Әзімханды көрші полктың штабына байланыс жасап, келісіп қызмет істеу жағын сөйлесуге жіберіп, өзім келген жолмен емес, тайганы аралай қайттым. Әзімхан екеуіміз екі жарым сағаттан кейін 284,3 нысаналы төбеде жолықпақшы болып уәделестік. Ол төбеге карта бойынша жалғыз аяқ жол — тропа алып барады. Картаның жер жағдайын түсіндіруінде (легендасында) «тропамен мергендерден басқа кісі жүре алмайды. Екі адам қатар жүруге тар. Жалғыз аяқ тропа», — деген. Штаб шатырынан бес-алты жүз метр ұзамай-ақ тайга дүлейдің ішіне еніп кеттік. Екі адамның құшағы жетпейтін жуан, жүз жасаған емен, арша, аспанмен тірескен сирек бұтақты, кеңірдегі сорайған ұзын қарағай, жалаңаш ақ қайың, тағы түрлі-түрлі ағаштар бірінен-бірі асып өсіп, жерге тамырын терең салып, жуандап өсіп-өнген қалың сыңсыған орман — дүлейді тайга деп атайды. Тайгадағы ағаштарға да мәңгілік жасау жоқ. Жасы жетіп қартайғандарының алдымен басы қурап, өзегін құрт жеп, тамырына зақым тиіп, «ауырып» бір күні «талқаны таусылып» жерді қопара құлап, томары сорайып, теңкиіп, жолды бөгеп жатады. Күзде сарғайып түскен қалың жапырақтар «өліктің» жүзін жауып, жауын суынан, жердің дымқылынан ісіп, өзімен бірге «өлік сүйегін де» шірітуге кіріседі. Төмпешіктеу жерді шұқып, қаза қойсаңыз, 15-20 сантиметрден кейін-ақ кетпеніңіз шіріп жатқан ағаш «өлігі» сары томарға кездеседі. Құлаған ағаштың шіруімен жер байиды. «Өліктің сүйегі» жасөспірім жеткіншектердің тез өсіп, жуандауына жағымды, сіңімді қорек болады. «Біреу өлмей, біреу күн көрмейді» дегенді қазақ дүлей тайгадағы қырық қуыт ағаштарға арнап айтқан ба деймін. Тісі ақсиған жабайы шошқа, аяғын маң-маң басқан аңқау қара аю, қара көк қасқыр, мүйізі найзаның ұшындай, құлағы едірейген, бота көзді, жіңішке, тік аяқ елік, басында тас жарғандай жан-жаққа бытырап бұтақтанып өскен мүйізі бар, үлкендігі тайынша танадай бурыл - қоңыр бұғы, құйрығы бір будақ, алдамшы қара қоңыр түлкі, ағаш басын тұрақ еткен ақ тиін - тышқан, алақандай сары көзді, ағаш басында уілдеп отырған үкі, тағы басқа жабайы аң, құс, жәндіктерді тайганың тұрақты «ел-жұрты» десек те болады. Олардың жыртқыштарынан басқалары жабайы өскен мәуе - жеміс, ағаш тамырын жеп, жаңғақ шағып күнелтеді. Адам баласы тайганың етегіне жақындап орналасқаннан бастап, айуандар өздеріне қауіпсіз отан іздеп тайганың төріне ауған. Сондықтан осы кезде тайганың етегінде ірі аңдар сирек кездеседі. Біздің келе жатқан жолымыз — ауға шығып, аң соңынан түскен мергендердің ізі. Ағаш сондай қалың, ну түлей болып өскен, жалғыз аяқ жолдан бұрылып, ойдағы жерден жүріп кетуге болмайды. Шыбық - шілік, жаңа өспірім қарағайдың, еменнің, қайыңның немере-шөберелері бірімен-бірі шатасып, шырмалып «ит мұрны өтпейтін» болып біткен. Олардың бұтағы ат үстінде кетіп бара жатқанда үзеңгіге жабысып, қонышыңды жыртып иіліп, жазыларда аттың бауырын шерте сабалайды. Табан асты майда - ірісі аралас шіріп жатқан томар, шоқ бырт жүруге өте ыңғайсыз - ақ. Атымыз қайта-қайта сүрініп, тайғанап келеді. Қиыр Шығыстың ауа райы бір күннің ішінде бірнеше құбылып, түзеледі. Таңертең жадырап шыққан күннің күлімдеген сәулесіне көңілді деп сенуге болмайды. Жарым жолға жеткенде ауаның сайтаны ұстап, түнеріп, аспанды қара бұлт қаптап, қарсы алдымыздан желдетіп нөсер жаңбыр төгіп жіберді. Еменді паналап тұрып, жауындық шекпенімізді (плащымызды) киіп алдық. Жаңбырдың әр тамшысы торғайдың жұмыртқасындай, сыртылдап бет қаратпай ұрып тұр, аттарымыздың құлағына су кіріп, басын шайқап, елу метр жүргенде, тізгінге бой бермей, бұрылып, артын жауынға беріп тұра қалады. Бұл тайганың ішінде ағашты паналап келе жатқанымыз бір - сәрі — егер тегіс далада бұл жауынға душар болсақ, халіміздің не боларын өзіңіз - ақ болжай беріңіз. Есімізді жинап алғанша, жер жүзіне су қаптап сел болды. Ойпаң жерлер қызыл лай суға толып, жықпыл қуалап, тау өзеніндей бүлініп, көбіктеніп, сарқырап, түйедей томарларды ойыншықтай дөңгелетіп ағызып барады. Алдымыздан сондай бір селдің өзені бөгет болды. Судың түріне қарап, өтуге батылымыз бармай, біраз тұрдық. Жағалап жүріп, енді бір жай қуат жеріне кез болдық.

Қасымыздағы атқосшыға:

Су үзеңгіден асып, тоқымдыққа жеткенде, ағысына қарата жұлып кетіп барады. Ортасына барғанда астымдағы атым шөгіп кетті. Не болса да атпен бірге кетейін деп аяғымды үзеңгіден шығармай, тізгінімді қысқарта тартып, аттың басын көтере ұстадым. Ағып барамыз. Атым басын су бетіне шығарып, пырылдап, осқырып жүзе бастады. Су аттың үстіндегі менің де белдігіме жетті. Аттың жүгі жеңілденсін деген оймен, жалын қолыма орай ұстап, үстінен жантая суға құладым. Ат су бетіне қалқып шығып, ердің қасы көрінді. Жүзе білмегендіктен аяқ-қолыммен ешқандай әрекет істегенім жоқ. Сенгенім, сыйынған пірім «ақыл - теке» жұмыртқадай боз аттың күші болды. Тырмысып, ат жалын қолымнан шығармай сүйретіліп келе жатырмын.

Жарайды, лейтенант жолдас, мен үйді мергендерден де әдемілеп, тәртіптеп қояйын, — деп Макаров орнынан қарғып тұрып, үйдің ішін ынтасымен сыпырып, тазартып жатқанда, мен бір парақ қағазға: «Екі қызыл әскер, үсті-басы су болып, шаршап-шалдығып келіп, сіздердің күркешелеріңізді паналап, киімдерін кептіріп, бір-екі сағат дем алды. Барлық осы күркені паналаушы мергендерге шын жүрегімізбен алғыс айтамыз. Отын жарып, орнын толтыруға жанымызда балтамыз болмады. Айыпқа бұйырмаңыздар», — деп хат жазып, үйдің маңдайшасындағы ағаш шегеге ілдім.