Әшімбаев М.С., кеңес төрағасы
Асқаров Ә.А., жауапты хатшы
Абдрахманов С.
Атабаев Қ.М.

Аяған Б.Ғ.
Әбусейітова М.Қ.
Әжіғали С.Е.
Әлімбай Н.

Әуезов М.М.
Байпақов К.М.
Балықбаев Т.О.
Дүйсембаев Е.С.

Есім Ғ.
Жақып Б.Ө.
Жұмағалиев А.Қ.
Қозыбаев І.М.

Қасқабасов С.А.
Қойгелдиев М.Қ.
Құл-Мұхаммед М.А.
Құрманбайұлы Ш.

Мәжитов С.Ф.
Мұхамедиұлы А.
Мыңбай Д.Қ.
Нысанбаев Ә.Н.

Өскенбаев Қ.А.
Салғара Қ.
Самашев З.
Сариева Р.Х.

Сұлтанов Қ.С.
Тұяқбаев Қ.Қ.
Түймебаев Ж.Қ.

«Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасының
Фольклортану, әдебиеттану және өнертану секциясының мүшелері:
Қасқабасов С.A. (төраға), Қорабай С.C. (төрағаның орынбасары),
Жұмасейітова Г.Т. (жауапты хатшы), Әзібаева Б.У.,

Егеубаев А., Күзембаева С.A., Қирабаев С., Мамыраев Б.Б.
Томды басуға М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының
Ғылыми кеңесі ұсынған
Томның редакция алқасы:

Томды жүйелеп, ғылыми қосымшаларын дайындағандар:
Алпысбаева Қ., Әлібекұлы А., Дәуітұлы С., Салтақова Ж.
Әлібекұлы А. (жауапты шығарушы)

ІSBN 9965-35-854-0  (т. 57)
© Әдебиет және өнер институты, 2010

© «Фолиант» баспасы, көркемдеу, 2010
00(05)—09

Құрастырушылардан
М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты «Мәде­
ни мұра» мемлекеттік бағдарламасы аясында атқарылып жат­
қан «Бабалар сөзі» атты жүз томдық басылымды дайындап, жа­

риялау жұмыстарын одан әрі жалғастырып жатыр.
Аталмыш серияның 57-томына ХVІІІ ғасырда өмір сүрген
қоғам және мемлекет қайраткерлері Төле би, Абылай хан ту­
ралы тарихи жырлар енгізілді.

ХVІІІ ғасырдың алғашқы жартысы қазақ халқының өмі­
ріндегі қиыншылыққа толы алапат бір кезең болды. Жоң­ғар
қоңтайшысы шұрайлы Жетісу мен Сарыарқаға көз тігіп, қазақ
жерін тұтасымен басып алуға тырысты. Тарихта «Ақтабан

шұбырынды, Алқакөл сұлама» деп аталып кеткен бұл зоба­
лаңды уақыт батырлар мен билердің арқасында үш жүздің
басын қосуға әсер етті. Томға енгізілген Қазанғап Байболұлы
жырлаған «Төле бидің тарихы» жырында сол тұстағы елдің

ауыр тіршілігі боямасыз шынайы суреттеледі. Жырда Төленің
қысқаша шежіресінен бастап, рулар арасындағы дауларды
шешуге араласуы, маңайына игі жақсыларды топтастыруы,
қазақ халқының басын қосуда жетекші рөл атқарғаны, жоңғар

шапқыншылығына қарсы астыртын әрекеттер ұйымдасты­
руы көркем бейнеленген. Жырдың басты ерекшелігі—жоң­
ғар басқыншылығын, оған қарсы халық күресін тұтас күйінде
қарап, ХVІІІ ғасырдағы өте ауыр кезеңде халық мүддесі

үшін еңбек сіңірген Төле, Қазыбек, Әйтеке билердің Тәуке,
Әбілхайыр, Абылай хандардың тарихи бейнелеріне баға беруі.
Сонымен қатар жырдан ел басына күн туғанда егеулі найзасын
қолға алған Қанжығалы Бөгенбай, Қаракерей Қабанбай, Ол­

жабай, Өтеген, Қойгелді, Жәнібек батырлардың ерлік істерін
көруге болады.

ХVІІІ ғасырда тарих сахнасына көтерілген Абылай туралы
Көкбай жырлаған «Абылай хан әңгімесі», Салық Жаяу Мусин
1940 жылы жазып алған «Қалдан Серен Абылайды тұтқынға
алғаны», Олжабай Нұралыұлы жырлаған «Сабалақ—Абылай

хан», Мәшһүр Жүсіп Көпеев жазып алған «Сабалақ», «Абылай
мен Олжабай» жырларының негізгі сюжетінде қазақтардың
жоңғар шапқыншылығына қарсы күресі, Әбілмансұрдың Жа­
ныс Төле биге жолығуы, Бөгенбай мен жалшы Сабалақтың

кездесуі, Әбілмансұр-Сабалақ пен жоңғар батыры Шарыштың
жекпе-жегі, Абылайдың Қалдан Серенге тұтқынға түсуі баян­
далады.
Сонымен бірге томға Ш.Уәлиханов Жетісу өңіріне жасаған

экспедициясы кезінде жазып алған «Абылай туралы жыр» да
енгізілді. Мұнда Абылай хан мен Сәдір арасындағы шиелініс
пен Абылайдың қырғыз жеріне жасаған жорығы айтылады.
«Абылай мен Олжабай» жырында Қаракесек руының адам­

дары Ботақан мен Жанайдың намысы үшін ер Олжабайдың
Бекболат бимен бірге Абылай ордасына қол бастап келуі, ханға
қарата өктем сөз сөйлеуі батырдың кесек тұлғасын айшықтай
түседі.

Том соңында берілген ғылыми қосымшаларда жинаққа ен­
ген тарихи жырлардың мәтіндеріне жазылған түсініктеме­
лер, мәтіндерде кездесетін тарихи тұлғалар туралы түсініктер,
жер-су атауларына сипаттамалар, жырларды жинаушы­лар мен

жырлаушылар туралы мәліметтер, пайдаланылған әде­биет­тер
тізімі, том туралы орыс және ағылшын тілдеріндегі қыс­қа­ша
мазмұндама қамтылған.
Томды дайындау барысында ХХ ғасырдың алғашқы жар­

тысында ел аузынан жиналып, араб, латын жазуымен жазып
алынған қолжазбаларға текстологиялық жұмыстар жүргізі­
ліп, жырлардың мәтіні мұқият тексерілді. Баспа бетін көрген
жырлар түпнұсқамен салыстырылып, негізгі нұсқа бойынша

қателер түзетілді.
Томға енген мәтіндер М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және
өнер институтының және Орталық ғылыми кітапхананың қол­
жазбалар қорында сақталған түпнұсқалар негізінде дайын­

Қазанғап өлең десе төгіледі,
Рухы еліктірді көңілдегі.
Жолындай отарбаның көкірегім,
Екпіні паровоздай көрінеді.

Шырқасам ащы дауыс бірден тартып,
Оралып ұшқан құс та келіп еді.
Ардақты халқымның бір жүйрігі едім,
Оңтүстік Алатаудың төріндегі.

Сөйлегем мен жасымнан топты жара,
Қанар қап өлеңім бар отты арба.
Көрмеген адамдарға сәлемдесіп,
Тұрады барып қайтып жылдық жолға.

Жақсы сөз, үлгілі өлең—құлақ құршы
Айнымай бір барады бір мың жылға.
Алтын бас—бос топырақ өлгеннен соң,
Жүйрік ат шаң шығарар желгеннен соң.

Тозбайтын, айнымайтын қолқанатың,
Жаңғыртып арт жағыңнан келгеннен соң.
Өлген де секілді ғой батыр Ақпан,
Қанады шәрбатынан дәмін татқан.

Мысалы, гауһар шамдай жарқыраған,
Немесе сұлу қыздай үкі таққан.
Құлпырып тоқсан тоғыз түрленгенде
Перілер тыңдағандай иранбақтан.

Адамның шешен ділмар қара тілі,
Сөз қалмас тауып айтса адамзаттан.
Қарқынды, көркем өлең ағытайын,
Төле бидің тарихы

Суындай Сырдарияның аунап аққан.
Тарихын Төле бидің баяндайын,
Жақсылар, сөз тыңдашы Қазанғаптан.
Қазақта мәдениет аз боп бұрын,

Шығарған шамалап тек жазу түрін.
Оқушы ек арапшадан қиыстырып,
Қазанда шағатай мен татар тілін.
Ес кіріп, етек жапқан күнімнен бір

Тарихын Төле бидің теріп жүрдім.
Ілгерірек заманда,
Бұрынғы өткен адамда
Үш би, бір хан атанып,

Қазақ қазақ болғанда.
Күні туып оңынан,
Айы туып солынан,
Кемеріне толғанда.

Ала байрақ алтын ту
Ордаға толық қонғанда.
Хан болып Тәуке тұрғанда,
Алатаудың төрінде,

Өрдегі Жаныс елінде
Атақты ғазиз Төле би
Бір келіп қапты жалғанға.
Қалай деп, жұртым, таңданба,

Жарлы емессің арманға.
Дайын тарих қалған жоқ,
Жазулы болып өзінен.
Таусылмас көп сыр естідім

Адамынан үш жүздің,
Тере берсе, табылар.
Әділ кісі болған соң,
Жүрек аңсап сағынар.

Сөз жәрдемін көрсеткен,
Аздап айтсам, мыналар:
Біріншісі—Бекасыл,
Тоқсан үш жаста жөнеді.

төле  бидің  тарихы
Төртеуін көрдім деп еді.
Әбдірәйім, Жақыпбек,
Әлдеке, Астай имам бар,

Арғынбай, жолдас Шалабек,
Ботбай Торта, Тайқы мен
Қара молда Еркебек.
Айта берсем көп еді,

Аздап-аздап тарихын
Сипаттайын Төле би.
Әлібек бидің баласы,
Бекбике деген анасы.

Тұңғыш би боп сайланған
Құдайберді бабасы.
Тексере келсең аңғарып,
Үш жүздің де ағасы.

Ағалығын айтайын,
Ұлы жүздің баласы.
Ұлы жүздің ішінде
Сомдаған болат сияқты,

Тұтас ұзақ саласы.
Он бір ата үзілмей,
Билігінің шамасы.
Басқа би мен Төле би

Аспан мен жердей арасы.
Қазақта сансыз көп билер,
Үш биден бөлек үш жүздің
Жеткен жоқ түгел шамасы.

Дүниеде зерек кім туған
Төледей қазақ баласы.
Билігі төрге жылжыған,
Туылған күндей ел басы.

Тоғыз жаста Төленің
Берген рас жобасы.
Бір-бір сөзі қарттардың,
Аузында өлең санасы.

Жебегені жетілген,
Налығанын өлтірген.
Орта жүзге хан болған
Тәрбиелі Абылай—

Жылқысын жайған баласы.
Білмейтіні және жоқ
Қазақтың түгел даласы.
Тоқсан үш жасында

Жеткен дейді қазасы.
Шұбыршылық ақтабан
Сол заманның арасы.
Мінез-пиғылы мол еді,

Жақын-алыс демеді,
Тиын-пара жемеді.
Ілесті жарлы-байлар да,
Ауғанда басы көбінің

Көшпен көшіп жүруге.
Қазақты әуел бастады
Отырысты өмірге.
Бір жерден қазған арықты,

Белгісі бар бұл күнде.
Ақ үйліге баласын
Жұрт үшін қиған өлімге.
Сол күндерде жақсылар

Қазақты қоршап сұраған,
Аңғарсаң тарих жобадан,
Ұрпағынан Шектестің,
Салқам Жәңгір атасы,

Есім хан еді бабасы.
Бас қосып үй боп тұрғанда,
Қалдан-Серен қоңтажы
Қазақты қуған жерінен,

Ажыратып көлінен.
Барып қайтқан соқтығып,
Жиделібайсын төрінен,
Хиya, Бұқар елінен.

Әз Тәуке хан өлген соң,
Үш бөлініп арасы,
Жыртылып қазақ жарасы,
Хандыққа мидай бөлініп,

Бірімен-бірі жауласып,
Солайша болған жобасы.

төле  бидің  тарихы
Жақсылар, үш жүз жайында сөз көп. Үш адамның атын үш
жүз адамның аты деп те айтады. Тіпті ескі дәуірлер Моғол­стан
көп ел болып, мыңдай сақ ұңғар-ұңғар деп саналған. Үш жүз­

дің мәні сонан сарқыт бір болар. Әз Тәуке тұсында үш жүз атан­
ған деп те айтады. Ондай болғанда үлкен орда ұлы жүзде болып,
ортаншы орда, кіші орда жобасына келгендей.
Көп сөздің бірі—ұлы жүз Үкілі би, онан төрт ұл бар: То­

бай би, онан Майқы би, Қоғам, Бәкірі, Құйылдыр туған дейді.
Біреулер Майқыдан Бақтияр, онан Келімбет, Ахмет, Ойсын,
Үйсін деп бір бөлек атайды. Бақтияр деген сөз ұлы жүзге ұран
сөз деп тағы айтады. Жобада ұлы жүз төртке бөлінеді: Қаңлы,

Жалайыр, Үйсін, Сіргелі. Қаңлы ұрпағы түріктің патшасынан
тараған деседі.
Үйсіннен бірнеше шалдар өтіліп келіп, Бәйдібек, Төле ту­
ған дейді. Бұл Бәйдібектен Алматы жағындағы елдер үш ұл,

Шымкент жағындағы елдер бес қатыннан бес ұл деп таласы
бар. Тоты би бәйбішеден бір Үйсін, онан соңғы қатындарынан
Шапы­рашты, Ошақты, Ысты, кіші ене Домалақтан Жарғышақ
екендігі анық. Домалақты біреулер қожаның қызы деседі.

Біліктілер сөзінде
Домалақ жүкті кезінде,
Ішіндегіге бәйбіше
Зақым берді езіле,

Жарғышақтанып басы туған соң,
Жарғышақ болды өзі де.
Түйе болып бәйбіше,
Үй сыртынан сүйкеніп,

Қорлайтын дұшпан сезіне.
Сонда Домалақ: «Адам болсаң, жалғыз ұлым Жарғышаққа
қор бол» деуші еді.
Осындай ғұламалар әуел өтті,

Бір күні жұртқа бас боп көшіп кетті.
Жау келіп, Бәйдібектің ізін аңдып,
Төтелеп Домалақ та жол көрсетті.
Қалың жау Бәйдібекті шауып алды,

Бәйбіше олжа серік болып еді,
Барам деп осыларға жауап салды.
Бағдарлап айтқан сөзін бастығының,
Домалақ болжаушы еді малдың сырын.

Қаражал, қарақұйрық, төсі садыр
Көп еді қасиеті айғырының.
Шам жанып қараңғыда құлағынан,
Көрсеткен белгісі бар қанша бұрын.

Берсеңдер осы бірін болады деп,
Байлады шешіп алып белбеу құрын.
Қалың жау жылқыны айдап қалды кетіп,
Айғырды Домалаққа сыйлық етіп.

Қасында бәйбішенің тоғыз ұлы,
Бәйдібек жау аңдыған келді жетіп.
Домалақ айтып еді: «Әуре болма,
Он шақтың күшің жетпес қалың қолға.

Сілкініп кісінесе, бері келер,
Ұйтқысы көп жылқының мынау малда».
Бәйдібек сәл кідіріп қиялданды,
Тоғызы сөзді елемей ашуланды.

«Ұрысып жаудан малды қайтарамыз,
Тоқалдың сөзі құрсын, кімге дәрі!?»
Жалаңдап арттан қуып бәрі барды,
Тоғызын жасанған жау қырып салды.

Ұрпағы осылардың сұраусыз боп,
Бұл күнде шамалы ел атанады.
Білдірсек, тоқтап енді сабыр етіп,
Садыр айғыр сілкінді дүр-дүр етіп.

Кісінеп, жалын тарап жер тарпыса,
Шұбырып түгел жылқы келер жетіп.
Көрген соң қасиетін енді нанды,
Бәйдібек ықыласын бұған салды.

Шарапат осында бір бар екен деп,
Көшіріп, тастамастан қасына алды.
Домалақ онан кейін бір қыз тапты,
Азандап Ақбикеш деп қойды атты.

Сол ана дейді ұрпағы айтушылар,
Орта жүз наймандағы қызай халқы.

төле  бидің  тарихы
Жұлдызы шашып шапақ, жанды оның
Самалы оңғарылып, түзеп жолын.
Келдібек інісі еді Бәйдібектің,

Бауырлар бір-бірінің іздер жоғын.
Бәйдібек дүние салды аз жылдан соң,
Домалақ айтты бір күн Келдібекке:

Түсімде аян болған белгім де бар,
Біреуі нәсіп болды Бәйдібекке.
Тізіліп екі шырақ жанған еді,
Біреуі күншығысты алған еді.

Біреуін нәсіп болса, сіз де көрсең,
Сәулесі батыс жаққа барған еді.
Қайнысы мына сөзін елемеді,
Аңғармай қасиетін төбедегі.

Бірқатар қариялар нұсқауында
Нәсілі Келдібектің—жақшам елі.
Домалақ бір күні айтты Жарғышаққа:

Қай жерге барып шөксе, мені қойғын,
Бос жібер жайғастырып нарға арт та.
Болжайды қайтар сәтін айтқан күнде,
Тас қотан Әулиеата етегінде.

Шымкентке, Арысқа кеп түйе шөкті,
Жеріне Бөген, Шаян жетеді де.
Сол айтқан Жарғышақтың үшеу ұлы,
Албан, Суан, Дулат деп айтар мұны.

Енші алысқан жерлері Қазығұрт деп,
Сөзі бар біреулердің мынау түрлі.
Қара молда нақылы,
Бір күні айтты былай деп:

Тату болса егер де,
Ерікке жетер татымды.
Ерікке тату болған соң,
Бір-бірін өтсе аялап,

Бұлардан кім бар ақылды?!
Әйелдері сөйлейді
Келемеждеп жақынды.

Ері бар-ay ердің де.
Тәуір көріп кенжесін,
Төрін берді төрдің де.
Қамыңды әсте жемеді,

Балаңды сенің жек көріп,
Кейін болсын дегені.
Осыдан шығып ерегес,
Енші алайық деп еді.

Бар малға ие табылып,
Бір ат қалды ортада,
Тұлпар-ақ еді келелі.
Ала қашып Суан ер,

Бетке алды алыс төбені.
Араз болып Дулатқа,
Албан да көше жөнеді.
Кездесті аға інімен:

Суан, қуып келіп ем.
Нұр борап тұр Дулатқа,
Қарашы сонау көрінген.
Үстімнен борап бір кетті,

Қалсам, өсек болармын,
Інімсің ғой құрметті.
Қытай жаққа ауайық,
Келер сыйдан түңілме,

Көп болар Дулат түбінде.
Сонан көшіп екеуі,
Бұл жаққа қайтып келген жоқ.
Қарқара, Текес жерлерді

Алған дейді мекендеп
Дулаттың төртеу баласы.
Әмір Темір тұсында
Өткен еді жобасы.

төле  бидің  тарихы
Сейіт ата әулие
Пірі дейді бұрынғы,
Кейбір қария санасы.

Үлкені Сиқым әуелгі,
Ботпай, Шымыр егіз боп,
Дүниеге келген кешігіп,
Кенжесі Жаныс дер еді.

Сынамаққа Дулат балларын,
Қоныс көріп келгін деп,
Кезегімен жіберді.
Сиқым барып көреді,

Серілікті қидым,—деп,
Бата беріп жіберді.
Ботпай барып екінші,
Найзаласқан жау көрді.

Бұған да бата берді енді.
Енді Шымыр жөнелді,
Қоныс қарап қыдырған,
Шұбырған талай ел көрді.

Деп айтады ілгергі.
Төртінші Жаныс барғанда,
Төбелесіп екі адам,
Жүгініскен дау көрді.

Оған да бата берді енді.
Жаныстың үш баласы Жанту, Жантан, Жарылқамыс бол­
ған. Төле би Жантудан тарайды. Жарылқамыстан Өстемір,
Қыбырай, Ерубай, Қапал, Шегір, Жамбай тарайды. Домалақ­

тың босағасы Қыбырайда. Қабіріне шырақшы Бөкен жағы.
Қожамбердіден және де
Туылыпты жеті ұл.
Ақберді менен Құдайқұл,

Ғараптан Нүкіс ел болып,
2-203*

Қосылады Жамбайға.
Жаспын деп ақ шамдайын
Қадірберді, Қадырқұл,
Олжағұл және Сұлтанқұл,

Құдайберді үлкені.
Есім ханның тұсында
Осыған билік тіркелді.
Құдайбердінің тоғыз боп,

Туылыпты баласы.
Құдайменде, Тоқпан, Әлібек
Бәйбіше еді анасы.
Бесінші Ақтай, Бақыбек,

Түгелбай, Данай жетінші.
Қариялар санасы.
Қарашәуке біреуі,
Қайрақбермес, Тасыбек,

Сарарқаның елінде,
Мұрын Найман елінде
Жақсы дәурен сүрген деп,
Жөнін айтқан бұрынғы,

Шынәлінің жобасы.
Би сайланған Әлібек,
Құдайберді биден соң,
Опат болып жасында

Құдайменде ағасы.
Шежірелер айтуынша, бір ғасырдағы билікке атасы
бөлек жұрт қолпаштап Шыңғыс ханның ұрпағын тура деді.
Әмір Те­мір тұсында жұрт иелерін мырза деп атады. Есім хан

дәуірінде би­лік рәсім атақ болып, Қоқан дәуірінде датқа деген
атаққа ие бол­ды. Сондай жағдайлардан қалған Әлібек жар­
лы болып, інілері­нің бәрі де бай болып, сырттан келген біреу
«Ауыл кімдікі?» десе, «Әлібектікі», «Мал кімдікі?» десе,

«Тоқпандыкі» деуші еді.
Естіп едім, есі кіріп тілі шыққан соң Төле
Әлібек әулетінде болды жарлы,
Сегізі де малды боп туысқаны.

төле  бидің  тарихы
Отан етті оңаша бір жотаны.
Тоқпан деген інісі мал қарады,
Үш күн кезді түйе іздеп айдаланы.

Үш күн сарсылып отырғанда,
«Бері шық!» деп Қыдыр кеп айқайлады.
Түнде де емес, қараңғы тұман да емес,
Бір мәрте емес, үш мәрте және тағы.

«Бос қалдың, төмен кеттім!» деген еді,
Артынан жоқ, іздеп шықса, сарыны анық,
Әлібекке дарыды қыдыр барып.
Біреу келіп алдынан қарсыласты,

«Әумин!» деп көзінен болды ғайып.
Жеке түтін сол күнде болған екен,
Бір қатыннан бөлек жоқ өзінде анық.
Жалғыз атын қуанып құрбан шалды,

Бөктік деген онан соң қатын алды.
Бөктік туды аз күнде Өтебайды.
Тыныбек, Ақбота, Шора бәйбішеден,
Құдайберді би болған,

Қазақ жаулап қалмақты.
Есімхан мен Барыста,
Алтай мен ұлы Ертісте,
Жеті жыл жүрді алыста.

Басшылық етіп тұруға
Билердің болды керегі.
Сөз тыярлар жиылып,
Басын қосып ұлы жүз,

Би сайлайық деді енді.
Қалауын айтып бәрі де,
Сипаттап өтті ерлерді.
Ұнатпастан өзгені,

Әлібекке келеді.
Ақ пейіл, жарлы, мінезі кең,
Қой айдаса үстінен,
Кешірімді, ашуы кем.

Қондырады бір айтып.
Және атаның баласы,
Бар жағдайы келеді.
Осыған бәрі жөн көрді,

Қаңлы Құнан, Қарасай,
Серкелі де Қожабек—
Бәрі бата береді.
Әлібектен сол күнде,

Тыныбек, Шора, Ақбота,
Малбикенің баллары
Жалғыз деп ұрып қуалап,
Өтебайдан Аңдақ

Болушы еді жанжалы.
Тоғыз-онға келгенше,
Артынан бала болмады.
Азап көріп бұлардан,

Бөктік ана сол кезде,
Жылап жүрген күндері.
Екі қатынның баласы,
Екі ру дейді ілгергі.

Сабы бірге болған соң,
Үшеу Дошым ағасы.
Бұзатын ісін тұтқан жоқ,
Толмаған жасқа шамасы.

Көзі ілініп аян боп,
Маңдайынан сипады,
Домалақ келіп анасы.
Қарама-қарсы жолығып:

Жақсы хабар берейін,
Үстем болар мерейің.
Бәйбіше анда көрсеткен,
Жағдайыңа шыда сен,

Мені жөндеп тыңда сен.
Домалақ мамаң мен едім,
Мені неге білмейсің?!
Жаратқан тілек береді,

төле  бидің  тарихы
Екі бала көресің,
Арзитұғын отызға.
Біреуі болар ер Асан,

Әуелгісін Төле қой,
Кейінгісін өзің білерсің.
Шыршықтың азат басында,
Алатаудың үстінде,

Паркент-Заркент қасында,
Хожай Мұрат Бақыш әулие,
Топ қарағаш белгісі,
Қонбайды шымшық басына.

Баймұқамбет дуана
Шырақшы болған осында.
Соған бір, балам, түнеп қайт,
Көп кешікпей, тосылма.

Әлібек берсе рұқсат,
Орындағын мұнымды,
Адамға айтпа сырыңды.

Жүректері лүпілдеп,
Ұйқысынан оянды.
Таң сарғайған уағы,
Жайын айтып барудың

Әлібектен сұранды.
Бұл кісі де сыр көрген,
Мынандай бір жобаны.
Бұрыннан бір түс көрген мынау түрлі,

Бір адам алып келіп жүзі нұрлы.
Ақ тұйғынды ұзын баулы қондырады,
Жанарын қайсысынан білмей жүрді.
Екі әйелін бірге алып,

Қымыз алып екі мес,
Зияратқа жөнеді.
Хожай Мұрат Бақшы әулие
Басына келіп түнеді.

Назыр Нияз тарқатып,
Ықылас етіп тұрды енді.
Тағы көрді бір сырды

Күндерде бір күн күндері.
Әлібек және бір күн көрді түс,
Бұл сапар аян болды өте күшті.
Оңынан күні туып, солынан ай,

Бөктектің құшағына келіп түсті.
Қуанып ұйқысынан тез оянды,
Дәрет ап жүрек тасып отырады.
Қой айтып қорасанға, құрбан шалып,

Тарқатты бедеу атын сойды дағы.
Тұратын келіп-кетіп жұрт жиылып,
Ет жеді жолаушылар мол үйіліп.
Жалаң бас, жалаңаяқ бір дуана

Айқай сап, келе жатыр зарын қылып.
Келеді есегіне теріс мініп,
Орнынан шошып қалды бәрі тұрып.
Дуана Баймұқамбет қарсы барды,

Ізетпен қол қусырып, зыр жүгіріп.
Кесемен қымыз беріп қолын тосты,
Дуана бір сіміріп, қайта құсты.
Ішсеңші бәйбішеге дегендей қып,

Әлібек қойған жерден көзін қысты.
Төкпеді дуана әкеп жерге қойды,
Жиіркеніп бәйбішесі ішпей қойды.
Сіміріп қолына алып Бөктік ана,

Босатып, сырғып сарқып жерге қойды.
Дуана қолына алды бір нәрсені:

Алыстан әдейі арнап әкеліп ем,
Сарқыты Аппақ қожа тәбәрігі.
Аман бол, сізді екінші көре алмаймын,
Дүниеде енді мен де жүре алмаймын.

Көрісіп, арыздасып кетті күліп,
Деді де қысқа сөйлеп хал мен жайын.
Бөктікке сол нәрсені бере салды:

Деп айтты:—Өзгелерің қапы қалдың,
«Шу» деді қалды әулие сарқыттары,
Деп ойлап жынды делбе дуананы,
Қамшылап астындағы атын тағы.

Қайтты ол осындай сөз айтты дағы.
Әлібек рұқсат сұрап елге келді,
Көтерді кешікпестен Бөктік ана,
Парылдап жуан даусы, туды бала,

Ай-күні, сәті жетіп босанды аман,
Деуші еді қызыл ерін, қара кісі,
Кең маңдай, жазық жауырын бар пормысы.
Мысалы, қой маңыраған тәрізденіп,

Жаңғырып сөйлегенде үйдің іші.
Байғұн мен Досалы да дейтін сондай,
Дауыс бар, қариялардың айтылысы.
Баладан даусы жуан сүйінгін деп,

Мақалдар жағдаятта үлкен-кіші.
Сол себепті Жаныс халқында осы күнде де «жуан дауыс бала
пәлендей болады» және «еркек дауысты әйелден, әйел дауысты
еркектен без» деген мақал бар. Соның бірі Нақыпбектің айтуынан

және Әлімқұлдан «Ана, мен туылған күні үйдің іші қып-қызыл
көрініп еді, ол немене еді?» дегенде, Бөктік ана қиялданып, көп
ойланып, «Балам, үркіншілік себепті асығыстап бояу бояп едім,
сол шығар» деген екен дейді.

Мәпелеп той қылады жұртын жиып,
Әркімге арнап семіз малын сойып.
Бәйбіше есік жаққа қойғанменен,
Бесігі тербеледі төрге жылжып,

Күнде қалса, саяға тез ұмтылып.
Қариялар сөзінде «Бесігі төрге шықпаған» деген мақал со­
дан үлгі.
Төле қойды аттарын

Бұрынғы аян жөнімен.
Бұрыннан нышан берілген,
Екіден үшке айналып,
Төрт жастан беске жеткен соң.

Қосылды ойнап теңімен,
Алтыдан озды жетіге,

Сегіз жасқа жеткенше,
Болмады бала ізінде.
Онан соң барып туылды
Тоғыз жаста Елібай,

Тұлым қойып басына,
Еркелетіп өсіріп,
Әлібектің көңлі жай.
Әйелдері ұлым деп,

Сөзіне сөз қосылды-ай.
Әлібектің алты ұлы
Қадалған жер оңбас деп,
Болушы ед мақал осындай.

Жас күнінде Төлеге
Әлібек түйе бақтырды.
Көтерем қып иіріп,
Шаңлаққа айдап сап қылды.

Мал бағуға зауқы жоқ,
Қой бақтырса, үркітіп,
Бір бұтаның түбінде
Біреуін бір қалдырды.

Болды көріп пайданы,
Бұйырғаннан жеп тұрды.
Жылқы бақса зерігіп,
Жалау байлап айқайлап,

Ту көтеріп шаптырды.
Теңге түссе қолына,
Баллардың бәрі соңында.
Жігіт жұмсап жасауыл,

Сауыт-сайман алуға,
Әкесінен жасырды
Дос көңілін табуға.
«Олжа-сауға саған» деп,

Етектеп келіп төгеді.
Нөкер болып балалар,
Шұбырып бәрі ереді.
Екі дай қылып балларды,

Төрелік оған береді.
Топты көрсе келеді,
Төрелік десе төнеді,

төле  бидің  тарихы
Жол жағалай жүреді.
Хан ордасы деді де,
Топырақты үйеді.

Шешіп алып көйлегін,
Басына жалау іледі.
Күннен-күнге ерек боп,
Көндігісіп жүреді.

Ағалары ұрса да,
Сабырлы мінез кісі еді,
Елемеді, күлмеді.
Балалық дәуір осындай,

Атқарған дейді күндерді.
Түйені, қойды тастап, жылқы бақты,
Іріктеп мінді сайлап бедеу атты.
Үркітіп жалау байлап, ту көтеріп,

Зәресін алды жұрттың жаман қатты.
Шаң шықса, елеурейтін күн уақты,
Сығалап, қарауылдап шартарапты.
Жайылып түйе жүріп қомдарымен,

Босатпай белдеуінен арғымақты.
Бу шықса, қазандағы ет аударылып,
Отын қып көше қашып сонау жақты.
Қарнын жарып қойса, оралмастан,

Ит сорлы даусы шықпай босқа жатты.
«Жылқыдан балаңызды босатсаң» деп,
Нешеулер Әлібекке шағым айтты.
Төленің малдан босап көңілі тынды,

Сөз сынап, қиял толғап топқа кірді.
Төрелік тоғыз жаста берген дейді,
Дау келіп Әлібекке осы түрлі.
Екі топ адам бірге кеп,

Жүгінеді тізерлеп
Әлібектің алдына,
Жап-жас бала қолында.
Бірі былай сөйлейді:

Жоғалтып едім ілгері.
Кездесіп қалып бір тойда,
Қарап едім назар қып,
Мейірім түсті аналық,

Емшегімнен сүт ағып.
Сонан бері аурумын,
Жылауменен нала қып.
Бір түрлі сөз сөйлейді,

Бұлар мені таба қып.
Турашыл енді өзің біл,
Сөзімде болса шалалық.
Біреу айтты былай деп:

Баладан күдер үзгенде
Перзент көрмей көп жылдар,
Қырыққа жасым жеткенде
Берген еді бір Құдай.

Атын қойдым Қырықбай,
Біледі жұртым осындай.
Екеуінде айғақ көп,
Миятқа мият қосылды-ай.

Бір жыл ұдай дау болды,
Сенікі деп біле алмай,
Шеше алмады осыны.
Шаршы топ хан, қарадан

Табылмады жосыны.
Жотаға түнде келеді,
Кім елейді Төлені?
Бір шетінде отырып,

Тыңдап-тыңдап жөнейді.
Төле айтты бір күні,
Көпшілікке өтініп:

Жеткізді бұл дау кемшілік.
Бір билігін қылар ем,
Берсеңдер маған кеңшілік!

төле  бидің  тарихы
Қабыл алып отырды.
Алтын сап қылыш қолына ап,
Балаға қарап секірді.

Екеуіңе берейін,
Мына бала жетімді.

Қырықбайдың шешесі,
Ойланды, танып кекірді.
Жоғалттым деген ұл әйел:

Аман кетсін,—деді де,
Ботадай боздап өкірді.
Қалайын деп бір көріп,
Басында қылыш тұрғанда

Сенікі рас екен,—деп,
Соған берді баланы.

Риза болып көпшілік,
Билікке туған бала деп,
Рахмет айтып тұрады.
Абыройы көркейіп,

Даңқы кетті тұсына-ай,
Сөзіне үлгі қосылды-ай.
Әділ бала Төле деп,
Тоғыз жаста төрелік

Бергеннен соң осындай.
Төленің бұл билігі елге «бала би» деп жарияланды. «Егіз та­
надан, би баладан» деген мақал туды.
Күндерде бір күн күндерде

Әлібекке және дау келді.
Төле бидің сол шақта
Қой бағып жүрген кезі еді.
Екі адам бірдей алдына

Бір елтірі қолында,
Алтай қойдан шығады,
Баяндайын оны да.
Керек болар елімде,

Сырымды кім ұғады.
Алтайы екен қырмызы,
Аян көпке ұнауы.
Есітуім осындай,

Салдарлы бай болып ек.
Бір отырып, бір көшіп,
Бір қонысқа қонушы ек.
Балдан шырын қоңсылас,

Татулықпен жүруші ек.
Мал өргізуге бір күні
Қабаттасып тұрып ек.
Жарқырап жатқан нәрсенің

Қасына тездеп келіп ек.
Кез боп осы жылбысқа,
Айналдық ақыр ұрысқа.
Екі тоқты туыпты

Шеткі қора бір тұста.
Біреуінде қозы бар,
Біреуінде қозы жоқ.
Менікі деп таластық,

Ерік беріп тартысқа.
Екі тоқты жериді,
Тоқтай алмай жылбысқа,
Ете алмай ешкім төрелік,

Үш жыл болды айтысқа,
Ада боп малдан жүдедік.
Ұлы жүз аға Әлібек,
Алдыңызға кеп едік,

Берсеңіз әділ төрелік!
Бұл түрлі дау көрмеген
Әлібек би ілгері.
Бір жылбысқа үш жылдай

төле  бидің  тарихы
Айтысып-ақ жүргені.
Атақты діндар кісілер
Төреліктен терледі.

Шыдай алмай Төле би,
Тағы да көптен тіленді.
Өткір пышақ қолға алып,
Жылбысқаны қолға алып,

Ары-бері толғанды.
Ортасынан қақ жарып,
Теңдей етіп бөледі,
Екеуіне береді.

Ұялып тұрған көпшілік,
«Төрелігі қойшының
Бұзылмайды» деп еді.
Арасында қазақтың

Мақал боп содан қап еді.
«Қойшының төрелігі бұзылмайды» деген сөз сонан үлгі.
Төленің бұл билігі жұртқа «қойшы би» деп жарияланды. Мұ­
нан соң Төлені билік айтарында: «Қасымда бол, ба­лам, балалық

дәуір өтпесін, билік қашпасын» деуші еді. Және біреу Төлені
сынамаққа «Жақсы-жаманды қайтіп білеміз?»—дегенде, Төле:
«Сөзінен білсе болады?—де­ген.—Жаманның сөзі шаяндай,
жақ­сының сөзі асылдан шыққан қаядай, екі жақсы қосылса,

жа­рысқан аттай болады, бір жақсы бір жаман қосылса, ала жау­
лы иттей, екі жаман қосылса, ырылдасқан иттей болады»,—
дейді.
Төле би айтты оларға:

Екі ада бопсың екі шал.
Және өтіп үш жылдар,
Осы күнде Бұхарда
Әмір Айдар патша бар.

Қолыңа ұстап тарту қып,
Алдына және қабат бар,
Қадірін сол біледі.
Түймедей берсе, азсынба.

Қазақта кім азулы,
Зауыты жоқ құрулы.
Бұхардың топтап бөзін ал,
Айналдырып үш-төрт жыл,

Бос қалса қораң, оны сал.
Бұдан кейін атшы боп,
Арзымасқа жүрмеңіз!

Осыған ұқсап сорлылар,
Соншалық тосын ісіне
Екеуі де ұялды.
Бұхардан тарту сый алды,

Бір ауыз лепес қабыл боп,
Төле би айтқан баяғы.
Бір қорадай мал айдап,
Батасын келді алғалы,

Төле бәрін аяды.
Малына меншік қоспастан,
Үлестірді кедейге,
Жетімді болған көп елге.

Біреулер келді онан соң,
Түйе жайған күнінде.
Шаруалар малға өш,
Қазақ халқы бұрын-соң,

Айналып келіп мал дейді,
Жетім лақ пұл дейді.
Егін салып, су айдап,
Жер қадірін білмейді.

Адам келді екі топ,
Дау-дамай болып арасы,
Бір тайлақ екен таласы.
Екі інгенді қабаттап,

«Мынаның,—деп,—баласы».
Әлібек бұрды біріне,
Көбірек келіп куәсі.
Жүз шамалы адам бар,

Айта берсе қарасы.
Баратқанда таралып,
Алдынан қарсы кезікті

төле  бидің  тарихы
Түйе жайған баласы.
Өсек етіп баратыр
Әлібекті бір парасы.

Билігінің шаласы,
Түсінді ұғып мынаны,
Жөн-жобасын сұрады.
Атасына ұғынтып:

«Мұныңыз қате бопты» деп,
Жасауыл қайта шығады.
Қудырып алды бұларды,
Он екі адам тексеріп,

Екі жота басына
Екі інгенді алып бар.
Екі-екіден бұйдадан,
Ұстап тұрып үш-төрт шал,

Өз қасымнан ұзатпай,
Тайлақты мұнда алып қал.
Олар барып тұрған соң,
Тайлақтың деді санына

Қыл шылбырмен бұрау сал.
Жанына қатты өткен соң,
Шыңғырады жануар.
Куәсі бұрын көп жақтың

Түк етпеді інгені.
Айырылып қалған аз жақтың
Інгені боздап күңіренді.
Шыққан соң даусы күйзеулі,

Бұйдасын жұлып жөнеді.
Моншақтай жасы тамшылап,
Иіскелеп келіп тұрды енді.
Риза болды көпшілік,

Қайыл боп әділ төреге,
«Осынікі жөн» деді енді.
«Әділ би сұрауын тапса, айуан куәлік береді» деген үшінші
сөз туды. Төленің бұл билігі оны әділ би деп атандырды, осыдан

Қарасай Әлібекпен еді құрбы,
Сөйледі оңашада мынау сырды:

Қақ жарды сұрауында қара қылды.
Туса да мың қой егіз, бірі-ақ қошқар,
Қазақтың ағасы деп бердім сынды.
Алтынның қолындағы қадірін біл,

Көрсең де орны бөлек отыз ұлды.
Оңашалап Төлені,
Аулақ жерге шақырды.

Туысың болат талқылы.
Таудан ауыр талабың,
Жақсыны жатқа санама,
Жақыны жоқ жаманның.

Мен көшкен соң дүниеден,
Үш жылдан соң іс түсер
Басына күшік баламның.
Ақ иіліп сынбайды,

Ақты қара қылмайды.
Ақ жобасын тапқанша,
Абыржытып қинайды.
Қарасайға ойланып,

Бір бұрылып қарағын.
Қойшысы ел-ананың
Өзің болғай, қарағым!
Деп Қарасай иіліп,

Бата берді балаға.
Осыменен, жақсылар,
Көп жыл өтті арада.
Бір күндері Әлібек

Төсек тартып ауырды.
Бәрі келді жиылып,
Жақын-алыс бауыры.
«Тапсырдым деп Төлені»,—

төле  бидің  тарихы
Ертеңді-кеш жұрт қамын
Ойлағайсың сен енді.
Елібайдың сүй бетінен,

Ол әлі жас деп еді.
Біреулердің сөзінде,
Сол күндерде Әлібек,
Қырыққа жасы кеп еді.

Ризалысты жалпы көп,
Бәрі тату ел еді.
Күндері өткен көшпелі,
Қара нардың қомында.

Дейді Әлекең жерленген
Ұлытаудың жонында.
Ақбота көзге ілінді
Әлібектен кейінгі.

Атаның ұлы делінді,
Ол күндегі жағдайлар
Солайынша білінді.
Білікті қанша болса да,

Басқаға жұрт бармайды,
Әлібек дүниеден көшіп кетті,
Орнына ата мирас Ақбота өтті.
Төленің жылқы баққан күндері еді,

Дауласып екі топтан адам кепті.
Алыс жердің адамы,
Екі топ суыт тез келді.
Ала жолақ тайы бар,

Шидем шекпен үстінде.
Төле биге кез келді,
Ақботаны білмейді.

Қоныңыздар ауылға.—
Мынадай деп мезгеді,—
Тапқан сояр біреуін,
Таппаған сояр екеуін.

Ақбота деген биі бар,
Сол кісіге іні едім.
3-203*

Таң атқан соң қосылып,
Төрелік бірге берейін.
Қайран болып сөзіне,
Қиялданып келеді,

Тарқасып бәрі түнеді.
Бойдақ сойды бар адам,
Буаз сойды жоқ адам.
Разы болды сөзіне,

Түсінген соң көп адам.
Екі жар болып жүгініп,
Төрешіге отырды
Екі топтан төрт адам.

Бір атқа екі жағы жанжал бопты,
Күйелеп бірін-бірі іздеп жоқты.
Аңғарса, бар бәйгеден озып шығып,
Бұзыпты көкпар тартып шаршы топты.

Барыпты соры қайнап бұл адамға,
Пәленше құда болып алып еді.
Қойылған пәлен жаста, тісі мұндай,
Туғаннан бар мінезі қанық еді.

Бәйгеден жас күнінен озып жүрген,
Қуғанда киік артта қалып еді.
Бұл сойқан киік қуған тайында енді,
Қарынын үш кекілік жарып еді.

Сауға деп бұл екеуі алған атып,
Қазанға қазы қосып салып еді.
Түстеніп, ауқаттанып отырғанда
Үстіне бұл төртеуі барып еді.

Бәйгеден жеті жылдай келеді озып,
Халқына жеті рулы ел мәлім еді.
Ақбота айтты:—Азамат, сен не дейсің,
Егес боп, айла ұласып жібермейсің.

Куә айғақ екі жақ та тұмандай көп,
Біреуін біреуінен кем көрмейсің.
Айтасың қай жобамен мал иесі,
Тастаған екен туып құлын дейсің.

төле  бидің  тарихы
Келтіріп түрін, түсін белгілейсің.

Сонда да өтірікші дей алмаймыз.
Бірқатар бабасынан көзі қарақ,
Ең күшті шаруалығын баяндаймыз.
Жазыққа Сызды оба бас қосамыз,

Кешуде малымыздан адасамыз.
Нұсқалап жөн-жобасын, түсін айтып,
Қысқасы, осы адамнан сұрасамыз.
Мынау мал мынау малдан туған деді,

Осының айтуымен ұнасамыз.
Қарақтық шаруашылығы жұрттан озған,
Төле би сыншы осы, ұнасаңыз!—
Бірі айтты:—Жолдасдасып қалып еді,

Сұрадым қуған жылқы санын енді.
Бір қарап артық-кемі жоқ тұтылады,
Он бір жүз елу алты анығы еді.
Бірі айтты:—Көріп өтіп қалың малды,

Сол малдың болса дағы миллион саны.
Бәрінің ата-анасының түрін айтып,
Бұтақтап ажыратып шығарады.
Біз де елміз сегіз рудан тарап жатқан,

Сынаған шашынан көп Төле биді.
Бір сара кәрінікі былай тұрсын,
Іс білген жас та өтірікші дей алмайды.
Сөйлейді мүлтіксіз қып екі жағы,

Көпшілік, Ақбота би қайран қалды.
Төленің бұрыннан соң билігі бар,
Оңаша аға-інілі ойласады.
Мынандай қылды ынтымақ бір жобаны,

Анасы деген бие мен жүйрікті алды,
Оқыранып сүт шықса, болды амалы.
Осылай деп шешеді
Төленің ой жүйесі.

Екі жақтап шылаулап,
Ұстап тұрды иесі.
Желінінен сүті ағып,
Оқыранып емізді

Толабайдың биесі.
Тарпаң еді бұрыннан,
Босады ма жүйесі.
«Сенің малың екен» деп,

Осыған Төле береді.
Жаланы жапқан туысқан,
Сонда былай деп еді:

Қарақшы едім ілгері.
Толабайдың биесін
Ұрлап мініп бір күні,
Кезіп едім дүниені.

Буаз екен сол күнде,
Жақындаған жең ішінде
Оқыранып тұр екен,
Қасқыр тартқан құлынын,

Обалсынып жүруге,
Биесіне телідім.
Мініп алып тағы да,
Желе-жортып жөнедім,

Толабайдың ауылына.
Алмақшы болып біреуін,
Қайта оралып кеп едім.
Дертім кетті сезіліп,

Малшылар қуды жабылып.
Тоса қашып секіріп,
Бадалда қалдым тілініп.
Қорасында қалды биесі,

Сол күйінде құтылып.
Құлыны қалды мынада,
Қолбала боп жетіліп.
Туысқаныма осыны

Айта алмаушы едім өтініп.
Іс айналды ағына,
Мал да тапты иесін,
Сөз де тапты жүйесін.

Тоба қылып, бұл күнде
Айта алмаймын өтірік.
Баққаныңа күйгенің,

кішісінбе, қолыңа жақса, сақа қой. Кіші қатынның ұлы деме,
жұртқа жақса, аға қой», деп Төлені ынтымақпен би сайлайды.
Үш бидің бас қосқан жері
Қазақта «Бүтін билікке Төле жеткен, бүтін хандыққа Есім

хан жеткен» деген сөз бар. Және Төленің заманынан қалған-
ау деп ойлаймын: «Қазақ болсаң, Жаныс бол, қырғыз болсаң,
Бағыс бол, Арғын болсаң, Алтай бол, Алшын болсаң, Адай бол.
Үшеуі де болмасаң, қалай болсаң солай бол»,—деген де мақал

бар.
Дулаттың ең үлкені Жаныс еді,
Үлкендігі Төленің дабысы еді.
Үш жүз болып ынтымақ бас қосқанда,

«Аға» деп Төле биге барушы еді.
Ұлы жүз шаруа еді қауға тартқан,
Қан ұрттап, кіші жүзді сауыт тапқан.
Орта жүзден үйренсе болар, шіркін,

Шешендік ділмәрлікті жалын атқан.
Мақалда әуел қыпшақ, ақыр қыпшақ, тоқсан бір бау­лы
қыпшақ деген сөзге сәйкес те пікір бар.
Ұлы жүз момын халық бітірер хал,

Үйірлеу орта жүзге бір мінез сал.
Кіші жүз пысығырақ, өркөкірек,
Осындай қиялымда болжауым сәл.
Кіші іні, үлкен аға үш жүздегі,

Сөзімнің кемін қосып, артығын ал.
Үш бидің бас қосатын жөні келді,
Сарасы түгел қазақ еліндегі.
Төрт би деп Төлегей қырғызбен бірге айтар,

Ақиқат әз Тәукені ханы дейді.
Сөйлейді біреу олай, біреу былай,
Ұлытау Сарыарқаның жоны дейді.
Тегінде бәрінің де айтуы рас,

Бір жерде көшпелі жұрт болып еді.
Хан еді Шыңғыс ханның ұрпақтары,

төле  бидің  тарихы
Төле, Қазыбек, Әйтеке қара дағы.
Төртеу болып Төлегей қырғызбен саналғанда,
Бөлініп шұбырындыда қалған тағы.

Нәсілінен Есім ханның немересі,
Хабардар шежірелер тарих жағы.
Қарадан хан болмастан тура сұрап,
Баласы Салқам Жәңгір Тәуке ханы.

Бір жерге жылында бір сиез құрып,
Көп жағдай кетуші еді дәуір тынып.
Екінші және жылда сұраушы еді,
Бір жағы елдің қамын ойлай жүріп.

Ынсаппен, әділетпен, қорғансыздық,
Бұрмайды параны жеп көңілін бұзып.
Дейтұғын «Жеті жарғы» заң шығарған,
Сөйлермін пәйітті жерде бәрін тізіп.

Осылай елдің серке даңғары еді,
Ызғары сыртқы жауға қадыры еді.
Бас қосып төрт би, бір хан тұрғанында,
Бірі күн, бірі туған айдай еді.

Есім ханнан салқам Жәңгір (біреулер тентек Жәңгір дейді),
мұнан әз Тәуке хан. Үлкен орда ұлы жүзде болушы еді ол
күндерде. Қара тұра деп ылғи қазақ төрелер ұрпағынан Есім
хан заманында ноғай, башқұрт, өзбек бір болып, алты алаш

деп саналып, Тәуке хан заманында біреулер төрт алаш деп
атады. Башқұрт, өзбек бөлініп кетіп, қырғызбенен төртеу деп
саналғанда Қалдан шері қоңтажы шабуылымен қазақ «ақтабан-
шұбырынды» болып Жиделібайға ауғанда, қырғыздар Алатау­

ды паналап қалып кетіп, қазақ халқы мұнан соң үш би деп
атауы керек деп ойлаймын. Біреулер Төле биді Төбе би, анау екі
биді жастар атайды. Арғын сол Баймағамбетұлының сөзінде:
«Қап-қара Қаракесек күңнен туған, Қазыбектің би болып бетін

жуған» дейді. Біліктілер Шаншарұлы Қазыбекті мынандай деп
суреттейді. Бір жотада сөйлесе, қызып келген уағында қоңыр
қаздың дауысындай болып қарсысындағы жотаға даусы есті­
леді екен дейді. Бірінші Әлібекұлы Төле бидің, екінші Шаншар­

ұлы Қазыбектің, үшіншісі Сейітқұлұлы Әйтеке бидің атына,
осы атақты үш биге арнаған өлеңім, сыным мынау.

Атақты қазақ үш биі,
Бірінші әзиз Төле еді.
Дүниеде сөзі кем еді,
Мың ауыз сөзге татитын

Бір ауыз сөзі ем еді.
Бұзылмайтын сөз айтқан,
Шешеннен шешен демегі,
Және әзиз киелі.

Дарып кеткен деуші еді,
Қазыбектің жағына,
Күніне екі адамның
Қара тілі тағы да.

Қаз дауысты демегі,
Көзі көріп, жан естіп,
Үш жүз алпыс тамыры,
Қара тастай болса да,

Босатқан буын жүйені.
Онан да өткен Әйтеке,
Қудан ұшқыр, құланнан,
Мұндай шешен болмайды.

Бір сөзін жүз мақалдап,
Сипаттап қандай тіркейді.
Түршіктіріп деміңді,
Барған сайын өрлейді.

Таудай сөзге тарыдай,
Қию тауып сөйлейді.
Ерегіссе біреумен,
Қара жерге теңейді.

Қанша ділмәр дегендер
Ширегіне келмейді.
Бұл үш бимен тең емес
Қазақтың мінсіз билері.

Бір-бір сөз үлгі мақалда
Үш би сөзінің сүрнегі,
Шын билер олар ілгергі.
Әділет, ынсап деген шығарды заң,

Куә, айғақсыз келсе бір жалалы адам.
Айтқанының қолына бәрін беріп,
Істейтұғын жобасы сонда бұған.

төле  бидің  тарихы
Ақ боз атқа мінгізіп ақ киіммен,
Айналдырып көреді бір жотадан.
Қара болса, тіл тартпай өледі екен,

Ақ болса, жетуші еді аман-есен.
Ұмытып қалып, кейінірек күндерде әдет бойынша деп қол­
данып жүрген секілді және біртүрлі бір әйел ері өліп жас қа­лып,
байға тимеймін десе, ақ боз атқа мініп, үстіне еркек киімде­рін

киіп, басына бөрік, тымақ киіп, мал сойып, мен енді еркек бол­
дым деп қариялардан бата алатұғын тәрізденген түрі бар.
Әйтекеге дау келсе,
Қазыбекке жіберіп,

Үрмет айтып Қазыбек,
Төле биге итеріп,
Оларсыз жұмыс қылмайды.
Үшеуінің басы бірікпей,

Ердің құны тұрмайды.
Ынтымақ болып арасы,
Тұрушы еді сонымен.
Күндерде бір күн жас әйел

Мен жерідім байымнан.
Шыдар едім екі айға,
Жалаусыз отау қағылған.
Бізге де керек келесі

Адамның перзент мәуесі.
Руымнан қалмайын,
Өзімді қалай алдаймын.
Шал сөйледі:—Талмаймын,

Өзім теңді құрбымнан,
Бір қатардан күйлімін.
Күніне, сірә, демеймін,
Апта сайын төндірдім.

Тием деп жасқа ойланып,
Қарашы сөзін құрғырдың.
Төле би жерге қарады,
Қазыбекті жанады.

Қазыбек айтты: «Әйтеке,
Естіп тұрсыз мынаны».
Әйтеке қиял толғап бір сөз айтты:

Қарап тұр сан миллион үшеумізге,
Әділет—бізден, төрелік—көптің ақы.
Қалмайық, бекер болса, обалына,
Жас талап деген әйел қырық шырақты.

Мынандай сызық билік нұсқа алады,
Бір биік алып келіп сүр бойдақты,
Ауыр мылтық, айбалта, қылыш тапты.

Үстіне үш ұмтылып мініп кетсең,
Көрдің бе мынау жайдақ арғымақты.
Сонда, шал, мынау даудан құтыласың,
Болмаса бұл әйелге ұтыласың.

Онан соң сізді, жәке, қуаттаймыз,
Орнында қозғала алмай қатын қалсын.
Шал байғұс қалбалаңдап үш ұмтылды,
Рас боп әйел жеңіп, шал ұтылды.

Біреулер сөзінде кіші жүздің бір әйелі төркініне келе жа­
тып, бір өсекке ілінеді. Сонда Әйтеке Төле биге тәмсілдеп бір
сөз дейді.

Ай мүйізді үлкен серкесің.
Төркініне келген әйелді,
Ықтиярсыз неге кірлейсің?
Қазыбек сонда сөйледі:

Бір атадан туған соң,
Бір-бірімізді қумайық.
Дау бір ауыз сөзбен басылып кетіпті деуші еді. Күндерде бір
күн орта жүз, кіші жүз болып барымталасты. Содан мынандай

төле  бидің  тарихы
Арасында қазақтың,
Сал дейтұғын нәрсе бар.
Басқа рудан емес-ау,

Арғыннан дейді осылар.
Қыз жанайтын жігіт деп,
Жобасында айтылар.
Қызды ауылды жанайды,

Сал келген соң ауылға,
Бармаса қыздар болмайды,
Қалауымен ойнайды.
Бір салдың халі жаман боп,

Кіші жүзде өлген соң,
Дау болады аяғы.
Қыза-қыза ру боп,
Ұранына шабады.

Әуелінде орта жүз
Кіші жүзді талады.
Малдан өтіп өршітіп,
Шабынға алды адамды.

Бұл да қарап тұрмады,
Орасан болды аяғы.
Төле би барып басына,
Бітірді өзі осыны.

Ағайын қайта жарасып,
Тынысы болды жосыны.
Анығын аса білмедім,
Жеті жарғы жобамен,

Көп нәрселер кесілді.
Мәуітбек деген бір кісі
Айтады екен осыны.
Біліктілер сөзінде Тәуке хан мен Төле би Есім хан зама­нын­

дағы ауыр жазаға кесетін нәрселерді жеңілтіп, Жеті жарғы де­
ген заң жобасында мынадай деп көрсетеді.
Бір хан, үш би шығарған,
Жеті жарғы деген заң.

Заңсыз жұмыс бола ма,
Батқан күн мен атқан таң.

Үкіміне бағынар
Жағындағы барша жан.
Ноғайлыдан бөлініп
Қол салған бұрын қазаққа,

Жобасын ескі түзеткен
Еңсегей бойлы Есім хан.
Нашардың қамын ойласып,
Жеңілдік жолмен жүргізген

Төле би мен Тәуке хан.
Қазаққа қасқайтып жол көрсетіп, заң шығарып, ермек сал­
ған себептен «Қасым ханның қасқа жолы» дейді. Сол Қасым
ханның сызығыменен елге жарлық жүргізген жағдайдан «Есім

ханның ескі жолы» дейді. Оны жеңілдеткен Тәуке хан мен Төле
бидің жобасы мынандай-ды.
Жер дауы баяндайын—біріншісі,
Ру, қоныспенен меншікті ісі.

Иеленген жеріне жанжал болса,
Біреуге басымдық қып озбыр кісі.
Үй іші мен баланы тәрбиелеу—
Болған жосын заңының екіншісі.

Ұрлық, қарлық, барымта—үшінші заң,
Баян етер бәрін де білген кісі.
Төртінші боп саналған мынау заңы—
Бір халық пен басқа ру болса дауы.

Ұлтын жаудан қорғамақ—бесінші бұл,
Алтыншы, жетінші—құн дауы, жесір дауы,
Есім ханның күнінде ауыр еді
Осылардан қиын боп ажырауы.

Кісі өлтірген айыпкер болса кісі,
Қасым хан мен Есім хан мынау ісі—
Шаңырағын түсіріп ортасына,
Сау қалмайтын ол үйдің бүлдіргісі.

Тәуке хан мен Төле би жеңілдетіп,
Жеті айып төлетті, келсе күші.
Қара қазан бірінші кесім еді—
Шаңырағын ортаға түсіргені.

төле  бидің  тарихы
Жобаменен жоғарғы шешімдегі.
Алып барып Қаратау, Түркістанға,
Қойсын өлген сол үлкен кісіні енді.

Қара мылтық, үшінші, беріледі,
Сол үлкеннің қаруы күші деді.
Қара шолақ бір бие—төртіншісі,
Жеңілгендік өлтірген ол белгісі.

Ол ағзалы киеді болған кісі,
Жетім бастап алтыншы қара кілем,
Жеткізеді тоғызға түр-түрімен.
Жесір бастап жетінші тоғыз беріп,

Жарастырып Қоңырды өлтіргенмен.
Қалы кілем, қара тон деген үлгі осыдан қалған ба және бір ер
тұрмысы азғындаса, құн тартқан ба деп мақалдаушы еді. Кісі
өлтіргенге бір ұлт боп құн төлейтін Қоқан дәуірінен қалған-

ау деп ойлаймын. Себебі Бестерек Салымбай датқаны белгілі
Байзақ датқаның балалары өлтіргенде, түгел Шымыр болып
құн төлеген деуші еді.
Былай еді жетінші жесір дауы,

Құда болған ажырап кетсе жары.
Ал мынадай үш тоғыз айып салып,
Берген малдың үстіне жамалады.
Жамбы бастап бірінші тоғыз төлер,

Ат бастаған бір тоғыз және берер.
Түйе бастап үшінші бұл да тоғыз,
Қалың малдан тысқары есептелер.
Сол дәуірде қыз кетіп моншақ таққан,

Рулы ел жабылып айып көрер.
Бір жесірге Сіргелі, Дулат болып,
Айтысты деп айтатын қариялар.
Естай Қалдыбайұлының айтуынша, үш бидің қиял билігі

мынандай деп айтушы еді. Екі адам ат ұрлап, біріне-бірі сілтеп,
мойнына алмаған. Екеуін екі бөлек үйге қамап, зекіріп, үйде ба­
сын тесіктен шығарып тұрғанда, сыртынан айқайлап мынадай
депті:

Тесіктен тұрса екеуі бас шығарып,
Сонда билер сөйлейді айқай салып.
Сылтаулатып біреуге дыбыс берді,
Шапшаң кел деп ұрының басын алып.

Қауіп ойламай біреуі тұра берді,
Кетті басын біреуі тартып алып.

Сескенбеген біреуі аман қалып.
Осыдан «Сезікті секіреді» деген сөз шыққан.
Шыңғыс ханның ұрпағы
Тәуке ханның тұсында

Сарыарқаның жонынан,
Самалы тұрып оңынан,
Сарбаз жиды ерте-кеш,
Бас-басына бәрі бек.

Сары қымыз сапырып,
Жолбарыстай ақырып,
Басқа сайлы, малға бай,
Толған күні осындай.

Суреттейін сыртынан,
Асқынып жүрген уағы.
Жасанған жауға ұрынған
Сол дәуірде қоңтажы,

Қалмақтың шыққан тобынан.
Басына бақты қонған күн,
Қара құрттай толған күн.
Жұлдызы туып оңынан,

Айдаһардай ысқырса,
Өртегендей жалынмен.
Тауды жерге теңесе,
Бір елді қарғап, жебесе,

Келетін күні қолынан.
«Қалдан—шын аты, қоңтажы—лақап аты, қалмақтың есек
құлапты деген жерінен шыққан» деуші еді Бекасыл деген кісі.
Жала таппай қоңтажы,

төле  бидің  тарихы
Ұрынбаса себеппен,
Тікесінен батпады.
Тасты талқан қылады,

Болатын күні айтқаны.
Қалмақ-қазақ тынығып,
Әуелде ақыр жатпады.
Қалдан шері бір күні

Елші салды қазаққа,
Жауап айтып бұл түрлі:

Зәбір көрдім еліңнен,
Айырылдым сенімнен.
Қоралап жылқы қуған соң,
Қатыным бала тастады,

Айғырыңның үнінен.
Сол баламның құнын бер,
Иә, ыңғайлы жауап бер.
Бізде арман болмаса,

Дария шалқар көліңнен.
Меніменен ойнама,
Болмаса, бармын сенімен.
Үш би, бір хан ойласып,

Іздеді жауап елшіге,
Түсінбеді ісіне,
Көз жетеді күшіне.
Бұл жала, сойқан зорлығы,

Кірмейтін нәрсе түсіне.
Жотаға күнде жиылып,
Топ-топ болып үйіліп,
Ыңғайлы жауап таба алмай,

Сұстанады түйіліп.
Азанда келіп ойласып,
Қайтады онан кешіне.
Бір азамат жоқ па деп,

Сонша көптің ішінде.
Сарын салып іздеді,
Табылар деп төзеді.
Шапырашты Жапар ер

Meн қияйын,—деп енді.
Әумин!—деп қол жайды,—
Жеке басым барамын,
Жолдастың жоқ керегі.

Тас түйіліп қабағы,
Жанары оттай жанады.
Бір түйе, теке, біp қошқар—
Үшеуін-ақ алады.

«Абыройлы боп келгін!» деп,
Қазақ шулап қалады.
Мезгілді өтіп жерлерден,
Қалмаққа кетіп барады,

Адыр мен кезіп даланы.
Қалмақтың кіріп шетінен,
Үрген ит шықса алдынан,
Бәрін де қырып салады.

Қазақтан елші келді деп,
Қалданға жетті хабары.
Сәлемдесіп жөн сұрап,
Арада сөздер болады.

Қалдан шерен қоңтажы
Бір сөйледі түнеріп.

Жас баланы жіберіп.
Түйе, қошқар, текесі
Әкелгені бұл несі,
Іс қой кісі күлерлік.

Сөйлесіңіз түйемен.
Текеде сақал тобымен,
Сақалды кісі іздесең.
Басты десең қошқармен,

Іс істей ме жастармен.
Адам десең, тақсыр-ау,
Сөйлесіңіз менімен,

төле  бидің  тарихы
Шыққанмын арнап елімнен.
Қалдан айтты: «Жас бала,
Себебін айтшы, расын,

Елші болып келгенде,
Бар ма еді мұндай рәсім?»
Қоя тұрып басқаны,
Жапар бір сөз нұсқады.

«Даусынан шошып атыңның,
Қатыным бала тастады».
Сонда қоңтажы: «Ақымақ, біздің елдің айғырының дау­
сы қайда, сенің қатының қайда?» дегенде, сонда Емілдің

ұлы Жапар: «Тақсыр, төрелегіңізге құлдық, біздің елдің ай­
ғырының даусы қайда, сіздің елдің қатыны қайда» дегенде,
Қалдан шері дауды доғарып, қапалықпен: «Бар, балам, еліңе,
амандық»,—деп жауап беріпті дейді. Енді Қасанның айтуы

Осымен өтті жылдар арасында,
Білмеймін көбі мен аз шамасында.
Ішінен құса болып қалған еді,
Қоңтажы бармақ шайнап баласына.

Күндерде тағы бір күн елші салды
Қазақтың үш билі ел арасына.
Осындай естуім жаңылмасам,
Алдеке, Қарамолда жобасында.

Бұл күнде үш би, бір хан толық едің.
Ерменен ел жағдайы тынушы еді,
Ісі емес бала-шаға, көрінгеннің.
Тәуке, Төле, Әйтеке, Қазыбек ер,

Жетім-жесір ісі бар бірталай ел.
Әртүрлі жағдайынан сөйлесейік,
Ардақты, абыройлы біреуің кел.
Қалдан шері жауабын

Үш би, бір хан ойласты.
Елін жиып хабарын,
Қалмақ тыныш қоймас-ты.
4-203*

Сөз тыйарлар қалмады,
Шебер маман ер керек.
Екі хандық арасы
Бітім, дау боп жанжалы.

Жазатайым сүрінсем,
Екі інім бар артымда,
Қанат-құйрығым, жарағым.
Әйтеке би сөйледі:

Осындайда керегі.
Баруым менің жөн,—деді.
Қазыбек айтты: «Жақсылар,
Жобасына құлақ сал.

Бір адамдай сөйлейтін,
Қырқылмаса шамам бар,
Алды-артымда панам бар.
Баруыңызға жөн емес,

Қысқа сөзді адамсыз.
Әзіздердің дұрысы,
Ай мүйізді ағамсыз.
Он екі бұрам толғанып,

Сынап көрер расты.
Сізбенен кім таласты?
Түйінді сөзге келгенде,
Асынып халқым қаруын,

Жөн, Төке, менің баруым»,—
дей келіп, Қазыбек: «Аттың басы күшті ме, белі күшті ме, жоқ
құйрығы күшті ме?» дегенде, Төле би: «Шырағым, Қазыбек,
жол бастауға аттың омырауы күшті, бірақ белі қызметті көп

істейді, рұқсат сізге»,—деп жол берді.
Қолын жайып Төле би,
Бата берді толғана:

Панасызға бол пана.
Татуластыр елдерді!—

төле  бидің  тарихы
Деп Қазыбекке жол берді.
Жұрттан таңдап, іріктеп,
Ерткелі жиды ерлерді.

Төле би қосты қасына
Қылыш, Балта дегенді.
Қожабақтың ұлы еді,
Серкелінің бірі еді.

Шыққан батыр атанып,
Жасынан-ақ ірі еді.
Қазыбек пен Әйтеке—
Бұлар да жиды асыға.

Төледен рұқсат, бата алып,
Ақ жалау байлап басына,
Шенін тағып үстіне,
Ер Қазыбек шығады.

Ерлерін eртіп қасына,
«Абыройлы, аман келгін!» деп,
Жұрты шулап тұрады,
Шығарып жолға салады.

Шаңы тозып Қазыбек,
Қалмаққа кетіп барады.
Тамашалап әр жерде,
Қалдан ханның көп елі,

Бәрін дағы көреді.
«Қазақтан елші келді» деп,
Ханға хабар береді.
Тигеннен соң хабары,

Ордалы ақ сарайға
Кіргізеді бұларды,
Кілем төсеп алтыннан.
Қаз дауысты Қазыбек

Ділмары деп қазақтың,
Естуші еді Қалдан хан.
Құмар еді көргелі,
Келгендігін білді енді.

Даярланып дастарқан,
Түрлі шәрбат-шарабы.
Елеусіз киім киініп,

Жігітімен барады,
Алдына табақ тартады.
Қол салуға ұсынып,
Біріне-бірі қарады.

Ортасында немене,
Ақырын да аңғар!—деп,
Қалдан шері сұрады.
Қазыбектің жауабы:

Ортасында—береке.
Ақырында—шүкірлік.
Түсірме арға көлеңке,
Тойсаң, тәубе келтір,—деп,

Неше түрлі тәмсілдеп,
Үлгілі сөз сөйледі,
Кеткенін қайтып білмеді.
Және бір күн сол күймен,

Қаншалық жол?—деп сөйледі.
Қаз дауысты Қазыбек:

Оның былай себебі.
Ешкім барып көрген жоқ,
Күн күркіреп жауғанда,
Ел қорқады дірілдеп.

Қиял қып сонан ойлаймын,
Бір шақырым жер ғой деп.

Батыс пен шығыс арасы?—
Қаз дауысты Қазыбек:

Азанда шығып күн батып,
Осындай боп жүр жобасы.
Тегіс бәрін аралап,
Болмаса көзбен көрген жоқ

төле  бидің  тарихы
Және қайтты қоңтажы,
Сөйлер сөзден адасты.
Қайтып барып жайына,

Аз күн өтіп арадан,
Сәулетпенен сыйлап хан,
Шақыртып алды алдына.
Сөздер болды неше түр,

Қатар жатқан таң куә.
Не сауқатпен келдіңіз,
Жансыз ба әлде қаңғы ма?
Не айтасыз барғанда,

Жұртың келсе алдыңа?
Қазыбек сонда сөйледі:

Сізге сәлем бергелі.
Сауқатым сол тіріде,
Амандығың білгелі.
Жұртымның айтқан сәлемі,

Олжасы сол бергені.
Апарған елге сауқатын,
Не десең соны сөйлеймін,
Елдессеңіз ел болып,

Жауықсаңыз білмеймін.
Қалдан шері сөйлейді:

Қоныстан біздің жай алған,
Сіздің қазақ ел деді,
Көрмеп еді бұл жерді.
Әмір Темір тұсында,

Есім хан мен Қасым хан
Заманынан бері қарай,
Түзелдің болып ел деді.
Алматы, Алтай арасы

Бұрыннан біздің жер деді.
Қырғыздың да жері бар,

Алатауға таласып,
Қорлайсыңдар аз елді.
Шақырғандай сендерді
Мен тыншымай жүргенде,

Сіздің елің білмеді.
Олжа, шабын сабақты,
Тентек тілін сүйреді.
Бүйте берсең, қазағым,

Тарылады заманың.
Жәрдем сұрап Қытайдан,
Қайғылы күн саламын.
Тозаңын желге суырар,

Адыр менен қалаңның.
Елдік, жаулық не болсын,
Тұжырымды қайсы жауабың?
Қазыбек сонда сөйледі:

Көңілі мамыр болады,
Ханы бар әділ ел деді,
Болғай әділ сен деді.
Егеске керіс табылар,

Күйзелтпейік елдерді.
Шекара қылып бөлейік,
Сызықтап болжал жерлерді.
Мен жөніме жүрермін,

Елің жөнге жүрмеді.
Жау санасып ұрыса ма,
Итіңнің көп үргені.
Біздің де көмек түрін көр,

Дұшпаны сасып дірілдер.
Туысым араб, түрікпен,
Емеспіз жалғыз біліңдер.
Жой деген жаулық желегін,

Тілегі бар Төленің.
Татуластырар екі елді,
Тапсам деймін мен емін.
Көшпелі етіп Шыңғыс хан,

төле  бидің  тарихы
Затымыз маңғол, түріктен,
Тарап жатыр ізден із.
Түйінді сөз не болсын,

Бірлік түбі—сауап дер.
Мен еліме қайтайын,
Қалау сізде, жауап бер!
Сөздер түрлі айтылды,

Ақыры қылды ынтымақ.
Олжаларын қайтарды,
Тілге келіп татымды.

Босатайын халқыңды.
Екі жағы елдесіп,
Қатты уәде, шарт қылды.

Естуші едім даңқыңды.
Жесір-жетім, тұтқынды,
Босатады біздің ел.
Хабар айтқын, босатсын

Тұтқындарды сіздің ел.
Тәуке, Төле, Әйтеке—
Үшеуіне сәлем де.
Қайыр қош, сен де аман бол,

Жасайық тыныш әлемде!
Қазыбек бітім болған соң біраз күн жатып сұраулап олжаға
түскен жетім-жесірлерін жиып алып, еліне қайтпақшы бол­
ды. Қалдан хан жар шақыртып, хабар берген соң бірқатарлары

өзі ізденіп келе берді. Қатарында қалмақтың сыншыла­
ры елшілердің бәрін де сынап, баяғы екі серкелі жігітті
«Қылышым—қылыш, Балтам—балта екен» деп, үзеңгісіне
у жағып жіберіп, елге келген соң, Қылышы өліп, Балтасы

аман қалған деуші еді. Әбдірайым Тәшкеннің айналасында
Қылыштың қыры, Балтаның көлі деген жер бар, солардың
атағы дейді.
Қазыбек енді еліне жөнеледі,

Сіздер де жоғыңды ал деп ертіп келіп,
Қалмақтың жоғын тауып бұл да берді.
Есітіп қазақ шулап қарсы келді,
Деп бәрі даламызды аман көрді.

Қысқасы, түгел қазақ разы болып,
Бәрі де қойдай шулап бата берді.
Сыры бар ерлі-қатын барымталы,
Сөзі еді Арғынбайдың сол туралы.

Естіпті Батырбектен батыстағы,
Үлгі етіп кейінгіге қалдырғаны.
Айқымбай, Жетімбайдай Бағыс өткен,
Олжа алған оза шауып шаршы көптен.

Бір үйге Қоңыраттағы мейман болса,
Мынандай иесінен оқиға өткен.
Қызыл күн ұясына батып ақыр,
Мейман боп төрге шықты екі батыр.

Бір адам қойшы десе, әйелге ұқсас,
Мекендеп кір үйшікті болған пақыр.
Мойнына дорба асынған жұлым-жұлым,
Басына төнгендейін заманақыр.

Мүжулі итке арналған сүйек-саяқ,
Қайран боп қиялданып бұлар отыр.
Түсіну қиын кейде кей жандарды,
Ac пісті әлдендірер меймандарды.

Әдемі майда турап астың алдын,
Сүзді де бір табаққа даярлады.
«Маржан!» деп үй иесі айқайлады,
Ит шықты шымылдықтан байқағаны.

Әдемі астың алдын берді соған,
Меймандар айтты ішінен «ой, тобаны».
Ертегі көргеніміз секілді деп,
Екеуі сыр ұғуға бекінді тек.

«Дорба асқан әйел мен ит сырын айт!» деп,
Меймандар үй иесінен өтінді көп.
Үй иесі түнерді,
Бір күрсініп жіберді.

төле  бидің  тарихы
Батырлар, мейман боп едің,
Табамын жүрек қай емін?
Таңдап алған жасымда,

Бұл қойшы еді әйелім.
Шабысында қалмақтың
Олжасына ілінді.
Қазыбек барып қалмақпен

Бітім болды түйінді.
Анығын біліп қалмақтан,
Естіген соң жан-жақтан,
Ізденіп шығып елімнен,

Жобаның бардым жөнімен.
Әйелімді табайын.
Ерленіп жүрген жерінен,
«Жүр» деп ем, әйел жүрмеді.

Хан жарлығы болған соң,
Пәлен деп байы тимеді.
«Қатының көнсе, ап кет!» деп,
Елеместен тұрды енді.

Қатын менен екеуі
Күңкір-күңкір сөйлесті.
Астымдағы бедеу атыммен,
Мен айттым: «Сонша әуре боп,

Көз ашып көрген жарым деп,
Шығып ем іздеп елімнен,
Қия алмастан сені мен.
Еш болмаса, армансыз,

Бір сөйлесіп кетейін.
Шығарып салшы ілесіп
Сонау бір жерге көрінген.
Амалсыз ертіп жөнеді,

Құртайын сені деп енді,
Бұл әңгіме түнде еді.
Ұзаған соң алысқа,
Қыл шылбыр тастап мойнына,

Қағып салдым артыма.
Іліп ала жөнедім,
Алды-артыма қарамай,
Түнімен шауып келемін.

Ер жігітке ат қанат,
Ұшқан құстай гуледім.
Түрікпеннен түсірген,
Өзі арғымақ ұшқыр ат,

Өз шамамда ойласам,
Апталық жерге кеп едім
Күн шығардың алдында.
Қалмақ-қазақ арасы,

Дәл шекара білемін.
Сол уақта бұрқырап,
Шаң көрінді артымнан.
Қуған екен жарымды,

Шыдай алмай атымен.
Қатынның байы бұл енді
Оңбағандай неме еді.
Жауырынды көрінді,

Апарасың,—деп енді.—
Құтылған жерің осы ма?
Жайыңа қой қатынды,
Жеңген алар ойнаймын,

Сеніменен мен енді,
Армансыз болып кел! деді.
Соныменен, меймандар,
Басыма түсті қиындық.

Төте жауға ұрындық,
Жәрдем етер кісі жоқ,
Өлсем құным—тиындық.
Амал бap ма, қайтейін,

Алыса кеттім мен енді.
Шабайын деп қылышты
Ұмтылғанда басыма,
Аяқтан алып бұл қатын,

Жәрдем берді қосыла.
Түскенімді білемін,
Сол қалмақтың астына.
Өлетін болды уақытым,

төле  бидің  тарихы
Асыраған күшіктен,
Аты Маржан мынау ит
Бар еді сонда қасымда.

Артынан келіп қалмақтың,
Тола тістеп құрғырдан,
Құлатқан екен қасыма.
Есімді жиып аңладым,

Опалығын жануардың.
Бата алмастан итімнен,
Отыр екен бұл қатын
Байының жылап басында.

Менде өткір семсер бар,
Басын кесіп жайладым.
Мінгізіп алып қатынды
Сол қалмақтың атына,

Аман-cay келдім халқыма.
Төркінін алдым шақырып,
Сырын айттым білдіріп.
Тана алмады шын сөйлеп,

Расын айтты қатын да.
Құтқарғын деп ем бәледен,
Төркініне өтініп.
Не істесең ол қыл деп,

Өзіме берді жекіріп.
Құдайға аян бұл ісім,
Меймандар, сізге өтірік.
Шапсам бір-ақ өлер деп,

Қорлауға мұны ойладым,
Басын асып қалмақтың,
Мойнына дорба байладым.
Қатын алдым бөлекше,

Осы күйде қойғаным,
Итімнің айттым дерегін,
Бұл болмаса өлемін.
Ажалдан мені құтқарды,

Шымылдыққа кіргізіп,
Асымның алдын беремін.
Меймандар, жөні осындай,
Нені тәуір көремін.

Сол жосындағы Толабай сыншының баласының әңгімесі:
Үш бидің әңгіме көп заманында,
Сол бітім тағы бір сөз болғанында.
Мынандай бір баланың дерегі бар,

Қалмақтың соңғы қалған қамалында,
Қоймады қуаты бар іздеп алып,
Қуанған заман еді, біреу налып.
Толабай күйікпенен жатушы еді,

Баласы жалғыз ғана жауда қалып.
Баяғы осы бітім жөніндегі,
Қоңтажы жауда қалған еліндегі.
Кісінің оқшау арман нақылы бұл,

Арғынбай кемін айтып беріп еді.
Сонда бала жерде жатқан қу басты құшақтап мынандай
деп жылайды: «Осы кәріпшілік уақта Толабай сыншының ба­
ласы деп мені кім айтады, пәлендей тұлпардың басы деп сені

кім айтады?»—деп еңірей берген соң, өткен-кеткен, көрген
қалмақтар бұны айтып бара берген соң, Қалдан хан алдына
шақыртып алып, сөзге салып: «Балам, сен тұлпарды танисың
ба?»—дейді. «Танимын» деген соң, ат көрсетеді.

Бала айтты: «Тұлпар емес мұның бәрі,
Өзің болсаң қалмақтың Қалдан ханы.
Азаптан құтқаратын біреуі жоқ,
Бір жұртқа ие болдың патшалы.

Тұлпар деп, арғымақ деп жиып апсыз,
Саны көп, сапасы жоқ жануарларды»,
деп ханның сүйегін қыздырған соң, жарлық жазып беріп, қа­
сына екі адам қосып: «Түгел жұртымды аралат, жылқылары­

ның бәрін көрсет, егер мынау тұлпар десе, ердің құнына тұрса
да алып кел!»—деп, ерікті ықтиярымен баланы қосып жіберді.
Халқына хан жарлығы хабар тиді,
Есітті түгел жұрты мынау күйді.

Алдынан көзі қарақтың өткеруге,
Бар жұрты топ-топ қылып жылқы жиды.

төле  бидің  тарихы
Қандай жұрт бірін қоймай аралады
Сансыз жылқы қала мен даладағы.
Бірнеше ай жылқының бәрін көріп,

Бір тұлпар ханды жұрттан таба алмады.
Бастап жүр уәзір Серке жас баланы,
Қылуға сөзін екі жасқанады.
Дал-дал боп хан алдына келе жатыр,

Тұлпардың өзі түгіл жоқ нышаны.
Келеді қиял толғап, бала ұялып,
Жоқ деуге бір тұлпарды ханды халық.
Бір қауіп жас жанына туар ма екен,

Беремін деп не жауап ханға барып?
Басында айтып ем деп мұны барып.
Алаңдап жан-жағына назар салып,
Тұлпардың тезегі ағып бара жатыр,

Тұрғанда өзен-судан ат суғарып.
Деп айтты: «Тұлпар төккен мынау қақты,
Домалап осы тезек қайдан ақты?
Бос жүрсе, біреу мінсе, білейік!»—деп,

Шапқылап су басына олар тартты.
Бір жерде топ саудагер жатқан екен,
Ішінде адамы бар бес-он шақты.
Сал сүйек, өзі арық, жауыры мол,

Көрсетті тұлпар сол деп жауыр атты.
Бедеуге айырбастап сол атты алды,
Береді тәуір малға жауыр малды.
Жауыр малға тәуір мал алғаннан соң,

Қуанып саудегердің бәрі қалды.
Қуанып жүзі жарқын жас баланың,
Жетектеп хан алдына алып барды.

Күледі уәзір Серке, жұрттың бәрі.
Сонда Қалдан: «Жақсылар, сабыр түбі сары алтын» деген емес
пе еді, рас, ақырын күтейік, қолдағы бала ғой,—деп,—кәне, ба­
лам, маған тұлпар екенін қандай белгімен көрсетесің»,—деп еді,

сонда бала: «Тақсыр, ерді кебенек ішінде таны, түйені жүктің
астында көр, тұлпарды жарыста көр, күніне мінсе есек, айын­
да мінсе ат, жылында мінсе, тұлпар деген емес пе еді? Мұны

ұзағынан бес қысыр байтал үйірге беріңіз. Жылында кезегімен
біреуін сойып жеп, тұлпардың толған уағында өзім айтайын,—
деп, рұқсат алып үйірге салды. Мен армансыз болайын, онан
соң бекер шықса, басым кетсе ризамын»,—деді.

Он жылқы салып үйірге,
Жайлауға айдап жіберді.
Жатса, тұрса ойланып,
Осы болды ермегі.

Ыстық-суық арылып,
Жауырлары түзелді.
Жылында бірін сойып жеп,
Жеті жыл өтті күрделі.

Сойған сайын бәрінің
Жілік майын көреді.
Бір күндерде болжаса,
Жетіншісін сойғанда,

Ақ кемік бопты біреуі.
Мүддеге тұлпар толды деп,
Қуанды тасып жүрегі.
Ұстап алып онан соң,

Суытуға бастады.
Сымға тартқан күмістей,
Қайрақтай болып тістері,
Ханнан жарлық алған соң,

Басқалардың біреуі
Пәлен деп ауыз ашпады.
Қалданға келіп сөйледі:

Армансыз жетті мүддеге.
Бар болса бәйге, сыйыңыз,
Мұрагер топтап үйіңіз.
Дандардың бәрі жарыссын,

Іріктеп жүйрік жиыңыз.
Қызбай тұлпар шаппайды,
Жақын болса, ақсайды.
Күншілік болжам қылыңыз,

Өзгелерге сенбеймін,
Сөреде көздеп тұрыңыз.

төле  бидің  тарихы
Хан жарлығы екі емес,
Өтірік шықса мұнымыз.
Қалдан хан ел-жұртына хабар берді,

Сансыз көп жиып алды қалың елді.
Жүретін ер құнына арғымақтар,
Бәрі де мақтаулының түгелденді.
Озғанға алтын-күміс үйіп қойып,

Бас болып өзі келді сөреге енді.
Көзіңмен қатар тізіп, қолмен қой деп,
Басшы қып қырық жігітті жібереді.
Үстіне тұлпар аттың бала мінді,

Дүниесін жинап жүрген ала мінді.
Создырып сан жүйрікті келеді айдап,
Дүбірге елеретін неше түрлі.
Күншілік түгел бәрі жерге барды,

Тырнақтарын шылбырдан босатады.
Қиқақтап тұлпар аттың мәнісі жоқ,
Ұзақтап кетіп қалды аттың бәрі.
Артынан қырық жігіттің бәрі келді,

Мазақтап тұлпар ат деп айқай берді.
Бусанбай, еті қызбай келген аты,
Еліріп енді өршіп жөнеледі.
Әуелде бермеп еді бәрі де алды,

Бірте-бірте бәрі де кейін қалды.
Сәскеде түгел бәрін көктеп өтіп,
Тұлпардан сонда барып тер шығады.
Күн қыза хан алдына жетіп барды,

Бабына әбден келіп өршіп алды.
Айнала қалың қолды шауып жүріп,
Бірінің тақиясын, бөркін алды.
Артта өсек қалмасын деп айқайлады,

Білдіріп жөн-жобамды кетейін деп,
Кідіріп аттың басын іркіп алды.

Төтелеп енді еліне жөнге салды.
Қарасын қуғанменен көре алмастан,
«Ұста-ұста! Қойма!» деп бәрі қалды.
Ал енді тұлпар сырғып құстай ұшты,

Он саржын әуелінде жерге түсті.
Жұлдыздай аспандағы келеді ағып,
Жер жарып екпін сарын құйылысы.
Қазандай тұяқ ізі төңкеріліп,

Будақтап бұрқырады жердің үсті.
Аңғарды қарындасы ел жағында,
Құлаққа тиіп сарын бұл жүрісі.
Баласын сағынғаннан мүгедек боп,

Айламен жаудан қашқан балаң шығар?
Тоқтамас тұлпар басы тасқа ұрынбай,
Амалдап балаңызды түсіріп ал.
Тезімен бір шараны қолдансаңшы,

Кетеді ағып өтіп, уақыт тар.
Толабай кілем тосып, арқан керді,
Деді де пәйті жері мынау шығар.
Зар жылап, жолын тосты арқан байлап,

Бұлттай төңкеріліп шықты жайнап.
Қағылып арқан ұстап бала қалды,
Жасылдай өте шықты тұлпар жайнап.
Аспанда сабаншының жолындай боп,

Шұбалып шаң қалады одағайлап.
Қызған соң тұлпар ұрып тоқтамады,
Ойылып жер ошақтай шапқандағы.
Соғылып қарсысында қара тасқа,

Тиген соң мең-зең болып тоқталады.
Сөзінде қариялардың таласы көп,
Жиделі Байсын деді барған жағы,
Танымай көрсетеді қарттарына,

Ол жақта болмайды екен жылқы малы.
Қариялардың айтуынша, барған жерінің қой, түйеден бөлек,
жылқы малы болмайды екен. Өткен-кеткен мына бір бала тұр
деп қарттарына айтып бара берген соң келіп көріп, танып, мы­

Ел шетіне келгендер.
Төрт аяғы болат екен,
Бұл өзі жылқы деген мал екен,
Жүрген жері жаугершілік болатұғын бәле екен,—

деп аттырып тастапты деп бір бұлар емес, жиын-тойда талай
қариялар әңгіме етіп отырушы еді.
Қалмақ-қазақ жарасып,
Арада өтті неше жыл.

Әңгімесі неше түр,
Бір күндері бұзылып,
Ұлғаяды мынау сыр.
Мынада деді болжалы,

Бір қалмақтың өзі емес,
Қозғалыс еді жан-жағы.
Бір жағынан башқұрттар,
Өзбектер де бір жағы.

Көбінесе көрсеткен
Қалдан шері қоңтажы.
Сөздердің көп таласы,
Шұбырыншылық ақтабан,

Сұлама деп Алқакөл
Баяндайды ел санасы.
Шұбырып жаяу сандалып,
Ағарып табан жүреді.

Алқынып көлден су ішіп,
Сұлап жатқан күндері.
Айтуынша, атақ қап,
Сол жобаға келеді,

Осындай деп дерегі.
Сол шұбырындыда Тәуке хан, Төле: «Көшкен—жұттан,
қаш­қан—жаудан құтылады» деп, жұртқа жариялап, ынтымақ
бір­лікке шақырады.

Сезіліп жаудың дерегі,
Жұрт жиылып келеді.
5-203*

Би мен хандар ойласып,
Ынтымақ етті жүйелі.
Жосыны сондай болған соң,
Бұған да атақ берелік.

Ынтымақ, бірлік деп енді,
Төле жұртқа сап дабыс,

Жақында тыныштық болмайды,
Тұйықтайтын күн алыс.
Түскенін басқа көрерсің,
Біреуге-біреу жалғасып,

Малды мен малды демесін.
Жөндіккенше ел болып,
Малын қосып айдасын.
Кедей көшсін тобымен,

Байлар беріп тобасын.
Қалмасын жұртта жөнесін,
Қашаулы байтал, аруана,
Сауа жүріп биесін.

Қолына тисе жабағы,
Бір кісінің қабағы.
Жаяулықты көрмесін,
Жер емшегі бізде жоқ,

Жүруші ек көшпенді халық боп.
Қымыз ішіп айранмен,
Ірімшік пен етті жеп.
Жұбататын балларын

Қолында жалғыз наны жоқ.
Ептеп жоғы күн көрсін,
Барлардың малын сойып жеп.
Біз отырмыз ада боп,

Балалар өсер адам боп.
Және асырып айтпасын,
Кете ме жақын ұзақ боп.
Жосықсызды тыяйық,

Үздік-үздік батырлар,
Құрал сайла лайық.
Алдымызда көш жүрсін,
Біз артында болайық.

төле  бидің  тарихы
Балалардың қамын ойлайық,
Үлкендер өлсе жазым боп,
Сүйегі жауда қалмасын,

Бір бас, бір тас болайық!
Үш би, бір ханның жарлығы,
Жарлық үкім хандығы.
Жар шақыртып айтқан соң,

Түсінді елдің барлығы.
Көнбеген мынау жобаға
Түседі ауыр жазаға.
Кеш байқалған жағдайдан,

Бір ру елдің адамы,
Сарқыты судың құрама.
Бұл құрамалар да екі түрге бөлінеді. Бір түрі қазақтың
қалдығы болса, бір түрі жаудан қашып келе жатып, үй қыдырып

қонайын десе, қондырмаған соң, құрама бар бол деген екен. Біз
сол себепті құрама атағанбыз деп айтады.
Ынтымақ болды билер жобасында,
Қай іске басталды деп істің жөні.

Жазым боп жігі ажырап кете ме деп,
Ошақтың үш бұтындай қазақ елі.
Біреуін бірі көрмес күн бола ма,
Бірі аға, бірі ағайын, бірі іні.

Бір жағы қоныс ауса, жердің кемі,
Кең өріс, салқын жайлау малдың шөбі.
Қаз қонып, үйрек ұшып, көңіл шалқып,
Қалмақ па жау қолында шалқар көлі.

Сырбаз ет, сары қымыз ішіп күнде,
Тамаша сауық-сайран құрған жері.
Қосылып қыз-бозбала дәуір сүріп,
Көзіне от жалындай туған жері.

Кіндіктің қанын төгіп, кірін жуып,
Теңімен көбелектер қуған жері.
Қабірі, ата-анасы, көп туысы,
Қалайша тастап кетпек сонша ерлерді?

Бас шайқап, бармақ тістеп мұңайды енді.
Басына күн айналып түскендей боп,
Күйзеліп сонда қазақ бір тербелді.
Аға деп Төле биге жұрт қарайды,

Ойланып қиял түбін бола алмайды.
Қазыбек, Әйтеке би жерге қарап,
Тынысын адал болып ала алмайды.
Бір көрсе қонтажымен қаһар шашып,

Бөлек жау және де түр хабарласып.
Десе қазақ арыстанмен алысайын,
Жан-жақтан айдаһар тұр аузын ашып.
Күні бұрын ойласып,

Күтініп тұрды сонымен,
Бір күндерде қарсы жау,
Атқа қонды тобымен.
Біреу емес бірталай,

Айта берсем тобымен.
Алдымен шапты қалмақтар,
Хан Тәукедей төреге,
Мұнан кейін Төлеге.

Қырсығына кеткен соң,
Іс орнына келе ме?
Бұлар да қарсы соғысып,
Намысты қолдан бермеді.

Күндіз-түні ыңыранып,
Төле би ұйқы көрмеді.

Жанын қайда сақтайды!
Заманның түрі бұл болды,
Жанға қалай батпайды!
Айналасы өлшеусіз,

Қалай қарай аттайды!
Қай ханға көзін сүзеді,
Орны бұрын төрде еді,
Ауған соң қоныс осылай,

Қиындықты көрді енді.
Ауыр күншілік шұбырынды
Тартатын болды-ау азабын.

төле  бидің  тарихы
Ер іріккенде олжа боп,
Қоңтажының мазарын.
Үш бұтындай ошақтың

Қайран ғана қазағым.
Іргесін жаман көтерді,
Тұтас жатқан ел еді.
Босып үркіп жөнелді.

Бастарына түсті күй,
Сасқанда көшке сыймай,
Алты қанат аппақ үй.
Киіз мүлкі үйіліп,

Қап-арқаны жиылып,
Олжалыға болды сый.
Ойран төбе, көк төбе,
Енді бізге жоқ төбе

Домбыра да тартатын,
Сол жағдайдан барқыт көл.
Жақсылар, сол күндерде Төле би алтын босағалы күмістен
зейнет беріп, үй қылдырып алған еді. Кейбір әйелдер боса­

ғасынан аттап үйіне келіп түнегендей жай болушы еді. Менің
білуімше, Россия дәулеті Шымкентті келіп алғанша төрт
шабылған, екеуі Қалдан шері қоңтажының шабыны, біреуі
Жүніс қожа Қожамжарменен жауласқанда, біреуі ұрпағынан

Момбек датқаны Шанышқылы Шай Құрбаны шаптырғанда—
сол төрт шабылғанның қайсысында кеткенін біле алмадым.
Бірақ таланда кетуі анық. Ауылына келетұғын адам Төле биді
құрметтеп көз көрім жерден атынан түсіп, жаяулап келуші еді.

Осы әдет Қасымбектің күніне шейін келген еді.
Қалдан ханнан жеңіліп,
Үш жүздің қазақ көп елі,
Алды босып жөнелді.

Артын қуып келеді,
Тегіс бәрі бет алып,
Байсынға ауды дер еді.
Барған жері сол күнде

Хиуа, Бұхар ел еді.
Үш жүздің малы килігіп,

Сырдан келіп су ішкенде
Ақпай қапты дер еді.
Әбдірайымның айтуынша, Қожакелді батырдың сол шұбы­
рын­дыда малы, жаны Сырға кетіп: «Құдай-ау, түбімді бер» деп

үш қатын алып, сонан кейін он екі бала көріпті дейтін. Оны
біреулер осы ма, бөлек пе деп, мынандай да бірталай әңгіме үлгі
етуші еді.
Бала-шаға, үй-мүлкі

Сырға қарық боп шөгеді.
Қарайып жатқан күйге кеп,
Ары-бері жүгіріп,
Түбімді бере көр дейді,

Бір адам оған кез келді.
Қартайған әбден кәрі шал,
Жақпады бұған сөздері.

Бергенде де түбіңді,
Осындай қайтіп боласың?
Осындай деп жөнеді
Аузы күйіп тұрған шал,

Пәлен-түген демеді.
Осыменен арада
Бірнеше өтіп жыл енді.
Малменен бас ауыртып,

Сансыз жылқы күй бітіп,
Қалыбынан озып күйленді.
Немере бітіп, шөбере,
Он екі және ұл көрді,

Есінен шығып, көркейіп,
Ғаріп болған күндері.
Мейман келді үйіне
Күндерде бір күндері.

Өсіп-тасып өркендеп,
Қой сыймайды қораға.
Ошақтың басы топырлап,
Сыймай отыр балаға.

төле  бидің  тарихы
Он екі ауыл боп кеткен,
Бәрінде толық сыбаға.
Ет келгенде шараға,

Үйде отырған кәрі шал
Ауыз ашты санаға.

Бір қартпын пәлен жасқа жасым жеткен.
Үй-жай, төрт түлік мал, ұлы-қызым
Ақтабан-шұбырындыда Сырға кеткен.
Әркімге бір атадан өңкей елес,

Түгелін көрмегендей болып өткен.
Жүгірдім ойға, қырға сасқалақтап,
Тосыннан біреу келіп тұрды жақтап.
Халімді сонда менің көзбен көріп,

Бір сөзді кесіп айтты тағы мықтап.
Із ауысып, күйген жерге шөп шығады,
Адамның жұмбақ екен болашағы.
Он екі, онан да асып бала көрдім,

Мал-басыңа, ауыл үйлі түгелдендім.
Қай күйде сол азамат, білер ме едім?—
дегенде, мейман бармағын тістеп, басын шайқап: «Ата, соны
айтқан мен едім, үйленгенім жоқ»,—дейді. «Балам, өскенде

мынау бесіктегі қызымды аласың». Мейман ішіне пышақ ұрып:
«Бұл өскенше бармын ба, жоқпын ба?—деп, түнде жөнеп кетті»
дейді. Сол кейін әлгі қызға үйленген екен.
«Тілегім, қыз бен жігітім,

Үзбесін әсте үмітін»,—
Дейді екен Төле мысалдап,
Қайрап жұртын күні-түн.

Жеткізер үміт жеңіске.
Амал жоқ, бүгін уақытша
Бет бұрып тұрмыз еңіске.
Не түссе де басыңа,

Өзегін өртеп өкініш,
Үн қатты қазақ ашына.
Бәрі үркіп жөнеді,
Жау қалмай қуып келеді.

Күні-түні ізінен
Қалдан ізші жіберді.
Ол күндерде хандарда
Ізші деген болушы ед,

Былай еді дерегі.
Ізшінің мәнісі сол уақыт жағдайында жолсыз жердің сүр­
леуін табады, қараңғы түн, шырттай тұман болса да, жаңыл­
май­ды, адаспайды, қолды бастап жүреді.

Алдын бастап бұланшы,
Аралады көп жерді.
Айдалада тігулі
Алты қанат үй көрді.

Жақындап келіп, жабықтан
Сығалап қарап тұрды енді.
Немене бар деп аңғарса,
Рас үш қыз көреді.

Сығалап тұр аңғарып,
Шақпақ алып, от жағып,
Тамағын ішті қамданып.
Жым-жырт жатып төсекке,

Ересегі сөйледі.
Болған соң әбден жайланып,
Сонда ересегі былай деді:

Қоңтажының жолында,
Жаным, бір Құдай, өзіңнің қолыңда.
Жым-жырт төсегінде екеуі жата береді. Сонда ізші ойла­
нып, адамның баласы екен ғой деп, жүгіріп Қалданға келіп

мәнін айтқан, сардарларымен жиылып келіп, қорқытпай жай
сөзімен жайын сұрады. Сонда қыздар: «Біз қазақ қызы едік, ау­
ырып жатқан күнімізде бірқатар қариялар қоңтажы келеді деп
әңгімесінде елестетуші еді. Сонымен ес-түсімізді білмей қалып,

төле  бидің  тарихы
бір күндерде есіміз кіріп, аңғарсақ, жұрт тамам үркіп кетіпті,
ел жоқ, мал жоқ, үрген ит, өрбіген жан жоқ. Аш қалмасын де­
гендей қыш ауқат қамдап, шақпақ даярлап кеткен екен, адам

баласынан сіздерді көрдік» депті дейді Арғынбай.
Сонымен қоңтажы
Қуып жүр елдің соңынан.
Кезіксе, тауды талқандап,

Көкпеңбек сайлы қарумен,
Құмырсқадай қара қол.
Түйнектеліп ұшқан құс,
Өте алмайды тобымен.

Сырнай-керней, барабан
Түйіліп, дабыл қағылған.
Шаһарына Сайрам келеді,
Жер қайысқан көмегі.

Сайрамның жөнін айтайын,
Бір замандар күнінде
Басы болса Алатау.
Ат бұлағы ат базар,

Кемпір екен аяғы.
Арыспен қабат төменгі,
Там үстінен бұзауын
Қуып жүріп зорығып,

Кемпір өлген себебі.
Осы күнде арасы
Үш күндік жер шенеулі.
Кеме жалдап өтетін

Шыршықтың суы тас саймен
Ағады екен дер еді.
Тарихында жазылған,
Төрт жүз мың үй орнатып,

Ыдырыс деген пайғамбар
Соққан екен әуелгі.
Қоңтажы келген шағынан,
Әмір Сімбет деген өзбек

Айқайлап, дауыс шығарды.
Уәзірінен Қалдан хан

Көпбек деп қалмақ тілінде иттің күшігін айтады екен,
«тақсыр, сізді иттің баласына теңгерді» деген соң, қоңтажы:
«Егер осыдан өтсем, Сайрамның топырағын желге суырмасам»
деп шарт қылып, тау басына барып, дарияның суын түгелінен

Шыршыққа бұрып, адамының бәрін де қырып, жеті-сегіз ада­
мын байлап алды. Сайрамның патшасы бірқатар адамдарымен
қашып барып, Қытайда «бай Сайрам» аталады деген сөз бар. Та­
рихында Сайрам сонымен жеті мәрте бұзылып, түзелген дейді.

Бүгінгі Сайрам қалдығы
Құралған сонан ел еді.
Жеті мәрте бұзылып,
Түзелген шаһар дер еді.

Фарсы тілде Сарям
Басқа шаһар дегені.
Қалдан тұрсын сонымен,
Баяғы босқын қазақтан

Енді хабар берелі.
Төле сөзбен көндірді
Туыстың пейілі тарлауын.
Әлдендіріп аштарды,

Ортаға салды бар малын.
Жетектеп бірін, ал бірін
Алғандай болды арқалап.
Жылағанды жұбатты,

Аямай мейір, мархабат.
Адам түгіл, мал жүдеп,
Күңіренді шартарап.
Ауып барған көп қазақ

Көшпекші болды бір қарап.
Екі жағдай себебі,
Біреуінің мәні бұл:

төле  бидің  тарихы
Афсар деген тұқымнан
Бәдір шаһ деген шықты бір.
Бәріне хан болам деп,

Ұрыс етті неше түр
Бірнеше айлар, неше жыл,
Сескенеді осыдан.
Кез боп жауға тосыннан,

Жолбарыстан құтылып,
Шабақтан қашып жайынға,
Қаламыз деп тұтылып.
Екінші жағдай бұл еді:

Ел қылған құрап әз Тәуке,
Өлтіріп алды оны да,
Уақыты бітіп күні енді,
Көл болып жасы жылады,

Енді қандай қылады?
Бір жағынан малдарын
Қуа қашып түрікпен,
Жерінен ауған жүк артып,

Қарға талап қашқанды,
Олжаға шауып еріккен,
Кезі еді әбден зеріккен.
Біреулер жобасында Тәуке хан 1718 жылы өлді деп көрсе­те­ді.

Қой мұнымыз болмас деп,
Үш жүз болып жиылып,
Күнде сиаз құрылып,
Алқа қотан үйіліп,

Төле би көшер үйі жоқ.
Арық қазды орнығып,
Ел болсам деп түйіліп.
Сол күндерде Төле би барғаннан жер емшегін ембей бол­

мас деп отырыпты. Бастап, көшпенділікті тастап, жеті арық
қаздырған еді, осы күндерде де белгісі бар дейді. Тәуке хан
өлген соң қатты ашынып, өршіген көңілі басылып, жұртына бір
сөз дейді:

Біреуің емес, барлығың.
Менде қасірет көбейді,
Енді айтайын анығын.
Әз Тәуке, әзіз Төле едім,

Жұбымнан мен айырылдым,
Ақылымнан егілдім.
Күтсем деймін моласын,
Көпшілік күйге саласың.

Халайық, жолға кірсекші,
Жер емшегін емсекші.
Орнықты болмай болмайды,
«Арпа-бидай—ас» деген,

«Алтын-күміс—тас» деген.
Қазыналы гауһар зеріңнен,
Төрт түлік жиған малыңнан
Күндердің күні келгенде

Біреуі артық наныңның.
Қалмасын деп ем бекерге
Мынау жеті арығым.
Аяқты малға сенбегін,

Бір борандық деген сөз,
Опасы аз мынау малыңның.
Үш жүз боп енші бөлгенде
Бабама тиген Жырағаш.

Отырысты ел болсақ,
Тойынар еді қарын аш,
Киінер еді жалаңаш.
Тәңірі не дер бекерді,

Еңбек етпей болмайды.
Үлгілі сөз бұл рас,
Болмайды бектік шын мирас.
Осыны айтып болды да,

Құшақтап Тәуке моласын,
Төле би қатты жылады.
Бірталай адам күңіренді,
Көшіп қашып ілгері,

Қазақ нені көрмеді.
Қайда жүрсе Төле би,

төле  бидің  тарихы
Отырысты ойлаған,
Жобада сондай деп еді.
Сонда Төле би былай дейді: «Бірақ, көпшілік, көш деп қой­

майсыз. Қалдан қазақтың ісін қайтарып, тауын жық­ты, жеңіп
қонысты алғанда да, біз қазақ қырық жылсыз түзелмейміз».
Ұбырынды-шұбырындыдан бері қарай Төле биден ұғынған кі­
сілер отырысты ойлағандай. Ұлы жүз халқында Үлкен орда­ның

төрі бар. Бір үлгі: кіші жүз бұзылса, орта жүзге сияды, орта жүз
бұзылса, ұлы жүзге сияды. Анау екі жүзден бұрынырақ орнаған
соң, сол жағдайдан айтатын шығар деп ойлаймын.
Үш жүз боп, қылды ынтымақ,

Көшуге қайта бел байлап.
Әбілмәмбет дейтұғын,
Ортасынан хан сайлап.
Ел деп келген жұртымыз,

Бұл да өлтірді борбайлап.
Ердік деп ерлер жиылды,
Қару сайлап ыңғайлап,
Боз бие сойып ортадан.

Жолы үлкен аға ұлы деп,
Төле биден бата алды,
Ұлы жүз болып Құдайлап,
Айтылған біліктілер нұсқалады,

Көшпесе, келіседі басқа жағы.
Қозыдай жетім қалған, қойша шулап,
Өлтіріп Тәуке хандай жақсы адамды.
Қонысын, жер жағдайын көргенінше,

Жасымен бетін жуып аңсағаны.
Төрт болып екі көзі қыз-бозбала,
Сағынып жүрген жерін тамсанады.
Ерлердің сондағы айтқан біреуі жоқ,

Жазылып ақ қағазда нұсқа қалды.
Алатау ұлы жүздің қонысы еді,
Жамаған төрт түлікке тегіс еді.
Ыңғайлы қарлы-қарсыз бауыры салқын,

Төрт түлік малға ылайық өріс еді.
Күндер-ай сол жерлерде дәуір сүрген,

Дүние екі оралып келуші еді.
Қонысы кіші жүздің Еділ-Жайық,
Ләззатын, ұжмақ исін беруші еді.
Елшіге барып келген адамдай боп,

Жылында базарлатып келуші еді.
Фарсыға Бұхарменен сия алмастан,
Қазақтың соны көксеп келісі енді.
Ұшарға қанаты жоқ, еңсе басып,

Екілеп құмдай босып көңіл шегі.
Көш озып, тозаң қаптап аспан жерді,
Шиырлап көп тауменен тастау жолды.
Жер жүзін қара құрым тұман қаптап,

Шет алыс өртегендей елді ұрды.
Іріктеп жұрттан сайлап үздік ерді,
Арғымақ, сауыт-сайман сайлап көрді.
Қиналып топышақтың жалын сүзіп,

Реттеп өз алдына найзагерді.
Топ болып ынтымақпен басын қосты,
Тигелі соғыс ашып қалмаққа енді.
Үркердей болып сайланып,

Тәшкенге келді шұбырып,
Қалмаққа шапты ұрынып.
Шетінен ысырып қалмақтың,
Шабуылын бүлдіріп.

Ұрыста болса ерлері,
Шаруалы жағы кідіріп.
Абылай ханның түрінен
Аз сөйлейін білдіріп.

Екі қатынның баласы.
Хандыққа бұрын таласты,
Үргенішке адасты.
Үш-төрт ата өткен соң,

Бала күнде тарынып,
Қазақты аңсап сағынып,
Жолы үлкен аға ұлы деп,
Төле биге кеп еді.

Төленің сегіз ұлы бар,
Тоғыз болып көбейді.

төле  бидің  тарихы
Тоғызы бірдей таласып,
Аттың алдын бермеді.
Үлессе аз, үйсе көп,

Қуаныш бойын кернеді.
«Кербез жігіт» атанып,
Жылқы бағып жүрді енді,
Төлені шексіз сыйлайды.

Ұдайы жатқан жерінде
Құлашын керіп ұйықтайды.
Сезіп Төле қимайды,
Айтады ұл, қыз-қатынға:

Нұқыл болат денесі,
Адамның болар төресі.
Түс көріп, бала айтыпты
Бөгежілі Көтен батырға.

Оң қолымды көтеріп,
Көкке апарып сүйедім.
Айға жетті сол қолым,
Әдемілеп жори көр,

Хан боларсың халыққа.
Оңғарады ісіңді,
Ер тарықпай молықпас,
Алдыңды кім болжапты?!

Жаңа талап, өзің жас.
Ада ұрып осындай боп жүрген күні,
Байсынға аумай тұрып бұл бір жылы.
Жылқы айдап Түркістанға бір келгенде,

Дәуірге саудаласты аздап пұлы.
Ол сарттың ашуы кеп лақтырды,
Теңге деп бердің бе деп маған мұны.
Мұңайып жерге қарап қапа тартты,

Бір адам сырттан болжап шамалапты.
Осыған сауыт-сайман анжам ал деп,
Береді бес жүз аттан бес бесті атты.

Бір сөзді аян көрдім деп айтыпты,
Сол күнде жолығам деп болжалдапты.
Сұраймын оң тізеңді, өлгенде оң жағыңды,
Деді де қайыр қош деп үйге қайтты.

Орта жүз Малайсары екен ол деп,
Жас күнде естігенмін жағдаятты.
Баланың алақанын ашып көріп: «Балам, боларсың, дәуірге
өтсем, жолығармын. Тіріңде оң тіземді, өлгенде оң жағымды

бір ұмытпа, сол күнде жолығармын. Мұны әрдайым есіңде
сақтағайсың депті»,—дейді.
Кербез жігіт бұрыннан,
Күтініп жүрген сайланып.

Жүйрік мініп ұрыннан,
Сыпыра қылыш байланып.

Төледен бата сұрады.
Көтеріп өрге қол жайып:

Қатерлі жолға ұмтылдың!
Қатпаған әлі қабырғаң,
Келе ме менен құтылғың?
Жассың әлі жорыққа,

Балам, босқа торықпа.
Абылай сонда сөйледі:

Қайысқан қолдан қалғанша,
Бізге өлім жөн!—деді.
Ауыр тиіп мына сөз,
Амалсыздан Төле би

Бата беріп жіберді.
Абылайлап, айқайлап,
Орға шауып орғиды,
Сол сапар жауды қашырып,

Хан атанған жері еді.
Ажыратып алды қонысын,
Малының жайлы әрісін.
Қазақтың өршіп елі енді,

төле  бидің  тарихы
Әз Тәукенің орнына
Хан сайламақ болады,
Өткізіп сыннан ерлерді.

Әңгіме түсті жолға ұзақ тарап,
Осы жерін қиынырақ баяндамақ.
Уәж бар үш жүз үшке бөлінгендей,
Төле би сыр бермеді жерге қарап.

Кіші жүз бұлар бір хан боп кетсек деп,
Әйтеке сөз таратып жүр тақылдап.
Орта жүз Абылайды ұнатады,
Кіші жүз бөлек сүйреп бұл тартады.

Тәуке ханға Әйтеке бас болған деп,
Болсын деп Әбілқайыр бірқатары.
Ордасы Есім ханның ұлы жүз деп,
Төледен басқалары сөз қатады.

Кісі еді өз пайдасын ойлайтын деп,
Төле би Әбілхайырды ұнатпады.
Үш жүздің енді басы бірікпес деп,
Үйіне қапалықпен тез қайтады.

Үшеуі үш ажырап тарқады жұрт,
Несіне әңгімесін ұзаталы.
Хан сайлап, онан кейін бөлектенді,
Босады жігі ажырап көмектері.

Олар да неше тарау ханға қарап,
Жауласып бір-бірімен жіліктенді.
Ұлы жүз әлденеше аударылып,
Айтады түрлі жағдай себептерді.

Абылайды хан сайлап
Орта жүздің баласы.
Әбілқайыр ханменен
Кіші жүздің тыншып арасы.

Болмаса да хан белгілі,
Қайыр тұрды Төлеге
Ұлы жүздің арасы.
Қайта шауып қоңтажы,

Нашарлады шамасы,
Жер бөлімін болжайық.
Қоныс алды қай жерге
Қайбір жүздің баласы.

Қариялардың сөзі көп,
Біреулер ондай, мұндай деп,
Ұлы жүздің айтуы.
Қоразтөбе, Састөбе,

Болған жер сиаз Сайрам деп.
Елді-еліне хабар қып,
Пәлен күні болжалдап.
Сол күндерде хазірет

Сарттың ұлы қойылды.
Төледен соңғы бастаған
Ұлы жүзді бұл еді.
Сөз даярлап жиылып,

Ұлы жүзден бірқатар
Төле биге келеді.

Жүріңіз, аға,—деп еді.
Төле би бір сөз деді енді:

Үш жүзге Төле атандым.
Қазақтың болып үлкені,
Алыс көріп қарысты,
Сүйемді жақын тартпадым.

Осы күймен дүниеден,
Бір мінезбен қайтармын.
Әбілқайыр жосында
Болмай қалып айтқаным,

Сонан бері қапамын.
Затым Үйсін Жаныспын,
Затым Үйсін болса да,
Мен бір сөз сөйлесем,

Ауыра ма көңілің?!
Жақын менен алысты
Орныма менің алып бар.
Бірқатар жастан саналы,

Тастемір мынау баланы.
Қосыла бірге барасың,
Ұлы жүздің тәуірі.
Бара алмаймын сиазға,

төле  бидің  тарихы
Мейлі, тау болсын, мейлі, шөл,
Еншілеріңді алысқын.
Ұлы жүз Төлені Жаныс Төле би дейді, басқа жүз Үйсін Төле

би дейді. Өтебайдан Қуандық, онан Тастемір. Лақапта қорқақ
шешен Тастемір деуші еді.
Осындай деп Төле би,
Басқаларын жіберді.

Жарамдылар жөнеді,
Састөбеде Сайрамда
Апта болды жиылыс.
Бір түрлі кеңес боп енді,

Қазыбек бір күн сөйлейді,
Удай сары күніне,
Сөзге кезек бермеді,
Барған сайын өрледі.

Екінші күн Әйтеке,
Бұл да бір күн тербелді.
Жүз тәмсілдеп мақалдап,
Ұдайы сөйлеп керіліп,

Қорытынды сөз соңында
Тастемірге беріліп,
Тастемір былай сөйледі:

Қазыбек бір жең деді,
Етегі сонда сен деді.
Жарық дүние көріп ем,
Сіздерден бұрын мен деді.

Туар енді анасы,
Бас шығарды ел басы.
Мый мен ақбел басында,
Басқа дүние олжасы.

Мына түрді аңғарсаң,
Жырда сондай шамасы.
Қонысталсын ұлы жүз
Алатауды жағалап.

Ортада болсын орта жүз,
Айтқанын осы саралап.

Өтірік пе, рас па,
Ер Көбік деген қария
Айтқан еді жобалап.
Осылай айтуынша қоныстанды,

Үш ханға бөлінген соң, алыстады.
Орысқа сонан былай бағынған деп,
Шығады кіші жүздің дабыстары.
Анна дейтін қатын патшаның тұсында бағынған дейді.

Хандықты Абылай хан бұл ұстады,
Садыққа жеткенінше ту ұстады.
Қалмақпен онан кейін болған ісі,
Төрдегі ұлы жүздей туысқаны.

Қалдан хан жатушы еді қиял ойлан,
Үйірді бір сапарда Байсынға айдап.
Ынтымақ үш жүз күшін көрсеткен соң,
Толғанып, кекті болып, бармақ шайнап.

Дауласса қазақ ішінен, бұл қуанып,
Сыртынан қарауменен құрал сайлап.
Бір күні Төле биге елші салды,
Бір сойқан етпегіне қатты ыңғайлап.

Қалмақтан келген елшіні не деп келді дейді. Жауабы:
«Сүйегі жоқ қой сойып берсін» деп келді, дегенде: «Ойпырым-
ай, жоқты айтқан екен, Құдайдан қашқан, кейінгілерге кесір
болмаса игі еді»,—дейді.

Төле деген Жанысқа,
Қоныс салсын алысқа.
Басы түсер ұлының
Шошқаның басы түскен талысқа.

Иә болмаса, қамданып,
Даярлансын ұрысқа.
Өстіп елші жіберді,
Құмырсқадай қалмаққа

төле  бидің  тарихы
Қашу қиын өлімнен,
Жаңа ел боп кеп еді.
Кету қиын шұбырып,

Отырса босқын қойылып,
Отыруға ойланды.
Малдарын айдап қоралап,
Жетім-жесір деместен,

Олжа қылды бұларды.
Талаңға кетті Төленің
Зер қазына барлары.
Бірге кетті шабынға

Қожабек деген баллары,
Қалданға салық төледі.
Бек сайлады Жанысқа
Баршахан деген біреуді.

Уәзірі Саңғыл дер еді,
Айтуынша Ботпайдың.
Ордабасы ордасы,
Шымкенттен қазір төменгі.

Әр жерінен ұлы жүз
Бек сайлап бәрін бөледі.
Сарттың ұлы Қойкелді
Сұрады Хампыр көп елді.

Ұнауынша Қалданның
Қабылданып Төле би
Ақ үйліге жіберді,
Ол мынадай деп еді.

Қалданның шабынында Төле бидің бірқатар малы, Қожабек
деген баласы кетіп еді және қоңтажы мынадай жаздырып,
«Қазақ халқы, өтірікші халықсың, күшің келсе, қастық қы­лу­
дан тайынбайсың, күшің келмесе, көшіп-қонудан аян­байсың.

Достық етіп тұру себебі үшін бір жақын, жанашыр адамыңды
жібер, не жақсы көрген балаңды жібер» деп сығыпты. Ақ
үйлінің мәнісі осы дейді.
Ойланып көп күн Төле би,

Сығым көріп қалмақтан,
Қиял есім алаң да.
Пышақ ұрып жаныма,
Шырағым, сені берейін,

Басқаның көңілі ауырар,
Азабын өзім шегейін.
Ақ үйліге бармасаң,
Жұртым тыныштық көрмейді.

Шұбырып көшіп тыншығып,
Жаңа боп ек ел деді.
Шықпай кетті дерегі
Шабынға түскен жатырлас,

Қожабек ағаң ілгергі.
Бала белде деуші еді,
Қызықпағын, шырағым,
Жаңа қатын алғанға.

Басқа әйел табанда,
Жақсы бата берейін,
Түбің өссе мерейің.

Қолын жая береді.
Тұрған екен тың тыңдап,
Күңк ете қалды әйелі.
Үйден шыға жөнелді,

Әйелі айтар бар ма деп,
Жаңа түскен кезі еді.

Сенен бөлек ұлы көп,
Туып едің сегіз боп.
Ойланды бір күн ақылды,
«Атамның сөзі мақұл-ды».

Табармын жасқа тыйымды,
Көп үшін қидым жанымды.
Бата бергін!—деп еді,

төле  бидің  тарихы
Ақ үйліге жөнелді.
Жолдас болған біреуі
Қожамжарға нағашы,

Болат қырғыз деп еді.
Бара тұрсын осылар
Қалдан тұрған қалаға.
Әңгімесі көп еді,

Төле биге келелі.
Бір күн қиял ойланып,
Соңғылық үшін түнерді.
Сөз тыярды шақырып,

Ұлы жүзден көп еді.
Мәлік еді Сиқымнан,
Сарттың ұлы Қойкелді.
Өтеген батыр ішінде,

Бала жігіт күні еді.
Тұм-тұйықтан сөйлесіп,
Бір үлкен барды жотаға.
Көп сөз өтті ортада.

Қандай түрлі сөйледі деп,
Адамның жоқ есебі.
Сыйыса алмай нешеуі,
Бастады сөз Төле би:

Үлескен енші кезегі.
Бірігіп ел боп тұра алмай,
Қалмақ көшін көрісті.
Орта жүз бен кіші жүз,

Алысқа ұзап бұл кетті.
Ел болдың сор бір істі,
Баллардың қамын ойлайық.
Сіз бенен біз әлбеткі,

Абылай ханды білмеймін,
Әбілқайыр тұрғанда,
Кіші жүзді қоспайды.
Біріктірмес қазақты,

Қолынан келсе, жаныштайды.
Түлкі сипат кісі еді,
Бұзықтау болып ұрпағы,

Үлгісіне түседі.
«Қорқамын сонан» дегенде,
Төледен қалған бір сөз деп,
Балалар көрер түбінде.

Қолында жүрсе шылбыры,
Елді қосар еліне.
Тарқалған мұның ұрпағы,
Бұл да тартар зіліне.

Тәуке ханнан айырылып,
Бар екен көз көруге.
Үш жүз болып қоймады,
Уайым жоқ еді келуге.

Ойлай-ойлай ел қамын,
Әй, азапты көрдім де.
Ендігі сөздің қысқасы,
Жайлы жер, сірә, бар ма екен

Ұлы жүзге қоныс беруге
Дүниенің жүзінде?
Иран, Ауған, Түрікмен
Елі менен жерінде?

Өз балаларымды ойланып,
Жауға кетті демеймін.
Ұл сүйіп, қыз асырар,
Соңғылығы көп елдің.

Басын қиып жұрт үшін,
Серуендеп көріп келуге
Талапкер жан бар ма екен?
Інжілден бата берейін,

Үлкен-кіші көп елім!
Төле би осылай деп еді,
Шұбырып шулап көп елі.
Түрегелді орнынан,

Қол жайып бата бергін деп.
Өтеген деген бар еді,
Өтеғұлдың ұлы еді.
«Әумин» деп көпшілік,

төле  бидің  тарихы
Өксіп-өксіп жіберді.
Шу қабылданып Өтеген,
Баратын болды сонымен.

Жөн-жобасын айтайын,
Бұрынырақ барудан.
Байұлы еді жасында,
Серілікпен көп малды

Ойланды босқа шашуға.
Мал айдап келсе базарға,
Бір дуана сарнап жүр.
Бір күні базар басында

Сатып түйіп теңгесін,
Құлақ сап тұрды қасында.
Дуана айтты: «Жараңдар,
Үлкен-кіші адам бар.

Соңғылыққа керек-ті,
«Алтын алма, бата ал».
Айтамын да кетемін,
Кім береді он тіллә,

Бір ауыз насихат сөзім бар».
Бұл дуана тентек деп,
Ешкім құлақ салмады.
Алды-алдына аңдайды,

Тасқыны келіп баяғы,
Өтеген кеп ойланды.
«Насихатыңды айтшы» деп,
Он тілләні санады.

Насихат қой дуана,
Теңгесін алып болады.

Ақыңды Құдай жемейді,—
Сол-ақ екен болғаны,
Қайыр-қайыр деді де,
Сымпиып батыр қалады.

Қымбатқа түсті бұл сөзі,
Керек болар зілі деп,
Көңілге түйіп алады.
Осыменен ортада

Жылдар өтті уағы.
Тағы келсе базарға,
Дуанасы сарнап жүр,
Қарсы алдында баяғы.

Бір ауыз насихат сөзім деп,
Кім береді он тіллә
Баяғыдай жауабы.
Төге алмай жүрген мал еді,

Он ділләсін береді.
Үңіліп тұрса жақын кеп,
Теңгесін айтты алып боп.
Жөнеп кетті дуана:

Жамандама жаман деп.
Үшінші және кезікті
Күндерде бір күн тағы кеп,
Бұрынғыдай жайқаңдап,

Айтамын да кетемін.
Кім береді он тіллә,—[деп]
Шаршы базар халқына.
Осы құрғыр дуана

Кедей қылды мені деп,
Бір ойланды қайтуға.
Тағы да көп ойланды,
Кедей болып жүрсем де,

Құмар болдым айтуға.
Он ділләні санады,
Айтшы деп сұрау сұрады.

Оң қолды бас сол қолмен,—[деп]
Кідірмей тағы жөнеді.

төле  бидің  тарихы
Көңілге естіп түйеді.
Ол уақта жас күні еді
Мүйіз шыққан басына,

Талай сыр көрген жасында,
Бұл кісі де киелі.
Басын қиған көп үшін,
Тәуекел ісі жүйелі.

Дәл сол күннің кезінде,
Өтегеннің өзінде
Сегіз ұлы бар еді.
Кенжесі Тарпаң бір жасар,

Аман болса, жеткіншек,
Бидаға басым мінәсар.
Жол жабдығын даярлап,
Төле биге жолықты.