Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігі
«Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару»
бағдарламасы бойынша жарық көрді
Жайлыбай F.

Көрнекті ақын, Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығы­ның
лауреаты, Ресей Жазушылар ұйымының Сергей Есенин атын­
дағы алтын медалінің иегері Ғалым Жайлыбайдың бұл жинағына
қаламгердің әр жылдары жазған таңдаулы туын­дылары енгізіл­

ген. Қашанда өлеңді өмір суреттерімен, ашық бояумен елестете­
тін қаламгер жаңашылдығы – оның тілінде, бейнелік сипатында.
Көркемдік көрігінен шыққандай төрт бөлімнен тұратын жи­нақ
көпшілік көңілінен шығар деп сенеміз.

© Жайлыбай Ғ., 2014
© «Фолиант» баспасы, 2014

Заман өзгерді.
Заманға лайық, соның ой-пікірінен, көзқа­расынан тұратын
жаңа сөз іздеу қажеттігі күн тәртібінде тұр. Бұрынғы ақындық
жаңаруға тиісті. Әр жерде «Неге жаңа сөз жоқ, бәрі де ескіше

айтылып жатыр...» деген дауыстар да шы­ғып қалады.
Өмір бар жерде поэзия болатынын ескерсек, поэ­зияның
өлмейтініне, жаңа заманға қызмет істейтініне сенесің. Мәселе
сол жаңа үнге құлақ тосып, оның жаңалығын түсіне білуде.

Байқап қарасақ, қазіргі өлеңде елдік, Отан, патриотизм
де­ген ұран сөздер аз кездеседі. Оның есесіне ақындар күнде
көріп, көзіміз үйренген қарапайым шындықты бейнелеп,
содан сурет салып, сол арқылы өмір сырын терең танырлық

оймен көмкеруді әдетке айналдыра бастағандай. Осы суреттер
арқылы ол айғайламай-ақ өзінің отаншылдығын, елін, жерін
сүйетін ұлы жүрегін ашып көрсете алады. Ең бастысы – қазіргі
қазақ қоғамында ұлттық рухтың, намыстың оянуы, біздің

қазақ­тығымыз, ұлттық тарихымыздың барлығы деректі шын­
дыққа сүйеніп айтыла бастады. Бір кезде ұранды өлеңге, ай­
ғайға үйреніп қалған көзге бұл жаңалық бірден шалынары
даусыз. Ғалым Жайлыбайдың «Тобылғыжарған» кітабын оқу

үстінде мен де осыған анық көз жеткізгендеймін.
Ғалым шығармалары қазіргі оқырман ықыласына бөлен­
ген кітаптардың қатарынан орын алды. Ол туралы Фариза
Оңғарсынова, Темірхан Медетбек, Аманкелді Кеңшілік, Қуа­

нышбай Құрманғали тәрізді белгілі әдебиетшілер пікірі жа­рық
көрді. Бәрі де Ғалымның ақындық жолы сәтті басталғанын

айтып қуанды. Әсіресе «Тобылғыжарған» атты (2011) соңғы
кітабы жұрт назарына ерекше ілікті.
Ақынның бүгінгі қазақ даласының проблемаларын қозғай
отырып, дала табиғаты мен ел-жұрт тіршілігіндегі өзгерісті

қадамдарды, соған қоса өзгеріп жатқан адам психологиясын
кеңінен толғауы бәрімізді де қуантады. Ең алдымен байқа­
латыны – ақынның заман сырын, өзгерістің беталысын өткір
сезінетіні. Ақындық талантты жетілдіруде қоғам сабағы мен

тәрбиесінің үлкен орны бар екендігі Ғалымның осы жолдағы
ізденістерінен танылады.
В. Белинскийдің А.С. Пушкин туралы мақалаларында:
«Ақын­ның тағдырын тек талант қана шешеді деп ойлау –

үлкен қателік. Әрине, адамды ақын ететін, алдымен, талант
екені рас, бірақ оған қосымша мінез, білім және ұстанған
бағытың болуы керек. Соңғылары ол өмір сүрген қоғамға
тәуелді. Шындықты ақындықпен бейнелеу табиғи талантқа

аздық етеді, ол үшін ақынның өзінің ақындық шындығы
болуы керек», – деген сөзі бар. Бұл – ұлы сыншының «Ақын –
өз заманының перзенті» деген пікірімен үндеседі. Сонымен
бірге заман өзгерісі ақын талантын ұштай түсетінін, бұрынғы

көзқарас пен ойды жаңарта нақтылайтынын атап айтады.
Пушкиннің талантын ашқан 1812 жылғы Отан соғысы болған­
дығын, дәл осы соғыс қана орыс қоғамында ұлттық намыс пен
бұрын қалғып-мүлгіп келген рухани күшті оятқанын тілге

тиек етеді. Пушкин осы заманның рухын түсінді, соны жырлап
өсті дейді.
Қазақ қоғамындағы ұлттық рух пен намыстың оянуы біз­
дің тәуелсіздігімізбен байланысты екені енді анық мойында­

ла бастады. Қазақ екенімізді, ұлттық тарихы бар, рухы берік
халық болғанымызды бұрын аракідік айтып қалғанымызбен,
ондай пікір біз өмір сүрген заманның рухына сай емес еді,
сондықтан ондай сөз көп елене бермеді, кейде тіпті сынға

ұшырап жатты. Ал бүгінгі қазақ өлеңі түгелдей ұлттық идея­
мен рухтана бастады десек, артық айтқандық емес.
Ғалым өлеңдерінің лирикалық қаһарманы – дала перзенті,
тайға мініп жылқы баққан малшының баласы. Оның жастығы

көшпелі ауылда, далада, мал ішінде өткен. Мал болғанда –
жылқы.
Жылқы бағу ол кезде кез келген малшының еншісіне бұ­
йыр­маған. Атқа міну, ат үстінде еңбек ету – жаяу немесе өгіз

мінген малшыға қарағанда құрметті жұмыс саналған.
Ат үстінде ұмыттым кедейлікті,
Ат үстінде өлсем мен шатпын дедім, –
деп Жұбан ақын айтқандай, атты қазақ қиялға, ро­ман­тика­лық

көңіл күйге бір табан жақын болған. Ғалым қаһарманы да «тай
мініп, жеткізбейтін сағымды қуып» ғұмыр кешеді, қолына
тобылғы сапты қамшы ұстап, «түн түндігін қамшысымен
тіл­гілеп» өседі, «жылқы мінезді жылқышының баласы тұ­

нықтың тұнығын іздейді», «зулаған күннің белестері оның
ойын ұштайды». Осы бір бейнелі танымдар – «байтал-бұлттың
құлын-қыр төсін еміп», «бесіктен белі шықпай бәйге көрген,
жыр жазбауға қақы жоқ сол баланың» деген тармақтардың

жалғасы. Бұлар – өлең негізіне ақынның өмір­баяндық де­
ректерді пайдаланғанының куәсі.
Ол елінен, ата кәсібінен еш уақыт қол үзбегенін, сол дала­
ның перзенті боп қалғанын басқа өлеңдерінде де анық байқата­

ды. Ақпанның ақ боранында («аш бөрілердей ақ боран ұлып
жатқанда») қарына құрық іліп, ел аралайды, «аппақ әлемде
емделіп» («тап болсам, шіркін, қазыналарға») қайтам деп
барып, басқаша көріністерге тап болады.

Ол «қасқыр ішікті, түлкі тымақты» қарттардың сиреп
қалғанын көреді. «Түнде айға қарап ұзақ ұлыған көкбөрілер­
дің бөлтіріктерінен» тағдыр мойынға ілген ауыртпалықты
таниды. «Қара шанақтың зарын құстырып, өз қобызын өзі

тыңдайды».
Жолға шығайын,
қарасын бәрі,
Көгереміз бе көнені күз деп?

Адасып қалған
өлеңімді іздеп.
Қоғам, уақыт сыры мен қызметі жайлы ойлы, кейде сын­
шылдық көзбен қарап қалам тербегенде Ғалымның оған қатты

кінә артпай, ашық айыптамай, тіпті кейде оның қайшылықты
көріністеріне ызаланып кектенбей жазатынына таңғаласың.
Бірақ ол енжар емес. Кітаптан іздемей, өмірдің өзінен алған
деректі шындықтың өзін ақын өлең жолдарына түсіру арқылы

оқырманына ой салуы оған жұрт назарын аударуды көздейді.
Бұл – өлеңді саясаттандырмаудың жолы.
Қызылағаштағы су тасқыны, Жаңаарқа, Қарқаралы же­
ріне «Протон» құлап, табиғаттың улануы, дағдарыс, т.б. та­

қырыптарды жырлауда да ол осы принципіне берік. Мұндай
өлеңдер идеясы ақын­ның көңіл күйіне әсер етері даусыз.
Сондықтан ол аруақты күш­тер­ді «тірілтеді», солардың үніне
өз үнін қосады. Қызылағашта­ғы апатты Ілияс ақын жырлаған

Молықбай шал қобызының үнімен естіртеді, Ілиястың ағынды
Ақсуында құстай ұшып Құлагер-жыр құлайды, қайғыға
Жетісудың жеті өзені жылап үн қосады. Өлең түйінін ақын
Молықбаймен тілдесумен аяқ­тайды.

Ақынмын,
елімнен жоқ қиыр күнім,
Молықбай, сен де менің күйімді ұғын.
Қара шал немересін таяғымен

Іздеп жүр арасынан үйіндінің.
Қазақ жеріне ғылыми-техникалық прогресс әкелуге, кос­
мосты игеруге қызмет етеді деген «Протон» құлап, кең даланы
уға толтырса, соның кесірінен енесі өліп жетім қалған құлын

мен «өзіне өзі қол жұмсап күйеуі өлген» әйел де жесір қал­
са, өзен-сулардан даланың аң-құстары ауса, малшылар сой­
ған етін өткізе алмай, күнкөрісі ауырласа, соны көрген ақын
ел-жұртының көңіл күйіне ортақтасса, оның несі айып?

суретке айналдырып, санаңа әсер етеді. Жетім құлын мен
жесір әйелдің көз жасы ақындық паралелль арқылы ортақ
суреттен танылады. «Жетім құлын қаңғитын әр аулада, жесір
әйел жылайды түніменен», «Жесір әйел сипаса маңдайынан,

жетім құлын көзінен жас ағады» деген өлең тармақтары
бұған дәлел. Бұл екеуінің қайғысын түсінбей, «Құлыныңды
қаңғыртпай қамасаңшы» деп жетімдерді кінәлауға дайын
тұратын қазақтың кінәмшіл мінезін де ақын іле кетеді. Геп­

тилді залалсыз деп шешім шығарған өкімет өкілдері өлеңде
суреттелген оқиғаларды бекітіп тұр. Мұның бәрі ел басына
түскен жоқшылық пен жетімсіздікті ұлғайтып, ұлт қайғы­
сын көбейткенін түсінесің. Іштей қиналғанмен, ақын мінезі

сабырлы, өлеңін жұпыны ғана, тілекпен аяқтайды.
Қайтейін, асығыс бәрі,
Жөн еді қашық ұшқаны.
Ресейдің құламаса екен

Зымыран тасығыштары.
Арқам-ай,
арқаға батты,
Ауыл тұр

шайқала... жүдеп.
Құрдасым тартады арақты:

Бір қайғыға екінші қайғы қосылып, қалыңдап жатқаны­
ның суреті.
Т. Медетбектің Ғалым жырларын көкіректе қордаланып
қалған шер мен шеменді қопарып тастайтын адуын күшке емес,

сол шер мен шеменді сипалап отырып сылып алатын сиқырлы
күшке ие шертпе күйге теңеуінің сыры да осында болар.
Ақын мұнымен шектеліп қалмайды, кейде қайғыны ауыр­
лататын суреттерге де барып, сұмдықтың бетпердесін жұла

сөйлейді. «Сұр қаланың сұрқай өңі қажытты, сұры қандай
сұрапыл», «Торыққан да, тозған бәрі, тоналған, тас көшеде
тас адамдар қаптаған», «Қараулықтың қарау оғы қарауылдан

тосқан заман», «Ақ сәулесі түнге алмасқан, ақ-қарасы күнде
алмасқан» дегенде де ақынның ой-танымы мен сезіміне жат
дүниелер тізбеленіп кетеді.
Қазақ жеріне соңғы жылдары көбірек келген осы тәріз­

ді экологиялық апаттар, бүгінгі даланың жүдеп-жадап
кет­ке­ні – Ғалымның көп өлеңдерінде көрінетін шындық.
Әсем дү­ние бұзылды. Ақ бұлттарға қанатын малып алып
әлемді жарқы­рата ұшқан аппақ құстар, көздері жарқыраған

бұлақтар, аптығып арқыраған өзендер бүгін жоқ. Су тарты­лып
немесе мұнай басып аққулар кетті. Мұны ақын «Өзегімнен өрт
шықты мен түскелі соры қалың соқпақтың сорабына» деген
жолдармен білдіреді. Күзеудегі қараша үй қалтырап тұр. Жер-

көкті қоңыр күй кернеді. «Қаздардың қанатындағы» жаз өтті.
Осы бір өмір сәтін ақын:
Жанымның отын жандырдың
Жолаққа орап ымыртты ақ.

Шық шайған шашын шалғынның,
Балқаймақ күнді түн ұрттап, –
деп суреттейді. Әр сәттің өз заңдылығы бар. Ымыртты ақ
жолаққа ораған, балқаймақ күнді түн ұрлаған қай жақсы­

лықтың белгісі дерсіз. Ақын жанының отын үрлейтіндер – осы
көріністер.
Ғалымның «Алғадағы аққулар» өлеңі – қазақтың өзен-көл­
дерін мекендеген текті құстың кейінгі тағдырына арналған жоқ­

тау. Ол:
Асылдарым бар еді,
Жасылдарым бар еді,
Жарық күнде жыртылдың,

Аққу құсы Ары еді
Аққу текті жұртымның.
Талып таңғы тасқында,
Шырқыраған шырайлым.

Қалдығының астында
Қалғаның ба мұнайдың?
Құдіреті-ай Құдайдың.
Аққулар-ай,

Ардам-ай!
Шер күйім боп шертілген.
Жалғаны көп жалған-ай,
Өлмесімді өлтірген.

Өлеңнің стилі, жоқтаулық үлгісі мазмұнына жарасып тұр.
Оның «Аққуы жоқ көл деген ақыны жоқ елмен тең» деген соң­
ғы түйіні – ел тіршілігінен орын алған үлкен апатқа айып арту­
дың белгісі. Өмір сәні – Аққу, сол өмірдің жыршысы – Ақын,

бірінсіз бірінің күні жоқ, бұлардан айрылу – бүкіл халыққа
қайғы. Осыны түсіну керек-ақ!
Табиғаттың өзгеруін Ғалым қоғам дамуының үрдісімен тү­
сіндіреді. «Таңғы нұрдың сәулесі шайқалып», «көшкен елдің

көнерген жұртындай елегізген», «қаңғып ұшқан қаңбақтай
бағдары жоқ керуенге» ілескен, «жетегі сынып, арбасы ұш­
қан», «маңайы қарға-құзғын, тойған құмайға» толы дағ­дарыс
жыры біздің көз алдымызға басқаша сурет әкеледі. «Күн­

дер қашып барады, күндер қашып, қысырақтың күздегі үйі­
ріндей», «күресінде күлге аунап жатыр, әне, қараша үйге құт
болған қара саба» деп түйеді ол өлеңінің соңын. Көктемнің
(«Осы көктем») жарқын суреттерінің өзі өткен-кеткенді есіңе

түсіреді.
Ақын «жылғаларда жылап ағып бара жатқан» жылдарын
сағынады.
Фәни-көктем жылғаға жылжығалы,

Түн жылады,
жанарым тұнжырады.
Сұрғылт әні тірліктің сарнағанда,
Шыңғыртады уақыттың қыл бұрауы.

Өткен өмірді ойға алғанда, ақын өткінші дүниенің сырла­
рын шолады. Елге барып, ескі қорымның ұлғайып жатқанын,

аға ұрпақ («Әкем көшкен, артынан ағам көшкен», «Көз
алдымда көлбеген көштің легі», «Үркердей боп қалыпты
үлкендерім, Ескі қорым үлкейіп көз алдымда») көшкеніне
алаңдайды.

«Ескі жұрт» – кейінгі ұрпаққа ел, жер туралы ұлағат сөз.
Ол сол жұртта өсіп-өнген ұрпақ, іске асқан үлкен армандарды
еске алады. «Ескі жұртты ескі үйдің орны деме, Махаббат пен
бірліктің бесігі де» дейді ақын.

Өткен күннің айналды бәрі аңызға,
Туған ауыл,
ескі жұрт санамызда.
Айдын көлін аңсаған Аққулардай

Келіп-кетіп жатамыз Анамызға.
Сырды ұғыңдар мендегі,
мұңды ұғыңдар.
Бірлігім бар болғанда,

тірлігім бар.
Ескі жұртқа жайылған тамырым бар,
Туған жерге байланған кіндігім бар.
Өткенді еске алғанда, ақынның «Сынық арба» өлеңін ат­

тап өту қиын. Бұл – өткен заманның, кеше ақынның өзінің
балалығы қалған өмірдің суреті, бейнесі. Соны еске түсіріп,
Ғалым «шалғайдағы шалғымен шалғын орған» қара шалға,
олардың төзімді мінез-құлқына сүйінішін білдіреді.

«Желді күні жар басына үй тігіп», «тіршіліктің арнасында
толқынмен араласып» өскен әкелердің ақ таңмен сынық ар­
баны атқа жегіп шығатыны, соларды жұмыс басына таситын
сынық арбаның «майланбаған, шиқылдақ дөңгелегінен тір­

шіліктің «әні» ес­тіліп тұратыны», «сынық арба қасындағы
сынық көңілді» сынық айдың жүзіндегі сызбен салыстыру
сияқты детальдар мен бейнелі тіркестер өлеңнің көркемдік,
суреткерлік бағасын көтеріп тұр.

«Шаңырақтың көтереді уығы», «Қап арқалап бара жатыр
қыз бала», «Бәрі ағады», «Ей, енесі өлген құлын күн», «Ай
көрдім» сияқты өлеңдерде де қазақ басына түскен заман
ауыртпалығының суреттері мол. Ол қазағымен тікелей сөзге

келіп, «Күреңітті күздің қара суығы, халің қалай, әй, қазақ?!»
деп сұрайды. Оған айтылар жауап жоқ. Сондықтан ақын өзі
үн қосады. «Базар барып бақ сынайтын күн бе еді Басыңдағы
мына күн?» «Қара базар қарайтады көңілді, Ақ ішіп жүр,

қарағым!» дейді. Шарасыздықтан туған ақыл.
Қап арқалап бара жатқан қыз баланың бейнесі – тұтас бір
қайыршылықтың суреті.
Көшесі бұл қайыршының,

мастың да,
Нөпір адам...
ұқсайды екен тасқынға.
Қайысады,

майысады нәзіктік
Ала тайдай ала қаптың астында.
Көңілдерге көктем сыйлар күй керек,
Кімге айтарсың

көріктіге тиме деп?
Көк базарға бара жатыр көркем қыз
Көне күрте,
ескі етігін сүйрелеп.

Қалтырап гүл...
Қалады ма қырмызы,
Жарқырап бір жанады ма жұлдызы?
Қап арқалап бара жатыр көшеде

Арыс туар Алашымның бір қызы.
Осының бар кінәсін ақын заманға арта сөйлейді. Өзгерген
заманның қаһармандары да бөлек. Олар ірі іске жегілмей,
«түлкі заманға тазы болуға» тырысады.

Қатыны ортекедей ойқастаған,
Ақыны орамсыздау ой бастаған.
Заман-ай,
әңгүдік таз той бастаған,

Заман-ай,
қотыр серкеш қой бастаған.
Ақын заманын «жыртқыш жылдар» деп атайды. Қоғам
бура сипатты, шайнап тастайды. Озбырлығында шек жоқ.

«Киік-күндер» көкжалдан қашып күн көруде. Аққу-жырды
жасқанбай тісіне басатын да осы жыртқыштар. «Жыр сау­
лайтын жүректен қан саулаған, Жастық жылап барады жан
сауғадан».

Ұлтым қайғы кешкенде,
жұртым қайғы,
Сары уайым сағаты сыртылдайды.
Ақындары алақан жайған елдің

Қатындары қол бастар ұл тумайды.
Өмір суреттерін бұлтартпайтын шындыққа негіздегенмен,
ақынның жалпы заман, қоғам жайлы ойларында алдан күтер
үміт мол.

Самсаған жұлдыз көрдім Сүмбіледе,
Ай көрдім, аман көрдім толған Айды...
...Бошалап кеткен Бозкөлдің бозінгендері
Боталап қайтса болғаны туған ауылға, –

дейді ол.
Өмірсүйгіш ақынның түпкі идеясы берік. Ол тәуелсіздік­ке
иек артады. Шалшық судың бетіндей шашыраған ақын сөзі­
нің тұғырына тұрақтайтынына сенеді.

Біз дегендер...
темірдей төзімі тым,

Өз арманын аялап,
өз үмітін.
«Түгел сөздің түбі бір» дегенменен,
Сөзі бүтін халықтың – өзі бүтін.

Рухтың оралуын Ғалым «Оралу» өлеңінде әдемі аша білген.
Бұл – кеше сергелдеңге түскен тағдырлардың жаңарып қайта
оралуы туралы жыр. Оны жазуға себеп болған – Көкшеде
Құлагер атқа ескерткіш орнату оқиғасы. «Құлагер құла түзде

құйындаса», Ақан Айнакөлдің аққуларына қосылып ән са­
лады. Сол қайғылы далада ақын Құлагермен тілдесіп:
Жүйрікке серік болса
қыран, құмай,

Алдынан ор кезікпес
Жыландыдай.
Тұғырға өзіңменен бірге қонған
Рухым аласармас бұдан былай.

Өткеннің өзегінде дауылы қалып,
Қосылдың аламанға сауығып анық.
Көкшеден көкжиекке көсілші енді
Қазақтың қайран жерін бауырыңа алып, –

деп жырлайды.
«Бір түп емен» өлеңінде Ғалым бұтақтары майысқанмен
қайыспай, қайсарлық танытқан еменді елдіктің берік іргесі­
не балайды. Ол ғасыр жүгін көтеріп, өр тұлғасымен көтеріп

тұрғандай елестейді.
Ғалымның «Тобылғыжарған», «Даланың өзендері», «Кү­
зеудегі қараша үй», «Сүмбіледегі сурет», «Ләйла қыз», «Кө­
зім­нің тұңғиығында», «Құмдағы сексеуілдер», «Бұлақ басын­

дағы бұлдырық», «Қара нөсер. Қараша», «Жыр жауған
жы­лы күндерім», т.б. өлеңдері қазіргі әдемі лириканың
үлгілері саналуға лайық. Бұларда сурет те, ой да, сезім де
жарқын.

Көк­темде тобылғының жарылуы, жарқырап қарсы ала­
тын өзендер мен аққуы көшкен көлдер, қоңыр қаздар әніне
елті­ген қыр, күзеудегі қараша үйдің қарашадағы суреті,
елі сиреген ескі кең жайлау, тай мінген бала – бәрі де бізге

жасымыздан таныс ауыл тіршілігінің көріністері. Ақын бү­
гінгі даланың осы келбетін заман өзгерістерімен көмкере,
біздің қалыптасқан ұғымымызды бұза-жара өзінше жинақтап
бейнелейді. Оның танымы да, соған лайықты теңеулері де, қол­

данған метафоралары да жаңа. Оның сезім күйі сол ортаның
өзгерістерінен туады. Көктемгі тобылғының жарылуы өмірдің
жалғасуын елестетеді. Ол ақынға жақсы көңіл күй сыйлайды.
Тобылғыға ысталған сабадағы қымыз, жолаушы қолындағы

тобылғы сапты қамшы тобылғы түсті өмірдің ағымындай
көрінеді. Бір қарасаң, осының бәрі өткен өмір сияқты. Бүгін
тобылғы іздеп, оның жарылуын құмартып көретін кім бар?
Тобылғыжарған бүршік жармаса, «тобылғы сынды ақын»

да торыға ма, қалай? Түңілсең де, тірілсең де, уақыттың ұлы
көшінің беталысы солай!
Сүмбіле жұлдыз жанғанда туған Сүмбіле қыздың бейнесі,
соған тамсанып ай дірілдеп, көңілі толқыған ақынның кү­

бірлеуі, ай мен жұлдызды, сүмбіле қыз суретін қоса жұтып
қойған қара жер обырлығы, Сүмбіле қыз суретінің ертегі боп
қалғаны әдемі, жарқын суреттерді елестетсе, Ләйлә қыздың
бейнесін ашу үшін екі өмір мен екі ақынды еске алып, тұтасқан

бір арман, бірге үміт күткен күндерге жүгінеді. Оның:
Көзімнің тұңғиығында,
Көңілімнің бір қиырында,
Арымның асыл көлінде,

Жанымның жасыл белінде
Сен жүрсің...
Өлеңнің нәзирасындай,
Жаңаарқа жазирасындай,

Тағдырдың арман шыңындай,
Шалғынның тамған шығындай
Мөлдірсің... –

деген жолдары сүйіктісіне арналған көңіл күйінің жарқын
көріністерін құрайды.
Бұл өлеңдерде өмірдің қымбат сырлары, өткіншілік сипаты,
табиғат пен адам, оның көңіл күйі, ақын мен ақындық сезім­

нің түйісуі, т.б. мәселелер сөз болады. Бәрі де ақындық ойдан
туып, сезіммен астасып өріледі.
Ақынның жырмен туысқан күндері қандай еді, оқып кө­
рейікші:

Жыр жауған жылы күндерім,
Нұр жауған ғұмырымда едің.
Тұлпардың тұғырында едің,
Бұлақтың тұнығында едің.

...Көз ашып көргенім еді,
Өлеңнің өрнегіндегі,
Есілдің толқынындағы,
Көкшенің көлдеріндегі.

Сыр айтпай сырғалым қалды,
Мұнартты...
Мұң қалыңдады:
Қаратау қатпарындағы,

Алатау шыңдарындағы...
Алғашқы шумақтар жыр биігі мен тұнығын, өрнек пен
толқында туған шағын елестетсе, соңғы шумақ сырғалымы
сыр айтпай кеткендегі қайғының қалыңдығын бейнелейді.

Тапқыр, бейнелі суретке тұнып тұр.
Сөз өнері – Ғалымның ақындық рухы. Ол сол рухтың
биікті­гі үшін күреседі. Қиындыққа да, зорлыққа да оңай­
шылық­пен берілмейді. Өйткені оның негізінде халықтың ер­

лік салты бар. Ақын арманы арнасын толтырып, жартастың
толқындарын сүйеді. Ақ қарда туып, аппақ әлемге жаны
бөленген. Ақын боп аққудың қанатына өлең жазып, ешкімнің
тұлпарына мін­геспей еркін өскен. «Сәуле ойнатып сұлудың

сырғасына, Күнім шықты өрмелеп қыр басына». Еңіске басын
идіріп, өзін кеңістіктен іздеген тұлға!
Ғалым ұлы ұстаздарын еске алғанда да оларды жалаң ма­
дақтамайды. Соларды түсініп, жаңа сөз айтуға тырысады. Абай

мен Махамбет, Әсет пен Иманжүсіп, Мағжан мен Сәкен – бәрі
де ол үшін қадірмен, тарих сабағын сыйлаушы, әр заманның
таңдаулылары. Оларды еске алудың кейінгі ұрпақ үшін қажет
ұлағатын, ұлттық рухты ұлықтаудағы маңызын жырлайды.

Рухтардың ақындармен бірге көмілмейтінін еске салады.
«Қызыл іңір, Қызылжар», «Есіл ағады», «Кер бетегелер»,
«Назымхат» өлеңдері – таза табиғаттың көркіне сүйсінген,
одан өмірдің әсемдігі мен терең тамырын таныған адамның

ой-сезімі. Ақын табиғатпен сырласады, шоқ қайыңдарға:
«Ақ дүниеден адалдық іздегенде, Ақ қайыңдар, сендерге кеп
тұрайын», – дейді.
«Есіл» – әнге айналып кеткен өлең. Ол Мағжан жырла­ған

шолпының сыңғырын еске түсіретін, сырбаз Есілдің сұлу­
лығына, еркелігіне еліте жазылған. Кербетегені еске алғанда,
ақын бойын осындай сезім билейді. Кеше бұл өсімдіктен Нар­
манбет жерінен айрылған елдің бейнесін таныған еді. Ға­

лымның кербетегесі осыны ойға түсіреді.
Ақын құстармен сырласады, биікке самғаған құстармен
ара­ны «қанатсыз болып туып, аспанға қарап жүргендердің»
ар­манымен жалғайды.

Жалпы адамдық ой, идея – шексіз ізденістің жемісі. Ақын­
дардың жақсы-жаманы, ұлысы мен кішісі – бәрі де осы ой
мен оның көркем бейне тауып жарыққа шығуынан танылады.
Ақын қаншалықты талантты болса, оның туындылары сон­

шалықты биік сапада жасалады. Әр туындыда ой мен сурет
жатады. Сондықтан ақындық идеяны Белинский «пафос»,
«құштарлық» деп атаған.
Ақындық рухтың күштілігі – автордың бойындағы биік

қасиет. Ол талантпен, заман сабағымен, біліммен толыса­
ды. Осыны түсіну арқылы біз ақын құпиясына кіреміз, оның
жазғандарын жанымызбен қабылдап, табиғатын тануға бір
табан жақындаймыз. Ғалым ақын бойында осындай ұлы

ақындарда болатын қасиет бар. Әр өлеңінен оның өз суреті
көрінеді. Өмірдің көшірмесі емес, өз бейнесі. Ұлттық сипат,
ой барлық ақынға тән. Бірақ Ғалым оны да өзінше түсінеді,
әркімнің ойындағысын тауып, бойындағы сипатын түсініп,

жалпыға ортақ етіп айта біледі. Оның өлеңдерінде заман сыры,
адамның көңіл күйі, үміті, ойы, сезімі, мұңы мен шері – бәрі
тұтас табылатыны осыдан.
Ақын не айтса да егіліп, беріле жырлайды, ойларындағы

лирико-философиялық сарын өлең боп төгіледі. Қазақтың
елдігін, тұтас табиғатын қастерлейді, жоғын іздейді, өкінеді,
мұңаяды.
Ақынның Шыңғыс, Баян, Ұлытау, Түрікмен, Париж са­

парларында жазылған өлеңдерін де жол әсерінен туған деп
біржақты түсінбеу керек. Онда көргені тізбеленбейді, ақындық
ой мен сезімге бөленеді. Баянтауда Жасыбайдың көліндей
мөлдір өлең қалдырса, Ұлытаудан «ұлтым» деп шыққан күн

көреді, түрікмен мен қазақ туыстығын, құмда өскен сек­
сеуілдің бар мінезін осы екі халықтан танитынын тілге тиек
етеді. Ақынның Ақселеу мен Серікке (Ақсұңқарұлы), Жүр­
сін (Ерман) мен Талаптанға (Ахметжан), тағы басқа жеке

адамдарға арналған өлеңдерінде де жалпылық емес, солардың
бейнесін ашар нақтылық басым.
Ғалымның ақындық өнердегі жаңашылдығы – тілінде,
оның бейнелік сипатында, суреткерлігінде. Қазақтың қара

өлеңі­нің дәстүрін бұзу кім-кімге болса да оңайға түспеген.
Кезінде Маяковскийге еліктеген Сәкен, Сәбиттер де қара
өлең үлгісін, ондағы ұйқас, буын, ырғақты сақтай отырып,
жаңартуға тырысқан. Қазір де ақындар негізінен сол үлгіні

сақтап, ой ырғағы мен екпіннің күшімен тармақ санын
кейде азайтып, кейде көбейтіп, 11 буынды тармақтарды қыс­
қарта пайдалануға барып жүреді. Бұдан қара өлеңнің не­
гізі бұзылмайды, әр ақын оны өзінше жетілдіруге, өңдеуге

құқылы.
Ғалым да солай. Онда бір кезде Қасым қолданған, бір
ұйқаспен жалғасқан шумақ, бес тармақты өлең жиі бой
көрсетеді, ақын ойының мазмұнына сәйкес түр жаңалықтары

да байқалады. Ойшылдық пен сыршылдық, шындыққа тік
қарап, көңіліндегіні жалтармай айта білу, соған лайық жаңа
бейнелі сөз табу, ондағы кейде нәзік, кейде сазды, кейде
тіпті көңілдің өрлігі ашық бояулы ақын жырларын өзгеше

танытады.
Ғалым өлеңдері – бүгінгі қазақ лирикасының жаңа беттері.
Бізге керек өлең осы – бүгінгі өлең.

Серік ҚИРАБАЕВ,
академик

* * *
Қаз мойынды ер салып,
Күлігіме күміс жүген таққаным.
Берен күнге бер шабыт –

Ақын туған ақпаным!
Үзеңгіде үзілмейтін сапарым,
Таралғысы қайыстан.
Түсінемін түнек күннің батарын,

Түннің аты – Айстан.
Арғымаққа алтын таға кигіздім
Көкалалы көп жылқының ішінен.
Жарық күнге жал-құйрығын түйгіздім,

Түн дегенің – тылсым әлем, түсінем...
Жануардың жарқ-жұрқ етіп жанары,
Ана белден мына белге әрі асып,
Ауыздығын қарш-қарш шайнап барады,

Ақ дүниемен таласып.
Жанымыздың жазиралы тұрағы,
Тіршіліктің түні тылсым,
таңы бақ.

Мәңгіліктің әнін айтып тұрады
Көк жүзінде жұлдыз біткен жамырап.

Жылдар жатыр,
айлар жатыр тоналып,
Ақ сәулелер қарықтырып көзімді.
Ақпан айы,

ақ түтекке оранып –
Ақ әлемнен іздеп келдім өзімді.

Басында Қамажайдың бір тал үкі...
Халық әнінен
Гүл жайнап әнге басса гүл-гүл өрен,
Кешеден қалып кеткен бұл бір өлең.

Басында сол қалқаның бір тал үкі –
Үп етіп жел сипаса үлбіреген.
Шемені байланғандай шерге бейне,
Бұл қазақ сезімсізді пенде дей ме?

«Басында Қамажайдың бір тал үкі...»
Көкеме қосыламын мен де кейде.
Аумасын бір күнінен бір күн мейлі,
Ән салса қайран көкем іркілмейді.

«Басында Қамажайдың бір тал үкі...»
Үрия үміті боп үлпілдейді.
Белдерден ән ұшырған бетегелі,
Бал еді сол бір күндер,

шекер еді.
Басқанда «Қамажайға» ара-тұра –
Көкем де көріктей боп кетер еді.
Елігі ен даланың дүздерде өрген,

Жүгірген Сіздер салған іздерменен.
Ойлаушы ем:
«Бір тал үкі қандай үкі?
Қамажай кім болды екен біз көрмеген?»

Маңайын шомылдырған нұрлы арайға,
Көкемдей көрік кеуде мырза қайда?
Бөркіне бойжеткеннің үкі қадап –
Үмітін үкілеген үр жаңа айда.

Жіберер жанымызды мұңға малып,
Ән еді
әуені де бір қаралық.
Көкемсіз көктем келді талай-талай,

Үкідей үркіп қашқан жылдар ағып.
Адамның уысында тұрмайды Арман,
Әуелеп өткен солай жырдай жалған.
«Басында Қамажайдың бір тал үкі...»

Аман-сау алып қайтқан сұм майданнан.
Шырқаса тербелгендей шынар бағы,
Аққудың сұңқылдайды сыңарлары.
Қарғам-ай,

бір тал үкі...
Жарықтықтың –
Жарыққа жағып кеткен шырағданы.
Не деген жақұт жыл ең,

лағыл күн ең,
Базары балалықтың бағым білем.
Ақ көкем,
Қамажай қыз,

Бір тал үкі...
Ар жағы сағыныш пен сағым кілең...
...«Басында Қамажайдың бір тал үкі».

Қанаттылар қанатын қақса дара,
Байтағыңнан басқасын бақ санама!
Ақдариға Арқаның алқабында –
Ай нұрына шомылған ақ шағала.

Көшім келіп көрікті зер қалаға,
Есіл болып есілдім ен далада.
Астананың әз жұртын айналайын –
Ақ тілегі Алаштың сенде ғана!

Сұрағаным қабыл боп көктен,
жерден,
Көгердім де көрістім көктемдермен.
Көк туымды көгіме тік көтерді

Ғасырлардың қойнынан жеткен керуен.
Сарыарқаның сырнайлы сыр даласы,
Аққу текті Алаштың жүр баласы.
Қараөткелге қараорман ел қондырған –

Ай қаласы – Астана,
Күн қаласы.
Жусанының жұпарын жастана жүр,
Жібектей қыз,

ақ жейде ақсамал ұл!
Шырайымның шырағы – осы шаһар,
Арманыма ар болған Астана бұл.
Арай төгіп тұрғанда төбеде Күн,

Көктемдерге көшімді түзегенде
Керуенбасы секілді кереметім.
Гүлзарының аялап бір көшетін,
Гүл кешетін қала бұл,

нұр кешетін.
Сен алыпсың аспанға иық тіреп –
Баласымен қазақтың бірге өсетін.
Сарыарқаның сағымы,

самалдары,
Жарасады, жаным-ай,
саған бәрі...
Ай Астана – Алаштың ақ арманы,

Ботадай дәурен...
Базарлым,
Боз беткейлерден сөз алдың.
Бозаңнан ұшқан бозторғай,

Бозала таңда бозардың.
Боқыраудың күні жеткенде,
Бастан бір дәурен өткенде,
Бозарып тұрып көз алдым,

Дүние, сенен озармын.
Арман да,
Арман,
Арманда,

Армандай күндер алдар ма?
Қызарып атқан күндерге,
Ағарып атқан таңдарға
Ақсарбас айтпас жан бар ма?

Жалғанның жалғандығы да
Жалғанбай кетсек жалғанға.
Көкейде көктем гүлдер ме,
Ақ самал сүйіп даланы,

Тірліктей таңғы бақтағы.
Ағыны қатты күндерде
Жұлдыз боп ағып барады
Алаштың арғымақтары.

Бошалап кеткен бозінген,
Ботасын ертіп Бозкөлден –
Боздамай қайтып барады.
Борша да борша сезіммен,

Қозғамай қайтіп барады?..
Шерменде болған шер едің,
Тірліктің тірі дерегін
Озған күн айтып барады,

Тозған Ай айтып барады...
Фәни мен бақи арасы –
Көгерген көк пе, көңіл ме?
Ошақтың отын жағайын,

Көзімнің ақ пен қарасы,
Толғауы тоқсан өмірге
Бір толғау қостым, ағайын!

Айдарынан жел еспей кекілдінің,
Еңку шалды еңіске
екінді күн.
«Протонның» уынан енесі өлген –

Көлеңкеде жылайды жетім құлын.
Тамылжыса таң нұры
кие көрген;
Бір-біріңе, қос мұңлық,

сүйенер ме ең?
Жетім құлын иесі –
жесір әйел –
Өз-өзіне қол жұмсап күйеуі өлген.

Үміт жібі үзілсе – үгілер ең,
Ғұмырыңның батпандай жүгіменен.
Жетім құлын қаңғиды әр аулада,
Жесір әйел жылайды түніменен.

Жалғыз жіпке байлаған –
Тағдыр ұлы,
Зымыранның зымыстан жаңғырығы.
Жетім құлын жетіліп кетер болса,

Сойып алмақ соғымға арғы жылы.
Замананың соққалы жегі желі,
Босағаның бос қалған желілері.
Серілері ауылдың не біледі?

Сағыныштың сазындай саған, далам,
Хабар жетіп жатады әр арнадан.
Көлеңкеде көз жасын көлдетіп тұр
Жетім құлын кекілі таралмаған.

Шаңырақ бұл –
індетке ірге түрген,
Үзілердей жетеді күнге түннен.

қамасаңшы... –
Кінә іздейді ағайын кіл жетімнен.
Аман шығу ақ таңға –
бас амалы,

Оғы тиген тағдырдың тасадағы.
...Жесір әйел сипаса маңдайынан,
Жетім құлын көзінен жас ағады.
Беу, қос мұңлық,

жолында сортаң із көп,
Қай қиырға тұрады тартамыз деп.
Кезек-кезек көз жасын сығады да –
Тірлігіне кетеді талқан іздеп.

Қайран ауыл!
Құшағын жайған Ана,
Алладан нұр күтеді айдалада.
Жетім құлын жетіліп –

Тарлан ашып,
Арғымаққа, білмеймін, айнала ма?
...Еңку шалса еңіске екінді күн,
Шемен күйін шертеді шетін мұңым.

Күн-керуен соңында –
соры қайнаған
Жесір әйел,
Жегі жел,

Өбектеген өлеңді өмірім деп,
Толқығаны сол кеште көңілім көп.
Үркердей боп отырмыз бір топ қазақ
Үрімжіде үміттің шоғын үрлеп.

Сағынышын санаға жамыратқан,
Талқы таудың талықсып таңы да атқан.
Даму Долда «Ағажай Алтайға» сап
Ағайынның арманын аңыратқан.

Ән көгіне шыққандай,
жыр көгіне,
Ұқсағасын жанамыз білтеліге.
Қыз-жігіті ханзудың үнсіз қалды,

Топ қазақтан үркердей үркеді ме?
Аққуының ар сүйген ақ қанатын,
Қара өлеңді аялап қап-қара түн...
Жырдан шырақ ортада шалқытады –

Алмагүл мен Жеңісхан,
Мақпал ақын.
Біздер үшін бұл өмір күнде қонақ,
Өміріңді кетейін жырмен орап.

Даму басса «Алтайдай жер қайдаға»
Көзімізден қос тамшы тұр домалап.
«Бергі жағы Ертістің,
арғы жағы,

Қайың сауған,
ел ауған шақтан бері
Қара жолда қайран жұрт қапылады.
Мұнар таудан асқанның мұңы қалың,

Көңіліңді көктем боп жылытамын.
Үрімжіде үкілеп үнімізді,
Үзілдіріп отырмыз үміт әнін.
Ертең ерте аттанам

елге есебі,
Сел көшеді жанымнан,
жел де еседі.
Даму інім!

Ағаңды сағынарсың,
Сағынамын, бауырым, мен де сені.
Көшпей қалған күзеуден күзгі белде,
Үзілмеген үміттер үздігер ме?

...Он алтысы тап бүгін желтоқсанның,
Тәуелсіздік күні еді біздің елде.

Аласа да емеспін,
биік емен,
Көңілімнің сырластым күйіменен.
Белден асып барады бебеу қағып

Көз ұшында жүгірген киік-өлең.
Киік-өлең қағынан безінгесін,
Бебеу қағып,
бел асып,

безілдесін.
Ел көшкен соң елсізде елеңдеген –
Елік-жырдың, дүние, көзіндесің.
Жамылыпты, жалған-ай,

Көктөбе гүл,
Көктем туа кетеді көктеп өңір.
Қараңғы мен жарықтың арасында –
Зу-зу еткен бұл өзі неткен өмір?..

Ілияс-жыр киесі – Құлагер ең,
Мұқаңдардың мұңына мұрагер ем.
...Ақ құсымды қондырар айдыныма
Сан сауалдың жауабы – бір-ақ өлең...

* * *
Арай кешіп жеткенде арманды аңсап,
Үмітімнің үзігі жалғанған шақ...
Бүртігіне талдардың тамшы ілінді,

Кірпігіңнен үзіліп маржан-моншақ.
Сағыныштан санамда сағым ойнап,
Бауырлардың келгенде бағын ойлап,
Қайралайын намыс боп шарығыңа,

Айналайын, аяулы ауыл-аймақ.
Маржан-моншақ ілінсе кірпігіңе,
Көшірейін, қарағым,
жыр тіліне.

Қыстап қалған Арқада ақбөкендей –
Ұқсап қалған бір күнім бір күніме.
Алдымызда алыстар барда айшылық,
Шығандасам деп едім шалғай шығып...

Маржан ілген қарындас кірпігіне,
Екеумізді тоңдырған қандай суық?..
Шомылдырып арайға айналаны,
Кірпігіңе маржандар байланады.

Бұлбұл құстың талықсып сайрағаны,
Мақпал түннің көгінде Ай маңады.
Бұлбұл қайда,
Ай қайда,

Маржан қайда?
Ей, апатай, сен жеген қалжаң қайда?
Шыр айналар дүние өтерінде –
Солай-солай бәрі де арзандай ма?

Беу, қалқатай,
батар күн бағыңды ашсын,
Сағынарсың ағаңды,
сағынбассың...

Маржан-моншақ жанымда мұң сапырды
Кірпігіне ілінген қарындастың.
Ұйқым қашты, қайтейін, түніменен,
Сен болмасаң бәрінен түңілер ем...

Кірпігіне ілгені сол қалқаның –
Тек ақындар оқитын бір ұлы өлең...

* * *
Қандай қиын туғанға болып ақын,
Сор ұратын кездер бар,
торығатын.

Бетпақ жонға жоқ іздеп шыққанымда
Жол үстінде жолаушы жолығатын.
...Өмір – кейде көкайыл долы қатын.
Түнгі аспанның көзіне жарасып Ай,

Ойға батып отырам тап осылай.
Ғашық есін алады қызыл-жасыл,
Бәсіресін сайлаған нағашыдай.
Қала тыныш,

қараша,
дала тыныш.
Өлең болды өмірде бағатын іс.
Ақын деген – білгенім – әлімсақтан

Бақ пен сордан сомдалған жаратылыс.
Тіршілікпен келе алмай жарасымға
Қайқаң жолда қайырлап қаласың ба?
Біздің ғұмыр барады жағаласып

Жарық күн мен ғаріп түн арасында.
Құлдыраңда, құлыным,
кеудесі құт,
Ақтарылам алдыңда кең көсіліп.

Өмірімнің өрнегін өзек етіп,
Өлең оқып берейін өрге шығып.
Шуағы мол күннің де
арайы мұң,

Талайымда толқын боп талай ұғым...
Жақын қонып қалыппын жалқындарға,
Ақын болып туғаным – бар айыбым.
Қайырласын ендеше қалай ұлың?..

Аппақ нұрға шомылып бар айнала,
Көзімді ашып көргенім –
Арай,
Дала.

Өлеңім де,
Өмірім өзімдікі,
Ақтарылмай кетейін қалай ғана?
Бақыт тербеп жанымды,

бақ аймала!
Сағым белде салғанда сайранды бір,
Байрағыңда, байтақ ел,
байланды жыр.

Өзегімді өртедің,
өмір-өлең,
Айдай сұлу қалпыңмен Айман-ғұмыр.
Айман-ғұмыр,

* * *
Әулетімнің ар емізген арманы ем,
Таңғы шықтан тамшы болып тамған ем.
Жаздым білем,

жарқ-жұрқ еткен тірлікте –
Аққу құстың қанатына арда өлең...
Мен өзіңді,
жылжыған жыл,

көшкен күн,
Бес күн сәуле көру үшін кешкенмін.
Серуені селт еткізбей тұр енді
Керуені кердең қаққан кештердің.

Тарайтындай шанағымнан мұң ғана,
Қарайтындай сұрқай далам ұрлана.
Жорамалы жол үстінен жоғалмай
Көкалалы жылқы айдаған бұл бала.

Өмір,
сенің көздеріңнен нұр көргем,
Нұр көргем де
жолға шығып үлгергем.

Жусанының жұпарына жуынып
бауы да жоқ,
тауы да жоқ бір белден.
Қобыз шалып...

күңіренсе күй үні,
Түседі екен көңіліңнің иіні.
...Түн баласы түске кірді кісінеп
Иесі жоқ

(Элегия)
Сары белдердің сауыры
Аңқытып иісін саумалдың,
Ақбота бұлттың бауыры

Жалт ете қалып жауған күн.
Қасыңа барып түнер ем,
Кекілін сылап құланың...
...Жазылмай қалған бір өлең –

Шырқалмай қалған бір әнім.
Аңқылдап тұрар бәріңе
Арқаның арда даласы.
Ақша бұлттардан әріде

Ақ сағымдардың арасы.
Арыма сіңген арай бар,
Бақ мекен,
саған байландық.

Қамығып барсам қарайлар
Қараөткелдегі қайран жұрт.
Қараөткел деген – қара өлең,
Есіл мен Нұра – қос өзен.

Ертең-ақ көшіп барар ем –
Көгерер болса көсегем.
Жайдақ қыр
бүгін жайнап тұр,

Қараөткел!
Сенде қайнап тұр –
Қазақтың қара қазаны.
Нұраның нұрлы жанары,

Солай да солай,
қарағым...
Есілдің ескен самалы,
Қалқаның айтшы хабарын.

...Қарашық тала қарадым
Қараөткел жаққа, қарғам-ай.
Солай да солай,
қарағым...

Арман-ай, шіркін,
арман-ай!..

Елге барам,
ермінез досқа барам,
Қасиетті, киелі қосқа барам.
Қозы көштен жолымды тосқан анам.

Қою түннің қойнына кіргенде әлем
Қоңыр қырды қоритын қос қараған.
Мұнар күнге мұң шақса мұңлық өңір,
Қос қараған қоритын қырды қоңыр.

Бір күн өмір баяны басымызда,
Тұнығына тұманың тұнды көңіл.
Жарықтарға жасымнан жаным алаң,
Талмаусырап тал түсте сары далам,

Сарғаяды,
сағымнан сабыр алам.
...Айлы түнгі жұлдыздың сәулесіне
Армандарым қозыдай жамыраған.

Есіл мекен,
Ескі көз,
есімдегі,
Белден асқан бейбақша бесіндегі,

Келмей кетсем кешігіп,
кешір мені.
«Қарағандай қарағым, қараңдамай,
Тартпаймысың көңіліңнің көшін бері».

Сыр тартады сырбазым сырласынан,
Сол бір сырды тыңдауға жылда асығам.

Сұры қашып сұп-суық сұлбасынан,
Қарсы алады
талықсып таң самалы,
Қос қараған қараңдап қыр басынан.

Көсілгенмен көнермей көңіл-құмай,
Топырағымда торықтым тобылғыдай.
Көсегемді көгертер көгілдір Ай.
Елге қарай қойғанмен елеңдетіп,

Өлеңдетіп қоймайды өмір бұлай.
Қосқа барам,
Қос қараған...

* * *
Көңілдің нұры көктемгі
күзге сіңгелі,
Салбурын туа салт атпен із кесілмеді.

Самалын жұтып қайтам ба
сағымын қуып –
Жанарым Жаңаарқадан іздесін нені?..

Құйқылжып салған құстардың әніне ілесем.
Махаббат дейтін маусымды кешкенмін мұнда,
Кешіп келемін,
Бұйырса әлі де кешем...

Мәңгілік атты мәні ұлы тұраққа сіңіп,
Қарттар кеткелі...
Көңілім жылап, басылып...
Мұң кешіп жатыр ертеңге елеңдеп жұртым,

Құм көшіп жатыр желкемде қыратқа асылып.
Аспан мен жері астасса
тұтасып арбай,
Бұлттары қандай бұ жақтың,

бұтасы қандай?!
Құлдыраң қақса құлыны құлан иекте –
Құба жондармен жосылып құт асығардай.
Күзде оралыппын мен саған,

көктемде кеткем,
Көсегімізді көгертіп көк белде көктем.
Сіздің де бастан, қайран жұрт,
сан тарих көшті,

Жалғасып жатса не шара
ота далама,
Орыстың зымыранынан опа бола ма?

айырбас еткен
Сапырулы сары қымызды «Кока-Колаға».
Жаным-ай,
әзір жаным да жайланды дейін.

Не іздеп жүрмін шынында?..
Қайдан білейін...

Иығынан Күн аймалап кәрі құздың,
Тамызда тамылжыды әні күздің.
Соңынан сағым қуды
сағынышым

Сарытауға сапар шеккен сары қыздың.
Туғалы талайына тағдыры ерген,
Ұл едім жоқты көрген,
барды көрген.

Сарытауға оқу іздеп сары қыз кетті,
Мен қалғам Сарыарқада сал күреңмен.
Бір үміт өзегімді тепкілейді,
Көңілім көктем туса көк тірейді.

Сары қыз Сарытау жақтан оралмады,
Біреулер: «Оқу өтіп кетті», – дейді...
Жаныңа медет сұра жасытпа деп,
Сарғаю сағыныштан – ғашыққа әдет.

Сағымға сарнап тұрып сыр ашқанмын:
«Сарытау Сарыарқадан қашық па?» – деп.
Жылдар да желге ілесіп желіп кеткен,
Аппақ қар жауған талай,

еріп кеткен.
Сарғайды жан қалтамда сары орамал
Сары қыз сонау жылы беріп кеткен.
Ақынның сол ма деп ем қонар бағы,

Кім білсін – ол алдады,
Жол алдады.

Мен жүрмін салкүреңді сар желдіріп,
Сары қыз Сарытау жақтан оралмады.
Сырыңды кім бар жатқан күнде ескеріп,
Жанымды жырға орадым

гүлдесте ғып.
Сарытау – Сарыарқаның арасында
Өткеннен өшпей қалған бұл да естелік.
Жаныма жарық сеуіп самалалар,

Аялап айдынымды ән оралар.
Мені де сары түске іңкәр етті
Сары қыз,
Сарша тамыз,

Сары орамал.
...Тербе, күй,
қалықта, жыр,
аңсат, аңыз!

Аңсамай өзімізді шаршатамыз.
Жаныма жарықтарын жағып кетті
Сары қыз,
Сары орамал,

Қабағын дүниенің тұрған бағып,
Көп болды, қараша ауыл, бір бармадық.
Көлбеңдеп көз алдымда жылдар да ағып,
Жаутаңкөз жазылмаған жырлар қалып,

Ту тігіп, туған мекен, бір бармадық.
Бір қонып кетсе дей ме қосыма кеп,
Жолымды бала досым тосып әлек.
Шағылдар қол бұлғайды шошыма деп,

Елсізде ескі бейіт есінейді:
«Тірлігің, ақын балам, осы ма?..» – деп.
Жастықтың жыры қалған,
сыры қалған,

Тұмаңда тұнып еді тұнық арман.
Жанымды табылар ма ұғынар жан?
Бұйратта бұйығады біздің ауыл,
Есігін үй секілді іліп алған.

Ел бізді қалдырмайтын қуаныштан,
Аман-сау шықса жарар мына қыстан...
Тілеуін тілеп жүрміз тым алыстан.
Құс жастық,

құрақ көрпе төрге жайып,
Қайда екен сол келіншек құрақ ұшқан?
Ойласам,
жүрегімнен жыр атқылап,

Жанымда мөлдірейді бір ақ бұлақ,
Көмбеге жетер кезде пырақ құлап.

Көгі де көңілімнің көмескілеу –
Баяғы сол көрпедей құрақ-құрақ.
...Келемін, хабар айтпа
алдан бөтен,

Келмеген кезім болса арманда өтем.
Жолымды ұрпақтарым жалғар ма екен?
Шағыл құм шалғайында шағын ауыл –
Мәңгілік сағынышым қалған мекен.

Найзағай-тағдыр шатырламашы,
Дегберін алып пенденің.
Аға сұлтанның ақын баласы,
Сөзімді тыңда сен менің!

Өрлік өремді өлшетер едім,
Хандар да шықты қарадан.
Кісілігімді көрсетер едім,
Бөжейдің асы тараған.

Шыңғыстың тауы – шырайлы мекен,
Ұлылық қонған сол маңға.
Жидебай-жайлау жылайды ма екен
«Жаздыкүн, шілде болғанда?»

Қалың елдің де, ну орманның да
Қуарған кезін көз көрді.
Семсерін сертке суарғанның да
Сезімі сәтте өзгерді.

Мыңменен жалғыз алысқан Абай,
Шыңғыстан шыңға беттедің.
Артылып туған данышпан Абай,
Тектіден туған текті едің.

Алмайды жырдың жүлдесін ақын
Сүлдесі солғын ғасырда.
Бел-белестерге бірге шығатын
Ерболдай дос жоқ қасымда.

Шырылдап тұрған шырқар да құсым
Тамылжығанда таң әні.
4-265

Оразбайлықтың жыртар намысын
Сәмен сұмдардың заманы.
Қасқая күлді қасқа маңдайлым
Кедейлік кешкен күйіме.

Ту бие сойып ас бере алмаймын
Біржан сал түссе үйіме.
Ортаға салам олжамның бәрін,
Көшімді бұрмай шалғайға.

...Толған ай сынды Тоғжанның әнін
Әйгерім ару жалғай ма?!
Жайдақтықтармен жауласып әман,
Ұшырған көкке жыр құсын.

Құнанбайлықты дауда сынаған –
Қайран да Ұлы Шыңғысым!
Жыртыстай бүгін жыртылғандар бар,
Майсаңды орар шалғымен.

Ұлы болуға ұмтылғандар бар
Ұл болып алмай алдымен.
Алаштың асқан тәңірі Абай,
Көреміз біз де жолда азап.

Жаратқан хақтың әмірі қалай –
Сен көрген қазақ – сол қазақ!..

* * *
Ұлытауымның дара шыңында
Ұлтыма біткен бар әлем.
Қараша айының қарашығында

«Қарғам-айлаған» қара өлең.
Сарыарқа жақта сағым биледі,
Желпініп кейде жел ессе.
Жанымның жалқы жалын күйлері

Дүбірің сенің емес пе?
Арғымағым-ай,
Ар қанаттым-ай,
Аламан көрген ақ таңда.

Жарығы жанда жатталатындай
Баяны мәңгі бақ бар ма?
Тізгінін тарттым қаракерімнің,
Бір күнім аумай бір күннен.

«Қарғам-айлаған» қара өлеңімнің
Кекілін сылап тұрмын мен...

(Серік Сәпиев Олимпиада чемпионы атанғанда)
Мәпелер кезі туды құсты ұяның,
Сүйінші!
Самға, арманым,

Ұш, қиялым!
Сүйінші!
Ұлытау мен Өр Алтайым,
Алатау,

Қаратау мен Үш қияным!
Бауырым!
Байтағына байрақ ерім,
Додада намысыңды қайрап едің.

Сенімін саған байлап қайран елің...
Аһ ұрсаң аламанда
алаң,
қайғың,

Жанымның жапырағын саған жайдым.
Рухын сен арқалап шықтың, інім,
Махамбет,
Райымбек,

Қабанбайдың...
Жасынсың
жарқылыңды жасырмаған,
Дүние дүбіріңнен тасырлаған.

Алты алтын...
Жөні бөлек жетінші алтын –
Жетінші құрлықтайын ашылмаған.

Ұлықтау ұлы арманды – ұлтыма әдет,
Жанымда мөлдіреді жыр тұма кеп.
Төле би,
Әйтеке би бата берді –

Қаз дауыс Қазыбектің жұртына кеп.
Бұтағы бәйтеректей Нар ағаштың,
Нарлармен намыс болып жағаластың.
Лондонда,

Олимптің аспанына –
Арманын алып ұштың бар Алаштың.
Тұрғанда бағың шауып,
күнің күліп:

Тік ұста, айналайын,
туыңды нық –
Жұртыңды жұдырықтай жұмылдырып.
Сен барсың –

қайда дода,
қайда дүбір,
Қазаққа сыйла шаттық,
сайла ғұмыр!

Сүйініп сүйіншілеп жатқан елге –
Әзірше осы болсын байғазы-жыр!..

...Жан-жақтан ертелі-кеш бұлттар келіп,
Жүреді біліп кетіп есен-сауын.
Сәкен
Тамылжып тұрған таңда атқан

Жұртыңды көрдім, Бұланды.
Жамырап жеткен жан-жақтан
Бұлтыңды көрдім, Бұланды!
Арқада сонау, ақ таңда

Алдымнан өрді көп елік.
Көкшеге бара жатқанда
Көктем боп шықтың көгеріп.
Үміттің оты жана ма

Кермарал қырдың көзінде?
Сағыныш түнеп санама,
Сарғайып жүрген кезімде?
Басыма қонған бақ, шабыт,

Баяны мәңгі құтым ба ең?
Аспанның асты ақша бұлт
Ақ түбіт сынды түтілген.
Айымды жылдар ұрттады,

Тағасы күннің кетілді.
Бұланды жақтың бұлттары
Бұлқынып тұрған секілді.
Уақыттың жағып шырағын,

Бұлаң да бұлаң,
бұла күн –
Бұлтыңмен бірге көшеді.
Көктемнің көріп көк түсін,

Бастап та кеттім бір әнді.
Көңілден ұшқан көп құсым
Көгіңде қалсын, Бұланды!

Қанатынан нұр саулап төккен өлең,
Көктем көшіп барады Көктөбеден.
Талайында тағдырдың жазуы бар,
Ағайынға не айтам өкпелеген?

Көңіліңнің қадап ап төсіне гүл,
Көктем көшкен кезеңді көшіре біл!
Қайран ақпан қайырылмай кетті білем,
Сайдан аққан жылғадай осы ма өмір?..

Тамып түскен шығынан таңға жасы,
Сол бір көштің мен, бәлки, арналасы.
Жар жағасы...
жастығым арман қуған –

Ардан туған Алаштың бар баласы.
Тұмаларым тұнғанда тұнжыр көктен,
Көктөбеде көгеріп гүл-гүлді өпкем.
Шырақ болып жанатын

жүрегімде –
Бұлақ болып бұлқынған бұл бір көктем.
...Өткен жылдың, білмедім, сұрқы қандай,
Қадыр көкем...

соңынан – жыр-Тұманбай.
Өрен бе еді,
өртенген өлең бе еді –
Біз де ілесер сапар ғой бір күні Алла-ай...

Жалқын сәуле ашпаса бір күні есік,
Мұнар таулар тербейді мұңлы бесік.

Аққу-қаздың қанаты сусылдаса,
Өтіп кетер өмір ғой бірге ілесіп.
Бақытыңнан, бауырым,
кешікпеп пе ең,

Қайығыңды қай тексіз тесіп кеткен?..
Ескегіңді ағалар есіп кеткен.
Өмір деген – біз шырқап өткен өлең,
Көктөбеден барады көшіп көктем...

* * *
Бастағы балғын шақтың баяны ұшып,
Барады күндер зулап,
ай ауысып.

Сайыңнан сайран таппай
саяқ кеткем,
Қайыңнан қайран таппай
сая құшып...

Күрсінтіп,
күреңітіп күз көшеді,
Көңілім көшкен күзден із кеседі.
Елсізде еңіс қуып

ескен желдей
Елуге еру қондық біз де есебі.
Көргенім белес пе еді,
елес пе еді,

Жанымда жанған сол от неге өшпеді?..
Менсіз де өлең – дүние деп ойладым
Елсізде еңіс қуып жел ескелі.
Уақыт!

Сенің құштық саяңда арай.
Керуен көшін түзеді аялдамай.
Аялдамай...
бағытын баяндамай –

Ағатай,
айналайын жан ағам-ай,
Ізіңнен басып өткен тамады арай.
Сүйетін адамзатты алаламай,

Жаныңыз жарық еді самаладай.
Аға едің жыры ғажап,
нұры ғажап,
Құбылып кетті-ау бүгін құбыла жақ.

Алаштың Ардан туған бір баласы,
Ұлт үшін Ұлытаудай Ұлы қазақ.
Кеткенде қырдан асып құландай күн,
Ішімде шулап қалды ұлар-қайғым.

Жалғасы қазыналы Қаныш аға,
Жан досы тұма бұлақ Тұманбайдың.
Тағдырдың кезіксе де сұрапылы,
Әуелден ұл боп тудың мұраты ұлы.

...Қазақтың сендей болсын бір баласы,
Қазақтың сендей болсын бір ақыны.
Көргенмін нұр құшқанын,
жыр қысқанын,

Қасында қаршадайдан бірге ұшқаным...
...Ағаның Айнакөлдей айдынында
Менің де жүзген талай жыр құстарым.
Тағдырың жазбаса да кіл несібе,

Ілестің жыл көшіне,
күн көшіне.

Кәкімбек Салықов боп қазақ шыққан
Мәскеуде
Кремльдің мінбесіне.
Күмбір күй,

әуезді әуен,
отты өлеңі,
Жыл сайын көгеретін көктем еді!..
...Аялы Қызылжардың ақ қайыңы,

Саялы Көкшетаудың көк терегі.
Жаз қалды жарық күннің жамалында,
Саз қалды Сарыарқаның самалында.
Сен қалдың аққу құстың әуенінде,

Жалт еткен жезкиіктің жанарында...
Ән саулап,
жыр төгілген таңдайынан,
Өмірден барады өтіп қандай ұлан.

...Көрсеңдер Жезқазғанның жезкиігін,
Өтінем, сипаңдаршы маңдайынан!..
Қош бол, аға!

Ақырды ақпан тағы,
бөрісырғақ,
Өлеңім,
өзегімнің өрісін тап!

Ақ таңда ақбоз мініп арқырасам –
Бөрісырғақ әуені – тегіс ырғақ.
Ердім де елесіне осы ақпанның,
Арғымақ ойларыммен қосақталдым.

Ақ боран демін ішке тартқанында,
Ақ әлем,
сені көріп босап қалдым.
Керуен түзегенде күнге көшін,

Өлкемнің өле сүйгем қыр, белесін.
Өмірі өлеңімнің өртке оранып,
Көңілі көкөрімнің кірлемесін.
Ұққаным – әр кеудеде бір қараша,

Бақ түнеп баршасына нұр қараса...
Ақ боран тозаңымды қағар ма екен
Ақпанда бөрісырғақ сырғанаса?
Сарғайған сары белдің сағымында,

Көзімнің қарасы мен ағы мұнда.
Боз жусан,
боз бетеге,
боз көденің

Боздаған үнім қалған тамырында.
Жүдеу күн...
Ақ дүниенің тақта арайы,

Біреудің осында жүр бақ-талайы.
Демі де тегіс ырғақ –
бөрісырғақ,
Азаннан аңырап тұр ақпан айы...

Көктемнің көз жасындай іркілмеген,
Кеудемде лықсып жатты біртүрлі өлең.
Аспантау аспанынан аққу көрдім
Мамығы ақша бұлттай үлпілдеген.

Көгерсе көк теңіздей көгілдір маң,
Көгеріп қайтар, бәлки, көңіл қырдан.
Аспантау асқарынан арай көрдім
Арыңды айдынына шомылдырған.

Ақ шуақ апайтөсін аймалапты,
Күнін де сағым сүйіп сайға батты.
Аспантау алқабынан ару көрдім
Аршын төс,

алма мойын,
ай қабақты.
Ашылған ай нұрымен ерте гүлі,
Өлке бұл

өренінің өр көңілі.
Тәңірі жарылқағыр Тәңіртаудың
Есейген етегінде ерке елігі.
Ақынмын арнасының ағысы өлең,

Туғалы сезімі – шер, жаны – шемен.
Арман-ай,
аққу көрдім аспаныңнан –
Аққудай ару көрдім тағы сенен.

Аймалап Аспантаудың Ай таңдары,
Құстардың әні болдың қайтардағы.

Мен сені сүйем дер ем...
ондай сөзді
Тілі бар пенделердің айтар бәрі.
Ту тіккен тұғырлы елің тұнған ырыс,

Шайқап іш шәрбатыңды,
мұңданып іш!
Аспантау!
Аққуым мен аруыма

Ғашық боп жүр дегейсің бір дәруіш.
...Тәжінен Тәңіртауды танып анық,
Жұлдыздай көк төсінде жамырадық.
Аққудың қауырсынын қалам еттім

Бірге аса алмай қалып кеткен қырлардан,
Айналайын үркек үміт, мұңлы арман!
Жүрегіме жеделхаттар кеп жатты
Мың тоғыз жүз жетпісінші жылдардан.

Жылжып жатқан күндерім мен айларым,
Бақытымның тік көтерген байрағын.
Бал жалаушы ек бала құрбым екеуміз,
Қара түннің қалқып ішіп қаймағын.

Қайран өлең,
уыз болып ұйығыр,
Тағдырымның тарту еткен сыйы бұл.
Қой күзетіп жатқан кезде достары

Ой күзетіп отыратын бұйығы ұл.
Дала,
Дала!
Әулетімнің нұр, бағы,

Бала ақынның сонда туған жырлары.
Түндігінен ай қалықтап жүзетін
Малшы үйіне қонып па едің қырдағы?..
Бұл тірліктің соқпақтары қиралааң,

Сүрлеуінен шығып қалар сыймаған...
Ай толғанда толғатқан да анашым
Ақ дүниеге ақын ұлды сыйлаған.
Жусанды қыр

өшпейді әлі санадан...
Топ тобылғы,
қараңдаған қараған.
5-265

Бұрымыңның бұла өрімі бұлдырап,
Құлынымның кекілін жел тараған.
Толқынбысың,
торықтырар тормысың?

Соқпақпысың,
сүрлеумісің,
жолмысың?..
Тұла бойы ендіктер мен кеңдіктер –

Сол даланың көшірейін болмысын.
Қайран уақыт
көнбейді еш ыңғайға,
Тұлпар күндер бір орында тұрмайды, ә?

Жүрегіме жеделхатын жолдаған
Мың тоғыз жүз жетпісінші жыл қайда?..
...Шүкір айтпай тұра алмайсың мұндайда.

(Александр Пушкиннен)
Тылсымдардың тұна қалған серті ме,
Өзектіге өлең болған өмір бұл:
Балапан құс,

жіберейін еркіңе,
Көктемдердің көгі көркем,
көгілдір.
Құштар көңіл көрмегесін қысылып,

Дүниенің дүрмектерін сүйесің.
Биігіне жіберейін ұшырып
Титтей ғана тіршіліктің иесін!

* * *
Жүрегімнің аз емес-ті сезгені,
Үнің сенің қасіретті аулаған.
Еске түсті мұңлы арудың көздері,

Дала мен түн Ай астында аунаған.
Ән сал, жаным,
ән сал, менің көріктім,
Сені көріп ұмытпасты ұмыттым.

Еске салдың,
егілдірдің,
еліттің,
Сенің үнің – тұнығындай тұнықтың.

Мен бар жерде әуелетпе – сұрарым,
Әдемі қыз, грузиннің мұңлы әнін:
Жаңғырады әуеніңнен, шырағым,
Жағалаулар...

Көктем дегенің – көгілдір арман,
Көгертер кез бұл көңілді қалған.
Сәуірдің айы сәуле шашарда –
Тобылғыжарған, тобылғыжарған...

Қыратқа барсам жолыма жақын,
Бұлаққа барсам толып ағатын.
Тобылғыжарған бүршік жармаса
Тобылғы сынды торығады ақын.

Ұқтырған ерте туар айларым,
Алағайларын,
бұлағайларын.
Жанымда желген желдірмелерім –

Мамырда өрген құралайларым.
Өтпелі дей ме өмірді жалған,
Көгертер көктем көңілді қалған.
Толғатқан жанның толайым күні –

Тобылғыжарған, тобылғыжарған.
Түңілесің де,
тірілесің де...
Уақыттың, Қарғам, ұлы көшінде.

Тобылғыға ыстап, сабаңды пісіп,
Шаралап қымыз сіміресің бе?!.
Бағыма – үміт,
Сорыма – күдік,

Қасиеттеріммен жолыға жүріп,
Тобылғы сапты қамшымды ұстап,
Тоқпақтай жалды торыға мініп.

Аттансам деп ем...
тым алыстарға,
Жолығар жаным жұбаныштарға.
Тобылғы түсті толқындарыммен –

Қосылып кетіп бұла ағыстарға.
Биіктеп ұшса көңіл мұнардан,
Өлең етермін Өмірді қалған.
Толайымыңды толқыным сүйсін –

Тобылғыжарған,
тобылғыжарған...

Қара шашын жайғанда қара түндер –
Қиялыма құстардың қанатын бер!
Ақ таңдардың қойнына мұңды ұзатқам,
Түнгі аспанның көгінен жұлдыз аққан.

Аққан жұлдыз,
арналы арман арда,
Сағыныштың самалы сарнағанда –
Ендіктер мен бойлықтар бәрі көрген,

Біз сыйынар жүректе тәңір өлген.
Шемен күйін шертеді шерлі кісі.
Елеусіздеу елестей ендігісі...
Көгершіндей көктемде дүркіреген,

Сенімдердің сертісің, шіркін, Өлең.
Араласса жанымның мұңға жасы,
Түнектерді түремін түн баласы.
Қызықтарым қыр асса,

қайғым – жетім,
Аймалайды Аймандар Айдың бетін.
Қара түсті ақ түске көшіргелі,
Тіршіліктің тартады көші ілгері.

Жұлдыз санап жататын түңіліктен,
Балалықтың бал-шырын күні біткен.
Елес қана қоршаса есіл ерді,
Ерке кезді жыр етем несіне енді?

Қанатын бер құстардың бұл ақынға,
Шабыт барда кезіксін сұрапылға.

Қара жердің бетінде қосым қалып,
Ақ өліммен өлейін сосын барып.
Жыр толқытқан көңілім назды айтады,
Қарашада қаңқылдап қаз қайтады.

Қара түннің қайыстай қайшылығы –
Айдын көлдің бетінде Ай сынығы...

Еспейді самал таңменен
Шалдыққан шартарабымда.
...Жазира Жаңаарқам менен
Қара орман Қарқаралымда.

Мұң емес –
мұқалмас қайғы,
Ғасырдың қауіпті өткелі.
Жусаны жұпар шашпайды

Ақбөкен ауып кеткелі.
Келгендей Арқаға құрдым,
Тажалға лағынет, мейлі –
Жаңаарқа, Қарқаралының

Базарда малы да өтпейді.
Кигенде алаңсыз кепті,
Қартым-ай, ретің сынар:
«Гептилді залалсыз депті,

Өкімет білетін шығар...
Қайтейін, асығыс бәрі,
Жөн еді қашық ұшқаны.
Ресейдің құламаса екен

Зымыран тасығыштары».
Арқам-ай,
арқаға батты,
Ауыл тұр шайқала...

жүдеп.
Құрдасым тартады арақты:

Санамда менің жұт,
ойран.
Сауал тастайды кенеттен көкем,
Жанымды жегі кемірген.

керегелері темірден...
Заманның бұл бір сұмдығы ма екен,
Көзіміз талай көрген ғой...
Шаңырағының түндігі бөтен,

Кіндігі бөтен елден ғой.
Киізсіз киіз үй көріп тұрмыз,
Уақыттың өкпек суығы.
Көршіден өнер үйреніп тұрмыз,

Желбауы басқа, уығы...
Көңілім кейде өсіп толатын
Даланы кезсем
жаны әсем.

Жайлауы тозса көшіп қонатын –
Жылқылы ауылдың баласы ем.
Киіз бен ағаш сүйегі, дені,
Сөзіме кім бар таласар?..

Киіз үй – біздің киеміз еді,
Қазаққа ғана жарасар.

Жүрегімдегі жосиды ма елік,
Жалт ете қалып жанары?
Қытайдан келген осы үйді көріп
Көңілім босап барады.

Бұлаққа бардым,
Бұлдырық көрдім
Бұла даланың төсінде.
Сорғалап қонған нұрлы үміттердің

Еркем-айлары есімде.
Сырласарым да,
Сыйласарым да
Өзекті өпкен өлеңдей.

Бұйығып жүргем бұйра шағылда,
Бұлдырық құсша еленбей.
Тұмадай сонда тұнамыз деп ем,
Жылы ағыс қосып жылғаға.

Бұлдырсыз шөлден бұлақ іздеген
Бұлдырық құс пен бұл бала.
Бастаудан сонда ұрттамай кеттім,
Көрсетіп құсқа ірілік.

Булығып ұшқан бұлттары-ай көктің,
Буынсыз жерге ұрынып.
Қанаты бардың жүрегін ашқан
Тұма бұлақтар, тұнып ақ!

Бұлаң етеді бұл өмір бастан,
Бұлдырық құстай зымырап.
Жыр ма екен жылап жырақта қалған,
Көңілдің көктем күйі ме?

Бұлдырық көрген,
Бұлаққа барған...
Бұлдыр да бұлдыр дүние...

...Жартасқа бардым,
Күнде айқай салдым,
Одан да шықты жаңғырық...
Абай

Дауысым шықты жаңғырып,
Жан-жағым толған жаңғырық.
Сізден соң өмір-өлеңге
Біз қайдан келдік қаңғырып?

Адасқан күшік секілді,
Ойларым жұртта қалды ұлып.
Тұлпар тұяғы кетілді
Алашқа тілеп Арлылық.

Ей, Шыңғыстаудың баласы,
Запыран құстым зар қылып.
Қазақтың қайран даласы
Жаңғырықтардан мәңгіріп,

Есімнен кетті тандырып...
Беу, елімнің ерен Абайы,
Теңіздей терең Абайы.
Ататын таңның арайы,

Шұғылаға тұнған маңайы.
Санама мені пендеге,
Өзіңді көрем түсімде.
Жартасқа бардың сен неге,

Жаңғырық есту үшін бе?..
Қара көңілдің жарығы ең
Халқымды бастар мәңгілік.

Аймалап өстік Күн, Айды,
Көкейде көктеп көп өлең.
Жаңғырық шықса жылайды –
Абыралы, Мыржық, Дегелең...

Жаңғырық естіп құрсақтан,
Ұрпақ боп тудық күнәлі.
Абайдың өзі мұң шаққан –
Меңіреу жартас тұр әлі.

Жаңғырды бүгін тау іші,
Жанымда менің жанды үміт.
РУХ-ымның өлмес дауысы –
Шыңғыстан шыққан жаңғырық...

Астана жұртын айналған...
Махамбет
Ақын жоқ Қараөткелде менен асқан.
Ғазиз

Белім шықпай жатқанда бесікте мен,
Керуен соққан кездерден көшіпті өлең.
Астанада,
Ақпанда,

Ақ боранда
Аппақ-аппақ түстерді кешіп келем.
Ақпан әні,
Астана,

көшең де кең,
Ақ бораны – аппақ нұр десем бе екен?
Ел қондырған Есілдің жағасына
Есіл де есіл,

есіл жұрт есен бе екен?
Барысқа да ұмтылар бақанды алып,
Қазақ деген – нар халық,
атан халық.

Ұтылмаса жарады,
жұтылмаса –
Жалмауыздың аузында жаһанданып.
Тиер жерге мың тиіп мына маңдай,

Құйқылжытқым келіп тұр қыстың әнін
Құстың әнін жырлаған Тұмағамдай.
Үмітіңнің үрлетіп үр шырайын,
Нұр сұрайын саған кеп,

жыршы қайың.
Айтулы ағам Айтұлы секілденіп
Бәйтеректің басына бір шығайын.
Айдындардай жағада кеме қашқан,

Ортаймайын...
Көлімде көне дастан.
Қара өлеңнің қазанын қайнатайын,
«Қараөткелде ақын жоқ менен асқан».

Қара өлеңнің қазаны қайнағасын,
Астананың әз жұртын айналасың.
Ақпан киіп кірер ем Ақордаға,
Онда мені күтеді қай нағашым?..

Есіл жұртта тосайын арысымды,
Есілге әкеп қосайын ағысымды.
Ақ дүниеге сыйлайды
ақын бақыт,

Жақындатып кетейін алысыңды.
Қосын қонғым келеді...
қосұдай жыр,
Тоңған шығар жолымды тосып АЙ-НҰР.

Астанада,
Ақпанда,
Ақ боранда...
Өлеңдетіп қояйын осылай бір...

Жасыбайда,
Көлдің беті жайнаған жасыл айна.
Жұпар шаштым жұптасып жұлдыздармен,
Ғазал оқып ғаламат ғашық Айға.

Саған келем сарғайсам саялауға,
Саялауға,
Арымды аялауға,

Кел, – дейді Баянаула.
Баяным-ай!
Қос бүйірін көгіңде таянып Ай,
Бұлт көше ме басыңнан баяғыдай?..

Бұлт кетпесе басыңнан баяғыдай,
Бізді де ая, Құдай!..

Тегене-көктің тесілді түбі,
Қап-қара нөсер құйылды.
Есілдің сонда есілді күні
Қараша айында биылғы.

Көңілім, көкпен жарасасың ба,
Тағдырым едің,
Таң,
Арай...

Қарайлайтындай қарашасына
Қарашадағы қарағай.
Жүректі түртіп оятты-ау мұңым,
Жабыға қалған жайым бар.

Сан ағаштардан саяқтау бүгін
Жалаңаштанған қайыңдар.
Керім кезімнен келемін қайтып,
Күзеуге көшкен жұрт едік.

Өліара шақтың өлеңін айтып,
Қап-қара нөсер тұр төгіп.
Төбеңнен нұр боп төгілген үнім,
Ей, арғымақ ердің баласы.

Өмір де бүгін,
Көңіл де бүгін –
Қыс пенен күздің арасы...

* * *
Жыр жауған жылы күндерім –
Нұр жауған ғұмырымда едің...
Тұлпардың тұғырында едің,

Бұлақтың тұнығында едің...
Жастығым – жасыл бақ,
арман,
Жылдарда,

ғасырда қалған.
Жаңаарқа жазирасында,
Баянның басында қалған.
Көз ашып көргенім еді,

Өлеңнің өрнегіндегі;
Есілдің толқынындағы,
Көкшенің көлдеріндегі.
Сыр айтпай сырғалым қалды,

Мұнартты...
мұң қалыңдады;
Қаратау қатпарындағы,
Алатау шыңдарындағы.

...Ойымды демесең бөтен,
Өзіңмен кеңесем,
Көкем,
Елсізде елеңдеп тұрмын,

* * *
Жабырқаулы жаным неден жазықты,
Өрекпіме,
өңмендеме,

тұра тұр.
Сұр қаланың сұрқай өңі қажытты...
Сұры қандай сұрапыл!
Жусан исі,

бұлбұл даусы жоғалған,
Шұбырынды болмаса да
ақтабан.
Торыққан да,

тозған бәрі,
тоналған...
Тас көшеде тас адамдар қаптаған.
Мұнар тауы мұң қосады мұңыма,

Қайран өлең!
Сен екеуміз шаршадық.
...Радио да тиіп бітті жыныма
«Алматының алмасы...» деп ән салып.

* * *
Қызыл-жасыл босқа арбаған,
Дос дейтұғын дос қалмаған.
Қараулықтың қарау оғы

Қарауылдан тосқан заман.
Егілдірді ет-жүректі,
Кеудемізбен көк тіретті.
Күндер легі көшкен бұлттай

Басымыздан өтті, кетті.
Ақ сәулесі түнге алмасқан,
Ақ-қарасы күнде арбасқан.
Сағындырып,

сабылдырып
Өтті, кетті жылдар бастан.
Көңіліңді көкке өрлеткен,
Өміріңді көктем деп пе ең?

Не тындырдың?..
Бекіндірдің,
Өкіндірдің, өткен-кеткен...

Қап-қара түнек,
қара тұманды
Қап-қара түндер ішкенде;
Қоңыр қаздардың қанатындағы

Қараша сырғып түскенде...
Әжімін көрдім нұр сіңген құздың,
Гүлдердің солған сабағы.
Күні таусылып күрсінген күздің

Қабарып кеткен қабағы.
Мезі бір әнді мезгілдің легі
Таласа айтып барады.
Селсоқтау көңіл, сездірдің нені,

Қараша қайтып барады.
Қайтып барады қараша бүгін,
Қараша қайтар,
қар түсер.

Жалғыз қалғанда жарасар мұңым,
Жанымды жеген жалқы шер.
Күрсінген күзбен достасқам,
шыным,

Сайларға қашты сая түн.
Қарашасымен қоштасқан жырын
Бізден соң жазар қай ақын?
Көңілім қашан табады тыным,

Мұз-қармен келер ызғарды ұқ!
Қараша қайтып барады бүгін,
Қара орман жұртта біз қалдық...

...Ақ шаңдағын даланың бұрқыратқан,
Талдыеспеде Ғалымжан жылқы баққан.
Бала күнгі өлеңнен
Бетпақдала белі еді,

Көкалалы табынды
Тебінге айдап салғанда.
Өткен күннің өлеңі
Тербетеді жанымды,

Арна керіп арманға.
Бетегелі беткей-жыр,
Ардакүрең аңсарым,
Тұма көрсең қанып іш!

Көңілімнен кетпей жүр
Сары далада – сары сағым,
Сары белде – сағыныш!
Бал түнімнің бөлшегі,

Балаусамды баққа мал,
Шалғын шырай шақтағы ән.
Арман дүние өлшемі –
Ақ қардағы ақ сонар,

Ақпандағы ақ боран.
Ақ өлеңдей азырақ,
Ұйқасы жоқ көлгір түн,
Өзің еді көргенім.

Ақ түтекте азынап,
Көкалалы көп жылқым,
Көз алдымнан көлбедің.

Қасиетті қара қос,
Айдалада айман-ән.
Саған жетсек ырым-құт.
Есіңде ме, бала дос,

Сексеуілдің жайнаған
Шоғын үрлеп жылындық.
Дүбір тілер дүлдүлге,
Аппақ әлем бұл өзі,

Күнге бұрар бетіңді.
Бір білерім – бұл күнде
Бетпақ жонның мінезі
Бетпақ әйел секілді.

Жиі көрем түсімде,
Өң мен түстей өтті күн,
Өмірді өпті өлеңім.
Қара қостың ішінде,

Сексеуілдей тектінің
Сөнбей қалған шоғы едім...

* * *
Базарыңа бардым,
қайттым...
Күңірентіп тау ішін.

Тарғыл түсті тағдырды айттым
Тарғылданып дауысым.
Дүние – жарық,
келдім, кеттім,

Өмір деген өлең бе?
Жұлдыздары теңбіл көктің
Жымыңдады төбемде.
Керуеніңе мен ілескем,

Ұшқан құстан ән тыңдап.
Көктемдердің желі көшкен
Ақ самалдай аңқылдап.
Бауым қалды,

бақшам қалды,
Кім бар оған қараған?
Артымызда ақ шаң қалды,
Алдымызда – Аламан.

* * *
Есіңді жи!
Жырларыңды жаз, Ғалым!
Қаңқылдатып қарашаның қаздарын.

Шабытыңнан шалғындағы шық еріп,
Қара бауыр бұлттар көшсін үдеріп.
Ұлар ұшар Ұлытаудың биігі,
Сахараның жолды кессін киігі.

Түсінесің...
Естілгенде күй үні,
Кісінесін қысырақтың үйірі.
Жыр-Тәңірдің қорғасын ой ауыры,

Ұлпа күннің еріп кетсін сауығы.
Шырқарымның шыңға асылып шырайы,
Тұлпарымның көбіктенсін сауыры.
Арналарын ақ толқындар кергенде

Жыр іздеген шаттықтан да, шерден де.
Күн астының Күнікейін іздеген,
Ақын деген ел боламыз біз деген.
Иір біткен бұтағындай еменнің,

Бал мен уын ұсынғанда келер күн.
Жырларымның жанарынан жас тамып,
Қара жерде қара мамық жастанып
Мен жатқанда...

Мұнар көктен мұң іштім,
Қызыл арай құшағына ап қыр үстін.
Көрімдігін берер сәуле көгілдір,
Өзегіме өрт боп түскен өмір бұл,

* * *
Қаратаудың басынан көш құлады,
Тағдыр-қамшы арқамнан осқылады.
Көрігімді қай ұста қыздырады,

Көңілімді қай үміт хош қылады?..
Қаратаудың басынан көш құлады.
Қаратаудың басынан көш көрінді,
Қап-қара түн жаулайды кешкі өңірді.

Желкенімнің желкесін жел қиғанда
Толқын-тірлік сындырған ескегімді.
Қаратаудың басынан көш көрінді.
Қара нардың айналды ыңыршығы,

Бұлт астынан бедеу Күн қылымсыды.
Бүркіт болып кеткен соң қара қарға
Іркіт болды әжемнің ірімшігі.
Қу тірліктің бітпесе қырсық әні,

Қара жолда төзім де тұншығады.
Қасқа тана тұлыпқа мөңіресе –
Қара қаншық қайтадан қыңсылады.
Айыра алсақ алыстан ақ-қараны,

Басымызға бармақтай бақ қонады.
Ерден қалса – сұлудан сайқал шығып,
Белден қалса – бесті айғыр ат болады.
Көш келеді...

бетке алып құбыланы,
Аққу-армандарымды кім ұғады?
Баптағанда қыран құс қызылды ілсе,
Ақтабанда азған ел шұбырады.

Көгершіні көңілдің дүрлігеді,
Жылатады бұл өмір,
күлдіреді.
Қаратаудың басынан көрінген көш

Ақтөбенің Алға ауданында
мұнай қалдығы төгілген көлде
аққулар қырылып қалды...
Теледидар хабарынан

Жосықсызға жолығып,
Айдындарым аймандай.
Толқындары торығып,
Қара шашын жайғандай.

Тәтті ұйқымды...
Өлеңді
Тоғыз бөліп түнімен.
Ей, жүрегім,

сен енді
Қобыз болып күңірен!
...Асылдарым бар еді,
Жасылдарым бар еді,

Жарық күнде жыртылдың.
Аққу құсым –
Ары еді
Аққу текті жұртымның.

Талып таңғы тасқында,
Шырқыраған шырайлым,
Қалдығының астында
Қалғаның ба мұнайдың?

Аққулар-ай,
Ардам-ай,
Шер күйім боп шертілген.
Жалғаны көп жалған-ай,

Өлмесімді өлтірген.
Өксісе өлең өлкесі,
Жыршылары жылай ма?
Айдын көлдің еркесі

Тұншығады мұнайға.
Запыран құсып,
қақтым зар,
Алжастым да адастым.

Алғадағы аққулар –
Арман әні Алаштың.
Қайда қанат қақтыңдар,
Мұнар күннің мұңды әні.

Алғадағы аққулар –
Арсыздықтың құрбаны.
Қайығымды тербеген,
Бозда, толқын,

сен де ертең.
Аққуы жоқ көл деген –
Ақыны жоқ елмен тең...

* * *
Боз белге бардым,
бусандым,
Булығып бойда бар мұңым.

Жалғыз түп
жалқы жусанның
Тамырына түнеп тағдырым.
Көктемің қырда көктей ме,

Қараған тектес қарағым?!
Боз көде боздар беткейде –
Бетеге басқан балағын.
Мұнартса мұздай мұң кілең,

Бәсеңсір пәсте сүлдері.
Сәулеге сонда...
сүңгіп ем
Сәуірдің сәскесіндегі.

Толғанда толқы,
Тасып ап –
Құпия құстың тіліндей.
Шаттығың кетер шашырап –

Адыраспанның гүліндей...
Жалғанда жалғыз келемін,
Жанымда жарық жалқындар.
Су емес ақын дегенің –

(Аяулы анам Ақторсыққа)
Анам келді ауылдан...
Асыл анам,
Аспаған да таспаған,

тасымаған.
Ғашық адам ол өзі ақ дүниеге –
Ақ сүт беріп біздерді асыраған.
Анам келді ауылдан...

Қайран анам,
Шолпан анам ол менің,
Айман анам.
Жайған адам жүрегін жарық күнге,

Ай нұры боп ұл-қызын аймалаған.
Жылу жетті жаныма жеміс егер,
Өлеңі өмір өренмін,
өрісі – өнер.

Анам келді ауылдан,
Алатауым,
Қуанышын ақынның бөлісе гөр!
Анам келді ауылдан арна кеуде,

Тамылжып кеп табыстым таңғы әуенге.
Көгал қуып келмегем Көктөбеге,
Алматыға келмегем алма жеуге.
Шаңыраққа шырай боп,

Ісіме – құт.
Көңілінің көгілдір құсына еріп,

Анам келді ауылдан бір көруге,
Жиі-жиі жүрген соң түсіне еніп.
Анам келді ауылдан,
Нұр аймала:

«Пана болсын, жарығым, құдай ғана».
Мамырың боп күтеді,
Тамырың боп –
Азамат пен Саламат,

Гүл – Айдана.
...Алатауға Арқадан Ана келді,
Бір тойлайын жиып ап тамам елді.
Мендей ақын табылар іздегенге,

* * *
Жұпарынан жаралған жалбыздардың,
Көңілімде сызы бар таңғы ызғардың.
Әулекі әнді, айтсаңшы,

салғызған кім?
Санадағы сауалдан сан мұздармын,
...Адамы көп көшеде жалғыз қалдым.
Кеше көргем...

Ол енді түсім еді,
Көп түс көрсем көз алдым ісінеді.
Бұл ақынның сезеді іші нені?..
Тірлігімді түн ғана түсінеді,

Қызық екен бұл жердің кісілері.
Кетсем бе екен аттанып ала таңда,
Теңдеп артып жүгімді нар атанға.
Қаратау ма,

көргенім қара тал ма?
Қара жолдың үстінде қара таңба...
Не жазды екен тағдырым алақанға?
Ақ самалға түрілген іргелері,

Ақбоз үйде арманым гүлдеп еді.
Түсіндіріп отырмын
кімге нені?..
Аман ердің шығады бір дерегі.

...Бұл бала да түнеріп үндемеді.
Үндемесе қайтейін,
үндемесін,
Тілдемесін түн қатқан жыр кемесін.

Ей, көзайым күндерім,
бір келесің...
Үлгермейсің сен, бәлки,
үлгересің...

Бет түзеген кезінде Күнге көшім.
Сан мұңайған,
сәт сайын сан күйінген,
Жария еттім бір сырды жан күйімнен,

Иілместі икемдеп тағдыр иген.
Тіршілікті тербетіп әлдиіммен –
РУХ-ыма бас сүйеп қалғиын мен...

Тамшы су тілеп ырымға,
Ақ жаңбырларға алаңдар.
Бетпақтың бетпақ құмында
Сексеуіл өскен алаң бар.

Тағдырдың талма толғағын
Көтергендерді күндеме!
Шегір құмдардың шерлі әнін
Шертеді шебер шілдеде.

Сексеуіл мұңды пішінде,
Көктен нұр тілеп көңілі.
Қаңсыған құмның ішінде
Кезеріп кеткен өмірі.

Алақан жаю аспанға –
қасірет...
Қайтіп жан шыдар?!
Мерейің тасып мастанба,

Ілінген бұлтқа тамшылар!
Көрдім де сұрын
мұңдандым,
Сексеуіл соры – бес елі.

Жолдарын көшкін құмдардың
Қайыспай түзде кеседі.
Тектілік тегі мұқалса –
Құм боран әнін салады.

Сексеуіл біткен тұтанса –
Шоқтары жайнап жанады.

Жаным-ай,
жасып жанарым,
Құм кешіп кейде жүдедім.
...Сексеуіл өскен даланың

Мұнар көктің мұңайтты
мұңды ызғары,
Бір жылады жүрегім,
бір мұздады.

Түнгі аспанның не дейді жұлдыздары,
Үркерге еріп бара ма үр қыздары?..
Сырғып түскен жанардан сыр едім мен,
Түнек түннің түндігін түре кірген.

Сүйем бәрін жаныммен,
жүрегіммен,
Өлең еміп кеткелі бұл өңірден.
Сол өлкеден кеткелі еміп өлең,

Ай жүзінен, Айнашым,
сені көрем.
Сені көрсем тербелем,
тебіренем,

Қар-мұздарым босайды ерімеген.
Түнгі аспанмен бар білем байланысым,
Көңілімнің қозғады қайдағысын.
Жайлы ағысым,

не деген жайдарысың,
Арасында арудың Айманысың.
Ай-жұлдызды аялап тұрғанымда,
Көздерімде, қарағым,

Мұң қалың ба?
Өтеді өмір уақыттың шырмауында.
...Осылай бір жыр жаздым түнгі ауылда.

Жазылмаған жыр ма екен,
Шертілмеген сыр ма екен?
Көктөбенің етегі –
Көктем көшкен бір мекен.

Алмасы да азайып,
Арнасы да азайып,
Қайран шаһар ғажайып...
Сәл мұңайып тұр ма екен?

Шабыт болып шарықтап,
Бақты құшқан Алматы.
Жеті өзеннен қалықтап
Аққу ұшқан Алматы.

Желтоқсанның жанылған
Қайрағындай Алматы.
Азаттықтың сағынған
Байрағындай Алматы.

Арайларың өпкенде
Көгеретін көктембіз.
Көктөбедей көк белге
Өлең іздеп жеткенбіз

Өмір іздеп жеткенбіз.
Сайрағасын ұмтылдым
Таңда құсым, Алматы.
Қазақ деген жұртымның

Арманысың, Алматы.
Тұндыратын тұмамды
Тұнығымсың, Алматы.
Мұнар-мұнар мұнарлы

Ақын болып фәниге
Кірдік кеше, Алматы.
Өлең атты сәбиге
Кіндік шеше – Алматы.

(Мағауия Сембайға)
Сүрлеу соқпақ бастады қайқаң белге,
Қайқаң белге бір шықпай қайтам ба елге?
Шақырайтып шілденің шіліңгірін –

Бір топ ақын келеміз Шайтанкөлге.
Бір топ ақын келеміз оттай жанып,
Бір топ ақын келеміз шоққа айналып.
Ақсұңқардың Серігі алдымызда,

Қарайлайды артына тоқтай қалып.
Бір топ ақын...
Бәріміз ауылда өскен,
Дауыл кескен кіндігін,

жауын кешкен.
Ұлар тілін ұғатын Ұлықбек бар –
Заңғар-заңғар Зайсанның тауында өскен.
Бір биікке бізді арман жетектеді,

Дара қайнар, –
Қарағайлар, қайыңдар етектегі.
Жанардағы жақұт жыр,
лағыл аймақ,

Ұрпағының жүретін бағын ойлап.
Жанартауын жаныңның жарқыратар,
Сарыарқаның сайынан сағым ойнап.

Ақ самалдай аңқылдап еседі үміт,
Өңірінен өмір ап өседі жұрт.
«Қарқаралы басында жалғыз арша...»
Одан әрі...

Көгінде көшеді бұлт.
Топ ақынбыз...
Іздеген нұрды көктен,
Үмітінің үкісін үлбіреткен.

Сағынтайдың Серігі жыр оқиды
Жасылдары жасындай дір-дір еткен.
Аһ, Шайтанкөл!
Жаралған тұнығы ардан,

Сырың арман талайға,
жырың арман.
Көл біткеннің барлығы жер үстінде,
Шың басына сен ғана шығып алған.

Сел боп аққан серт пе едік,
сезім бе едік,
Сайларыңнан сайғақтай безінбедік.
Топ ақын тұр жартаста

топ арқардай,
Айнасынан айдынның өзін көріп.
Қарқаралы!
Біздерге жарасар ән,

Бұл соқпақпен жүрмейді аласа адам.
Шайтанға да шер айтар шайырларды
Аспан көлге апардың, Мағаш ағам.
Қарқаралы!

Жүдегенде саған кеп жүгінді ұлың,
Бүтін сөзін айтармыз бүгінгінің.
Шайтанкөлді шайырлар шайқап қайттық,
Шақырайтып шілденің шіліңгірін...

Екінді ауып барады,
кіші бесін,
Кіші бесін – жігіттің ісіне сын.
Менің жазған мұңдылау жырларымды,

Бір түсінсең, сен ғана түсінесің.
Екінді ауып барады қырға қарай,
Тұңғиықтың тұмасы тұнған арай.
Уақыт, шіркін, осылай өтеді екен,

Дүниенің көзіне бір қарамай.
Сынап-ғасыр бетінде сырғанап Ай...
Тағдыр тарғыл үнімді жеңді естімей,
Екіндіде ескен жел енді ескідей.

Керім кездің кезікті кереметі
Кермедегі керілген кер бестідей.
Төсіңе өрлеп,
төбеңе төтелегем,

Мен жетпеген жерлерге жетеді өлең.
Екінді мен бесіннің арасында
Күндерімді күндерім жетелеген.
Кермиықтың кезгелі кең бұрышын,

Шертпе күйге шер айтты шерлі құсым.
Екінді ауып барады,
екінді ауып
Ерттеулі аттай елес де ендігісін.

Керуен соққан соқпақтың сен бірісің...
Екінді ауып барады,
кешті көрдім,
8-265

Көшті көрдім ізінен ескілердің.
Ескірермін,
одан соң естілермін,
Бес-ақ күндік жалғанға бес түнермін,

Ескінді ауған елсізде көшті көрдім.
Екінді ауып барады...

Сәйгүлікке сән болған
Дала,
Сәуір,
Жүрегіңнің жазылмас жарасы ауыр.

Шұғылаға арайлы шуақ сұрап –
Құбылаға қарайды қараша ауыл.
Айдындағы Ар тілеп шағалаға,
Сағынышын сарнатқан самалаға.

Қазақ деген қазбауыр бұлт секілді,
Қара қазан,
Қара орман,
Қара бала...

Тірліктегі сол өлке – тірі қайғым,
Шытынайды шырайсыз шыныдай мұң.
Қан базардан қамығып қайтып келем –
Сәулесіндей дірілдеп сынық Айдың...

Кер күндерде кермектей дәуір лебі,
Ауыр ма еді,
білмедім, жауыр ма еді?
Балдай бақыт өлеңнің өзегінде

Сәуле ойнатып...
Сәскеге сәуірдегі...
Сыры дара жүректі,
жыры дара

Шомылдырып алсам ба шұғылаға?
Жарасы ауыр жанымды жабықтырып
Қараша ауыл қарайды құбылаға...

* * *
Сапардың түсті орайы,
Мөлдіре,
Дала қайнары,

Орыстың орман-тоғайы,
Ақ қайың,
қарағайлары.
Өрнегін өріп өлеңнің,

Дүбірді кештім дүрмекпен.
Көгілдір құстай көгердім,
Көгілдір әлем,
Гүл-көктем.

Үмітім үндей үздіккен,
Айыңдай екен деп қалдым.
Көгілдір көзді қыз біткен
Қайыңдай екен деп қалдым.

Жасылдарыңды жан құшып,
Сарғайды санам күзіңдей.
Жапырақтағы таңғы шық
Үзілем дейді,

үзілмей...
Қайраңда қайрыладым мың,
Керім бір кезім –
келгенім.

Қарағай-қайыңдарыңның
Желегін желмен тербедім.

Көңілдің ашып түндігін,
Толғандым,
толдым,
толыстым.

Ормандай ойға сүңгідім
Орманын кезіп орыстың.

* * *
Жаныңды жан қала ма жан ұққанша,
Зарымды жырға айтайын зарыққанша.
Көктемді Көкше қырда билетейін

Қонғаның, өлең шіркін, анық болса.
Арманның арғымағын төске өрлеткен,
Өлеңім өзектегі өшкенді өпкен.
Көгертіп кетті ме екен көңіліңді

Көкшеден көкжиекке көшкен көктем?
Көңілім көктем туса көк тірепті,
Оранған ормандарым отты лепті.
Бұлдаумен жүрген кезде бұлалықты

Бір дәурен басымыздан өтті-кетті.
Бір дәурен өтті-кетті мына бастан,
Сыр ашып,
сырнай тартып...

сынамастан...
Жырыма жыр қосады жылымық күн,
Мұңыма мұң қосады мұнар аспан.
Көңілдің көктем туса сенде алаңы,

Сенделдім сергелдең ғып ен даланы.
Көгіңнен көктем есіп көгердің бе,
Керілген Көкше қырдың кермаралы?
Бір әнді Біржанша айтып дүркіреген,

Бұланды бұлтыменен бір түнегем.
Көктемді Көкше қырда көгертейін
Қонғаның анық болса, шіркін өлең...

* * *
Тұнық көлдің тұмасы боп тұнатын,
Үміттердің үкісіндей мұратын
Үлбіретіп,

үздіктіріп,
үзілтіп
Сол өлкеден жолға шыққан бір ақын.
Жүрегінде бар әлемнің ауыры,

Жыр елінде...
Қара өлеңнің дауылы.
Сол ақынды сағынбайды Сарыарқа,
Сол ақынды іздемейді ауылы.

...Тұмағаңдар тұмасынан жұтқызып,
Сырағаңдар сырын айтып қарсы алған.
Аламанда... алағай да бұлағай,
Ұрындырды салқынына құралай.

Ет-жүрегін жүдетіп-ақ жүр оның
Сарыарқасы бір дерегін сұрамай.
Көктем сайын көңілімен көнерген,
Қайран ақын қайнар іздеп өлеңнен,

Алатауда Алласына сыйынып,
Қаратауда қара нарын шөгерген.
Суыртпақтап сыр айтайын досыма,
Жерортада жеткен жерім осы ма?

Сары белдің сағымына оранып,
Сағыныш боп сарнап жетсем...
шошыма!

* * *
Көлеңкеңді көрсетпей көгінен Күн
Төскейіңнің төсінен Өмір емдім.
Тұғырлы өлең тұма боп тұсында тұр

Ғұмыр деген ғажайып керуеннің.
Өрекпімей, өр көңіл,
тұра тұрғын!
Қауырсыннан қаламы бір ақынмын.

Тағдыр біздің талқандай ұнтақталды
Азуында тіршілік-сұрапылдың.
Бұрылыста
бұрқасын бұрқағалы,

Жанарымнан жас болып жыр тамады.
Аман ердің шығады бір хабары
Қырық асқан,
қыр асқан қырқадағы...

Құлазиды құла дүз,
құба белең,
Сынаққа алды,
сындырды,

сынады әлем.
...Менің сүрген ғұмырым – бір-ақ ғұмыр,
Менің жазған өлеңім – бір-ақ өлең...

* * *
Жаны асыл мұрам,
дара шұғылам,
Арымның арын аршыдым.

Қара өлеңімнің қарашығынан
Ыршып бір кеткен тамшымын.
Баурайды, белді
баурағанда әнім,

Сырнайға саз боп үйлестім.
Жыр жазбай кетсем –
Жаураған жаным –
Жұлдызсыз түндей күй кештім.

Ақша қардайсың,
Ақша маңдайсың,
Сағынышымды айттым сағымға.
Жүгіріп өткен ақ самалдайсың

Сәуірдің сәруар шағында.
Сарғайып санам сені іздеуші еді,
Сарылуға да жан шыдар.
Өмір мен Өлең...

Егіз деуші еді...
Сол сөздің жаны бар шығар...

* * *
Сары белден сағым болып ұшты арман,
Сәлем айттым қанат қаққан құстардан.
Ай, жылдарым,

айдындарым ортайып,
Күндер легі солай-солай қысқарған.
Айнамкөздің айдай болған ажары,
Жабырқаған жанның дертін жазады.

Қысқарады,
Құстар әні секілді –
Дүбірі көп дүниенің базары.
Толған айдай тостағанда толып мұң,

Тарғыл түсті тағдырыма жолықтым.
Үмітімнің үрлей алмай үкісін –
Толқып жатқан толқын көріп торықтым.
Жандым,

сөндім,
жанды малып жалқынға,
Сағынышым сарнап қалды салқында.
Сыңар арман сыбызғы боп сыңсиды

Торғынын тосып Тобылым,
Толқыны толқып аққанда,
Тобылғы түсті торы күн
Толықсып барып батқанда...

Торықтым...
Сосын төгілдім,
Тосын бір күйін тосты ағын.
Толғанып аққан Тобылдың

Толқынын сүйді тоспа құм...
Өрекпіп тұрды өр көңіл,
Жырлауға тиді жол маған.
Сырлы өзен едің сен де бір

Сырағам талай толғаған.
Мың күліп Тобыл,
мың жылап,
Мұңлы бір әнге салады.

Тұнығым болып тұнжырап,
Ғұмырым болып ағады.
Баса алмай жүрген солқылын,
Өзегім...

Өзен-өмірім.
Тобылдарымның толқынын
Толқытып қойған торы күн...
Кеппесе бақыт кенезең,

Айнамкөз күнде ақмаңдай,
Толағай сырды сол өзен
Толғатып...
толқып жатқандай...

* * *
Көз алдымда көктем боп тұнған елес,
Назға мені бөлеңдер,
сазға мені.

Ақ қағазға жазғаным жыр ғана емес,
Жаратқанның маңдайға жазғаны еді.
Арманымды аппақ нұр тербеткенде,
Көкорайда көгеріп, көктеп едім.

Көктем болып көштім де,
сол көктемде
Етегінен енші алдым Көктөбенің.
Аппақ нұрға кеткелі мен ілесіп,

Сұлуларды сүйгелі өліп-өшіп...
Күндерімнің тұнады көзінде шық,
Өзегінен өлеңнің өмір есіп...
Көктөбеде көрдім сан көктемдерді,

Жырлар іліп жұлдызға сырғалы үміт.
Аппақ нұрға оранып жеткендерді –
Ақындар деп айтады мұндағы жұрт.
Бұл сапарға шыққанда басқаша едім,

Асылымды арзанға алмастырып.
Келеді енді...
Тағдырым тас көшенің
Тағыларын балаққа жармастырып.

Өлеңімді өбекте, өткел беріп,
Өмірімнің өзегін өпкен арай.
Көктөбенің басынан көктем болып
Көшіп кетіп қалғанша көкке қарай...

Өмір-өзеннің арнасыменен
Ағысқа қарсы жүзген ем.
Арыс ағаның жалғасы мен ем –
Арыстың қызын іздеген.

Арыс дегенің ақ теңіз болар,
Толқынның әнін...
тосқанбыз.
Айна қыз,

сіздің әпкеңіз болар –
Шәмші ағам әнге қосқан қыз.
Біздегі сезім тербеткен көкті,
Ақ махаббатпен алғашқы.

Ұзатылған қыздай сол көктем кетті –
Сәуірге зауза жалғасты.
Сертіне берік сері едім мен де,
Ауылы шалғай,

жері алыс.
Өзгеден, қалқам, өлеңім кем бе,
Толқымай жатыр неге Арыс?..
Шерлінің бәрі шерменде ме екен,

Өкпесін айтар өткенге.
Гүлдері неге тербелмеді екен
Аңқылдап ақын жеткенде?..
Айырма, тағдыр,

бағынан гүлді,
Ай, жұлдыздармен сырласам.

Алыста қалған сағынам күнді –
«Арыс жағасын» тыңдасам.
Сәуірдің тағы ерітті лебі,
Сәуірде туған Ар едік.

Сіздің ауылда өрік гүлдеді –
Біздің ауылда қар еріп...

Бүркіт ұстап басыңа шығар ма едім,
Көзіме бір көрінші, Ерейментау!
Иманжүсіп
Жазып кетем тасыңа

Өмірімнің өлшемін.
Бір шығаршы басыңа,
Ерейментау!
Еңселім!..

Сары белдің сырындай
Көк жүзінен құйған нұр.
Иманжүсіп жырындай
Иманыңа иландыр!

Дүлдүл өлген жер осы
Сағынайдың асында.
Есіл күннің елесі –
Ерейментау басында.

Көш келеді ақтабан,
Көкейдегі мақам – мұң.
Құлагерді жоқтаған –
Зарындай боп Ақанның.

Әні ұласқан сәніне,
Арқа елінің алқасы.
...Лыпып-ақ тұр әлі де
Батыраштың балтасы.

Мұңын ұғар ақынның –
Аққу қашқан көлдері.
Еріп бара жатырмын –
Ерейменді көргелі.

Биігіңе құмар ем,
Есіл де есіл,
елес күн.
Бүркіт ұстап шығар ем –

Иманжүсіп емеспін.
Өмір солай өтеді,
Көңіл нені сезеді?
...Ерейменнің етегі,

* * *
Сенің көзің тұңғиық,
тылсым әрі,
Тылсымында талайлар тұншығады.

Айдындағы аққудың бір сыңары,
Шырайыңнан шалқиды жыр шырағы.
Сенің көзің тұңғиық,
тылсым әрі...

Сезімдердің лауласа оты арада,
Ертем сені жонға да, жотаға да.
Ертегідей ертеңге ертем сені,
Боталаған көздері бота бала.

Сені көрсем толқиды тереңде ағын,
Керім күннің кездіріп кемел бағын.
Көрмей қалып...
Өзімді көп алдадым

Көздеріңде керемет өлең барын.
Біздің баста, ботасы,
құралай шақ,
Сол күндерді өтерміз ұдайы аңсап.

Барып қайтып жүрейін,
барып қайтып,
Базарымның барында бұлағай сап.
Өлең жазып кетейін таңға тұма,

Дақ түсірме, қарағым,
арлы атыңа.
Жаным қалып барады,
жаным қалып –

Тәнім кетіп барады Алматыға...
9-265

Алматы кеші,
маусымның басы,
Медеудің маңы,
тау-шыңның қасы.

Азаннан бері аңырай құйған
Жылауық бұлттың таусылды жасы.
Жанымды тербеп жігіттік әні,
Тереңдеріме үміт тұнады.

Күміс күн соңғы сәулесін шашып,
Ылдиға қарай ымырт құлады.
Жол тосқан сол кеш
ырымды делік,

Тәтті бір сәттің сырын білелік.
Ақ көйлек киген ақмаңдай ару
Қолшатырыма тығылды келіп.
Жастықтың бұл кеш – жырлы мекені,

Масаты кілем – қырдың етегі.
Ақ тәнін бүгін ақ жауын жуған
Каракөз қалқа дір-дір етеді.
Тартқанын қайдам қайда көңілдің,

Жұмбақ та жұмақ жайға көмілдім.
Бұйрығы бұл қыз – маңдайға жазған,
Сыйлығы жұлдыз айман-өмірдің.
Бойына гүлдің нұр сіңген екен,

Жүрегім, жырла!
Дүрсілде бекем.
Жөн сұрап едім...

Шығыс шынары –
Әлия есімі, Күршімнен екен.
Қабақта қос ай қағыса қалған,
Асып-тасқандай ағыс арнадан.

Ақ көйлегіңнен айналдым, қалқа,
Аппақ тәніңе жабыса қалған.
Шайқалмай жүрген тұнығың бардай,
Нұр үнің қандай, қылығың балдай.

Бұраң беліңе созыла жылжып
Өрілген өрім бұрымың қандай.
Анарың алма, гүл ерін...
Түстей...

Сезім шарабын жүр едім ішпей.
Шелектеп кұйған мынау нөсердің
Толастамауын тіледім іштей.
Бастап тұр сезім құмай-күнәға,

Жылайды қайың,
сынайды дала.
Жыр отын жағып жылытып алам,
Шығыстан келген шырайлы бала.

Мәуелі кештің әні бақ шығар,
Ұғады бізді жаны жақсылар.
Аспанның асты тұрағым еді,
Қолшатыр – бұл да шаңырақ шығар.

Айдыннан сол ма көшкенің күз кеп,
Аққу ең жеткен дос көңіл іздеп.
Қараңғы түнде ғайып боп кеттің,
Көлігің келіп...

Жол тосқан бірге серігім менің,
Елестей ерке елігім дедім...

Әлия қыздай жалт бересің бе,
Сағыныш болып сері күндерім?
...Жүрекке бүгін ән ұялай ма,
Сырымды жырым жариялай ма?

Ақ жауын жауған Алматы түні,
Күршімнің қызы Әлия қайда?!
...Бассам ба екен «Жариям-айға...»

Ей, еңсесі биік ақ орда,
Еңсесі биік ақ орда!
Байтағымның байрағы,
Намысымның қайрағы –

Бетегелі белдерім.
Оралының барында
Орда бойы ор болмай,
Қара ниет залымға

Қарындасым қор болмай,
Қалың елге жау шаппай,
Қабырғамды қаусатпай –
Дүрия дәурен көргенім.

Орда бойын оқ жылан
Орағытқан күн туды.
Орда болып топ жылан
Сор ағытқан күн туды.

Ордам, Ордам, ақ Ордам,
Запыран құсып, зар кешті.
Қарақұрым қара орман –
Қарақұмда қар кешті.

...Қайық-қайғы тербедім.
Қарақұрым қара орман,
Халық пірім қаралы.
Жасы саулап жанардан –

Арып бүгін барады.
Белес, белес белімнен
Асып көшіп барады.

Кіндік кескен жерімнен
Жасып көшіп барады
...Еңкіш тартып ерлерім.
Жазирамнан жаз көшті,

Ботадайдан боздап ел.
Толарсақтан саз кешті
Тоз-тоз болып тозған ел.
Қара үзбеді қазанат,

Түнек торлап аспанды.
Атан жілік азамат
Темір қазық жастанды.
...Сертін бұзды сенгенім.

Қараша үйдің киесі,
Қарашада тоңғандай.
Қара қазан иесі
Қара күйе...

Сормаңдай.
Домбырамның тиегі,
Пернесінде –
түйсігім.

«Жұртта қалған» күйі еді –
Жұртта қалған күйшінің.
...Шертіп өткен шерлерін.

Құстар,
Сендер қияға самғайсыңдар ғой,
Ұшасыңдар ғой жыраққа.
Аспан мен жерді жалғайсыңдар ғой,

Жетесіңдер ғой мұратқа.
Иландырмайды Ар атын Иман,
Ел деген елдің шетінде.
Қанаттылардың қанатын қиған,

Жер деген желдің өтінде.
Дуылдап айтар думанның әні
Түрмейді түннің түндігін.
Қанатсыз болып туғанның бәрі

Аспанға қарап жүр бүгін.
...Сендер самғайсыңдар ғой, құстар!

* * *
Шөлейттеу жердің шөбі едім,
Шөліркеп әлі келемін.
Ақ жаңбыр мінез өлеңім,

кезертпей еріндерімді
құйып бір өтсе деп едім.
Сүмбіле соңы – сары тамыз
Сары тамыз, тілден бал тамыз.

Сарғайған шығар алқаңыз,
Сарғайтып мені сәуірде
Сағым боп кеткен қалқа қыз.
Ботадай жырым боздап жүр,

Боталы зарын қозғап жүр.
Мазала мені, Мағжан-жыр,
Айнамкөз армандарымдай
Арқаға жауған ақ жаңбыр...

Сүмбіле соңы –
түнгі ызғар.
Айқабақ барда – кім мұздар?
Сарғая көрме, гүл-қыздар.

Алқара көкті қақ тіліп –
Із тастап ақты жұлдыздар...

Көктем көздің жасындай боп сырғи ма?
Сырғи-сырғи бет түзедік ылдиға.
Сарыбелден сағым ұшып жатқанда
Жаныма ерген жаным едің, Гүлмира.

Күндей күлген көгімдегі Гүлмира,
Ұсынды екен өмір нені, Гүлмира?
Он бесінде толған айдай толысқан,
Отыз үш жыл көрінбеді Гүлмира.

Жақұттайсың,
лағылдайсың, Гүлмира,
Түнгі ұйқымды тағы ұрлайсың, Гүлмира.
Сағынасың...

Сағынбайсың, Гүлмира.
Жаңаарқаның жазығынан жоғалған –
Ақбөкеннің лағындайсың, Гүлмира.
Ісім өнбей,

ішім өлген, Гүлмира,
Түсінбесті түсінер ме ең, Гүлмира?
Дертің меңдеп...
Ішіп өлгем, Гүлмира.

Отыз үш жыр арнасам да ұмытылмай,
Отыз үш жыл түсіме енген Гүлмира.
Көктем көздің жасындай боп сырғи ма?
Сырғи-сырғи бет түзедік ылдиға.

Өткен өтті...
Құрысын бәрі, Гүлмира,
Есіңе алып жүресің бе әлі, Гүлмира,
Ай алқалы, күн сырғалы Гүлмира.

Беткейді бастап өрге төбелер,
Тереңдерімді тербете берер.
Көтеріп басын көрісті күнмен –
Кер бетегелер,

Кер бетегелер.
Тұрғандай Тұран ән құшып тағы,
Есімнен бұл сәт мәңгі шықпады.
Бетегелердің бетін жуады –

Тамыз айының таңғы шықтары.
Бауырын сүйсе белде самалы,
Бетеге басын төрге салады.
Беткейден орын берген тағдыры

Жусанның иісін бермесе-дағы.
Беткейім,
белім,
Төбеде – Күн, Ай,

Кетейін бәрін өлең етіп-ай.
Керім кездермен келісе қалған –
Кер бетегем-ай,
Кереметім-ай.

Көрсетіп көгім төтен өнерді,
Өткінші жауын өте де берді...
Аласа деуге ауыз бармайды –
Беткейге біткен бетегелерді.

(Ұлым Саламатқа)
Өзегімді өткен күн өртеді де,
Естелігім айналды ертегіге.
Туған үйдің жұртына келгенімде

Сағынышым шерлі әуен шертеді ме?..
Малы қайтар кешкілік өрістегі,
Базарлы еді балалық...
келісті еді.

Мен туған үй, дариға-ай,
«Жеңістегі» –
Арап қырдың етегі еңісте еді.
Өлең көріп өмірдің өркешінен,

Ескі жұртта еркіндеу, ерке өсіп ем.
Аруақтардың мекені – қалың қорым
Үйіміздің қарайтын желкесінен.
Ән тербейтін әуені ағысқа ұнап,

Баласы да ол күннің намыстырақ...
Сарысудың өзені өмірлі еді –
Сарысудың жағасы – қамыс, құрақ.
Шын болатын бәрі де,

жалған емес,
Көз алдыма келеді алуан елес.
...Бекболат дос ол кезде бастық емес,
Халиолла Әбенов палуан емес.

Тимеген кез тағдырдың ақ таяғы,
Тұлпар күннің тербеткен бапты аяңы.

...Қыдырбай да қыран боп самғамаған,
Молда бола қоймаған Мәктай әлі.
Орман ойға оралған отты өлеңі,
Бір әулеттің біз деген – көк терегі.

Әкем салған төрт бөлме кішкене үйде
Үлкен-үлкен армандар көктеп еді.
Әкең, балам, осы жер –
ержеткен жер,

Сезімінің селдірін селдеткен жер.
Ақ батасын атаның қабыл етіп –
Ақ тілеуін анамның тербеткен жер.
Сүрлеуімді осы жер – жол қылған жер,

Самал болып аймалар тоңдырған жел.
Ұландарын ұядан ұшырып сап –
Қырандарын қияға қондырған жер.
Күнге қарап ашылған есігі де,

Құтхана еді сай әке есіміне.
Ескі жұртты ескі үйдің орны деме –
Махаббат пен бірліктің бесігі де.
Ағайыны,

туысы,
дос өрісі,
Қуанышы,
қызығы – осы ел іші.

Жатыр әкем бауырында Арап қырдың,
Туған жердің төскейі – төсеніші...
Тағдыр деген осы екен, осы жалған,
Қандай сыйын ұсынар тосып алдан?

Мен де сендей,
сонау жыл...
Шаңырағымыз –
«Қазынаның үйіне» көшіп алған.

Өткен күннің айналды бәрі аңызға,
Туған ауыл,
ескі жұрт...
санамызда.

Айдын көлін аңсаған Аққулардай –
Келіп-кетіп жатамыз Анамызға!
...Сырды ұғыңдар мендегі,
мұңды ұғыңдар,

Бірлігім бар болғанда
тірлігім бар.
...Ескі жұртқа жайылған тамырым бар –
Туған жерге байланған кіндігім бар.

* * *
Қараөткелдің бауырында қалың шұбар,
Көкмойынға үкілеп тақтым тұмар...
Иманжүсіп

Қараөткелдің бауырында қалың шұбар,
Басымдағы бұл-дағы бағым шығар,
Сағың сынар сәтке де жаның шыдар.
Жалған дүние жалт еткен сағым шығар,

«Қараөткелдің бауырында қалың шұбар».
Толғауымен тірліктің тоналды ай, жыл,
Бота болып боздады Боралдай-жыр,
Аққу-қазым айдынға оралмай жүр;

«...Талай қатын қазақта ұл туғанмен –
Бәрібір Иманжүсіп бола алмай жүр».
Жауын барын сезгесін,
дауыл барын,

Алашым деп аян ғой ауырғаным...
Сарыбелдің сарғайтпай сауырларын.
Бауыры бүтін елміз деп басын қосты –
Қараөткелдің бауырында...

бауырларым.
Шырайына нұр ойнап шығады күн,
Шұрайлысы-ай сол маңның шұбарының,
Тұнығында тұнады тұма жырым.

Қарашаңырақ,
Қараөткел,
Қара қазан –
Қазақ үшін болғалы бір-ақ ұғым.

Өткен күннен айтады өлең дерек,
Өлең барда ойламан өлем бе деп.
Иман аға,
біз қашан төмендеп ек?

Көкмойынға үкілі көз сап тұрмын –
Мойнындағы тұмарын көрем бе деп...

Қызылжарда қызарды қызыл іңір,
Көңілімнің ерітті мұзын іңір.
Аппақ-аппақ арманның аралында –
Ақдариға күндердің қызығы жүр.

Қызылжарда қызарды қызыл іңір...
Төбемізге төнгенде төстегі бұлт,
Көңілімде көгерді өшкен үміт.
Қызылымен есімде

Қызыуымен –
Қызылжарда ақ қайың кешкен ымырт.
Сапарларға сәт туса дайындалар,
Күнім қалар көгімде,

айым қалар.
Жастығымдай жап-жасыл желегімен
Аппақ-аппақ армандай қайыңды арал.
Қайғыны естен шығарып,

уайымды естен,
Шал ақынның ауылы шайыр дескен.
Қызыл,
жасыл,

ақ түсті арман арал...
Қызыл іңір,
Қызылжар.
Қайың кешкем.

Шоқ-шоқ қайың,
шоқ қайың,
топты қайың,
Ақ самалын өлеңнің соқтырайын.

Ақ дүниеден адалдық іздегенде,
Ақ қайыңдар,
сендерге кеп тұрайын.
Қызылжарда қызарды қызыл іңір,

Көңілімнің ерітті мұзын іңір.
Аппақ-аппақ арманның аралында –
Ақдариға күндердің қызығы жүр.
Қызылжарда қызарды қызыл іңір...

Есіл ағады,
Есіл ағады,
Ақбұйра толқын жарды ұрып.
Есіл аққанда есіп ағады,

Жағада жартас жаңғырып.
Сырбазым сыңғыр,
Сыңғыр етеді,
Сұлулар таққан сырғадай.

Түрілген сонау түннің етегі –
Ұйқымды қайтсін ұрламай.
Есіл ағады,
Есіл ағады,

Мағжанның жүйрік жырындай.
Мені де бір қыз есіне алады
Тарқатып өрген бұрымдай.
Есіл ағады,

Көсіле ағады,
Есіле ағады ерке өзен.
Көңілге мәңгі көшіп алады
Аққудай арлы сол кезең.

Арнаңды көріп толтырған нұрдай,
Жаныңа келіп көсілдім.
Есілдің ерке толқындарындай
Ағып барады есіл күн…

Есімін толқын есіне алады,
Аймалап Ай, Күн жарық – құт.
Есіл ағады,
Есіл ағады,

* * *
Сеземін нұр-шырай барын,
Бағыма балаған ғұмыр!
Тыпыршып, тыншымай жаным,

Аңсайды аламан-дүбір.
Өмірден сый күттім керім,
Жаһанның мұрагеріндей.
Жүйткиді жүйрік күндерім –

Ақанның Құлагеріндей.
Жігерін жанымайды ерім –
Көрерін көргеннен бері.
Тұлпарды танымайды елім –

Толыбай өлгеннен бері...
Қайтейін...
ұзарды күнім,
Өкпемді өмір қысады.

Ұяттан қызарды бүгін –
Қамшымның тобылғы сабы.
Жөн еді...
сезбесем мүлде,

Естімей даладан дүбір.
Өзіңмен кездесем күнде,
Бағыма балаған ғұмыр!

Жасыл айдын,
жасымнан ғашық айдын,
Мөлдірейді жанары Жасыбайдың.
Жетегіне жылдарды ілестіріп,

Өтеді де кетеді осылай күн.
Күй шалғанда көңілді әрі-сәрі,
Көз алдыңнан көлбеңдеп бәрі ұшады.
Баянауыл баурайын базар етіп,

Тамылжиды тамыздың таныс әні.
Мұң қалады төсінде қыр-алаптың,
Жылғалары жанымның,
жылап ақтың.

Жасыбайдың жағасы жасыл құрақ,
Қимай-қимай көшеді мүбәрак күн.
Соңы тұйық соқпақтың,
басы қайда?

Бастап мені әкелер Жасыбайға.
Өмірімнің өрнегі өлең еді –
Көңілімнің көлдері тасымай ма?!.
Баянаның басында бала қыран,

Бақ саулайтын секілді балағынан.
Жасыл айдын,
жасымнан ғашық айдын –
Жасыбайдың жас көрдім жанарынан.

Ұмытқалы не заман сайранды ұлың,
Сая іздеген сайғақпын сайдан бүгін.

Жалаң аяқ жүгіріп жағалаумен –
Қайраңдайды қайраңда қайран күнім.
Көлдерімнің көңілін кім аулайды,
Тырналардың тізбегі тыраулайды.

...Жасыбайдың жанарын жәудіретіп
Баянауыл басынан күн аунайды.

* * *
Қара ағашты жел шайқады кешкілік,
Жапырақтың жалқы жырын естідік.
Қиынын-ай

құйын қиған тағдырдың...
Күн барады кешкіріп,
Біз барамыз ескіріп,
Қара ағашты жел шайқады кешкілік.

Өліарада өкпе артпассың Заманға,
Бауырың бүтін,
басың, досым, аман ба?
Ғапыл дүние маған да сын,

саған да,
Үміттерің үсік шалып үзілсе –
Жапырақтай жанышталар табанда.
Өліарада жаңбыр мен қар аралас,

Ей, тірлігім!
Жалғыз сәтке қабақ аш!
Тәнін немен жасырады жалаңаш?..
Қоңыр күйді қобыз болып қозғайды –

Жел шайқаған қара ағаш.
...Өліарада жаңбыр мен қар аралас.

* * *
Ей, енесі өлген құлын күн,
Құлыны өлген байтал күн.
Балауыз шамдай ғұмырдың

Сәулесі болып шайқалдым.
Біріне түспей көп іздің,
Қабағын бақтым тағдырдың.
Дауыл тұрғанда теңіздің

Толқыны болып жарды ұрдым.
Басына қонған бұтаның,
Сен менің аппақ құсым ба ең?..
Жусанның жұтып жұпарын –

Даламның әнін түсінген.
Өмірім,
өрім,
өткелім,

Көз жауын алған сырға күн.
Күздерді қуған көктемім –
Жырларым менің –
Жылдарым...

Тұңғиық тұнып тұсымда,
Шер буып шыққан шері едім.
Зулайды көздің ұшында
Сұрмерген тартқан жебе күн...

Қоңыр күз,
Қоңыр жыр ма едің,
Қоңыр күй тербеп кешімді,
Қоңыраулы керуен күндерім

Қоңырқай тірлік кешірді.
Қозы көш жерден көрінген
Қоңыр қаздардың тізбегін,
Қоғасы біткен көлімнен

Қобыздай сарнап іздедім.
Қоңырым озып пырақтан,
Қом сулы қоныс гүлдеген.
Қоңыр жел есіп қыраттан,

Қоламталарымды үрлеген.
Қоңырқай тартты өлең де,
Қонатын басқа бақ қайда?
Қоңыр қозылар көгенде –

* * *
Бір өлеңім бар еді,
Бір өлеңім болғанда –
Аққу текті Ар еді,

Заманының зары еді,
Ғаламының әні еді.
Бір өлеңім бар еді,
Бір өлеңім бар еді.

Бір өлеңім тірі еді,
Ғашық болып дүниеге –
Дүрсілдеген жүрегі.
Шуақ шашқан күн еді,

Төскейде өскен гүл еді,
Үздіккен бір үн еді,
Бір өлеңім тірі еді.
Бір өлеңім...

Бір өлең...
Жапырақ жайса жыр-емен,
Жайнап өмір сүрер ем.
Тілегім ең тілеген,

Әулием ең түнеген.
Сен де мені білер ең,
Бір өлеңім...
Бір өлең...

* * *
Қарашада қалмайды гүл ағашта,
Мына дәурен тұрмайды мына баста.
Шыр айналып шылбыры,

шыдам бітіп –
Жер тарпыды тағы да құла қасқа.
Алтын кіpпік арай күн,
арманым ең,