Мерт болды ақын, бықсық өсек
Ар пендесін кетті жұлып.
Кеудесінде оқ, шөлдетіп кек,
Абзал басын иді сұлық.

Ұсақ ғайбат қорлығына
Төзе алмады ақын жаны,
Озбыр қауым зорлығына
Көнбей, жалғыз шықты тағы.

Өлтірді оны!..
О, не керек
Жылау-сықтау, мақтау көкіп?
Атайсыңдар құр міңгірлеп,

Тағдыр үкім қойды оқып!
Оның еркін, өр дарынын
Өздеріңсің еткен дертті.
Қызық көріп желпіп бәрің,

Өршіктірдің сәл ғана өртті.
Ал енді не?
Болыңдар мәз.
Төзе алмады қайран сабаз,

О, данышпан шамдай сөнді,
Сән-салтанат гүлі семді.
* * *
Міз қақпады, сұм жендеті

Салды соққы, амал бар ма!
Селт етпеді пистолет!,—-
Қуыс жүрек қалтырар ма.
Бұл не ғажап?

Келген шеттен
Көп қашқынның бірі еді ол;
Тағдыр бізге душар еткен.
Бақ, шен аулап жүр еді ол.

Күлгірсіп тек, көретін жек
Тілімізді, салтымызды;
Ол ішмерез қара жүрек
Аясын ба даңқымызды.

Қайда қарай көтерді қол,
Қанды әб - сәтте сезетін бе ол?!
Әлді ақын, құшты қабір,
Ұқсап сонау жыршыға бір.

Ақын өзі берген жырлап,
Сүйкімді жан сол бір жұмбақ,
Жемтігі боп қызғаныштың,
Құрбаны боп ар-намыстың,

Аяу білмес қатал қолдан
Дәл осылай қаза болған.
Тыныштық, рақат, достығы мол
Кең ортада жүргенінде

Неге ғана барды екен ол
Күншіл қауым дүрмегіне,
Кіл жалақор желбуазға
Неге қолын берді екен ол?

Жалған сезге құр бипазға
Неге ғана сенді екен ол?
Қандай жанның не ойы бар
Аңғарушы ең қаршадайдан,

Жан шошынар, ой тұншығар —
Сол ортаға барды қайдан?!
Абыройлы гүлін мұның
Алып тастап өңшең зұлым,

Нуға бөлегі тікенекті,
Тәж кигізіп әуре етті.
Зәрлі тікен білдірместен,
Абзал басты тандырды естен.

Тыртақ - жыртақ сұм надандар
Улады оның ақырғысын,
Өллі сабаз не амал бар,
Кекке босқа қайрап тісін.

Алданды үміт, бір құпия
Өкініші қайнатты ішін.
Ғажайып жыр өшті үні,
Естірміз бе енді мұны.

Баспанасы бір тар қапас,
Ауызда печать үн шығартпас.
А, сұмдардың сорлы ұрпағы,
Жексұрын ед ата-бабаң,

Жапа көрген жұрттың бағын
Тепкілеген қанды табан.
Жалмауыз топ тақ қоршаған,
Жоқ не ары, жоқ беттері,

Азаттықты тұмшалаған,
Данқ, данышпан жендеттері!
Отырсыңдар, бүркеніп заң,
Сот пен шындық тілін кесіп,

Сот бар әлі, піл бұзылған!
Тәңір соты кетпес кешіп.
Қатал сот бар күткен алдан,
Алтыныңмен ала алмайсың.

Ісің, ойың мәлім оған,
Қылмысыңнан тана алмайсың.
Оттарсыңдар тайып - тайқып,
Пайдаға аспас енді оларың,

Арам қанмен, өңшең залым,
Кете алмассың жуып-шайып,
Қасиетті ақын қанын!

(Байроннан)
Жапанда жалғыз бейіттей
Жолаушыға ой салған.
Көңілсіз жырым бір беттей

Көзіңді тартсын нұр тамған.
Көп жылдар өтер, оқырсың,
Ғашығың болған жас қыршын,
Ақынды еске ап толқырсың.

Ұқ сонда оны өлген деп,
Жүрегін мұнда кемген деп.

Ашыңдаршы тар қапасты,
Көрсет күнді, соқсын жел.
Қара көзді қарындасты,
Қара жалды атты әкел!

Жас сұлуды сүйейін де,
Құмарта бір құшайын,
Ырғып атқа мінейін де,
Қырға жел боп ұшайын.

Түрме есігі құлыптаулы,
Терезесі тым биік:
Алыс жатыр қыздың аулы
Үлде киген, гүл сүйіп.

Жасыл дала, жүгенсіз ат,
Жүр жайылып еркімен;
Ортқып ойнап, тауып рақат,
Құйрығын жел желпіген.

Жұбаныш жоқ жалғызбын мен,
Жан-жағым жар, сыз бен шан,
Сәулесінен күдер үзген
Өлеусіреп жанған шам.

Есік сыртын естіп анық,
Отырмын мен, түн іші;
Ерсіл - қарсыл басады нық
Тілге келмес торушы.

* * *
Аттанып жылы шуақ бөгде жақтан
Асығыс солтүстікке сапар тартқан
Жолаушы ем, бердім сәлем саған,

Қазбек Сақшысы күншығыстың айбары артқан.
Сәлдедей ғасырлық қар жатқан борап,
Әжімді маңдайыңды алған орап,
Бұза алмас сенің ұлы тыныштығыңды

Пенделер такаббарсып, тартқан сорап.
Бірақ та жүректің жай айтқан мұңын
Әкетер қағып алып сенің шыңың,
Жеткізер алла тағы биігіңе,

Жусаған жұлдыздарға жетер шыным.
Тілеймін салқын самал ессе екен деп,
Күн ыстық, шаңдақ жолда келем жүдеп,
Сұрықсыз сұр далада шаңқай түсте

Аунар ем тас үстінде тыным тілеп.
Тілеймін болмаған деп жауын-шашын,
Жарқылдап бес аспабы, басынбасын,
Күп - күңгірт қуысында Дарьялдың

Қалмайын арық атпен сорлы басым.
Тағы да, тағы да бар бір тілегім!
Дірілдеп, айта алмаймын, жан-жүрегім!
Ойпырм - ай, не болармын мені мүлде

Ұмытып кеткен болса туған елім!
Бұрынғы табылар ма ыстық құшақ?
Жан бар ма сәлемдесер сол кезге ұсап?
Таныр ма дос-жараным, туыстарым,

Көп заман аударғалы жау қуғын сап.
Дариға, кім біледі не боларын,
Аралап ата-баба молаларын,
Жүрем бе, басып кетіп қабіріңді,

Жас шағын ортақ еткен о, достарым!
О, егер болса олай! Кәне, Казбек,
Денемді бораныңмен кем тезірек; .
Иесіз сүйегімді күйрет, лақтыр,

Серігім әрі жарқын, әрі ызғарлы,
Сүйемін асыл болат бұл қанжарды;
Кекке арнап ойшыл грузин соққан сені,
Қайраған еркін черкес бір қаһарлы,

Сыйлаған сені маған бір сал білек,
Қоштасып аттанарда ал белгі деп,
Қан емес, алғаш сенен сорғалаған —
Маржаны қасіреттің — жас мөлтілдеп.

Қара көз қайғы толы жасы іркілген
Кезінде көкірегіме тік үңілген,—
Жүзіндей сенің асыл от шалынған
Бір сөніп нұр сәулесі, бір тірілген.

Белгісі ең махаббаттың маған серік,
Ілестің жолаушыға, үлгі беріп,
Айнымас жаным менің, болат достым,
Өзіңдей, дәл өзіңдей болар берік.

Сүюім Отанымды таңғаларлық!
Шамам жоқ оны өзгертіп жеңе аларлық.
Не оның, қанмен сатып алған даңқы,
Сүйенген өр сенімге тыныштық салты,

Не бағзы заманның өсиеттері
Тербетіп, қиялым бір селт етпеді...
Сүйемін — неге сүйем?
Өзім білмен.

Сүйем үнсіз даласын құр мүлгіген.
Сүйем көлдей көлкіген өзендерін...
Қиырсыз ормандарын тербетілген...
Ұнатам арба жегіп жол жүруді,

Жолшыбай жүргіншіге жолығуды;
Қыстақтың қайғылы әлсіз отын керіп,
Ұнатам қоналқы аңсап зерігуді.
Ұнатам жанған мекен түтінін де,

Кірешіні далада қонған түнде;
Сарыала ну ішінде аппақ болып,
Көрсем ескен қайыңды дөң бетінде!
Қырман тола үйілсе, алтын астық!

Қамыс, сабан жамылған ескі лашық,
Оюлаған қақпағын, терезесін
Көрсем, мәз боп қуанам көңілім тасып.
Мейрам күні кешқұрым бір топ мұжық

Бірі ысқырып, бірі ән сап, жүрсе қызып,
Тасырлатқан беймаза билеріне
Қараймын түні бойы, керіп қызық.

Тауды да, тасты жентектеп,
Дуылдап ұлып, өкіріп,
Долдана жылап өр тентек,
Ағады Терек жөңкіліп.

Далаға құлап, далиып,
Момынси қапты қуланып;
Каспийге қарап, бас иіп,
Еркелей қапты, тура ағып;

«Кәрия теңіз, мен келдім,
Толқындарым паналат;
Еркіндеп біраз сенделдім,
Табайын тыным, қанағат,

Кеудесін еміп бұлттардың,
Казбекте тудым жұлқына;
Көнбей талай, бүлік салдым,
Адамның жат ырқына.

Ұлдарың ермек етсін деп,
Тонадым Дарьял құрдасты,
Қуып та келдім екпіндеп,
Қора-қора қойтасты».

Жағаға жұмсақ жантайып,
Ұйықтағансып Каспий карт,
Еркелеп Терек марайып,
Сыбырлайды оған бұл жомарт:

«Әкелдім сыйлық мен саған,
Қадірлі сыйлық, көр бүгін;
Ап кеттім майдан орнынан
ҚһКабардиннің ер ұлын.

Кіреукесі де, Қалқайы,
Күміс ерлі жез тұрман,
Құбылып көзді тартады,
Құраннан аят жаздырған.

Қабағын түйген, үн - тілсіз,
Қайрыла біткен шалғысы,
Сорғалап ағып, салыпты із,
Қызулы қанның тамшысы.

Ашулы қалған көзінде
Ескі араздық кек толы;
Айдарының өзі де
Үйіріле өскен, көк долы».

Жағаға жұмсақ жантайып,
Қалғиды Каспий тіл қатпай;
Толқиды Терек ұлғайып,
Қоймастай өзін тыңдатпай,

«Тыңда, ақсақал, сөзге илан,
Сыйлығым бар күн жетпес
Жасырып бүкіл жаһаннан,
Болып ем оны көрсетпес.

Берейін әкеп мен саған
Казактың жап-жас бір қызын,
Кеудесі сәл кем қарайған,
Жібектей жирен шашы ұзын,

Қайғылы жүзі сүр тұман,
Кез жұма тәтті ұйықтаған,
Кішкене ғана жарадан
Қуалай тесін аққан қан.

Талай жан жасын сығулы,
Өзенге төніп әр шақта;
Жоқтамас өжет сұлуды
Бір ғана адам қыстақта.

Ерттеді ол бәйгі қарасын,
Таудағы түнгі шайқаста,
Қанжар тосар ез басын,
Ашулы чечен айқасса».

Көк долы тасқын булығып,
Ағарып қардай сол кезде,
Таралып шашы жуылып,
Қыз шықты қалқып лезде.

Дауыл боп тұрды орнынан,
Айбынды қария қарқылдап,
Құмарта қарап, болды аң-таң,
Қара - көк кезі жалтылдап.

Қуаныш сыймай қойнына,
Құтыра ойнап сол шақта,
Махаббатқа ынта қойды да,
Толқындарды тартты құшаққа.

Дарьялдың тар қуысы түнек жұтқан,
Ең түбін үңгіп Терек алабұртқан;
Бір ескі бар мұнара сол арада
Үстінде қара жартас қарауытқан.

Әрі тар, әрі биік бүл мұнара.
Тамара патша ханым тұрған дара.
Ғажайып сұлу бопты періштедей,
Перідей долы бопты бір жүзіқара.

Жалтылдап алтын оты мұнараның,
Тұрады тесіп өтіп түн тұманын,
Шақырып жолаушыны қоналқаға,
Алыстан арбайды екен көз жанарын.

Бойында бұрқылдаған от құмарлық,
Арбаған сиқырлы күш ой тұнарлық,—
Естілер дауысынан Тамараның,
Құпия құдіретіне бой ұрарлық.

Көрінбес періштенің естіп үнін,
Бай, жарлы, жауынгер де келетұғын;
Азбанқұл тұнжыраған есік ашып,
Қонағы босағадан енетұғын.

Үстінде құс төсектің толқып, балқып,
Оқа, зер, меруерт - маржан тағып, шалқып,
Құюлы қос ыдыста алда шарап,
Қонағын қарсы алады, жұпары аңқып.

Айқаса ыстық қолдар табысады;
Кешікпей ауызға ауыз жабысады;
Бір дүрмек басылмайды түніменен,
Шарапты, шаршап алып, қағысады.

Үйленіп әлде біреу той қылғандай,
Немесе жаназа оқып, бой ұрғандай,
Қысқасы, жүз қаралы қыз бен жігіт
Сол есіз мұнарада бір қонғандай.

Ұзамай таң да атты шашып шұғла,
Нұр құйып айнала тау, асқар шыңға;
Тым-тырыс бола қалды, тұнжырады
Мұнара малынғандай қан мен мұңға.

Тек Терек қуысында Дарьялдың,
Гүрілдеп бұзған тынышын осы маңның,
Толқынды толқын қуып жатыр тулап,
Бір-бірін баса көктеп, алып алдын.

Мұнара пенделері жасын сығып.
Өлікті шығарады тым асығып;
Бір нәрсе ағапандар терезеден,
Соңынша «кешір» деген дауыс шығып.

Налып-ақ қоштасатын нәзіктікпен,
Сүйкімді, әрі тәтті үні тіптен,—
Сықылды сағынышты махаббатпен,
Қуана қауышарлық күнді күткен.

* * *
Мейлі, ақынды сөге берсін
Ыржаңдаған ессіз қауым.
Жауап бермен.

Өршеленсін,
Не қылам мен былшылдауын.
Мен өзіммен - өзім ғана
Болып келем әлі күнге;

Тағы құстай ен далада
Ұшады еркін өлеңім де.
* * *
О, сүйікті перизатым,

Отырғанда алдымда сен,
Тербеп жүрек махаббатын,
Қасиетті қолың берсең,
Өмірімнің бүл сағатын

Көк қойыныңда өткізгендей,
Қадап көздің қарақатын,
Отырсам мен еркін сермей,—
Не қыламын қауымыңды,

Теңіздің көкшіл тұманында,
Жалтылдайды жалғыз желкен.
Елінде несі қалды артында?
Жат жерден не іздейді екен?

Ышқынған толқын, ысқырған же
Сықырлайды әлсіз діңгек.
Бақыттан қашып жүрген жоқ ол,
Жүрген жоқ ол бақыт та іздеп!

Астында кекшіл теңіз лайсыз,
Үстінде күн сары алтындай.
Тілейді дауыл ол мазасыз,
Рақат содан табатындай.

Қандай көркем қысқы күн
Аралап жүріп бұлттарды,
Жайлап сеуіп ол нұрын
Жарқыратар ақ қарды.

Сол сықылды, сұлу қыз,
Жайнаттың көз алдымды..
Бірақ та сенің көз қырын,
Жадыратар ма жанымды.