Бабалар сөзі 51 том

Авторы: Серікбай Қосан

Астана «Мәдени мұра» Мемлекеттік бағдарламасының кітап сериялары Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың бастамасы бойынша шығарылды Құл-Мұхаммед М., төраға Досжан А., төрағаның орынбасары Асқаров Ә., жауапты хатшы Қоғамдық кеңестің мүшелері: Абдрахманов С. Аяған Б. Әбусейітова М. Әйтімова Б. Әлімбай Н. Әуезов М. Базылхан Н. Байпақов К. Биекенов К. Бурханов К. Ертісбаев Е. Кенжеғозин М. Қасқабасов С. Нысанбаев Ә. Өмірбеков Б. Салғара Қ. Сариева Р. Сейдімбек А. Сұлтанов Қ. Таймағамбетов Ж. Тұяқбаева Б. Хұсайынов К. «МӘДЕНИ МҰРА» МЕМЛЕКЕТТІК БАҒДАРЛАМАСЫН ІСКЕ АСЫРУ ЖӨНІНДЕГІ ҚОҒАМДЫҚ КЕҢЕСТІҢ ҚҰРАМЫ

ББК 82.3 (5 Қаз) Б 12 «Мәдени мұра» Мемлекеттік бағдарламасының Фольклортану, әдебиеттану және өнертану секциясының мүшелері: Қасқабасов С. (төраға), Қорабай С. (төрағаның орынбасары), Жұмасейітова Г. (жауапты хатшы), Әзібаева Б., Күзембаева С., Қирабаев С., Мамыраев Б., Қосан С. Томды басуға М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының Ғылыми кеңесі ұсынған Томның редакция алқасы: Қосан С. (жауапты редактор), Қасқабасов С., Қирабаев С., Алпысбаева Қ., Әлібеков Т., Қорабай С. Томды жүйелеп, ғылыми қосымшаларын дайындаған: филология ғылымдарының кандидаттары: Алпысбаева Қ. (жауапты шығарушы), Қосан С., Сәкенов С., Тастанов Қ.

Б 12 Бабалар сөзі: Жүзтомдық.—Астана: «Фолиант», 2008. Т. 51: Батырлар жыры. —448 бет. ISBN 9965-35-613-0 «Бабалар сөзі» сериясының 51-томына Мұрын жырау Сеңгірбаевтың айтуынан жазылған «Қырымның қырық батыры» эпостық цикліне кіретін «Нәрік», «Шора», «Қыдырбайұлы Қобыланды», «Асанқайғы, Тоған, Абат», «Қарғабойлы, Қазтуған», «Көкше батыр» т. б. жыр мәтіндері енді. Жырдың сюжеті ноғайлы кезеңінің тарихи оқиғаларын баяндайтын қазақ аңыздарына құрылған. ББК 82.3 (5 Қаз) ISBN 9965-35-613-0 (т. 51) © Әдебиет және өнер институты, 2008 ISBN 9965-619-60-3 © «Фолиант» баспасы, көркемдеу, 2008 4702250205 00(05)—08

Құрастырушылардан М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты Мемле­ кеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында жарық көретін «Бабалар сөзі» сериясының жүз томдық ғылыми басылымын әзірлеуді одан әрі жалғастырады. Серияның бұған дейін жарияланған елу томы ұлттық фольклорымыздың аса бір көркем де көлемді саласы болып са­ налатын эпостық шығармаларға арналды. Дәлірек айтқанда, бүгінге дейін хикаялық дастандардың он үш томы, діни дастандардың жеті томы, ғашықтық дастандардың сегіз томы, тарихи жырлардың үш томы, батырлар жырының он сегіз томы, сондай-ақ шежірелік дастандардың бір томы әзірленіп, баспа бетін көрді. Бұл басылымдардың он томы Қытайдағы қазақ фольклорына арналғаны мәлім. Қазақ халқының қымбат қазынасы—фольклор жинақтарының жоғары деңгейде безен­ дірілген жаңа басылымын оқырман қауым үлкен қуанышпен қарсы алды. Алла қаласа, қазақ эпосының көркем үлгілерін жариялау осымен шектелмейді. Оқырман назарына ұсынылып отырған аталған серияның 51-томы батырлар жырына арналды. Бұл томға енген, негізінен, қазақ эпосының ең көлемді әрі көркем үлгілерінің бірі—«Қырымның қырық батыры». Әлемдегі таңдаулы халық туындыларының қатарына жататын жырдың мәтіні XX ғасыр басында қағазға түсіріле бастаған. 1940 жылы Қазақстан ҰҒА-ның сол кездегі басшысы академик Қ.И.Сәтбаевтің ұсынысымен Маңғыстаудағы Форт-Шевчен­ ко қаласында тұратын шежіре қарт Мұрын жырау Сеңгірбек­ ұлына арнайы жолығып, репертуарын анықтау үшін әдебиетші Асайын Хангелдин іссапарға жіберіледі. Ал 1942 жылы екін­ ші дүниежүзілік соғыстың сұрапыл жылдарына қарамастан,

батырлар жыры ұлттық әдебиетіміздің жанашыры Н.Сауранбаев, Е.Ысмайылов сынды ғалымдардың азаматтығы арқасында Мұрын жырауды Алматыға алдырып, одан «Қырымның қырық батыры» циклі­ не кіретін 36 жырды жазып алды. Эпос мәтінін қағазға түсіруге белгілі әдебиет тарихшысы Е.Ысмайылов, М.Хакімжанова, О.Нұрмағамбетовалар қатысқаны мәлім. Өкінішке орай, «Қырымның қырық батыры» эпосын өзінің бастапқы қалпында түгелдей хатқа түсірудің сәті түскен жоқ. Өйткені бұл кезде атақты эпопеяны білетін жыр­ шы-жыраулардың бәрі де өмірден өткен болатын. Соның өзінде Мұрын жыраудан жазып алынған эпос үзінділері қазақ халқының ғана емес, барша адамзат өркениетінің аса құнды ру­ хани қазынасы атануға әбден лайық. Көпшілікке мәлім, кеңес кезеңінде «Қырымның қырық батыры» да өзге қазақ эпоста­ ры секілді аз зерттелді, жариялауға тыйым салынды. Тек XX ғасырдың 80-жылдары қазақ ауыз әдебиетінің көптомдық ба­ сылымына еніп, көпшілік назарына алғаш ілікті. «Қырымның қырық батыры» эпосының сюжеті XIV ғасыр­ дың соңы, XV ғасырдың басында өмір сүрген тарихи тұлға, Ноғай ордасының негізін салушы ірі қолбасшы әрі мемлекет қайраткері Едіге мен оның ұрпақтарының ерлікке толы өмір шежіресін дәріптеуге арналған. Мұнда сондай-ақ Алтын-Орда би­ леушісі Тоқтамыс хан мен Мәуәранаһр әміршісі Ақсақ Темірдің эпикалық бейнесі айшықталып сомдалған. Эпостың кей бөлімдері Едіге мен туыстық қатынасы аз Ер Тарғын, Айсаұлы Ахмет, Қобыланды, Төрехан, Әділ Сұлтан сияқты тарихи кейіпкерлердің әртүрлі жорық жолдарын баяндайды. Жалпы көне эпостық мо­ тивтер мен тарихи оқиғалар қабаттаса өрілетін бағалы фольклор туындысының тақырыбы елдің, Отанның тыныштығын қорғау, ерлікті құрметтеу болып табылады. «Бабалар сөзі» сериясының кезекті елу бірінші томы бұл көптомдықтың негізгі ұстанымдарына сәйкес, ғылыми қосымшалармен толықтырылды. Ғылыми қосымшаларға, томға енген мәтіндерге жазылған түсініктемелер, сөздік, жер-су атаулары, мәтіндерде кездесетін тарихи тұлғалар мен діни есім­ дерге арналған түсініктер, эпостың жинаушылары мен оның жырлаушылары туралы деректер, пайдаланылған әдебиеттер тізімі, орыс және ағылшын тілдерінде жазылған түйін кірді. Томның көлемі—28 б.т.

Нәрік деген Қазан шәрінің ханы еді. Жасы сексенге толды, өзі егде болды. Сонда қасында қырық биі бар еді. Бір күндері Нәрік қырық биін шақырып, «Мен бір әйел алайын деп едім» деп кеңес құрады. Нәріктің сол кезде бес қатыны бар еді. Алды жиырма бесте, арты он бесте еді. Қырық бидің ішінде ең үлкені Әліби деген еді. Бір заманда сол Әліби келгенде жолдастары айтты: —Нәрік ханымыз «Әйел аламын» деп, соны бізден сұрайды. Біз «Білмейміз, Әлекем білмесе» деп қойдық,—деді қырық биі. Сонда Әліби сөйлей бастады: —Халық ұстаған ханымыз, бес әйеліңіз бар еді. Кәрі емес, бесеуі де жас еді. Алды жиырма бесте, арты он бесте. Сіздің жасыңыз да жетіп еді. Құдай берсе, қиын емес қой,—деді. Сонда Нәрік айтты: —Ертең сәске болғанда бәрің де жиналып келіңдер, көршіқолаңдарыңызды ала келіңдер, егер келмей қалғаның болса, басың өлімге, малың қазынаға салынады. Ертең сәске болғанда қырқы да келеді. Сонда Әлібидің ақылы: «Сен қартайдың, қатындарың бәрі жас. Енді қатын алып, не қыласың? Қайратың жоқ» деген сөзі болды. Қырық биі келгесін, Нәрік бәрі бірге Ноғайға аттанып жүреді. Ел ішіне келгесін, Нәрік үй тіккізіп отырады. Әліби жиырма қызды жинап келеді. Әліби келіп Нәрікке айтады: —Тақсыр, жиырма қыз жиналып келіп тұр. Осыдан таңдап алыңыз,—деді. Нәрік үйден шықса, жиырма қызға көзі түспей, ең шетте тұрған бір қызды көрді. Оның үстіндегі киімі жыртық еді. Сонда Нәрік хан сұрады: —Анау шетте тұрған не қылған бала?—деп. Нәрік

батырлар жыры Сонда Әліби: —Бұл бір жарлының қызы, «Қал» десе қалмай, артымыздан еріп келгені. Ол қыз ешкімге керегі жоқ,—деді. Нәрік сонда Әлібиді шақырады. Келген кезде: «Білегіңді сыбанып, алақаныңды жай»,—деп, жанына қолын салып, бір шеңгел алтын алып Әлібиге берді. —Осы білегіңді түсірмей, мына алтынды анау тұрған балаға апарып бер,—деді. Сонда Әліби сол алтынды қызға апарып береді. Қыз Әлібиге қарамастан, қырын қараумен алтынды алып қалады. Және Нәрік хан: —Қыздың жасын біле кел,—дейді. Сонда Әліби:—Жасы он үште екен,—деді. Сонда Нәрік: —Жиналған балаларға рақмет, кете берсін. Елге барғасын «өзім алам» деген балаға қағаз жібереміз,—деді. Қыздар қайтып жүре берді. Сонда шетте тұрған қыз да қайта береді. Нәрік үйге кіріп бара жатып: —Бұл қыз он үште, мен сексенде,—деп жүре береді. Сонда Нәріктің қасындағы қырық биі ойлайды: «Қолынан қазына беріп, жасына шейін біліп жатыр, сірә, осы қызды Нәрік хан алады ғой» деп. Сонда бұлар жүріп, көп тоғайдың ішіне келіп түсті. Ол жерге тағы да үй тігілді. Нәрік:—Тағы да қыздар жи­ нап әкел,—деп Әлібиге бұйрық етіп, Әліби Ноғайдың қызын тағы жинап әкелді. Ноғайлы қызын бермеге, Нәрік ханды көрмеге. Сонда Әліби сөйледі: —Бір бөлек қыз келіп тұр. Сонда Нәрік үйден шығып, қыздарды жағалап жүріп біре­ уін де ұнатпағасын, қайтадан үйге кіріп бара жатып, Әлібиге айтты: —Қыздарың ұмытпай, аттарын жазсын. Әлдекім ұнаса барғасын, өзім хабар жазып жіберемін,—деді. Сол тоғайға келіп түскесін, билерінің бәрі аттарынан түсіп, демалып ұйықтап жатып қалады. Нәрік хан сары қы­ зыл тұлпарын жетелеп оттатып жүрді жатпай. Сонда Нәрік

НӘРІК тұлпарын оттатып жүргенде, қой бағып жүрген бір қойшы келіп Нәрікке сөйлей береді: —Хан қалпағың басыңда, Қырық нөкерің қасыңда, Қара сақал ақ болып, Өлетұғын шақ болып, Әлі дүниеден тоймаған, Қартайсаң да дүниені ойлаған. Жолдасың жатыр дем алып, Жетелеп атың оттатып, Қара сақал ақ болып, Өлетұғын шақ болып, Ат жетелеп жүргенде, Әзірейіл келсе тап болып, Онда не қыласыз сіз?—деді.— Қойды бағып жүрсек те, Дем алып жүрміз ғой біз,—деді. Сонда Нәрік сөйледі. Сөйлегенде, не деді: —Хан қалпағым басымда, Нөкерім бар қасымда, Қазан деген қала еді, Ол Қазанның шәрінде Нәрік деген хан едім. «Бір жақсы әйел алам» деп, Шығып едім далаға, Тоқсан баулы ноғайдан Бір қыз іздеп таппадым. Сол ноғайдан қолайлы Оны да қылған Құдай-ды, Бұл жерден шығып кетемін. Тірі болсам, екі күнде Елге барып жетемін. Сонда қойшы сөйледі: —Халық ұстаған ханымыз, Сөзіме құлақ салыңыз, Анау көрінген екі көлдің арасы, Арасында көрінбес

батырлар жыры Еш нәрсенің қарасы. Соған көзіңіз салыңыз, Ол Асылнұр деген ноғай еді, Өзі сексендегі шал еді, Кемпірі жетпісте бар еді, Адал, өзінде қара жоқ, Меңді деген қызы бар, Он сегізде жасы бар. Меңдіні көрген адам қасынан кете алмайды, Ешбір адам баласы оған жете алмайды. Ол қыз болғанда, қызық,—деді, Жаратқан адамнан бұзық,—деді. Ол жерге шығып жалғыз отырғаны: «Ер жеткесін балама Ноғайлы көзін салар деп, Ықтиярсыз тартып алар» деп. Өзі артық туған ер еді, Бұрын-соңды төре еді. Бір күндері болғанда, Жасы сексенге жеткесін, Буыны босап жүр еді. Меңдіні көрген адам кетпейді, Онан адам баласы өтпейді. Айтып болдық біз,—деді, Жақсы әйел алатын болсаңыз, Қасынан көріп кет,—деді. Сонда Нәрік қасындағы билеріне:—Тұр,—деді. Өзі де сары қызыл тұлпарға мініп алып билерін ертіп алып сол шалдың үйіне қарай жүре берді. Асылнұр алты ағашты қаққан екен, Сол жерді мекен етіп жатқан екен. Жетіп келіп Нәрік: —Болармын қонақ мен,—деді, Рұқсат берсеңіз сіз,—деді. Сонда Асылнұр шал:—Түсе беріңіз,—деп, бүкшеңдеп үйге қарай жүре берді. Меңді үйінен көрініп шықпады. Үйге кіріп

НӘРІК бұлар бара алмады. Олар қонақасын кем қылмай беріп тұра бер­ ді. Сонда Нәрік хан қырық биіне айтты:—Біз келгелі үш күн бол­ ды. Үйде жата береміз бе? Қызды көріңдер,—деді. Сонда Әліби жүгіріп келіп үйдің тесігінен қарап, қызды көріп, кейін кетті. Сонда қыздың әкесі Әлібидің қарағанын көріп қалып, үйден бір жаққа шығып кетті, шешесі екінші жаққа шығып кетті. «Бұларды қонақ екен» десем, жау екен, жабығымнан қол салды» деп, ашуланды. Сонда үйдегі Меңді ару да үйден шығып, әкесіне қарай жүре берді. Келіп әкесінің қолынан ұстап сөйлей бастады: —Айналайын бабамыз, Ақылға қамал данамыз! Алла нашар жаратқан Біз бір жалғыз балаңыз. Жібермен, әке, мен,—деді, Өлтіресің сен,—деді. Өлгеніңді, әке, көрермін, Қолымнан қазып көмермін. Бір шыбындай жаныңыз Алладан келген аманат. Аманатын Алланың Көз алдымда берермін. Егер біреу сізге қас болса, Кескілесіп өлермін Кетпе, әке, далаға. Қайтпай ма екен әкесі Біздей жылаған балаға? Кемпір де кетіп барады, Түсі оның бұзылып, Көзінің жасы төгіліп, Мезгіл-мезгіл жығылып, Әкесін қолынан жетелеп, Шешесіне келеді. Шешесінің қолынан Тағы ұстап алады. Бұрын қорлық көрмеген Кемпір менен шал еді. Атасы әйел болса да, Меңді ару жалғыз бала еді.

батырлар жыры Соқиа шешесінің қолынан ұстап Меңді ару сөйлей бастады: —Айналайын анамыз! Мен едім жалғыз балаңыз, Алла нашар жаратты, Енді бар ма шарамыз?! Тоғыз ай он күн көтердің, «Алла маған берді деп, Бір перзентті берсе деп, Өмірі ұзақ болсын деп, Көзімнің жасын көрді деп», Тар құрсағың кеңейттің, Емшегің тастай жібіттің. Бесікте жылап жатқанда «Қарағымның қарны ашқан болар» деп, Емшегінді иіттің. Іші-баурың елжіреп, Омырауынды ашқансың, Ашылсын деп жүрегің, Баурыңа басқансың. Жібермен, шеше, мен,—деді, Далаға кетпе сен,—деді, Кеткенің емес жөн,—деді. Нәрік дейтін қартыңа Берермін жауап мен,—деді. Қайғы етпеңіз, ата-ана, Бұл кісіден сіз,—деді. Сонда Меңді екеуінің қолынан ұстап үйге жақын келгенде, Нәрік те келіп қалды. Сонда Нәріктің айтқаны: —Аздың болмайды екен көптігі, Аштың болмайды екен тоқтығы. Тоғайды тоқсан күн кездірген Бір перзенттің жоқтығы. Бесеу еді қатыным, Жиырма бесте алды бар, Он бес жаста арты бар, Бесеуі де әйелден асқан

НӘРІК Нарқы бар. Мекенімді сұрасаң, Қазан деген қала еді. Сексенге жасым келулі, Мен Қазан шәрінің Нәрік деген шалы едім. Сүйемісің Ақменді, Сүймеймісің, айт,—деді. Үш күн жаттым қамалып, Тезден жауап бер,—деді. Сонда Меңді сөйледі, Сөйлегенде не деді: —Мынау тұрған—бабамыз, Қасымда тұрған—анамыз. Қарап, өзің көр,—деді. Екі қыз малың тең берсең, Тиермін саған мен,—деді. Төсегің таза салармын, Көрпеңді таза жабармын. Шөлдесең, сусын берермін, Тоңсаң, отын жағармын. Өлгенінше, сұлтаным, Сүйегің таза бағармын. Өлгеніңді көрермін, Қолымнан қазып көмермін. «Жолдасым алған өтті,—деп, Бұйрық айтып кетті»,—деп, Аманатын Алланың Көз алдымда берермін. Сонда Нәрік сөйледі: —Асыл туған, Ақмеңді, Үшеуіңе үш жорға ат, Біздің елге баралық. Елге барып алғасын, Қасыңа жолдас берейін. Ноғайлыны аралап Өз көзіңмен көр,—деді. Өзіңмен жасты бір қызды Әкеңе алып бер,—деді.

батырлар жыры Сол қызға берген малындай Әкеңе тағы мал бер,—деді. Әкең өз алдына үй болып бұл қонсын, Тігулі тұрған үй болсын, Мерекелі той болсын,—деді. Сонда үшеуі үш жорғаға мінеді де, Нәрік, қырық биі—бәрі де Қазан шәріне аттанады. Қазанға барғасын, Меңдінің қасына көп қыздарды қосып қояды да:—Өзің жақсы көрген қызды әкеңе алып бер,—деді. Сонда Меңді тоқсан баулы ноғайды бір ай аралап жүріп: «Әкемді жақсы бағар, деп. Өзімдей жақсы қарар деп», Алып берді бір қызды. Қызға берген малындай Әкесіне тағы береді. Әкесі жас қыз алғасын, Көңілденіп, алданды. Меңдіге неке қиюға Нәрік сонда сайланды. Меңдіні некелеп алғасын, Жолдас болып қалғасын, Бір-екі жыл болғасын, Билері кеңес құрады. Бұлардың діні бұзылып, Оларды Құдай ұрады. «Мынау Нәрік шал, деді, Меңді арудай жан деді. Қартайса да бұл Нәрік, Қайраты әлі мол,—деді. Бұл Нәрікті айламен Жіберейік далаға, Қалмақ салған қалаға. Ол қалаға барғасын, Нәрік екенін білгесін, Өлтіреді Нәрікті, Қайта айналып келмейді. Ол Нәрікте жақын жоқ,

НӘРІК Ағайын тума тағы жоқ, Бір жүрген жалғыз неме еді. Сонда Нәрік қырық биінің жазған қағазымен қалмаққа ке­ туге жиналады. Қара тұлпарды ерттеп, қоржынды алып үйінен шыққан кезде Меңді ару артынан келіп Нәрікке сөйлей бастай­ ды: —Халық ұстаған ханымыз, Кеудедегі жанымыз, Енді кетсең далаға, Келмейсің қайтып қалаға. «Енді кетсем, өлдім» де, Қиямет күн болғанда, Қауышалық, кел,—деді, Өз көзіңмен көр,—деді. Арамдамай сен мені, Неке қыл да, Ноғайдың Біреуіне бер,—деді.— Ноғайдан басқа жауың жоқ, Сұлтаным, байқа, сен,—деді. Төр жағымда жатып білмейсің, оң жағымнан «Бері қарап жат» деп шытшып, Ақ етімнің сауы жоқ. Суға барсам, тартқылайды «Тұра тұр» деп, Үзілмеген шелегімнің бауы жоқ. Маған көзін салғандай, Қолына тисе, қойшылар, Малшылар да алғандай. Енді кетсең, өлесің, Қайтып үйге келмейсің. Сонда Нәрікті Меңді ару қолынан жетелеп, үйге барайын деп алып жүрді. Сонда Меңдінің ақ қағаздай болған етінен тек бармақ басқандай ғана жер қалған екен. Сонан басқа жерінің бәрі қып-қызыл болып, шымшып үзе берген екен. Шелекті қараса, үзілмеген бауы жоқ. Соны Нәрік тысқары шығып, қара тұлпарын байлап, ешқайда бармай отыра береді. 2-0079

батырлар жыры Күннің көзі батқанда, Кісінің алды жатқанда, Нәрік:—Әлібиді шақырып кел,—деп, Телшора құлды жі­ берді. Сонда Әліби келгесін:—Не жақсылық, не жамандық— бәрі сенен табылды,—деп, Әлібидің сол жерде басын кесіп тастады. Сосын Телшораға:—Тез тоғыз нарды алып кел,—деп бұйырады. Байлаулы жатқан нар еді, Маңайында бар еді. «Тоғыз нарды әкел» деп, Телшораны бұйырды. Сонда Телшора бір сағат ішінде сегіз қанат үйді тоғыз нарға артып, жөнелтті дейді. Бес қатынды тастады, Бір жүрісті Нәрік бастады. «Ноғайлы көзін салар деп, Меңдіні тартып алар деп. Бұл Қазаннан кетемін, Енді шығып далаға, Тұрмаймын деп қалаға», Көшіп алып жөнелді «Бұл Ноғайдан кетем деп, Мұнда тұрып, не етем деп». Қара тұлпар астында, Сарықызыл тұлпарға Меңді аруды міндірді, Көшіп алып жөнелді. Ноғайдан алған тек жалғыз Телшора болды жолдасы. Сонда қалмақтың Өгіз хан деген ханы бар еді. Ол Нәрікпен әуелден өш еді. Нәрік жетіп барып, көп әскермен сол Өгіздің қаласын ала алмай келіп еді. Нәрік қашып елінен кеткенде, тап сол Өгіздің елінің шетіне барады. Барғасын, ол жер Өгіздің жері, мекені екенін танып қалады. Сонда Нәрік хан Меңдіден ақыл сұрайды.

НӘРІК —Ақ Меңді, әйел болсаң да, хан едің, Ақылың бар жан едің, Жаңылса, ақыл тапқандай Артық туған сен,—деді, Қаштым ғой мен,—деді. Көрінген мынау қарасы Қалмақтың Өгіз ханы еді, Бұл қашаннан жау еді. Көз нұрымның танғаны, Кәріліктің жетіп қалғаны. Бұған қалай қылам мен?—деді, Таба көр ақыл сен,—деді. Көзіне түсіп мен кетсем, «Бұл не қылған қара?» деп, Артымнан қуып жетеді. Келген жаумен ұрыспай, Адам енді не етеді?! Жас тоқсанға таянды-ау, Жәрдем бергей, Аллам-ау! Ақыл сала мен келдім. Өгізхандай зұлымға Барсам өліп кетемін. Көрініп қалдым мен келіп, Енді қалай етемін? Нәрік Меңдіге келіп, ақыл салды. Сонда Меңді ару Нәрікке сөйлей бастады: —Құдіреті артық болғасын, Он бес жасқа толғанда, Дұшпанға кегі бермеген, Беліңе буған алмасты Суырып жауға сермедің. Көк жебемен атқанда, Алдында тұрған тау мен тас Шағыл құмдай көрмедің. Жақсы мен жаман көп көрген Артық асыл ер,—деді. Атым әйел болғасын,

батырлар жыры Не білем, тақсыр, мен?!—деді. Әйелдің анық білгені— Қазан менен шайнегі. Атқа мініп жүрмеді, Аралап нәрсе көрмеді. Шашы ұзын болса да, Әйел деген шіркіннің Ақылы жүдә кем,—деді. Қандай ақыл айтайын, Тақсыр, енді мен?—деді. Менің тапқан ақылым: Дидарласып әуелі, Ол қалмақты көрелік. Жадыңызға саламын, Дидарласып көрмесең. Ол қалмаққа жақын барыңыз, «Ноғайдан қашқан қашқынмын, Қорғалай келдім мен» деші. Бір кеңірек оңаша Тоғайыңды бер деші. Сұрағаным—кең тоғай, Арттан келеді көп Ноғай. Қашып едік елден көп Ноғай». Бір-екі күн демалып, Мұнан да қашып кетерміз,— деп Меңді ару Нәрікке ақыл айтты. Нәрік хан сонда ойлады. «Мені ғой бұл Өгіз хан көрген жоқ, тек қана атымды есітетін еді. Өзімді танымайды» деп Өгіз ханға барады. Сонда Өгізханға барып алдындағы адамына айтқаны: —Мен—бір Ноғай елінен Қашып келген шал,—деді. Қорғалаймын мен,—деді, Бір кеңірек тоғай бер,—деді. Артымнан Ноғай келеді, О бір бөлек ел,—деді.

НӘРІК Сонда Өгіз хан сөйледі: —Кең тоғайға қонсын,—деп, Сол жерде Ноғай болсын,—деп. Сонда Нәрік хан кең тоғайға барып, қона кетті, Сегіз қанат Орданы тігіп, шұғадан үйді жаптырды. Алтын зерден бауды тақтырды, Тоғыз нарға жібектен желі тарттырды, Алтыннан қазық қақтырды, Күмістен тоқпақ алдырды, Қалмақтың қой баққан қойшысы, Сиыр баққан сиыршысы, Жылқы баққан жылқышысы, Түйе баққан түйешісі, Бірі қалмай жиналып Нәрік ханның үйін көреді. Малшылар келіп қараса, Көкірегі күрілдеп, Екі көзі іріңдеп, Буыны кетіп дірілдеп, Бір шал отыр сырылдап. Төңірегіне қараса, Енді үйінде құл отыр, Адам көргісіз сұм отыр. Ол құлдың сақалының ағы бар, Үлкендігі тағы бар. Үйінде отыр бір әйел, Ай десе, аузы бар, Күн десе, көзі бар, Балдай тәтті сөзі бар. Тек атасы әйел демесең, Онан адам өтпеген, Сұлулығына жан жетпеген. Қалмақтың малшылары Бір көргесін, сол үйден Қайтып кетпеген.

батырлар жыры Сонда малшылар Өгіз ханға барып хабар берген. «Кешегі келген Ноғай қызық екен, оның әйелі сізге лайық екен, өздері бұзық екен,—деді. Ол әйелдің жолдасы Көкірегі күрілдеп, Екі көзі іріңдеп Отырған бір шал екен. Және оның құлы бар, Адам көргісіз сұмы бар. Жүк артып келген тоғыз нары бар, Үйінде дүниенің бәрі бар. Тоғыз нарды байлайтын Жібектен тартқан желі бар. Алтын екен қазығы, Күміс екен тоқпағы, Сол секілді жаман шалдың Қайдан сондай малды тапқаны. Сол секілді арудың Лайықты емес қасына Жаман шалдың жатқаны,— деп малшылар Өгіз ханға хабар береді. Сонда Өгіз хан:—Ол қарт мұнда келсін, бар, шақырыңыз,—деді. Нәрік хан қара тұлпарымен келеді. Сонда Өгіз хан:—Менің айтатын сөзім бар,—деді. —Тоғыз айда жететін Менің бір қас жауым бар, Ажалың жетсе, өлесің, Жетпесе, қайтып келесің, Тоғыз айлық жол,—деді. Алты мың әскер берейін Сол шәрге жетесің, Барып қайрат етесің. Он сегіз айда оралып Қайтып елге келесің,—деді.

НӘРІК Сонда Нәрік хан: —Барайын енді мен,—деді, Әскеріңді бер,—деді. Алты мың кісі әскермен Өгізге жегіп арбасын, Мәстекке шегіп шанасын, Шұбыртты қалмақ баласын. Сонда Нәрік: «Менің алыс жерге кеткенімді Меңді ару білмей қалар. Барып, айтып кетейін» деп үйіне келгенде, ару алдынан шығып келді. Сонда Нәрік Меңді аруға сөйлей бастайды: —Өгіз хандай қалмаққа Барып едім мен,—деді. «Алты мың кісі әскерге Бас бол енді сен,—деді. Баратын жолдың шамасы Тоғыз айлық жол,—деді. Тоғыз айда барасың, Тоғыз айда келесің. Ажалың жетсе, өлесің, Ажалың егер жетпесе, Үйге қайтып келесің». Өгізге жектім арбасын, Мәстекке жектім шанасын, Шұбырттым қалмақ баласын. Сол сапарға кеттім деп. «Бармасам, қорықты» деп ойлар, «Барамын» деп мен айттым, Кетемін енді мен,—деді. Он сегіз айға дейін Кідіріп тұр сен,—деді. Сонда тұрып Ақ Меңді Қасына келді Нәріктің. Тізесіне басын сүйеп, Жылап тұрып сөйледі: —Артық туған сұлтаның Хандар мінбес қара атқа

батырлар жыры Арба жегіп болар ма?! Ақ сұңқардың баласын Қарға өлтіріп болар ма?! Біз секілді бейбақты Бұл орданың ішінде Өгіз хан зұлым қоя ма?! Енді менің өлгенім, Өлім болсын көргенім. Енді болар осы арты, Сұлтаным, сені көргенім, Сорлы болдым мен,—деді. Бұл дүниеде көру жоқ, Мақшар күні көрелік. «Алланың мөрі» деуші еді, Оң қолыңды берші,—деп, Менді ару тұрып егілді. Сонда тұрып Нәрік хан Атының басын бұрады. —Қош-аман бол енді!—деп, Аттанып жүріп кетеді. Сонда Нәріктің қарасы үзілгесін-ақ екі құл келіп, Меңдіні шақырады. «Сізді Өгіз хан келсін деп айтты»,—дейді. Сонда Меңді:—Бармаймын,—деді. Сонда екі құл аттан түсіп, Меңдіні айдап алып кетеді. Сонда Телшора құл Мендінің артқы етегі­ не жабысып айрылмайды. Сонда екеуін бірдей қалмақ сүйреп алып кете береді. Сонда Телшораның айтқаны: —Айналайын, жеңеше, Енді кетсең, келмейсің, Біз секілді тумаңды Қайрылып енді көрмейсің. Атаңа нәлет қалмақ-ай, Ұстамашы қолын-ай. Сен секілді залымды «Көрем» деген жоқ еді-ай Жеңешемнің ойында-ай. Айналайын, жеңеше, Сенің үшін бұл жаным

НӘРІК Болсын енді садаға. Қайта айналып көретін Күн болар ма, жеңеше?! Енді қашан келесің Елде қалған қараға, Тігулі тұрған ордаға. Жеңеше, енді өлгенің, Тым болмаса үстіңе Топырақ салып көмбедім, Өлген жеріңді көрмедім. Атам Нәрік сұлтанды Ноғайға қойдың хан қылып. Жеңешемді көруге Халықты қойдың зар қылып. Атаңа нәлет ит қалмақ, Жеңешемді қор қылып, Хан ордасын қалдырдың Бұл күндерде тұл қылып. Бір күндері болғанда, Қалмаққа қойдың Мен сорлыны құл қылып. Оңғарылып жел шығып, Естілер ме екен дауысым Нәріктейін ханыма, Кеудедегі жаныма. Хан ордасы тұл қалды, Ішінде көп құл қалды. Жамандатқыр тоғыз нар Иесіз болып бұл қалды. Сонда Меңді аруды құлдар алып барып, Өгіз ханның бір жақсы сарайына кіргізді. Кіл жібек пен не түрлі тамақтың бәрін әкеліп қойды. Жақсы төсектің неше түрлісін төсеп тастады. Күннің көзі батпады, Қисайып Ақ Меңді жатпады. Неше түрлі тамақтың Біреуін де татпады.

батырлар жыры Жұрт жатқан мезгілде, түннің іші болғанда, Өгіз хан он кісі­ мен жетіп келді Ақ меңдінің қасына. Сонда қасындағы келген он кісінің біреуі Меңдіге сөйледі: —Мынау тұрған—Өгіз хан, Өгіз ханға көзің сал, Өгіз хан сізді сыйлайды, Жаман шалға қимайды. Өгіз ханға бас қоссаң, Бір сарайда жатарсың, Бал, миуа, тәтті тағам татарсың. Ойын менен күлкіге, Бар қызыққа батарсың. Осы тұрған Төрехан Қызметінді етеді, Құлың болып кетеді. Сіз секілді аруға Қызмет етпей, не етеді?! Өгіз ханға бас қоссаң, Ойын менен күлкіден Білмессің таңның атқанын. Ойын-күлкі, қызықты Көруменен жатқаның. Өзіңнің түскен сарайың Ішіне кіріп жатарсың. Жаман шал кетті далаға, Қайтып келмейді қалаға, Енді ол сізден садаға. Өгізхандай хандарда Неше түрлі қызық бар. Қызығын мұның көріңіз, Кешікпей, жауап беріңіз, Дін аштым енді мен,—деді, Жауап айтың сен,—деді. Сонда Меңді ару тұрып сөйледі. Сөйлегенде не деді: —Арғы атамды сұрасаң,

НӘРІК Қарадөң сынды қарт еді, Дұшпанға кегін бермеген. Ақ сүңгісін қолға алып, Жарағын жауға сермеген. Онан туған Жұбаныш Жасы үлкен болғанда, Жұбанып көрген бала еді. Онан туған Сүйініш Сүйініп көрген бала еді, «Тілегім қабыл келген» деп, Онан туған Бегіс деп, «Құдайым берді тегіс деп, Бергені болды келіс» деп. Бегістен туған Тама еді, Келе жатқан қашаннан Ақ сүйек өңкей хан еді Таманың ұлы Тана еді. Оның ұлы—қарт Нәрік Келе жатқан хан еді. Қашаннан келе жатқан тұқымды, Шынжырлы туған хан еді. Оңғарылып жел шықса, Естілер ме екен дауысым Нәріктейін ханыма? Атаңа нәлет, қалмағым, Саған көңіл бермеймін, Онан жақсы өлгенім, Өлім болсын көргенім. Сендей құлға барғанша, Көнбеймін саған мен,—деді. Білгеніңді етші деп, Осылай деп Ақмеңді Өгіз ханға сөйледі. Нәрік әскерді қоя беріп, өзі кейін қайтып, «Өгіз хан Меңдіге не айтар екен?» деп үйдің сыртынан келіп тұр екен. Сонда Нәрік ханның қара тұлпарының шылбыры қырық құлаш еді. Атынан түсіп алып, атын қаңтарып, өзі шылбырының шетінен ұстай келіп Меңдінің айтқанын тындап тұрған екен. Сонда ал­

батырлар жыры масын суырып алып, үйге кіріп келеді. Алмаспен он қалмақтың басын шауып тастады. Сонда Меңді ару үйден жүгіріп шығып, екеуі бір атқа мінгесіп елге қарай жөнелді. Сонда қазықтың басында Телшора құл жылап отыр екен. Сонда жылап отырып айтқаны: «Айналайын, жеңешем Қолына қалмақ алғасын, Дін мұсылман халықтың Болмады-ау ешбіреуі. Дүниеде бітіп қалмағай Жатырсың қызың басында-ай, Жеңешемнің срогы. Жамандатқыр тоғыз нар, Жеңешем бар ма қасыңды-ай? Құдіреті күшті Құдайым, Көрмедің көздің жасын-ай. Оңғарылып жел шығып, Естір ме екен құлағы Нәріктейін ханымыз, Тоқсан баулы Ноғайдан Артық туған жанымыз! Есітер ме екен даусымды Жеңешемнің құлағы! Тым болмаса Нәріктің Қалмады-ау артында тұяғы. Жеңешем қайда мұңайды, Мұңлы қылған—Құдай-ды. Көрмедім-ау дүниеде, Тым болмаса Құдай-ай, Жеңешемнің моласын. «Шешем қайда?» дейтұғын, Тым болмаса, қалмады-ау Бір сәби де баласы. Алланың ісі осындай Өзі болғай панасы. Жанымды еттім садаға Жеңешемнің жолына. Естілсе даусым бұл барып

НӘРІК Нәріктейін ханыма. Нәрік сұлтан бір келсе, Кірер еді-ау сәніміз. Айрылғасын Нәріктен, Болар ма біздің мәніміз!»— деп жылап отырғанда, Нәрік пен Ақмеңді атқа мінгесіп келіп қалады. Сонда көп кідірмейді, Телшора сегіз қанат үйді тез жығып, нарға артып, бәрі бірге елге қайтамыз деп кетеді. Сол кезде Меңді ару буаз екен, ішінде баласы бар екен. Жолда жүріп бара жатып Ақмеңді толғатады. Толғатқанда сары қызыл тұлпардан түсіп, жаяу жүреді. Жүріп келе жатқанда, сонда сары қызыл тұлпардың иығына таянғанда, тұлпардың тізесі бүгіліп, жығылады. Сонда сол жердегі тауға «Айғырбүгілді» деген ат қойып кеткен екен дейді. Сонан жүріп-жүріп, бір суы жоқ шөлге келеді. Меңді ару енді жүре алмайды. Сонда Нәрік айтады Телшораға:—Сен осы жерде жеңешеңді тудырып кел. Мен ілгері кете берейін, тағы да адасып бір жаудың үстіне түсіп қалармын. Сендер, қара тұлпардың басқан тұяғының орны, ошақтың орнындай болып ойылып қалады, сол ізбен тауып келерсіңдер,—дейді. Сол жерде Меңді толғатып, Шора деген ұл туады. Сонда беті-қолын жуайын десе, су болмайды. Төңірегіне қарап тұрса, Шора жер тебініп жылап жатыр екен шалқасынан түсіп. Сонда Шораның екі өкшесінің тебінген жерінен екі бұлақ ағып жатыр екен. Сол судан Меңді ару беті-қолын жуып, таза­ ланып алады. Сол жер бұрын Шөлтау деп аталатын еді, соңынан Егізбұлақ атанып қалды. Меңді ару Егізбұлақ тауынан көшті, сосын қара тұлпардың ізімен жүре береді. Жекенді көлдің жағасына, Қоғалы көлдің сағасына, Екі көлдің келіп түсті арасына. Сонда Нәрік қара тұлпарды арқандап тастап, ұйықтап жат­ ты. Сонда Ноғайлының елі еді, Күншығыс жақтың жері еді.

батырлар жыры Сонда Меңді ару Егізбұлақ тауын жағалап келе жатқанда байлаулы, оттап жүрген тұлпарды көреді. Сонда:—Бар, атаңнан сүйінші сұра, сұрағанда, мал сұрама, азат сұра»,—деді Телшораға. Сонда Телшора ұйықтап жатқан Нәріктің қасына келіп сөйлей бастады: —Халық ұстаған ханымыз, Кеудедегі шыбын жанымыз, Көтеріңіз басыңды, Тумаң келді қасыңа. Ақ жарылып, күн туды! Жеңешем менің ұл туды! Інімнің аты—ер Шора, Менің атым—Телшора. Көрінді көштің қарасы, Келе жатыр қолында Жеңешемнің баласы. Көтерің басты сіз,—деді, Хабарға келдік біз,—деді. Сонда Нәрік басын көтеріп, сөйлей бастады. Атты Телшора ерледі. Нәрік атына мініп, көшке қарай жөнелді. Нәрік мініп қара атқа Көшке қарап жөнелді. Қасындағы Телшора Бұ да артынан ереді. Көшке жақын келгенде, Құндақтан шешіп баланы Менді ару қолға алады. Жақындап көшке келгесін, Нәрік хан сонда сөйледі. Сөйлегенде не деді: —Асыл туған Ақмеңді, Көлікті болсын көшіңіз, Қайырлы болсын, алғаным, Қасында тұрған есіңіз. Бұрын біреу еді, Болған ба екеу басыңыз.

НӘРІК Сонда Меңді ару сөйледі: —Халық ұстаған ханымыз, Артық туған жанымыз, Алла берді тілегің. Тірі болса Шоражан, Дұшпаның кегін ала алмас, Ешкім қорлық бере алмас. Мынау—Шора балаңыз, Назар салып қараңыз. Құндақтан шешіп, қолға алдым, Назарын оның көрсін деп. Қара тұлпар атымен Нәрік сонда тебінді, Аттан үркіп қоңыр нар, Кейінірек шегінді. Телшора құл жетелеп Нарды жақын келтірді. Берейін деп баланы Нәрікке Меңді ұсынды. Нәрік аттан түседі, Ерін алып тастады. Ол қара аттың үстіне Баланы сонда мінгізді. Омырауын ашады, Жүрегіне Нәрік хан Ер Шораны басады. Қайтадан атты ерледі, Алдына алып баланы, Атқа мініп алғасын, Нәрік хан елге жөнеді. Баяғы тұрған жеріне, Іркілмейді, келеді. Екі көлдің арасы Бұл жерге қонып қалады. Сол жерде мекен етіп Бірнеше жыл болады. Шора үш жасқа келгенде, Сарық қойы бар еді,

батырлар жыры Ол қойлардың қорасы Болатын еді далада. Бір күндері қой жайылмай кетіп қалғасын, Нәрік:—Мына тұлпарға мініп, қойды қайырып кел,—деп Шораны жұмсайды. Жалаң аяқ, жалаң бас Бала жүдә жалаңаш. Ноқталап мініп, қара тұлпармен қойға қарай жүре берді. Қойға барғанда, қойдың ар жағында бір көп қара көрді. Қараны көргесін, «Үйге барып, әкеме айтайын, бұл жерде бұрын қара жоқ. Бұл не екен» деп, атының басын бұрады да және ойлап тұрып, «Қара көрдім» деп, үйге барып, хабар еткенше, не бола­ ды, өзім барып білейін»,—деп, жалаң аяқ, жалаң бас, ноқталап мініп, кетеді. Көрінген қараға жақындап барғанда, көрінген қарадан бір қара шығып, Шораға таман келе береді. Сонда екеуі бір-біріне жақындап келгесін, ол қара Шораға сөйлей бастай­ ды: —Жарқыным, жас баласың, Ноқталап мініп қараны, Өзің қайда барасың? Артыңда екі бөлек қараң бар, Неге келер шамаң бар? Жалаң аяқ, жалаң бас, Өзің тырдай жалаңаш. —Мен—Ноғай деген ел,—деді, Үш жыл болып барады Елден шығып кеткелі. Өзім атым—Құлыншақ, Ноғайлының ері едім Қалмақтың шаптым қаласын. Келе жатырмын шұбыртып Ит қалмақтың баласын. Келе жатқан көп жесір— Сол қалмақтың қарасы. Аты-жөнің білейін, Жөніңді айтшы, сен, бала,

НӘРІК Мен білейін шамасын. Сонда Шора сөйледі, Сөйлегенде не деді: —Отырған жерім сұрасаң, Жекенді көлдің жағасы, Қоғалы көлдің сағасы, Мен Нәріктің баласы. Артымдағы көрінген Екі қара дегенің— Жайылып жатқан көп сарық, Сол сарық қойдың қорасы. Ар жағында көрінген— Меңдіге тіккен ақ орда, Ол орданың қарасы. Сонда Құлыншақ сөйледі, Сөйлегенде не деді: —Асыл туған баласың, Бала да болсаң, төресің, Берейін сауға мен,—деді. Артыңдағы көп қара, Әкеңе барып мақтаншы: «Сауға алдым!» деп, сен,—деді. Сонда Шора сөйледі: —Дүниеге көзім салман,—деп, Керек емес сауғаға Сенің құл-құтаныңды алман,—деп. Қасыма менің ер,—деді, Сауға алатын мен болсам, Беретін болсаң сен сауға, Сұрайтыным ол емес, Астыңдағы кер тұлпар Сұрағаным сол,—деді. Құлыншақ сонда сөйлейді, Сөйлегенде не деді: —Сұрама, Шора, сен,—деді, Бермеймін тұлпар мен,—деді. Осыменен бір туған, Ата-енесі бір еді, Тірі болса қатыным, 3-0079

батырлар жыры Жақсы қылып баққан-ды, Берермін соны мен,—деді. Сонда Шора үйіне келеді. Барған жерінде қара көргенін айтпады. Құлыншақ еліне барады. Еліне барса, қатыны тірі екен, торы құлынды баққан екен, дөненге жасы толған екен. Сонда Құлыншақ бір құлына айтты:—Мына дөненді жетелеп, Шораға апарып тапсыр,—деді. Күн батарда Нәрік төбенің ба­ сына шығып отыр еді, бір құл келіп:—Нәрік ханның ордасы қайсы?—деп сұрады. —Нәрік «хан ордасы—анау, сонда барып түс»,—деді. Намазшам болғанда, Нәрік үйге келіп, Шораны шақырып:— Сен Құлыншақтан ат сұрап па едің?—деді. Сонда Шора сөйлей бастады: —Бес сарықты қайыр,—деп, Бұйрық еткен шағыңда Кетіп едім мен,—деді, Қайыруға сарықты. Ар жағыныда мен көрдім Келе жатқан көп қара. Жақындап барсам қараға, Тағы шықты бір қара. Ол қараны қарасам, Құлыншақ деген ер екен: —Менен сауға ал,—деді,— Оны әкеңе апарып, Мақтанып алып бар,—деді. —Алмаймын сауға мен,—дедім, Астыңа мінген керіңді Берсең, алам мен,—дедім. —Кер атымды бермеймін, Дөнен жасар бар еді, Дөненге жас толғанда, Тірі болса, бұл бағып, Қатыным дөнен қылған-ды. Биліксіз сізден «сауға» деп, Ат сұрадым мен,—деді.

НӘРІК Сонда Нәрік хан Шораға:—Мынау атқа мін,—деді. Сон­ да Шор керге мініп алып, «Шүу» деді. Сегіз қанат ордадан тоқтамай асып жүре берді. Нәрік атты байлап қойып, үйге кіріп, құлды үйге апарып сыйлады. Ертеңіне сандықтан алдырып бір алтын тонды берді: «Осыны Құлыншаққа бер»—деп.—Тірі бол­ са, Құлыншақ қияметтік досы болсын,—деді. Шора өсіп, жасы алтыға келді. Нәріктен Шораның туғандығы тоқсан баулы Ноғайға білінді. Сонда Қара Ноғайдың елінен Шораға қалың берді. Шора жасы алтыға толғанда да ешкі бағып жүретін еді. Сонда Шораға ағасы Телшора сөйлей бастады: —Туғаныңнан тумай кет, Мұнан да жақсы өлгенің, Өлім болсын көргенің. Мен бағамын ешкіні Асылым құл болғасын, Ешкі бақпақ—кәсіп-ті. Нәріктен туған сен,—деді, Лақ бағып жүргенше, Енді, құрғыр, өл,—деді. Атаң Нәрік кеткенде, Қазанда еді қаласы, Қазаннан мұны қаңғыртқан Ноғайлының баласы. Атаға тартып, кәнеки, Шора құрғыр, туғаның «Аға» деп біз секілді құлдардың Қасына келіп тұрғаның. Сонда ер Шора құлға қарамады, үйге қайтып жүре берді. Шешесі Меңдінің қазанға тамақ салатын пышағы бар еді. Соны ұрлап алады. Сонда қырық лақты айдап бір сайдың тұйығына барады да, қырық лақты солайымен бауыздап тастап, ер Шора үйіне қайтып барды. Манағы тұрған Телшора қырылған лақты тасып арқалап, үсті қанға былғанып, қырық лақты тасып, кеш­ ке бір-ақ жетеді. Кеш болғанда сауып еді, ешкі біткеннің бәрі шулайды: «Лағым менің қайда?» деп. Ертеңгі кеште тағы са­ уып еді, сонда:

батырлар жыры Ешкі тұрды қайқайып, Мүйіздері шалқайып. Кешегідей болмады, қозғалмай тұра берді, біреуі маңы­ рамады. Келесі күн тағы сауғанда, сауылғаны отты шыр айна­ лып, бұл үйден далаға кетпей, тоқтады. Төртінші күн болғанда, Күннің көзі батқанда, Әкесі Нәрік ханыңыз— Бұл да ұйықтап жатқанда, Міне, әуелгі күн ғана жылайды екен «Жалғыз балам қайда кетті» деп. Екінші күн болғанда, жыламайды екен, тек «Құдай, өзіңе тапсырдым» деп, отыра береді екен. Үшінші күн тек тамағын ішіп-жеп отыра береді екен «Не қылса да, өзің білесің» деп, Аллаға тапсырып, төртінші күн болғанда Ер Шораның ойлаған ақылы осы екен. Сосын Шора Нәрік ханның ақ сауытын алып, үстіне киеді, алмасын алып, беліне буады, сұр жебені алып ердің қасына іледі, ақ сүңгіні суырып алып, мұны тағы іледі, сосын тұлпарға мініп алып Ер Шора Қазанға жөнеледі. Жануар қара тұлпардың Күйі түскен бабынан. Ақ сүңгіні қолға алып, Жөнелді ол сабынан. Шора осал бола ма, Мендінің шыққан қабынан Артық туған ер еді! Шаршасын ба жануар, Күні-түні желеді! Қызыл шекпен үстінде, Дөңгеленіп келеді. Өгіз ханның баласы Меңді хан деген болған. Оның қасында қырық кісі жолдасы болған. «Нәріктен Шора туды, сол Қазанға барады» деген сөз болды. «Шораны өлтіріп, кегімді алам» деп, Меңді хан қырық кісімен Шораның жолында тосып жатқан.

НӘРІК Қасында қарғылы тазы бар, Қолында қара бүркіт бар, Астында қара тұлпары бар, Қырық кісі жолдасы бар. Таң белгісі болғанда, Қара тазы ұлыған, Бүркіті шаңқылдаған, Қара тұлпары кісінеген. Сонда Меңді хан тұрып:—Шораның басына көрін,—деді. Күннің көзі шығып келе жатқанда, шаң шығарып Шора келе жатыр екен. Оны Меңді хан көріп: «Осы шаң шығарып келе жатқан кім екен? Білейін»,—деп, қара тұлпарға мініп, қасындағы тазысы мен бүркітін жолдастарына тастай беріп, жүре берді Шораның алдынан. Шораға жақын келгесін:—Сен кімсің?—деп сұрады. Сонда Шораның Меңдіге айтқаны: —Асылымды сұрасаң, Асылым артық Арғынмын. Көгімді менің сұрасаң, Көк нарлы Танамын. Өз атымды сұрасаң, Нәрік ұлы Шорамын. Барарымды сұрасаң, Мен Қазанға барамын. Мен Қазанға барғанша, Қан жаумасын, қар жаусын. Мен Қазанға барғасын, Қар жаумаса, қан жаусын. Сонда Меңді хан сөйледі, Сөйлегенде не деді: —Атамның аты—Өгіз хан, Он кісі мен өлтірген Ол әкемді Нәрік хан. Алуға сенен кегімді, Тыңда, Шора, кебімді, Беремін саған өлімді. Алуға тұрмын басыңды, Қырық нөкерім қасымда.

батырлар жыры «Өлмеймін» деп ойлама, Енді өлесің сен,—деді, Аламын кегім мен,—деді, Жолыңда тосып жатқаным, Атамын, Ноғай, мен,—деді. Атқан оғым өтеді, Сен түгіл тау-тастарды Қақ айырып кетеді. Сонда Ер Шора сөйлейді, Сөйлегенде не дейді: —Ата бер, қалмақ, сен,—деді, Елден шыққан ер жігіт Өлімнен қорқып тая ма! Қолыңнан келсе, ат, қалмақ, Ата бер енді, аяма. Меңді хан қолын салады, Атайын деп қорамса Ер қасынан алады, Меңді хан тартып қалады. Сыртында тұрған шекпенге Пышақ сырты батпады, Атқан оғы өтпеді. Қара басып, қалмақтың Еш қайраты жетпеді. Бір емес, қалмақ үш атты, Үш оқты қабат босатты, Үш оғы бірдей өтпеді, Қолының күші жетпеді. Сонда Шора сөйледі, Сөйлегенде не деді: —Заңғар қалмақ сен,—деді, Жолдасыңа барып айт, Енді өлтірем мен,—деді. Мынау тұрған шәріңе, Қатының мен балаңа Арызың болса, айт,—деді, Солай қарап қайт,—деді. Тұрды қалмақ долданып, Ол да өзінше кісімсіп, бұлданып.

НӘРІК Сонда Шора қозғалды, Қу жебені қолға алды, Тартып қалды жебені. Қалмақтан өтіп оқ кетіп, Бір төбеге жетеді. Ол төбенің босады Оқ тиген көбесі. Алдында ханын алғасын, Артындағы қырығы Тырағайлап қашады, Дүниеге көзін салмады, Еш нәрсені алмады. Қумады оның бірін де, Көрген соң түрін де. Үш мың кісі бұл қалмақ Жатқан екен Қазанды қамап. Ханжан қызды бұл алмақ, —Ханжан қызыңды бер,—деді, Егер қызың бермесең, Шабам елің мен,—деді. Әділшедей хандарға Қалмақ сөйтіп сөйледі. Сонда Әділше ханыңыз Ноғайға хабар салады. Ноғайдың қырық ерлерін Бәрін жинап алады. «Осы жауды кім қашырса, Қызымды соған беремін». Ол қалмаққа ешбірі Соғыс сала алмады. Қырық батыры болса да, Ол жауға қарсы бармады. Сонда Ханжан биік бір төбенің басына шығып, мұңайып, таң белгісі болғанша сонда отырады екен. Күншығыс жағы Қазанның Биік жатқан тау еді. Күннің көзі шыққанда,

батырлар жыры Таудан біреу құлады, Қызыл-жасыл ту байлап. Ақырғанда, аузынан Бейне жалын шарпиды. Астында мінген қара ат бар, Ұшқан құстан кем емес, Ол жылқыға тең емес. Аузынан шыққан отты көргесін, Айғай даусын естіп, Қалмақ жаман сасады. Ұрысуға шара жоқ, Жалбаңдап қалмақ қашады. Қашқан жауды көргесін, Қазанның қырық батыры— Бұл да шыға шабады. Үш мың кісі қалмақтан Бір мыңдай қырылды. Ерлі жүрген мәстек ат Қалаға келіп толады. Ноғайлының аш-арық Ерлі жүрген әзір ат Ие болып тұрады. Қалмақ қашып кеткесін, Қырық батыр келді қалаға. Әрқайсысы айтады: —Жау қашырдым мен,—деді, Қызыңды мағап бер,—деді. Қырық кісінің қырқына Қызын тұрды бере алмай, Көзіменен куғанын Әділше хан көре алмай. Бір кісі жіберді білуге, Ханжаннан барып сұра деп, «Жауды қашырған кім екен?» Сонда Ханжан сөйледі, Сөйлегенде не деді: —Атама барсаң, сәлем де: Күншығыстан келді бір адам, Қызыл шекпен үстінде,

НӘРІК Ақ найзасы қолында, Жаудың жүрген жолында. Сол кісі келіп қашырды, Ақырғанда, аузынан Қызыл-жасыл от жайнап. Күншығыстың бетінде, Көп кісінің шетінде, Жапанда жалғыз әлі тұр Ақ найзаға сүйеніп. Барып атам көрсін,—деп, Жолығып, жауап берсін,—деп. Сонда Әділше хан жиналды, Астына жегіп арбасын, Арбаға жегіп жорғасын, Келіп сонда Әділше, Ер Шорадан сұрады: —Кімсің жүрген сен?—деді.— Жылқының мұндай қарасын Бұрын-сонды көрмедім, Бұл Ноғайдың ішінде Бұндай бала шамасы. Атыңды айт, сен бала, Танымай тұрмын, бері қара. Шетте тұрып сен,—деді, Қайрылып, жауап бер,—деді. Танымағасын, сұраймын Сенен, бала, мен,—деді. Жиналып тұрған көп Ноғай, Шетте тұрған Ер Шора Жалғыз өзі мұңайып, Бір ауыз сөз сөйледі: —Жаратқан Алла өзімді, Әділше сұлтан, тындаңыз, Менің айтқан сөзімді. Ноғайлы байтақ ел еді, Танымадың біреуің, Екенмін жалғыз мен,—деді. Ағайын, халық бар болса, Бармас па едім үйіне-ай,

батырлар жыры Көрмес пе едім күйін-ай, Жалғыздыққа не шара, Алла болсын бұл пана! Сұрасаңыз атымды, Нәріктің ұлы мен Шора. «Қазанды кәпір алар деп, Айдап, жолға салар деп, Әкем тұрған алтын тақ Жау қолында қалар» деп, Шықтым жолға мен,—деді. Сонда Әділше Қара жорға атымен Берендіктеп, белдіктеп, Шұғаменен терліктеп, Мақпалдан терлік салады. Маржан, жақұт тағынды-ай, Өлшеусіз зер мен мақпалдан Үстіне сонда жамылды. Жетіп келіп Шораға, Сонда Ханжан сөйледі, Сөйлегенде не деді: —Асыл туған төресің, Атаңның тұрған жеріне Өзің іздеп келесің. Атамның тұрған алтын тақ Мекен қылып тұрыңыз, Осы шәрде болыңыз. Байтақ Ноғай болса да, Біреуі жоқ қолайлы, Алуға құмар Ноғайлы. Алтын таққа қонсаңыз, Өлгенше сізге мені,—деді, Жұпты қылып алсаңыз, Сүйегім қатар тең,—деді, Мынау тұрған атам-ды, Атам тұрсын қасыңда, Ноғайдың тұр басында. Сонда Шора сойледі: —Ақылсыз болма сен,—деді;

НӘРІК Ықтиярсыз ол атамнан Алмаймын жолдас мен,—деді.— Әр шәр алған жерімнен Ала берсем бір қызды, Жер жүзіне сыя ма? Бола ма оның мақұл-ды, Ол болмайды ақыл-ды. Қашырып жауды қайтқаным Болар деді мақұл-ды. Сол жауапты айтқанда, Қасында қырық батыры кеңесті. «Құдай бізге берген екен, Әлібиді өлтірген Мына қашқын келген екен. Бұл Шораны өлтіріп, Ханжанды өзіміз алайық, Қатынды болып қалайық»,—деп. Сонда Шора сөйледі, Сөйлегенде не деді: —Байтақ жатқан ел,—деді, Бөлек жатқан Ноғайдан Ұрысуға кел,—деді. Мені өлтірсең, Ноғайлы, Кегің қайтар, ер,—деді. Ақырып сонда сөйледі, Аузынан Ер Шораның Қызыл-жасыл от жанды. Сонда қырқы сасады, Тырағайлап қашады. Қырқы қашып кеткесін, Ханжанға Шора жауап қатады: —Хан боламын Қазанға, Атам кеткен жер еді. Атамнан болса рұқсат, Алармын, Ханжан, сені,—деді. Кешікпей енді кетемін Меңді ханның еліне, Оған бір қайрат етемін. Меңді ханның елін алармын,

батырлар жыры Айдап, жауға салармын, Еліме сөйтіп барармын, Атамнан болса бір жауап, Кешікпей келіп алармын. Қайта берің сен,—деді, Орнында тұрсын Әділше. Ешкім қолын сала алмас, Аударып тағын ала алмас. Атама жәбір бұл берген Өгіз хан қалмақ ол еді. Қазаннан Шора қайтқанда, Баяғы көрген Құлыншақ, «Шора Қазанға кетті» дегесін, «Мен де артынан барайын, Қалмаққа барып соғыс салайын»,—дейді. Сонда Шора мен Құлыншақтың кездесіп, қосылған жері еді. Сонда Құлыншақ Шораға сөз бастайды: —Асыл туған Шорамыз, Артық туған төреміз, Қазанға таман баралық, Барып қайрат етелік. Онда жатқан қалмақтың Көрелік қандай салмағын. Ол Қазанда Әділше, Кеткесін Нәрік, хан еді, Көп Ноғайды билеген Ақылы асқан жан еді. Қырық батыры: «Жау келсе, Алармыз» деген жан еді. Әрқайсысы үйде отырғанда Бәрі төреге тең еді. Қырық сондай батыры Не қылды екен қалмаққа Барып жатқан деп еді. Сонда Шора сөйледі, Сөйлегенде не деді: —Асыл туған ағамыз,

НӘРІК Ақылға қамал данамыз, Асыл туған ағасың. Қалмақтың көрдім баласын, Қазанның көрдім қаласын, Ол Қазанда мен көрдім Қырық батырдың шамасын. Жауды көрсе, сасқандай, Қалмақты көрсе, қашқандай. Қалмаққа салдым ойынды-ай, Қалмақтың еттім тойында-ай. Жатқан екен ол қалмақ Үш айдан бері қамалап, Оның бәрі қалды қырылып. Әділшенің ерлері Жасаған екен амалды. Қалмақ қашып кеткесін, «Аламыз,—деп,—Ханжанды», Қырық батыры ойлады. «Әлібиді өлтірген Қашқын мұнда келді деп, Бізге олжа берді» деп. Ерлер сасып қалған соң, Мұнда қайтып келе ме! Меңді ханның еліне, Бекітіп салған көліне, Белгілі Ноғай жеріне, Қай сапарға жүрсең де, Батыр, енді өзің біл. Менің жүріп келгенім Мынау Меңді хан елі еді. Жүрдім «Тура жетем» деп, Барып, қайрат етем деп. Жолға тастап қалмақты, Қалай алмай кетем деп! Екі батыр ер еді Мендіхандай қалмақтың Еліне жақын келеді. Қалмаққа жақын келгесін, Емес қой болат құрама,

батырлар жыры Шабыспай батыр тұра ма?! Жақындап қалмақ келіпті, «Ноғай келеді» дегесін, Бекіткен екен қаласын, Жинаған екен ерлерін, Неше мықты баласын. Қалмақтан қалды үлкен қол, Енді болды бұған жол, Мың кісі әскер жиналды. Екі батыр «Алла!» деп сыйынды, Жеңсіз берен киінді. Мың кісімен соғысты, Бірнеше күн тоғысты. Неше күндей ұрысып, Қалмақтың алып қаласын, Екі батыр ер болып, Танытты-ау оның баласын. Бір жеті күн болғанда, Көндірді қатын-баласын, Мықтысын жинап, қарасын. Құлыншақтай ерді алып, Шұбыртып алып жинады Бүтін қалмақ баласын. Ол қалмақты алғасын, Шора елге қайтады, Елге келіп көреді Ата менен анасын. Нәрік сонда сөйледі, Сөйлегенде не деді: —Асыл туған Шорасың, Көрдің бе Қазан қаласын? Көрдіңіз бе қалмақтың Қамалап жатқан шамасын? Қарсы барып, шаптың ба Өгіз хандай қалмақтың Меңді хандай баласын? Жолығып оған кеттің бе? Заңғарға қайрат еттің бе? Қазанда жатқан қалмақты

НӘРІК Аударып па едің жерінен? Сонда Шора сөйледі: —Айналайын атамыз, Ақылға қамал данамыз, Астана жұртты меңгерген Асылы артық панамыз! Кеткен екен қалмаққа, Енді болмас қаламыз, Жылаған екен баламыз. Қалмақты жерден асырдым, Бәрін қуып қашырдым. «Қалмасын,—деп,—біреуі», Кетірдім жаудың реңін, Бітірдім ол заңғардың срогын. Ол Қазанның маңына Қоймадым ешбіреуін. Онан қайттым мен,—деді, Меңді хан деген қалмақтан Алдым шауып ел,—деді. Құлыншақтай батырға Барып кеттім мен,—деді, Қара Ноғай елінен Қалың бердім мен,—деді. Осылай деп Ер Шора Нәрік ханға сөйледі. Құлыншақтан алған Таспакер Жер астында байланған, Арқанда тұрып ойнаған. Ер Шора қалың бергесін, Қара Ноғайға барып қалыңдық ой­ нап жүрген екен.

Қалың ойнап жатқанда Ақташы хан алпыс биіне: «Нәрік ба­ ласы Шораның Таспакерін алып кел»,—деп жіберген. Алпыс би Таспакерді барып сұрағанмен, бермеді. Сонда, алпыс би үйді шыр айналып шапқанда, аттың дүбірімен, мылтықтың дуымен Таспакер сарайды бұзып, есігінен шығып кетеді. Сонда, алпыс би Таспакерді ұстап алып кете береді. Сонда, Нәрік Таспакерді алып кеткесін, артынан қуып барайын деп ойлайды. Егер қуып жетіп, Таспакерді айыра алсам, жақсы. Айыра алмай, өліп кет­ сем, оны Шора білмей қалады өлгенімді. Сондықтан Шораға ха­ бар берейін. Шора қорқып, бара алмаса, өзім кетейін, деді. Сонда Шора ең шеттегі бір отауда ұйықтап жатыр екен. Сонда Нәрік барып, Шораға сөз, айтайын дегенде, сонда келіні тұрып, түндік ашайын деп сыртқа шығып келе жатыр екен. Үйдің артындағы Нәрікті көріп, сәлем беріп, түндікті ашпай, үйге кіріп кетеді. Сонда ұйықтап жатқан Шораның басын шайқап айтқаны: —Артық туған сұлтаным, Астыңдағы тұлпарың. Келіп тұр сыртта бабаңыз, Көрмеп едім бұл түсін. Егже етемін атаңа, Барып, өзің қараңыз. Сақалының ағы бар, Ашуы күшті тағы бар. Неше түрлі қасында Сол кісінің болат бар, Астында жақсы қара ат бар. Ұйықтамаған секілді Шора

ШОРА Ұзақ түннің бойында, Не бар екен ойында? Оятқаным сіздерді Барып хабар етерге, Алдынан сәлем берерге. Сонда Шора жүгіріп Үйден шықты далаға, Үстіне кимей, көйлекшең. Баласы қалай шыдайды, Ұстай алды шылбырдан. Сәлем беріп алғасын: —Түсіңіз аттан сіз,—деді. Түспей тұрып атынан Сонда Нәрік сөйледі, Сөйлегенде бүй деді: —Ақташтың алпыс биі Шыр айнала бұл шапты. Ат шығарып алдынан, Айланы зұлым бұл тапты. Есігін бұзып сарайдың, Таспакер шығып бұл қашты. Жетелеп алып алпыс би Таспакерді алып ол кетті. Бара алмадым торығып, Алпыс иттен қорқып. Сіз бармасаң, Шоражан, Кетейін деп мен тұрмын. Ақташтың алпыс биі Жатқан шығар Балбұлақтың басында. Көк шалғынға жіберіп Өңкей аттың қасында. Таспакерді қаңтарып, Ортасына алған-ды. Түніменен жүрген ит Таң атқанда ұйықтап Бұл сәскеде жатқан-ды. Балбұлақтың басында 4-0079

батырлар жыры Жатқан жеріне жетейін, Қусам, жетпей не етейін! Бармайтын болсаң сен,—деді, Түспеймін аттан мен,—деді. Сонда Шора сөйледі, Сөйлегенде бүй деді: Түсе бер, ата, сіз,—деді, Барармын оған мен,—деді. Қалай да болса, жетермін, Таспакерді жіберіп, Үйде қалып не етермін. Отырып демалыңыз, Осы отауда жатыңыз,—деп, Нәрікті атынан түсіріп, Шора үйге апарады. Неше түрлі жақсы тағам береді. Сосын өзі қара тұлпарды мініп, қолына қару алып, кетейін деп жатқанда, атасы Нәрік бір ауыз айтып қалады: —Айналайын, Шоражан, Туған балам сен болсаң, Алпыс биді өлтіріп, Кесіп басын, алып кел. Таспакерді жетелеп, Алып келші сен,—деді. Ол айтқаным етпесең, Ұйықтап жатқан жерінде Таспакерді алып қашсаң, Тумағаның сен,—деді. Шора сонда жөнелді, Қара тұлпар астында Дөңгеленіп барады. Ақташтың алпыс биі Балбұлақтын қасында, Жатқан екен басында, Таспакер тұр қасында. Шора түртіп оятты Алпыс биді найзамен. —Тұрыңыз билер, сіз,—деді,

ШОРА Таспакердің артынан Қуып келдім мен,—деді. Сонда Шора тұрады, Таспакерге бармады, Шылбырынан ұстай алмады. Билер жатпай жүгіріп, Атын бұрды тұра алмай, Мінейін деп кідіріп. Атқа мініп алғасын, Шораға билер шабады, «Көппіз ғой» деп қамады. Суырып Шора қылышын Тарылтты алпыс бидің тынысын. Тырп еткізбей, билердің Шығармады дыбысын. Алпыс биді түсіріп, Алпысының да атын алады. Әр аттың шылбырын Әр бидің мойнына салады. Алпыс биді қосақтап Алпысын да қуады, Билерге мүшкіл туады. Таспакерді жетелеп, Салады жолға төтелеп. Билердің қолын буғасын, Қосақтап атпен қуғасын, Басына күнтуғасын, Билерді сөйтіп айдады, Сорлары сөйтіп қайнады. Табандары қып-қызыл, Терісі түсіп жайнады. Бір замандар болғанда, Бір төбенің басында Отыр екен хан Нәрік. Ер Шора келді еліне Алпыс биді қуалап. Маңдайының тері ақты Бұл сорлының жұмалап. Үйде отырған қатынын

батырлар жыры «Мұнда кел» деп, шақырды, Қатыны келді жүгіріп. Сонда Шора бұйырды: —Мынау тұрған билердің Мойнына шылбыр сал,—деді, Желіге байлап тастай бер, Айуандай қылып бұл,—деді, Есікте жүріп, болсын құл,—деді. Сонда тұрып Нәрік хан Баласын Шора шақырды. —Шора батыр, сен,—деді, Сұраймын сауға мен,—деді, Сауға берсең ер,—деді. Сонда Шора: —Сауға бердім мен,—деді, Ала бер, ата, сен,—деді. Мынау тұрған алпыс би, Алпыс биді бердім,—деп, Шора батыр айтқасын, —Бір-бірден жетелеп, Қасыма алып кел,—деді. Сонда келіні жетелеп Алып келіп еді. Нәрік айтты:—Алпысының да мойнын да, қолын да босат,— деді. Сонда қолдарын босатқасын:—Аттарыңа мініп, үйлеріңе қайт деп, босатып жібереді. Нәрік хан:—Ақташы ханға сәлем айтыңдар. Сегіз күнде Ер Шора барады, қалмақтың елін шаба­ ды,—деді. Алпыс би атқа мінеді, Ол төбеден асқанша Жалтақ-жалтақ қарайды. Сол шабуылмен алпыс би Ақташы ханға барады, Ханға хабар береді. Алпыс биі сонда сөйледі: «Біз Нәрік деген шал көрдік, Шора деген жан көрдік.

ШОРА Мұрсатқа қоймай алғандай, Шора ойын салғандай. Шора деген бек екен, Келсе, қоймай алғандай. Қырар келсе қаламыз, Жылап қалар баламыз. Біз қорықтық Шорадан, «Келмей ме,—деп ойлаймын,— Сол Ноғайға шамамыз». Дүние менен мал құрысын, Өзіміз босып кетейік, Жан айласын етейік. Нәріктің сөзімен құтылдық, Балбұлақтан айдады, Сорымыз судай қайнады. Етікті шешіп қолға алып, Жалаң аяқ айдады. Аяқтан аққан қанымыз, Қиналды жаман жанымыз, Сорымыз сөйтіп қайнады. Кідірейін бір десе, Қамшымен сабап айдады. Өзі мықты зор екен, Ер Шораға жолыққан Мандайының соры екен. «Ұрысамын» десеңіз, Әскеріңді жи,—деді. «Сегіз күнде келеміз, Әзірленіп тұр»,—деді. Сірә, алады қалаңды, Адамды қояр жан емес. Балбұлақтың басында Қамап алдық біз,—деді. Ат үстінен ұмтылып, Жағамыздан алады, Лақтырып салады. Шыға жаздап жанымыз, Тек шыбынымыз ғана қалады. Жаман екен ойыны,

батырлар жыры Жағамыздан алғанда, Адамның үзіле жаздайды мойыны. Сұрады Нәрік « Сауға!» деп, Өзінен туған балаға Тұрды Нәрік бата алмай. Үлкендіктің бұл тиді Нәріктің бізге пайдасы. Жібергесін хан Нәрік: «Көрсін,—деді,—қаласын». Ойлаған ғой ақсақал «Көрсін деп қатын, баласын». Сенсеңіз егер біздерге, Өлімнен басқа нәрсе жоқ, Ақташыдайын ханымыз, Шора келсе біздерге». Ақташы хан сасады, Ақылы кетіп танады, Түсі кетіп қашады. Сонда Ақташыдай ханыңыз Билердің тілін алуға, Оңтайланды қашуға, «Жерің адыра қалсын!» деп. Ақташы хан сонда бұйырды, Қой мен сиыр қалсын деп, Жылқы менен түйені Ол үш күннен қалдырмай, Бәрін жиып алсын деп. Үйде тұрған қазынаның Жақсыларын алсын деп, Жамандары қалсын деп. Ақташы қолы асады, Үш күннен соң білінді, Дүниесін тастап шұбырды. «Жарамайды деп айдауға», Сиыр менен қой қалды, Толып жатқан қор қалды. Ақташының елі кідірмей, Бес күнде асып, жоғалды. Нәрік ханның жасаған

ШОРА Бұл қалмаққа айласы, Бұл істеп отырған Көп Ноғайдың пайдасы. Сонда баласы Шора әкесі Нәрікке:—Алпыс биді неге тірі жібердіңіз? Бәрін өлтіру керек еді,—деді. Сонда Нәрік хая айтты:—Ол алпыс биді жібергенде, пайда­ сы саған болар,—деді. —Сегіз күнде барғанда, Жалғыз адам көрмессің. Сиыр менен қой қалар, Тігулі үй мен қора қалар. Иесіз малды аларсың, Олжаға батып қаларсың. Қалмақ кетсе, жоғалсын, Ноғайлыға хабар сал, Аш-арық барып олжа алсын. Алпыс биі айтқасын, Тұра алмайды, кетеді. Алпыс жаман торыққан, Сізден қатты қорыққан, Сүй деп айтты Нәрік хан. Күн сегізге толады, Баратын шағы болады. Шақырып алып Ноғайды, Нәрік хан хабар салады. Жарлысы мен жақыбай Ер Шораға ереді. Ақташының жеріне Шұбырып жетіп қалады. Тігулі тұрған үйлер бар, Жайылып жатқан қойлар бар. Ешкімнің малмен ісі жоқ, Ішінде жалғыз кісі жоқ. Шұбырғасын бұл қалмақ, Дүниесі қалған соң, Олжаға батып аш-арық, Иесіз дүние қалғасын,

батырлар жыры Қара Ноғай адамы Шұбырып келді еліне, Көп дүние айдап, жеріне. Шора қайтты еліне, «Қанша жер бар екен деп, Ақташының еліне». Басқа қара Ноғай Қуанып қайтыпты Өзінің тұрған жеріне, Алып келген малына. Мал жинаған ел келді, Бұрынғыдай болсын ба, Ол Шораның сәніне. Ноғайлыққа сиыр менен қой қалды, Толып жатқан қор қалды. Шора қуып кетеді, «Аламын деп хабарға, Шамалы жерде бар болса». Сонда Үшбөкенбай деген жерден Ақташының халқы шұбырып өтеді. Сонша жерге жеткізіп, Бармай Шора қайтады, Атының басын тартады. Қайдан қайттың деген Нәрікке: —Үшбөкенбай деген жерден асты,—деп, Қорқып қалмақ, қашты,—деп. Отырып, демалармыз, Құлыншақ келсе артынан Тағы қуып барармыз. Сонда Шора сөйледі: —Ұрыспай тұрып қашқан ел, Жерін тастап асқан ел. Ащыбас шаттың басынан Ақташыдай қалмақтың Қашқан жері сол еді. Сонда Құлыншақ ер Шораны іздеп келеді. Келіп, Шораға айтқаны:

ШОРА —Артық туған Шорамыз, Асылы артық төреміз! Қайда барды Ақташы хан, Артынан барып көреміз, Айлап, жылдап жүрерміз. Қызылбас пен Үндісті, Қалмақты да көргенбіз. Үйде отырып бола ма, Алыс та болса, барайық. Бала мен қатынының Барған жерінен алайық. Ізделік, батыр, кел,—деді, Барамысың сен?—деді. Шора, сені барар деп, Іздеп келдім мен,—деді. Құлыншақ сөй деп сөйледі. Сонда Нәрік ханымыз Құлыншақ пен Шораға Бір сөз айтып қалады: —Екі бірдей ер,—деді, Тастамаңыз киімді, Жеңіл жүрмек қиын-ды. Барған шығар ол жерге Ақташының қатын-баласы. Түйе мен жылқы бар шығар, Оның жүрген қарасы. Алыс емес жеріңіз, Жақын болса, барармыз. Оңғарса Құдай сапарды, Ол қалмақты аларсыз. Сауыт пен шарайна, Тастамай оны, киіңіз. Ат шабады күйімен, Ерлік те керек жігітке, Әрбір айла түрімен. «Айласыз ер тез өледі» Деген сөзді қарашы. «Айласыздан Аршылан Қолға түсті» деген сөз бар,

батырлар жыры Осыны байқап қарашы. Артық туған Құлыншақ, Талайдың көрдің шамасын. Екі жыл, үш жыл жол шегіп, Қалмақтың алдық қаласын. Үндіс пенен қалмақтан Қызылбас оңай, қарашы. Қызылбастың жерлері Белгілі жазық жер екен. Қалмақ пен Үндістің Тұрған жерін қарасаң, Бір жағы—су, бір жағы—тау, Сондай мықты жаман жау, Естеріңе салғаным, Енді үйден шығарға Бізде ешбір дәрмен жоқ. «Үйде отырмай, қартайған Қарт адамның сөзінде,— Деп жүрмеңіз,—мақұл жоқ». Үлкеннің тілін алмаған Жастарда тіпті ақыл жоқ. Жақсылық қылма қалмаққа, Тек Үндіс пен Қалмақты Шетінен бәрін кескіле. Қызылбас жылдам көнеді, Қаңқылдаған бұл сорлы Тек бишара ел еді. Сонда Құлыншақ сөйледі, Сөйлегенде бүй дейді: —Әуелі шықсақ, барамыз Ақташының еліне, Соның барған жеріне. Есіттік сізден хабарға Кезеніп қалдық, ал, тақсыр, Ақташыдай қалмақтың Елін іздеп барарға, Ақташыдай қалмаққа Екі батыр кетерге, Іздеп соған жетерге.

ШОРА Сонда Шораға Меңді арудың айтқаны: —Артық туған Шорасың, Ақ сүйек туған төресің. Оңғарсын Құдай жолыңды, Тоқсанға келген қарт әкең, Байқап кет енді сөзімді. Тірі болсаң дүниеде, Өлгенін көзбен көріңіз. Аманатын Алланың Көз алдында беріңіз. Мынау тұрған ханыңыз Сөзіме құлақ салыңыз. Алыс-жақын жүрсең де, Бабаңды еске алыңыз. Оңғарып Құдай жолыңды, Жасың үлкен бабасың, Жайып қал, балалар, қолыңды! Сонда Нәрік сөйледі, Сөйлегенде бүй деді: —Тапсырдым Аққа мен,—деді, Аман болсаң, балаларым, Мен тоқсанға таяндым, Жылдамырақ кел,—деді. Ақташыға барам деп Екі батыр жөнелді. Екі айдай болғанда Ел шетіне жетеді. Ел шетіне барғасын, Сонда тұрып Құлыншақ Ер Шораға сөйледі: —Қару-жарақ ал,—деді. Шора батыр, сен,—деді, Далдалап кейін қал,—деді. Мен қалмаққа барайын Қанша халқы бар екен, Төңірегін қарайын, Қарап, көзім салайын,

батырлар жыры Шамасын біліп келейін. —Барыңыз,—деп Ер Шора, Тау басында қалады. Қаңтарып қойып Таспакерді, Отырады оның қасына. Құлыншақ кетті аралап, Мінгені кер ат астына. Елеусіз жерде жүреді, Белінде алмас болат бар, Аяққа киіп етікті, Аралауға қалмақты, Ақташыдайын хандардың Аралап елін көруге, Шамаларын білуге. «Аттанып Ноғай келді» деп, Шетте жатқан қалмақтың Аулына хабар береді. Ақташы әскер шақырды, «Жиналсын» деп билерін, Артық туған ерлерін. Ақташы хан әскер шақырды, «Жиналсын» деп билерін, Артық туған ерлерін Айтушы екен ерлері: «Ноғайлыны көріп, білсек» деп, Үйінде отырып, кеңес құрады. Ақташы хан шақырып, Жинап алды қалмақты. Отырғанда үйінде, Бәрі де оның салмақты. Қайдан білсін бишара, Онан мықты жау шықты, Тістеп қалар бармақты! Сонда Құлыншақ Шораның қасына қайтып келеді. Келіп, Шораға сөз сөйледі: —Шора батыр, сен,—деді, Көріп келдім қалмақтың

ШОРА Шамалы жерін мен,—деді. Қалмаққа хабар мен бердім: Жиналсын қалмақ енді деп, Ноғайлы саған келді деп. Айтпайынша сөз ашып, Пәленше саған келді деп. Аттанып бәрі шыққасын, Жиналғанын көргесін, Бір тәуекел етуге, Шығарып алып бұл елден, Үлкен бір соғыс етуге Шора тұрып қарады. Таспакерге ер салып, Жал-құйрығын өреді. —Алла берсе, көреміз Бұл қалмақтың шамасын. Қарсы келген қалмақтың Алармыз,—деп,—қаласын. Екі мың кісі әскермен Ақташы шықты алдынан: «Келді ғой,—деп,—қолайға, Өлтіруге оңайға. Ерлік деген солай ма! Байтақ жатқан ел,—деді, Мақтандың бәрің «Ермін!» деп, Осы сапар хабарла Бұл Ноғайға сен»,—деді. Шора менен Құлыншақ Жауға таман келеді. Алдарынан Ақташы хан Жүз кісімен шығады. Екі кісі артында, Хан келеді тартынбай. Сонда Ақташы сөйледі, Сөйлегенде не деді: —Екі бірдей батырсың, Қайда бара жатырсың? Сендер ме еді кешегі Ноғайдан келген ер?—деді.

батырлар жыры Екеуің де Ноғай ма, Екі мың кісі әскерді Екі кісі жеңе ме?! Мен—қалмақтың елінде Ақташы деген ханымын. Қасымдағы ерлерім, Өңкей мықты билерім. Сонда Шора сөйледі: —Менің елім сұрасаң, Ноғайлы деген ел,—деді. Әкем атын сұрасаң, Нәрік деген хан,—деді. Өз атымды сұрасаң, Шора батыр—мен,—деді. Қасымдағы Құлыншақ, Оның берген билігі Он екі кісімен тең,—деді. Өлесің ғой, қалмағым, Сорлы болып, сен,—деді. Мықты болсаң, Ақташы, Отырғаның, білемісің Жас күнде мекен қылған жеріңді? Со жеріңнен қашырған Шора деген—мен,—деді. Мақтанба, қалмақ, сен,—деді. Ноғай менен қалмағың, Сірә,—деді,—тең емес. Құдайға дінің дұрыс емес, Тұрамыз ба сөйлесіп, Соғысалық, кел!—деді. Астындағы Шораның Мінгені Таспакер еді. Үстіндегі кигені— Оқ өтпейтін шарайна. Қасындағы Құлыншақ, Емес қой, сірә, еріншек Қашаннан-ақ соғысқа Құлыншақ пен ер Шора. Іркілмейді, шабады,

ШОРА Шабуылды салады. Ақ сүңгіні қолға алып, Келген ерлер қозғалып, Үстінде бар-ды ерлердің Ішінен киген сауыты, Қалмақтан артық зауыты. Жүз кісі шауып жау болды, Көрмегенге таң болды. Артындағы қалмақтың Екі мыңын жапырды. «Келіңіз» деп билерге Ақташы хан да ақырды. Сонда соғыс салады, Жұлқысып ерлер қалады. Күннің көзі көрінбей, Жердің жүзі шаң болды, Секілді тұман қаптаған. Бір күн бір түн соғыста Қалмақтың бір мыңы өледі. Ағарып таң атқанда, Қалмақты сонда қырады. Төгіліп жатқан қан еді, Үш мың кісі қалмақта Ол да бір бөлек жан еді. Мың жарымы өледі, Қалмақтар сонда бөлінді, Жақсылары табанда өліп, Жаманы қашатұғын көрінді. Ақташыдай хандардың Құлыншақ алды басын-ай, Іркіліп, қарап тұрсын ба, Батыр келіп қасына-ай. Келіп батыр алады Астындағы атын-ай. Ақташыдай хандардың Шапқаннан соң мойынға, Қан төгілді қойынға. Кім шыдайды сол жерде Құлыншақ пен Шораның

батырлар жыры Қия салған ойнына?! Қарамады ер Шора Қалмақтың қатын-баласын Елден шыға қашқанға, Ұшқан құстай аспанға, Жапырады Таспакер Жер басып шіркін қашқанға. Үш мың кісі қалмақтан Мың кісі қалды тірісі. Таусылғасын ірісі, Қалған екен сірісі. Құлыншақ пен Ер Шора Қалмақтың қатын-баласын Алдына салып айдады, Қалмақтың соры қайнады. Бұл секілді қалмаққа Бұрынғы дәурен қайда-ды! Қалмақты алып, Шора қайта еліне тартады. Өзінің көрген жеріне, Қайта жүрді еліне. Ащыбас шаттың бойымен Қалмақты айдап келеді. Жылайды қатын-баласы, Жалаң аяқ, жалаң бас Жолға жүрді шамасы. Еркектері жүреді Екі қолы байлаумен, Сорлылар жүрді айдаумен. Бұрынғы баққан қалмақтың Жылқысы менен түйесі Ноғайлы болды-ау иесі. Айдаған соң Құлыншақ, Жолға жүрді, шамасы. Еркектері жүреді, Екі қолы байлаумен, Сорлылар жүрді айдаумен. Жетейін деп еліне

ШОРА Елге жақын келгесін, Ер Шора озды көрем деп, Ата мен анаға барам деп. Құлыншақты тастады: Бұл қалмақты баста деп, Кідірмей, қуып айда деп. Өзінің кеткен жерімен Шора келді керімен. Келсе Шора еліне, Кірейін деп үйіне, Кеткенде қалған төріне, Тоқсаннан асқан бабасы Атқа мініп жүруге Келе ме қарттың шамасы. Сәлем берді Нәрікке Шорадай жалғыз баласы: —Саусыз ба, қайран баба?!—деп, Біз—кешегі кеткен Шорадай бала,—деп. Ақташы ханның елдерін, Суалтып айдын көлдерін, Құлыншақ ерге тастадым, «Айдап кел,—деп—қалмақтың, Тірі қалған ерлерін». Озып келдім мен,—деді, Қуатты-күйлі бармысыз, Ата мен ана, сіз!—деді. Осылай деп Ер Шора Үйіне келгесін сөйледі. Сонда Нәрік сөйледі: —Алыс жерге бардың ба, Барған ісің бітіріп, Ақташыдай қалмақтың Жеңіп елін алдың ба? Сау-саламат, перзентім, Арымай-ашпай келдің бе!? Үлкендік жетіп, меңдедім, «Бір көрсем» деп, перзентім, Жатып саған шөлдедім. 5-0079

батырлар жыры Ризамын бергесін, Сау-саламат келгесін, Дидарласып көргесін. Перзентім, бер қолыңды, Әр сапарға жүргенде, Оңғарсын Құдай жолыңды! Жас тоқсанға келгесін, Қарттықта енді арман жоқ. Бұл жасымда еш нәрсе Қапы болып қалған жоқ. Өлмеске қылар айла жоқ, Үлкендік болған шіркінге Қарсылық қылар жай да жоқ. Құлыншақтай досыңыз Сау-саламат келді ме, Қасыңдағы қосыңыз? «Досың» деген қиын сөз, Пайда болмас жиғаннан, Айрылсаңыз досыңнан, Айрыласың иманнан! Жүре алмаймын баруға Құлыншақтың аулына. Естігенмін аман деп, Дегенде, сонда шешесі Меңді ару Шораға сөйледі: —Асыл туған Шорасың, Ер жігітке екі сөз Жарамайды, Шоражан, Өзің байқап қарашы. Әділшедей хандардың Қызы Ханжан бала екен. Алам деген сөзіңіз Сіздің айтқан бар екен. «Ханжан» деген ат келді, «Аламын деген бар ды деп, Ердің сөзі екі емес», Деген сүйінші хат келді. Ер танбайды сөзінен, Айтып еді өзіме:

ШОРА «Ол батырға сәлем емес де, Өзі қолай көрмесе, Хабар берсін өзіме. Кеткенім жоқ жол тауып Ердің айтқан сөзіне, Мен тұрмын бұл бағып. Келем деген ер еді, Ақ сүйек туған төре еді. Жапанда тұрған боз терек Жапырағы жайнаған. Екіталай жер болса, Дұшпанға кегін бермеген. Ақ сүңгіні қолға алып, Балдағы алтын беренді Алмасын жауға сермеген. Хан баласы болғасын, Басқаны көзім көрмеген, Қатар болса тең-ді деп, Тірі болса, көрініп, Бір кетер-ау енді деп, Ер тана ма сөзінен! Артық туған ер,—деді, Жауабынды бер,—деді. Сонда Шора шешесіне жауап қайтарады: —Артық туған анамыз, Сіз рұқсат етсеңіз, Ол Қазанға барамыз. Алыс емес арасы, Ноғайлының ішінде Ол Қазанның қаласы. Кемітейін несіне Ол да—ханның баласы. Батырларға егесіп, Айтып едім бір сөзді, Жауаптан танып бола ма! Рұқсат болса барармыз, Құлыншақ келсін бұл елге,

батырлар жыры Қатарыма алармыз. Құлыншақ деген ер еді, Атамның қосқан досы еді. Қазан жақын жер,—деді, Барамыз ғой, қарт ана, Сабыр қылың сен,—деді. Келгенінше Құлыншақ Шора елде қалады Бір жұмаға толады. Құлыншақ ертіп қалмақты, Жиналып шыққан көп жесір Құлыншақты көреді. Жиналып Ноғай келеді Қызықсын ба олжаға. Құлыншақ пен ер Шора Ноғайға бөліп береді Ата-атаның ұлына. Ноғайлының елдері Отырып олжа алған соң, Қуанды қатын-баласы. Адам менен малдарын, Бөліп береді қарасын. Шора сонда айтады Құлыншақтай ерлерге: —Еліңе таман бар,—деді, Он күн жатып, Құлыншақ, Сонда демің ал,—деді. Сосын біз де барармыз, Қазанға барып қарармыз, Әділше қызы Ханжанды, Бұл еді жауап айтқаным, Алла қосса алармыз. Тастай беріп шамалап, Еліне кетті Құлыншақ Өзеннің бойын жағалап. Еліне барып Құлыншақ, Қисайып он күн жатады. Құлыншақ алған алмасын, Астына мінген кер атты,

ШОРА Керегеге ілген болатты. Үйінен шықпай демалып, Құлыншақ батыр ол жатты. Он күнге күн толғасын, Нағыз он бір күн болғасын, Шора ерледі Таспакер, Құлыншаққа жол жүрді, Өзінің бұрын көрген жер. Он екі күн кідіріп, Он үшінші күн болғанда, Құлыншақ та атты ерледі. «Баралық,—деп,—Қазанға», Екі батыр ойлады. Құлыншақ мінді керлерге, Жемін берді өлшеулі, «Құлыншақ, Шора келді» деп, Хабар тиді ерлерге, Қазандағы ерлерге. Екі бірдей ер еді, Басқа жерге кідірмей, Хан бағына келеді. Хан бағына келгесін, Батырлар түсе береді. Құлыншақ, Шора келді деп, Жолығып кел енді деп, Әділше хан жіберді, Біреуіңіз хабар ал деді, Екі кісі бар, деді. Екі кісі келгесін, Құлыншақ, Шораны көргесін, Қайта барды екеуі Әділшедей хандарға, Артық туған жандарға. Жалғыз қызы Ханжанға Әділше хан той қылды, «Берейін» деп ой қылды. Үш күн қатар мереке, Ат шаптырып жасады, Күрестіріп, қызықты.

батырлар жыры Алтын қабақ аттырды, Тамашаға батырды. Он күндейін күлкі-ойын, Қызықпенен жатқызды. Хабар салып бәрін-ай, Жинады малдың бәріне-ай, Жинады малдың бәрін-ай. Ноғайлының баласы Жиналып тұр қасында. Қырық нарға үп артты, «Көрсін,—деді,—осыны-ай. Көп қатарын білсін» деп, Сегіз қанат ақ орда, Ақ жібектен орданың Киізін оның жаптырды. «Лайықты оған болсын» деп, Зерден бауды тақтырды. Қырық нарға жібектен Арқан тарттырды. «Оның сәні болсын» деп, Жібектен ноқта салдырды. «Оның сәні болсын» деп, Жібектен сағақ тақтырды. Ұзындығы үш құлаш Қырық нардың үстіне Қалдырмай кілем жаптырды. Және де берді қырық құл, Қызметін оның етсін деп. Шора кетсе далаға, Сырттағы малын бақсын деп. Ноғайлы көрді тамаша, Жасырған жоқ оңаша. Сонша дүние көп беріп Ұзатқан бұрын жоқ еді Ноғайлының баласы. Жалғыз қызы Ханжаннан Аясын ба дүниені, Бергенін сонша қарашы! Жөнелер шағы болғанда,

ШОРА Құлыншақ пен Шораны Шақырып алып Әділше, Айтқан сөзін қарашы: —Артық туған Ер Шора, Атадан туған бала едің, Атаң Нәрік хан едің. Мынау тұрған Қазан да Атаң тұрған қала еді, Қазанда атаң хан еді, Ақылы кәмал дана еді, Сен сонан туған бала едің. Атаңның тұрған болмай ма Алсаң мынау тұрған қаласын! Берейін мінген атымды, Басыма киген тәжімді Баламды алған балаға. Ханжанды алып кетпесең, Қайтеді, балам, далаға! Ие болсаң, не қылады Осы атаң тұрған қалаға. Асыл туған баласың, Ақсүйек туған төресің, Атаңның ұстап тұрсайшы Мынау қазына, мұрасын. Тірі тұрған күнімде Берейін мұра мен,—деді, Ие бол, балам, сен!—деді. Осылай деп Әділше, Шораға сөз сөйледі. Атқа мінбей ер Шора Жерде жаяу тұр еді, Қайрылып мойнын бұрады. Сонда Шора сөйледі, Сөйлегенде, бүй деді: —Ақылы кәмал данамыз, Қайырлы болсын бұл, ата, Өзіңіз тұрған қалаңыз. Ноғайдың едік панасы, Қазан деген—Ноғайдың

батырлар жыры Ертеден салған қаласы. Қайырлы болсын бұл орын, Отыра берің сіз,—деді. Аударып сізден алуға Лайық емес біздерге, Болғасын баба сіз,—деді, Болдық бала біз,—деді. Көз салармын Қазанға Сіздің тұрған қалаға. Ешкім көзін сала алмас Сіз секілді бабаға. Ішіңізден шыққан бұл Ханжан, Сыртыңнан тудым мен,—деді. Сонда Шораның Ноғайлыға айтқаны: —Қаптап тұрған көп Ноғай, Егер естісем сөздерін, Тұқымыңды құртармын, Бәріңді қырып сіздерді. Әділше сұлтан ханымыз, Кеудедегі жанымыз. Әділше мен хан Нәрік— Ноғайдағы барымыз, Жылатпаған балаңыз, Жақын болған қалаңыз. Қалаңызды қорғап, Тұрған бұл панаңыз. Ойласаңыз, білмейсіз бе Пана болған шамасын. Тапсырдым Аққа, сұлтаным, Тірі ме екен елдегі Ата менен анамыз?! Алла берсе сапарды, Он-он бес күнде барамыз. Рұқсат етсең, жан ата, Енді кеткіміз келіп барады. Құлыншақ пен Шораның Қасына ешкім ермеді.

ШОРА «Ілгері озып кетем деп. Құлыншақты ауылына Бұрын барып жетем» деп, Құлыншақ адам жіберді, «Ханжандайын адамды Үш күн қонақ етем» деп. Әділше алтыннан жасатқан Арба менен күймені, Жібектен тағы жасаған Үстіндегі шатырын. Үш жорға мен пар жеккен Қасына көп құл береді. Сонда келіп Құлыншақ Ханжанға сөз сөйледі: —Асыл туған ақ Ханжан, Ақылға кәмал данасың, Ақ сүйек ханның баласы. Қатарында тастама, Мынау тұрған дүниені. Атаңа алып барсайшы, Бірін алман мен,—деді. Алмай кетсең дүниені, Сізге болмас жөн,—деді. Өкпелеймін, Шора, мен Енді сізге мен,—деді. «Менің ордамды көрсін деп. Дәмдес болып, кетсін» деп, Қайырып едім мен сізді. «Алман,—десең,—дүниені», Қалмақта олжа кем,—деді. Бұл дүниеңді алып кет, Тастама бір жібіңді. Сонда Ханжан сөйледі, Сөйлегенде бүй деді: —Он бес жасқа келгесін, Қатарға түспей, көз салдың. Алысқа қолың сермедің, Дұшпанға кегің бермедің. Лашын құс секілді

батырлар жыры Қанат қақпай қу алдың. Сен қаһарланып ұмтылсаң, Дариядай тасқан су алдың. Сіз бір қайтсаңыз дұшпаннан «Әкеліп мал берер» деп, Ноғайлы халқың қуанды. Бұл сөзіңе кідірдім, Өкпелеймін дегесін. Қасыңдағы жолдасың Ол төреге хабар сал. Не деп жауап береді Қасыңдағы төреңіз? Рұқсат сізден болғасын, Айтып едік біз,—деді. Ол төреге жолығып, Жауабын ал сен,—деді. Сонда барып Шораға, Ер Құлыншақ сөйледі: —Сөйлейін деп мен келдім, Ақ сүйек ханның баласы. Қазан деген үлкен шәр, Барып көрдік шамасын. Қайырлы қылсын бір Алла! Жолдас қылып келгесін, Ханның алып баласын, Алғаның қатар, тең,—деді, Екеуің де—хан баласы, Айтайын деген сөзім бар, Батыр Шора, мен,—деді, Құлыншақты сыйласаң сен,—деді. Шорадайын сұлтаным, Қасындағы жолдасың, Қырық түйе, сексен құл Кетемін тастап мен,—деді, Алсаңыз оны сіз,—деді. Жолда жүріп тастаған Олжа емес жөн,—деді. Риза емен бергенге, Мені риза болсын десеңіз,

ШОРА Жолшыбай Ноғай көргенге, Ақ Меңдідей арудың Қатарына қонғанға. Ақ ордасы тізіліп, Қасыңда қоңсы болғанда, Ақ Меңдідей аруға Басқа әйел тең емес. Қасыңа қоңсы қондырмай, Отырғаның жөн емес. Ол жүргенде қызығып, Алып қалар мен емес. Олжа деген қалмақтан Келген жесір, мал,—деді. Ол қызықсаңыз олжаға, Алмас па едік біз,—деді. Ноғайлының баласы Ол үйінде жатса да, Айдап келген олжаға Олардың бәрі баюлы. Меңді арудың қасына Барып қоңсы қонсын да, Жиналып қара толсын да. «Келін келді!» деген сөз Ноғайға хабар болсын да. Нәріктейін ханымыз, Халық ұстаған ханымыз, Талайды көрген шалыңыз, Қуанып қалсын Ер Шора. Осы олжаны тастамай, Аман алып барсаңыз, Мен де сізге ерейін. Меңді менен Нәріктің Қуанғанын көрейін. Шорадайын досым-ай, Айтқан сөзім осылай. Риза болсын десеңіз, Алып кетің сіз,—деді. Егер алмай кетсеңіз, Екі дүние жүзінде

батырлар жыры Риза емен мен,—деді. Сонда Шора сөйледі, Сөйлегенде бүй деді: —Бұрын туған Құлыншақ, Жасың үлкен ағасың. Жақсы менен жаманды Көп көрген артық данасың. «Өкпелеймін» деген соң, Сөзің қатты секілді, Бізбен бірге ер,—деді. Нәріктейін хандарға, Меңдідейін анаға Барып жауап бер,—деді. Бар дүниені сыпырып Алсаң да ризамын, Құлыншақ батыр, мен,—деді, Өзімнен қалма сен,—деді. Екі батыр жүреді, Нәрік ханға жөнелді. «Жекенді көлдің қасына, Қоғалы көлдің басына Ертең көшіп келер» деп, Құлыншақ батыр бірге еріп Ер Шораның қасына, Ілгері озып алдынан Менді аруға барарға. Сонда Құлыншақ келіп, Нәрікке сөз сөйледі: —Сәлем бердік, Нәрік хан, Халық ұстаған ханымыз, Ақылға кәмал данамыз! Шора, жалғыз бала едің, Қазанның көрдік қаласын. Әділшедей хандардың Алып Шора келеді Ханжандай жалғыз баласын. Ілгері келдік хабарға, Ертең түстің шағында Қасыңа қоңсы қонады,

ШОРА Ханжан жолдас болады. Келеді еріп қасына Ханжанның туған анасы. Қырық шамалы секілді Алып жүрген қарасы, Қасына ерген жолдасы. Екі қырықтан бір сексен Қызылбастың баласы. Мінгені жорға Ханжанның, Байқасаңыз парымен. Келе жатыр сексен құл Әділшенің қырық нарымен. Ілгері келдім мен еріп, «Сізге хабар етем деп, Хабар етпей, не етем?» деп. Меңдідейін жеңеше, Келін келді сіздерге. Құдай тілек бергесін, Қасына қоңсы келгесін, Шоражандай досым-ай, Қонысыңыз қонды қасыңа-ай. Алла өзі бергесін, Сексендегі Нәрікке Жолдас болдың осылай, Он сегізде жасың-ай. Хабарға еріп мен келдім Шоражанның қасына-ай. Жатқан екен қарт Нәрік, Көтерді сонда басын-ай. Сүйеген екен Ақ Меңді Қарт Нәріктің басын-ай. Сонда Нәрік сөйледі Бір ауыз жауап айтып Құлыншаққа осылай: —Құлыншақ бала, ер,—деді, Қара Ноғай қалың ел, Бұған хабар бер,—деді. Қызмет етің біздерге, Айтайын, Құлыншақ, сіздерге:

батырлар жыры Ноғайлының баласын, Мерекелеп, той қылып, Шығарыңыз атағын, Бұл Ханжанның, қарашы! Жинаған болсаң құлдарды, Бәйгіге тіге бер, Ат шаптырып күңдерді, Қарасүйек құлдарды. «Артық отау қонар деп, Хабар салды Ноғайға, Енді қызық болар» деп. Қызықпен жатып қалмады Келді,—дегесін,—келіншек», Жүгірді-ау Ноғайлының Қызы менен келіншек, Тіпті жүрмейтін еріншек. «Келеді,—деп,—қыз Ханжан, Көреміз деп жүгірді Қыз-келіншек осындай. Барайын,—деп,—қасына-ай». «Отау тікпей тұрып жетем, деп, Кейін қалып, не етем»,—деп. Қыз-келіншек толықты, Бірімен-бірі жолықты. «Жетемін» деп, жүгіріп, Бірі қалмай кідіріп, Қара Ноғай елінен Қыз-келіншек келеді, Көш қарасын көреді. «Барамыз,—деп,—келінге», Таянып адам келгенде, Атынан түсіп бұл Ханжан, Үстіне киген алтын тон, Алтын менен інжуден Жасатқан екен сәукеле, Шаңқанды Ханжан киеді. Бетінде оның бар еді Жібектен жапқан пердесі. Алтыннан шашақ төгілген

ШОРА Пердесінде келеді. Қыз-келіншек бетін ашып, Көре алмай, қатарына ереді. Сегіз қанат орданың Қатарына үйі қонады. Ол үйлердің жіптері Шұға менен зер болды. Нәрік ханның үйімен Ханжанның үйі тең болды. Отау тігіп қонады, Үш күндей той қылады. Қара Ноғай жиналып, Бірі кетпей тұрады. Ат шаптырып, той қылып, Шаптырып оның бәйгісін, Алды оннан құл болды, Арты бесеу бұл болды. Оның арты үш болды, Құлдарға сондай күш болды. Олжаға Ноғай баласы Құлды қоса айдады. Артында палуан тұрғызып, «Балуан бәйгесі болсын» деп, Бұл күйінде соған байлады, Құл мен күңнен бәйге еткен. «Енді қайда кетем» деп, Құл мен күң жаман қайғы еткен. Бұрын соңды болса да, Ноғайлыда жоқ екен, Адам тігіп бәйге еткен, Нәрік хан осылай іс еткен. Құлыншақ асыл ер еді, Қош айтысып Құлыншақ, Аулына қайтып жөнелді. Шорадайын еріңіз Құлыншақты шығарып, Бір көрінім жерге дейін Артынан бірге еріп жүреді. —Мынау тұрған көп малды

батырлар жыры Керек болса, Құлыншақ, Ешбіреуін тастамай, Бәрін сыпырып ал,—деді. Қияметтік досым-ай, Жалған емес осым-ай. Қарғадайдан ант беріп, Көңілді қойдық қосып-ай. Жеңгеме барсаң, сәлем айт, Аман барсаң сен,—деді. Бір айдан, батыр, кеш қалма, Отыз күнге толғанда, Ордаға біздің кел,—деді. Құлыншақ мінген кер еді, Артық туған ер еді. —Қош аман бол, досым-ай! Қайтып үйге келгенде, Нәрік сонда сөйледі, Сөйлегенде не деді: —Перзентім, туған Шорасың, Жас та болсаң, Ер Шора, Талайдың көрдің шамасын. Келмей кетсе Құлыншақ, Емес пе сіздің ағаңыз? Жетпеді ме беруге, Шора, жинаған қазынаңыз? Қияметтік досыңа Нәрсе бермей жіберіп, Дос болғаның осы ма?! Лайық емес, Ер Шора, Дос жібергенің осылай. Шора сонда сөйледі: —Асыл туған данамыз, Мен—туған балаңыз. Берсе, малды алмады, Алдыруға келе ме Құлыншаққа шамаңыз? Құлыншақ сондай кең,—деді, Бір жаннан емес кем,—деді. Айтқаныңыз және де:

ШОРА «Бер» дегенің жөн,—деді. Көрінім жерге шығарып, Қош айтысып келдім ғой, Ата, оған мен,—деді. —Қай заманда кел дедің Құлыншаққа, балам, сен?—деді. —Бір айда кел,—деп айттым ғой, Ата, оған мен,—деді. —Балам Шора, болмайды Ол айтқаның жөн,—деді, Бұл айда бар сен,—деді, Білмей ме сыйламаған деген ағасын. Айға күні толғасын, Аттанып кетті Шора ер. Қазанға жақын жеткенін Құлыншақтың Бозай жер. Кетейін деп ат мініп, Шора атын ерледі. Сонда келіп Меңді ару, Баласына сөз сөйледі: —Шорадай туған баламыз, Сен едің, Шора, бұл күнде Біздің сыртта тұрған қаламыз. Атаңыз—қарт Нәрік хан Отыр-ау үйде, қараңыз. Жасы жетіп меңдеген, Атаң отыр өлмеген. Үлкендік деген—қатты дерт. Бұрын-соңды атаңыз Осындай жапа көрген жоқ. «Қайда екен балам-ай? Кешікпей балам келсін деп, Айт деп бабаң бұйырды. Атаңыз сіздің, балам-ай— Келіп қалды-ау біразға, Байқасаң, менің жасым-ау. Ауыр жүктен кем емес Көрер ме еді басым деп. Тірі болса Ер Шора, 6-0079

батырлар жыры Енді келсін,—деді,—тез». Үйден шығып тұрғанда, Алыс-жақынды болжамай, Көрмейді-ау шіркін екі көз. Бұрын-соңды айтпады, «Тез келсін» деп балаға. «Сау болса, келер еді деп, Жүруші еді далада, Шоражанды қалаға. Үлкендік деген—жаман жау, Қойды мені пәлеге. Тапсырдым Аққа мен,—деді, Хабарлап кел сен» деді, Саған келдім мен,—деді. Артық туған Шоражан, Сау болғайсың сен,—деді. Сонда Шора шешесіне жауап қайырды: —Асыл туған анамыз, Жаңа көріп шыққанмын, Қолын алып бабамның. Барамын алыс жолдарға, Жолымды Құдай оңдасын! Тірі болсам келермін, Кешігіп қалман далаға. Келмей қалман қалаға, Аман қойса қалмақтан. «Келеді тез» деп айта көр, Қош болсын көңлі балаға. Тапсырдым Аққа, қарт ана, Қаласың енді сен,—деді. Ажал жетіп, мен өлсем, Ақ сүтіңді кеше көр. Қайран анам, кел енді Қолыңнан ұстайын мен,—деді. Сол жауапты айтып Ер Шора, Таспакермен жөнелді. Аяндап тұра алмай,

ШОРА Жылдамдатып аяқ басады. Құлыншақтың аулына Кеп, айналып жатады. Алдынан шығып Құлыншақ, Келіп бұған қолдасты. Аттан түсе қалғанда, Бәйбіше ашты есікті. Үйге кіріп ол қалды, Сегіз күн жатып сол үйде, Шора батыр демалды. Екі батыр ер еді, Демін алып болғасын, Қалмаққа қарай жөнелді. «Көкөзеннен өтем деп, Қалмаққа қарай кетем деп, Қалмақтың елі алыс деп. Аттанып бұл жау келсе, Болар бізге найза деп. Көкөзен бойы терең-ді, Тәуекел етіп өтем» деп, Екі батыр жөнелді. Көкөзеннің кең сала, Арғы беті—жазық кең дала. Қалмақ деген—байтақ ел Бар екен сонда көп қара. Екі мың кісі көп әскер Аттанады Ноғайға: «Ноғайға қайрат етем деп, Ноғайдың жерін алам» деп. Көкөзеннің бойында Томарөткел жағасы. Ар жағында қалмақтың Айлық жер еді-ау қаласы. Түбі терең бұл өзен. Атын жалдап өтеді. Құлыншақ пенен Ер Шора Қалмақтан бұрын жетеді. Жеткесін ерлер қараса, Алыс болып арасы,

батырлар жыры Сәскелік жерден көрінді Көп қалмақтың қарасы. Шаңы шығып қалмақтың Келе жатыр екен шамасы. Қапталында бар еді Көлденең жатқан қара тау. Қара таудың басында Ол Маңғыр деген тау еді, Таудың аты сол еді. Тауға шығып батырлар: «Бұл не қара?» деп, қарады. Ол қараға көз салса, Аттанып жүрген қол екен, Шыққан әскер сол екен. «Баралық жауға, кел»,—деді, Маңғырлардың тауынан Екі батыр құлап жөнелді «Ол қалмаққа жетем деп, Бармай жауға, не етем?» деп. Жаудың көріп қарасын, Сонда білді шамасын. Жауға жақын келгесін, Екі батыр кеңесті: —Екеуміз екі жаққа кетелік, Қай қалмақ екенін біліп өтейік. Екеуі де ақылды, Ойлағаны мақұл-ды. Алыс емес қалмақ та, Келіп қалған жақын-ды. Шораң айтты хабарды Құлыншаққа абайлап: —Кідіре тұр сен,—деді. Алайын барып қалмақтан, Болса хабар мен,—деді. Кідіріп егер мен қалсам, Ту көтер де, шыға шап, Кідіріп қалмай сен,—деді.— Аллалап ұран шақырып,

ШОРА Келгейсің, батыр, сен,—деді. Шора батыр жөнелді, Жиналып тұрған әскердің Алдынан Шора келеді. Жапанда жалғыз әскерге Кез келеді Шора ер Серендейін қалмаққа. Шора жетіп келгенде, Қалмақ сөйлей береді: —Жапанда жалғыз баласың. Жарқыным, қайда барасың? Біз қалмақ деген ел едік, Серен деген қалмақтың Артық туған бегі едік. Екі мың кісі әскермен Ноғайды көрсек,—деп едік. Томарлыөткел жерлерден Өтерміз,—деп,—Ноғайға, Келер деп едік,—қолайға, Ноғай халқын оңайға. Мінгенің—қатқан кер,—деді, Жөніңді айт, ер,—деді. Қалмақ алды қамалап, Тұрған шығар «Жалғыз» деп. Сонда қалмақ шамданып, Адымыңды ашырмас, Аяғыңды бастырмас. Белдеріне буғаны Бұл қалмақтың берені. Екі мың кісі—бұл қалмақ Қорықпайтын ер еді. Бұл жаныңды қинамай, Ат-тоныңды бер енді. Бұл қалмақ сені қоя ма, Жарағы қанға тоя ма?! Екі мың кісі—бұл әскер Бір жаңғызды қоя ма?! Қалмақ соны айтып жатқанда, Ер Шора тұр сүйеніп найзаға

батырлар жыры Жасқанбайды батыр-ай, Қауіптенбейді ер Шора: «Жау екен» деп япыр-ай. Енді Шора сөйлейді, Сөйлегенде бүй дейді: —Жиналдың, қалмақ, сен,—деді. Мен бір—Ноғай деген ел,—деді. Мекенімді сұрасаң, Үшқиян деген жер,—деді. Шәрімді сұрасаң, Қазан деген қала еді, Сонда да хан бар еді. Ноғай деген көп халық. Сонда жатқан бар еді. Салулы халқым кең,—деді. Ноғай халқың—мен,—деді. Қаумалап тұрсаң сен заңғар, Жасқанбаймын мен,—деді, Қанша айтсаң да сен,—деді. Сонда Мұса хан қалмақтың ханы: —Балдырғандай жас жігіт, Қай Ноғайсың сен?—деді, Сұрайын сенен мен,—деді. Сонда Шора сөйледі: —Ноғайлының ішінде Асылым артық Арғынмын. Бергі атамды сұраеаң, Көк нарлы танамын. Атам аты—Қарт Нәрік, Мен—содан туған Шорамын. Сансыз кәпір болсаң да, Баршаңызға мен болам, Мен сол Ноғайдың ері едім, Шора деген мен едім. Іздегенім сұрасаң, Қалмақтың байтақ елі еді. Жерін алып қалмақтың, Ноғайға қоныс етем,—деп. Дүниеге етіп табиғи,

ШОРА Қалмақты жеңіп кетем,—деп, Сол жауапты айтты да, Оңтайланып найза алды. Найзаны оңғарып алғасын, Астындағы Таспакер Шабайын деп қозғалды. Қалмақтар оқты сыбады, Үстінде қызыл шекпені, Шекпеннен оғы өтеді. Ар жағында шарайна Сауыты мен екеуі Қабатынан өте алмай, Етінен өтіп жете алмай, Алдындағы қалмақты Бұтадайын көрмеді, Жасқанатын ер ме еді?! Бір адамның баласы Ер Шораға тең бе еді?! Шора батыр ақырды, Ақырып ұран шақырды. Артынан келді Құлыншақ Екі мың кісі қалмаққа Салады сол күн соғысты. Атаңа нәлет ит қалмақ Артына хабар салады. «Келе көрсін әскер» деп, Жинап әскер алады. Екі кісі Ноғайға Төрт мың қалмақ жиналып, Ұрысуға қалады. Таспакер мен Қатукер Ол шабыстан тана ма?! Аяғы төртеу бұл жылқы Құтылып онан қала ма?! Құлыншақ пен ер Шора Салады қиын соғысты. Қалмақтан шыққан көп әскер Ен майданда тоғысты. Атаңа нәлет бұл қалмақ,

батырлар жыры Бірқатары қалмақтың Еліне қашып кетеді, Қашуға қалмақ түседі. Кетейін деп жүре алмай, Кемпір менен шал қалды, Айдауға жүрмес мал қалды. Байтақ жатқан көп елде Көше алмай жан қалды. «Қалмақтың елін қоймас» деп, Қалған қалмақ сасады, Өлгесін, жаманы қашады. Қысылғасын қалмағың, Ханы кетіп қашады. Хан қашқасын асырып, Артынан қуып Ер Шора, Таспакермен шабады. Қаптаған қара түтіндей Таспакердің шабысы. Суырады топырақты Салқын желі боранды. «Артынан қуған болмас» деп, Алдынан тосып оралды. Таспакердің аяғы, Аяғының арасы, Қарап тұрсаң алыс-ты. Аяқтың шыққан дүбірі Атқан мылтық даусындай. Жетіпті қуып соңынан, Келгеннен соң оңынан, Жібере ме Ер Шора, Түскеннен соң соңынан? Жақындасып келгенде, Жебені қолға алады. Атайын деп ер Шора Шамалы жерден қозғалды. Тартып қалды ол оқты, Атқан оғы жетеді, Өңменінен ол өтеді. Басы үзіліп қалмақтың,

ШОРА Жерге түсіп жатады. Күні-түні соғысты, Жиырма күндей тоғысты, Батырлар атты қинады. Көзі жеткен жердегі Қалмақты қоймай жинады. Қашпай қалған секілді Кемпір менен шалдардың, Қыбырлап, тек жаны бар. Шұбыртып қалған балаларын, Шора артық ер еді, Құлыншақ пен Ер Шора Айдап қайтты баласын, Жинаған дәулет, қарасын. Шора артық ер еді, Құлыншақ пен екеуі Еліне қарай келеді. Кеткені қашып құтылды, Қалғанын жинап айдады. Пысықсыған адамның Қайыра қолын байлады. Жеткенше айдап жеріне, Келтірді қуып еліне. Ноғайға хабар салады, Құл мен құтан алады. Ноғайлының балалары Мал мен олжаға батады. Елге келіп алғасын, Құлыншақ пен Ер Шора Елде бірнеше жыл тұрғасын, Тағы аттанды қалмақ еліне. Ол жолында бар еді Жыландының биік тау, Ар жағы көп қалмақ жау, Қалмақ байтақ ел еді. Тау басына келгенде Құлыншақ тұрып айтады: —Демалайық біз,—деді. Аттан түс, батыр, сіз,—деді,

батырлар жыры Басына шығып бұл таудың Қалмақ жауды қарайық, Мықты-осалын білейік. Бір-екі күн демалып, Сосын жауға жүрейік. Шора айтты: —Мұның қалай? Артық болдың ба сен?—деді, Менің аруағым бар,—деді. Сонда Құлыншақ: —Қандай еді аруағың? Мен көрер едім,—деді.

Шора: —Менің аруағымды көрсең, менен бұрын өліп қаласың ғой,—деді. Сонда Құлыншақ: —Жаны бар нәрседен қорқам ба?—деді. —Қияметтік дос едік, қош айтып айрылайық, енді сен өлесің,—деді Шора,—Күншығыстан саған бір айдаһар жы­ лан келіп, сені жұтам дер. Сонда қолыңды сермеме, қолыңа қару алма. Ал егер қару жұмсап, қолыңды сермесең, онда мені көрмейсің. Құлыншақ: —Мен жанды нәрседен қорқам ба,—деп отыра береді. Шора Құлыншақтың артында жатып қалады. Құлыншақ құбылаға қарап отыра береді. Сол уақытта күншығыстан бір айдаһар жылан ысқырып қоя береді. Құлыншақ тек отыра берді. Жылан Құлыншақтың қасына келіп, аузын ашып, жұтуға айналады. Сонда Құлыншақ беліндегі алмасты суырып, жыланды ша­ байын дегенде, жылан жоқ болып кетеді. Енді артына айналып қараса, Шора да жоқ. Сонда жер ойылып, Шораны жер жұтып кеткен екен. Сонда айдаһар жылан болып келген Шораның аруағы болған екен. Ол Құлыншақты жұтам деп, аузын ашып келсе де, бәрібір жұта алмайды екен. Сонда Құлыншақ алма­ сын сермемеген болса, Шораны жер жұтпаған болар еді. Сонда Құлыншақ қасындағы Шорадан айрылып қалғасын, жылап айтқаны:

ШОРА —Қияметтік досым-ай, Тұрып қалдым қасыңдаай, Төгемін көзден жасым-ай. Егер көрсем өзіңді, Тыңдар едім, Ер Шора, Сенің айтқан сөзіңді. Жасым үлкен мен,—деді, Мені алмады бір Алла, Не шарам бар көрерге? Сенен жалғыз қалғасын, Жолықтым ғой бекерге. Дүниеде қиын бұл болды Ханжанға хабар етерге. Келтірді Шора жыланды-ай, Өлгенім жақсы мұнан да-ай. Баратұғын күн қайда Саламат қайтып жеріме-ай?! Не деп жауап айтармын Ноғайлы деген еліме-ай?! «Аттанып жауға кетем деп, Шорамен бірге жетем деп. Тірі болса Ер Шора, Жау алмай, енді не етем!»—деп. Жыландының залым тау, Ер Шораны жалмадың. Жамандатқыр Кершабақ, Үстіңе мінер адам жоқ, Істейтін Ақтың амалы жоқ. Елге қайтып Құлыншақ, Таспакерді жетелеп, Елге қарай асады, Қалмаққа бармай қашады. «Құрысын Қалмақ ел,—деді, Бармаймын енді мен»,—деді. Айрылғасын досынан, Құлыншақ сөйтіп шөлдеді. Тамақ таппай қиналды, Еліне қарай жөнелді. Елінен шығып кеткенде,

батырлар жыры Ол Жыландының биік тау Он бес күндік жер еді. Он бес күнде еліне Құлыншақ жетіп келеді. Бәйбішесі өзінің Таспакерді көргесін, Алдынан шығып келеді, Келіп тұрып сөйлейді: —Қатарыңнан артықсың, Ноғайдан асқан сұлтаным. Қалай жүріп бос келді Жетегіңде тұлпарың? Досың бір қайда? Көрмедім. Уақыт біткен адамның Күні бар ма екен өлмеген. Жетелеп келдің тұлпарды, Жолдассыз келдің, дарасың. Қайда тастап келдіңіз Хан Нәріктің баласын? Алтын жүзің солыпты Досыңызға бір қайғы, Сұлтаным, сіздің түсіпті. Ол тұлпарға көз салсам, Төңірекке қарайды, Бұрынғыдай күйі жоқ, Ішін тартып, жүрмейді. Сонда Құлыншақ сөйледі: —Дүниені білдім бек жалған, Бізде болды көп арман. Жыландының тауында Сұлтаным түсіп тар жерге, Бір көрінбей бұл қалған. Көре алмадым реңін, Ала алмадым срогын. Досым есіме түскенде, Оттай қайнап жанамын. Емес едім мен артық, Бітпеді қатар срогым. Мен қысылып отырмын

ШОРА Таспакерді берерге, Ханжандайын арудың Дидарын барып көрерге. Болмаса бұйрық, шара жоқ Ажалсыз жан өлуге. Жатқан жері ойылып, Біз секілді жандарға Бір көрсетпей шөлдетті. Бір шұқырдың аузында Төгіліп жасым сөйлетті. Ноғайлының бір қартын Шақырып алды Құлыншақ, Ханжанға хабар берсін деп. «Келіп алсын кер атты, Бере алмай тұрмын мен,—деді. Барып, хабар берерге, Ақ сақалды жан еді, Ақылы көп дана еді, Ноғайлының би еді, Білгір жанның түрі еді. Ол Ханжанға барғанда, Қасында тұрып сөйледі: —Айтпайын сөзді санасыз. Қаһары күшті Пәрменнің, Ешкім болар шарасыз. Адам артық туар ма, Дәуіт ұлы Сүлеймен Олар да өтті баласыз! Мұхаммед пен Мұстафа Төрт перзенттен айрылып, Олар да өтті баласыз! Жолдасың кетіп дүниеден, Бұл Таспакер келіп тұр Құлыншақтың үйінен. Өзіңіз, ханым, барыңыз, Шығушы емес Құлыншақ, Ұялып тұр келуге, Дидарынды көруге. Байлаулы тұр Таспакер,

батырлар жыры Әкеліп сізге беруге. Белді буған көк берен Ер қасында ілулі. Қорамса салған көк жебе Қанжығаға байланып. Жыланды таудың басында Шора батыр қалыпты. Жылағанмен пайда жоқ, Құдайға қылар айла жоқ. Жолдасынан айрылып Қалған жалғыз қайда жоқ?! Ақ сүңгілі найза тұр Ақ орданың қағулы. Бұрынғыдай күйі жоқ Кершабақ атың бағулы. Маңайында көп Ноғай, Барғаныңыз көп қолай. Құлыншақтай ерлердің Ішіне қайғы нақ толды-ай, Құлыншақ сондай ер,—деді. Шораны айтсақ бір сөзбен, Адам тоқтап тұрғысыз Көзінің аққан жасына. Бара қалсаң Құлыншақ Секілді ердің қасына. Енді өзің біл,—деді. Бердім хабар мен,—деді, Осылай деп болады Ол Ханжанға сөзін-ай. Ханжан сонда қарады, Керегеде тұрған ен жібек Беліне буа салады. Құйылып тұрған бұл Ханжан Қарамады асына, Тартпады жаулық басына. Ертпеді бір жанды Жолдас қылып қасына. Құлыншақтың аулы Ақты-бозды жер еді

ШОРА Екеуінің арасы. Қамшы басты күреңге, Қамшы өткесін жанына, Тұрсын ба күрең жорға ат! Байлаулы тұрған Кершабақ Ханжанды көріп кісінеп, Тұра қалды жануар. Мойнын бұрып қарады, Ханжанға көзін салады. Бір-екі рет кісінеп, Аузын жиып алады. Таспакердің қасына Ханжан жетіп барады. Ұстай алып шылбырдан, Аттан түсіп қалады. Қасына келіп Таспакердің, Бір ауыз сөз айтады: —Жануар мінген Таспакер, Үстіндегі бұл қайда Шорадай артық туған ер? Жібермей ұстап қалды ма Ер Шораны қара жер? Көрген болсаң көзіңмен, Көмген болсаң қолыңмен, Құлыншаққа хабар салайын, Қасыма жолдас алайын. Тірліктің күнінде Ең болмаса моласын Ердің көріп қалайын. Алланың өзі бек күшті, Не қылса да келеді Жаратқан жанға шамасы. Алып кел мұнда Шораның Қару менен жарағын. Құлыншақ, үйде бар болсаң, Шықшы, мұнда, қарағым. Қорамса мен қылышы Бар ма екен үйде Шораның. Шыға алмаған секілді,

батырлар жыры Бар ма екен Құлыншақтың дыбысы. Ханжан келіп қалғасын, Тарылған екен тынысы. Құлыншақ үйден шыққасын, Аяғын тура баса алмай, Көзін тура сала алмай, Буыны кетіп, ер босап, Жылдам жүріп бара алмай, Құлыншақ сасып қалады. Жақын келіп Ханжанға, Құлыншақ жауап айтады: —Асыл Ханжан, сен,—деді, Әйел де болсаң, ер едің, Налыма, Ханжан, сен,—деді. Алғанына тоймайды Залым қара жер,—деді. Алып кеткен қара жер Бір ұстағасын бермейді. Мен тапсырдым Аллаға, Алладан басқа пана жоқ, Жерге түсіп кеткесін, Шығарып алар шара жоқ. Құлыншақ сөйтіп мұңайды. Сонда отырып бұл Ханжан Екі-үш ауыз сөз сөйледі: —Артық туған Құлыншақ, Асыл едің сен,—деді. Қасыңдағы Шораның Мықты екенін білеміз. Айыптамаймыз ешкімді, Пәрмені күшті бір Алла Ешкіммен емес тең,—деді. Сонда Ханжан аулына қайтайын деп, Құлыншаққа айтып кетеді: —Бір жұмада біздің ауылға келіңіз,—деп, Таспакерді жетелеп Еліне Ханжан жөнелді.

ШОРА Бір жұмада Құлыншақ Аулына Ханжан барады. Қорамса менен қылышты Сандыққа алып салады. «Сені ұстайтын ер қайда?!» деп, Бәрін жиып алады, Отқа әкеп салады. Сонан кейін Таспакерді сойып, Шораға ас береді. 7-0079

Тоқсан баулы ноғайда он екі жарым хан өткен, он екі жа­ рым ханның тұсында Ақшахан деген хан өткен. Ақшаханның тұсында Қыдырбай деген бай болған екен, жасы сексенге жет­ кен жан болған. Қыдырбай бұрын мерекелі той жасап, екі атанға саба артып, екі ту бие жетелетіп, екі биені сояды екен, төрт саба қымызды құяды екен, жыршы мен жақсы билері сол шеттегі үйде тұрады екен. Бір күні Ақшахан діні бұзылып, Құдай ұрады. Сонда кеңескенде:—Қыдырбайды өлтіріп, дүниесін қазынаға салайын, малын жинап өзіміз алайық, Ақару қатынын қазынаға мал беріп бағайық,—деп билер мен бек­ терінен сұрайды. Сонда жиналған билер мен бектер:—Мақұл, ал оны қалай өлтіреміз?—дейді. Сонда Ақшахан:—Алудың есебі табылғанда, өлтірудің есебін өзіңіз табыңыз,—дейді.— Жалғаннан той жасайық, Қыдырбайға хабар етіңіз, ертең кел­ сін,—деді. Сонда билер мен бектер «жақсы» деп қош алады. Бұл кеңестің ішінде Қыдырбайдың жеті ата жақыны бар еді, өзі аш-арық еді. Қыдырбайдан «бір сауын лақты ешкі бер» деп сұрағанда, бір сауын сүт те бермеуші еді өзіне. Ертеңіне жұрт Қыдырбайды тойға шақырып келеді деген соң, аяғында қу шоқай, басына кигені малақай, қырлы мылтық мойнында, Қыдырбай екі атанға саба артып, Қыдырбайдың қасына екі ту биені жетелеп, тойға түсейін деп жүрді. Сонда әлгі жақыны Қыдырбайдың алдынан шығып сөйлей бастады: —Ай, Қыдырбай, Қыдырбай, Ұлың болса орын бар, Қызың болса бұрын бар, Ұлың да жоқ, қызың да жоқ, Маңдайыңның соры бар, Қыдырбайұлы Қобыланды

ҚЫДЫРБАЙҰЛЫ ҚОБЫЛАНДЫ Дәулетіңнің қоры бар. Ақшахандай залымның Жалғаннан қылған тойы бар, Өлтірейін деген ойы бар. Сонда Қыдырбай тұрып егілді, Көзінің жасы төгілді. Екі биені босатып, Қыдырбай қоя береді. Екі бие үйінің тұсынан өткен кезде, Ақару бәйбіше үйінен шығып тұра берді. Қыдырбай жақындап келгесін, алдынан Ақару бәйбіше көзінен аққан қара жас, ішінде қаны аралас сақалын жуып келе жатқан Қыдырбайды көріп айтқаны: —Айналайын, алғаным, Дүниенің білдім жалғанын. Ұлы, қызың жоқ-ты,—деп, Бетіңе таңба салды ма? Алайын деп малыңды, Кесейін деп басыңды, Қысқартуға жасыңды. Шырын-шекер, бал татқан, Тар төсекте бір жатқан, Ендігі кетсең далаға, Кім болар ие жинаған қараға?! Мен де бірге кетейін, Сенен қалып не етейін?! Иесіз дүние бұл қалсын, Құрысын дүниең, тұл қалсын. Кім оймайды менің көзімді, Тыңдамас ешкім сөзімді. Сонда тұрып Қыдырбай, Қатынына сөз сөйледі: —Асыл да туған алғаным, Енді болды арманым. Атаңа нәлет Ақшахан Басыма қайғы салғаның. Мен қаңғырып кетейін, Мұнда тұрып не етейін.

батырлар жыры Қалмай ма орда иесіз болып бұл,—деді, Біз екеуміз кеткесін, Толып кетер құл,—деді, Өлгенше ішіп-же,—деді. Алла тілек бір берсе, Қайта айналып келермін. Алла тілек бермесе, Каңғырумен кетермін. Кетерін анық білген соң, Темірден кебіс жасатты, Темірден қолына таяқ берді. Жүз құрт берді қолына Қос жұдырықтай біреуі. Ішіне оның салғаны Шекер менен бал еді, Тәттілігі сондай бар еді. Киді бөркін басына, Ерітпеді сорлы Қыдырбай Ешкімді де қасына. Неше күндей қаңғырып, Жол үстінде жүрерге Ақарудай бәйбіше Сонда тұрып қалады: —Оң қолыңды берші,—деп, Қолынан ұстай алады. Алғыншы алған жолдасы —Таңда мақшар тар жолда Қосқай дағы Құдайым, Тапсырдым Аққа мен,—деді, Қош-аман бол сен!—деді. Жібергесін қолынан, Жүре берді Қыдырбай Қаңғырып кетер жолына. Ақарудай бәйбіше Қайтып үйге кірмеді. Қойдан айтты қошқарды, Сиырдан айтты бұқаны, Түйеден айтты бураны, Жылқыдан айтты айғырды.

ҚЫДЫРБАЙҰЛЫ ҚОБЫЛАНДЫ Қыдырбай кетіп қалғасын, Сорлы байғұс қайғырды. Қайтып үйге кіреді, Кіргеннен соң отырды, Қисайып жерге жатпады. Жаулығын салып мойнына, Жасы төгіліп қойнына, Түн ортасы болғанда, Қисайып байғұс жатады, Ұйқыдан қатты қатады. Қыдырбай байғұс жол жүрді, Қаңғырумен көп жүрді. Басын сүйер жерлері Далада жатқан тас болды. Ақшахан сондай қаңғыртып, Қыдырбаймен қас болды. Қаңғырудың бойында Жетпіс күндей жол жүрді. Толып жатқан көп мола, Моланы көріп Қыдырбай, Жетіп келді касына. «Демалайын мен-ші деп, Құдай, тілек берші» деп, Бір моланың қасына Жата кетті Қыдырбай. Көзі ілініп кеткенде, Бір адам келді қасына. —Арышландыр мен,—деді, Басың көтер, сен,—деді. Сіз үшін тілеуге Аллаға бардым мен,—деді. Алла берді тілегің, Ұл менен қыз туады, Үйге барсаң қатының. Ноғайлы атын қояды, Енді елге хан болдың, Тілегің қабыл жан болдың. Жатпа мұнда, сен,—деді, Хабар бердім мен,—деді.

батырлар жыры Сонда Қыдырбай басын көтеріп, жан-жағына қараса, қасында ешкім жоқ, сонда «Құдай тілегімді берген екен» деп елге қайтады. «Көрінді елдің қарасы, Жақындадым-ау» деп, Қыдырбай да ойлады шамасын. Сонда Ақару бәйбіше биік баспа жасатып, соның басына шығып күнде қарайды екен. Қыдырбайды көріп Ақару бәйбіше биіктен төмен құлады. Қыдырбайдың алдынан «артықпын ба мен де» деп жаяулап жүре береді. Сонда Қыдырбайдың қасына келіп жеткесін, қолынан ұстап сөйлей бастады: —Сау-саламат келдің бе, Қайран менің алғаным. Бүгін өліп кетсем де, Енді жоқ менің арманым. Кірген екен, сұлтаным, Мен байқасам реңің, Болды ма, сұлтан, тілегің!? Жылай да жылай мен деген, Тек жаным тұр өлмеген. Сіз секілді асылды Бір көрсем деп шөлдедім. Қайғылы болған өзімнің Тыяйын жасын көзімнің, Не көрдің Құдайдан, сұлтаным? Айтшы маған сөзіңнің Қабыл болды деп тұрмын тілегің! —Арышланың мен,—деді, Сіз үшін барып Аллаға, Қайттым кейін мен,—деді, Солай деп сөйледі Қыдырбай: —Елге қайтып барғасын, «Бір ұл менен қыз берер, Ноғайлы атын қояды» деп. Сосын қайттым қуанып, Мен бұл сөзге жұбанып.

ҚЫДЫРБАЙҰЛЫ ҚОБЫЛАНДЫ Бір күндері болғанда, Қатыны жерік болады, Жерігі не тұрады. Малды мықты сойса да, Жерігі оған қанбады. Жерден жылан таптырып, Жыланның басын алдырып, Аузына қатын салдырды, Жерігін сонда қандырды. Тоғыз ай, он күн көтерді, Тоғыз ай он күн болғанда, Бір күні кемпір толғатты. Қатын біткен жүгірді, Барамыз деп қатынға Бір бөлек қатын болады. Он бес күндей толғатып, Тумай қатын тұрады. Қыдырбай сонда жылаумен Көзінің жасын тыя алмай, Атының басын тарта алмай, Басқа жауап айта алмай, Қаңғырумен жүреді. Сонда бір қойшының қатыны:—Манағы қатындар не етті?—деп, шешейдің баласы қайда кетті?—деп, сол мезгіл­ де жиналған қатындар он бес күн толғатып, тумағасын, күтіп отырып, бәрі де ұйқыдан қатқан екен. Сонда қойшының каты­ ны жүгіріп барып, етегін ашып қараса, бір ұл мен бір қыз туған екен, оны ұйықтап қалған қатындар білмейді. Әлгі қойшының қатыны екі баланың кіндігін кесіп, көтеріп алып үйіне апарып, баланы жабатын ешнәрсе болмағасын, жап-жалаңаш екеуін де тонға орап салған екен. Тысқары шығып қараса, боз жорға аттың үстінде Қыдырбай кетіп бара жатыр екен. Оны көріп қойшының қатыны артынан жүгіріп келіп, аттың шылбыры­ нан ұстай алады: —Айналайын, жан ата, Ақ жарылып, күн туды. Біздің шешейден

батырлар жыры Ұл менен бір қыз туды. Кіндігін кесіп мен алдым, Үйге апарып тонға орап, Жолым үйге мен салдым. Тоннан басқа бұйым жоқ, Бұйым алар тиын жоқ, Жарлылықтан басқа күйім жоқ. Атеке, маған ер,—деді, Перзентіңді көр,—деді, Ашайын бетін мен,—деді. Қыдырбай көп кідірмей, Қатынмен еріп келеді. Үйге жетіп кіргесін, Екі бірдей баласын Көтеріп қолына алады. Қаныменен баланы Қойнына сонда салады. Қыдырбайдың атымен ісі жоқ, Атын ұстайтын қасында кісі жоқ. Үйге жақын барғанда, Қатындар сонда тұрады. —Мынаның баласы қайда?—деп, Бірінен-бірі сұрайды. Қатындар сонда ұрысты, Терілері тырысты. Бұл әйелдердің қаруы— Адарғымен, қылышпен Бір-бірімен ұрысты. Сонда Қыдырбай үйіне келіп, үйіндегі қатындарға «ізіжолдарың құтты болды» деп, бір-бір жаулық пен бір-бір көйлектен берді. Қатындар:—Баланың өмірі ұзақ болсын, қайыры болсын,—деп шығып жөнеледі. Сонсын Қыдырбай он күн ойын, қырық күн тойын қылады. Тоқсан баулы ноғайлыға хабар салған еді, «атағын жұрт білсін деп, Арышланның айтқаны бойынша, атын ноғайдың өзі қоятын ед, мұның атын кім қояр екен» деді. Сонда ешкімге «ат қой» деп айтпады. Адамның бәрі жиналып болғансын, қой баққан қойшы, сиыр баққан сиыр­ шы, түйе баққан түйеші, жылқы баққан жылқышы—бәрі де

ҚЫДЫРБАЙҰЛЫ ҚОБЫЛАНДЫ «Қыдырбайдың тойына барамыз» деп шұбырды. «Қыдырбай неге той қылады?» деп сұрағандарға: —Қобыландыдай ұл туған, Хансұлудай қыз туған. Соның тойына ет жеуге барамыз,—деген екен. Қобыланды деген ат осыдан қойылған. Ал содан соң, Қобыланды есейіп, то­ лып, төрт жасар жігіт болады. Сонда Бек деген бір құл бар еді, Ақ сақалды жан еді. Елуге келген шал еді, Ақылы көп дана еді. Сонда Қыдырбай Қобыландыны Бекке ертіп жылқының арасына қоя береді.—Ағаңмен бірге бар. Жылқыға көзің сал, таңдап біреуін ал,—дейді. Қобыланды жылқыны аралап кел­ гесін: —Ата, мал да көп екен, Ар жағы биік жал екен. Жолда бір шулаған айқай бар екен, Ол не дауыс?—деді. Сонда Қыдырбай: —Шырағым, өзің қарғадай туған баласың, дауыс құрысын, неғыласың. Ол дауыс ешқайда кетпес, тірі болсаң, барарсың,—деді. Бір күндері Қыдырбай ұйықтап жатқанда, Қобыланды керегенің басында тұрған сұр жебені алып, сырттағы байлаулы тұрған өзі мініп, үйретіп жүрген көк ала тайды мініп шауып кетеді. Қыдырбай оянса, қасындағы ба­ ласы жоқ, кереге басында тұрған сұр жебе жоқ, тысқары шығып қараса, байлаулы тұрған көк ала тай жоқ, баланың басқа жерге барарға жайы жоқ. Сонда Бекті шақырып алып: —Қобыланды әлгі дауысқа кеткен екен, артынан қуып бара бер, жібермей алып келе көр,—дейді. Сонда Бек қуып жеткен­ ше, Қобыланды Тәуіп ханның төбесіне келіп қалады. Сонда Тәуіп хан Қобыландыға қарады да:

батырлар жыры —Қаратастың жауы келді, Қарағымның теңі келді, Мұны алатын кісінің жөні келді,— деп, Қобыландыға тағы қарап:—Ай, боқсақалға баланың қадірі өтпеген екен, белді тұғыр тауып бермеген екен,—дейді. Сон­ да:—Сен, бала, анау қара тасты ат,—деген. Сонда Қобыланды атайын деп шіренгенде, астындағы ала тай шыдамай, жығылып қалады. Сонда Тәуіп хан бір қолымен кекілінен, бір қолымен құйрығынан көтеріп тұрып:—Енді ат,—дейді. Қобыланды тар­ тып қалып еді, қара тас екі жарылып қала берді. Сонда Тәуіп хан:—Балам, анау тұрған отау сенікі, бар да түсе бер,—деді. Қобыланды келіп атынан түсе бергенде, қыз-келіншек толып келе берді. Сонда Қобыландыны көріп, Бек шауып келіп, Тәуіп ханнан рұқсат сұрайды:—Қобыландының қасына барайын ба?—деп. Сонда Бектің айтқаны: —Халық ұстаған ханымыз, Ел билеген бегіміз, Қобыландыға бар,—деді, Шақырып алып кел,—деді. Үйде отырған Қыдырбай Өзіміздің тума болғасын, Шабуылды саламыз, Тілін алмай неге қаламыз. Рұқсат болса барайын, Оған хабар салайын,— дегенде Тәуіп хан:—Рұқсат, бара бер,—деді. —Ай, Қобыландыжан, Қобыландыжан, «Шақыр» деді атаңыз, «Алып кел» деді анаңыз. Артыңнан іздеп келмеске Болмады біздің шарамыз. Қайтпайсың ба еліңе, Қобыландыжандай баламыз? Қобыланды сонда сөйледі: —Ата-анама сәлем айт,

ҚЫДЫРБАЙҰЛЫ ҚОБЫЛАНДЫ Жиырма екі күнде барамыз. Он сегізде бір қызды Рұқсат берді, ал,—деді, Осы отауға бар,—деді. —Жиырма екі күнде барады деп айта беріңіз атам менен анама, сіз,—деді. Сол уақытта бір он төрт жасар қыз жүгіріп барып, Құртқа қызға сөйлей бастады: —Он төрт жасар мен,—деді, Он сегізде сен,—деді. Сізді кәрі,—деді, Соны сізге білдіре келдім мен,—деді. Сонда Құртқа үйде ілулі тұрған асылдың не керегін түйіп алады, үстіне алтын тонын киеді. Жақұт, маржан, лағла—үш бұйымды тағынады. Патшаның қызы болғасын, не асылдар та­ былады. Сонда шығып көруге, Айтып жауап беруге, Қобыланды ердің тігулі Ақ отауына жүгіреді. Пердесі бар бетінде, Отаудың келіп алдына, Көлденең тұрып сөйлейді, Сөйлегенде бүй дейді: —Жібекті көр де, шашым көр, Түймені көр де, басым көр, Қаламдай қиғаш қасым көр. Дөңгеленген көзім бар, Балдан тәтті сөзім бар. Дидарласып көруге, Айтып жауап беруге, Оймақты көр де, аузым көр, Мақпалды көр де, бетім көр, Қасықты көр де, қолым көр, Қоянды көр де, жоным көр.

батырлар жыры Жапанға біткен терегім, Сағынып көрген керегім,— деп, пердесін көтеріп еді, Қобыланды көзінің назарын салып, миығын тартып күледі. Сосын Құртқа пердесін жауып, қайтып жүре береді. Манағы қыз Құртқаға еріп жүре береді. Былайырақ шыққасын:—Апа, жездем үндемеді,—деді. Сонда Құртқа: —Үндеме, жарқыным, сен,—деді, Тыңдамаймын мен,—деді. Кете бер енді, сен,—деді, Ер тәбісім1 еткені— Көңілінің біткені,—деді. Тәуіп хан тоғыз күн тойын, он екі күн ойын қылды. Жиыр­ ма күн болғанда, ақ Құртқаны ұзатады. Тоқсан нар, тоқсан құл, тоқсан күң береді, тоқсан ат береді. Қобыландының астында көк ала тай бар, ауылдан шығып алғансын, құлдармен жары­ сады. Тап бергенде тай озады, дүбір шыққасын Құртқа артына қараса, көп дүбір естіледі. Ол дүбірді қараса, көп жылқы көрді, оның ішіндегі біреуі Қыдырбайдың жылқысы еді. Сонда сегіз жылқы қысырақ бар еді. Оның ішінде жалғыз жылқы жирен айғыр бар еді, кекілі ұзын кер бие бар еді. Мұны көрген соң, Құртқа шұбыртып барып алып келді. Сосын Қыдырбайдың елі­ не келіп, отау тігіп отыра қалды. Отау тігейін деп түскен кезде, Қыдырбай кейи бастады. Отау тігіліп болғасын, Қыдырбай «кер биені әкел» деп ақырды. Сонда бәйбішесі Ақару Қыдырбайға сөйлей бастайды: —Айналайын, алғаным, Білмеймісің кешегі Ақшахандай залымның Қандай қызық салғанын. Каңғырып едік бала үшін, Иесіз қалар мал үшін, Бір перзент бала үшін. «Өлтірем,—деп,—өзіңді, 1 Тәбісім—ырза болған деген мағынада.

ҚЫДЫРБАЙҰЛЫ ҚОБЫЛАНДЫ Оярмын,—деп,—көзіңді», Тыңдамаушы еді Ақшахан Сенің айтқан сөзіңді. Ақ жарылқап, ұл тауып, Хансұлудай қыз тауып, Неге аясын дүниені. Құдай тілегің бергесін, Қасыңа қоңсы келгесін, Кер биең құрсын, бер,—деді, Құртқа жанды көр,—деді. Сонда Қыдырбай сөйледі: —Естімеймін сөзіңді, Өлтіремін өзіңді. Кер биені бермеймін, Керек емес Құртқаны Мен келін қылып көрмеймін. Келмей жатып мал бөліп, Ондай зорлыққа көнбеймін. Өлтіремін мен,—деді, Енді келіп сөйлеме, енді, сен,—деді. Сонда Ақару бәйбіше отауға қарай жүре береді. «Бір тайын маған берер» деп Құртқа үйден киініп шығып, Қыдырбайға ба­ рады. Сонда Құртқа сұлудың айтқаны: —Сәлем бердік, бабамыз, Алдыңа келді балаңыз. Шөлдесең, сусын берермін, Тоңсаң, киім жабармын, Не құлқың ойлап табармын. Дүниеден кеткенше Жақсы етіп, ата, бағармын. Балаңның алған баламын, Құдай нашар қылғасын, Қызметіңді етерге Келіп тұрмын қасыңа. Керек емес басқа мал, Көрімдікке бір тай сұраймын, Ата, маған бер,—деді.

батырлар жыры Сонда Қыдырбай сөйледі: —Ол қасабаң қайқайып, Маған билік айтпа шалқайып! Кер биені бермеймін, Келмей жатып мал билеп, Маған көзің салғаның. Шетте жатқан жылқыны Қалай ұстап алғаның. Бір қыз түгіл он қызды Бір күнде алып берермін, Оған малым жетеді. Тоқсан баулы ноғайдан Аралап өзім көрермін. Бермеймін бие мен,—деді, Мазамды алма сен,—деді. Сонда Құртқа сұлу жылап үйіне кетеді. Құртқа сұлу үйіне барған кезде, Хансұлу үйден киініп шыға берді. Хансұлу Қыдырбайға келіп сөйлей береді: —Айналайын, жан ата, Мен едім туған бала да, Егізім еді ер Қобылан. Қобыланжанның алғаны Ақ Құртқадай болған соң, Менің бар ма арманым?! Қасыма қонған жеңешем Бір адамның баласы, Жеңешеме жетер ме?! Жылап келді егіліп, Көзінің жасы төгіліп. Сұрай келдім, атеке, Үй сыртында тайыңыз, Келер ме тайға жайыңыз? Егер тайды бермесең, Өлтір, әке, өзімді, Ой менің екі көзімді. Сонда Қыдырбай сөйлейді:

ҚЫДЫРБАЙҰЛЫ ҚОБЫЛАНДЫ —Сенің даусың шыққасын, Іш-бауырым елжіреп, Шыдамадым мен,—деді. Құртқадайын балама Кер биеден құлынды Жетелеп апарып бер,—деді. Кер биеден туғаны Тобылғы меңді ат болар. Жалғыз ағаң ер Қобыланды, Ол торы атқа мінгесін жат болар, Жыл он екі ай келмей жоқ болар. «Сонда менің көкем қайда?» деп, Аларсың менің мазамды. Сол себептен бермей тұр едім, Жыламасаң сен,—деді. Кер биені апар да Құртқажанға бер,—деді. Ол Құртқадан аяман Малым түгіл жанымды. Сол себептен бере алмай тұр едім, сен жылайды деп кер би­ ені,—деді. Кер биені бергесін, Құртқа Апар мен Жапар деген екі құлға күні-түні бақтырып қояды. Қолдарына жібектен көрпе берді.—Құлыны жерге түскенде аяғын топыраққа тигіз­ бей, осы жібек көрпенің үстіне ұстаңдар,—деді. Бие толғатып жатқанда екі құлдың көзі ілініп, ұйқыға кеткен екен, сонда құлынның бір аяғы жердегі тасқа тиіп, таңба түсіп қалады. Со­ сын жібек көрпеге салып, Құртқаға апарып бергенде, Құртқа құлынның аяғындағы таңбаны көріп, аяғындағы топырағын сүртіп:—Құлынның аяғын жерге тигізгені үшін екі құлды өлтірем,—деді. Сонда құлдар Құртқа кеткесін, екеуі кеңес құрады.—Бұл Құртқа бізді «өлтірем» деді, одан да Құртқаны біз өлтірейік. Қобыланды далада қарауылда жүр. Біз соған барайық. Кұртқамен екеуін шағыстырайық. Қобыланды біздің тілімізді алады, сосын Құртқаны өлтіреді,—десті. Сонда еке­ уі Қобыландыға барып, көптің ішінде айтқаны:—Қобыланды батыр, сізге келдік біз,—деді.—айтар сөзіміз бар, тындасаңыз сіз,—деді. Сонда, «ал айтыңыз» дегенде:

батырлар жыры —Сіз кеткесін далаға, Біз қалдық бір пәлеге. Төсегіңнің үстінде Маралдай бір адам керілді, Сыбыр-сыбыр сөйлесіп, Сыңқылдасып күлісті, Сосын келдік біз,—деді, Ендігісін білесіз дағы сіз,—деді. —Көріп тұрған көз жаман, Көп ішінде айтқан сөз жаман,— деп, Сұр қызыл атқа мініп алып, Қобыланды жалғыз елге жөнелді. Қобыланды батыр ақырды: —Қайдасың, қаншық!—деп, Сонда Құртқаға бақырды. Сонда Құртқа сұлу ұйықтап жатыр екен, жаулығын салуға шамасы келмей, көйлекшең жүгіріп далаға шықты. Алдында жай бұлты бар еді, бұны Құртқа көріп, Қобыландыға жақындап келгенде, Құртқаны қамшыменен ұрады, Ет-бауырынан өтеді, Құртқа былай кетеді. Талқан болып үстіндегі көйлегі, Қып-қызыл қан еттерін Жоса қылып кетеді. Ет-бауырынан өткесін, Құртқа жылай жүріп сөйлейді: —Асыл туған алғаным, Сенен өлсем болмайды— Дүниеде менің арманым. Ұлсыз, қызсыз демесең, Күнәмді қой да мойныма, Ұрып өлтір өзімді, Неге ойдың менің көзімді?! Атаңа нәлет екі құл Барып шағым салды ма?

ҚЫДЫРБАЙҰЛЫ ҚОБЫЛАНДЫ Көп ішінде сөз айтып, Бетіңнен тырнап алды ма? Сыбыр-сыбыр сөйлесіп, Сыңқылдасып күлісіп, «Төсегінен өрді деп, Менің көзім көрді» деп, Зұлымдар хабар берді ме? Кер биені бақтырдым Екі зұлым құлдарға, Атаңа нәлет мұндарға. Төрт аяғын тигізбей, Топыраққа ал,—дедім. Жібектен көрпе мен бердім, Тигізбей жерге ал,—дедім. Аяғының біреуі топыраққа тиіпті, Тиген жері тас болып, Шеміршекке батыпты, Асыл туған ер,—деді. Жалған десең бұл сөзім, Қасына барып құлынның Аяғын өзің көр,—деді. «Алып кел,—деп,—құлынды», Сонда Қобыланды ақырды. Сарайда тұрған құлынды Алып келіп көрсетті. Аяғы тасқа тиіпті, Шеміршекке таңба батыпты. Сонда Қобыланды таңбаны көргесін, бір адамды қоя бер­ ді «екі құлды қуып кел» деп. Құлдарды қуып келгесін, ұрыпсоғып, екі құлды бір ағашқа байлап қойды. Сонда келтірді келісін, Тірілей сойып терісін. Құртқа құлынды сайлады, Сарайға салып байлады. Сол құлынды өсіріп, ешкімге көрсетпей жасырып бақты. Сонда Қобыландының жолдастары:—Япыр-ай, бұл құлынды 8-0079

батырлар жыры неге көрсетпейді, жасырып мінгізетін адамы бар шығар,—деп Қобыландының қасында тұрып айтады. Сонда Қобыланды ұшып тұра келіп, «ол құлынды қай жерде мінермін» деп, үйіне жетіп келіп:—Құлын қайда? Алып кел, мінейін!—деп ақырды. Сонда Құртқа сұлу үйден құлынды алып шығып, жүгенін салып:— Мініңіз,—деп, Қобыландыға береді. Қобыланды мініп алғанда, құлын Қобыландыға қарамастан ұшып шауып алып жөнеледі, алдынан бір дарияға кездеседі, ол дариядан бір қарғығанда ор­ тада тұрған төрт көлге барып түседі. Төңірегі мол еді, айқын судың ортасында тұрған бір бөлек су сол еді, одан әрі құлын ешқайда жүрмеді, құлынның басында жүген жоқ, ұрайын десе, қаруы жоқ. Сонда Қобыланды бір ой ойлады: «Е, жолдаста­ рым мені алдап, далаға асырып жіберейін деген екен, ай, сені ме, Құртқа, барғасын сенің де басыңды кесермін» деді. Сосын құлын қайта бір қарғып еді, сыртқа келіп түсе қалды. Сонда баяғы өзін байлаған жерге, шауып аулына келді. Жақындап келгесін дарбазаның аузы ашылды, құлын шауып кіріп кеткен­ де, Құртқа сұлу «бір жері ағашқа ұрылар» деп, Қобыландыны көтеріп алып қояды. Сонда Қобыландының түсі бұзылып қалған екен, енді Құртқа сұлу Қобыландыға сөйлей бастады: —Асыл туған сұлтаным, Қалай екен мінген тарланың? Құлын бастан еткені Көтеріп сізді кеткені. Дариядан қарғып асты ма? Ортадағы төрт көлді Аяғымен басты ма? Төрт көлдің тұрып басында Келді ме ашу қасыңда, Тарланның қайраты Біле білсең осындай. Бұл тарланды баққаным, Беске жасы толсын,—деп, Сізге көлік болсын,—деп. Сонда Қобыландыға ой түсті: «Япыр-ай, бұл Құртқа үйде отырып, менің төрт көлде тұрып, кейігенімді қайдан білді?— деп,—енді мен бұл Құртқаға тимеймін, Тарланды жақсылап

ҚЫДЫРБАЙҰЛЫ ҚОБЫЛАНДЫ бағып өсіре берсін» деп ашуды қояды. Құртқа сұлу бір сарайға салып Тарланды баға береді, не құлқын тор құнанын таба бер­ ді. Етіне қатаң тиер деп сыртына мақпалды жаба берді, жібек­ тен шылбырды таға берді. Сонда тор құлын екі жасар құнан болды. Қобыландының қасындағы қырық жолдасының біреуі Ақшаханға хабар берді: «Қобыландының бір құнаны бар, жер басқанға болатын емес, қалай етіп аласыз, сіз, оны?—деді.— Естіп келдім хабарын мен,—деді. Сонда Ақшахан:—Япыр-ай, қалай қылып алармын ол құнанды, не өлтіруге, не алуға,—деді. Сонда хабар айтқан кісі:—Мен бір айла табармын,—деді.—Сіз жалғаннан той жасаңыз, соған қара атыңызды жаратып бәйгіге салыңыз, алты айлық жолға, әбден күйге келтіріңіз, сонда бұл алты айлық жолға ол торы шыдамай өліп қалады және ол торыға мінуге бала бермеңіз, Қобыландының өзі мінсін,—деді. Оны Ақшахан «бәрекелді» деп, қош көрді, жалғаннан той жаса­ ды. Құртқаға той болатынын білдірмейтін болды. Ақшаханның Қобыландыға қастығын бұрын Құртқа білуші еді, сосын бір адамға мал беріп, Ақшаханның қастық ойлайтынын біл деу­ ші еді. Ол адамы Бибіжан деген әйел еді. Әлгі «ат шаптырып, жалғаннан той жасаймыз» деген әңгіменің ішінде сол Бибі­ жан да бар еді, ол бәрін естіп отырды. Өзі тілеуші пақыр болып жүруші еді. Ол хабарды Құртқа сұлуға айтып келді:—Бүгіннен бастап Ақшахан қара атын бір айға жарататын болды, соған сіз де атыңызды баптай беріңіз, соған тор құнанды қалайда болса қосамыз,—деді. Және бір сыр айтайын, ноғайлыдан асылы бала мінгізбейтін болды. Сонда Құртқа сұлу «жақсы деп қала берді. Тор құнанды жақсылап баға берді. Ақшахан той қылатын бола­ ды, үш күн қалған кезде Қобыландының қасындағы жолдаста­ ры кеңес құрады: —Япыр-ай, осы Ақшаханның қара аты жүйрік болғанымен тор құнаннан оза ма,—деп.—Жоқ, біз осы тор құнанды Ақшаханның қара атымен қосып сынайық,—деді. Сонда қырық кісінің аузы бірдей, оны Қобыланды көріп күндейтін еді. Сонда тұрып айтты:—Қосамыз дегенімен, оны Құртка сұлу бермейді, әйел деген сұм болады, оны бес жасқа толғанша бағады. Оны басқа біреуге берейін деп жүрген болар,—деді біреулері. Сон­ да Қобыланды ұшып тұра келіп:—Бір қатыннан бір атты ала алмайды деген не, мен оны алып бәйгеге қосам,—деді. Сосын атқа мініп үйіне келіп:—Қайда құнан? Әкел, бәйгеге қосам,—

батырлар жыры деді. Сонда Құртқа құнанды жетелеп әкелді. Үстіне мақпал жапқан, жібекпен белін таңған, жібектен шылбыр таққан құнанды ноқтасынан ұстап жетелеп әкелді. Сонда Құртқа сұлу Қобыландыға жауап айтады: —Артық туған сұлтаным, Мінеки, тақсыр, тұлпарың! Ноғайлы бала бермейді, Атқа шауып желпілдеп, Екі аяғың салпылдап, Бәйгеге шаппа, сіз,—деді. Қалаға жақын барғасын, Алдыңнан толып жатқан қыз келер, Қайырылмаңыз, сіз,—деді. Сосын келер алдыңнан Көп жиналған келіншек, Бәрі бірдей шақырар, Шақырса да бармаңыз, Олардың тілін алмаңыз. Өңкей келер жас жігіт Бәрі бірдей алысып, Жағаласып жарысып, «Батыр Қобылан, кел дейді. Ойналық енді біз, дейді, Барасыз қайда сіз?» дейді. Аттың басын бұрмашы, Жігіттерге қарай тұрмашы. Онан соң келер ақсақал, Сақалының ағы бар, Сөйлесетін ішінде Олардан да жақсы тағы бар. Солармен сөйлесіп жүре бер, Батырым-ау, сіз,—деді. Мынау тұрған тор құнан, Жылқы озбайды тақымнан. Ол қалаға барғасын, Жылқы тұрған амбарға Кіргізеді сіздерді.

ҚЫДЫРБАЙҰЛЫ ҚОБЫЛАНДЫ Көрейін деп Ақшахан Келіп тұрар қасыңа, «Отырған жайың кең бе?» деп. Жылқы сыйған амбарға Сыйдық, енді, біз,—деші, Мазамды алма, сен,—деші, Сосын шығып кетер Ақшахан. Сонда сізді шақырып алып, ноғайдың жүн сиятын амбарына апарып отырғызар, сонда да шешінбе, сонда келіп тағы сұрар «отырған жерің кең бе?» деп. Сонда:—Рахат, жақсы, жайлы деп айтыңыз, «ноғайлының жүні сыйғанға сыймайтын біз бе?» деп отыра бер. Сосын сізді жақсы бір сарайға кіргізер, онда да отырарсыз көсіліп, екі аяғың шешініп, сонда қыз жіберер, келіншек жіберер, жігіт жіберер «балалығы, жастығы бар ма екен» деп сынау үшін істер және өзі сенің дидарыңды көру үшін істер,—деді. Той болып тарқады, ертеңіне ат шабатын мезгіл болды. Сон­ да Ақшахан қара атын шығартып, «алты айлық жерден шабам» деп хабар берді. Сонда Қобыланды бала сұрап еді, ноғайлыдан бір бала да бермеді, «мінетін бала жоқ» деп қарап тұрды. Сон­ да Қобыланды батыр жолдың шетіне шығып жалғыздығы есіне түсіп, бір ауыз сөз сөйледі: —Ағайын-туған менде жоқ, Есіркейтін пенде жоқ. Алдымда туған аға жоқ, Ағайын-туған және жоқ, Өзімнен туған бала жоқ. Енді нешік етерге, Жолықтым-ау бекерге. Атаңа нәлет жалғыздық, Менен де шығып кетер ме?! Ноғайлының баласы, Емессің бе ағайын! Жасың үлкен ақсақал, «Бала бер» деп айтайын Қара Қыпшақ ноғайға. Сонда ноғайлының баласы

батырлар жыры Біреуі жақын келмеді, Жаннан қорқып шамасы. Сонда Қобылан қасына Қошабай деген бір бала Жетіп келді қасына: —Рұқсат берсең, жан аға, Мінейін атқа мен,—деді. —Мінем десең, шырағым, Берегірек кел,—деді. Сонда тұрып Қошабай: —Мен айтайын әкем жоқ, Туған шешем және жоқ. Өзімнен басқа үйімде Қыбырлайтын адам жоқ. Сен үшін өліп кетейін, Атқа мінбей не етейін?! Сонда Қобыланды қуанып, Қошабайды атқа мінгізді, Үстіне жібек кигізді. «Ешкім келмес,—деді,—қасына, Егер кісі келсе қасына, Көрерсің жерде басын-ай». Алты күндік жерден барып ат шапты, үш күн дегенде Қошабайдың алдынан Ақшахан келіп:—Біздің қара атты көрдің бе?—деді. Сонда Қошабай Ақшаханға жауап берді: —Шабыстан атың танды деп, Үш күндік жерде қалды деп, Тор құнан ұшқан құстай боп, Өте шықты қасынан. Сонда Қошабай мен Қобылан бәйгені алып болғасын, елге қарап жүріп келе жатқанда, күймелі арбамен қыз-келіншекті ертіп, алдынан қатыны шықты пар жеккен жорғамен. Сонда Қобыланға Құртқа сұлудың айтқаны: —Қайырлы болсын, сұлтаным, Байрақтан келген тұлпарым!

ҚЫДЫРБАЙҰЛЫ ҚОБЫЛАНДЫ Ақсұңқарым, келдің бе, Ақшахандай зұлым хан Қуарып өзі қалды ма? Арышландай ер еді Қасыңдағы Қошабай. Асыл туған дана екен, Өзі жетім бала екен. Бұны өзіңіз көріңіз, Егер келсе шамаңыз, Іні қылып алыңыз. Сонда Қобылан Құртқа сұлуға айтты: —Тоқсан баулы ноғайлы Аралап өзің көр,—деді. Лайықты бір әйел Осыған алып бер,—деді. Сосын тұрып ақ Құртқа Бір әйелді алып береді. Лайықты бала еді, Іні болып бұл тұрды. Сонда тұрып Қобыланды «Аттанайын,—деп,—қалмаққа», Жол жүріп келе жатады. Жайықтың арғы бетінде Жиренқопа деген жер еді, Бесоба деген дөң еді, Ол жерде мекен қылған Қара қалмақ қатты сыбанның елі еді. Алшағыр деген хан еді, Жаз болса бағушы еді, Күз болса шабушы еді. Адамның дегенін қылмайтын Өзі бір қайсар ер еді. Сол көлді көргесін, Қобыланды елін көшіріп сол көлге ке­ леді. Алшағыр хан бұрын сол жерде отырушы еді, көлді сырты­ нан бағып тұрушы еді. Қобыланды көшіп келгесін, сол жердің

батырлар жыры оттығына қызығып қона кетті. Алшағыр Қобыландының қонғанын көре кетеді. «Құдай бізге берді деп, Бір көп дәулет келді деп, Шауып алар ел болды» деп, Үш жүз кісі қалмақ аттанып, жайылып жатқан малды қуады. Тобылғы меңді торы атпен, белдігі алтын болатпен, алпыс ар­ шынмен Қобылан шыға шапқан кезде, қалмақтар шошып тұра қашады. Бір қатары кетті баладай бақырып. Сонда Алшағыр қалмақ атының басын бұрады, ойлап кеңес құрады, бір айла жасайын деп Қобыландыға қарап тұрады. Қобыланды жетіп келгенде, Алшағыр қалмақ сөйледі: —Екеуміз бір жерде тұрып қос болайық, Өлгенімізше дос болайық. Менің жете алмай тұрған жерім бар, Айтайын деп тұрған кебім бар. Қырық күндік жерде Ала алмай тұрған жауым бар. Оны ала алмай тұрған себебім: Жиырма күндік шөл еді, Сол шөлден өтіп бара алмай, Кідіріп тұрған жайым бар. Сонда Қобыланды Алшағырдың «дос боламыз» деген сөзіне иланып, аңқау ер көдек қырық жолдасын ертіп, Қобыланды батыр жолға шығып жүре берді. Алшағыр қалмақ айтты Қобыландыға:—Оның бес қасқа деген ерлері бар. Айқасқа мен Байқасқа, Көкемби қасқа мен Көкқасқа, аяғында толып жатқан көп қасқа. Елден бір бөлек жатқан ел,—деді. Өзі бір мықты жер,— деді. Қырық күндік көлдің шетіне жиырма күндік жер барғанда, батырлар ере алмай кейін қалады.

ҚЫДЫРБАЙҰЛЫ ҚОБЫЛАНДЫ Жалғыз өзі Қобыланды Ілгері кетіп барады. Бір жерлерге келгенде, Ұйқысы келіп қалады. Анық ұйқысы келгенде, Алты күн жатып ұйықтап, Ұйқысы сонда қанады. Өзі ұйықтап жатқанда Тобылғы меңді торы аты жерді теп­ кілеп оятты. Қобыланды оянып, басын көтеріп қараса, кетіп бара жатқан бір құланды көрді. Сонда Қобыланның оғының көзі бар еді, жеті қырдың аржағынан барып тиюші еді. Қобыланды атып болғасын, өліп жатқан болар деп келіп қараса, оғы жатыр, құлан жоқ. Сонда Қобыландының айтқан сөзі: —Көзім, сенен қате болды ма, Шамасын білмей аттым ба, Қолым, сенен қате болды ма?! Бұл ұйқының зардабынан Буыным босап қалды ма. Тобылғы меңді торы атым, Жануар, адым аша көр, Аяғыңды баса көр! Манағы жүрген сұр құлан Жансыз болып қалмасын. Атаңа нәлет ит қалмақ Бекініп сүйтіп аламысың. Құлаштап аттап баса көр, Адымыңды аша көр. Тобылғы меңді тор атқа Қамшыны енді басады, Құмнан зырылдап өтеді. Құмның арғы шеті шың еді, Шыңға таман жетеді. Шыңның шықты басына, Манағы жүрген сұр құлан Барған екен жолдасының қасына.

батырлар жыры Қобыланды тауға шыға бергенде, бес қасқаның біреуі Байқасқа қасына жетіп келіп, сөйлей берді: —Жапанда жүрген баласың, Жарқыным, қайда барасың? Балдырғандай жас бала, Білмеймісің шамаңды, Танымайсың ба мендей бабаңды? Менің атым—Байқасқа, Сені қойман алмасқа, Баласың не еткен, сен,—деді. Өлмеймін десең де өлесің, Ат-жарағың бер,—деді. Жаным ашып мен тұрмын, Кете бер елге, сен,—деді. Сонда Қобылан сөйледі: —Асылымды сұрасаң, Мен бір ноғай деген ел едім. Ол ноғайдың ішінде Қара Қыпшақ деген мен едім. Әкемнің аты—Қыдырбай, Қобыланды деген мен,—деді. Іздегенім сұрасаң, Қозғалмас ханның елі еді. Ақылы жоқ қалмақтар Қаза айдаған келеді. Жаның ашып сен тұрсың, Ат-жарағың бер,—деді, Кетейін алып мен,—деді. Ішіңде бар да ақ сауыт, Сыртыңда бар да шарайна, Басында бар да дулыға, Кезек бердім мен,—деді, Ата бер, қалмақ, сен,—деді. Қарсы тұрды қақшиып, Тайсалмастан бақшиып. Сонда қалмақ байқаса, Толайына қол салды, Атайын деп оңдалды.

ҚЫДЫРБАЙҰЛЫ ҚОБЫЛАНДЫ Бір атқанда үш атты, Үш оғын бірдей бос атты. Киімінен өтсе де, Етіне дарып кетпеді. Сауыт пенен шарайна Оған да оғы батпады. Сонда Қобыланды сөз сөйлей бастады: —Байқасқа қалмақ, сен,—деді, Атамын енді мен,—деді. Атқан оғым өтеді, Басың жерге кетеді. Неше қасқа болсаң да, Жолдасыңа бар,—деді. Қатының мен балаңа Өлемін деп хабар айтып кел,—деді. Қайта келмесең сен,—деді, Өлтіремін мен,—деді. Қорықпасаң қалмақ-ау, Енді кезек бер,—деді. Атының басын тартпады, Еліне қалмақ қайтпады. Қалмақ тұрды қақшиып, Екі көзі бақшиып. Сонда Қобыланды оқ атты, Атқан оғы өтеді, Қалмақтан өтіп кетеді. Аржағында бір төбе, Тостағандай төңкеріп, Ол төбеден де өтеді. Ар жағында бір тауға Тағы да еніп кетеді. Сонда қалмаққа Қобыланды батыр ақырды: —Тағы қапа қалмаңдар,—деп, Қалғандарын шақырды. Сонда Байқасқа өлгесін,

батырлар жыры Артынан келді баршасы. Сонда Қобыланды ақырды, Елуін бірдей жапырды. Қыра берді ер Қобылан Тоқтамай-ақ кәпірді. Сонда бір бала ортаға келмей, шетте жылап тұрады: Қырық тоғызын сояды, Жоқ қылып Қобыланды қояды. Сонда бала Қобыланның қасына келіп, сөйлей бастады:

—Бала едім мен,—деді, Артымдағы еліміз Жеті күндік жер,—деді. Елу кісі баршасы Қалмақтан шыққан ел—деді. Бұл ерлерге еріп Шығып едім мен,—деді. Мен ақылдан торықтым, Өлгенін ерлердің көргесін, Енді сізден қорықтым. Сонда Қобыланды: —Олай болса, сен,—деді, Еліңді баста, жүр,—деді, Өлтіремін мен—деді, Елің қандай ел?—деді, Сонда бала айтады: —Қалмақтың мұнда қоры бар, Істеп жатқан тойы бар. Тілімді алсаң бармағын, Асыл Қобылан сен,—деді. Жеті күндік жер,—деді, Бастаймын тура мен,—деді. Ата менен анам бар, Аға менен іні бар. Бұл тілегім берсеңіз, Туысқан, туған-ағайын

ҚЫДЫРБАЙҰЛЫ ҚОБЫЛАНДЫ Соны өлтірмей берсеңіз. —Баста тура, сен,—деді, Аудармай елге апарсаң, Өлтірмеспін оларды мен,—деді, Біреуіне тимен мен,—деді. Алдына түсіп желеді, Қозғалмас деген хан еді, Жеті күнде жетеді. Қаланың көрді шамасын, Жиып ал деп Қобыланды Тастай берді қасында Манағы жүрген баласын. Қозғалмас ханның елімен Қаласын алды талқандап. Шұбыртып қатын-баласын, Қозғалмастай хандардың Жеті күнде алып болды-ау шамасын. Жетім-жесір шұбыртып, Айдады сүйтіп қарасын. Үш қонып сыртқа шыққанда, Бұрынғы қалған қырық кісі Сонда келді шамасы. Сол күні Қобыланды батыр ұйықтап жатып бір түс көрді, түсінде жаман іс көрді, ол түсін жолдастарына сөйледі: —Әкем еді Қыдырбай, Қуарып жүзі солыпты, Нағыз мұңды болыпты. Әкем жүр ошақтың қасында, Жерде жатыр басында Түс көрдім жаман осындай. Ақарудай анамыз Аяғында шарық-ты, Құрым қалпақ басында, Тия алмай жүр көздің жасын да, Қайғысы болды-ау осындай. Ақ Құртқадай алғаным, Болыпты қатты арманым.

батырлар жыры Аты әйел болғасын, Неге келсін дәрмені. Егізім еді Хансұлу, Ат артына мініпті. Шұғадан жабылған Туырлығын қарасам, Тоқымдыққа тіліпті. Үйде тұрған қазынаны Жабыла қалмақ киіпті. Артымдағы дүние Сондай мүшкіл болыпты. Аспанға шаңын шығарып, Тоғайда жатқан көп малды Қалмақ айдап қуыпты. Мен ілгері кетейін, Атама сәлем берейін, Анамның жүзін көрейін. Егізім еді Хансұлу, Жолығып жауап берейін. Алған жарым ақ Құртқа, Оның да жүзін көрейін. Жетім менен жесірді Сіздер айдап келерсіз, Енді мен елге кетейін. Сонда Қобыландының бір жолдасы сөз сөйледі Қобыландыға: —Барарсың, Қобылан, сен,—деді. Кеткенің тастап болмайды Енді бізге жөн,—деді. Жер ошақта атаң бір тұрса, Шулап тағзым етерге. Басы жерде бір тұрса, Ұйықтап төсегінде бұл жерге. Ақарудай бәйбіше Шарық кисе аяққа, Болған шығар кебіс-ті, Дүниесі болған тегіс-ті. Хансұлудай егізің

ҚЫДЫРБАЙҰЛЫ ҚОБЫЛАНДЫ Ырғытып жорға мінген-ді, Құбылтып торқа киген-ді. Салтанатын бұл көріп, Тәрбие көріп жүрген-ді. Алған жарың ақ Құртқа Құбылып жүзі бұл солса, «Алғаным қашан келер,—деп,— Тілекті Құдай берер» деп, Мұңайып ол жүрген-ді. Олардың айтқан жауабы Қобыландыға жарамай, Кететін болды қарамай. Тобылғы меңді торы аттың Елге басын қаратты. Құлан да емес, Кұс та емес, Құйын да емес, Аң да емес, Адам көрген жан емес. Ашылып кетті арасы, Көрінбей кетті қарасы, Жылқының ондай болмас баласы. Сексен күндік жол еді, Сегіз күнде келеді. Ай қараңғы, күні бұлт, Сонда торы ат тұрады. «Не болды,—деп,—торы атқа» Сонда Қобылан ұрады. Сонда торы ат сөйлейді: —Елден шығып кеткелі Ауыздығымды алмадың, Басымды жерге салмадың. Арқа терім іріп тұр, Артқы оқпаны еріңнің Қыр арқама кіріп тұр. Арқадан аққан қанды ірің Бақайыма жетіп тұр. Борбайымның қоңы жоқ, Бұл мойнымның жалы жоқ,

батырлар жыры Жүруге менің әлім жоқ. Жирен деген көліңді, Қалмақ алған еліңді. Ақ Құртқадай арудың Қаққан алтын қазығы, Қазықтан тұрмын кете алмай. Шамданған соң жеріңе Қалғаным жоқ жете алмай. Ат жүрмеген соң, Қобыланды қылышын суырып алып, сонда айтқан сөзі екен: «Алшағыр қалмақ жерді шауып, алған жерін тастап қашқан екен, жетпіс күндік жерге асқан екен». Аттан түсе қалып жерді сипап қарады, қазықты тартып қолға алды, отыра алмай долданды. «Ат қазықтан кетпейді» деген сөз осы­ дан қалған екен ғой. Аттың ерін алып тастай беріп, Қобыланды батыр Отыра алмады кідіріп, Маңдайдан тері шұбырып. Ағарып таң атқанда, Биік дөңге көз салса, Бесоба деген дөң екен. Ешкі қырған деген Биік тау екен. Тұрған жерге көз салса, Жирен деген көл екен. Сонда Құртқа кетерінде қазыққа қағаз жазып байлаған екен. Ару болса нағылсын, ықтиярсыз қалмақ айдаған екен. — Тірі болса алғаным, Шырын-шекер, бал татқан, Тар төсекте бір жатқан, Ибалықпен сөз сөйлеп, Наздықпенен көсілген, Қынай буған тар белім Суық қолға шешілген. Тірі келсе алғаным, Қырымға хабар бұл салсын,

ҚЫДЫРБАЙҰЛЫ ҚОБЫЛАНДЫ Қырымнан байтақ ер алсын, Сүйтіп келіп кек алсын, Бір-екі күн жатып дем алсын. Қарындасы Хансұлу Ат артына мінілді, Үстіне киген қамқа тон Сауырына аттың жабылды. Бір көруге зар болып, Егізі сондай сағынды. Жібектен тартқан желісі Қылышпенен кесілді. Туырлығын қараса, Тоқымдыққа тілінді. Үйде тұрған қазына Бұған да қалмақ киінді. Атасы еді Қыдырбай, Жер ошақта бұл қалды. Анасы еді Ақару, Қолында қалды таяғы. Сарықтың кетіп соңында, Ерік кетіп меңдеген, Жаным тек тұр өлмеген. Сол жауапты есіткесін, Қобыланды атын ерлеген. Анасынан туғалы Мұндай жапа көрмеген. Тобылғы меңді тор атпен Қалмаққа басын қаратты. Құлан да емес, құс та емес Ойға келсе орғыған, Қырға келсе қарғыған, Атқан оқтай зырлаған, Жерді басып тұрмаған. Түлкі жүрмес түлейден Түнде желіп өтеді. Қарсақ жүрмес қалыңнан Қақап өтіп кетеді. Жетпіс күндік жол еді, Жеті күнде Алшағыр 9-0079

батырлар жыры Шәһарына барып жетеді. Шәһар шетіне келгенде, Бес сарықтың соңында Қаңғырып жүрген анасы. Анасына сөйлейді Қобыландыдай баласы: —Жасы жеткен анамыз, Жоқ па еді туған балаңыз? Бұл жастарда қой бағып, Келе ме, шеше, шамаңыз!? Мойның болып ырғайдай, Битің болып торғайдай, Құрым қалпақ басыңда-ай, Тыя алмай көзден жасыңды-ай, Аяғыңда кең шарық, Болыпсың нағыз шын ғаріп! Қолыңдағы таяғың Көсеуменен тең екен, Сұмырай кемпір, аяғың. Алладан тілек иманың, Пайдасы болмас жиғанның. Кетіп есің сен деген, Нең қалды енді өлмеген?! Сонда кемпір егілді, Көзінің жасы төгілді: —Алғаным еді Қыдырбай, Қыдырбайдың тұсында Мақпал менен паршадан Пішуші едім түндікті. Сары аяқпен сапырған, Сары балды ішірген, Тұсыма мейман түсірген, Менің немді сұрайсың? Құлыным кетіп далаға, Қысырақтай жамыраған, Қозылы қойдай маңыраған, Құлынымнан айырылып, Мен сорлымын аңыраған. Айналайын, жан бала,

ҚЫДЫРБАЙҰЛЫ ҚОБЫЛАНДЫ Мазақтама өзімді, Кез келген қалмақ ояды Мынау менің көзімді. —Құлының, шеше, мен,—деді. —Әркім мазақ еткесін, Мендей сорлы сенбейді. Мен тарығып жүргенде, Құлыным менің келмейді, Тілекті Құдай бермейді. Қай бағының гүлісің, Қай патшаның ұлысың? Қай базардың бұлысың, Айналайын, қарағым? Ат үстінде баласың, Тірі көрсең Қобыланды, Осындай болды анаң деп, Өзің хабар айтарсың. Сонда Қобылан сөйлейді, Сөйлегенде бүй дейді: —Айналайын, қарт ана, Маған берші, сен, мама. Тістеулі тұр бармағың, Қанша ауыр болсаң да, Жеңіл екен салмағың. Шеше, берші мамаңды, Танымайсың ба біздей жалғыз балаңды. Егізім қайда Хансұлу, Мен дидарын көрейін. Алған жарым ақ Құртқа, Мұнан да хабар алайын, Қайдан іздеп табайын? Сонда кемпір егілді, Көзінің жасы төгілді: —Айналайын, қарағым, Құлыным менің сен емес, Сен қылма мені келемеж. Меңзетемін сөзіңді, Танымаймын өзіңді. Алшағырдың қасында

батырлар жыры Келінім Құртқа тұрғасын, Жылай-жылай ағарды Екі бірдей көзім де. Айналайын, қарағым, Танымаймын мен,—деді. Бес саусақтың қалы бар, Көрмей сенбен мен,—деді, Мазақтама, сен,—деді. Сол уақытта Қобыланды Атынан түсе қалады. Бар киімін шешініп, Сыпырып жерге салады. Сонда кемпір келеді, «Ойға түссе тізем деп, Өрге шықса белім деп, Баяғы, әттең, күнім» деп, Құлынын көзі көргесін, Құшақтай алып мойнынан, Құдай маған берді деп, Қарағым қайдан келді деп, Ақ жүзінен бір сүйіп, Сонда кемпір жығылды. Түсі кетіп бозарып Бір азырақ жатқасын, Есін жиып алады. Есін жиып алғасын, Сонда кемпір сөйлейді: —Қабыл екен тілегім, Кірді,—деді,—реңім. Бітсе де бүгін сүрегім, Құдай алса ризамын. Шығып мүйіз басыма, Жетіп көкке тіреуім. Алшағырдай қалмақтың Жеті қатар қазған оры бар, Ор ішінде жиған торы бар. Жеті қатар жебе бар, Болаттан каққан шеге бар. Отыз аршын қаласы бар,

ҚЫДЫРБАЙҰЛЫ ҚОБЫЛАНДЫ Бер жағында балшық сор. Ат шаппайтын жері бар, Қалмақтың мұнда торы бар. Осыдан барып сен өлсең, Маңдайымның соры бар. Қарың қайда болса, қатының сонда, Қырымға бар да хабар сал, Ноғайдың байтақ ерін ал, Қайтып кел де, кегің ал, Қарағым, менің тілімді ал. Сонда Қобылан ер еді, Жүгіріп атты ерледі, Ашуменен терледі. Анасынан туғалы Мұндай жапа көрмеді. Құбылтып енді желеді, Дөңгелентіп келеді Ақ бұлттың үстімен, Көк бұлттың астымен. Алшағырдың қатыны Сол күні түнде түс көрді, Түсінде жаман іс көрді. Сонда түсін айтуға Байына қатын жүгірді: —Бүгін мен бір түс көрдім, Түсімде жаман іс көрдім. Күнбатыстан келді көк бөрі, Ойда жатқан отыз қой Отызын бірдей ол жеді. Қырда жатқан қырық қой Қырқын бірдей ол жеді. Алты бағлан ақ қозы Алтауын бірдей ол жеді. Жабағылы көк саулық Көтеріп тұрып ол жеді. Ай мүйізді көк қошқар Тамағынан оны алды, Мойнын бұрап ол салды. Күн шығыстан қара бура ол келді,

батырлар жыры Даусы шықты күркіреп, Қалмақ қашты дүркіреп. Жалғыз қызың Ибажан Даусы шықты шырқырап. Бір құба үлек бұл келді Ол қалаға аунады, Кесегі қалмай қурады. Қалмақ халқы шулады, Жамыраған қойдай маңырады. Бір айдаһар бұл келді, Қалаға келіп ысқырды, Ен қалмақты тықсырды. Отырған жері ой-шұқыр, Басқан жері май шұқыр. Бес өгіздің терісінен Қолына қамшы етіпті. Құнан пілдің сырт қайысын Атына тізгін етіпті. Малды иесіз деп пе едің, Малдың да иесі жетіпті. Осы түсім жаман түс, Күнбатыстан көк бөрі Қобыланды батыр болмасын. Ойда жатқан отыз қой Отыз төрең болмасын. Қырда жатқан қырық қой Қазы, мүфти болмасын. Алты бағлан ақ қозы Алты балаң болмасын. Жабағылы көк саулық Біздей сорлың болмасын. Ай мүйізді көк қошқар Сұлтаным өзі болмасын. Өз ордаңда өкіртіп, Ор қояндай шалмасын. Шулатпасын балаңды, Қиратпасын қалаңды. Айдаһардай ысқырып, Ен қалмақты тықсырып,

ҚЫДЫРБАЙҰЛЫ ҚОБЫЛАНДЫ Отырған жері ой-шұқыр, Көпшікті ері болмасын. Басқан жері май шұқыр, Үзеңгісі болмасын. Үзеңгі майдай еріліп, Ер келмесін тебініп, Жалмауыздай емініп. Бес өгіздің терісі Белдігі берен болмасын. Құнан пілдің терісі Белдегі садақ болмасын. Басыңа күн тумасын, Біз секілді бейбақты Сабап қойға қумасын. Байлаулы атың баптай көр, Қылышың болса, таптай көр, Найзаң болса, саптай көр. Осы түсім жаман түс, Осы айтқаным келмесін. Хансұлудың көргенін Жаратқан жан көрмесін. Сонда Құртқа сұлуың Үйден шықты жүгіріп, Отыра алмай кідіріп. «Құдай маған берді ме екен, Сұлтаным бүгін келді ме екен!». Қалаға шықты өрмелеп, Екі қолын сермелеп. Көзінің төгіп жасын-ай, Қаланың шықты басына-ай. Жасын тыйып алады, Төңірекке көзін салады. Көк бұлттың астында, Ақ бұлттың үстінде Құбылып ойнап келеді. Тобылғы меңді тор атты Сонда Құртқа көреді. Қобыландының алдында Жай бұлты бар еді,

батырлар жыры Қызыл мұнар жел болып, Алдынан оның келеді. Сонда Құртқа сөйлейді, Сөйлегенде не дейді: —Айналайын, алғаным, Келген екен қалаға, Көрді ме екен анасын, Емді ме екен мамасын. Көрді ме екен енекем Туған жалғыз баласын. Шығарып алып мен қойдан, Мақпал мен парша піштірсем, Тұсынан мейман түсірсем, Сары аяқтан сапыртып, Сары балды іштірсем. «Ұлсыз, қызсыз өттім» деп, Мен бейарман болмаймын Жалғанша сенің жүзіңнен. Келген екен ізімнен Қыдыр ата жар болып. Қырық шілтен, қолдай көр, Алдында туған аға жоқ, Артында туған іні жоқ, Есіркейтін пенде жоқ, Өзінен туған бала жоқ, Алладан басқа пана жоқ. Жалғызымның жолына Жанымды айттым құрбан-ды. Құдай нашар қылғасын, Нешік айла етерге Жолығып тұрмын бекерге. Сонда Қобыланды жетеді, Жеті қатар қазған ор Ат қарғытып өтеді. Жеті қатар жебесін Атып талқан етеді. Ойда жатқан төресін, Төренің ұрды енесін. Алты бірдей баласын

ҚЫДЫРБАЙҰЛЫ ҚОБЫЛАНДЫ Алты жерде шалады. Жабағыдай көк саулық Қырға қарай құлады. Алшағырдай қалмақты Ор қояндай өкіртіп, Ордасында шалады, Өлтіріп кегін алады. «Қарындасым қайда?» деп, Көп қалмақты аралап, Бірнеше күн қарады. Кең тоғайдың ішіне Көп жылқыға таман барады. Тігулі тұрған жолым үй, Жолым үйге қарай барады. Тесігінен сығалап Жолым үйдің ішін қарады. Үйдің ішіндегі отырған құлдар:—Біздің қолымыз аяқты көтере алмайды, ауыр,—деп, Хансұлуға көтертіп қымыз ішіп отыр екен, сонда Хансұлу: —Осылай ма еді бергенің, Қорлық болды-ау көргенім, Мұнан жақсы болар еді өлгенім,— деп ойлап отырса, тесіктен сығалап тұрған Қобыландыға көзі түсіп кетіп, қымыз ішкізіп отырған құлдың басына зереңмен салып қалады, қымыз төгіліп қалады, құл жазғанның өзі аппақ қымыз болады. Ұрғаннан соң Хансұлу, Үйден шығып жөнелді. Сонда құлдар ақырды, Хансұлуды шақырды: —Қашпа, сорлы, сен,—деді, Шығармаймын үйден мен,—деді. Құтылармын дейсің бе, Қашқанменен, сен,—деді, Осылай деп құлдар сөйледі.

батырлар жыры Үйден шығып алғасын, Хансұлу қайтып келмеді. Жалғыз шыққан құлды қырады, Құлдарды Құдай ұрады. Отыз құлды қырғасын, Үні шықпай үйде тұрады. Сонда Қобыланға жақындап, Хансұлу сөз сөйледі: —Айналайын жан аға, Келдің бе Алшағыр салған қалаға? Жолықтың ба, ағеке, Бес сарықтың соңында Қаңғырып жүрген анаға? Алшағырдың қасында Жеңешемді көрдің бе? «Егізім менің қайда» деп, Мені іздеп келдің бе? Қабыл екен тілегім, Жаңа кірді-ау реңім. Шығып мүйіз басыма, Жетіп көкке тіреуім. Біздің көрген жәбірді Мұсылманға бермесін, Жаратқан ынсан көрмесін. Егер кетсең далаға, Мені қоя көрме қалаға. Бір шыбындай жаным болсын Жолыңа, көке, садаға. Алтын басым күң болды, Менің теңім құл болды. Кетіп өзің далаға, Иесіз дүниең тұл болды. Үйде тұрған он құлдың Қатты қолын бу,—деді, Сабап, тіпті қу,—деді. Қобыланды артық ер еді, Атынан түсе қалады, Үйге таман барады.

ҚЫДЫРБАЙҰЛЫ ҚОБЫЛАНДЫ Құлдардың қолын буады, Құлға бір мүшкіл туады. Манағы тұрған Хансұлу Құлдарды сабап қуады. Кезекті дүние деген бұл Қалаға жақын келгесін, Қалған құлды қырады. Құлды қырып болғасын, Манағы тұрған Хансұлу Кідіріп сонда тұрады. Сонда тұрып Қобыланды Алдырады арбаны, Жорға менен күймені, Үстіне шатыр құрдырды. Хансұлудай аруға Кілең жібек кидірді. Алшағырдың қатынын Қойға салды күңдікке, Қызын салды долыққа, Сүйтіп кегін алады. Алғаннан соң қаласын, Шулатқасын баласын, Қалмақтың көрді шамасын. Шешесіндей Ақару Бұған да арба жектіріп, «Жүрісі жайлы болсын» деп, Оған да жорға жектірді. Ақ Құртқадай аруға Бұған да жегіп арбаны, Қатар жегіп жорғаны, «Үшеуі қатар болсын» деп, Үшеуіне де торқа кигізіп, Түсі бірдей жорғаны Үшеуіне жегіп парымен, Бірнеше күн жол жүріп, Баяғы Жирен көл еді, Сол көліне қайрылып Қобыланды батыр келеді. Сол көлге келіп жағалап,

батырлар жыры Қонып қалды-ау шамалап. Қалмақтың би мен бегі еді, Қонып жатқан ел еді. Бәрі бірдей артынан Маңыраған қойдай өреді. Қаңғырып қалмақ келеді, Қобыландының шапқан жері осы еді. Жирен көлді мекендеп Қашаннан жатқан ер еді. Алшағырдың тұқымы Ол мұсылманға бағынып, Қара Қыпшақ болғасын, Ноғайлы деген сол еді, Ол ноғайлының елі еді. Соныменен ара қыпшақ көбейіп, Әбден біраз ел болды. Сонда Қобылан бірнеше күн тұрғасын, Жирен көлге қонғасын, Демін алып болғасын, Қобыланды қасындағы қырық жолдасын ертіп алып, жауға жүрмек болады. Сонда шешесі Ақару Алшағырдан көрген қорлығын Қобыландыға айтып сөйлей бастайды: —Асыл туған сұлтаным, Неше жыл болды мінгелі, Шаршамай ма шапқан тұлпарың? Беліңе буған көк берен Сермесе кеспей қалмағын. Білмеймісің, перзентім, Алшағырдай қалмақтың Қойын бағып зарлаған Біз секілді бейбақты? Сүйтіп қалмақ қорлаған, Кетіп есім мен деген, Тек жаным тұр өлмеген. Басқа біткен шашымыз Бір күндерде қуарды. Жасымыз жетіп меңдеген,

ҚЫДЫРБАЙҰЛЫ ҚОБЫЛАНДЫ Тек жаным тұр өлмеген. Кетпе, балам, сен,—деді, Өз көзіңмен көр—деді. Қолыңнан қаз да, көм,—деді. Ерік кетіп мен,—деді, Дидарыңды бір көрмей, Жау ішінде шөлдедім. Жылай да енді жұбайым, Жар болсын енді Құдайым. Ана десең, перзентім, Кетпе деп сенен сұраймын. Жасым жетіп торықтым, Ажал жақын секілді, Мен өлімнен қорықтым. Енді кетсең далаға, Үстімізге жау қонар. Күн тумай біздей анаға, Біз секілді ғаріпты, Зарлатып, балам, бола ма?! Бұрынғыдай, қарағым, Жүретұғын дәрмен жоқ, Сіз кеткесін далаға. Енді бізде арман көп,— Деп кемпір жылай берді. Сонда қарындасы Хансұлу Жақын келді қасына-ай, Көзінің төгіп жасын-ай: —Айналайын, егізім, Алтын еді лебізің. Қыдырбай еді бабаңыз, Сіз кеткесін далаға, Қалған иесіз қойыңыз. Атымыз әйел болғасын, Келсін неге шамамыз?! Қалмақтың бақтық құлдарын, Қиындықтың біз көрдік Неше түрлі сұмдарын. Өлтіріп кет, сіз,—деді, Қалайық өліп біз,—деді.

батырлар жыры Білесің бе, ағеке, Жасы үлкен бабаңыз Жеті жатта бұл қалды, Келмеді-ау біздің шамамыз, Баруға бар ма шамаңыз?! Құдай бізге қылғасын, Жылаудан басқа болмады Ешбір біздің панамыз. Сорлы болған бауырдың Оңбайтын ісін біліңіз. Қолына түссем кәпірдің Қайғы түсер басыма. Сіз бір қайтып келгенше, Дидарласып көргенше, Өзің ойлап қарашы, Не келер оның қолынан Мынау тұрған анаңыз. Сіз кеткесін далаға, Көреміз ғой біздер де Өктем-өктем сөздерді, Сіз келгенше жолыңнан. Сіз кеткесін далаға, Жолығамыз ғой, ағеке, Қара бауыр құлдарға. Сөз айтуға болмайды Атаңа нәлет мұндарға. Сол жауапты айтқанда, Үйден шығып Ақ Құртқа, Жақынырақ келеді, Келе тұрып сөйлейді: —Айналайын, алғаным, Дүниенің білдім жалғанын. Не түрлі көрдім азапты, Сіз кеткесін далаға. Артыңызда күн туды Қатын менен балаға. Қалмақ қорлық бердірер Ақ сүт берген анаңа. Жақын жерде кәпір жоқ,

ҚЫДЫРБАЙҰЛЫ ҚОБЫЛАНДЫ Тілімді алсаң, сұлтаным, Бізді тастап кетпеші, Қаншама жәбір біз көрдік. Көрдіңіз ғой өзіңіз Айырып алдың өзіңіз. Сіз болмағасын бұл жерде Таянып қалып едік өлуге. Ақ сүт берген анаңыз Жәбір көрген бұл байғұс. Жадыңызға алсаңыз, Атаңыз жатып бұл қалды. Өзіңіз кетіп қалғасын, Бұл ордада кім қалды?! Қалмақтың ісі осылай, Бізге мұндай күн салды. Өлтіріп кет анаңды, Тастап кетпе, сұлтаным, Мұндай жиған қараңды. Асылың артық ер,—деді, Айттым сізге мен,—деді. Жадыңызға саламын, Тындасаңыз сіз,—деді. Ақарудай бәйбіше Келіп тұрды қасына-ай, Көзінің төгіп жасын-ай: —Сағынып көрген тұяғым, Кезенесің алысқа Кетейін деп, шырағым. Ақ Құртқа мен Хансұлу Естисіз бе сіз сөзін. Біздің көрген жәбірді Көрмеп пе еді көзіңіз. Енді сапар бұл шексең, Тірі қоймас дүниеде, Көміп кет енді өзіңіз. Енді кетсең далаға, Өлтіріп кет, шырағым, Біздей сорлы анаңды. Өлмесем де өлгенім,

батырлар жыры Өлім болды көргенім, Енді айтып жауап болғаным. Сонда тұрып Қобыланды Қайрылып бір ауыз сөз сөйледі: —Алыс емес, жақын жер Менің жауға барғаным. Тек бұл емес қой менің Талай жауды алғаным. Атқа мініп алғасын, Жарамайды, шешеке, Менің түсіп қалғаным. Қорлық бермейді біздерге, Енді ешкім көзін сала алмас, Енді, шеше, сізге де. Тапсырамын Аққа мен,—деді, Алпыс күнде келермін, Қайғы етпе, ана, сен,—деді. Тірі болсам келермін Екі ай жүріп мен,—деді. Баратын жерім сұрасаң, Қостөре деген ел,—деді. Қобыланды батыр жөнеді, Жолдасы жоқ дара еді, Жалғыз кетіп барады. Қасында сонда Қошабай Жолдас болып ереді. Екеуі шығып жөнелді, Қошабай мінген кер еді, Қобыландыдан азырақ төмен ер еді, Қорықпайтұғын неме еді. Екеуі шығып алғасын, Күні-түні жол жүрді, Қисапсыз жолда мол жүрді. Аяңдамай желеді, Батырлар желіп жөнелді. Қостөре деген қашаннан Қалмақтың мықты ханы еді, Бекіп жатқан жан еді. Көлденең жатқан тау еді,

ҚЫДЫРБАЙҰЛЫ ҚОБЫЛАНДЫ Айналасын сұрасаң, Өзі мықты жау еді. Жан келмейтін жер еді, Өзі де мықты ер еді. Бір жаһаннан қорықпайтын Асылы мықты неме еді. Ноғайлы келе жатыр дегесін, Қостөре екі мың әскермен шығып жатқан екен қарауылға. Көрінді жаудың қарасы, Ашылды жердің шамасы. Қостөреге көрінді Қобыланды мен Қошабай Екеуінің қарасы. Жүз кісі алып қасына, Қостөре жүрді аралап, Көрінген жауды болжалап. Сонда жүз кісі ертіп қасына Қобыланды да келіп жетті. Сон­ да Қостөре Қобыландыға сөйлей бастады: —Екі бірдей баласың, Екеуің де қайда барасың? Білмей ме екен адамзат Өзінің қайрат шамасын?! Біз қалмақ деген ел едік, Бөлек жатқан ер едік, Жау көрмеген біз едік. Айтыңыз ата-анаңыз, Білейік енді шамаңыз. Сонда Қобыланды сөйлейді, Сөйлегенде бүй дейді: —Біз ноғайлы деген ел едік, Тоқсан баулы ноғайлы Ежелден жатқан көп едік. Ұзыннан жатқан өзен су Жағалай қонған мол еді, Көптігіміз сол еді. 10-0079

батырлар жыры Ноғайлының ішінде Бөлек-бөлек санасы Қара Қыпшақ деген ноғаймыз. Қыдырбай еді атамыз, Қобыланды мен Қошабай Сонан туған баламыз. Іздегенім сұрасаң, Қостөре қалмақ ер еді, Бір мықты жер еді. Мұсылманға кірсін деп, Іздеп шықтым дініңіз. Қайсысы жақсы бұл діннің, Өзіңіз ойлап біліңіз. Екі талай жер болса, Жеңісуге қалайсыз? Аз бен көпке қараман, Тәуекел етіп қаламыз. Қостөре сонда сөйледі, Сөйлегенде бүй деді: —Ноғайлы деген, сен,—деді, Жасқанатын емен мен,—деді. Ондай көңілің бар болса, Сынасалық, кел,—деді. Сонда тұрып Қостөре Атының басын бұрады, Оңтайланып алады: —Енді кезек бер,—деп сұрады. Қобыландыдай баланың Білейін күш шамасын. Сыйламай ма екен ер Қобылан Жасы үлкен ағасын?! Кезегімді, батыр, бер,—деді, Қайратымды көр,—деді. Сонда Қобылан сөйледі: —Ата бер, қалмақ, сен,—деді, Жасқанбаймын мен,—деді. Қайратың болса ете бер, Аянбай, қалмақ, сен,—деді. Сонда қалмақ долданды,

ҚЫДЫРБАЙҰЛЫ ҚОБЫЛАНДЫ Қорамсаға қол салады, Атайын деп оңдалды. Қорамсадан оқ алды, Төртеуін бірдей атады. Қобыландыдай еріңнің Үстінде бар да ақ сауыт, Сыртында бар да шарайна, Басында бар да дулыға Сыртында бар да қалқаны. Қарсы тұрды қасқайып, Жасқанатын ер ме еді. Сонда қалмақ оқ атты, Үшке дейін жалғастырып болатты. Ол қалмақтың үстінде Ақ сауыты жоқ екен, Тек шарайна бар екен. Сонда Қобыланды ойланды, Қорамсаға қол салды, Көк жебені қолға алды. Атайын деп Қобыланды, Қостөреге көз салды. Өзіне кезек бергесін, Атуға кезек келгесін, Қобыланды сонда Қостөреге сөз айтты: —Қостөредей хан,—деді, Сөзіме құлақ сал,—деді. Анау тұрған жолдасың Кейін қайтсын, бар,—деді. Бар болса сенің қатының, Балаң менен оларға Сәлеміңді айт,—деді. Өлмеймін деп ойлама, Менімен тіпті ойнама. Мынау тұрған сұр жебе Атсам оқты қоймайды, Өзі өтпей қоймайды. Сен секілді қалмақты Өлтірмей, сірә, қоймайды.

батырлар жыры Қалмақ кете қоймайды, Айтқан тілін алмайды, Кейін қайтып бармайды. Сұр жебесін ер Қобылан Сонда тұрып басады. Шарайнаға қарамай, Атқан оғы өтеді, Қалмақтан өтіп кетеді. Қалмақтың басы бөлінді, Өлгендігі қасындағы Жүз кісіге көрінді. Жүз кісіден он кісі Кейін қарай қашады. Сонда Қобылан ер тұрып, «Қостөре хан өлді деп, Келіп көрсін құл»—деді, Енді болды жер,—деді. Сонда жүз кісі қалмақты жасырды, Қошабай батыр ақырды: —Келе бер,—деп,—қорықпасаң, Айқайлап бәрін шақырды. Қошабай мен ер Қобылан Қалмаққа сонда шабады. Ішіне таман барғасын, Батырлар жұлқыс салады. Қошабай мен Қобыланды Қалмаққа салды ойынды. Бұрынғы қашқан он кісі Қалмаққа берді хабарды. Хабар алып көп қалмақ, «Ерлердің басын кесіп алам» деп, Жақындап жетіп қалады. Қошабай мен Қобыланды Бұларға жақын барады. Өлгендердің көп аты Жайылумен қалады. Қалмаққа жақын барғанда, Қошабай салды айқайды. «Алла» деп бір жапырды

ҚЫДЫРБАЙҰЛЫ ҚОБЫЛАНДЫ Іркілмейді екі ер, Көпке кіріп барады. Батырлар жақсы ұрынды, Қалмақтың бәрі қырылды. Қырылған қалмақ үстінен Жылқы шауып өтеді. Қырылғансын барлығы, Қалмақтың азы қашады. Қашқандарын санаса, Қырық-елу шамасы. Қалғанына қарамай, Кеткеннің артынан Қобыланды мен Қошабай Тағы қуып барады. Қазулы жатқан орлардан Ат қарғытып өтеді. Құрулы тұрған жебені Басына шаншып кетеді. Тоқтамайтын жер еді, Ондайды талай көрген ер еді. Қалмақтың ішіне барғасын, Қобылан мен Қошабай Қаласын талқан етеді. Қатын менен баланы Қалаға жинап алады. Сонда Қобыланды:—Қалмақтың қатын, баласына айтайын деген сөзім бар еді,—дейді: —Айтайын деген сөзім бар, Тыңдасаңыз сіз,—деді. Мұсылман болсаң егерде, Түк тимейміз біз,—деді. Сонда қатын, бала шулады, Жамыраған қойдай маңырады: —Дінге кірдік біз,—деді, Тие көрме, сіз,—деді. Есін білген баланы Оқытармыз біз,—деді.

батырлар жыры Сол қалмақтың ішінде Әр тілді білетін бір шал бар еді. Жасы жеткен жан еді, Тоқсандағы шал еді. Қобыланды оны шақырып алып: —Білесің бе бұл дінді?—деп, Ол қалмақтан сұрады. Есігін ашып қалмақтың Қатыны мен баласы Үйден шығып қашады, Құтылам деп асады. «Құтылып қашып кетер» деп, Қошабайдай еріңіз Есікті жауып қалады. Ішінде отырған қалмақты Қобыланды шауып алады. Тимейді қатын, баланы, Қоймайды үлкен адамды. Қобыланды мен Қошабай Қаланың ішін шабады. Қатын мен бала жазасыз, Еркекке бүлік салады. Екі күндей талқандап, Қаланы қырып болады. Төңірегін қараса, Қалың тоғай ну еді. Қошабайдай еріңіз Сыртқа шығып қарады. «Бұл тоғайда қалмақ қалар» деп, Шабуылдар салады. Екі күндей шапқылап, Тоғайды аралап қарады. Онда адам жоқ дегесін, Қобыланды оған бармаған. Сонда тұрып шал айтты:—Тек менің көзім жазуды көрмейді. Онан басқа әр түрлі тілді де білемін,—деді. Сонда Қобыланды дінді айтып көрсетті де, енді діннен танба,—деді.—Егер бұл діннен тансаңдар, қайтып келіп біріңді қоймай қырамын,—

ҚЫДЫРБАЙҰЛЫ ҚОБЫЛАНДЫ деді. Қобыландының қалмақты қырып, қатын, баласын дінге кіргізіп, тимей кеткен жері осы еді. Қостөредегі байтақ ел осы еді. Қобыланды меп Қошабай елге келеді. Елге жақындағанда, Қошабай «шешемді қуантамын» деп ауылға шауып кетеді. Ат дүбірі шыққасын, Үйден шықты жүгіріп, Отыра алмай кідіріп. Шыққасын көзі көреді Қошабайдың келгенін, Бәрі танып біледі. Ақарудай бәйбіше Ол да шықты үйінен, Отыра алмай кідіріп. Қошабай жалғыз келгесін, Ақылынан торықты, Бәрі де шошып қорықты. Сонда кемпірге Қошабайдың айтқаны: —Асыл туған анамыз, Ақылға кәміл данамыз. Қостөреге барғамыз, Қалмаққа ойын салғамыз. Қалмақтың алдық қаласын, Байқап көрдік шамасын. Сау-саламат тұрсыз ба, Айналайын, анамыз?! Келе жатыр Қобыланды, Көзің салып қараңыз. Ақарудай шешеміз, Келе жатыр балаңыз. Хансұлу, сіздің келеді Бірге туған ағаңыз. Келе жатыр, жеңеше, Сіздің алған жарыңыз, Түгелсіз бе, жеңеше, Аман түгел бәріңіз?! Қошабай түсіп атын байлады, Қобыланды келді торы атпен,

батырлар жыры Балдағы алтын болатпен Ол да жетіп келеді. Қошабай мен Қобыланның Соңғы алған жаудан жері еді, Артық туған ер еді.

Асан бұрын Асан мырза еді, өзі бай еді. Бір уақытта ноғайлы жиналып отырғанда, ноғайлының ішінен біреуі:—Бір дарияда адам көрмеген бір балық бар екен,—деді. Асан мырзаның бір досы бар екен, осы досын шақырып алып, соған жүрмек болды. Сол балықты көру үшін Асанқайғы жүріп кетеді. Сол балыққа барса, біреулер дарияға екі ау салып жатыр екен. Бір аудың балығын Асанға береміз деп айтқан еді. Ол аудан балық көп шықты. Бір перінің қызы бар екен, оның жеті ағасы бар еді. Сонда қыз тұрып жеті ағасына айтушы еді:—Аға, мені адам баласы­ на қос,—деуші еді. Сонда ағалары сандық жасатып, оның сыр­ тын күміспен қаптап дарияға салып жібереді. Ауды екінші рет салғанда, ауға сандық ілініп шығып еді. Сонда Асан көпке айт­ ты:—Ал, жамағат, сендер не ішін, не сыртын алыңыз,—деді. Сонда жамағат тұрып:—Біз жарлымыз, көрініп тұрған күмісті аламыз,—деді. Асан мырза ішін алатын болды. Сандықты ашып жіберіп еді, ішіндегі шынайы сұлу қызды көрді. Асан балықты алмай, қызды алып кете берді. Келе жатқанда, қыз Асан мыр­ задан үш нәрсе сұрады:—Бірінші, жатқанда етімді сипама,— деді. Екінші, кетіп бара жатып, қайтып келіп үйді сығалама, үшіншіден айтты үш жылға дейін сөйлемеймін, соған дейін маған сөйлеме, бұл жағдайымды жанға айтпа,—деді. Сол уақытта халық көп келіп жиналды. Келсе аузы жоқ, тілі жоқ, сақау екен, мұны көріп Асанды келемештеді. «Асан мырза жұрттан қалған сақауды алып келіпті» деді. Сонан кейін Асан кейін ойлады, ойын бір кісіге айтты: —Осыны базарға апар, жақсыны-жаманды көріп сөйлер,—деп ойлады. Базарға апарып еді, онда да сөйлемеді. Сонан кейін тұз артқан түйеге мінгізіп жүргіз, түйеге екі саба қымыз арт, сорға барған соң, қымызды Асанқайғы, Тоған, Абат

батырлар жыры шешіп жібер, қымыз төгілгенде, «төгілді» деп айтар ма екен,— деді. Түйені сордың үстімен жүргізді, сосын қымызды шешіп жі­ бергенде, төгілген қымызды көріп, қыз жерге түсіп, қымыздың аузын байлап, өзі сорды баспай жүріп кетті. Содан кейін Асан мырза да бір құрдасының аулына кетті. Сонда түскен соң, үйге келген соң, Асанның құрбысы тұрып, Асанға былай деді:—Әй, Асан, сен менің құрбымсың, сен құлағы жоқ саңырау, тілі жоқ сақауды алғаның не, сенің малың жетпей ме, тоқсан баулы ноғайдан тілі бар әйел ал, егер малың жетпесе, менің малымды қоса бер,—деді. Осы ноғай айтады:—Сенің құрдасың Асан ғой, сен де сақау, саңырау ал,—дейді. Сенің үшін мені қорлайды,— деді. Сонда Асан тұрып:—Үш жылда сөйлермін деп еді, сосын алып едім,—деді. Сонан кейін ауылға қайтып келсе, қатыны тыр жалаңаш ұшайын деп жатырған үстіне келеді. —Әй, Асан мырза, мен сені ер деп етегіңнен, нар деп білегіңнен ұстап едім. Үш нәрсе тілеп едім, «бердім» деп едің, кәне, бергенің?—деді.—Қолтығымды сипама деп едім, оны істемедің, екіншіден, шығып кетіп жабықтан қарама дедім, оны да істемедің, қарап қойдың, үшіншіден, үш жылдан кейін сөйлеймін жанға айтпа деп едім, оны да айтып қойдың, мені мал дедің бе, базарға шығардың, қып-қызыл қаннан аппақ сүт шығатын еді, оны төктірдің, әйел баспайтын тұзды бастырдың. Тұз адамның тамағының дәмін келтіруші еді, оны лас еркек баспайтын еді. Енді мен саған жоқпын, сен маған жоқсың,— деп шаңырақтан шығып кетті.—Менде бес айлық балаң бар еді, оны Мысырға туып кетермін, содан аларсың,— деді. Содан кейін Асан қатынының күйігімен жеті жыл желмаямен жер қарап кетті. Содан Асан қайғылы болып жүріп, «Асанқайғы» атаныпты. Сол жер қараумен жүріп Асан Нұрдың қарабайырын тап­ ты. Асанның жалғыз баласы болды. Оның аты Абат болады. Бір күндерде Әділ Жәнібек хан Аштарханды салдырып, қалың ноғайды шақырып той қылып, Асан қайғылы болды деген соң, Асанды шақырды. Асан оған бармады, сонан соң бала піштіріп той қылды, соған шақырып еді, Асанқайғы оған барды. Сонда Әділ Жәнібек хан Асанқайғыдан сұрады:—Мен Аштарханды салдырып той қылдым, онда келмедің, бір кішкене баланың терісін кестіріп той қылдым, онда келдің, соның себебі не деді?—Сонда Асан айтады:

АСАНҚАЙҒЫ, ТОҒАН, АБАТ —Аштарханды салдырдың, бармадым, оның себебі—оның мехнатын кім көрсе, рахатын сол көреді деп еді, қалаңды құлға салдырдың, күндердің күнінде қалаңды кәпір алады,—деді. —Әй, Асаным, Асаным, Құстың ханы қу еді. Құстың құлы Құладын, Оған қуды алдырдым. Қайратымның көбінен Мұсылман дінге көндіріп, Құлға қала салдырдым,— деді Жәнібек. Сонда Асанқайғы сөйледі, Сөйлегенде бүй деді: —Құлға қала салдырсаң, Күндердің күні болғанда, Қалаңды салған құл алар. Құс төресі қу еді, Құладын оның құлы еді. Күндердің күні болғанда, Басыңды сенің құл алар,—деді. Сонда Жәнібек:—Осы ноғай ішінде кім би?—деді. Сонда Асан өзінің жалғыз баласын:—Біздің Абат би,—деді. —Кім ер?—деді Жәнібек. —Біздің Абатжан ер,—деді Асан. —Кім мерген, атқыш?—деді —Біздің Абатжан мерген,—деді. Жәнібек ойлады: «Әй, боқ сақал-ай, осының жалғыз баласы­ нан басқа ноғай тумаған екен ғой» деп. Әділ Жәнібектің бір қаршығасы бар еді, оны бір жабайы қаршыға аң алдырмай қуып келіп тығады екен. Әділ Жәнібек:— Әй, Абат, сен мерген болсаң, сол жабайы құсты атып бер,— деді. Абат пен Әділ Жәнібек аңға шықты. Құсын аңға салып еді, жабайы құс тағы да қуып келді. Абат мұны атып қалып еді, жабайы құстың құйрығын айырып кетіп өзіне тимеді. Сонда Жәнібек:—Абатым, мерген емес екенсің ғой,—деді.

батырлар жыры Абат:—Жоқ, мен мергенмін, аршыл құс болса, дақ сал­ дым, енді келмес,—деді. Арсыз құс болса, келер онда ат деген жеріңнен атамын,—деді. Бұл сөзден Жәнібек жеңілді. Сонан соң Абат елге кеткен соң, Әділ Жәнібек хан сол ноғайдағы ер­ мін деп жүрген кісінің бәрін шақырып алды, соның ішінде Абат та келді. Ерлер тегіс жиналған кезде Жәнібек айтты:—Менің ала алмай тұрған жерім бар, соны алып келсеңіз,—деді. Сонда еш жан «бас болып барамын» деп айтпады. Сонан соң Абат тұра келіп сөйледі. Сөйлегенде бүй,—деді: —Әй, ханымыз, ханымыз, Халық билеген жанымыз. Рұқсат болса сіздерден, Алармыз қалмақ қаласын, Көрерміз құлдың шамасын. Қасыма менің беріңіз Қырымның байтақ ерлерін. Сонда Әділ Жәнібек:—Айт, кімді аласың?—деді. —Бізге берсең жарайды Артық туған Тоғанды. Айсаның ұлы Ахмет, Батыр Алау, ер Әмет, Қарғабойлы Қазтуған Әруақты ер еді. Бұлттай желге өрлеген, Адырнасын қолға алып, Жарағын жауға сермеген. Атағаны Абаттың— Өңкей асыл ер еді. Шынтасұлы Төрехан, Ақжонасұлы Ер Кеңес, Және берсең Тарғынды, Бірінен-бірі кем емес. Екпінді ерлер қарқынды Ердің осы басы еді. Тұтасымен қырықтың

АСАНҚАЙҒЫ, ТОҒАН, АБАТ Болады берсең,—деп еді. Абат мерген бас болып, Қасында бар қырық жігіт Шығып елден жөнеді. Алыс емес арасы, Тек екі айлық жол еді. Есен қазақ түлейі Түбі тайыз су еді. «Қалмақтың жері—бұл ел» деп, Елден шыға қырық батыр Сонда кетіп барады. Түлкі жүрмес түлейден Түнде жүріп өтеді. Қарсақ жүрмес қалыңнан Қақа жарып өтеді. Сайланған өңкей батырлар Жеңіз берен ол киді. Қолына ұстап найзасын, Ат құйрығын шарт түйді, Беренді беліне нық байлап. Бір мезгілде күн батты, Күн артынан таң атты. Жортып сонда желеді, Қақпай кірпік біреуі. Түн ұйқысын төрт бөліп, Әлі жортып келеді. Қаратүлей қамыстың Ішіне сонда енеді. Қақа жарып қамысты, Ат тұяғы жанышты. Қасындағы көлшікке Суарып атын алады. Азғана жел қақтырып, Тағы да мініп алады. Жортуылмен қырық батыр Әлі кетіп барады. Есен қазақ түлейге Тағы да еніп қалады. Бір мезгілде ерлер тұрады

батырлар жыры Бірімен-бірі кеңесіп. Қай жағынан жаудың тиюді Ерлер сонда қарады. Аттанған қолды көргенде, Қашты қалмақ қалаға. Сонда ерлеріне Абат сөйледі: —Әй, ерлерім, ерлерім, Артық туған беглерім, Қалмақ алды хабарды, Мықтап белді буалық. Діні жаман кәпірге Қылыш шауып, қан төгіп, Соғысты үлкен қылалық. Ұсташы қолға найзаңды, Діні бұзық кәпірге Тастамашы айлаңды. Сонда ерлер үш бөлініп жүреді, Бірінші қолды бастаған— Асанның ұлы Ер Абат. Екінші қолды бастаған— Айсаның ұлы Ахмет. Үшінші қолды бастаған— Қайтпас батыр ер Тоған. Қойшы менен түйеші, Жылқышы мен бадашы Ханыңа барды шұбырып, Қалмақ иттің баласы. —Әй, ханымыз, ханымыз, Кеудедегі жанымыз Еліңе келді көп әскер Өңкей сауыт киінген, Астына мінген бедеуі, Батырлар өңкей жиылған. Қашып саған келдік біз, Еліңе халқың жинашы. Сол бір келген ерлерден Артық туған сен болсаң, Халықты алып сен қалшы. Елге келіп тиген соң,

АСАНҚАЙҒЫ, ТОҒАН, АБАТ Жау екенін бұл білді. Сонда ханың қаттанып, Жеңіз берен бұл киді. Кілең темір киініп, Қасына алып ол жүрді Туған екі баласын. Қасына алып жүз батыр Қаланың шықты шетіне. Сол уақыт болғанда, Ноғай да келді қарысып, Бұлар да алып көк берен, Келді қарсы екі қол. Үсті-үстіне жиылды, Батырларға да болды жол. Сонда шығып келеді, «Жекпе-жек» деп келеді. «Келді менің тұсым» деп, Қасындағы ерге қарамай, Шыға Абат жөнеді. Сонда қарсы келеді, Қарсы келіп тұрғанда, Қалмақтың ханы сөйледі, Сөйлегенде бүй,—деді: —Әй, ноғайсың, ноғайсың, Ақ найзаңды шүйіріп, Кімге, залым, қарайсың?! Көк беренің қолыңда, Жалғызыңнан жабысқыр, Соғысуға қалайсың!? Шытырайып қарайсың, Шытырайып қарасаң, Көзіңді сенің оярмын, Қаныңды ұрттап тоярмын, Кесіп басыңды жоярмын! Менің тегім сұрасаң, Қалмақ деген ел едім, Ішіндегі қайтпас ер едім. Сен қасымда қой болсаң,

батырлар жыры Мен бір арлан бөрі едім. Қасымдағы тоқты-торымды Ауызға салып жер едім. Бұл сөзді естіп Ер Абат Қаһарланып сөйледі, Сөйлегенде бүй деді: —Мен ноғайдың ері едім, Ноғайлы бай ел еді. Қасымда бар қырық батыр Әрқайсысы мың кісі, Қырық мың кісі қол жатыр. Әй, ақылсыз, сен, қалмақ, Кішкене ғана шыдасаң, Шекеңе тиер қол тоқпақ. Қалмақ қылды қаһарды, Сонда тұрып ұмтылды. Бір-біріне қарсы шабысты, Найзаласып қағысты, Қылышпенен шабады. Абат батыр ол тұрып Сонда шапты қылышпен, Онда да қылыш өтпеді. Аттан түсе қалысты, Жағаласты салысты. Ақырында не керек, Жан шығуға дейін барысты. Қарт бурадай қамданып, Сонда найза салады. Һауазымдай хандардың Құрыды сонда сілесі. Шаршағаннан ханыңның Бүгіледі сонда тізесі. Қалмақты жығып алады Асанның ұлы Ер Абат. Һауазымдай қалмақтың Сонда бітті мүдәсі. Һауазым хан өлген соң, Шықты сонда баласы. Қайратына қарашы,

АСАНҚАЙҒЫ, ТОҒАН, АБАТ Абаттайын батырға Қарсы шапты қасқарып. «Атамның кегін алам» деп, Келіп қалып сонда алысты. Сүйдегенше болмай-ақ Ханға тиген ақ найза Баласына ханның шанышты. Ақ сауыттан өтпеді, Сонда қалмақ жапырды. Ноғайлының батырлар Қасарысқан ер сабаз Олар да сонда айқайлап, Қалмақ, ноғай арасы Қызыл ала қан болып, Біріне-бірі шабысты. Қалмақ пенен ерлердің Арасы қызыл қан болды, Көрмегенге таң болды, Тақа қалың шаң болды. Бір шетінен тиді Ер Абат, Бір шетінен Ер Тоған. Бір шетінен ол тиді Айсаның ұлы Ахмет. Ерлер келді қалмақты Қорлаған қойдай қып Қамап алды қат-қабат. Ақ берені жарқылдап, Суырды алмас қолына, Кәпірдің түсті соңына. Абат пенен Тоғанның Жұлдызы шыққан оңына. Жиналған ердің екпіні Қалмақтайын залым кәпірге Берді ерлер тепкіні, Шапты ерлер ту байлап. Найзалары қолында, Ерліктің жүрген соңында. Батырлар ерік бермеді, Жиналды қалмақ баласы, 11-0079

батырлар жыры Тұс-тұсынан қылыш сермеді. Кетерін білмей ол қайда, Біріне-бірі тығылып, Қалмақты сонда кернеді. Қысылып сонда сасады, Ортада қалған кәуірдің Сұсы жаман қашады. Сыртына кеткен қалмақтың Айсаның ұлы Ахмет Жібермей сырттан тосады. Оны қоймай қырады, Қаланың ішін қандатып, Шарбақтарын шаңдатып, Жамыратқан қойдай маңыратып, Би мен төре, бектерің Өңменінен кірген найзаға Жанын оның қорлатып. Талай қалмақ сандалды, Ен далада қаңғырып, Кетті ханның баласы. Екі бірдей баланың Атының жүйрік болғаны, Жете алмай қалды қарашы! Сол екеудің артынан Ерлер мініп Телкүрең, Асанның ұлы Ер Абат, Айсаның ұлы Ахмет, Батыр туған Ер Тоған, Шынтасұлы Төрехан— Төрт ер кетті қат-қабат. Белес-белес бел өтті, Арада неше тау өтті. Абаттың мінген Күреңше Аспанға қарғып ойнады. Қолында бар ақ найза, Қолға ұстаған ақ найза, Болады жанға ол пайда. Сонда бір таудан өтіпті, Екі бірдей жас бала

АСАНҚАЙҒЫ, ТОҒАН, АБАТ Үш күндік жерге жетіпті. Ат құйрығын сабылтып, Қара терге малынтып, Аюдайын ақырған, Қалмақтар оған бас ұрған. Кеткен асып баланың Артынан келді төрт батыр. Шықты алдынан Ер Абат Найза ұшына ту байлап. Онан соң жүріп келеді Айсаның ұлы Ахмет. Онан жүріп Ер Тоған, Ең артында келеді. Ақ найзасын өңгерген, Айыбы жас демесең, Азын көпке теңгерген Шынтасұлы Төрехан. Алдындағы баланың Сонда тұрып үлкені Артына бір қарады. Сонда үлкені інісіне сөйледі, Сөйлегенде бүй деді: —Әй, қанатым, қанатым, Қолыма ұстар болатым, Артымыздан жау жетті ғой, Дәрмен бізден кетті ғой. Арыстандай ақырған Қалмақ деген халқыма Иесі еді аңқыған. Ноғайлының ерлері Әкеңізді өлтірді. Және қуып келгені Біздердің де артымнан. Ұшы болат ақ найза Оны бір қолға алалық. Қорамсаны қолға алып, Соғысамын деген ноғайға Жақын біз де баралық. Аш арыстанша алысып,

батырлар жыры Ноғайменен қаралық. Ерлер келді қасына, Келді екен деп оларды Алмады баллар есіне. Әуелінде қашса да, Аз екенін көрген соң, Шошынып тізгін жимады. Екі бір жас баланың Қорықпасын көрген соң, Абат сонда долданды, Беренге батыр сыймады. Ақ сүңгісін қолға алып, Сол балаға баруға, Барып кегін алуға Кетті сонда Ер Абат. Қарт арыстандай қасқарып, Келіп Абат сөйледі, Сонда да тізгін жимады. —Әй, сен қалмақ, сен қалмақ, Кегім бар сенде аламсақ. Әкеңді сенің өлтіріп, Қалмақ, алдым қалаңды. Кетіп қайда барасың, Тарттырармын сазаңды. Қорықпаймын деп ойлайсың, Білмейсің, бала, шамаңды! Сонда бала сөйледі, Сөйлегенде бүй деді: —Келдің жетіп сен,—деді, Ызғарыңды бетке шашсаң да, Ауызыңды ашсаң да, Қорықпаймын мен,—деді. Жекпе-жекке келсең сен, Алысам десең, кел,—деді. Батырлар жауға жасанды, Ақ найзаны қолға алып, Ат үстінде найза салысты. Қақырғаны қан татып, Түкіргені жын татып,

АСАНҚАЙҒЫ, ТОҒАН, АБАТ Ерлердің жүрек қабынды-ай. Қызған сайын ерлердің Маңдайдан тері ол ағып, Иленді ерлер сабындай. Бір уақыт болғанда Асанның ұлы Ер Абат Ақ беренмен шабады. Қоса тұрып тағы да Жағаға қолды салады, Оны жұлып алады. Шапқан оның қылышы Тарылтты қалмақ тынысын. Ағасы оның өлген соң, Кішісі сонда шабады. Қарт қояндай қасқарып, Қарсы келіп қалады. Ханға тиген ақ сүңгі Оған да Абат салады. Тілге келмей ол дағы Тезірек өліп қалады. Ағасы мен інісін Абаттың өзі алады. Салдырлаған көк темір, Артындағы тұлпары Адыра ессіз қалады. Асқар таудай жүрегі Ағалы-інілі екеудің Бітті тезден ажалы. Қарға менен сауысқан Еттерін жеп тауысқан. Абат пенен ер Тоған Жетекке алып аттарды Қалмақтың еліне жөнеді. Жортып қатты жолдарда Ерлеріне келеді. Қалмақтың елін алыпты, Қалған анау батырлар Айдап жолға салыпты.

батырлар жыры Жесір менен жетімін Алып кетіп барады. Баяғы өткен жерлермен Өтіп кетіп барады. Баяғы өткен көлшіктен Ат суарып алады. Үш айлар өткенде Жесір-жебір шулатып, Еліне қайтып келеді. Елге жуық келгенде, Ілгері озды хабарға. Елге жақын баруға Абат пенен ер Тоған, Айсаның ұлы Ахмет— Үшеуі кетті ілгері. Жәнібек Әділ хандарға Келіп хабар береді. «Жесір-жебір келді деп, Есесін тап енді» деп, Тобын жазбай үшеуі, Оған хабар берген соң, Еліне қайтып келеді. Асанқайғы қартына Иіліп сәлем береді. Сонда Асан сөйледі: —Аман-есен келдің бе, Құлыным, жалғыз сен,—деді. Және де аман келді ме Қасыңдағы құрбы-құрдасың? Есен-аман сен барып, Қалмақтарды алдың ба, Құлаттың ба ордасын? Қалмақтың жерін босатып, Айдап алып келдің бе Жетім-жесір баласын? Талқандадың ба қаласын, Көрдің бе Һауазымның, Балам, оның шамасын.

АСАНҚАЙҒЫ, ТОҒАН, АБАТ Сол өзі ел-жұртымен амандасып, арада екі ай өткенде, хан тағында отырып, бір нәрсе ойлады: «Бұл Абат шыдамды деп еді, осыны тағы да бір сынайын» деді. Бір күні Абат түннен тұрып, жылқыға кетті. Әйелі үйінде жылы төсекте жатыр еді. Хан елең-алаңнан бір тісінен басқа ақ жері жоқ құлды жіберді:— Сен соның әйелі төсектен тұрмай барып, қойнына құшақтап кіріп жатып ал. Егер қызғаншақ болса, іші тар болса, сені келіп ұрар, ұрса да тұрма,—деді. Сонда құл келіп Абаттың әйелін құшақтап жатады. Күн түс болады, соған дейін екеуі тұрмайды. Бір мезгілде Абат үйіне келсе, әйел мен құл екеуі құшақтасып жатыр екен. Абат жайменен келіп, әйелінің қолын еркектің мойнынан алып, еркектің қолын әйелдің белінен алып тастап, өзі жылқысына кете береді. Сонан кейін құл тұрып үйіне ке­ теді. Онан кейін Абат әйеліне еш нәрсе айтпайды. Сонан кейін Абатты Жәнібек шақырады. Шақырғанын біліп Асанқайғы ба­ ласына сөйледі: —Әй, Ер Абат, Ер Абат, Сөзімді тыңда, сен Абат. Тілегіңді айт десе, Шаттың бойын сұрашы Бақашығы білектей, Баттауығы жүректей, Балығы тайдай тулаған, Бақасы қойдай шулаған, Баттауықты шалғынға Шөккен түйе таптырмас, Балығы жылқы жаптырмас Балдырғанды көл еді. Көлгірсіген құба дөң Талайдан қалған жер еді. Бір жағын оның сұрасаң, Түйе мен қойға жай. Бір жағы оның тағы да Жылқы, сиыр малға жай еді. Аяғын оның сұрасаң, Ноғайлының жиналған Ашы менен арығы, Пақыры мен мүскіні.

батырлар жыры Аштарына балық бар еді, Ол да соған жай еді. Жәнібекке барсаң сен, Сұрашы, балам, сол жерді. Берсе егер ол жерді, Шыңғырлаудан кетерміз, Шатқа таман жетерміз. Қасыңдағы ноғайдың Егер болса ...............2 Ноғайды ертіп барып біз, Атын бөлек етерміз.— деп баласы Абатқа айтты. Сонан соң Абат жалғыз өзі ханға барды. Сонда ханың сөйледі, Сөйлегенде бүй деді: —Әй, Ер Абат, Ер Абат, Әкең мерген деген соң, Оны да мен сынадым. Екінші рет келгенде, Ерлігіңді сынадым. Қалмақтың алдың қаласын, Билігіңді сынадым. Жиылып тұрған ерлерге Ашып жауап бастадың. Кеңдігіңді де сынасам, Құлды алған қойнына Қатыныңның қолдарын Құлдан алып тастадың, Батыр, саған бастадым. Сонда Абат сөйледі, Сөйлегенде бүй деді: —Әй, Ханымыз, ханымыз, Артық туған ханымыз. Ноғайлы халықтың ішінде Болдық ханым барымыз. Тілегімді тілесем, 2 Қолжазбада бір сөз өшіріліп қалған.

АСАНҚАЙҒЫ, ТОҒАН, АБАТ Шаттың бойын беріңіз. Сонда хан сөйледі: —Әй, Ер Абат, Ер Абат, Үйіңдегі боқсақал Айтты саған ол қалай? Тіле дедім, мен бердім. Бердім енді ала бер, Мекенденіп бар да көр. Сонда Абат тілегін алған соң, еліне келіп түсті. Сонда елінің жақсы ақсақалдары жиналып келді. Сонда ауылдың бір кісісі тұрып айтты: —Әй, Абатым, Абатым, Ұстаған қолға болатым, Ханға барып не алдың!? Абат сонда оларға Тұра келіп бүй деді: —Жасы үлкен ағалар, Туған бұрын бабалар! Болып қабыл тілегім, Шаттың бойын мен алдым. Аяғында көп балық бар, Бара берсең сол жерге Бізге таби3 халық бар. Сонда Асанқайғы сөйледі: —Жиналған көп халықтар, Ноғайлының аш-арық, Сол бір жақсы қонысқа Адам менен айуанға Жем болады тегіс-ті, Жері жақсы келіс-ті. Аты оның болсын Жем, Аяғын оның сұрасаң, Толып жатқан балық-ты. Сол балықты алған соң, Жарлысы байға теңеліп, 3 Таби—тектес, аталас деген мағынада.

батырлар жыры Байдан болмас ол да кем. Ақсақалдар тұрады, Үйлеріне барады. Әйеліне олар келіп, «Үй жық» деп айғай салады. Олар сөйтіп айғайлап жатқанда, Асанқайғы айтады:—Бүгін еру болып, ертең таң ата көшерміз,—дейді. Бір мезгілде күн батты, Шолпан туа олар да Үйдің бәрін босатты, Ағарып сонда таң атты. Үйді сонда жығады, Өгізге жегіп арбасын, Мәстекке жегіп шанасын, Малдарына жүкті салған соң, Ноғайлының аш-арық Шатқа кетіп барады. Асанқайғы, Ер Абат Сол ноғайды бастап жөнеді. Ондаған малы, барлығы, Қозыларын маңыратып, Айдап сонда келеді. Сол көшумен арада Екі-үш күн жол жүреді. Аман-есен ол барып, Жемге сонда қоныпты. Асан менен Абаттың Айласымен аш-арық Қалпына келіп тоғайып, Сонда бай ел болыпты. Сорлысы байға теңеліп, Тұрақтап Жемде қоныпты. Алдында Шат болса да, Асанқайғы қонған соң, Оның аты Жем болыпты. Пайдасы оның көп болып, Талай ноғай қоныпты.

АСАНҚАЙҒЫ, ТОҒАН, АБАТ Тоған мен Абаттың Тулақ ханға баруы Арада бір-екі жыл өткеннен кейін, Тоған батыр ойланып отырып, ой ойлайды: «Осы қалмақ елімді шауып еді, жол болса, соған Абатты ертіп барып, кеткен кегімді алайын». Сонан соң Абатқа барып отырып, Асанқайғы қартқа сөйледі: —Әй, ағамыз, ағамыз, Болдың бізге панамыз! Ноғайдың жетім-жесірін Қойдай айдап сен бақтың. Аш-арық болған ноғайға Пана болып оларға, Тамақ беріп, жем таптың. Мен бір қиял ойладым Сол қиялға жетуге. Мен бір жауға кеткенде, Қаланың келіп шетіне Қалмақ шіркін тиіпті, Олжаны оңай бөліпті. Жетім-жесір ол алып, Еліне қарай кетіпті. Сол тұрған қалмаққа Барсам мен деп ойлаймын. Сол қалмаққа мен барсам, Қалмақтан барып кек алсам, Жалғыз жауға баруға Келмеді оның ыңғайы. Абаттайын балаңды Қасыма қоссаң деп едім. Сонда Асанқайғы баласы Абатқа сөйледі: —Әй, Абатжан, Абатжан! Ноғайлының ері еді, Келіп тұр саған ағаңыз, Жаулы жерде қалаңыз, Ағаң алсын кектерін. Жібермесін дұшпанға Айла істеп бөрілер,

батырлар жыры Ағаңа болып жолдас-ты. Сол бір жауға барасың, Атаңның тілін аласың, Сөзіме құлақ саласың. Сөзіме құлақ салмасаң, Құрттың атаң шарасын. Жібермей кекті дұшпанға, Ағаңмен барып аласың. Егер жауды алмасаң, Не болғаның, Абатым, Ол Аллаңнан көресің. Сонда Абат сөйледі: —Айналайын, жан баба! Қаһарланған дұшпанға Қаһарын оның сен бастың. Айла менен білгірлік Бәрін жұмсап халқыңа, Өз халқыңнан сен астың. Бар десең мен барайын, Ағамменен қосылып, Ерегескен дұшпанға Соғыс салып қарайын. Алыс сапар шегіп жол, Әуелі халқым, екінші Ата менен ана үшін Дұшпанға бермей кегімді, Төгілмес беттен ар үшін, Қатын мен бала үшін, Жерге тамар қан үшін, Желге кетер мал үшін, Әуелі Алла, екінші Пірлеріме сиынып, Бекініп белді буайын. Қалмақтың жерін басайын Ағамменен қосылып. Кім үшін тудым әуелден, Ерегескен дұшпанға Халқымды мен бермейін. Ортасына халқымның

АСАНҚАЙҒЫ, ТОҒАН, АБАТ Шыбын жанды салайын. Сол сөзді айтып Ер Абат, Бадана көзді берік сауыт, Дәуіт соққан сауыт Баса үстіне киеді. Беренін белге байлады, Басына киіп дулыға, Алыс жолға жүруге Берендіктеп, белдіктеп, Шұғаменен терліктеп, Жемге байлап үш-төрт күн Көк тұлпарды қояды. Үш-төрт күні өткенде, Барамын, аға, мен,—деді. Атың болса, бапташы, Найзаң болса, сапташы, Қылышыңды бапташы, Барармын, аға, мен,—деді. Сонан соң Тоған батыр еліне қайтып келіп, үш-төрт біткен күні Абат әкесіне келіп сөйледі: —Әй, жан атам, жан атам, Мен де сізден туған балапан! Балапан ұшар қияға, Атасы бар деп бұйырса, Баласы бармай бола ма?! Ата, келдім өзіңе, Алыс жолға кетуге, Қалмақ елге жетуге Сұрай келдім ақ батаңыз, Алыс жолға кетеміз. Қош көргенше дүниеде, Жақсы болғай күніміз. Алла нәсіп айдаса, Қайтып бір күн қалармыз. Көлгірсіген жерлерді, Ұзыннан жатқан көлдерді Бір күн келіп көрерміз.

батырлар жыры Атасы бастасын береді: —Қолыңды жай, Абатжан, Берейін бата мен,—деді. Ұлсыздарға ұл берген, Қызсыздарға қыз берген, Жалынып тілек еткенде, Болдыртқан қабыл тілегін Алланың шері арышлан Баба Түкті Шашты Әзіз Қолтығыңнан демесін! Қызыр ата, қырық шілтен, Қыдыр менен Ілияс— Олар да болсын жолдасың! Қысылған тайғақ тар жерде Қолтығыңнан жебесін, Қолыңнан ұстап демесін! Сонда Абат желеді, Тоғанға қарай жөнеді. Тоғанның аулына келіп, Тоғанмен екеуі үш айлық жолға шығып кетеді. Ерлер сонда желеді, Астына мінген тұлпары Елден шығып кеткен соң, Арада неше күн жүріп, Бірнеше асты төбеден, Бірнеше асты өзеннен, Бірнеше асты дөңдерден. Және кетіп барады Белес-белес белдерден. Және өтіп барады Бетегелі боз бұйрат Шөбі қалың жерлерден. Және өтіп жөнеді Мұнарланған биік таулардан. Екі батыр жапанда Қорықпай кетіп барады Аю, қабылан аңдардан.

АСАНҚАЙҒЫ, ТОҒАН, АБАТ Далада жан көрмеді, Сергелдең жортқан ерлерге Ешбір жан оған келмеді. Бір мезгілде күн батты, Ай қараңғы, күн бұлт, Кімнен олар қорқады?! Түн қараңғы болса да, Түн ұйқысын төрт бөліп, Ерлер жортып барады. Қараңғы түннің ішінде Батырлар жортып отырып, Белес-белес бел де өтті. Бір мезгілде таң атты, Биік шыңға кеп жетті. Сол мезгілдің өзінен Ауылдан ерлер шыққалы Екі ай жарым боп өтті. Биік шыңға кеп батырлар Төменгі жаққа көз салды, Сонда жерді көреді. Жайылған шыңның астында Қораланған қой менен Үйір-үйір көрді жылқыны. Ел екенін біледі, Қамашауда отырған Көп екенін біледі. Жолын қарап батырлар Шың жағалап жүреді. Бір жерлерге келгенде, Жалғыз аяқ шаппа жол Батырларға болды кез. Қиыншылық туады, Тәуекелге бел байлап, Құйысқанын аттың қысқартып, Тартпасын да бек тартып, Ерегеспен сол жолдан Батырлар енді құлады. Етегіне түскенше, Күн де түске толады.

батырлар жыры Ат тұяғы қағылып, Ерлерге қиын болады. Ат тұяғын көрген соң, Ерлерге қиын іс туды. Абат, Тоған сүйтіп тұрғанда, қасындағы сайдан бір кісі шыға келіп еді, көкпеңбек темір кигенді көргенде, шошып жығылып қалып, тағы түрегеліп, Абат пен Тоғанға қарай жүре бастады. Келіп сөйледі: —Қайдан жүрген жансыңдар, Ала темір киінген? Ақ найзаны қолға алып, Басыңда бар көк темір Лашын құстай шүйілген. Құламаушы еді жан бұл таудан, Сендерді көрдім құлаған, Қай халық болдың, сен?—деді. Аты-жөніңді білдірші, Білейін оны мен,—деді. Біз бір қалмақ ел,—деді, Бұрын мұндай көрмеген Қорқып тұрмын мен,—деді. Ханыма хабар салайын, Сол ханыма барайын,— Деп бір кісі сөйледі. Сонда тұрып Ер Абат Оған қарап бүй деді: —Біз ноғайдың ері едік, Ноғай деген ел едік. Іздеп біздің келген жер— Хан Тулақтың қаласы. Хан Тулаққа хабар бер, Қалмақ болсаң сен кіші. Кісісін тездеп жинасын, Соғысамын мен,—деді. Ноғайдан олжа алғандай, Еліне бүлік салғандай Не жазығы бар еді?!

АСАНҚАЙҒЫ, ТОҒАН, АБАТ Біз де келдік оны іздеп Шабарға оның қаласын, Шулатуға баласын. Үш күн мезгіл беремін, Қапыда Тулақ қалмасын. Жинасын елде ол барын, Ол үшеуден ол қалса, Өлтіремін ұлдарын. Қатын етіп алармын Өзінің туған қыздарын. Шамасын білмей ұрынып, Алып және кетіпті Балдырған елдің ұлдарын. Кездесіп еді ол Тулақ Білсін неме қылармын. Қалмақтың Тулақ ханның ордасына келіп айтқаны: —Әй, ханымыз, ханымыз, Кеудеде бар жанымыз! Келдім көріп бір жанды Үстіне темір киінген. Қолына ұстап ақ найза, Найзасына сүйенген. Қасында тағы біреу бар, О да темір киінген. Оны да байқап қарасам, Ер қаруы бес қару, Киген сондай бұйымнан. Екеуінің де қасында Көк тұлпар тұр ойнаған, Көзі оттай жайнаған. Айналайын, ханымыз, Найзаң болса саптай бер, Қылышың болса топтай көр. Ұшқыр қара тұлпарың Келтіріп күйге баптай көр. Халқың қалсаң айырып Осы жаудан сен,—деді, 12-0079

батырлар жыры Ендігісін өзің біл, Болдым айтып мен,—деді. Сол секілді ханыңыз Ешбір айла таппады, Сен бір айла тап,—деді. Тағы да сонда ойлады: «Шаршап келген жан шығар, Қайраты қанша болса да, Қайраты оның болар аз». Сонда Тоған Абатқа сөйледі: —Әй, Абатым, Абатым, Жау да келіп таянды, Таянбаса не қалды? Қайрат болса, Абатым, Көрсетелік ол жауға. Қаршыға едік қу алған, Келіп шаршап алыстан Қайратың сенің қайтты ма? Денеде қайрат бар болса, Қыбырлашы, қанатым. Қолымызға ұсталық Ақ сап болат найзаңды, Тастама тауға айлаңды. Екі батыр тұрады, Қолына алып найзасын, Атына енді мінеді. Әуелі Алла, екінші Бабадан жәрдем тіледі. Шаршаған екен көк тұлпар, Тұқайы оның кетіпті. Сыныпты үлкен тұқайы, Жүрмей қалды жануар. Сонда тұрып қалмағың Халқынан алды жүз кісі. Сонда тұрып хандары Үстіне киіп алады Сауыты жоқ болған соң,

АСАНҚАЙҒЫ, ТОҒАН, АБАТ Қой жүні қызыл шекпенін. Белге ілді садағын, Беліне алды қылышын, Қолға алды найзасын, Құртуға жаудың айласын. Тарылтуға және де Аттанған ердің тынысын. Көзімен ерлер көреді, Көп екенін біледі. Сонда тұрып ер Тоған Жау қарасын көрген соң, Буырқанды, бұрсанды, Мұздай темір құрсанды, Жау да сонда таянды. Атына жалынып айтқаны: —Әй, жануар, жануар, Адым аяқ баса көр, Адымыңды аша көр, Үстіңдегі иең де Жабығып кеп тұрғанда, Оған да сен жәрдем бер!— Деп тұрғанда жанындағы Жақын қасқа келеді. Көк темірді киінген Өңкей ерді көреді. Тулақтайын ханыңыз Жақын қосқа келіп, Келіп сөйлей береді: —Ай, адамзат, адамзат, Қайсы болдың сен халық? Үстіңе кидің көк сауыт, Қолыңа алған ақ найза, Қарыңа ілдің садағың. Халқыңнан асқан ермісің, Ілгері басқан қадамың? Үстіңе киген ақ сауыт Ер болсаң да алармын. Қалбыр темір болса да, Қой жүні киген шекпеннен

батырлар жыры Ол бір сауыт кем,—деді. Сонда Тоған сөйледі, Сөйлегенде бүй деді: —Менің тегім сұрасаң, Ноғай деген ел едік, Ел ішінде ер едік. Менің атым—Ер Тоған, Қасымда менің Абатым, Өзімнің құйрық-қанатым. Шапса кеспей қалмаған Ұстаған қолға болатым. Қияда жүріп шарлаған Ақсұңқар құс секілді Қанатын жайып қомдаған. Қосылып жүрсек екеуміз, Талай қалмақ сорлаған. Қаһарланып ұмтылсақ, Қар аралас жаңбыр бораған. Темір де болса Тоғанның Үстіне киген ақ сауыт Одан найза өтпеді. Ат үстінде ерлердің Ақберені жарқылдап, Сонда ерлер шабысты, Айла жасап қағысты. Оған да қалмақ көнбеді, Аттан түсті батырлар, Белдерінен алысты, Жағаласты салысты. Тоғанда алмас бар еді, Сол алмасты алады. Жағаласып жүргенде, Алмаспен жарып қалады. Жауын сонда мұқатып, Көңлі ердің тынады. Қалмақ шіркін өлген соң, Сонда қалмақ жапырды, Сонда қалмақ сөйледі: —Әй, ноғайсың, ноғайсың,

АСАНҚАЙҒЫ, ТОҒАН, АБАТ Жалғызыңнан жабысқыр, Ажырайып қарайсың! Жекпе-жекке соғысып, Алысуға қалайсың?! Сонда тұрып Ер Тоған, «Кезегім менің келді» деп, Тулаққа қарай жөнелді. Қолына алып найзасын, Тулақ та қарсы келеді. Сонда салды соғысты, Жекпе-жекке тоғысты. Ақ найзасы жарқылдап Тулақ пенен Ер Тоған Біріне-бірі салады. Тулақтайын залымның Шекпенінен найза өтпеді, Денесіне жетпеді, Одан әрі кетпеді. Оларға Абат ақырды, Тоған мінді ол атқа, Жетті сонда мұратқа, Сонда қылыш бермеді. Ат тұяғы тақылдап, Қарсыласып кернеді. Алты күн салды соғысты, Абат пенен Ер Тоған Сонда кезек бермеді. Жүз кісідей қалмақтың Сексені бірден өледі. Қалғаны да қашады, Жалғыз қуып барады Артық туған ер Тоған. Абаттайын батырға Үш жерден найза салыпты. Барлығы да аяқтан, Қоршауыл тұр басқа жер Шарайна мен сауытпен, Найзаны салсын қай жақтан?! Қаны ағып тыйылды,

батырлар жыры Түрегеліп атына Болды бару қиын-ды. Сол өжеттікпен, ерлікпен Барып атқа мінеді. Найзасын ұстап қолына, Ер Тоғанның соңынан Бұл да қалмай ереді. Қашып кеткен қалмақтың Со соғыста ер Тоған Талайын сүйреп жіберді. Артқа қашқан қалмақты Абат ер де түйрепті, Омыртқасын күйретті, Қабырғасын қақыратты. Қолына алып садағын, Қарсы келген қалмақтың Кеудесінен неше атты. Иесінен айырып, Талай атты ойнатты. Абат пенен Ер Тоған Қалаға келді сиынып, Жалмауыздай тебініп, Қаладан шығып жөнеді. Шығатұғын жолы жоқ, Манағы шыңға келеді, Шыға алмасын біледі. Арада бірнеше күн жол жүріп, сонан шыққан соң, еліне ке­ леді.

Тоқсан баулы ноғайлар Мәслихат төбе басында Жиылып кеңес құрады, Темірдің төмен қасында. Жем өзенінің жағасы Мекен еткен қаласы. Он сегіз күн кеңесті Ноғайдың сонда баласы. Асанқайғы, Ер Тоған Сыр дариясын жағалап, Нұрдың Қарабайыры Солай асып жөнелді. Қарғабойлы, Қазтуған Шам шәһаріне кетем деп, Мұнда тұрып нетем деп, Қарт Әділ Жәнібек Қалған жері осы еді. Асанқайғы көшкен жер Шыңғырлау, Торыат басы еді. Қыземшекті Саршоқы Осы судың қасы еді. Асанқайғы, Тоғанның Бөлінген жері осы еді. Қарғабойлы, Қазтуған Мәслихаттан бөлінді. Қойға қошқар салмады, Сиырға бұқа салмады, Түйеге бура салмады, Жылқыға айғыр салмады, Қарғабойлы, Қазтуған

батырлар жыры Еркекке әйел қоспады, Адамды байтақ ұстады. Тұзсыз тамақ бергеннен Еркегі де, әйелі де Қайратынан айырылып, Бойдақ болды бәрі де. Қарғабойлы, Қазтуған Шұбырып асып жөнелді, Шам шәһаріне жетем деп, Ұшқияннай кетем деп, Оқ, Балқанға жетем деп. Оқ, Балқанға барғансын, Ағып жатқан дария су Қазтуған малын суарды. Алдыңғысы қанады, Кейінгі суы лай болып, Түйесі қанбай қалады. Шөлдегенсін жануар, Боздап, аңырап қашады. Ботасын тастап Бозмая, Баяғы кеткен жеріне Жемге қарап жөнелді. Мал суарып тұрған ер Сонда көзі көреді. Артынан қуып Қазтуған «Қайырам» деп жөнелді. Әрі-бері қуса да, Қуғанына қарамай, Мая да үркіп жөнелді. Шабуыл салды жетем деп, Қайырып келмей не етем деп. Ботасы қалды ауылда Бозмаяның боздаған. Тұра қашып анасы Қайырмақ болды Қазтуған. «Алдынан орай шығам» деп, Қазтуған да келеді. Көре сала жануар Құлаштап мая желеді.

ҚАРҒАБОЙЛЫ, ҚАЗТУҒАН Ақбөкендей орғытып, Маяға жақын төнеді. Қазтуған қуып жете алмай, Маяны қиып кете алмай, Дағдарысқан жер еді. Сарсаңның шеті сабылған Бір жұмаға толады. Адамның қарасы көрінсе, Бозмая қаша береді. Тайғанамай тау-тастан, Кідірмей аса береді. Маяға жетпей Қазтуған, Ашуланып, ақырып, Тұлпарын басқа тебеді. Қазтуғанның ұлы жоқ, Жалғыз қызы бар еді. Жасы он бесте болса да, Ақылы зерек дана еді. Далаға кеткен әкесі Келмегесін торығып, Шешесіне сөйледі: —Айналайын, анамыз, Мен едім жалғыз балаңыз. Алла нашар қылғасын, Келеді неге шамамыз?! Бір тайлақтың артынан Қуып, іздеп кетті бабамыз. Жамандатқыр Бозмая Кеткен шығар еліне, Шалқып жатқан көліне, Өзінің туған жеріне, Оған нешік етеміз?! Мұнда қалды баласы, Жеріне кетті-ау шамасы. Қырдан ішер суы жоқ, Қурап жатқан дөң еді, Өзі бір алыс жер еді. Не шара бар Құдайға, Атам өліп қалған-ды.

батырлар жыры Ноғайға хабар салайын, Қарғабойлы батырға Мұнымды айтып қарайын. Сонда тұрып шешесі Қызына жауап айтады: —Айналайын, қарағым, Еркек тусаң не етерге! Құдай нашар қылғасын, Жолықтым ғой бетерге 4. Жөн таппайсың, перзентім, Артынан іздеп кетерге. Қасыңа ерсе бір ноғай, Болар еді-ау сол қалай?! Ақ сақалды жан ертсең, Талайды көрген шал ертсең, Қиынды қиып шығатын Ақ сақалды, сары тісті Ақылгөй туған кәрі ертсең, Барар едің сен,—деді, Не дейін саған мен?—деді. Он беске келген қарағым, Кім ерер сенің қасыңа?! Ағайын-туған аз еді-ау, Сөзіме менің жасыма, Ұзақ жолдың бейнеті Береді қорлық басыңа. Көп ішіне барғанда, Көздің жасын көп төгіп, Ал, перзентім, жасыма! Қарғабойлы ағаңа Барып жауап айт,—деді. Тыңдар болса сөзіңді, Елер болса өзіңді, Жолдас қосар қасыңа. Егер тіліңді алмаса, Сөзіңе құлақ салмаса, Қайтарсың, балам, асыға. 4 Бетер—қиындық деген мағынада

ҚАРҒАБОЙЛЫ, ҚАЗТУҒАН Сонда қызы ойлады Қарғабойлыға баруға. Қарғабойдың алдына Өзінің ойын салуға, Барып ойын айтуға. Қарғабойдың алдына Арызын айтты атаға, Қасына жолдас алуға. Жолдас алса жолданып, Әкесін іздеп баруға. Қарғабойдан қаймықпай, Қыз да кіріп келеді, Кіре сөйлей береді: —Асыл, артық ер,—деді, Бір тілегім бер,—деді. Рұқсат етсең айтайын, Сөзімді тыңдап көр,—деді. Ақылға кәміл данамыз, Сізге ақыл саламыз. Сегіз күн болды кеткелі Бір тайлақтың соңынан Қазтуған сынды бабамыз. Жолдас берсеңіз жөн білер, Соңынан іздеп барамыз. Жалғыз өзім баруға Бұрын шығып көргем жоқ. Қасыма ертіп алуға Аға-іні менде жоқ. Төрт жағы бірдей құбыла Бұл дүниеде пенде жоқ. Құдай нашар қылғасын, Болдым енді мен ғаріп. Іздеп жөнін таба алмай, Алдыңа келдім зарланып. Берсеңіз басшы, сіз,—деді, Әкеміздің жолында Өлуге тұрмыз біз,—деді. Қарғабойлы сөйледі, Сөйлегенде бүй деді:

батырлар жыры —Ноғайлының бастысы Жиналып бері кел,—деді. Айтатұғын сөзім бар, Жалпы, тыңдап көр,—деді. Шақырғасын келеді Ел жиналып ордаға. —Естіңдерші, ел-жұртым, Менің айтқан сөзімді. Жүректі шалды бір түтін, Тұман қаптап көзімді. Қанатым сынып түскендей Қайғы басты өзімді. Қатарласым Қазтуған, Қатардан асып наз туған, Уландырды сезімді. Он алты күн болыпты Қазтуған ер кеткелі. Жеріне қашқан тайлақтың Соңынан қуып жетпеді. «Әкем менің қайда?» деп, «Болар ма оған айла?» деп, Мынау тұрған жас бала, Баршаңыз, бұған тез қара! Басшы болып жүретін Көп ноғайда бар ма екен Бұған жолдас еретін? Өзімен туған баланың Онға жасы келіп тұр. Асық атып далада Балалармен ойнап жүр. Киетұғын киім бар, Мінетұғын ат та бар, Алсаңыз қару зат та бар. Тілімді алсаң, ноғайлы, Жерің келді аттанар. Пәленше бар деп айтуға Еркін тілім келмейді. Өзім іздеп кетер ем, Иесіз қалар ел,—деді.

ҚАРҒАБОЙЛЫ, ҚАЗТУҒАН Жеріне кетті-ау ол тайлақ Мұнда қалды баласы. Күндердің күні болғанда, Дұшпанның қанар табасы. Айтып болдым сіздерге, Енді жауап беріңіз. Мынау тұрған балаға Жолдас боп бірің еріңіз. «Бармаймыз» деп ноғайлы Бәрі кейін шалқайды. Ермейтінін еркімен Қарғабой да байқады. Қарс жауып қабағын, Қызға қарап сөйледі: —Бектен туған баласың, Жапа-жалғыз қаңғырып, Жарқыным, қайда барасың!? Алыс жолға жүрмедің, Жақсы-жаман көрмедің. Бірлігі кеткен ноғайлы, Қасына бірің ермедің. Енді кімді жұмсайын, Айтшы өзің, шырағым! Өзім-ақ іздеп кетер ем, Асынып жаудың құралын. Қалған елде қамқор жоқ, Оған не амал қыламын?! Елді иесіз тастасам, Қаптап келіп қалмақтар Білемін елді қырарын. Ел үшін туған ер еді Қазтуған да қайтпайтын. Тірі болса келеді, Ар-намысын сатпайтын. Ашуы қатты долы еді Егескен жауын таптайтын. Бойында қайрат көп еді Ерлігін елдің сақтайтын. Тілімді алсаң, жарқыным,

батырлар жыры Әуре болма бекерге, Көштен қалмай жүре бер, Қазтуған қайтпай кетер ме?! Қазақтың ұлы Қазтуған Бір оралмай еліне, Тайлақты қуып кетер ме?! Әлі де болса күтейік, Тіріден үміт етейік. Тілімді алсаң, қой, балам, Қонатын жерге жетейік! Қызара түсіп қыз сонда, Сөз сөйледі безеніп: —Іздемей енді нетейін, Белімді будым кезеніп, Жолында өліп кетейін. Бір шыбындай жанымды Атама құрбан етейін. Кез келгенде кекетіп, Ноғайлы көзімді оймай ма! «Қаңғырып кеткен әкең» деп, Бетіме таңба қоймай ма! Туламай жаным төзер ме, Шыдамаймын ондайға. Түзеп ұшқан ақсұңқар Оралып қайта қонбай ма! Тірі келсе Қазтуған, «Шыныменен елім» деп, Ноғайлыны қорғай ма! Өлсе, өлігін табайын, Өлмесе, хабар алайын. Талабымнан көрейін Жазылғанын маңдайға. Өзім қайтып келгенше Отырады анамыз. Көрмесең ауыр, ағажан, Сырттан қорып қараңыз. Тапсырдым Аққа мен,—деді, Сау-саламат болыңыз, Байтақ жатқан ел,—деді.

ҚАРҒАБОЙЛЫ, ҚАЗТУҒАН Сонда тұрып Қарғабойлы Ноғайға жауап қайырды: —Ноғайлының баласы, Ар емес пе елдікке, Өздерің ойлап қарашы, Қалған алыс жер,—деді. Бір ай болды көшкелі, Шамасы қандай байқаңыз, Енді ноғай сен,—деді. Балдырғандай жас бала Көзіне тұр жас ала. Тілімді алсаң, жігіттер, Бір-екеуің ер,—деді. Жалынып қанша айтса да, Ерем деуші болмады. Қарғабойдың сөзі еді Сөйлеп бір өткен сондағы: —Ерейін, балам, қасыңа, Жалғызбын деп жасыма. Қазтуғанды ел жоқтар, Күн туғанда басына. Жалпақ елден жан шықпайды, Азғын ел деген осы ма?! Қазтуған қайда дегенде, Не дер екен ноғайлы Дұшпан менен досына. Атымды әкеп байлаңдар, Жау-жарағым сайлаңдар. Қазтуғанға қанат пен құйрық Кеттім іздеп ерімді, Қамыңды өлмес ойлаңдар! Сонда қыз тұрып сөйледі: —Айналайын, жан аға! Сөзіме құлақ сал, аға! Елді есіз қалдырма, Тілімді менің ал, аға! Екеуің бірдей жоқ болсаң, Жау созар қолын жағаға. Иесіз елді жау шапса,

батырлар жыры Қаларсыңдар табаға. Мен үшін, сіз, қайғырма, Тәуекел деп барайын, Өлсем жаным садаға,— Деп асылзат тіледі. Қарғабойлы тұра келді, Қолын жайып «Құдай» деп, Ақ батасын береді. Батасын алып жас бала, Үйіне қарай жөнеді. Алдынан шығып анасы Істің жөнін сұрады, Баласы баян қылады. «Жалғыз қайтып барасың!»— Деп анасы жылады. —Жылама, анам, сен!—деді, Сапарға шығам мен,—деді. Ақ сүтіңе разы бол, Болмайды сөзің ем,—деді. Үш күннен кейін, анашым, Мінемін атқа мен,—деді. Жол-жарағын сайлағын, Беліңді бекем байлағын. Бола бермес өлгенше Өне бойы ойдағың. Әкемді тауып әкелсем, Соңынан ертіп тайлағын. Сүтіңді ақтап, анашым, Болармын сонда майлығың. Күреңдейін тұлпарды Жетегіме алайын. Жүрісі тыныш жануар Жал-құйрығын тарайын. Шұбырған елдің ізімен Қамшыны баса шабайын. Төңірекке жер жазық Көз жанарын қадайын. Көп мағына аз сөзден Кешікпей енді барайын.

ҚАРҒАБОЙЛЫ, ҚАЗТУҒАН Сонда шешесі мұңайды, Мұңайып тұрып жылайды: —Кім көреді жасымды-ай, Ермек едің, қарағым, Сен тұрғанда қасымда-ай. Алғаным кетіп қалғасын, Болып едім арманды-ай. Екеуіңнен айырылып, Қалдым тағы сор маңдай. Шыдасын ба бейшара Ішінен шыққан балаға. Кетемін деп тұрғасын, Еш қайрылмай анаға. Қалмақ пенен бұл ындыс— Екеуі де жаман ел. Сапарыңда кез болса, Неғыласың, балам, сен?! Алысып әлің жете ме, «Жүзден жүйрік, Мыңнан тұлпар» деген бар. Күрең тұлпар болса да, Онан құтылып кете ме! Ортаға түссе, басыңды Тостағандай қылады. Қоя ма қалмақ өлтіріп, Тәніңді жерге тығады. Дүниеге көзің салғайсың, Алыстан қара көрінсе, Тасаланып қалғайсың. Абайсызда қалмақтың Түсіп қалма қолына. Кез қыла көрме бір Құдай Залымдардың торына. Осынша байтақ елдерден Ермеді бір жан соңыңа. Арам қатқыр Бозмая Бітті менің сорыма. Құдайға айттым бозқасқа, Қарағым, сенің жолыңа. 13-0079

батырлар жыры Бұл ордада зарланып Қалып барам мен,—деді. Қозғалмаймын, құлыным, Келгеніңше сен,—деді. Тірі қайтар күн болса, Осы орынға кел,—деді. Сонда қызы сөйледі: —Алла оңғарса сапарды, Әкемді алып келемін. Ақ жүзіңді, анашым, Осы арадан көремін. Қарсы алдыңнан жау келсе, Қара бұлттай төнемін. Қолдаса әруақ қолтықтап, Алдырмаймын, жеңемін. Қос қанатты тұлпардың Шабысына сенемін. Сонда кемпір үйінен Маймаңдай басып шығады, Желбегей салып желеңін, Қызына қарап тұрады. Жайдақ мініп тұлпарға, Қолына найза алады, Найзаға ерлік етем деп Ерлік етпей не етем деп, Шапшаңдығым білінсін, Сынасын көріп шешем деп, Шешесіне бұрылып; «Қолыңа ал,—деп,—құмалақ.— Найзамен түйреп көрейін, Түскенше жерге домалап». Шешесі құмалақ алады, Лақтырып жерге қалады. Кетіп жатыр құмалақ Алды-алдына домалап. Ыңғайланып қыз дағы Тұлпарға қамшы салады, Жерді басып тұрмады, Орындай мылтық зырлады.

ҚАРҒАБОЙЛЫ, ҚАЗТУҒАН Еңкейіп найза салады, Түскенше жерге құмалақ Біреулеп шаншып алады. Ат зырылдап өткенше, Он-он бесін еңкейіп Құмалақтың алады. Шапшаңдығы кемпірге Баланың сонда ұнады. Азық-түлік бұл алып, Арқан менен қауға алып, Қолына ұшты найза алып, Әкесінің киген шарайна Үстіне киіп алады. Үйде қалған қорамсақ Ерге іліп алады. Еркектің киіп киімін, Өн бойына қарады. Төбеге түйіп тұлымын, Қынына қанжар салады. Ат қасына барды да, Шешесіне қарады. Шешесі сонда мұңайып, Өксіп-өксіп жылайды, Жыламай көңілі тынбайды. Ордасы иесіз қалғасын, Қамықпай кемпір неғылсын?! —Қарадан туған жан едің, Айырдан туған нар едің. Қарағым, жалғыз бала едің, Кетемін дедің далаға, Келгеніңше кімдер бар, Күндер өтер арада. Бұршақ салып мойныма, Үш айналып болайын, Қарғам, сенен садаға. Қыз да болсаң тұяғым, Қош-аман бол, шырағым, Жар болсын Жаппар Құдайым! Төбенің түспен басынан,

батырлар жыры Келгеніңше қасыма. Мал қанар деп ойлаймын Көзден аққан жасыма. Ризамын мен,—деді, Тапсырдым Аққа сені,—деді. Көргенше күн жақсы,—деп, Қызының қолын ұстады, Тезірек бар, сен,—деді,— Кешегі шұбырған елдің соңынан. Сонда қызы сөйледі: —Қош-аман бол,—деді, Тапсырдым Хаққа мен,—деді. Әкемді барып көргенше, Қайта айналып келгенше, Не көрсең де көн,—деді. Қылатын Аққа айла жоқ, Мендей болып қаңғырған Адам баласы қайда жоқ. Көлденең шыңды жағалап, Жүре берді баяғы Кеткен ізді шамалап. Түсіп ізге жүреді Сонда қызың жағалап. Күні-түні жүргесін, Құба дөңге бұл жетті, Сай саладан көп өтті. Шұбырған елдің ізімен Дөң үстіне келгесін, Жан-жаққа көзін салады. Бұлдыраған қараны Алыстан көзі шалады. Екеуден басқа қара жоқ, Ашылды екеуінің арасы, Біреуі бұған қарай жүрді шамасы. Қасқайып келеді біреуі, Сонда қызың кідіріп, Атынан түспей қалады, Күреңге мініп алады. Жеке келді біреуі,

ҚАРҒАБОЙЛЫ, ҚАЗТУҒАН Көзін салып қараса, Секілді бөтен реңі. Қыздың келіп қасын-ай, Сөйлей берді осылай: —Жапанда жүрген ер,—деді, Кім боласың сен?—деді. Кім де болсаң, жарқыным, Жауапты тез бер,—деді. Мен қалмақ деген ел,—деді, Қарғабойлы, Қазтуған Екеуі басты дегесін, Шабайын деп аттанған Біз бір әскер қол,—деді. Қарауыл едім мен—деді, Айтшы, кім боласың, сен?—деді. Сонда тұрып қызыңыз Қалмаққа қарсы сөйледі, Сөйлегенде бүй деді: —Мен ноғайлы деген ел,—деді, Асылымды сұрама, Емеспін болат құрама, Қазтуған батыр мен,—деді. Шамаң келсе, хабарла, Аяма, қалмақ, сен,—деді. Қарауылда жүр едім, Артымда әскер мол еді. Үш мың кісі әскермен Қарғабойлы батырың Ол да осында келеді. Құмар болсаң, сен қалмақ, Жақынырақ кел,—деді. Беремін хабар десеңіз, Жинап кел әскер, сен—деді. Сонда тұрып қалмағың Бір ауыз сөз сөйледі: —Қапы болып қалмайық, Алды-артымызды андайық. Ноғайға хабар сен салып, Қалмаққа хабар мен салып,

батырлар жыры Екі жақтың әскерін Бәрін бірге жинайық, Қаруды мықты сайлайық. Сонда қалмақ торығып, Ұрысуға қорқып, Дем ала алмай зорығып, Қайтайын кейін мен,—деді. Сонда қызың қарады, «Кідіре тұр, қалмақ» деп. Тастай беріп Торы атты, Қалмаққа жақын барады. Көлденең найза қолға алып, Түсіруге қозғалып, «Әскерге хабар салсын» деп, Құр кетпесін бұл заңғар Жаралы болып барсын» деп, Ұмтылып еді мынау қыз, Шауып қалмақ қашады, Түсі кетіп сасады. Қалмақтың істеп пайдасын, Өлмейтұғын жерлерге Қыз да сұқты найзасын. —Бері кел, қалмақ, сен,—деді, Қазтуған батыр мен,—деді. Шақырмаймын әскерді, Тап осы жерге кел,—деді. Қайта барды қалмақтар, Әр жерінен қан ағып. Басылып тіске бармақтар, Жалтақтайды қаранып. Бір төбенің басында Тұрып қалып қызыңыз, Екі атты бердей байлады. Айыл-тұрманын бекітіп, Ұрысуға сайлады. Мың кісімен ол қалмақ Төбенің шықты басына. Келейін деген ойы бар Бұл баланың қасына.

ҚАРҒАБОЙЛЫ, ҚАЗТУҒАН Қалмақ хабар береді: —Екі мың кісі әскермен Қазтуған ерге жолықтым. Ұрысып едім мен,—деді, Оған шамам келмеді. Жаралы болып жау жақтан, Келгенім мынау жалбақтап. Жіберді мені олжа ғып, Әр жерімнен қан ақты, Найзаменен шабақтап. Астында бар-ды Күреңі, Тайсалатын ер емес, Таймайды ешбір жарағы. Осы отырған қалмақты Жеңе ме деп мен қорқам, Талайының жетіп ажалы. Қалмақ байтақ ел еді, Онан бері жақындап Жуықтау жерге келеді. Мұны көрген батыр қыз Астына менген Күреңнің Жал-құйрығын өреді, Жау қарасын көреді. Көлденеңнен Күреңмен Қиғаштай басып желеді, Жауға қарап жүреді. Алдынан шығып бұ қыздың Бір қалмақ жақын келеді. Қалмақ жақын келгенде, Күреңнің басын тартады. Тұра қалып қалмақтан «Не сөзің бар?» деп сұрады. Қалмақ сонда сөйледі, Сөйлегенде бүй деді: —Мен қалмақтың бегі едім, Асыл туған ер едім. Ноғайлыдан ер көрсем, Алармын басын деп едім. Қарғабойлы, Қазтуған

батырлар жыры Бөлінген екен ноғайдан Кетемін,—деп,—Шамдарға. Шығып едім мен іздеп, Жолықсам,—деп,—заңғарға. Соның үшін келемін, Қараны көрсем желемін. Анық хабар аларға Қарымыңды сұраймын, Қай халықсың сен?—деді. Қыз тұрып сонда сөйледі: —Қарымымды сұрасаң, Ноғайлы деген ел,—деді. Сол ноғайдың ішінде Өз атымды сұрасаң, Қазтуған батыр мен,—деді. Тұрамыз ба бөгеліп, Соғысалық кел,—деді. Шыққан болсаң жекпе-жек, Кезегімді бер,—деді. Қазтуған соны айтқанда, Қалмағың кейін шегінді. Жасқанғанын білгесін, Қызың сонда тебінді, Оңдады жауға найзасын. Енді қызың ойлады Өз жанының пайдасын. Сонда артына қалмақ қарады, Кейіндеп жылжып барады. Артындағылар шақырды, «Кел жылдам!» деп ақырды. Сонда тұрып қызыңыз Салады қамшы Күреңге, Арышлан, жәрдем бер,—деді, Жалғыз едім мен,—деді. Қасиетті ер болсаң, Әскер болып көрінші Бұл қалмаққа сен,—деді. Қалмаққа қол салысты, Үш күндей ер соғысты,

ҚАРҒАБОЙЛЫ, ҚАЗТУҒАН Қалмақпен қатты тоғысты. Қалмақ кетті қыруға, Мұрсат бар ма тұруға! Мүмкіндігі болмады Аттың басын бұруға. Астындағы Күреңі Тер шыққан сайын өрледі. Омырауынан аққан тер Жаңбырдай болды тамшылап. Арандай аузын ашады, Құлаштап аяғын басады. Аяқтан шыққан топырақ Құйындай болып шашады. Атты кісі қалмақтың Талайын жерге басады, Үстінен қарғып асады. Қолында бар-ды найзасы, Найзасы қылған айласы. Неше күндей қалмақпен Салады сонда соғысты, Ен майданда тоғысты. Кірді ердің реңі, Қалмақтың бітті сүреңі. Жалғыз-жалғыз ыдырап, Алды-алдына бытырап, Сүмеңдеп кетіп барады. Күні-түні алты күн Үлкен соғыс салады. Қалмақ жаман қашқасын, Қолы қосылып сасқасын, Ердің пысы басқан соң, Бір мың кісі қалмақтың Жарма-жары өледі. Құтылды-ау тек үш жүзі, Жеті жүзі жоқ болып, Сол сапарда қалғаны. Тастай беріп қалмақты, Қайта шапты атына. Байлап қойған жануар

батырлар жыры Кете алсын ба далаға, Кісінейді қараға. Түсе қалып Күреңнен, Торыға ерді салады. Атпен шауып жүрсе де, Қыз да шаршап қалады. Атқа мініп алғасын, Торы ат қатты ырғытты, Қамшы басып сырғытты. Қамшы етіне тигенсін, Торы жорға жаман зырлады Сарыжанның оғындай. Күні-түні сабалап, Торы ат жүрді жобалап. Елдің жолы соқпақтай, Табаны жерге тиеді Торы жорға атының Құлаштап ұрған тоқпақтай. Сабалап таудан құлады, Жер жазыққа түскесін, Қызымыздың көрінбей Келе жатыр қарасы. Майданда жазыққа түскен қыз Мұңайып бір жылайды, Жылай тұрып жырлайды: —Көрінбейді-ау бабамыз, Отыр екен нағылып Үйде қалған анамыз?! Жамандатқыр Бозмая Айырдың ғой бабамнан, Тағы айырдың анамнан. Жапанда жүріп меңдедім, Бабамды көрмей шөлдедім. Сүйегін көріп бабамның Қатарында өлмедім. Екеуі қатар тұрғанда, Ажалды неге бермедің! Көрдім жердің жазық даласын, Ен майданда зарлаттың

ҚАРҒАБОЙЛЫ, ҚАЗТУҒАН Қазтуғандай батырдың Жалғыз туған баласын. Жетекке алдым Күреңін, Егер көрсем қарасын, Жарылар еді-ау жүрегім, Кірер еді-ау реңім. Сөйтіп қызың мұңайды, Өксіп-өксіп жылайды, Жыламай көңілі тынбайды. Қамшы салды төкпелеп, «Асыл туған торы жорға ат, Жүрісің сенің аз ба» деп, Мінген атқа өкпелеп. Көрінді Жемнің қарасы, Қазбек, Қандыаралы Көшкендегі жер тап осы. Қандыарал деген дөң еді, Асты-үсті жатқан жем еді. Сол Мая сол қашқаннан Сол жерге дейін жазбаған. Суды ішіп Бозмая Шөлі қанып бір тұрады. Есіне түсіп ботасы, Төңірекке қарай ыңыранды. Жем беруге атына Қазтуған да келді қасына. Сауатын бұйым таппады, Етігін шешпей қайтеді, Етік демей сауғаны. Иіді мая талтайып, Сүтін ішіп қанады. Тұсап қойып үш күндей Батыр демін алады. Төртінші күн болғанда, Күн сәскеге толғанда, Жетелеген торы атпен Көрінді қыздың қарасы, Білінді жердің шамасы. Қатты жүрген қоя ма

батырлар жыры Жақындап қалды-ау арасы. Сонда өзінің қызы екенін Танығасын Қазтуған, Алдынан жаяу шығады. Естігенде дыбысын, Қыз да аттан түсе қалады. Жақындасып келгесін, Құшақтап алып әкесін, Мойнына білек салады. Қазтуғандай еріңіз Құшақтай алды «балам» деп. Сонда қызы жылайды, Жылап тұрып толғайды: —Айналайын, бабажан, Ризамын Алла бергенге, Сені көзім көргенге, Тең болып едім өлгенге. Көре алмай сені шөлдедім, Жоқ болып ажал өлмедім. Ағайын-туған болмады, Тоқсан баулы ноғайда Бір жаман еріп жүрмеді. Қарғабойлы шақырып, Ноғайлыға көп айтты. Айтқан тілін алмады, Бірі еріп бармады. Анамнан басқа қара жоқ, Жинаған дүние бұл қалды. Жаңа кірді реңім, Жасың үлкен бабамыз, Сау-саламат жүрсің бе?! Қуандым қатты, жан баба, Сіздің көріп қараңыз, Тілегім қабыл болды,—деп, Жеткізді Құдай енді,—деп. Сонда Қазтуған сөйледі, Сөйлегенде бүй деді: —Омырауым ашып тұр, Айналайын, жалғызым,

ҚАРҒАБОЙЛЫ, ҚАЗТУҒАН Аспандағы жұлдызым, Су түбінде қол жетпес Асыл едің құндызым! Жалғыздық түсіп есіме, Неше түрлі жас шықты, Дөңгеленген көзіңнен Айналайын, құлыным! Қыз да болсаң ұлымдай Сенен мұндай шығар деп, Жоқ еді менің ойымда-ай. Ризамын мен,—деді, Сау-саламат келдің бе, Қарағым, енді, сен!—деді. Артыңдағы аман ба Қамқор болған анаңыз? Өзіңіз шығып кеткенше Аман-түгел қалды ма Жинаған дәулет қараңыз? Неше күн болды шыққалы, Қарағым, жалғыз баламыз? Сонда қызы сөйледі: —Айналайын, жан баба, Мен шыққалы санасам, Бір жиырма бес күн болды. Жолда байтақ ел көрдім, Хас қызықты мен көрдім, Қалмақтан шыққан қол көрдім. Бір мың кісі қол екен, Аттанған қалмақ сол екен. «Қарғабойлы, Қазтуған Ол жерлерден асты» деп, Естіген екен хабарды, Іздеп соны барады. Мың кісі ертіп шығыпты Шабайын деп елдерді, Аламын деп қараны, Олжа қылып алуға Қатын менен баланы. Қарсы қалмақ тап келді,

батырлар жыры Құба дөңнің үстінде Қарсыласып кез болды, Кімсің деген сөз болды. Ойлап ақыл тапқаным, «Қазтуған деген ермін» деп, Атыңды, әке, сатқамын. Жал-құйрығын бір өрдім, Қамшы басып күреңге, Қызығын жаудың мен көрдім. Қарсыласып алғасын, Қалмаққа салдым ойынды. Талай жерден бунадым Кеңірдек пен мойынды. Қалмақтардың қан қылдым Омырауын ашқан қойынды. Жеті жүзін қырғасын, Үш жүзі қашып құтылды. Күні-түні алты күн Ұйықтамай салдым соғысты, Қалмақ сөйтіп тоғысты. Қоймайтын едім оны да, Бір-бірден қашып тарады, Арты қашып барады. Оны да қоймай жояр едім, Сізге асығып шыдамай, Шөлден бабам танар деп, Бір жерде жатып қалар деп, Асығып кеттім мен,—деді. Шөлдемей, ашпай, шаршамай, Келдің бе, бабам, сен!—деді. Қоржынды ашып алады, Азыққа қолды салады. Не керек тамақ табылып, Ол қоржыннан қалады. Екеуі жатып сол жерде Тағы үш күн дем алады. Демін алып болғасын, Бозмаяны жетелеп Елге қайтып барады.

ҚАРҒАБОЙЛЫ, ҚАЗТУҒАН «Жүрісі тыныш осы» деп, Торы жорғаны әкеліп Әкесіне береді. —Талай да жүріп көргенмін, Мін атқа, балам, сен,—деді. Елге жуық келгенде, Оқ, Балқан тауының Қарасы енді көрінді. —Келе берші сен,—деді, Ілгері барып анамды Қуантайын мен,—деді. Аттың басын бұрып алып, Елге қарай жөнелді. Торы жорға атының Басын сонда жіберді. Ала құйын шаң болды, Аттың шаңы бұрқырап, Атқан оқтай зырқырап, Табаны жерге тимеді. Жүрген екен анасы Атқа мініп қыдырып, Отыра алмай кідіріп. Әр төбенің басына Шығады екен бейшара Қарауыл қарап жүгіріп. Көрді қызы анасын, Көріп былай шамасын. Атынан түсіп жаяулап, Қыз алдына жөнелді. Жақындасып келгесін, Бәйбіше сонда жылады. Омырауын ашады, Құшақтасып тұрады. Сонда тұрып бәйбіше Қызына бір сөз сөйледі: —Қарағым, енді қондың ба, Сұңқарым едің сен ұшқан. Іздеген аңды алдың ба, Әкеңе тауып бардың ба?

батырлар жыры Тірі ме екен жан көкең, Анық хабар алдың ба? Кеткен болса дүниеден, Сүйегін тауып алдың ба? Астыңда мінген күрең жоқ, Біз пақырда ерік жоқ. Қалған дәулет бәрі аман, Жылап жүрмін егіліп, Көзімнің жасы төгіліп, Тек жаным тұр өлмеген. Қанды бүгін сусыным, Қарағым, менің шөлдеген. Сау-саламат келдің бе, Перзентім, аман сен?!—деген. Сонда қызы сөйледі: —Айналайын, шешеке, Мен едім туған балаңыз. Келе жатыр көкекем, Жетегінде Бозмая. Шамға барған кезімде Көкемнің көрдім реңін, Жарылды-ау менің жүрегім. Кел, ауылға кетейік, Ордамызға жетейік. Көкем келер кідірмей, Соған қызмет етейік. Ертіп жүріп шешесін, Үйге келді тебініп. Аттан түсе қалады, Қой алдырып сояды, Қазанын отқа қояды. Сар қымызды сапырып, Самаурын қатар қояды. Құяды жақсы шайларын Етін қойды пісіріп, Қазанды қойды түсіріп. Құлынды қойды байлатып, Қызымызды қойды сайлатып. Қызы менен батыр келгесін,

ҚАРҒАБОЙЛЫ, ҚАЗТУҒАН Кемпір байғұс қуанып, Алдынан барды жүгіріп. Кемпір сонда батырдың Қасына барып сөйлейді: —Аманбысың-саумысың, Сау-саламат бармысың?! Мұнда қалған ноғайдың Қараңыз бір үйі жоқ. Жеткізді Құдай сіздерге, Көргеннен соң көзіміз, Ризамыз Аққа өзіміз. Үйге жетіп келгесін, Аттан түсе қалады. Піскен май мен қымызға Батыр да жақсы тояды. Бұл жерде бір ай дем алып Батыр сонда жатады. Молдау суға барғасын, Отыр екен бөгеліп. Он бес күндей демалып, Бұл да көшті жиналып. Жарты ай тұрып кідірді, Қазтуғандай батыр-ай Шаршаған екен апыр-ай! Жарты айдан соң көшеді «Ноғайлыға жетем деп, Онан қалып не етем» деп. Екі күні өткесін, Үшінші күні жеткесін, Жері жазық дала еді, Алдыңғы кеткен ноғайда Қазаншық деген жер бар еді. Суы бұлақ мол еді, Отырған жері сол еді. Қазаншық деген су еді, Суы артық сол еді. Қарғабойлы батырдың Отырған жері осы еді. Серен деген бір қалмақ 14-0079

батырлар жыры Аттанып еді жетем деп, Басып елге кетем деп. Ол қалмақтың көңілі бар Ноғайға қуып жетем деп, Барсам олжа етем деп, Бір мың кісі қол алып, Қуған екен қол алып. Жетеді қалмақ бір күні Қарғабойлы хандарға, Ноғайлы деген жандарға. Қарғабойлы тұр екен Жансыз алып далада Біреу зарар қылар деп Қатын менен балаға, Болар деп ие қараға. Жансызы келді бір күні Бізге дұшпан келді деп, Хабарла, батыр, енді деп. Қарғабойлы шаптырды Қазтуғанға жетің деп, Барып хабар етің деп. Келген болса Қазтуған, Келе көрсін ер—деді, Қарғабойлы батырың Ноғайды жинап алдырды, Ноғайға хабар салдырды. Қазтуған ерге жіберген Кісі де келіп жетеді, Хабарды баян етеді. Астындағы көк тұлпар Тұрған екен белдеуде, Шығып атты ерледі. —Барайын оған мен,—деді. Сандықтағы әр нәрсе Бер алып маған киімді. Жаудан қашу қиын-ды, Шарайнаны ол алды, Үстіне киер бұйым бұл алды. Дулыға киіп басына,

ҚАРҒАБОЙЛЫ, ҚАЗТУҒАН Балдағы алтын беренді Сандықтан тартып оны алды. Он екі тұтам сұр жебе Ер қасына іледі. Атқа мінер шағында Бәйбішесі бұл барды Қазтуған ердің қасына. Бәйбіше сонда сөйледі: —Артық туған сұлтаным, Шаршамады деп едің Жүрсе де қанша тұлпарың. Ақ сүңгіні қолға алып, «Жау келді,—деп,—ноғайға», Қаның қашып долдандың. Сіз кеткесін далаға, Тұра алмады балапан Баулы құстай талпынып. Мынау сіздің ордаңыз, Артыңда тұрған бұл бала— Өзі нашар бір қара. Ойламаңыз, ноғайлы, Бірге туған бауыр деп. Қызың жылап тұрғанда Біреуі еріп бармады. Қарғабойлы батырдың Еш ноғай тілін алмады. Әлдеқандай күн болар Байқасаңыз, батыр-ай, Біз болдық қой пақыр-ай. Алай-бұлай іс болса, Кім қорғар біздей пақырды-ай. Иесіз қалып меңдеген Ол бір айдың ішінде Мен ғаріп едім шөлдеген. Қанша күнде тап болар Шұбырып кеткен ноғайың. Қазтуған батыр сөйледі: —Артық туған алғаным, Көше берің, сіз,—деді,

батырлар жыры Алыс емес ол шіркін, Тек бір он күндей жер еді. Келіп тұр ғой хабарға, Бара тұр озып, сен,—деді. Қазтуған батыр жөнелді, —Барамыз жауға біз—деді. Жиналып тұрған ноғайдың Әскерімен ол жетті, Күн-түн жүріп бұл жетті. Серендейін қалмағың Қалған екен жиналып. Алдынан шығып Қарғабойлы Қазтуғанға сөйледі: —Қатар жүрген сыбайым, Аман-есен келдің бе, Сақтады ма Құдайым?! Ноғай деген ел,—деді, Балаға бірі ермеді. «Барамын,—деп,—әкеге», Жылап келді-ау шырағым «Жіберіп едім хабар» деп. Мынау қалмақ біздерді Қорқамын басып алар деп. Тірі болса ол батыр, Шақырғанға келер деп, Дұшпанға қарсы көмек берер деп. Мынау ноғай мол,—деді, Бірлігі жоқ ел,—деді. Ілгері таман барайық, Қалмақтан хабар алайық, Сенбейік біз бұларға. Қарғабойлы, Қазтуған Екі батыр жөнелді, Ел қарасы үзілді. Сол уақыт болғанда, Көрінді қалмақ қарасы. Жүз кісі алып қасына, Серен деген қалмағың Ноғайға қарап барады.

ҚАРҒАБОЙЛЫ, ҚАЗТУҒАН «Аз болса алмай нетем» деп, «Хабар алмай неге кетем» деп, Шыққан екен елінен, «Басып жатқан ноғайды Алып олжа етем» деп. Жақындасып келгесін, Серен шықты ілгері, Қасына жолдас бұл алып. Жолдасы да бір кісі, Жақындасып келгесін, Бірі-бірін көргесін, Қарғабойлы, Қазтуған Парыменен келеді. Екі бірдей ер еді, Бір-біріне тең еді. Сонда тұрып Сереннен «Сен кімсің?» деп сұрады. —Мен қалмақ деген ел,—деді, Етек-жеңім кең,—деді. Мың кісі бар әскерім, Іздегенім сен,—деді. Сонда тұрып Қазтуған Бір-екі ауыз сөз сөйледі: —Асылымды сұрама, Мекеннен көшіп шұбырған Қарғабойлы, Қазтуған Деген батыр—біз,—деді. Серен қалмақ сен болсаң, Тұрамыз ба сөз сөйлеп. Өзің қатар тең болсаң, Іздеген жауың біз болсақ, Беліңді бу да, кел,—деді. Серен қалмақ сөйледі: —Жекпе-жеке кел,—деді, Маған кезек бер,—деді. Сонда тұрып Қазтуған Қимылда, қалмақ, сен,—деді, Аямаймын мен,—деді. Ноғай менен бұл қалмақ

батырлар жыры Ежелден емес тең,—деді. Сен секілді қалмаққа Боламын ба мен,—деді. Оңғарса Құдай жолымды, Боларсың маған жем,—деді. Іздеп келген ерсің ғой Алайын деп ел,—деді. Атуға, қалмақ, іркілсең, Кел, атайын мен,—деді. Сонда қалмақ сұрланып, Қаруды қолға алады. Оңтайланып атуға Қарғабойлы батырға Қалмақ жақын барады, Жақындап қалмақ қалады. Іркілсін бе бұл қалмақ, Өзіне ерік тигесін, Атып оқты қалады. Атқан оғы қалмақтың Шарайнадан өтеді, Ақ сауыт сетінеп кетеді. Үшке дейін оқ атты, Оғын қардай боратты. Үшеуі де өтеді, Етіне барып жетпеді. Артық туған төре еді, Қарғабойлы ер еді. «Сен секілді қалмақпен Кезектесіп тұрам ба?» Атайын деп жебені Қарғабойлы жөнеді. «Қарсы тұрсаң қабақ деп, Оқ өтетін өзегің Жұтқыншақ мынау тамақ» деп, Оғын қардай боратты. Атқан оғы өтеді, Басын жерге қалмақтың Домалатып кетеді.

ҚАРҒАБОЙЛЫ, ҚАЗТУҒАН Қарғабойлы батырдың Атқан оғын қарасаң, Сауыт бұзар оқ еді, Не де болса шоқ еді. Он екі тұтам бұл оқтың Өтпейтін жері жоқ еді. Серен қалмақ қарады, Жолдасы өліп қалғасын, Артына айғай салады. Артында жүр жүз кісі, Жақын еді арасы. Қалмақ пенен ноғайдың Араласты баласы. Жеңісуге қалды ғой Өңкей ерлер шамасы. Артында қалған мына бір Алдыңғы шаңды көргесін, Артқысы да шабады. Серен дейін ханыңыз Кейін қашты шегініп. Қарғабойлы, Қазтуған Екеуі бірдей ұмтылды, Жетемін деп тебініп. Артынан қуды қалмақтың «Ханымыз кейін кетсін деп, Кейінгі көпке жетсін» деп. Салды жаман ұрысты, Жапырам деп тырысты. Көп қалмаққа жеткесін, Үлкен соғыс еткесін, Жинаған қалмақ баласын Қарғабойлы, Қазтуған Жауға намыс бермеген. Ақ сүңгі қолға алып, Тұс-тұсынан сермеген. «Серен қалмақ қайда?» деп, Қарғабойлы, Қазтуған Бір-бірінен сұрады. —Серен басын алайын,

батырлар жыры Алып жерге салайын. Сол қалмақты өлтіріп, Кегімізді алайық. Қазтуған батыр жөнелді «Артынан қуып жетем деп, Серенге бармай не етем» деп. Қазтуғандай батырың Қуып жетті ақыр-ай. Құтылмады қашса да, Тұра қалды бұл Серен Таянғасын, япыр-ай. Кете алмады қашқанмен, Ақыл ойлап көңілінен Аттың басын бұрады. Серен қарсы келгенде, Қазтуған батыр сөйледі: —Серендейін қалмағым, Ауыр ма менің салмағым? Көп қалмақты қырдырдың, Тістелді ғой бармағың. Әуелден-ақ сен едің Басыңды кесіп алмағым. Құмарың болса сермей бер, Қаруыңды, қалмақ, сен,—деді. Суырды Серен қылышын, Аламын деп тынысын. Жоқ екен қалмақ найзасы, Аз екен оның айласы. Шапқанменен болмады Қылыштың ешбір пайдасы. Қазтуғандай батырдың Алмастан екен найзасы. Салып қалды найзамен «Жұтқыншағың қайда?» деп. Сонда Серен қақалды, Кеңірдек пен өңештен Қабат өтіп көк найза Омыртқаға тақалды. Сонда Серен қалмағың

ҚАРҒАБОЙЛЫ, ҚАЗТУҒАН Атынан түсіп бұл қалды. Серендейін қалмақтың Кідірмей басын сонда алды. Қалмақты тонап сол жерде, Ат-жарағын алады. Арам дене секірді, Айдалада долданды. Самсаған қолын айдады, Қалмақтың соры қайнады. Ер қазақтың баласы Гүлшешектей жайнады. Тындырғасын көңілін, Ел аңыз ғып айтады Қазтуған ердің өмірін. Естіген елден ертектей Жыр қылып ұзын ырғасын Өрдім жырдың өмірін. Естігенді елге жаймасам, Алдына беріп қоймасам, Басылмайды көңілім. Тағы да талай жырлармын, Жыр кестесін сырлармын, Жетсе егер өмірім.

Көкше батыр Шыңғырлау, Торыат деген тауда отырады. Осыған жақын жерде қалмақ Сұлтанғали деген ханның елі бо­ лады. Сол хан Көкшеге хабар жібереді. «Ноғайлының батыры Көкше батыр болса, Сүйретпенің тауында боламыз, ноғайларын жинап соғысам десе, келсін, одан қорқып қашса, біздің қалмақтар барып елін шауып алады» депті. Осы хабарын естіп ноғайға хабар салады. Бұл хабарына ноғайлар келмей қалады. Осыған жақын жерде Сыпыра жырау сып берме, осыны Көкше батыр шақырып алып:—Ал жырау, маған ақыл қос, мені мына Сұлтанғали соғысам деп шақырып отыр, мен ноғайға хабар сал­ сам, біреуі келмей отыр. Осыған не ақыл қосасың?—дейді. Сон­ да Сыпыра Көкшеге сөйлей бастайды: —Ай, Ер Көкше, Ер Көкше, Айтайын ақыл мен Көкше, Бұл жерден әскер жинама! Қобданың қалың жағасы Сол жерде бар-ды сұрасаң, Орақ, Мамай, Телағыс— Сұрасаң көмек беретін Ноғайдың сонда баласы. Хан Мамайға хабар ет, Адам мен атты жіберед. Көкше, саған еретін Қалмақпен олар жауласты, Сегіз жасар күнінен Сені жалғыз дегесін, Олар шыдай алмас-ты. Арына шыдап тұра алмас, Көкше батыр

КӨКШЕ БАТЫР Бәрің ноғай елісің. Жақын жерде ит қалмақ Етектен алып жармасты. Содан көмек сен алып, Қалмақтан сүйтіп кек алып, Жалғыз барып ұрынба, Сүйтпесең жауға болмас-ты. Сыпыраның бұл ақылын жөн көріп, бір кісіні жаңағы жағдайын айтып қоя берді. Осы хабарды Мамайға жетістіріп еді, Мамай хан Орақты, Жаңбыршы ұлы Телағыс батырды шақырып алып, сонда Мамай сөйлей бастады: —Орақ пенен Телағыс, Келдің батыр жиналып, Ағаларың ер Көкше Айтыпты сәлем қиналып. Отырған жақын қалмақты Батыр жалғыз болған соң, Елді шауып алуға Кеңесіпті дейді жиналып. Осыдан бармай қалсақ біз, Қалмақтар көзін салмай ма! Мал мен дүние, халықты Көкше жалғыз болған соң, Ерікті қолдан алмай ма! Сағы сынып батырдың Көп ішінде қалмай ма! Қатын, бала, жесірдің Көзінің жасы болмай ма! Асылы туған ерлерім, Осы жауға барыңдар, Жауға ойран салыңдар! Дұшпанның сағын сындырып, Жері менен мал-мүлкін Бөлісіп, ноғай, алыңдар. Егер әскер аз болса, Ноғайда адам тағы бар. Жолың болсын ерлерім!

батырлар жыры Ерегескен дұшпанның Үстінен отты жағыңдар! Орақ пен Жаңбыршыұлы Телағыс қасына қырық әскер ер­ тіп Көкшенің еліне келеді, Ер Көкшенің отырған жеріне келіп, Көкшенің үйіне қонақ болып түстеніп, Ер Көкше бастап алып жөнеді. Жөнеді ерлер, жөнеді, Мінгені өңкей сал бедеу. Ауыздықпен алысып, Табан жолмен тартысып, Дөңгеленіп желеді. Күні-түні жол жүрді, Азғана емес мол жүрді. Жиырма бес күн болғанда, Сүйретпенің ұзын тау Қарасын сонда көреді. Басына таудың көз салса, Жүрген қаптап қалың жау Құмырсқадай қаптайды. Қырық үш кісі әскер де Даярлана береді. Әуелгі айтқан хабармен Айсаның ұлы Ахмет, Батыр Алау, Ер Әмет, Шынтасұлы Төрехан Сегіз кісі жолдаспен Бұлар да жетіп келеді. Қаптаған жауды көреді, Көріп көңіл бөледі. Сонда тұрып Айсаның ұлы Ахмет Көкшеге сөйлей бастайды: —Ай, Ер Көкше, Ер Көкше, Қара құрттай қайнаған Қалың жауды көр, Көкше! Айтқан сізге хабармен Еліңе келдім мен, Көкше.

КӨКШЕ БАТЫР Кетті Көкше дегенмен Кейіс қылар деп сені, Артыңнан келіп отырмын. Бұл ниетіме сен, Көкше Сегіз кісі жолдас қасымда— Бәрі де өңкей асылдар. Алау батыр, Ер Әмет, Шынтасұлы Төрехан, Асанның ұлы Ер Абат, Ақжонасұлы Ер Кеңес Бірінен-бірі кем емес, Кем дегенім жөн емес. Қысылар кезең келгенде, Бір кісі—мың кісі Болар деймін бір теңдес. Жиналған өңкей батырлар Қолдарында болат асыл бар, Үстерінде кілең көк темір, Ақ сүңгі, найза өңгерген, Азын көпке теңгерген. Тұлпар мініп астына, Жауды көрсе ашына, Екі батыр тең келген. Қайырлы болсын сапарың, Жауға бұлар тигенде, Қалмақтар жаман сенделген. Тоқтап иіріліп тұрған бұларды көре сала бір кісі Сүйретпенің тауынан төмен түсіп, бұларға қарай жүре берді. Көп ұзамай келіп те қалды. Бұған қарсы ерлердің ішінен Ер Көкше де шығып, оған қарсы жүре бастады. Көкшеге жақындап келіп сөйлей бастады: —Біз қалмақтың елі едік, Елдегі байтақ ері едік. Бұйырып патшам жіберді Хабар алып қайтуды. Келеді деп ноғай жүр едік, Ұрысуға келдің бе?

батырлар жыры Отыз екі күн жатып біз, Келмеген соң ноғайдың Еліне қарай жүруге Дайындалып тұр едік. Және сізді көрген соң, Хабар ал деп жіберді «Ұрыса ма, болмаса, Ұрыспай-ақ берілсін». Қалмақ енді оңдырмас, Оңтайланып келген соң. Өзінің және келіп тұр Сегіз бірдей баласы. Ноғайлыдан бұрын да Жері мен алып елдерін Білген сондай шамасын. Сонда Көкше сөйледі, Сөйлегенде бүй деді: —Біздің текті сұрасаң, Біз ноғайдың елі едік, Елдегі байтақ ері едік. Мекенімді сұрасаң, Шыңғырлау, Торыат басы еді, Осы судың қасы еді. Әуелінде қалмақты-ай Қобданың бойын жайлаған Едіге сынды батырдың Қалмақтайын кәпірді Қуған жері осы еді. Алла жолды оңғарса, Мекеніңді алармыз, Еліңе бүлік салармыз. Менменсінген еріңді Қаратып оңға шалармыз. Атадан әруақ қолдаса, Атаның бұрын жүрген жол Тарылтармыз жеріңді, Көрсетерміз көрімді. Сұлтанғали Хайдардың Орақ, Мамай, Телағыс,

КӨКШЕ БАТЫР Талай елін шапқанбыз. Қандарын судай ағызып, Оңайлап олжа тапқанбыз. Қырсық шалған ит қалмақты Айдап ажал келген ғой, Әзірейіл соңынан Бәрінің де ерген ғой. Елу екі кісі жолдасым, Бәрін де Құдай оңдасын. Көптігінен қорықпан Елу екі кісі — бәрі ер, Әрқайсысы мың кісі. Елу екі кісі әскермен Қалмақтың білдім оңбасын. Ер болса келсін жекеге, Суырайын қолқасын. Осыны естіп қалмақтың хабаршысы тұрған жеріне қайтып кетті. Барып патшаға айтып еді. Патша «үлкені—мен, жол менікі» деп атқа міне бергенде, үлкен баласы Қайнас:—Ә, әке, мен барайын, сіз бармаңыз,—деді. Ер Көкше әуелгі тұрған жерінде тұра берді. Сонда Ер Көкше атының айыл-тұрманын бекіте берді де, өзінен-өзі сөйлей бастады: —Жасаған Алла жан ие, Жау да жақын келді енді, Қимылдайтын жер келді. Алла салар оңдаса, Әулиелер қолдаса, Ақ сүңгіні алайын, Көкірегі өскен ер екен, Алтын сапты алмаспен Көкірегін жарайын, Көңілін бүйтіп табайын. Көкшенің мінген Тарлан ат Аспанға қарғып ойнады. Көкшенің киген шарайна, Бастыра киген дулыға Күмістей болып жайнады.

батырлар жыры Келе жатқан жауды көрген соң, Ер қаруы бес қару Бәрін тегіс сайлады. Келе жатқан кәпір де Қайтпайтұғын ер екен, Өзі үлкен неме екен. Көкірегі өсіп шалқайып, Ер дегенге еріп жүр екен. Келе қалмақ сөйледі, Сөйлегенде бүй деді: —Келдің бе жақын, ноғайым, Алуыма оңайым. Ерегіссең менімен, Жоныңнан таспа жонайын. Шақшитайын көзіңді, Өлтірейін өзіңді. Астыңа мінген Тарлан ат, Үстіңдегі қару киімін Ақысыз-бұлсыз алайын. Артыңа ерген әскерге Қозғамай-ақ басқаны, Жалғыз өзім ойын салайын. Қайтпайтұғын Көкше болсаң, Жолым үлкен ағамын, Кезегімді енді бер, Ойынымды сосын көр,— деп еді, Көкше қалмақтың кезегін беріп, Тарлан аттың басын тартпай қақшайып тұрды. Атайын деп қалмақ оқталды, Қорамсаққа қол салды, Бір салғанда мол салды, Сауыт бұзар оқ алды. Қақ жүректің тұсы деп, Өлер жерің осы деп, Кезеп қалмақ оқ атты. Көкшенің мінген Тарлан ат Бұға жата қалады.

КӨКШЕ БАТЫР Оғы тимей қалмақтың Көкірегі жанады. Тағы кезеп оқ атты, Оғынан қарғып ат асты. Тағы кезеп тағы атты, Бұлтарып ат кетіпті, Қапталдан оғы өтіпті. Сонда қалмақ қашады, Көкшедейін батырдың Әруағы асады. Келген жауы қашқан соң, Қайраты судай тасады. Қайнастайын кәпірді Шашақты болат найзамен Ақ сауыттың сыртынан Ажал оқтың тұсы деп, Өлер жері осы деп, Батыр Көкше шаншады. Арқаға найза кірген соң, Аттан қалмақ құлады. Өгіздейін өкіріп Көкше түсіп атынан, Өңешке қанжар тығады. Жығылғанын бұның көргенде, Тағы шапты біреуі. Тағы тұрды Ер Көкше Бұзылмастан реңі. Дулығасы шалқайып, Айылын бір жимастан, Тұрды батыр талтайып. Ақ сүңгі найза қолында, Тарлан аты ойнаған, Бір шабысқа тоймаған. Келді тағы біреуі Інісі екен Қайнастың, Келіп тағы сөйледі, Сөйлегенде бүй дейді: —Менің атым Жайнас-ты, Ағам еді Қайнас-ты. 15-0079

батырлар жыры Абайсызда алдырды, Аяғынан шалдырды. Жеңдім деп, ноғай, тұрмысың, Тайдырайын бастан бағыңды, Сындырармын сағыңды. Өлім іздеп жүрсең сен, Өлім саған табылды,— Деп бір қалмақ ұмтылды. Қылыштары жарқылдап, Әрі-бері шабысты. Үлек пен нардай қағысты, Қылыштары сартылдап, Қылышы қалды майысып, Найзаласып шанысты. Шанышқанға шыдамай, Аттан түсе қалысты. Жаяуласып асып алысты, Бірін-бірі ала алмай, Алуға айла таба алмай, Жағаласты салысты. Бірін-бірі бағысты, Күні-түні сегіз күн Терін жұтып, қан ішті. Бір мезгілдер болғанда, Күн бір түске толғанда, Қалмақтың ері Жайнастың Тізесі сонда бүгілді, Аяғы жерге ілінді. Жайнастайын кәпірдің Желкесіне тұра мінеді. Алтын сапты қанжармен Тамағынан тіледі. Қол-аяғын байлады, Кірерге көрін сайлады. Ағасының қасына Апарып мұны жайлады. Өлтірген соң ердің екеуін, Қайраты ердің қайнады.

КӨКШЕ БАТЫР Бұл жерде батырдың қылышсыз қалғанын қалмақтар кө­ ріп, бірақ бата алмай, енді әкесі екі баласы өлген соң, өлгенін көзі көрген соң, балаға шыдай алмай, сар тұлпарға үш сүрініп барып зорға мінеді. Олар ол жақтан шыққанда, бұл жақтан Орақ батыр жүре қоя берді, Көкшеге келіп:—Ер Көкше, шарша­ дың ғой, ендігі кезегіңді маған бер,—деді. Көкше қайтып ба­ рып топқа қосылды. Сүйтіп тұрғанда Сұлтанғали қалмақ та Орақтың қасына келіп сөйлей бастады. Қалмақ келе сөйледі, Сөйлегенде бүй деді: —Ай, ит ноғай, ит ноғай, Алды ма даяр сені оңай!? Бұдан бұрын, ноғай, еліңнен Алдық жесір біз талай. Екі бала өлген соң, Бір ноғайдың қолынан Шықтым өзім шыдамай. Екі бірдей баланың Жиырма төрт жілік санына Жиырма төрт ноғай шалармын. Қырайын деп келдім ұзамай, Болсаң батыр, ноғайым, Кезегімді бересің, Қайратты сосын көресің. Қан тартып келіп тұрсың ғой, Көп ұзамай өлерсің. Сонда Орақ сөйледі, Сөйлегенде бүй деді: —Біздің текті сұрасаң, Біз ноғайдың елі едік, Елдегі байтақ ері едік. Ерегіскен дұшпан тап болса, Жерміз етін деп едік. Пәнсіген батыр ерлерің Қалды өліп, әнекей, Сен де бірге жатуға Іздеп соны келгенің. Жасың үлкен ағасың,

батырлар жыры Кезегіңді аласың. Жолымды Алла оңдаса, Әулиелер қолдаса, Ноғайдан қаза табарсың. Қалмақ сонда долданды, Иіннен садақ қолға алды. Қорамсаққа қол салды, Қозы жауырын оқ алды. Орақтайын батырды Атайын деп қозғалды. Орақтайын батырды Қақ жүректің басы деп, Алтын ердің қасы деп, Өлер жерің осы деп, Толғап атып қалады, Ораққа оғы барады. Оғы тура барса да, Өте алмай оғы таяды. Тағы атып қарады, Тағы өте алмай қалады. Тағы бірін тағы атты, Өте алмай оғы жер соқты. Сонымен қалмақ үш атты, Үш оқты бірден босатты. Орақ та сонда қозғалды, Атайын деп оңдалды. Садағын о да қолға алды, Қорамсаққа қол салды, Қозы жауырын оқ алды. Қалмақ ердің қасы деп, «Өлер жерің осы» деп, Толғап тартып қалады, Қалмаққа оғы өтеді. Ар жағында бір төбе, Тостағандай төңкеріп, Ол төбені де кетеді. Қалмақ сонда құлады, Баладай болып жылады. Өлгенін ханның көрген соң,

КӨКШЕ БАТЫР Айнала тауды қаптаған Қалың қалмақ етекке Соғысуға шұбады. Орақтайын еріңіз Қалмақтың атын, қаруын Көкшеге тарту қылады. Алып Көкше қылышты, Беліне мықтап буады. Сонда Көкше сөйледі, Сөйлегенде бүй деді: —Әй, ерлерім, ерлерім, Бәрің де тұлпар ерледің. Қаптаған қалың қалмаққа Күш көрсетер жер келді. Сегіз мың қалмақ бар екен, Қалмақ, ноғай арасы Сынасар қайрат кез келді, Аянып енді қалмаңдар. Қалмақтың өлді басшысы, Жеңерміз деп ойлаймын Қалмақтардың қосшысын. «Жаудан бетті бұрмалық» Деп бір ерлер кеңесті. Көкшенің айтқан бұл сөзін Бірігіп ерлер жөн десті. Қалмақтар жүрді шұбалып, Айбарларын шығарып. Қалмақ та жақын келгенше, «Алла» деп ерлер ұмтылды. Көкшедейін батырың Қылышын алып қолына, Оңды-солды сермеді. Келген жақын қалмақты Бұта құрлы көрмеді. Орақ пенен Телағыс, Айсаның ұлы Ахмет, Алау батыр, Ер Әмет— Ерлер де бар-ды керемет. Қалмақтар жаман қырылды,

батырлар жыры Қан сасыған қырғын ішінен Жөнін тауып жүре алмай, Біріне-бірі сүрінді. Қырғынды бұндай көрген соң, Ханның күйеу баласы Шығып жалғыз қашады, Ерлердің пысы басады. Шынтасұлы Төрехан Ақтанаудай тұлпармен Әудем жерге апармай, Ақ сүңгіні қолға алып, Ашу кернеп долданып, Желкеліктен шаншады, Қорылдап қалмақ құлады. Елу екі батырың Қалмақтың елін қан қылды. Бытыратып ерлерін, Өлігін үйіп жал қылды. Отыз екі күн соғысты, Сегіз мыңдай әскерден Екі мыңдай қалыпты. О да қашып шәріне Ерлер қуып барыпты. Еліне барып тағы соғысып, елін көндіріп алып, мал, дүниемүлкін алып, еліне қайтады. Елу екі кісіден тоғыз кісі өледі.

Қосай әкесі өліп, жетім қалды. Сол уақытта Сарыбай деген бай болды. Алты ұлының ортасында оның Қарабек деген жалғыз қызы болды. Көкшеден Қосай үш жаста жетім қалды, жасы бес-алтыға толғанда шешесімен еріп Сарыбайдың үйіне барды, барған кезде Сарыбайдың қызы Қарабек Қосайдың шешесінің қолтығына бір нәрсе салып жіберді. Ол затты шешесі үйіне келіп қарайды. Қараса, Қосайға өңкей жібектен тіккен киім екен. Сол киімді киіп алып Қосай төңірегіне қарады. Қосайдың Селме-селім деген құлы бар еді, соны Қосай шақырып алып: —Бар, Қарабекті маған айттырып кел,—деді. Сонда құлға Сарыбай:—Неге келдің, тума?—деді. Сонда тұрып Селме-селім айтады: —Ай, Сарыбай, Сарыбай, Елітпеге келіппіз, Ер мен байдың баласын Телітуге келіппіз,— деді құл. Сонда Селме-селім құлды жылатып сабады. Таяқ жеген құл Қосайға қайтып келді. Сонда Селме-селім құлға Қосай:—Аға, не қылып келдің?—деді. —Ай, не қылғаның құрысын, барам деп таяқ жеп, өліп кел­ дім,—деді. Сені жарлы деп, қыз бермеймін,—деді. —Мал жоқ десе, жез бұйдалы нартайлағымды алсын, жезтұяқты жиреншемді алсын, күміс тұяқ күреңшемді ал­ сын,—деді. Мал десе бұған берсін, ер десе маған берсін, бар соны барып айт,—деді Қосай. Құл тағы кетті. Келіп манағы сөзді айтады: Көкшенің ұлы Ер Қосай

батырлар жыры —Ай, Сарыбай, Сарыбай, Елітпеге келіппіз, Бай мен ердің баласын Телітпеге келіппіз,— деп тағы айтты. Манағы сабау-сабау ма, тағы сабады. Сонсын: —Не бересің?—деп сұрады. Сонда құл айтты:—Қосай жезтұяқты жиреншемді алсын, күміс тұяқ күреңшемді алсын, жез бұйдалы нартайлағымды алсын, мал десе соған берсін, ер десе маған берсін,—деп құл Сарыбайға айтты. Сарыбай оған да қызын бермеді. Селме-селім қайта Қосайға келді. Сонда Қосай: Шамырқанып шамданды, Буырқанып бұрсанды, Мұздай темір құрсанды. Жарлы-бай деп бөлген соң, Өз-өзінен долданды. Сонда тұрып Ер Қосай Селме-селімге:—Күміс тұяқ Күреңшені алып кел,—деп бұйырды. Күміс тұяқ Күреңді Сонда Қосай ерледі. Үйде тұрған ақ сауыт Оған жақын барады, Үстіне киіп алады. Ақ найзасын Ер Қосай Тағы да қолға алады. Балдағы алтын, күміс, болат, Оны белге шалады. Дулыға киіп басына, Атқа таман барады. Атқа мініп алған соң, Қасына келіп анасы, Анасының балаға Айтқан сөзі мына-ды: —Айналайын, перзентім,

КӨКШЕНІҢ ҰЛЫ ЕР ҚОСАЙ Ерегіссе, ел алған Көкше батыр атаңыз. Жас кезінде ер болып, Дұшпаннан басып кек алған, Кек алғанда жер алған. Тірі кезде Ер Көкше Айтарлықтай ер болған. Тоқсан баулы ноғайдың Қатыны мен баласы Сонсоң тұрып демалған. Атаң Көкше ер еді, Сол секілді шер еді. Төбесі шоқты қалмақты Талай сүйреп жеп еді. Жалғыз туған перзентім, Қасыңдағы анаңды Тастаймысың сен,—деді. Атқа міндің, кетерсің, Тірі болсаң, перзентім, Дұшпанға қайрат етерсің. Артыңдағы анаңыз, Анаңызға қараңыз. Атқа мініп сен алдың, Алла болсын панаңыз. Сізден басқа аз еді Біздің туған баламыз. Күміс тұяқ Күреңше Малдан, шапса, қалмаған. Біраз айттым сөзімді, Өзің, бала, аңдағын. Қайырлы болсын сапарың, Қай заманда келесің, Енді бізге сен?—деді. —Барарымды сұрасаң, Үш айлық ол жол еді. Жерінің атын сұрасаң, Үш Бөкембай деп еді. Көп кешігіп қаламын, Алты айларда келермін.

батырлар жыры Қалмақ деген ел,—деді, Өзі де байтақ жер,—деді. Тәңірі оңғарса сапарды, Барармын соған мен,—деді. Қош айтысып анамен, Қосай сонда жөнеді. Күні-түні жол жүрді, Қисапсыз жолда мол жүрді. Құйындайын бұрқырап, Атқан оқтай зырқырап, Күміс тұяқ Күреңше Аяқ басып сол жүрді. Жазылып келіп бүгілсе, Жер бауыры сөгілді. Омыраудан аққан тер Жаңбырдай жауып төгілді. Ұшқан құстан кем емес, Жер басқанға тең емес. Бірнеше айлар жүреді, Жапан түзде Ер Қосай Жалғыз жүріп келеді. Бір-екі ай болғанда, Көрді елдің қарасын. Көрген соң елдің қарасын, Астындағы Күреңше Қос құлағын қадады. Ылди демей, сай демей, Ырғып кетіп барады. Сүйдегенше болмай-ақ, Шетіне елдің Ер Қосай Барып сонда қалады. Айналасы тау екен, Тауға шығып Ер Қосай, Жиылған сондай ерлердің Айналасын қарады. Мол екен елдің қарасы, Байтақ жатқан ел екен. Шамасын соның қарашы, Абайсыз жатқан ел екен.

КӨКШЕНІҢ ҰЛЫ ЕР ҚОСАЙ Барып қалды қалаға, Есен, Серек қалмақтың Аралады елдерін. Білейін деп шамасын, Қаланың ішін аралап, Елеусіз болып жүреді. Артық туған ер еді, Ханның тұрған ордаға Сол жүріспен келеді. Жақын келіп ордаға, Батыр ойға қалады. Сол ойлағанда «ханға барайын, ер, билерін жинасып, ханы­ на хабар салайын» деп ханға келіп: —Жатырмысың, сен,—деді, Келдім саған мен,—деді. Ол Қырымнан іздеген Мен ноғайдың ері,—деді. Атам атын сұрасаң, Көкше батыр атанған Ноғайлыдан асқан ер,—деді. Менің атым—Ер Қосай, Келгенім сізге тап осы, Келдім саған мен,—деді. Еліңді жишы, ханымыз, Ұрысамын десең сен,—деді. Батыр мен жина бектерің, Үш күн бердім мұрсатты. Үш күннен егер сен қалсаң, Салайын саған ойынды. Көп әскерімен Серек батыр қызылбасқа кеткен екен. Орнын­ да Есен ханы қалады. Ол халқын жинайды. Есен хан үш жүз кісімен Қосайға келіп сөйледі: —Келгеннен соң сен,—деді, Үш жүз кісі әскермен Білейін деп шамаңды,

батырлар жыры Аттанып келдім мен,—деді. Асылыңды айтшы сен,—деді, Тезінен жауап бер,—деді. Сонда Қосай сөйледі: —Асылымды сұрасаң, Дін-мұсылман ел,—деді. Асылды бергі сұрасаң, Қырық сан Қырым елінде Ноғай деген ел,—деді. Әкем аты—Ер Көкше, Ер Көкшенің барында Қыл жалаулы сен қалмақ, Болғансың сондай жем,—деді. Менің атым—Ер Қосай, Емеспін саған тең,—деді. Дәмең болса, сен қалмақ, Жекпе-жекке кел,—деді. Сонда қалмақ жапырды, Аққан судай сапырды. Жекпе-жекке келмей-ақ, Сонда Қосай ақырды. Қалмаққа салды ойынды, Үш жүз кісі кәпірдің Шығаруға тойыңды. Үш күн салып жағалас, Қалмақтың көбін қашырды, Қуып қырдан асырды. Жесір-жетім көп алды, Ірі ерлер өлген соң, Қуып жолға мал салды. Оның кеткен шағында, Артынан оның бір кемпір Қолында бар орағы Қалды келіп жақынға, Келе салып ол кемпір: —Қосай батыр ер,—деді,

КӨКШЕНІҢ ҰЛЫ ЕР ҚОСАЙ Малды иесіз деймісің! Иесі келер оның да, Сауындығымды бер,—деді. Қосай артық ер еді, Отыз құлынды бие босатып, Ол кемпірге береді. Сөйтіп, Қосай жөнеді, Неше күндей жол жүріп, Еліне қайтып келеді. Қосай ілгері озып жөнеді, құлдарға «сендер кейін келерсіңдер» деп мынаны айтты: —Алдыңызда алты ақ үй тұрар, соның биесінің желісін ағытып, өздерің жылқыны қуып келің. Егер алты адам шықса, ұрып жығыңдар,—деді. Қосай шабумен отырып келсе, төбенің басында Сарыбай отыр екен, соған келді. Сонда Сарыбай: —Қайдан келе жатқан адамсың?—деп сұрады. Сонда тұрып ол адам: —Мен кешегі Ер Қосайдың жорығына кетіп едім, шіркін ер екен, ер де болса өлді-ау,—деді. Сарыбай: —Өлсе жатсын, менің қызымды аламын деп әбден мазамды алып еді,—деді. Сонда Қосай қымыз ішейін деп Сарыбайдың үйіне келді. Сонда Қарабек сұлу тұрып, аяққа қымыз құйды, әуелі әкесіне құйып берді, онан соң шешесіне құйып берді, ол екеуіне де толы аяқ берді. Сонан соң Қосайға орта аяқ құйып берді. Сонда Қосай Қарабекке сөйлей бастады: —Әкеңе бердің толы аяқ, Шешеңе бердің толы аяқ, Маған бердің орта аяқ. Күндердің күні болғанда, Шекеңе тиер тал-таяқ. Сонда қыз сөйледі: —Әкеме берсем толы аяқ, Әкем малдың иесі, Шешем қара сабаның иесі. Саған берсем толы аяқ, Ұрар астың киесі.

батырлар жыры Сонан соң Қосай үйіне барып жата берді. Бір заманда арты­ нан шаң көрінді. Сонда Сарыбай тұрып:—Алла, қан жауғырай, манағы Қосай болып артынан келе жатқан әскер болмаса игі еді,—деп Сарыбай ішінен қауіп қылды. Соны айтып ауыз жиғанша болмай-ақ әскер келіп қалды. Олар келген бойда жылқының бауын ағытты, ағытып болып жылқыны қуып алып жөнеле берді. Сонда үйде отырған алты баласы алты қолағаш алып, жүгіріп шығып еді, алтауын алты жерде ұрып, жығып кетті. Олар жылқыдан дәмесін үзді. Сонда жылқы Қосайдың жылқысымен бірге тұра берді. Сарыбай Қосайға келейін десе қорықты, келмейін десе жылқы кетті. Сонда Сарыбай қызына келіп:—Балам, мына жылқыны қалай аламыз?—деп Қарабекке ақылдасты. Сонда Қарабек сөйледі: —Жеті қанат ақ отау Ол түрулі тұрады, Қасынан барып өт,—деді, Қосайға барып сөйлеспе. Қара сабам қаусады, Сары аяғым саусады, Алған жарың Қарабек, Ол да болса сусады. Соны айтып, атажан, Қасынан өт те кет,—деді. Сонда Қосай:—Менің қалың малыма малыңды қоса бе­ рер,—деді. Сонда Сарыбай мұның айтқанын мақұл көріп, соған кетеді, барып тұсынан сөйледі: —Қара сабам қаусады, Сары аяғым саусады, Алған жарың Қарабек, Ол да болса сусады,— деп, Сарыбай Қосайдың тұсынан өтіп жүре берді. Сонда Қосай тұра келіп: —Мына Сарыбайдың жылқысын түгел жиып және қырық құлынды бие жиып беріңіз,—деді. Сол қырық құлынды биені

КӨКШЕНІҢ ҰЛЫ ЕР ҚОСАЙ қосып, Сарыбайдың жылқысын айдап апарып берді. Бір кез­ де Қосай үйінің киізін түріп, ұйықтап жатыр еді, Жезтұяқты Күреңше үйінің сыртынан келіп тебеді. Сонда Қосай:—Неге келдің, жануарым, сөйлей бер,—деді. Сонда Жезтұяқты күреңше тұрып сөйледі, сөйлегенде бүй деді:

—Ай, Ер Қосай, Ер Қосай, Алтын тұрман, күміс жүген Өзіңде сенің бар,—деді, Үстіме менің сал,—деді. Ойлап едім мен сорлы Қарабектей сұлуға Қалындық ойнап барар деп. Енді уақыт тар болды, Елің шапқан қалмақтың Батырлары сор болды. Астыңа мені мін,—деді, Жауға қайрат көрсетші, Соған таман жүр,—деді. Ендігісін өзің біл, Естіртуге хабарды Саған келдім мен,—деді. Сонда Қосай атқа мінейін деп барып Жезтұяқты Күреңшені ерлеп, ерін тегіс үстіне салып болған соң, үйден қаруын асы­ нып, үстіне сауытын киді. Қосай атқа мінді деген соң, тұстасып жатқан тоғыз кісі де олжа алайын деп жүрді. Баяғы шапқан елдерден, Сондай алыс жерлерден Шыққан екен мың кісі, Елінің өңкей ірісі. Тоғыз кісі әскермен Келді Қосай алдынан. Сонда мың кісі әскер он кісіні қамай тұра қалып:—Сен кім­ сің? Бізге Қосайдың елі керек,—дейді. Сонда Қосай сөйледі:

батырлар жыры —Ноғай деген ел,—деді, Қосай артық ер,—деді. Қосайға барсаң өлесің, Қосайдың барма еліне, Жатқан оның жеріне, Жиналған оның қолы бар. Егер қалмақ көп келсе, Шабамын деген Қосайда Бар еді онда ой,—деді. Сонда қалмақтың біреуі Қосайға қарап сөйледі: —Қосай болма сен,—деді, Аты-жөніңді дұрыс айт, Боласың кім сіз,—деді. Сонда Қосай сөйледі: —Мен ноғайлы деген ел едім Тоғыз кісі қасымда. Егер қалмақ мен көрсем, Алайын деген ер едім. Атамның аты—Ер Көкше, Менің атым—Ер Қосай. Іздеп шықсаң, сен қалмақ, Сол Қосайың тап осы-ай. Сол тұрған мың кісі Тұрып сонда жапырды, Ала құйын шаң болды. Жапырған жерде баршасы, Тоғыз кісі жолдасы Қалды өліп, қарашы, Қосайдың өлді жолдасы. Қалды сонда олжасыз, Батыр Қосай, қарашы. Үстіне киген шарайна, Басында бар дулыға. Қолына ұстап ақ найза, Бір қолында қылышы. Тарылмады қарасаң,

КӨКШЕНІҢ ҰЛЫ ЕР ҚОСАЙ Қосайдың батыр тынысы. Жауар бұлттай түнерді, Айдаһардай ысқырды, Ен қалмақты тықсырды. Астындағы Күреңше Тарылмады, оның да Білінді соның жүрісі. Үстіне киген шарайна Шапса, қылыш өтпеді, Салса, найза батпады, Таусылды сонда бар айла. Өтпесін қылыш білген соң, Сонда қалмақ қашады, Ердің пысы басады. Жарағы қанға тоя ма, Қашқан жауды құтқарып, Жезтұяқты Күреңше Жетпей оған қоя ма, Талайын оның өлтірді! Бір үш-төрт күн болғасын, Қалмақты қырып болады. Шет жағында бір қалмақ Тұрып жалғыз қалады. Мүйізі бар басында, Найзасына сүйенген Жалғыз сондай қалмаққа Қосай батыр барады. Қосай жетіп барғанда, Жиренше аттың үстінен Найзаменен көтеріп Ер Қосайды алады. Сонда Қосайға сөйледі: —Ей, Ер Қосай, Ер Қосай, Қайратыңның болғаны, Танып шіркін қалғаны Осы ма еді, Ер Қосай! Сонда Қосай найзаның ұшында тұрып сөйледі: 16-0079

батырлар жыры —Ай, ит қалмақ, ит қалмақ, Ақылыңнан танғаның, Үстіңде едім бұрында. Әлі мынау Қосайдың Басыңнан сенің ол асып, Төбеңе ойын салғаным. Қосайды жерге түсіріп жіберді де, сонда тұрып қалмақ сөйледі: —Әй, Ер Қосай, Ер Қосай, Болайын деймін сенімен Қияметтік мен дос-ай. Қалмаққа сен келгенде, Өлтірер едім мен,—деді, Біздің елді шапқанда, Шешем менің келіпті. Менің мынау шешеме Астына ат беріпсің, «Шөлдесе, сусын ішсін» деп, Құлынымен қосақтап, Биенің сондай отызын Шешеме менің беріпсің, Адам құрлы көріпсің. Анам маған кетерде Мынау сөзді ол айтты: «Ой, балапан шырағым, Ер Қосайға сен барсаң, Тигізбе қолың сен,—деді. Егер қолың тигізсең, Болмаймын шешең мен»,—деді. Сөйтіп маған сөйледі, Тимей тұрмын мен,—деді. Тоғыз кісі өлді деп, Еліңе бар сен енді. —Мың кісі менен өлді деп, Қосай артық ер-ді деп, Барайын елге мен,—деді. Мидай жазық далада

КӨКШЕНІҢ ҰЛЫ ЕР ҚОСАЙ Екі батыр болды дос. Көңілдері ерлердің Біріне-бірі болды қош. Айырылып екеуі, Енді еліне қайтуға Аттың басын бұрады. Сол уақытта Қосайға еліңді қалмақ шапты деген хабар келді.

Сондай туған Ер Қосай Еліне өзінің бара алмай, Елінен әскер ала алмай, Сүйген жары Қарабек Жолығып жауап бере алмай, Арманда болып ол кетті. Шырай-жүзін көре алмай, Алла салды бақытыма. Жапанда кетіп қаламын, Жолдасым жоқ қасымда, Тәуекелге бел байлап. Кеткен жауға анасы, Барша халқы келеді. Батыр Қосай оны ойлап, Астындағы атына Сонда батыр сөйледі: —Астыма менің мінгенім Жезтұяқты Жиренше, Анам менен малымды Айырып соны келгенше, Жануар адым аша көр. Алдыңда қара көрінсе, Жылдам ұстап баса көр. Ол қалмақтың елі еді, Сүмбетемір алаңдай Қалмақтың жатқан жеріне, Барсаның еді жағасы, Сол жаққа да кетіпті Зұлым қалмақ баласы, Залымдығын қарашы!

батырлар жыры Ұстады найза қолына, Қосайдайын батырың Жұлдызы туды оңынан. Жезтұяқты Күреңше Құлаштап адым ашады, Аяғын жылдам басады. Ұшқан құстан кем емес, Жер басқанға жануар, Сірә, ол бір тең емес. Алыстан қара көрінсе, Жетейін деп үңілген. Жазылып келіп бүгілсе, Қайыстайын созылып, Жер бауыры сөгілген, Омыраудан тері төгілген. Неше күндей жол жүрді, «Жетемін» деп ол жүрді. Бір айға күні толады, Жететін мезгіл болады. Жердің жазық даласы Айға күні толғанда, Тауға шығып өрлеген. Көрінді елдің қарасы, Ол көрінген қарасы Елу кісі қол екен, Қарауылда жатқан сол екен. Іркілсін бе Ер Қосай, Келді сонда жақындап. Алдынан шықты он кісі Көрейін деп қараға. Елсізде адам көрген соң, Келмей оған тұра ма?! Іркілмеді жағалап, Келген жалғыз қараны Тұра қалды қамалап. Ортасында қалмақтың Жалғыз Қосай тұрады. «Сен кімсің?» деп Қосайдан Келіп сонда сұрады:

КӨКШЕНІҢ ҰЛЫ ЕР ҚОСАЙ —Астыңдағы Күреңің Бала қалай реңің? Жау боп бізге келсең сен, Жер астында шіриді Әлпештеген сом жүрегің. Келген кісі он,—деді, Ұрысам десең, жас бала, Саған болды жол,—деді. Маңдайыңда болды ма Арылмайтын сор,—деді. Қалмақтың келдің қолына, Құтыламын деген түсе ме, Бала, сенің ойыңа? Сонда Қосай сөйледі, Сөйлегенде бүй деді: —Руымды сұрасаң, Ноғай деген ел,—деді. Сол ноғайдың елінде Көкше деген ер,—деді. Көкшенің ұлы Ер Қосай Деген батыр мен,—деді. Іздеп жүрмін қалмаққа Қалмақты барып алмаққа, Қапы қалма, сен,—деді. Елімді шауып кетіпсің, Келдім іздеп мен,—деді. Сонда тұрып көп қалмақ Жау екенін білген соң, Өшпендісі келген соң, Қалмақ сонда жапырды, Батыр Қосай ақырды. Араласып алған соң, Артындағы қырық кісі О да шапты айқайлап. Араласып келеді, Қосай да артық ер еді. Қылышын алып қолына,

батырлар жыры Дұспанына сермеді. Көптігінен қалмақтың Аттар тұрып кернеді. Ақ берені жарқылдап, Талайының басын жояды. Қалмаққа салды ойынды, Шығарды иттің тойын да. Қызыл жоса қан қылды, Кесіп сонда мойынды. Ер Қосайдың қолынан Отызы тұрып өлген соң, Жиырмасыншы тұрып қашады, Ердің пысы басады, Қорқып қалмақ сасады. Ақ семсері жарқылдап, Қашқанды сонда қуады, Қашқанға да мүшкіл туады. Қуа-қуа қалмақты Еліне оның тағы да Жау жетті сонда деген соң, Хан, мырзасы бас болып, Бір мың кісі әскермен Алдынан оның шығады. Алдынан сонда Қосайдың Толып жатқан жан шықты. Барлығының алдынан Келіп сонда хан шықты. Қосайға келіп ханыңыз, Сонда бастап сөйледі: —Жапанда жүрген дарасың, Қаңғырып қайда барасың? Әй, жас бала, жас бала! Айт атаң менен анаңыз, Білінсін бізге шамаңыз?! Сонда Қосай сөйледі: —Өз дінімді сұрасаң, Мұсылман тобы ел едім. Қарымымды сұрасаң,

КӨКШЕНІҢ ҰЛЫ ЕР ҚОСАЙ Ноғайлының ішінде Қырық сан Қырым ел едім. Атам атын сұрасаң, Көкше деген ер еді. Ол Көкшенің баласы Қосай батыр мен,—деді. Мен қалмаққа кеткенде, Алыныпты қаламыз, Жау қолында кетіпті Ақ сүт берген анамыз. Залым қалмақ, сен,—деді, Іздеп келдім еліңді Істеуге саған көрімді. Қалаңды шауып мен алып, Көрсетермін өлімді. Алуға келдім кегімді, Тыңда, қалмақ, кебімді. Талқандаймын қалаңды, Шулатармын қатын, балаңды, Тарттырармын сазаңды. Сонда қалмақ сөйледі: —Саған болды жол,—деді, Мынау тұрған көп әскер Жиған біздің қол,—деді. Мықтымсынып сөз айтсаң, Қылады саған той,—деді, Мен ноғайды көргенмін. Және көрдім сұрасаң, Көкшенің тұрған қаласын. Жесір қылып мен алдым Еліндегі қатын, баласын. Барлық ерін қиратып, Алдыма салып айдадым Баққан сиыр, танасын, Жылқы менен түйесін. Кек алам деген болсаң ер, Отқа жанып күйесің.

батырлар жыры Сонда Қосай сөйледі: —Ол күнде жоқпын мен,—деді, Қатын менен балаға Мен жоқта келдің қалаға. Ұрысуға келдім кез,—деді, Жекпе-жекке сен шықсаң, Мықтымсынып тұрсаң да, Өлесің сорлы тез,—деді. Іздеп келдім мен,—деді, Алатын ерім сен,—деді. Жазық дөңнің бойында Жиярмын қатын, балаңды, Қойман қалмақ мен,—деді. Көп кідіріп тұрмаймын, Кезегімді бер,—деді. Егер берсең кезекті, Өлесің сорлы сен,—деді. Сонда қалмақ сұрады: —Жасың кіші баласың, Бабаңдай кісі тұрғанда, Кезекті қалай аласың?! Сонда Қосай кезек бердім деп тұрды. Тұрды Қосай қасқайып, Үстіне оның кигені: Ішіне киген ақ сауыт, Сыртына киді шарайна, Басына киген дулыға. Қалмақ сонда оқ атты, Бірінші рет оқ атты, Жезтұяқты Күреңше Үстіндегі батырмен Сонда бұғып қалады. Қалмақтың оғын байқасаң, Жоғары кетіп барады. Екінші рет оқ атты, Жезтұяқты Күреңше Жоғары қарғып асады,

КӨКШЕНІҢ ҰЛЫ ЕР ҚОСАЙ Оғы тағы танады, Ерге тимей қалады. Үшінші рет оқ атты, Аты сонда бұлтарып, Оғы таппай қалады. Сонда қалмақ оқ атты, Үш оқты бірден босатты. Сонда Қосай сөйледі: —Ақылсыз қалмақ, сен,—деді, Қолға кезек келген соң, Өлтіремін мен,—деді. Сонда қалмақ қақшайып, Екі көзі бақшайып, Екі бұты талтайып, Ермін деп тұрды қалшайып. Сауыты бар қалмаққа Сауыт бұзар оқ алды. Садақты қолға ол алып, Керіп сонда қозғалды, Он екі тұтам оқ алды. Масағына келтіріп, Сонда атып қалады. Тартып қалды қол оқты, Қалмақ ердің қасы деп, Қақ жүректің басы деп, Жан денесі осы деп, Қалмақтан өтіп кетеді. Ар жағында бір төбе Тостағандай төңкеріп, Онан да өтіп кетеді. Ар жағында тауларға Іркілмей оғы жетеді. Сонда қалмақ құлады, Қалмақ та сонда жапырды, Аттан түсіп сұлады. «Қосай кел» деп ақырды, Қосайдайын еріңіз «Аллалап» ұран шақырды.

батырлар жыры Жапырғанда көп қалмақ, Көк балдақтан еріңіз Қылышты сонда суырды, Апшысын жаудың қуырды, Қалмақ жаман қысылды. Қысылған уағында Қан төгіліп қойнына, Алмас тиіп мойнына, Талайы аттан жығылды. Мұрттай ұшты талайы, Қысылған соң қалмақтар, Аттан түсе қалады. Кетті сайды паналап, Сөйтіп жүріп қалмақтар Қалаға барды жағалап. Шығарды бәрін қаладан, Еңбектеп олар жүргенде, Бірнешеуін өлтірді Қосай батыр қуалап, Артынан кетіп барады. Еліндегі халқы да Әрбір жерге тарады. Қосай батыр қалмаққа Тажалдай ойын салады. Аллалаған даусынан Отыра алмай шешесі, Үйден шықты жүгіріп. Баласын өзі танып ап, Тұра алмады кідіріп. Шешесін көзі көрген соң, Тұрды батыр кідіріп. Шешесі сонда сөйледі, Сөйлегенде бүй деді: —Жапанда тұрған терегім, Сағынған күні керегім, Сен кеткен соң далаға, Құйылды қалмақ қалаға. Келген соң қалмақ қалаға,