áið à¹ûñïåí åãiç àðíà ò¾çãåí áîëóû. Æiãiò ñåíiìäi áîëàòûí. ²ûç äà ê¾ì¸íäàíáàó¹à òèiñ. ´êiíiøòiñi, òà¹äûð áàñºàëàé øåøiì æàñàïòû. Åøêiì ê¾òïåãåí ¾êiì øû¹àðà ñàë¹àí. Îéëàóäû» ¼çi ºèÿíàòòàí êåì ê¼ðiíáåéòií êåïòi àë¹à òàðòà ñàë¹àí. Áið ò¸óëiêòåí àñà àëûï-½øºàí æ¾ðåêòi» àëàá½ðòïà ñåçiìií áàñºà àðíà¹à á½ðûï æiáåðãåí ¸ëãi... – ºàòàë äåéñiç áå, ñ½ì äåéñiç áå, òî»ìîéûí, ê¼ðñîºûð äåñå»iç äå åðêi»içäå, – òà¹äûð... Äåãåíìåí, åêåói äå æàñ åäi. æàçìûøòàí îçìûø æîº

åêåíií åñòiãåí, áiëãåí áîëñà äà, æà»à¹û æàðàñà, æàðûñà øûººàí ê¾ëêiäåí áåñ ìèíóò ¼òåð-¼òïåñòå ä¸ìií àíûº ñåçiíäi. Ìûºòàï ñåçiíãåí. °ñiðåñå, æiãiòòi» àóçû ê¾éiï åäi. ²ûç åñêi æàðàñûíû» áåòií ¼ç ºîëûìåí òûðíà¹àí. Áàíó òiïòi ½ìûòûï êåòêåí. Ñûðòºàðû ä¾íèåíi. ´çií. Á¸ðií! ʼ»ië ò¾êïiðiíäå, æ¾ðåê ò¼ðiíäå åêi-ຠáåéíå ºàë¹àí. ²àë¹àíû... ±àéûïºà àéíàë¹àí. Òûñºàðû ä¾íèå æûì-æûëàñ áîë¹àí ê¼»ië àóìà¹ûíäà óàºûò òûì áàÿó æûëæûï æàòºàí. °ëäåáið æàéëû êå»iñòiêòå æå»ië ¹àíà ºàëºûï æ¾ðãåíäåé ê¾é êåøêåí. Æ໹ûðûº áàð ñåêiëäi. Æ໹ûðûºòû» àðàñûíàí æàíûíà æàºûí, î¹àí áàÿ¹ûäàí åòåíå ñîíàààó àëûñ áàëàëûº øàºòàí ¸ëäèëåï êåëå æàòºàí áið ¸óåçäi ê¾ëêi åñòiëåòiíäåé. °óåç – ê¾ëêi – æ໹ûðûº... ²óàíòà ò¾ñiï áàóûðûíà òàðòûï áàðàäû äà, æ໹ûðûººà àéíàëàäû. ̽»ëû ¿¸ì ºîðºûíûøòû. ²îðºûòà áåðiï ê¾ëêiãå àóûñàäû. Æàºûí ¿¸ì àëûñ. ²àðìàé êåëiï º½øà¹ûíà ºûñà áåðiï, ¸ëäåºàéäà, ò¾ó òåðå»ãå ñóñûï êåòåäi. Ò¼íiï-ò¼íiï êåëåäi. Ûñòûº. Æûï-æûëû. ѽï-ñóûº. ̽ï-ì½çäàé... Ûñûíòûïñóûíòûï áàðûï, ¹àéûïºà àéíàëàäû. Ûñòûº ¿¸ì ñóûº... ´çiíi» ûñûï-ñóûï îòûð¹àíûí ໹àðäû. Òåð ºûñûï áàðà æàòºàíäàé. Ñóûº òèiï àóûð¹àíäà ä¸ë îñûëàé áîëàòûí. ²îíຠæiãiò... Êiì åäi? Àòûí ½ìûòûï ºàë¹àí áà? °, è¸, Æàíáîëàò... – “Ìåíi» àòûì Æàíáîëàò...”, – Á½¹àí òåëìiðiï ºàïòû. ʼçäåði... Áið í¸ðñå àéòó¹à îºòàëàäû. Á½ë áiëåòií áiðäå»å... “Àéòïàé-ຠºîéñà åêåí”, – äåï òiëåéäi. Êåðåãi æîº ºîé àéòûï. Îíñûç äà ò¾ñiíiêòi åìåñ ïå? Îñûëàé îòûðà áåðñå... ƾðå áåðñå ºàëºûï. °ëãi áåéì¸ëiì êå»iñòiêòå ê¾ëêiëåði æ໹ûðûï... Ñåëê åòiï åñií æèûï àëäû. Çàìàòòà ¼çiíå êåëãåí. Àëàºàíû, òàáàíû, ñàóñàºòàðûíû» àðàñûñ½ï-ñóûº òåðãå ìàëøûíûïòû. Äiðië áàð. °ñiðåñå, ñàóñàºòàðû ¼çiíå áà¹ûíàð åìåñ. Æàíáîëàò ໹àðìà¹àí ñèÿºòû. ¶íñiç. °ëi òåëìiðiï îòûð. ʼï, ê¼¼¼ï óàºûò ¼òêåí ñåêiëäi. Ñà¹àòºà ºàðàäû. Òîºòàï ºàëûïòû. Æîº, æi»iøêå ºûçûë òië ºîç¹àëûñòà. ƾðiï ò½ð. Áiðàº, óàºûò òàïæûëìàïòû. Æà»à ¹àíà... Áàÿ¹ûäà... ´» ìåí ò¾ñòi» àðàñûíäàé ¼òå

øûººàí. Åêåói ¾í ºîñà ê¾ëãåí ¸ëãi áið ñ¸òòåí àóìàïòû. Ñîíäà ºàëàé, óàºûò ¼òïåãåí áå? Á½¹àí íå áîë¹àí? Êåøå êåøêiëiê ê¾òïåãåí ò¾ñiíiêñiç æàéò áàñòàë¹àëû áåði ê¼êåéiíäå ò½ðûï àë¹àí ¼êiíiøòi æà»à ¹àíà åñiíåí øû¹àðûï àëûïòû. ²àíäàé áàºûò! μç຺à ñîçûëìàäûàó. Òà»äàéûíà æà¹ûï áàðà æàòºàí ø¸ðáàòûíà ¸ëäåáið òûëñûì ºîë ó òàìûçûï æiáåðãåíäåé. Îíû» êiì åêåíií, êå»ñiðiãií ê¼ìåéiìåí ºîñà ¼ðòåï áàðà æàòºàí ¼ðòòi» ò¾ï òàìûðûíû» ºàéäà æàòºàíûí áiëåäi. Òåðå»ãå áîéëàó¹à ºîðºàäû. ²îë ñîçûì¹à êåëãåí, áàÿ¹ûäàí áåði ê¾òêåí ñ¸òòi» ºàëòàðûñûíàí ¸ëäåáið ê¾ì¸í æûëò åòòi äå, åëåìåóãå, ê¼ðìåóãå, åëåìåãåí, ê¼ðìåãåí êåéiï òàíûòûï, ¼çií àëäàé ò½ðó¹à æàíä¸ðìåí òûðûñûï á຺àíìåí, åëåñ-æ໹ûðûºòû» àðàñûíàí åñòiëãåí ðèÿñûç ê¾ëêiãå ½ìñûíà áåðãåíäå æàðº åòiï øû¹à êåëäi. ´òêið æàðû¹ûí á¾êië æàí ä¾íèåñiìåí ñåçiíäi äå, ºàëòûðàï êåòòi. Áîëäû! Ñîíûìåí áîëäû. Áiòòi á¸ði... ʼêòåí æåðãå ò¾ñåòií óàºûò áîëûïòû. Àºûë¹à êåëó êåðåê. “Àéòóûì êåðåê”, – äåäi iøi ºàí æûëàï ò½ðñà äà. Àëàºàíûíà ºîí¹àí, åíäi áàð áîë¹àíû ñàóñà¹ûìåí ºàðìàé ñàëó ¹àíà ºàë¹àí øàòòû¹ûíàí àéðûëàòûíûí áiëñå äå, àéòó¹à òèiñ. Æiãiòòåí äå, áàñºàäàí äà, – á¸ðiíåí ñàíàëû ò¾ðäå áàñ òàðòó¹à òóðà êåëãåí. ´òêåíiíå îðàëó êåðåê åêåí. Áið ñ¸òêå ¹àíà. – Ìåí áiðí¸ðñå àéòó¹à òèiñïií. Ò¾ñiíäi. Ñåëò åòêåíäåé ê¼ðiíäi, äåìåê ò¾ñiíäi. Àÿº àñòû ì½»ëû êåï òàïºàí, ê¾ëiï îòûðûï ºàáà¹û ñàëáûðàï ñàëà áåðãåí ºûçäû» äàóûñ ûð¹à¹û ìåí êåéïi æàºñû æîðàìàë¹à æóûìàéäû. Àóçûí àøà áåðiï, á¼ãåëå áåðåäi. Àéòà àëìàñûíà ê¼çi æåòêåí ñî», ê¾òïåãåí øåøiìãå êåëäi. – Ìåí ºàçið... ´ç æàòûí á¼ëìåñiíå êiðiï êåòòi. Æàíáîëàòºà ñîëàé ê¼ðiíäi, áîëìàñà øûíäû¹ûíäà ñîëàé, – ½çຠóàºûò øûºïàé ºîéäû. Å»ñåñi ò¾ñiï êåòêåí ñåêiëäi. Ѿéðåòiëå áàñûï, àóûð áið í¸ðñå ê¼òåðiï êåëå æàòºàíäàé ºîñ ºîëäàé ½ñòà¹àí

áið òîï êiòàïøàíû ¸êåëäi äå, á½¹àí ½ñûíäû. Àëüáîìäàð åêåí. Ñóðåò àëüáîìäàðû... – Æîº, ò½ðà ò½ðû»ûç. Àøïà»ûç. Ìåí... øûäàé àëìàéìûí. Ñiç ¼çi»iç ê¼ði»iç. Ìåí áàðà ò½ðàì. Ñîñûí îéëàíàðñûç. ...²îëûíà iëiíãåí áiðåóií ïàðàºòàé áàñòàäû. Áàëà êåçäåãi ñóðåòòåði. Òûì ñ¾éêiìäi áîëûïòû. Æàë¹ûç ¼çií ò¾ñiðå áåðiïòi. Ñið¸, ò½»¹ûøòàðûí ê¼ï ºûçûºòà¹àí ñèÿºòû. Ìiíå, ìåêòåïêå áàð¹àí êåçi. °ëiïïå ìåí ã¾ëäi ºàòàð ½ñòàï, æ¾ðåêñiíå ºàðàï ò½ð¹àí ì½íäàé ñóðåò Æàíáîëàòòà äà áàð. °ð áåòiíå åêiäåí æàïñûðûë¹àí ñóðåòòåðãå òîëû àëüáîì ò¸é áàñºàíûíàí ìåêòåï áiòiðó êåøiíå äåéiíãi àðàëûºòû ºàìòûïòû. ¶ëêåí ½ºûïòûëûºïåí ¸ð ñóðåòòi» àñòûíà äàòàëàð æàçûë¹àí. Åêiíøi àëüáîì ñòóäåíòòiê ¼ìiðãå àðíàëûïòû. ̽íäà äà ñîë ½ºûïòûëûº ñàºòàë¹àí. Áàñºà äà êiøiãiðiì àëüáîìäàðäû ûñûðûï ºîéûï, ºàëû»äàð òîáûíà êiðåòií ¾øiíøiñií àøòû. Àøòû äà... ´ç ê¼çiíå ¼çi ñåíáåé îòûðûï ºàëäû. Iøi á¾ðiï êåòêåíäåé. Êåóäåñi ñûçäàéòûí ñèÿºòû. ƾðåê ñî¹ûñûíû» ê¾øòiëiãi ñîíäàé áàñûíà äåéií ñîëºûëäàï êåòòi. Àÿ¹ûíàí ¸ë êåòiï ºàëûïòû. ²àíøà ê¾òñå äå, ì½íäàé ºàóiï... Æà»à ¹àíà ê¾ø êåðíåï ò½ð¹àí áîéû ¸ï-ñ¸òòå ºàëòûðàï ñàëà áåðiïòi. Äåìií iøiíå òàðòûï, ò½íøû¹à òûíûñòàï ½çຠîòûðäû. Á¸ði ò¾ñiíiêòi áîëàòûí. – Àéòà àëìàé êåòêåíi îñû åêåí ¹îé, – äåäi ñûáûðëàï. Æàáà ñàëäû. ²àéòà àøòû. Ñîñûí ºàéòà æàïòû. Òiçåñiíå ºîéûï, òåðáåòiï òà¹û îòûðäû. Åêi ¼êøåñi òûíûìñûç ñåëêiëäåéäi. Àºûðû áåêåì ºèìûëìåí ºî»ûð 콺àáàëû ¾ëêåí àëüáîìäû àñû¹ûñ ïàðàºòàé æ¼íåëäi. Áiðiíøi áåòòå... ²îñ á½ðûìû åêi èû¹ûíàí ò¼ìåí ñàëáûðàï, ê¾ëiìäåé ºàðàï ò½ð¹àí ºûç... Áàíó... Æà»à¹û àóûð ê¾é òà¹û äåíäåï áàðà æàòòû. “²ûç ½çàòó”. Ñóðåòòi» ¾ñòiíãi á¼ëiãiíå ¼ðíåêòåé æàçûëûïòû. Àñòû»¹û æà¹ûíà ¸ëäåáið øóìຠæàçûë¹àí. “ʼêåøiì! Ñåí á¾ãií ½øàñû» êåòåñi»...” Ò¾ãåë îºó¹à

òà¹àòû æåòïåäi. “Òîéûìûçäû» ºàäiðëi ºîíà¹û áîëû»ûç(äàð)!” Íåòêåí ñ¾éêiìñiç ñ¼ç. Àðû ºàðàé òîé èåëåði ìåí ìåêåí æàé¹à äåéií àíûºòàï ºàðàï øûºòû. “01.08.2005” – òîé áîë¹àí ê¾í. ²îëû äiðiëäåé ò¾ñiï, àðû ºàðàé òàðòòû. Òîé çàëû. Áiðàº, ñóðåòòåðäå áåðåêå æîº. Áàíóäû» æàíûíäà¹û – ê¾éåói áîëñà êåðåê, – æiãiòòi» áåòi òûðíàºïåí ¼øiðiëñå êåðåê, à¹àðûï ºàëûïòû. Ò¾ãåë ñîíäàé. Åêåói î»àøà ò¾ñêåí ñóðåòòåðäi» æàðòûñû ºèûëûï òàñòàë¹àí¹à ½ºñàéäû. Ñóðåòòåðäi» àñòûíäà¹û ºîëìåí æàçûë¹àí ò¾ñiíäiðìåëåð îºûëìàñòàé øèìàéëàíûïòû. Å» ñû ñóðåòñiç áåòi àÿóñûç ê¼ê ñèÿíû» øèûð içiìåí òîëû¹ûïòû. Àøóëû àäàìíû» iñi. Æàïòû äà î» æà¹ûíà òàñòàé ñàëäû. Íå캽ðàéëû. Êåóäåñií êåðå ê¾ðñiíiï ºîéäû. Äåãåíìåí, ¼çií áèëåé áàñòàäû. Ê¼ï ½çàìàé ñàáàñûíà ò¾ñêåí. “Íåñi áàð, åøêiì êií¸ëi åìåñ ºîé. Áàíóäû äà, ì½íû äà êií¸ëàó¹à áîëìàéäû. Òà¹äûð ñîëàé áîë¹àí åêåí, î¹àí êiì àéûïòû? κó áiòiðìåé ò½ðûï, åðòåëåó ê¾éåóãå øûººàí åêåí ¹îé. Æàñòûºïåí áiëìåãåí. Êåéií àæûðàñºàí. ²àçið ê¼ï ºîé ì½íäàé æà¹äàé. – ʾéåói»içäi, – ºàéòàäàí “ñiç”-ãå ê¼øòi. – ºàé êîìàíäèðîâêà¹à æiáåðäi»iç? – Êåëìåñêå... – ...Êåøiði»iç... – äåäi ò¾êiðiãiíå øàøàëûï. ´çiíi» àéòïàñòû àéòûï ºàë¹àíûí êåø à»äàï åäi. – Ìåí... ìûíà ñóðåòòåðäåãi àíà... øèìàéëàð¹à ºàðàï... ºèûë¹àí æåðëåðií ê¼ðiï... Îëàé åêåíií áiëãåì æîº. Êåøiði»iç... – Æîº, êåøiðiì ñ½ðàìà»ûç. Êåëìåñêå áîë¹àíäà... òiði... áàð. Àæûðàñºàíáûç. Æàðàñà àëìàäûº. – Êií¸ëi êiì? Ñiç, îë? – Êiì áiëåäi, ì¾ìêií ìåí, ì¾ìêií îë... Áiðàº, ìåíi» áàñºà àìàëûì áîë¹àí æîº. Ìåíi» îðíûìäà êiì áîëñà äà êåøiðìåñ åäi. Àéòóûíøà, ê¾éåói êií¸ëi åêåí. ʼçiíå ø¼ï ñàëûïòû... – ...´çi»iç îéëà»ûçøû, îòàñºàíûìûç¹à æûë òîëìàé æàòûï, áàñºà áiðåóìåí... Îë åøòå»å åìåñ, ¾éãå ¸êåëiï... – ¶éãå? Ñåíiìåí òàíûñòûðó¹à ìà?

– Ìåí ¾éäå æîº áîëàòûíìûí. ƽìûñòà ìàçàì áîëìàé, ò¾ñ êåçiíäå êåëiï àë¹àì. Òàïà-òàë ò¾ñòå ìåíi» ¸êå-øåøåì ¸êåï áåðãåí ò¼ñåêòå... Èèè, – Åñiíå ò¾ñiï êåòêåíäåé øûòûíûï ºîéäû. – Àðû ºàðàé ò¾ñiíiêòi øû¹àð. – ²ûçûº... – Ñåíãi»iç êåëìåñå ¼çi»iç áiëi»iç. Îíäàéäû êåøiðó ¾øií íà¹ûç ñîðëû áîëó êåðåê øû¹àð. – Ñîñûí ºàéòòi»iç? – Øûºòûì äà, êåòiï ºàëäûì. – Àíàëàð¹à åøòå»å äåìåäi»iç áå? – ²àéäà¹û, åñiì øû¹ûï êåòòi. Øó øû¹àðó ºîëûìíàí êåëìåéäi åêåí. ʼçäåðiíå ºàðàó¹à ºîðûºòûì ¹îé äåéìií. – ʼðãåíi»içäi áiëäi ìå îëàð? – Áiëäi. Åñiêòi æàáóäû ½ìûòûï êåòiïïií. Êåø áàòà ñìñ æàçûï æiáåðiïòi. – Íå äåï? – “²àéäàñû»?” äåï. Åñiêòi» àøûº ºàëóûíû» áàñºà áið ñåáåïòåðiíåí ¾ìiòòåíãåí øû¹àð, ¸éòïåñå åêiíøi êiëòòi» ìåíäå ¹àíà áàð åêåíií áiëåòií. – Ñîñûí? – Ñîñûí? Áîëäû... À, àéòïàºøû æàóàï æàçäûì, “μÿëñà»øû” äåï. – Ѽéòiï ºàíà ìà? – ȸ. – Îë áàñºà åøòå»å æàç¹àí æîº ïà? – μçûí-ñîíàð õàò êåëãåí, îºû¹àì æîº. ʾéåói òóðàëû ñ½ðàé ò¾ñóãå îºòàëà áåðiï, àéíûï ºàëäû. – Íåøå æàñ ¾ëêåí åäi? – äåäi ºûçû¹óøûëû¹û æå»iï. ²àðìà¹ûíà î»àé iëiíäiðãåíiìåí ºîéìàé ñåðiëiê º½ðûï æ¾ðñå, òiñºàººàí áiðåó áîë¹àíû ¹îé. – Òî¹ûç æàñ. – Ò¾ñiíiêòi. Åêåói äå ¾íñiç. Äåãåíìåí, áið æå»iëäiê áàð. Áàñû àøûº ¸»ãiìå ºàíäàé æàºñû. ĸë æà»à¹ûäàé æàðºûëäàï æàðàñûï îòûðìàñ, ê¾ì¸íäi æàñàíäû ê¾ëêiäåí ìû» àðòûº.

– Áàëà áàð ìà åäi? – äåäi ¸ëäåí óàºòà. – Æîº, ¾ëãåðìåé ºàëäûº. – Ñîíäà?.. – Àéòòûì ¹îé æà»à, ìàçàì áîëìàé æ½ìûñòàí åðòå êåëiï àëäûì äåï, àóûðàÿº åêåì. Ò¾ñiê òàñòàäûì. – Æàñàíäû? – Äàóñû ê¼òåðiëiï êåòòi. – Æîº, º½äàé ñàºòàñûí... °ëñiç åêåì. ´çiìå ºàðàìàé êåòiïïií. Àºûðû º½ëàï ò¾ñòiì, åñiìäi æèñàì áîëàðû áîëûï, áîÿóû ñi»iï ºîéûïòû. – Àíà êiñi, – àëüáîìäàð æàºòû í½ñºàï ºîéäû. – Áiëóøi ìå åäi? – Áiëåòií. Ìåí åñòåí òàíûï æàòºàíäà àóðóõàíà¹à êåëiïòi. Áàëàíû ñàºòàï ºàëó¹à áàðûí ñàëäû äåéäi, ä¸ðiãåðëåðäi» ºîëûíàí êåëìåïòi. Ìàìàì ¸ëi ê¾íãå ñ¼çií ñ¼éëåéäi. Ò¼ðò àéëûº øàðàíàíû» øåòiíåï êåòêåíií åñòiãåíäå à¹ûë-òåãië æûëàäû äåéäi. Øåøåì àð æà¹ûíäà íå áîë¹àíûí áiëìåéäi ¹îé. Áàëàíû äà ¼çi» ò¾ñiðäi» äåéäi ìà¹àí. Îñûìåí ¸»ãiìå òûí¹àí. Á¸ði àéòûëäû. Áàíó ê¾ðñiíiï ºîéûï, º½íûñà ò¾ñiï îòûð. Æàíáîëàò åêi ½äàé ê¾éäå. – Êåòåñiç áå? Äiðiëäåéäi. Òîëºûíûñòû äàóûñ. “Êåòåñiç-àó” äåãåí ¼êiíiøêå ê¼áiðåê ½ºñàéäû. ʼçäåði ò¾éiñiï ºàëäû. Áàíóäû» ê¼çi æàñàóðàï êåòiïòi. “²àçið æûëàéäû, – äåï îéëàäû. – Ñîñûí, º½øà¹ûíà ºûñûï æ½áàòàäû. Àðû ºàðàé...” ʼç æàñûìåí áàñòàëûï, àéºàñºàí º½øàºòàð ò¼ñåêòå áið-ຠàæûðàéòûí ¸ëäåáið êèíîëàð êåëäi ê¼ç àëäûíà. “Àéóàí”, – äåäi ¼çiíåí ò¾»iëiï. Åñiê ê¼ðãåíií åñòiãåí ñî» ê¾í¸ëi îé¹à àóûï êåòêåíiíå ûçàëàíäû. ´òêåíiíå ¼êiíiï, ¼êñiï îòûð¹àí àäàì òóðàëû á½ëàé îéëàó... °é, áiðàº... ̾ìêií ºûçäû» äà ºàëàóû îñû øû¹àð, ¸éòïåñå áið ê¼ðãåí åðêåêòi ì½íàøàìà... Îðíûíàí ò½ðûï êåòòi. Á½äàí ê¼ï îòûðñà ñ½ìäûººà ½ðûíàðûí áiëäi äå, àòûï ò½ðäû. Êåòóãå û»¹àéëàí¹àíû. À»òàðûëà ºàðàï, æiãiòïåí ºîñûëà ò½ðûï êåòêåíiíå ºûñûëûï ºàë¹àí Áàíó¹à áið ºàðàäû äà:

– ȸ, êåòåéií... Ñîíûì ä½ðûñ. °éòïåñå, ðåíæiòiï àëàðìûí. Åíäiãi îòûðûñ òåê ºàíà àçàï áîëàð åäi. Ñàëºûí ºîøòàñòû. Ñà¹àòûíà ºàðàäû. Ò¾í àóûï áàðàäû åêåí. Áàíó òóðàëû îéëàìàó¹à òûðûñòû. Ñîë îéìåí æàí-æà¹ûí æiòi øîë¹àí êåéiï òàíûòºûñû êåëäi. “²àéòñåì æàðºûðàéìûí”, – äåãåíäåé áàð øàìûí áåòiíå øû¹àðûï, àáûð-ñàáûð ìàçà» òiðøiëiãiíåí ñ¸ò ñàíàï àéû¹à ò¾ñêåí ìèëëèîíäà¹àí îðäàëû æ½ðòòû áàóûðûíà áàñºàí ºûçûëäû-æàñûë ºàëà ¾éðåíøiêòi ºàëïûíàí òàíáàé, û»ûðàíà ò¾ñiï, ñ½ëº æàòûð. Áàóðûíäà¹û áàñûìåí ºàé¹û áîï, ê¼çi áîòàëàï æ¾ðãåíäåð äå, º½øà¹ûíäà¹û ºóàíûøòàí º½ðຠ½øûï, æ¾çi æàç ò¾íiìåí àñòàñûï æàéíà» ºà¹ûï æ¾ðãåí ïåðçåíòòåði äå îíû» ê¼»iëê¾éiíåí òûñ ñåêiëäi. Àëàòàó¹à àðºà òiðåé ìàëäàñ º½ðûï àëûï, êåëåëi êå»åñêå êiðiñiï êåòêåíäåé. ´çií ä¾íèåãå ¸êåëãåí åêi àÿºòûëàð¹à ïàíà áîëà áiëãåíiíå ìàñàòòàí¹àí êåéïi áàð. Êåçåêòi ºûçûë áà¹äàðøàì¹à òàï áîë¹àí Æàíáîëàòºà ò¾íãi ºàëàíû êåçiï æ¾ðãåíäåð æîº içäåóøiëåðãå ½ºñàï êåòòi. Ò¼»iðåãií òûíûìñûç øîëûï, òiìiñêi ê¼çáåí ºàíøà ¾»iëiï, æàëòàºòàï áàºñà äà ò¾ê òàïïàéòûíûí îéëàäû. Ñåáåái, íå içäåï æ¾ðãåíäåðií ¼çäåði äå áiëìåéòií. Ñàëáûðàé ò¾ñêåí áàñòàð ºàäàì ñàéûí ñ¾éåì ºàðûñ å»êåéå áåðåäi. Ѽéòiï, áið ê¾íi ê¼ðäi» åñiãií ºà¹ûï ò½ð¹àíûí áið-ຠáiëåäi. ²àðà¹àí ñàéûí ºàðïûï, ¾»iëãåí ñàéûí ¾ïòåï, ê¼ðãåíiíåí ê¼çàºû àëûï ¾éðåíãåí ºàïòà¹àí ê¼çäåð... Àºûð ò¾ái æ½ìûëà ñàëûï º½ðò-º½ìûðûñºà¹à æåì áîëàòûí ºàðà ê¼ç, ê¼ê ê¼ç, ºî»ûð ê¼ç, àø ê¼çäåð... ʼðåñiñií ê¼ðìåé ê¼ðãå êiðìåéòiíií áiëãåíäiêòåí ò¼»iðåãiíå æàëòàº-æàëòàº, iøiï-æåï ºàðàóûí ºîéìàéäû. μëû æàðàòûëûñ àëäûíäà ò¾êêå ò½ð¹ûñûç, iëóãå æàðàð ºàéðàòû æîº àäàìçàò àòàóëû ¼ëiì ñà¹àòûíà ºàðàé æàºûíäàï áàðà æàòºàíäàé. Àÿ»äàï åìåñ, àñû¹ûïàïòû¹ûï. ´çiíå áåðiëãåí ºûñºà ¹àíà ºàøûºòûºòû ºàéòñåì òåç æ¾ðiï ¼òåì äåéòiíäåé. Ñà¹ûì ä¾íèåãå