(Рецензия, әдеби сын мақалалар, эсселер)
«Сөздік-Словарь»
Алматы

Ахмади Ж.
Әдебиет – жан нұры: (Рецензия, әдеби сын мақала­лар,
эсселер). – Алматы: «Сөздік-Словарь» ЖШС, 2014. – 320 б.

© Ахмади Ж., 2014
© «Сөздік-Словарь» ЖШС, 2014
Көрнекті жазушы, халықаралық «Алаш» әдеби сый­
лығының лауреаты Жанат Ахмадидің «Әдебиет жан нұры»

аталатын бұл кітабы «Тіл – ділдің атқосшысы» және «Поэзия
діл нәрі» деп аталатын екі бөлімнен тұрады. Алғашқы бөлім
проза, соңғысы поэзия жанрына арналған: рецензия, эссе, әде-
би сын зерттеулер жиынтықтары тоғысқан.

Көркем шығармада халықтық афоризмге, бейнелі тір­
кестер мен қазы-билерге тән шешендік үлгіге ден қой­ған жа-
зушының әдебиет тануы, оның қыр-сырына қызы­ғу­шылы­
ғының өзіндік қалам өрнегін көрсетеді.

Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігі
«Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару»
бағдарламасы бойынша жарық көрді

«Мыңның қамын бір ойлар,
бірдің қамын кім ойлар»
(Халық даналығы)
Зейнолла Серікқалиев деген есім естілген жерде кешегі

заңғар Мұхтар Әуезов, зәулім Ғабит Мүсірепов, алып Сәбит,
даңғайыр Ғабидендер тәрізді бірегей абыздарымыздың тебе­
рік кө­зіндей болып, бүгінге қалған бір текті тұлға елестейтін.
Жұртшылықтың көкейінде бар нәрсені, көпке мәлім түйсікті

одан асырып көріктендіре, келістіре айту қиын. Дегенмен
бүгінгі көзі тірі әрбір қалам иесінің, күні кеше қасымызда
жүр­ген хан-қараға бірдей сүйікті, абзал сыншы Зекеңе де­
ген ілтипаты, қақ жарылған ақ тілек-құрметі бар екені

бесе­не­ден белгілі жайт. Солар қатарында З. Серікқалиевке
деген біздің де шарға бойымызды кернеген шалқар ойым
бар еді. Еркімізге би болып, борышымызға құл болып, соны
қысқаша жеткізуді парыз санаймын. Олай дегенде Зекеңнің

қазақ оқымыстылары ой елегінен өткізіп болған, әдеби сын
жөніндегі тасқа қашап жазғандай шығармашылық ауқымын
талдап жатпақ емеспін. Ол – иі қанық терінің пұшпағын
қайта уқалап әуреленумен бірдей болмақ. Тек Зекеңнің ай­

нала жұртты тәнті еткен, туылыс, жарылысы жөнінен ой
қозғағанда қазақ атамыздың «отырса от басында, көшсе көш
басында көсем» деген арнауын теңеп айтқың келіп тұрады. От
басында көсем болатыны қазақ әдебиетінің сыны жөніндегі

сіңірген қыруар еңбегін от басында отырып бітіретіні. Ал
көш басында дейтініміз өз-өзінен түсінікті.
і б ө л і м

«Ділің жетпегенге тілің жетпейді»
(Халық даналығы)

Жанат Ахмади
Бала жүректі, баба тілекті, мінезге бай Зейнолла Серік­
қалиев өзінің салауат ұясындай, дарқан табиғатында еш­
қандай табысқа, қошемет-құрметке желп ете қоймайтын,

бағы заманның ор қарасұр, алпамса биіндей берекелі қал­
пы­нан бұлжымайтын. Сол тұрпатына қарап, өз-өзіңнен
жүрегің жұмсарып, оған дегенде ішің жылып-ақ тұратын.
Кейде осындай биік парасаттылықты данышпан қазақтың

салыстырмалы сөзімен еске алып: «аузы кіші, қарны үлкен
қой семірсе көтерер, қарны кіші, аузы үлкен, ит семірсе құ­
тырар» деген ұлағатымен өлшегің келеді. Ал «менменсінген
жігіт азынаған айғыр мінеді» демекші, бітіргені бір тоғыз,

бітірмегені тоқсан тоғыз бола тұрып, тындырған еңбегінен
бұрын өзін дәріптеп, уағыздағысы келетіндер жоқ емес.
Шығармасынан бұрын алдыға түсіп өзі жүретіндер бар.
З. Серікқалиевтің салауат ұясындай дарқан табиғаты адамды

өзіне тартып тұратын.
Зекең мінезге бай еді. Мінез байлығы ұдайы жұмсақ,
жай­дарылықтан, үнемі кең-байтақ, жайма-шуақтықтан
тұр­­майды ғой... Мейірбандық әманда жылы алақаннан ға­

на емес, жаны ашығанын қатқыл сынға алудан да тұ­рады.
Серік­қалиев күнделікті өмірде былайғы сырт көзге көп тұста
«Мамырайхан» заманының адамындай жай­дарман көрін­
генмен, әдебиет мәселесінде қисықтың тезін табатын кешегі

қазақтың бет-жүзіңе қарамас, теріс азу қазыларындай бөк­
серіп түсер жағы бар. Әрбір қазақ қаламгерімен ілік-шаты­
сы бар аса көреген де, қарымы кең сыншы «істің көзін,
қисықтың тезін тапқан», демекші әде­биетіміздің кедір-бұдыр

тезін тамыршыдай басып табатын. Әрі тек рецензияшыл,
мақалашыл сыншылардан ғана емес, Зекеңнің қуат ауқымы
өте үлкен еді. Оның алымды ша­быт аумағында қапысыз зар
күйіндегі қырандай төнетін ұлылы-кішілі жазушылардың

кітаптары ішек-қарынына де­йін ақтарылып, операциядан
өтетін. Кінәрат қай тұста автор мен оқырманға күдік-кү­
мәнсыз, жеріне жеткізе көрсетіп, аршып, ашып тастайтын.
Және оларды тізбелеу арқылы ғана емес, шығарманың не­

Әдебиет – жан нұры
көгеретіндігі жағынан келіп сылып алатын. Мақтайтын
адамының тізімі қойын дәптерінде жүретін, ал өшіккен
адамына «сені ме!..» деп тісін басатын біразымыздан мүлде

бөлек еді. Атақ-даңқын бұлдап өзгені менсінгісі келмей,
өзін-өзі би сайлап жүретін, іштей шіреншек «лауреаттарға»
ұқсамайтын. Аналардай дүмкеуде емес, сонысымен сүйкімді
де еді. Кез келген ақын-жазушымен қалайда бір ілік-шатысы

болып жүретін.
Ол жеке жазушыны сынап қадалмай, көркем шығар­ма­
шы­лығымыздың әлеуметтілігін қатыстыра қарастырып,
ұлт­тық рухани азықтық құнын (колоритын) іздеп, сол үшін

сар­саңға түсетін. «Ақ жол» (1990, «Жазушы»), «Дүние тану
даналығы» («Білім» 1994), «Тағдыр және біз» (1996 «Ана
тілі») және 1997 жылы «Жазушы» баспасынан шық­қан
«Сын кітабы» аталатын еңбектерінің қай-қайсысын оқы­

са­ңыз да жоғарыда айтқан көркем әдебиетіміздегі дана­лық
ой-өріске куә боласыз. Біздің заманымыздағы қазақ шығар­
машылығының қауымдық, қоғамдық, ұлттық рухани өре­
сінен асу сайын із шалып отыратын.

Айтарын сақаға құйған қорғасындай тас бекіте, мұқият­
тап айтатын Серікқалиевтің қаламынан шыққан лебізге
наразы болған авторды ұшырата алмайсыз. Риза болып ал­
қағаны ананың ақ уызындай да, «мына бір тұстарың...»

деп, көкей көзіңе көлденең тартқаны кез келген ұлылардың
лебізіндей дуалы. Айтқаны айтқандай, қори қалады. Артық
кетпей, кем соқпай, әулие деген жазушыңның өзін де бір
сүріндіріп, екі ұғындырып отырып өресіне жеткізері бар-ды.

Серікқалиев сынаса, байбаламшыл деген жазушының өзі
мойнына бұғалық түскен асаудай жуасып тұрады. Өйткені,
Зекең, әлдекімдерге тісін басып жүретін қайбір айыр тіл
сыншыларша шымбайыңа батырмай, жаныңды ауыртпай,

санаңа сиятын келелі ойлармен майдай сылап отырып, жұ­
лын-тұтаңды қауып, буыныңа түсетін. Көркем шығармадағы
желімдей тұтып жатқан құяң жел, кінаратың болса дәупірім
тәуіптей қағып, ұшықтап құлан-таза айықтырып алып шы­

Жанат Ахмади
бен айтқанда Зекеңнің жалпы әдебиетшілерге деген мейір­
бандығы ғажап еді. Ол операция үстеліндегі хирургтің
адам шама салмағына қарай қолданатын наркозы тәрізді

мүлт кетпей, аялы алақанмен емдейтін. «Ер – жетпейін де­
мейді, бақ жеткізбейді, су – жетпейін демейді, жар жет­
кізбейді» демекші, қолына қалам ұстаған ақын-жазу­шы
атаулы классик болмайын демейді. Қаламгерлік жол жеңіл

жол емес. Ол азабы ауыр – жүрек жолы. Соның ауырт­
палығына төзген бесаспап ақыл иелері ғана жақсы ақын-
жазушы болмақ. Солардың біздің заманымызда шыққан
қам­қор сыншы кім еді десе, екінің бірі-ақ кешегі Зейнолла

Серікқалиевті көз алдыға келтірер еді. Әрине қалай сипап,
қасылап айтсаң да сын жанрының ауыр жағы да болмай
тұрмайды. «Сыбаға үлестірген не өзі мақұрым қалады, не
қарғыс алады» демекші, Зекең біздің заманымыздағы қазақ

әдебиеті әлемінде сол сыбаға үлестірушінің үлкені. Сонан
соңғы Сайлаубек Жұмабековтен былай қарайғылар да не
алғыс алады, не наразылыққа қалып жатады. Бұрынғы
даналар айтқандай «талқыдан өтпеген хан тұрақтамайды,

таласқа түспеген пән тұрақтамайды» дейтін болсақ, бір ғана
Зекеңнің талқы дүкенінен өткен кітап егер қайта жазылар
болса, тұрақтап бекіп шығар еді. Сыншы жолы ауыр жол
дейтініміз «шыбыш желіндегенді білмей, лақтағанды біле­

тіні» сияқты, кінәрат-кінәмшіл көркем әдебиетке дайын­
дық­сыз тәуекелмен келетін кеудемсоқ жазушылар да ұшы­
распай қалмайды. Әрине, әлі ашылмағанмен түбінде бір
нәрсе шығаратынына сенетін олардың да талабы таудай.

Көр­кем әдебиетке көзін енді ашқанмен оның тайды басып
жей­тін бөрідей дәмесі бар. Дәрмені аз, дәмесі үлкен. Мүмкін
ол әзірше солай шығар. Соның бәрін кең толғап, таланттарды
дер шағында аңдап отыру өз басын әдеби сынға бәй тіккен,

Зекең тәрізді нар сыншыға да жеңіл жүк емес. Соның бәріне
басын байлаған бірден-бір сабаз маманымыз осы Серікқалиев
болатын. Бұрынғы көшпенді кезеңнің ел ағаларына арналған
бір сөз «мал бақсаң өрісін, ел бақсаң қонысын сайла» де­

Әдебиет – жан нұры
бағынып, қағазға табынған, құлдай істеп, бидей шалқыған
заманымызда сол нысана Зейнолла ағамызға да арналғандай
еді. Олай дейтініміз ақын-жазушы атаулыны халықтың

ақы­лы, миы, өз ұлтының рухани өресі санасақ, оған бағыт-
бағдар бере алған ұлт әдебиеті данасының бірі Зекең –
Зей­нолла Серікқалиев деп айта аламыз. Басқаша жорысақ,
әлгі «қонысымыз бен өрісіміз» Зекеңнің көп жылдардан

бергі жазған кітаптарында мекендеген.
Тегінде Зекеңнің жалпы өмірдегі күнделікті жай, қа­
ра­пайым орнын алып қарасақ та, ол, нәпсі тізгінін тартып
ұс­таған ар-ұждан жағынан санаулы тектілеріміздің бірі.

«Нәпсі тізгінін тартпаса адамдық кетеді». Ол тіпті соңғы
жыл­дары шығып жатқан кейбір кітаптарына қаламақы да
алмаған. Зекең сонау бір жылдары қаламақысыз шығарған,
мыңдаған таралымды, жүздеген бума текшелер баспаханадан

шыққан бойы Майра жеңгейдің «қазынасы» ретінде үйінде
жиюлы тұрғанын көргенбіз... Ол кезде Жоғарғы Кеңесте
бөлім мең­герушілік қызметте отырған шенеунік Зекең ау­
дан­дардағы кез келген әкімге емеуірін аңдатса, ойнап

айтқаны шындап орындалмас па еді. Майра жеңгей бұрыш-
бұрышта үйдің ауасын тарылтып тұрған әлгі текшелердің
орнына уыстап көкала қағаз ұстамас па еді, дегендей. Кейін
соны жұртқа те­гін таратып берді.

Тегі қай-қашан да ел елден қалса ерге сын, сол елдің
ал­дыңғы қатарлы, бап талғамас ерлері елінің басын оң­ға
қаратуға әрекет етіп жүреді. Қазақ көркем әдебиеті Ор­та
Азиядағы көр­шілес жұрттардың қай-қайсысымен салыс­

тырғанда да шоқтығы анағұрлым биік деңгейде десек, оған
әсіресе проза жанрындағы сыншымыз Зейнолла Серік­
қалиевтің үлесі жоқ дей алмаймыз. Әр буын алдыңғы келелі
сынға қарап аяқ басатыны кәміл. «Бала қыран парлап

ұшады, баба қыран барлап ұшады». Әдебиет әлемі солай
өрбіп дамымақ. Олай болса мына жалған дүниеден өтіп кетсе
де, біздің күні бүгін қауым боп мақтан тұтар Зейнолламыз;
романшы, хикаятшы, әңгімеші, жазушыларымыз үшін қа­

Жанат Ахмади
биігіміздің деңгейін танытатын әдебиеттегі бір сом тұлғамыз
демекпіз.
«Қазының әділдігін көрген, ханнан сескенбес» деген

бар. Олай десек, өз шығармасын Зекеңнің алдынан бір
өткізіп алған, жөні түзу, жазушы ешкімнен де сескеніп,
жасқанбауына болатын еді. Адам мен адамның табысуы ақыр
түбі айырылысудың басы болса, Зейнолла Серікқалиевпен

табысқан әрбір жазушы мына өмірде қапы кетпей, қайта
сыбағалы, олжалы боп айырылысты.
Осынау бейнетті еңбегімен нағыз ақ иық, ел ағасы болған
Зекең бұрынғы қызметтің бәрін қойып, соңғы жылдары ғана

қағаз бетіне алаңсыз шүйіліп отырар күнге ілінген болатын!..
«Жүк ауырын нар, ел ауырын ер көтереді» болып, қа­
сиетті проза сынына жауапты бола, басын байлаған бірден-
бір нар тұлғалы сыншы ортамыздан кетті!

...Сөйтіп, біздің ғасырымыздағы қазақ көркем әде­бие­
тінің майталман білгір сыншысы Зекеңді езіле еске алып
отырмыз.
Соңғы айтарымыз кеме құрғақ жерде арбаға түсіп барып,

суға жеткен соң арбаны өзі көтеретініндей, көзі тірісінде
ұлттық әдебиетіміз үшін жанын жалдап өткен Зейнолла
Серікқалиевтің соңында оның сүйікті ел-жұрты, қаламгер
қауымы қалды... Ендігі жерде Зекеңнің еңбегін бағалап,

оның орнын жоқтатпайтын артында қалған Тәуелсіз елі­міз­
дің ақын-жазушы азаматтары бар.
Өкінішке орай, З. Серікқалиевті есте сақтау – естелік
кітабын шығарғанда бізден гөрі пысықтар және олардан гөрі

лауазымдылар алдымызды орап кетті... Бірақ кейбірінің
осындай бір міндет атқару үшін ғана амалсыздан бірдемелер
айтқаны, әрі соны айтамын деп Серікқалиевті өз деңгейінен
төмен түсіріп алғаны есінде жоқ. «Шыдай алмаған буаз

қаншығын жүгіртеді» дегеннің керін келтіріп (өзгелер аңға
жақсы ит, тазыларын қосқанда шыдай алмаған) әлгі біреу-
дің қылығы тәрізді тәуекелге басқан.

«Мың жолдас жақсы, мың жолдастың
ішінде бір жолдас жақсы»
(Халық даналығы)
Белгілі журналист, ғалым әрі жазушы Сапекең – Сапар

Байжанов ағамыздың 1997 жылы «Ғылым» баспасынан
шыққан «Құштарлық қуаты» және 1998 жылы «Қазақстан»
баспасынан жарық көрген «Өткеннен – мұрағат, өркенге –
ұлағат» атты кітаптары қалайда оқырман назарын аударуға

тұрарлық қомақты еңбек жемісі. Автор аянбай тер төккен,
бұл туындыларында бүгінгі көзі тірілерден гөрі қазір
арамызда жоқ, бірақ ұлтымыздың күні кешегі қадау-қадау
саңлақ өкілдері жайлы ой қозғайды.

Аталмыш екі кітап мұның алдында шыққан «Архив
айғақ» (Жазушылар Одағының Ахмет Байтұрсынов атын­
дағы сыйлығына ие болған) бәрі де негізінен өлілер рухын
жаң­ғыртуға арналған, салихалы дүниелер деуге болады. Сіз

бұл кітаптарды оқып отырып «Опалылық» дейтіннің не екені
жайлы ойға қаласыз. Адам-пенде өмірі – тарих алдында,
уақыт алдында түкке тұрғысыз; тек таусылмас арманмен
әбігерленіп жүріп я оның үддесінен шыға алмай «дат!» деп

өте шығар баянсыз уақыттық нәрсе екеніне көзіңіз жете
түсетіндей. Кітаптағы қимас кейіпкерлерінің қым-қуыт
болмысын ерекше қызыға отырып, ынтазарлықпен жазған
автордың достыққа деген шынайы опалылығын танисыз.

Сіз де кезінде өз көңіліңізбен қарыздар болған; тірлігінде
шындап сүйіп сыйласқан, парасатына бас иген әлдебір ғазиз
дос-жарларың туралы осынау мұршаңыз бар кезде бір нәрсе
айтып қалдырмай жүргеніңізге ішіңіз ашиды, өкінгендей

боласыз. Белді байлап отыра қалып, жазғыңыз-ақ келеді.
Бірақ «байлауға келсе де, күрмеуге келмейтін» тірлік
бар, сол билеп кетеді.Сонда да мына алмағайып тірліктегі
қайырымдылық дегеннің алтынға айырбастағысыз орнын

Жанат Ахмади
«Құштарлық қуаты» кітабында: Ұзақ Бағаев, Кәкім­
жан Қазыбаев, Әубәкір Смайлов, Кекілбай Несіпбековтар
бастаған алуан саланың адамдарына тоқталады.

«Көптің қамын ойласаң өз қамың соның ішінде» деген
бар. Өмірді өлшеусіз сүйетіні, Адам ұлын жайбарақат пен­
делерше емес, адамша ұғып құрметтейтіні осы еңбектерінен
білінетін, Сапекеңнің «Өткеннен – мұрағат, өркенге – ұлағат»

ата­латын мына кітабы: Мұхтар Әуезов, Қаныш Сәтбаев,
Бауыржан Момышұлы, Жамбыл Жабаев, Зейін Шашкин,
Нұртас Оңдасынов, Ермұхан Бекмаханов тағы сол сияқты
хал­қымыздың маңдайына біткен біртуар перзенттері тура­

лы жан-жақты терең ойға шөгіп, егжей-тегжейлі ауқымды
әңгіме қозғайды.
Бұл орайда кітаптың қысқа сілтеме-аннотациясына жү­
гінсек: «...туған өлкеміздің арғы-бергі тарихындағы келелі

кезеңдер мен құбылыстар, ерен де, еңселі тұлғалардың
бастан кешкен тағдыры мен қам-қарекеті, әдебиетіміздің
тәрбиелік мәні, азаматтық пен өршілдік, әділетсүйгіштік
пен қаһармандық қасиеттер жайлы сыр толғайды» делінген

болса, біз қазір зиялы қауым атаулыны қатты толғандыратын
осы үш-төрт сөйлем мағынасының әр біреуіне өте зәру, өте
іңкәрлі кезеңде тұрмыз.
«Әділетсүйгіштік пен қаһармандық қайда?!» «Азамат­

тық пен өршілдік» қайда?! кімде?! «Әдебиетіміз бен өне­
ріміздің үрдістері» не күйде?! «Олардың әлеуметтік-тәр­
биелік мәні» қай деңгейде?! Қане, кеуде керіп, кім мақтана
алады? Атамыз қазақтың «қаза сөйлесең қайғы шығады»

дейтіні осындайдан. Әсіресе қазақ тілі дегенде ұлылардан
қалған «заңы әлсіздің зары бітпейді» дегеннің кері келіп,
басымызды тауға-тасқа ұрамыз.
Жұрт үшін маңдай терін аямайтын, айналамыздағы

игі-жақсылардың және дүниеден өткен айтулы жайсаң­да­
рымыздың алуан-алуан қырын ашу жолында көп уақытын
сарп ететін, жалықпай еңбек ететін Сапекең тектес жаны
ізгі жазушылар жайлы айту ешқашан артықтық етпес еді.

Әдебиет – жан нұры
Бірақ біз керенаулықтан кенде емеспіз, әріптестер жайлы
айтар тұста әр түрлі тәсіл ойлап, ауыз бағып, тырс етпей
мылқау болып қаламыз. Ананы айтсам, анаған жақпай

қаламын деумен күніміз өтеді. «Сыланайын десем байдан
қорқам, сыланбайын десем тоқалдан қорқам» деген жылпос
малайдың таз кебін басымызға кептеп жүреміз.
«Жұрттың бәрін киіндірген, киенің өзі жалаңаш» де­

ген... Қайырымды, опалылар сол ине орнында болғаны.
Сапар Байжан-атаның жоғарыда аталған кітаптары; естелік,
эссе, очерктер жанрындағы ғалым, журналист-жазушының
қаламынан қапысыз туған мазмұнға бай, еңсесі биік, өрелі

дүниелер деп айтуға болады. Әсіресе қазақ атамыздың өлі­
лер жайлы ауыз баға, имене, ибамен сөйлеп: «тірінің мы­
ңынан өлінің бірі...» дегені, тірілерге қарағанда өлілер
«пәк», «таза» дегенді меңзегені. Пендешілік кінәдан пәк

өлілер рухы өзге нәрсемен ісі болмай, тек жақсылықты ғана
күтумен сарылып, сарғаймақ. Оларға арналған кімде-кімнің
ізгі ниеті, арнаған дұғасы құдіреттің күшімен жалғасып
жатпақ. Олай болса бұл кітаптарды үрдіс сауапкершіліктің,

әрі опалылықтың ісі десек болмас па.
Айтпақ адамының тұлғасын мүлтіксіз тартымды сом­
дап, қалайда жұрт назарын аударарлық дүние етіп шығару
(екі-үш томдаған кітаптар бойынша) дегеннің өзі қаншама

еңбек? Автордың еңбекқорлығы мен жеке басының ерек­
шелігі толғандырып ойға қалдырады.
Өзгенің жақсы жағын айтудан, осындай кітап етіп
жазудан ешқашан ерінбейтін Сапекең – Сапар Байжан-ата­

дай кісі көп емес.
Автордың бұл кітабын яғни, «Өткеннен – мұрағат,
өркенге ұлағатын» оқып шыққаннан кейін оның жеке
басының жаралысы бұрынғыдан гөрі де толғандыра түсті.

Ежелден Алматыда барлығы бірге тұрып келе жатқан,
біте қайнап бірге өскен зиялы қауым үшін, Сәбеттік Қазақ­
стан екшеп шығарған Сапекеңдей саңлақ журналистердің
өзі де таңсық болмауы мүмкін. Ал бала жасымызда мешеу

Жанат Ахмади
сая­саттың бұғауынан, Қытайдан өтіп «Қазақстан» деген
жаннат өлкенің барлық мәдениетін ауылда жүріп, газет-
журнал, радио хабарларынан (ертеректе ауылда теледидар

да жоқ) біртіндеп тани бастаған біздер үшін, қаламгерліктің
орны бөлек болатын. Жазушы, ғалымдығының сыртында
Сапекең сияқты журналистиканың ірі маманын жоғарыда
айтқанымдай, әбден есейгенде, күні кеше, тоқсаныншы

жылдарға таяу көрдік. Бір жағынан соның да әсері бар
шығар, сөз етіп отырған кейіпкеріміздің жалпы болмысына
(көреген еңбекқорлығы өз алдына, байыпты пайымы,
байсалды ұстамы, шаршап-шалдықпас қуат-қарымы, ақыл-

парасатына бағынған ізгі жан әлемі т.б.) қызыға қарайсыз.
Өзін күнделікті көріп жүрген былайғы лауазымдылармен
іштей салыстырып байқайсың. Ол өмірге шексіз құштар еді.
Аспан – Жер арасындағы осынау табиғаттың, жаратылысқа

деген «құштарлық қуат» сүйіспеншілігінде сірә, өлшем
бол­мас деп ойлайтынмын. Қызуы басылмайды. Лап етіп
жанып, тез суыйтындардан емес. Бірде көл, бірде шөл болып
құбылмайды, бедері берік. Ешқашан айнып-аумайтын пейі­

лінің жайсаңдығына сенесің. Жүрегін арнай алмайтынға
жүрігіңді сен де тарту етпейсің. Өзгелермен достасуға жа­
ралған кісі еді. «Дос іздемес адам, сүйе де білмейтін адам»
деп О. Бальзак текке айтпаған. Тегінде Сапекеңнің ұстаз

көрегендігі, бойына қанша ілім-білім сіңірсе, сонша тәлім-
тәрбие қабылдағанының иісі білініп тұратын. Сондай қал­
пымен аталмыш кітапта С. Байжанов қағаз бетіне қаншама
ой өрнегін түсірген. Мәселен атақты суретші Әубәкір Ыс­

майылов жайлы екі баспа табақ көлеміндегі толғау-эссесі.
Оқырман қазақ зиялыларының сонау жиырма-отызыншы
жылдардан бергі өкілдерінің ең негізгі, сөлді шоғыры
туралы біраз әңгіме білгісі келсе, сол «Туған жердің мен

де бір бозторғайы» атты Әубәкір Ысмайыловқа арналған
толғауды оқыса өкінбес еді. Әубәкір ақсақал өзі бір жатқан
қазына десе болғандай «Арғымақ аттың белгісі» толғау-

Әдебиет – жан нұры
эссесінде автор өзінің спортқа бар жан-тәнімен құмар адам
екенін байқатады.
Кітаптың «Қоламтаны көсегенде», «Алыптар шоғы­

рының кенжесі», «Балғын жүрек – балаң жүрек емес» және
басқа толғау-эсселер қаншама ойлар өрбітіп, адам жанына
жарқын шуағын түсіреді.
Яғни, бұл кітаптар автордың өз болмысы.

* * *
«...қайтыс болып кетіпті!», – дегенді естігенде төбемізден
жай түскендей болдық! Бұрынғылар: «Еңсесі қататынның
досы өледі, есесі қайтатынның қасы өледі» деп кеткен екен.

Аң-таң болып, еңсеміз қатты да қалды. Ары ойлап, бері
ойлап миға салған боламыз. Ақылымыз жетпейді!
Мұндайда бір сәт қыбыр ете алмай, ой ұшығына жете
алмай, тас мүсіндей қатып қалатын кезің болады екен. Өте

сыйлайтын қимас адамың. Ойың сенбейтін тәрізді. Өйткені
осынша жаманатқа көңілің көнбейді. Иә, бұл Сапекең –
Сапар Байжанов ағамыздың қазасы еді! Қайғыруымыздың
жөні бар, жүрекке жақын мәні бар. Өйткені, атамыз қазақ

«Ауыра ғой, мен үшін, мен өлейін сен үшін» дегенді босқа
айтпаған. Айналадағы ағайын-бауырдың айналып соғар
қазығы, ділі мен дітінің азығы еді – Сапекең! Таныс-біліс,
дос-жолдаста: қамыққанның қасында, жәбірлінің басында

болушы еді, Сапекең! Басына бәле салып, ісіне кедергі
жасап жатса да; елдің шетін жау етпей, жаудың шетін ел ете
жүруді жөн көруші еді, қайран сабаз-ер ағамыз. Адамның
аяулы мінезі бүгінгі ашуын ертеңге сақтай білген сабыры

болса; ашушаңның анты болмайды, өйткені, ашуын жұтуы
у жұтумен бірдей болса; Сапекең сабырын жұтуы у жұтумен
бірдей сырбаз кісі еді.
«Пайданың зоры дос-жарың үшін шеккен зияның»

де­мекші, айнала жұртты өзінің мүлт кетпес байыбымен
пайымдайтын Сапекең уақыт жағынан өзі ұтылып жат­
қанына қарамай, өзгенің көңіл олқысын толтыруға келгенде

Жанат Ахмади
рухани нар еді, жалтақ кезіңе «жар!» еді. Барлығына уақыт
тауып, бәріне үлгеруші еді. Жаз бар, қыс бар, сәтімен бітер
іс бар деп кім не айтса, нар көңілімен мойнына алушы еді.

Бес емес, он емес, сан адамның олқысын жүйрік қаламмен,
саналы көкірек сандығынан шығарған маржан ойларымен
толтырып сүйеуші еді. Артып қойған сол жүгіміз ауыр тиіп,
кінәратқа ертерек шалдығуыңызға бір табан жақындата

түскен болсақ кешіріңіз, қасиетті рух, әз аруақ! Бір ба­
сыңыздан өз жүгіңіз де асып-төгіліп жататын қаламгер
едіңіз! Мынау жарық дүниедегі ғұмырыңызға мұрат тұт­
қан ақ қағаздың бетінде күлкі тыйып, сиқыңызға әсер

еткен, ұйқы тыйып, сұрқыңызға әсер еткен күндеріңіз аз
болмағанын жалпақ қазақ еліңіз біледі. Зиялы қауым, дос-
жарыңыз біледі.
Адал, бекзат кісінің «Анасының басқан жерінде бейіш

бар» десек, ол – рас... Ести сала сенетін, көре сала күлетін –
ауыз бағып, сөз қуған, бірінші орынға ісін емес, өзін қойған,
нығызсыған «жақсыларға» ұқсамадыңыз. Топырағы сусы­
ғыштың пиғылы тайғақ. Бүгінгі айтқаны ертең жоқ, сырты

жібек, іші кебек ағайындардан әу баста алынған топы­
рағыңыз басқа болар.
«Ойламай айтып, көздемей атсам да менікі жөн» дейтін
кейбір шіреншек әріптестеріңіздің таразы салмағын іштей

танып тұрсаңыз да, «Мұсылманның айыбын бетіне баспа»
дейтін қағидамен соның барлығын, табиғи зандылық ретінде
қабылдап өттіңіз.
Шешім күткен төрелік хан алдына жетпесе де, қазы

алдынан өтетіні сияқты; аяқ жетер жердегі сыйлас аға­
йыныңыздың қуанышы мен қайғысы өз алдыңыздан өтпей
қалмаушы еді. Сол жақын-жарандарыңыз дидарыңызды
аңсап сағынуда, сізді, ұмыта алмай ойлауда; Өмірге әділ­

дік керек екенін өлерінде ойлайтындардан запы шегіп,
жәбірленген кездерде сіздің қайырымды рухыңызды ойлап;
мезгіл-мезгіл сілкініп алушылардың біріміз десек, әбестік
емес. Адалдыққа, әділдікке бас ию намыс емес.

Әдебиет – жан нұры
Қолымызға бір кітап тиді... Қазынасы кең Алла пен­
десін қалай жылатса, солай жұбатады. Жылаған көзің
жұбаныштың да ұясы. Тірлігінде сыйлас болған қимас

жұрттың қамығып қалған рух-жігеріне аталмыш кітаптың
сыртындағы баданадай жазулар тоқтау салып, көңіл айтқан.
«Өмірге өкпесі жоқ адам», – дейді тақырып. Енді соны
медеу тұтамыз, амалсыз. Өлімді естіртуші, жан алушы –

Әзірейілмен тең сезілсе, мына көңіл айтушы сынығыңды
сылап жазып, сәлде болса, жанынды жай таптыра білген­
дей. Он сөз, жүз сөз орнына бір ауыз сөз. Сапекенді шын
қимайтындарға осы лебіз медеу. «Бір құзғынның жасында

талай шаһар абат та болады, апат та болады, бір адамның
жасында талай шаһарға алма-бау өсіп, абат болады» дейтін
тәмсіл бар. Ал, шаһардың абат болуынан адам баласының
рухани дүниесі абат болуы кем соқпақ емес. Жетпіске тарта

жасының елу шақты жылында Сапекең кімдердің көңілін
раушан қып, кімдердің жан-дүниесін жадыратып, көңілін
абат етпеді дерсіз. Тірілерді ғана емес, өлгендерді де қатар
ойлап, «Түсіме кірмей тыныш жат, басқа да ісім аз емес»

дейтін кісі Сапекең емес еді. Бұрынғы он бес шақты кітабын
қоспағанда, кейінгі он-он бес жылда жазған «Архив айғақ»,
«Құштарлық қуаты», «Өткеннен – мұрағат, өркенге – ұла­
ғат» және «Алакөбеде оят мені» атты роман кітаптарында

қазақ қауымының ең-ең ұлтжанды толыққанды мәдениет,
қоғам қайраткерлерінен кімдер айтылмай қалды. Сапекең
ешнәрсеге немқұрайды қарамайтын. «Келемін десең –
ықы­ластық, кетемін десең – жол ашық» дейтін бейтарап,

сүйейсал көңіл ол кісіде болмайтын. Әшейін көңіл үшін
«себепсіз сұрап, сүлесоқ тындау» ол кісі үшін жат еді.
«Өмірге өкпесі жоқ адам» атты бұл кісіге деген естелік арнау
кітап Сапекеңнің санап алғысыз қасиеттерін ашқан, баға

жетпес құнды еңбек болғанына шүкіршілік етеміз. Кітап
ішіндегі екі кісінің: – Күләш Бейсенбіқызы мен Зейнеп
Исатай келінінің жоқтауын іштей езіліп, шіміркенбей, көз­
ге жас алып, көңіл босамай оқу мүмкін емес. Ағаға айтарын

Жанат Ахмади
тап басып шерлене жылаған жан-сөзі мен жоқтаған сұңғыла
келін – Зейнеп:
Төбеден жай түскендей,

Хабардың жанды қинауы-ай!
Езіліп жүрек қайғыдан
Көңілді бұлттың торлауы-ай!
Шуағын жайған баршаға,

Мейірім төккен жан аға!
Айырылып сізден қалғанда
Дүние бостай, айнала!
Сұм ажал неткен суық ең,

Жан аға өтті-ау дүниеден.
Қарс айырылып көкірек,
Қан жылайды жан-жүрек.
Алатауда түлеген,

Қанаты берік қыран ең.
Дос-туысқа қадірлі,
Ерекше текті аға-екем! –
деп егілсе, Сапекеңдей саңлақ кісінің аяулы жары Күләш

тәтеміз:
Адал да, абзал сабаз ең,
Еңбекпен бедел жинаған.
Алланың ісі дегенмен,

Ажалға сені қимағам!
Қимағанмен не шара,
Санаспас тағдыр адаммен.
Іссапар шегіп кеткендей,

Әдебиет – жан нұры
Кеткендей жаққа жоғарғы
Келер деп етем жоралғы.
Әлпештеп өткен Сапекем,

Сенсіз де күнім қараңғы –
деп, екі жоқтаушы да адамның сай-сүйегін сырқыратқан­дай.
Соңынан «тәуба!» дейсіз. Осылайша жоқтайтын ардақты­
ларының барын қанағат еткен боласыз.

Зейнеп келін өзіне-өзі жұбату айтып:
...Жылама дейді ағайын,
Жыламай қалай шыдайын...
Ізіңді қуған ұл-қыз бар,

Денсаулық берсін Құдайым!
Беріле бермей қайғыға,
Жеңдірейін сабырға.
Әкенің орнын жоқтатпас,

Өмір берсін, ұл-қызға! – десе,
Күләш Бейсенбіқызы:
Балалар менің базарым,
Мамалап тұрған бәрі де.

Амандық берсін Құдайым,
Жаманат кетсін әріге.
Шүкірлік етем көбіне,
Ағайын-туыс, құда бар.

«Әжеке» десе немере,
Көңілге шаттық ұялар.
Сонда да орның ойсырап,
Тұрады жаным құлазып.

Іздеймін сені Сапекем,
Көңілге болып мұң азық! –

Жанат Ахмади
деп өз отбастарының тек ендігі амандықтарын көңілге медеу
тұтады. Екі жоқтаушы да, өзін-өзі амалсыздық сабырға
шақыра отырып, сонда да ар жақтарынан лықсып кеп тұрған

көз жас пен көкірек шерін жан-жүрекке азық етеді. Күләш
Бейсенбі қызындай, Зейнеп Исатай келініндей сабырлы, есті
кісілердің дана ақылдарын қайғы-шер таразысы еңсеріп-
ақ тұр. Жүрек іштен жыласа, ақыл іштен жұбатқан кү

туған. Ол жүрекке тыртық салардай жаралы, қаралы күн!
Данышпан қазақ: «Өткеніңе жете алмайсың, ертеңіңнен кете
алмайсың» деген. Ол – өмір заңы. Сапекең ағамыздың барша
дос-жар, жақын жұрағаттарына жұбаныш боларлық бір зор

мұра «Өмірге өкпесі жоқ адам» аталатын осы кітап екені
даусыз. Ең сүйікті оқырмандарының бәрін әлі толық тауып
үлгермеген, не бары, 1000 дана, 30 баспа табақ көлеміндегі
жамылғы қабымен жасанып шыққан жақсы кітап тағдырға

бағынған талайлардың жан азығы ретіндегі бір рухани
бұйым, асыл қазына боп қалғаны көңіл көншітерлік. Сон­
дықтан марқұмның жақын-жуығының ортасында көздің
қарашығындай сақталатын «Теберік» кітапқа қарап, жа­

зушы, ойшыл ғалым Сапар Байжан атаның асыл рухына бас
ие отырып: «Сіз біздің үнемі есіміздесіз, қазақ халқының
аяулы перзенті, Сапар аға!», – демекпіз.
Қазақ атамыз «Жақсының жаманы өлсе, адам қалмайды,

жаманның жақсысы өлсе, адам бармайды» деген болса, бұ
жолы дүниеден артында жаманы жоқ жақсының жақсысы
өтті.

Кезінде әңгіме жанрындағы шеберлігімен танылған Оре­
кеңнің әр кезде жазған әңгімелері мен хикаяттары қандай?
Оқуға құмартып тұрасың. Халықаралық «Алаш» сыйлығын
алған «Шамшырақ» романы заман беті бері қарамай тұрған

кезеңнің өзінде кеңестік үстемдіктің ащы шындығын әй­
гілеп ашқан сом туынды болды. Ал «1961 жыл» аталатын
публицистикалық дастаны Қазақстан Компартиясы ор­
талық комитетінің хатшысы Н. Жанділдиннің әділетсіз,

керазу баяндамасына ұшырауы да әу бастан-ақ жазғысы
келгенін жазбай тынбайтын, аузы күймейтін Орекеңнің
бір­бет қайсарлығының куәсі. «Зорлық есіктен кірсе, әділет
шаңырақтан шығады» деген бар. Бірақ айнымас әділет

төреші уақыт патшалығы билікке келген кезде «патшаның
бақырашымен су ішкендер» өзегін өртеген өкініштен бар­
мағын шайнауы мүмкін. Уақыт заңы өктем де үстем.
Бүгінде 70 жасқа толып отырған Оразбек Сәрсенбайдың

жалпы тумыс-болмысын, яғни мына жарық дүниедегі жа­
ратылысын тұтас қамтып алғанда, ол, жастық кезеңінде
өзі туған Сырдарияның жоғарғы ағысындай арыстан жал,
өркештенген толқынына ұқсаған болса, ал орта және аға

жасында тереңдігі білінбей шымырлап аққан, қорғасындай
салмақты, теңізге құяр сағадағы ағысына ұқсайды. Бұған
атамыз қазақтың «терең өзен бұлқынбай ағады» деген тәмсі­
лін қосып қойсақ сәйкескендей. Ол көркем әдебиетіміздің

іргесі берік, саңлақ майталманы болумен қатар, әлеуметтік
өмір талабында да ешқашан бұлқынып, жұлқынбай, тек
өзіне ғана тән мәнерлі, тәлімгерлік ырғақтан бұлжымай
келе жатқан үлкен парасат иесі. Хан-қараға бірдей, адами

сипаты биік Орекеңнің сыртқы ортаны екшеулі байыппен
пайымдайтыны автор шығармашылығында да дәл өзіндей
нанымды, әрі көркем жазылады. Сол арқылы көкейге
қонымды айшықты өрнекпен түседі. Сеніп, мойындап,

Жанат Ахмади
ішің жылып, рақаттанып, алғыстап оқисың. Үйренетінің
көп. «Алла бермегенді молда бермейді». Талант көзі жү­
ректе болса, оны адамның тумысынан іздеу керек. Адамға

алдымен туу, анадан солай туылу жарық дүниедегі арман-
дерттің зоры. Ойлылардан қалған «Өзің сүйгенге бақпа,
өзіңді сүйгенге бақ» дейтін бір сөз бар. Біразымыз пенделік
ноқтаның жетегімен өзімізді құрметтейтін төменгілерді

елемей, одан гөрі жоғарыдағыларға «ұнау» жолында ғазиз
басымызды пенде етіп тігуге ынталымыз. Бұлай дегенде
адам алаламайтын Орекеңнің табиғи, таза, иманшыл кіші­
пейілдігінен өзгелер мейір-шапағат алатынын баса айту

еді. Әлемдік ой басшыларының бірі Шекспир «Ұлылардың
ұлылығы өзінен төменгілермен қарым-қатынасынан білі­
неді» дегенді өз өмірінің түйіні етіп, толғанып айтқаны
бел­гілі. Кейінгіге таразы етіп, екшеп айтқан. Орекеңнің

шығармашылығы туралы әңігімені жазушының 2005 жылы
«Қайнар» баспасынан 2000 дана болып шыққан, көлемі
40 баспа табақ мемуарлық кітабынан бастап айтар болсақ,
бір қаламгердің тақиясына тар келмейтін ұлан-ғайыр дүние

қамтылғанын көреміз. 688 беттік кітапқа ұшан-теңіз ой түс­
кен. Мына жалпақ жаһан жаралғалы бері жер бетінде не
болмады, нелер өтпеді? Өзің күреспесең, тырс етпей тұра­
тын сезімсіз, меңіреу дүние қаншама нәрселерді бауырына

басып жатып алған үңгірдегі аждаһадай жоқ етіп, тас
тылсымға айналдырған. Сансыз ғасырлардағы мерзімсіз
сарылған дала аңызағынан; болжаусыз жаңбыр суынан;
қыс пен жаздың бірде шамырқанған бет қаратпас аязынан,

бірде аспан ай­налып жерге түскен, тандыры кепкен ап­
тап жалынынан зәулім қара жартастарға жақпар-жақпар
жарқышақ түсіп; мүжіліп аққан қиыршық майда тас­
тарынан үгілген қорым пайда болған. Мың жасар алып

қарағайлар қурауы жеткен қаңқа сүйектей әппақ, ақсөңке
болып қалған. Сондай түпсіз сарылған ұзақ ғасыр заманалар
тұсында ешкімді теңсінбеген небір ыңыранған байлар
жайлауға қарай мыңғырған малмен маңғыстап жылжып,

Әдебиет – жан нұры
мамырлап қонып өтті. Одан із-түз қалмады. «Семіргені
сүмбедей, секіргені бүргедей» дейтін, ойнақ салған көз
қуаныш малынан да, оны қызықтаған өзінен де ыңқ еткен,

ызың дерек жоқ. Келелі маймақ түйе, маубас қой, сасық
тұмсық сиырының ешбірі оның атын шығарып, келер
ұрпаққа хабар бермей құрыды. Қай-қай заманда болсын
дүниені өліп-өшіп жиып, баюдан өзгені көздемейтін; алдына

жан салмас пысықтардың атасы да, анасы да мына қара
жер болды. Бүгінгі «жақын отырған – құрметтім, алыс
отырған – немкеттім» деп адам алалап өмір сүретін,
адамдарды «жылы қойын, салқын арқам» деп бөлетін шен-

шекпенді; кейбір шенеуніктер де алдыңғылардың кебін
құшып бағытынан адаспай жөней бермек. Ақын-жазушыны
«қиялилар» есебінде көретін, дүниені доллар буымен және
өзі отырған жұмсақ көпшік – кресломен өлшеп өзгені

теңсінбей жүрген ішінара әкім қаралардың да лауазымы
өзімен бірге кететіні қазірше білінбейді. Ал қаламгер атау­
лының солардан айырмашылығы неде дейсіз ғой? Жазу­
шының тасқа басылған жазуы, лүпілдеп соққан жүрек үні

мына аспан-жер аман тұрғанда ғасырдан ғасырға, әулеттен
әулетке, ұрпақтан ұрпаққа жалғаса бермек. Жасай бермек.
Міне, осы жағынан алып қарағанда О. Сәрсенбай ағамыздың
асқан ұқыптылығынан туған «Өмірнама» аталған мына

кітабы автордың маңайындағы оған қатысы бар адамдар мен
қилы кезең, түрлі оқиғалардың энциклопедиялық жиын­
тығы тәрізді көрінеді. Соның бәрін Орекеңнің мойнына біреу
зорлап таңып, кешірілмес міндет етіп берген іспетті. Өйткені

бұл мемуардың қарымдылығына, ауқым, көлем жағынан
да алымдылығына таңырқамау мүмкін емес. Орекең мұнан
басқа ешнәрсе жазбағанның өзінде қазақ қаламгерлерінің
проза жанрының бел ортасында осымен-ақ көрінген болар

еді. Адам деген ардақты атқа үйлес ғажайып ұқыптылықтан
туған бұл еңбек – ер-әйел, жас-кәрінің бәріне бірдей, өзіне
тән үлгі көрсетерлік дүние. «Кәріліктің жақындағанына
қайғырасың ба, жастықтың алыстағанына қайғырасың ба»

Жанат Ахмади
дейтін, болжаусыз, жылым өмірде жамбасына жер батып,
күңірене дөңбекшіген қарияға да, қысқа өмірде нелер
қимастарынан айырылып, көкірегі қақ айырыла күрсініп,

«аһ!» десе аузынан жалын ата өксіген кейуанаға де жақсы
ермек бола алатын, бетін ашқан кісі жалықпай, қызық көріп
оқитын қысқа-қысқа, шағын сыр, адам мен адам арасындағы
мәмілелерге толған. «Шалдың әні зармен тынады, кемпірдің

бала жұбатқан өлеңі өз гөй-гөйіне ұласады» деген болса,
өзі жасап өткен өмірге деген таңы бар, қарт-қария адам­
дар мына кітап қолына түсе қалса, өзіне-өзі пұшайман,
өкінішпен қарауы мүмкін. Ол тұрмақ, осы сөйлемдердің

иесі, менің өзімнің де өзегіме өрт түсіп, неге осындай бола
алмадым? Бәрін болмаса да ең толғақты кейбір мәселелерді
өз уақытында ай-күнін көрсетіп неге түрте бермедім, деген
оймен Оразбек ағаға бұрынғыдан да құрметпен қызыға

қарадым.
Өйткені «маймылдың соқпағы құзға тірейді» демекші,
адам өмірі қанша дейсің-ау. Айтарыңды дер кезінде айтып,
жаза алмағаныңның өкініші есіңе осындайда түседі екен. Тек

ол ғана емес, романға татырлық орны бар мұндай шығарма
біздің ғасырымыздағы (ХХ–ХХІ) қазақ әдебиетінің, оны
жа­саған ақын-жазушының орны және сол адамдар өмір
сүріп жатқан қоғамның да бет-бейнесі, айнасы бола алатын­

дығымен бағалы. Тарих үшін, болашақ ұрпақ үшін сонысы­
мен қымбат. Олай болса, бұған қалай да салмақты орны бар
туынды ретінде қарап әрі автордың азаматтық қарымын
еске алып, кітапты да сол тұрғыдан қабылдауға тура келеді.

Ірі жазушыларымыздың атына құрылған бір естелікті
алып қарайық. «24 ақпан, 2000 жыл. «Жұлдыз» журналының
№12 (1999) нөмірінде С. Қирабаев ағамыздың естеліктері
басылыпты. Естелік негізінен шындыққа құрылған әрі ұс­

тамды жазылыпты. Маған мұндағы Ғ. Мүсірепов туралы
қайырымдар ұнады. Шынында, Ғабең – аса күрделі, қиын
мінезді кісі еді. Бірақ біз көрген кейінгі кезде айналасына
көп қошеметшіл топты жинап алған, кімнің кім екенін айыра

Әдебиет – жан нұры
алмайтын халге жеткен еді. Өзін өтірік мақтағандарды бұл
кісі де қолдап, қолтығына алып жүргенін талай көрдік.
Бірақ шын мәнісінде өз замандастары ішіндегі нағыз көр­

кем сөз шебері еді. Көркемдік, тілдік шеберлігі жағынан
оған М. Әуезов те, С. Мұқанов та, Ғ. Мұстафин де теңесе
алмайды. Сірә, Ғ. Мүсірепов іштей Әуезовті де, Мұқановты
да, Мұстафинді де менсінбей өткен болуы керек. Оның өле-

өлгенше Б. Майлинді дәріптеуі тегін емес еді.
Естелік демекші... Қазір бізде мемуаршылар көбейіп
барады. Ә. Нұршайықов, Қ. Жұмәділов, М. Мағауин және
т.б. жа­зушылардың жарияланып жатқан естелік кітапта­

рында әр кезде әркіммен айтысқан, ренжіскен жағдаят­тар
тәптіштеліп жүр. Жүздік, топтық мүдделер күресі ай­тылады.
Осы ыңғайда Ә. Нұрпейісов бастаған Кіші жүз жігіттеріне
шүйлігушілік байқалады. Тіпті, қыза-қыза келгенде Ә. Нұр­

пейісовті мүл­дем жазушы емес, халтурщик қатарына да
қосып жібереді. Әрине, Нұрпе­йі­совтің жүзшілдігі, топ­
шыл­дығы ешкімнің (білетін­дер­дің) күмәнін туғызбайды.
Бірақ оның «Қан мен терін» халтураға теңеу қиянат болар

еді. Сондай-ақ І. Есенбер­линді түпнұсқадан оқыған кейбір
талғампаз оқу­шының теріс айналып кететіні өтірік емес.
Бірақ ол да кезін­де тарихи тақырыптарды қозғауда ерлікке
барабар еңбек еткен еді» (615-бет). Міне, осының өзінен-

ақ, «қазы айтты деп ықпайтын, хан айтты деп бұқпайтын»
қайсар суреткер Оразбек Сәрсенбай әділдікке келгенде
еш­кімге бетің-жүзің бар демейтін күдері ердің өзі екенін
мойындайсыз. Орекеңнің әділ және шын жазатындығына

тағы бір мысал.
«12 қыркүйек, 2003 жыл». «Бүгін мешітке барып, жұ­
ма намазына қатыстым. Тастақтағы мешіттің имамы, жас
жігіт Доскелдінің уағыз айту тәсілі де, Құран, аят оқу ма­

қамы да ерекше ұнады. Талай молдаларды көріп жүріп,
қанағат етерліктей білімді, жүзінен иман нұры анық аң­
ғарылатын дін иесін тыңдау зор ғанибет екеніне осы жолы
көзім жет­кендей болды. Осындай ойлы діндарлардың әң­

Жанат Ахмади
гімесін тың­даудың менің шығармашылық жұмысыма да
әсер ететін түрі бар. Жаңадан жазатын рисалаттарда ол
кісілердің аузынан естіген аңыз, әңгіме, мысалдарды пай­

даланбақпын (Рауаят есебінде). Әрине, әдеби өңдеу, өзгеріс,
толықтырулар сүзгісінен өтетіні белгілі» (654 бет).
Өзі тақуаның баласы Оразбек ағамыздың жан-дүниесі
иманға жақын, Құдайшыл, діндар кісі екені де осы үзіктер­

ден тайға басқан таңбадай, бүркеусіз ашық көрініп тұр.
Осы тұста екі ауыз сөз қоса кетейін. Орекеңнің назары түс­
кен Доскелді Қожатайұлының әке-шешесі бұрын мен тұрған
Қапал ауданынан болған. Доскелдінің өзі 7-сынып бітірген

жылы Қапал мешітінің «Нәйб имамдығына» сайланған,
туа дін қонған өзгеше ынсан, соңынан онжылдықты бітірген
соң Қапал аудандық мешітінің бас имамы болды. Содан
кейін Алматыға келіп сол кездегі бас мүфтиіміз Рәтбек Ны­

санбайұлы мұндай жастың талантын сөзге келмей бағалап,
осы бас мешіт жанындағы Ислам университетіне емтихан­
мен қабылдаған. Оқуды өзгелерден оқ бойы озық тәмам­-
даған дап-дайын имамды мүфти өзі бірден-ақ Тастақ ме­

шітінің бас имамы етіп мүлтіксіз сеніммен тағайындаған.
Асылды асыл танып, Доскелдіні Орағаң бір көргеннен өзінің
тарихи, бағалы кітабына енгізіп отыруы тегін емес-ті.
* * *

Ал енді О. Сәрсенбай ағамыздың көркем шығармашы­
лығына келетін болсақ, әйгілі жазушының «Шамшырақ»
романы Сыр елінің асқан дүлдүл, гармоншы, әншісі Нартай
Бекежановтың өмірін суреттеуде биік өре, дана талғаммен

жазылғанын көзі қарақты оқырман әлдеқашан мойындап
орынды бағалаған туынды. Осындайда бір ой келеді, із­делуші
аруақ қаншалық саңлақ, қаншалық ардақты дең­гейде бол­
са, Алла өзі соған сай іздеушісін де жарататын болса керек.

Мәселен, Абайдың Мұхтары сияқты т.т. Бұл әрбір ақын-
жазушының басында бар дүние. Аруаққа қалам тартпайтын
жазушы жоқ. Алғашқы кеңестік құрылысты, колхоздасу

Әдебиет – жан нұры
заманын суреттейтін бұл романда жазушы Н. Бекежанов­
тың баламасы Нартуған өмір сүрген қилы кезеңді, оның
басынан өткен небір қиын-қыстау тағдырды өте қанық,

өте тартымды, көркем суреттеп нағыз роман жанрының
шарайнасына сыйғызып, реалистік өмірге кіріктіріп жазған.
Нартуғанның соңынан түсушілер кімдер еді дейсіз ғой.
Жер бетін жеке билегісі келген ішмерез, алпауыттардың

апаны КСРО-ның танауына таяқ болмайтын тоталитарлық
үстемдігі ұлтымызды өз ішінен арандатудың бірден-бір
төте тәсілін тәуіптей танып, тамыршыдай баса білген. Ол
үшін қай-қайдағы «дардан қашқан қу, құлағын кестірген

шұнақ» дейтін, обал-сауап дегенді білмейтін, жалқы, кезбе,
надан, топас, құл-құтанды құтыртып, ел ішіндегі естияр
жақсыларымыздың қыр желкесіне қырғидай қондырып
қойды. Халықты иіс алмас – мәңгүрттікке айналдыру жо­

лында сондай атасыз, түпсіз, тексіздерді бү­кіл есті-басты
ел жақсыларынын соңына шүйлеп салды. «Жалаңаяқ жал­
шы» деп, «нағыз қаратабан пролетариаттан шыққан...»
деп, кісіден сый көрмеген, кісі сыйлап білмеген тоғышар-

кещелерді бірінші орынға шығарды. «Айтақ» десе, алып
түсетін төбеттей, Құдайдың нешеу екенін білмейтін, көкірегі
бітеу, киіз кеуде қу қазық, дүлейлерді екшеп, халықтың
ең маңдай алды көшбасшысы ретінде іріктеп арқасынан

қақты. Есекке кежім жауып, мәстекке үкі тағып «алабұтаға
ат бекітетін», қай-қайдағы ойсыз, мұндарлар ұлтымыздан
шыққан жақсыларымызға жаудай тиді. Жайлауды ығына
қарай жайлай білмейтін, малды бағытына қарай айдай

білмейтін; жүген салса, ауыздығын салмайтын, ауыздығын
салса, суғарғанда алмайтын нәсілсіз мәңгүрттердің қол­
тығына су бүркіп «белсенді» деп, «батырақ» деп, «жалшы,
малай», «қара табан құл» деп, бір шылбырды сондайлардың

еркіне беріп, қолына ұстатты. «Тоғышардың ту қойы
қысыр қалады, нәсілсіз сиырдан өлі бұзау туады» демекші,
өзі тоғышар, өзі нәсілсіз неме кімнің қадірін білуші еді.
«Жаман жердің шиырын басып, жамандықпен көзін

Жанат Ахмади
ашқан» дейтін, тексіз, құнсыздарды иттей құтыртып, ел
ішін алапес аралағандай етіп, тұтас ұлтқа алабүлік салды.
Сол ұлтсыздану, қансыздану сал­дарынан 1937–38 жылға

жеткенде «мұсылманнан тілмаш шықса дінге, ұлтына
апат келеді» дегендей, осы қазақ бі­рін-бірі ұстап беріп, ұл­
тымыздың бар қаймағынан жұрдай айырылып сұмырайдай
сүмпиіп шыға келдік. «Шамшырақ» романы осындай әлеу­

меттік теңсіздікте өмір сүрген өнер адамының яғни Нартай
Бекежановтай ұлы тұлғаларымыздың жоғын жоқтап,
әділет сойылын соқты. Айтқалы отырғанымыз, осының
бәрін даналап ежіктемей-ақ, ой астына ой тастай отырып,

«Шамшырақ» романында автор көркем шығармалардағы
қапысыз шебер тәсіл арқылы зиялы қауымға ауыр ой
салған. «Көрген күніміз осындай болды», деді. Сол дәуірдің
ұшқыны күні кеше тәуелсіздік алғанымызға дейін жетіп,

көпшілігіміз кедей таптан шыққан, мүсәпір болуға тырыс­
қан едік. Бір қызығы, егемендікті қалай алдық, солай,
мәселен, менің азан шақырылып қойылған шын атым
Жәнетхан болса аяғындағы «Хан» дегенді сызықша ар­

қылы, әрі үлкен әріппен жазып, байдың, бектің, асыл тектің
ұрпағы бола бастадық. Әлгі кедей-кембағалдарымыз шеті­
нен шынжыр балақ, шұбар төстің тұқымы болуға ұмтыла
бастады!..

Қай заман келсе, сол заманның тарысын терген тауық
болдық!
Жазушының «Шеңбер» романы сөз жоқ, ұлт әдебиетіне,
қазақ көркем шығармашылығына қосылған үлкен табы­

сымыз деуге болады. «Күні біткен бәйтерек күмістен қырсау
салсаң тұрмайды» демекші, өз-өзінен күйреуге жақындап,
іргесі морып, шіріктесе бастаған социализм қоғамының
жарбасында тұрған сүреңсіз кейіпкерлері арқылы хабар

бере бастайды. «Ақ дегенім – алғыс, қара дегенім – қарғыс»
дейтін зорлықшыл қоғамның іргесін су кеулей бастауын
автор Тамды облыстық ауылшаруашылық басқармасының
бастығы Тоқтарбайдың орынбасары Шерәлі Дүйсенбаевтың

Әдебиет – жан нұры
жұмбақ өлімі арқылы-ақ сездіре бастайды. Өзін дүниеде
теңдесі жоқ «әділ» үкімет санайтын қоғам өзінің сол айт­
қанындай болса, ондай жерде жауыздық атаулы кездесуші

ме еді?.. Осы аймаққа бір тықыр таянғанын оқырман со­дан-
ақ бажайлап Тамды облысының ендігі әуселесінен күдік­
теніп отырады.
Қызық жері «суайттар бірін-бірі иландыра алмайды»

дегендей, бұндағы шонжар кейіпкерлер обком хатшысы Хұс­
нидинов, прокурор Хансейітов, ауатком төрағасы Тоқтар­бай
Арыстанбеков тағы тағылар сырттай қарағанда, барлығы
бір терінің пүшпағын илеп, кеңестік өкіметтің, социалистік

құрылыстың шаңырағын бекіте түсу жолында «сөз салысып
дауға ортақ, ат салысып жауға ортақ» болып жүрген
таңдаулы дөкейлер сипатында көрінгенімен бір-бірінің қи­
мыл-әрекетін, қылмысын сонадай жақтан шамалап біліп

отыратын ішмерез сыбайлас сығайлар екені аңғарылып
тұрады. «Екі қу қарайлас қонады» демекші, бір облыстың
бір-бірімен қарайлас басшылары білмегенсіп отырып алыс­
тан ымдасқандай күй кешеді. Бірақ «ұры табысарда бір-

бірінің аузын жаласады, айырылысарда иттей таласады»
дегеннің кері келіп, бұрын Миуалы ауданының дүрдей
хатшысы болған, ал қазір облыстық ауыл шаруашылығы
басқармасының бастығы Тоқтарбайдың орынбасары Шерәлі

Дүйсенбаев жұмбақ қазаға ұшырағанда, бұл пәле кімнен
келді десіп, әлгі шонжарлар бірінен бірі күмәнданады. Содан
«Шеңбер» романы шарықтау шегіне бет алып, оқырманды
еркіне қоймай жетелеп әкетеді. Обкомның бірінші хатшысы,

түбі көрінбес қара судай жылым, айлакерлігін бұл тұста
бұрынғысынан да анағұрлым бұлаң ойнатып, компартияның
тозығы жеткен соңғы сахнасында аласұрады. «Шеңбер»
романы жалпы «Өскен өркенді» еске түсіретіндей. Әуезов

романындағы Оңтүстік облыста аудан басшылары арасында
болып жатқан қылмыстар деректелетіні сияқты бұнда да
жазушының өз қиялынан туған, оқырманның ғазабын
қайнатарлық әрекеттер өте нанымды жүлгеленіп, қадам

Жанат Ахмади
басқан сайын шиыршық атып, шымырлана, шамырқана
түседі. Романда айтарлықтай шеберлік танытқан жазушы
сәбет өкіметі билігінің құлау нышанын Тамды облысында­

ғы былық-шылық көріністермен дәлелдеуде жөн-жосықсыз
жасанды қисын іздемеген. Обком кеңсесінен тарайтын ыз­
ғар жеткілікті: тәртібі – тәртіп, жалы күдірейген сұс, қаһар.
Қайда көрсең, барған жердің балтасын, келген жердің

кет­пенін қайратқан қызу күрес үстінен шығасың. Баяғы
социалистік міндеттеменің «толмасқа құйып, тоймасқа
беретін», мұрынға су жетпес, қызылтанау сайыс, жарыс
күресі. Бірақ біртін-біртін шіріктесіп, ұлғайып жатқан

рухани жұтаңдықтан ыдырап бара-бара іргесі морып күй­
зеліске ұшыраған қо­ғамның шаңырағы ортасына түскенін
көреміз.
Бұл романның басты ерекшеліктерінің бірі, Орекең бә­

рімізге жаттанды, жалақ жауыр болғанындай, бас кейіпкер
жасау үшін қызғыш болмайды. Жан тартып жазған ортақ
кейіпкері – Тоқтарбайдың өзін кәдімгі басы жұмыр пенде
ретінде суреттейді. Кемік сүйек, сасық еттен жаралған, хәм

сүт емген пенде әрине, періште емес. Әуезов Абайды қазақ
аспанындағы жарық жүлдыз – таңғы шолпан етіп көрсетті
екен деп, қолына қалам ұстаған жазушы атаулымыз бас
кейіпкерімізді сол сарында мақтап шығаруға жан сала әре­

кеттеніп келгеніміз хақ. Ұғымымызда қалыптасқан бас
кейіпкер деген ешқандай кемшіліксіз, тек боз биенің сүтіне
шомылғандай біреу болып шығуы керек. Ал шынайы реа­
листік тұрғыда қалам тартқан Оразбек ағамыз көркем

шығарма сарынында жаңа үрдіс тауып, кейіпкеріне шындық
көзімен қарап, соны таза аршып ала білген. Сонымен қатар,
автордың тіл айшықтары жөнінде айтпай кетуге болмайды.
Назар аударайық: «илашыл», «қапия», «құрапат», «зайыр»,

«мін-мүлтік», «бық-пырт» тәрізді өте сирек ұшырасатын тер­
миндермен қоса ескі шағатай тілінен кіріккен «мұнафық»,
«накүмән», «мансаппараз», «дүниепараз», «шахсан-параз»,
«беһуда» (бұл бейқұдай, құдайсыз деген мағынаны біл­

Әдебиет – жан нұры
қарай соған қажетті сөзді дәл керекті орнына қарай тауып
қолдану жазушының тілдік қор байлығына жатады. Бұл
жағынан алғанда көптеген облыстарда қолданудан мүлде

қалып бара жатқан жоғарыдағыдай бірен-саран парсы,
шағатайдан кірген бұрыннан тілдік қорымызда қолданылып
келген таңсық сөздерді пайдалану жағынан Орекеңді еске
сақтағыш, кәрі құлақ жазушыларымыздың бірі дей аламыз.

«Қауы ашық жүк машинаның», «қандай көмекке болса да
әзір, бәйекшіл», «алақан шапаты», «банайы себеппен»,
«дәнемені білмейді». «Айтса айтқандай екен, Сәлима шы­
нында да сымбатты келіншек. Айрықша баданадай жар­

қырап, шұғыла шашқан үлкен қара көздері қараған жерін
қарып жіберерліктей әсерлі екен». Қараңыздар, осыдан
артық айту мүмкін бе? «Қарып жіберерліктей» дегеннің
өзі-ақ жетіп тұр. Міне, мұндай бейнелі тіркестер кез келген

тұста аузымызға түсе бермейтіні анық. Ендеше, тілімізге
оңайлықпен орала қоймайтын бұл тектес тіркестерді
қаламгердің ойлау жүйесіндегі өзгеде жоқ табысы десек
болады. Ғ. Мүсірепов «тауып кеткен бірауыз сөзімізбен

өмір сүреміз» деп осындайдан айтқан. «Шеңбер» романы –
Мемлекеттік сыйлықты құлантаза абыроймен алған туынды.
Жиырма шақты кітап авторы Оразбек Сәрсенбайдың
«Сағым» (1970), «Бақыт құсы» (1973), «Жиде гүлдегенде»

(1977), «Жақсының көзі» (1979), «Уәде» (1985), «Менің
мекенім» (2002) атты әңгімелер жинақтары жарық көрген
болса, 1971 жылы басылған «Таңбалы тас» романынан
бастап, «Шамшырақ» (1990), «Шеңбер» (1998) және 1992–

93-те шыққан таңдамалылар мен «Өмірнама» (2005) кітабы
оқырман қолына сәтімен тиген айтулы еңбектері.
Тоқсан сөздің тобықтай түйіні, барша қаламгер әріп­
тес, зиялы қауым үшін өзінің таза маңдай терімен, шы­ғар­

машылық ерен еңбегімен қадірлі, шынайы, ойшыл жазушы
Оразбек Сәрсенбайдай ғазиз азаматтың 70-ке толған мерейлі
жасына жас қосылып, ел-жұртының абыройын әлі де асыра
түсіп, жасай берсін деген дұғай тілекпен достық көз тігуде

«Мың адам жемеген
қамыңды бір адам жейді»
(Халық даналығы)
1997 жылы «Жазушы» баспасынан көрнекті сатирик

жазушы Ғаббас Қабышев ағамыздың «Жетім жиналыс»
аталатын кітабы жарық көрген. Осы баспаға басшылық қыз­
метке келгелі талай-талай ақын-жазушылардың бата­сын
алып, алғысына бөленген ақын Есенғали Раушанов Ғабе­

кеңнің де көлемі 36 баспа табақ аталмыш кітабын таңдау­лы
мұқабамен көрікті етіп шығарып үлгірген.
«Жазушы» баспасында жылдар бойы сары жамбас бо­
лып жатқан талай қолжазба Е. Раушанов келгелі айналасы

бірер жылдың ішінде том-том кітаптарға айналғанына ешкім
көз жұма алмайды. Бұл үшін Е. Раушановты марапаттап
жатпай-ақ мұнан бұрынғы директор Дулат Исабековтің
«құлағына алтын сырға» десек соның өзі жеткілікті болар.

Енді негізгі ойымызға оралсақ мен өз басым Ғаббас
Қабышұлының мерзімді баспасөз беттерінен оқыған – әде­
биет мәселесі төңірегіндегі жазбаларынан басқа 1983 жы­
лы «Жазушы» баспасынан жарық көрген «Күлеміз бе, қай­

теміз?», 1986 жылы шыққан «Халіңіз қалай?» аталатын
ащы мысқылға толы сықақ кітаптары барын білетін едім.
(Алматыға келіп тұрақтауымның өзі 1987 жылдан бастал­
ғандықтан қолыма там-тұмдап тигені сол кітаптары бола­

тын) Ал жалпы Ғабекең он бес шақты әзіл-сықақ әңгімелер
жинағының авторы екенін, оның сыртында біраз шетелдік
әйгілі сықақшы жазушылардың, атап айтқанда: Антон
Че­ховтың, Ион Друценің, Сергей Михальковтің әңгіме,

пьесаларын аударғанын, Молдаван келемежшісі Аурелю Бу­
суйоктың, сондай-ақ Түркі, Украин әдебиеттерінің классик­
тері: Әзиз Несиннің, Остав Бисияның кітаптарын қазақ
тіліне аударып шығарғанын кейінгі жылдары білдім.

Әдебиет – жан нұры
рып ойға қаласыз. (Әрине, ондағы жүздеген әңгімелерді
уақыттың жеткенінше, шама-шарқының келгенінше оқып
шыққаннан кейін.) Автордың әдебиетіміздегі осы жанрға

деген айнымас, аумас құштарлығын, бұған деген ағынан
жарылған сүйіспеншілігін еске аласыз. Қаламгердің осы
жанрды еншілеген себебін, оны түп қазыққа табылжытпай
байлап отырған түрткі не екенін бір сәт зерделеп алғыңыз

келеді. Тіпті әдебиет өлкесінде сонша қажеті бола тұра, сы­
қақ жанры сыншылардың, зерттеушілердің назарына дер
кезінде іліне бермей, автор үшін ең бір қажетті жерінде,
оның еңбегі нағыз көзге көрініп, бағаланатын ұрымтал тұста

«сөзге бақпай, көзге бағатын...» алақол «төрешілердің»
сырт бергіш, салғырт, құлықсыздығынан қағыс қалып,
кө­мескіленіп отыратын осы саланың бейнетіне Ғаббас
Қабышұлын көндірген не? Қандай құдірет?..

(Жазушылардың ХІІ Құрылтайында сатира жанрының
көшбасшы, ақсақалы Темірбек Қожекеев сөзге шығып да­
уысы қарлыққанша жар салғаны баршамыздың есімізде.
Садақ жебесіндей түйреп түсер жанрдың кәрі шораяқ,

боз тарланы өте орынды дау көтерген-ді. Сол Темекең
2000 жылдың дәстүрлі әдеби жыл қорытындысында да ке­
реметтей уытты толғаныс байқатты.
Ғаббас Қабышұлының шығармашылығы жайлы ой тол­

ғар алдында автордың жеке басының болмысы туралы да
бір-екі ауыз лебіз қоса кету артық болмас еді. Өмірде әрбір
адамды өзінің, ерекше мінез, тұлға-бейнесімен тартып,
құрметтетіп тұратын бір кісілігі болады. Алдыңғы аға

буынды білмеймін, өзінің ізін басып келе жатқан, орта буын
біздер үшін Ғабекең сондай жеке тұлға-тұрпатының пәк,
түзулігімен дара екшеліп танылатын аға қаламгерлердің
біреуі. Ешқандай сыртқы күштің әсеріне әуексімей, тек

өзінің айырықша талғампаз жан-дүниесін ғана серік ететін
бір бет, Ғабекең табиғатынан қайсар да, қатпарлы тұлға
екендігін көреміз. Маңына жұрт үйірілгіш «иті үрген, ата
жүреген» боп «кәдеге» жарай бастаған біреулерді жағалауға

Жанат Ахмади
жаттықпаған, ондайды місе тұтпайтын оқшау кірпиязды­ғы
және бар.
Ол өзіне ғана тән Ғ. Қабышұлына ғана жарасатын сыр­-

баз, кербездік. Кейбір «сырты жібек, іші кебек» «жақ­сы­
лардың» пендешілік ысқаяқтығын ар санайтын, намыскер
пейілден сірә бұлжымайтын, сірескен табандылығымен
өзгеше. Жасамыс шағында бұндай тебінді, жас, бұла дәу­

ренінде қандай болды екен дегіңіз келеді, Қарысқан бойы ер
жетіп, кеудесін тік асқақ ұстап келе жатқан, Ғабекеңнің ең
«осал», жанды жері – әділдікке ғана мыңқ етпей бас иетін­
дігі. Бірақ жолы ауыр, жайбасар әділдік келіп жеткенше

жасама жалғандық біраз жерді жайлап алатыны бар.
«Зорлық есіктен кірсе, әділдік шаңырақтан шыға тұрады»
деп босқа айтылмаған. Қолында билігі бардың әзілдеп
айтқаны да бұйрық. Ойнап айтқаны шындап істеледі. Мен

әділмін деп, олардың амалдарын ыдыратып, қамалдарын
бұзып көр! Сондайдан торығып көңілі қалған, тумысынан
бір сөзді сатирик жазушы біреумен жақындасып, лебіздесу
үшін де өзгелердің заттылық, тектілігіне қарап қадам

басатын секілді. Жақсылығы өз басынан артылмайтын,
азаматтығы шамалы кейбір лауазым иелері «бектің ісі
тынады, бейшара төзе тұрадының» керін келтіріп өз басын,
өз айналасын жарылқауға машықтанғандықтан, Ғабекең

«байыған қайыршы жаңа қайыршыға зекет бермейтінін»
есте ұстайды да, өз ішінен уыттана ойланып өз бойын күтіп,
тік басып жүре береді. Қаламгер атаулының ең басты арма­
ны дер кезінде кітап шығарып алу болса, сол үшін де еш­кімге

бас ұрып жүгірмей, мейлі біраз жылдар өтіп жатса да, сәт-
сағатын төзіммен күтеді. Бас имей іс тындырғысы келеді.
Егер осы жайлы сыр тартып байқасаңыз тілі уытты, аз сөзді
сатирик жазушы тежемді оймен ғана тіс жарып:

Шынайы бір құдайшылығы барлар болмаса, аялаған басың­
ды арзанға жұмсап өзгеге бет салу да қиын. Оның үстіне
ешкім ешнәрсені тектемейтін, «әр мырза өзінше шіреніп,

Әдебиет – жан нұры
әр ақсақ өзінше ақсаған» дейтін, әр кім бет-бетімен өктеп
кеткен дай-дай заман орнады. Суайттар көбейген. Ең бір
көңіл жетер сыралғы кісің болмаса, әр кімге сенім артамын

деп жүріп жүрегіңе зіл түсіріп аласың.
Қалпақтың қапысы жоқ, оны киген басты айт» деме­к­ші,
қызмет-лауазым, атақ-даңқының қапысы жоқ, «жақсылар»
деп жүргендердің өзі қылмойынға тірелгенде сыры ашылып,

топырағы сусып шыға келеді. Кісіге алдымен бөрік киер бас
керек емес пе, – деп сөзді келте доғарып қояды. Айтар уәжің
қалмайды. Содан кейін барып «е-е, бұл кісі көбінше үнсіз
жүріп әлгі қоқсықтарды жүрек сүзгісінен өткізе отырып өзі

сүйген сықақ әңгіме қоржынын тоғайтудан өзгені бұйым
көрмейді екен-ау» деген байламға келесің.
Сондай автор көкейінен жаралған «Жетім жиналыс»
кі­табы Ғаббас Қабышұлының іште тұншығып шымырлап,

қайнап жатқан өз жан сарайының айна-қатесіз көрінісі
екеніне көзің жетеді. Яғни автордың қалам қуатын, жан-
сезімін мүлтіксіз түсіне алатын әдебиет қамқорларына,
онымен шынайы пікірлес, көзі қарақты әріптес қалам­

герлерге, Ғабекеңнің қазақ әдебиетіндегі орны қандай екені
белгілі. Бұл әсіресе «айласы жоқ хайласымен күн көрген»
дейтін, қолындағы күрегі мен маңдай теріне сенген, есе-
теңдік атаулыға мұқтаж миллиондарға жасалған ақысыз

көмек, қызмет екеніне көз жеткізесіз. Және ол алған бетінен
қайтпас, жүрек сертінен танбас, табанды қаламгер рухының
бейнелі көркем көрінісі. Тілі дегеніңіз удай. Діттеген жерін
жыланның құсығындай зәрлі тілмен безеп шенейді.

Сатира-сықақ жанры кешегі «тфу» деген түкірігі жерге
түспей, үстемдік саясатымен аяздай қарып тұрған кеңес
заманында да, бүгінгі нарықтық экономика құрсауында да
қырына іліккенді қос өкпесінен түйреген құдіретінен ай­

ныған жоқ. Ұлт бар, халық бар жерде әжуа, сықақ: атар
жебесі таусылып, адырна жібі үзілмей адам баласымен мәңгі
бірге жасамақ. «Бетімнің қалыңдығы – жанымның рақаты»
дейтіндер болмаса, сатиралық келемежінен мертікпей

Жанат Ахмади
қалар ешкім жоқ. Әркім өзін танып алады. Мәселен
бүгінгі қарапайым халық нарық заманының қыспағынан
кеудесіне тартса бөксесіне жетпей отырғанда, шіренгенде

шап тартпасы үзілердей байыған шенеуніктер халық қамын
қаншалық ойлап жатыр? Төрт босағасы – төр, төрт құбыласы

басқан жері солқылдап, қос-қос машина мінеді. Қос-қос үй
тұрғызып, қос-қос қатын алады. Ойын басса – ойы, қырын
басса – қыры солқылдап, кеудесімен тау соғатын солар. Ал
саудаға жаттықпаған ұлтымыздың сансыз ер-әйел, ұл-қызы

өкілі «ұн сатқанда желдетіп, тұз сатқаңда селдетіп» ісі ілгері
баспай алақап арқалаумен күндері өтеді. Небір жігіттер
базар-базарда жаяу арба сүйрейді.
Жаздың ми қайнатқан ыстығы, қыстың қызылшұнақ

аязы демей базарда тентіреген қазақтың аяулы қыз-ке­лін­
шектері буыншақ-түйіншектерін үйіп байлап алып қол ар­
ба қуалайды. «Байлаған жібі үзіліп, артқан жүгі шашылып»
демекші, көзтүрткі болады. Мұның қарсы жағында «сал­қын

шарап, жылы сөздің ортасында» қалтадағы бума доллардың
буымен «сұм байыса зорға салған үйі тар көрінеді, зорға
алған қатыны қар боп көрінеді» дегеннің керін келтіріп ақ­
сарай тұрғызып «кәнизәк» аулайды.

Тегінде «Малай байды таңдамайды, бай малайды тан­
дайды». Жұмыссыз жүрген не бір жігіттер «ел билейтін
басымен тері илеп», «іскер» мырзалардың базардағы жаяу
арбасын айдайды. «Құлдың құны жұмыспен» болса, адам

абыройы тек дене қуатпен өлшенген жерде оның қаншалық
рухани намысы болмақ, есе-теңдігі болмақ?
Тоқталып отырғанымыз сатира жанры болғандықтан,
Ғаббас Қабышұлының шығармашылық ауқымында осы

ата­лып жатқан теңсіздіктің барлық түрі ұшырасып жата­
тындығы сөз болмақ. Авторды оқыған жаны жәбірлі есесіз­
дер көңілге медеу, рухани нәр табатындығы. Өздеріне бұл
өмірде іздеуші барын білетінідігі.

Әдебиет – жан нұры
сарсаңындағы кейбір «іскер» мырзалардың да тартатын
тауқыметі ешкімнен кем емес. Бұрын шетел киноларынан
көретін аты жаман, атысып өлу, бәсеке-бақталастық та

жан-жағымыздан табылуда. Жұлығынан май кешем деп,
тобығынан қан кешіп, жер құшқан бейбақтың да артында
бала-шағасы бар емес пе! Балаға алтын сарайдан гөрі әке
ыстық, әке қымбат. Ал Ғ. Қабышұлының сатирасы осының

бәрін қамтиды.
«Жаңа шындық жасамыс өтіріктен соққы көретіні де»,
«асқан өзімшілдіктен бұзақылық туатыны да», «зомбы­
лықпен көркейген, қарғыстан күйрейтіні де», «аса қу ал­

қы­мынан ілінетіні де», «ойсыздар өркөкірек келетіні де»
қарау байдың жиюлы қазынасы да бір, даладағы үюлі то­
пырақ та бір болатыны да, ойсызды би сайласаң, тәкаппар
ететінің де, өзгені бақытты болуға қимайтындар өздері де

бақытты болуға лайық еместер екені де, біреудің бақытына
сұқтанып, қызғанатындар – көре алмас, күншіл келетіні
де, жағымпаздың тілінде балы, жүрегінде зәрі жататыны
да, дүниені өліп-өшіп көп жиятын немесе қызметін үлкей­

туден басқаны көздемейтін кісіде қайырым атаулы бол­
майтыны да, ешкімді менсінбеген тәкаппар кісісі өлсе,
жалғыз жылайтыны да, не қазына байлығы, не биік қызмет
мансабы есінде тұрған кісінің ізгі ниеті болмайтыны да,

тәубеге келмей дардайып кеткен ақыр – түбі көзі ойылғанша
өкініп жылайтыны да, пәлеқор мен парақорды байытсаң
қағынғанға қанжар ұстататыны да, арамзаның арқанымен
құдыққа түссең түбінде шіритінің де, қызметте өсу мен көше

алмастай баюдан өзгені көздемейтін даңққұмар пақырлар
аузын ашса, көмейінен көр көрінетіні де, атақты сұм ақыр
түбі азаптан өлетіні де, қылмыстың зауалы алда болатынын
ойламай, асқындап кеткендер оқтан құтылып, опқынға

тұтылатыны да, өз мәртебесінен биікке ұмтылушылар, ма­
заққа қалатыны да, қысқасы «айдай ажарыңды иттей нәп­
сің тоздыратыны» бәрі-бәрі автордың «Жетім жиналыс»
кітабында көз алдыңнан тізіліп өтіп жатады.

Жанат Ахмади
Әжуа-сықақ жанры саласында қырық жылға таяу уақыт
талмастан еңбек етіп келе жатқан Ғ. Қабышұлының «Күлеміз
бе, қайтеміз?», «Шіркін сыйлық-ай!», «Творчестволық тү­

леуім», «Шашбаушы», «Тарихта қалудың төте жолы»,
тағы-тағы әжуа-мысқыл әңгіме жинақтарын қоя тұрғанда,
«Жетім жиналыс» кітабындағы жүзден аса сайқымазақ
сықақтарын сырттай дәріптеп, жалаң уағызбен сөйлегеннен

гөрі, ой-өрнегі өткір автордың келемеждері оқып тұшынуды
қажет етеді. Тіпті болмағанда «мылқауды саудан гөрі
керең тез ұғады» демекші, Ғабекеңнің өз сөзімен айтқанда
«мақтайтын адамдарының тізімі өз қойын дәптерінде

жүретін» әккі лауазымдылардан гөрі жай, қарапайым
оқыр­манның қолына түссе сол қайыр. Бұл кітаптағы «Мен
бар... Мұқаң бар...», «Жетім жиналыс», «Әке-шешесі бар
жи­налыс», сияқты әңгімелері көкейіңде таңбадай орнап

қалады.
Ұзақ жылдар бойында қыруар еңбекпен қолға келген
бұл кітаптар тақырыптық жағынан ешқашан ескірмейтін,
қай-қай заманда да қандай қоғамға апарсаң да адам баласы

бар жерде мән-мағынасын жоймайтын дүниелер.
Ал енді Ғаббас Қабышұлының жоғарыдағы кітаптары­
нан соңғы жылдар бедеріндегі еңбектеріне оралатын бол­сақ,
2000 жылдың өзінде көлемді екі кітап шығарып үл­геріпті.

Екеуі бірдей «Нұрлы әлем» баспасынан жарық көрген көз
тоярлық әдемі мұқабалы кітаптар. Біріншісі «Әлем таныған
Әнуар» деп аталатын, Ә. Әлімжанов туралы ілгері-кейінді
әйгілі адамдардың қаламынан туған естеліктер жинағы.

«Құрастырушы және арнаулы редактор – Ғаббас Қа­
бышұлы» делінген бұл кітапта «жинақты шығаруға қол
ұшын берген «Қазақойл» компаниясының президенті, Нұр­
лан Өтепұлы Балғынбаев мырзаға мың бір алғыс» деп ағы­

нан жа­рылған арнау бар.
Кітаптың «Архив тіл қатқанда» дейтін бөлімінде Мұх­
тар Әуезов, Ілияс Омаров, Евгений Долматовский сияқты
кісі­лердің естелігі болса «Қаламдастар лебізі» бөлімінде

Әдебиет – жан нұры
әйгілі жиһанкез, айтулы қоғам қайраткері Хасен Оралтайдан
бастап кешелі-бүгінгі дос-жар қаламдастары жайлы ой
тербеген. (М. Әуезов 1961 жылы өмірден өтер шағында

Ә. Әлімжанов жайлы соқталы ой айтып үлгірген екен).
Жазушының екінші кітабы екі хикаяттан тұратын таза
көркем шығарма: «Сайыңнан саяқ құрлы сая таппай»,
«Гүл аңсаған бір ғұмыр» деп аталыпты. Біріншісі Мұхаңа

Яғни ав­тордың көркем проза жанрындағы кейіпкерлері
осы қос тұлға. Әрі жазылу мәнері бұл екі шығарманың да
қандай сынға болсын толатын, қомақты дүниелер екенін
әйгілейді.

Әуезовтің басына қара күн туып, 1953 жылы көктемге
салым КГБ тарапынан тұтқындалатын күні белгілі жігіттер
құпия іске кіріскен. Бұл іске Әнуар Әлімжановтың бірге
туған ағасы КГБ-да қызмет істеген, Абдолла тікелей қол

ұшын береді. Абдолла – Берия әшкереленген соң жоғарыдан:
«жергілікті ұлт кадрларын КГБ-дан тайдырыңдар» деген
жасырын нұсқау келіпті де «онша сенімді еместер» тізіміне
іліктіріліп, «отставкаға жіберілген» адам. Ол Қалибек Қуа­

нышбаевпен көңілі өте жақын болғандықтан сол Қаллеки­
дің КСРО Жоғарғы Кеңесіне депутаттық билеті арқылы
інісі Әнуардың ұшаққа билет алуына (Мәскеуге) мүмкіндік
тудырады.

Компартияның нанын жеп өз еңбегімен соның оң құ­
шағында өскен, Қаллеки жарықтық алғаш естігенде өртеніп
тұрған заманның ызғарын ойлап қорқып кеткен болса да
Мұхаңдай кісінің жазықсыз отқа күйіп бара жатқанын есіне

алып аталмыш куәлігін беруден бас тарта алмай қалады.
(Әуезов осы куәлік арқылы, сол адамның өзі болып аттанбақ!)
Міне, осының барлығы неткен достық, қимастық еді
десеңізші! Шығарманың көзге жас келтірер тұстары бар.

Өз маңына екі-үші жігітті ұйымдастырған Әнекең біреуін
машина дайындап тұруға, енді бірін Мұқаңның маңына
сақтық қарауылға, тағы бірін аэровокзалдан билет дайын­

Жанат Ахмади
дап тұруға орналастырады. Ә. Әлімжанов ұстазы Әуезовке
ҚазМУ-дің корпусінде отырған орнынан ешқайда қозғалмай
бұ­лар­дың хабарын күтуін бір парақ қағазға түрткен жазуы

арқылы сездіріп мұқият табыстап, қояды. Ақыры бар­лық
басқыш дайын болған мезетте қайран кемеңгер ұстазын
амал­сыз артқы есіктен ұрлап шығарып діттеген жерлеріне
жеткізеді.

«Абай» романының алғашқы кітаптарына – «Сталиндік
сыйлық» алып болған Әуезовті көре алмай күндеушілер
алыс­та емес, өз айналасында жүрген «қазекемдер» болса,
оны ажал аузынан алып қалған Фадеев бастаған мәскеулік

орыс жазушы достары болған кезеңді автордың суреттеуі
ғажап-ақ!
Мұнан бұрын сатира: әзіл-сықақ, сайқымазақ әңгімелер
жазып келген автор, Ғабекеңнің көркем шығармадағы қа­

дамы кім-кімді де ашындырмай қоймайды. Санаға салмақ
салатын ауыр оқиғаны айтып жеткізумен ғана емес, ащы
да, көркем ойлармен өріп, жүйкеңе тигізе баяндап отыраты­
ны әрбір оқырманның өз үлесіне қалғаны сенімдірек болар.

Міне, бұл хикаяттан түйіндеп ұғатынымыз, талай жыл­
дар бойы авторды іштей қажап, әттең осыны айтсам-ау,
жазып жарыққа шығарсам-ау деп рухани ширығуын аң­
дайсыз. Ұлтымыздың теңдессіз ұлы жазушысы үшін бұлқы­

нып соққан жүрек үнін естисіз. Соған сенесіз.
Ғаббас Қабышұлының жалпы шығармашылығынан
өр­теңге еккен шыбықтай қашанда замана кірбеңіне шал­
дығып, есе-теңдік аңсайтын кейіпкерді көресіз. Сол арқылы

автордың «Әділет» деп жаралған қыран болмысы мына
аспан-жер арасындағы «жалған атаулы құрып, жаман
атаулы шіріп бітпейтін, қыл-қыбыр, жүн-жыбырлы дүние
бітпей арылмайтын қашанда «бірі кем» болып тұратын

енжар тағдырларға келісе алмай, ашу-ызамен қарайтын
патша көңілін аңғарасыз.
Авторға Әуезовтің де, Әлімжановтің де рухы риза.
Кітаптағы «Гүл аңсаған бір ғұмыр» атты екінші хикаят

Әдебиет – жан нұры
өмірден өз еншісін толық алып болмай, дүниенің барша
қызығын өр, тәкаппар басына теңгермей, соңындағы рухани
мүлкін буып-түйіп кейінгілерге аманаттап та үлгермей

асы­ғыс кеткен, Оралхан Бөкеевке арналған.
Бұл хикаятта басты кейіпкер Өртұлға мен Әйкен қыз
(Айкүміс) махаббатының басталуы және екеуінің қайғылы
айырылуы сөз болады. Айырылу болғанда «айырылысу,

ажырасу» емес, аса тату-тәтті, бал жаласып өмір сүрген
екеуінің арасын өлім жігі, күні кешегі жан жары Әйкені­нің
қайғылы қазасы бөліп кеткен.
«Адам менен адамның қосылуы – айырылысудың басы»

дегенді данышпан қазақ тауып айтқан. Өз басыңызға күте­
тін де, әрі таң қалатын да нәрсе емес, ерте ме, кеш пе, қуалап
бір жетеді. «Өмірдің басы сайран, түбі ойран» дейтіні де осы.
«Басыңнан жағың, ажырайды» десе, өлгеннен соң қырық

жыл өткенде бас сүйегіңнен жағың ажырап екеуі екі бөлек,
бос, саудырап қалатыны – ол да рас.
Оралхандай ұлт мақтанышы бола білген біртуар, бек­
зат перзентке, оның тағдыры қиған тауқыметке қарап «ат­

тың нарқымен қасқырдың ісі жоқ, адамның парқымен
тағдырдың ісі жоқ» деген ұлағатты айтуға болар. Әдебиетке
араласқан қырық шақты жылғы ғұмырында отыз шақты
кітап шығарып, өздігінен әлдебір сыйлықтар алуға ұрынуға

құлқы соқпайтын Ғ. Қабышұлының ұстамдылығы бір
адам­ның бойына жетіп жатыр. Ол өз мәртебесінен биікке
ұмтылып, арқан бойы жердің тұсау бойы төтелігін аулаумен
күні өтіп, сонымен қолы көтермес шоқпарды беліне іліп атақ

арқалайтын бейшараларды пақыр, мүсәпір көреді.
Шымшымалы, келемежге толы сатира жанрында алды­
на жан салмайтын, қайсар автор өзгеге көріне бермейтін
елеу­сіз, көмескі жайттардың өзін суреткерлікпен береді.

«Әйкеннің қос бұрымының салмағынан тықырланған тө­
бесіндегі ай­шықты орайы...», «сұлу желегінің сусылы
сүйкімді әуен таратқан сымбатты қайың тоғайдағы ерке
күлкі, жас күлкі әлі де сыңғырлап, әлі де күмбірлеп тұр.

Жанат Ахмади
Тыңдашы!.. Кірбең-кіршіксіз бейқам көңілдің күлкісін,
көктем өмірдің күлкісін тыңдаңдаршы!..»
Міне бұл Оралхан сүйген қыздың, Оралхан отырған қа­

йыңды тоғай жапырағының сол бір сәттегі ғана өтпелі, өш­
пелі үні. Әттең, дегізген өкінішті шақ. Баянсыз қонақ сағат.
Жазушы кімде-кімнің өз жастық шағын, қолға қайта түспес,
сағым кезең, ерке назы бар шағын еріксіз еске алғызады.

Жасыңда өткізгеніңді жас жасай келе бағалайсың. Өйткені
«мүсәпір болмай, мұсылман болмайсың» деген сөз босқа
айтылмаған. Кайрарға тісің болмай, қызыл иегің кемсеңдеп
отырғанда тіпті керемет болуы мүмкін. Жас кезіңде жерде

жатқан сынық күміске бұрылатын «қайран» басың әлгі
қы­зыл иек шағыңда «алтыннан аттап барып талқан алып
жейсің». Өмір сол кезде артық бағаланбақ.
Айналамыздағы қолында мөрі бар басшылардың ішінде

«өмірге әділдік керек екенін өлерінде ойлайтындар» жоқ
дей алмайсың.
Әсем мұқабалармен безендіріп шыққан аталмыш екі кі­
таптың жарық көруіне қол ұшын берген «Қазақойл» ком­

паниясының президенті Нұрлан Балғынбаев екен. Оқырман
ретінде Нұрлан Өтепұлына да ұлылар рухының шапағаты
қолдасын! – демекпін.

Көктүріктің көшпенді ұрпақтарының тарихын терең­
деп іздеген жөн. Далалықтар жайындағы тарихи шындық
мол-ақ. Тек осының барлығын жиып-теріп, тасқа бастыру
біздің ұрпақтың борышы әрі намысымыз. Міне осы жолда

Жақсылық Сәмитұлының «Сергелдең» романы туралы яғ­
ни, 3 томдық дилогияның 1-ші кітабы жайлы сөздің басы
етіп, ең әуелі бұл еңбек қазақ халқы тарихының әлі толық
игерілмей жатқан үлкен бір бөлшегін қамтитын қарымды

туынды екенін айтуымыз керек. Олай дейтінім бұл шығарма
бір жарым миллионнан астам қазақ өмір сүріп отырған
Шығыс Түркістандағы қандастарымыздың әр кезеңдегі қан
кешуіне арналған.

Шығыс Түркістандағы Іле, Алтай, Тарбағатай үш аймақ
ежелден қазақ уәлаяттары екені жұртқа мәлім. Ал мына
«Сергелдең» аталған кітап Алтай аймағындағы қазақтар­
дың Шың шы сай өкіметінің езгісіне бағытталған. Алтай

қазақтары үшін адам айтқысыз қырғын апат болып тиген
қанды соғыс жергілікті әкімшілікке қарсы бас көтерумен,
атап айтқанда Көктоғай ауданының қанқұйлы әкімі Шүй
чыңның басын алудан оқыс басталған. Қыс ішінде үй-

жайларын тастап тауға қарай босып кеткен көшпенді қазақ
бүкіл Шыңжаңды билеп отырған Шың шы сай өкіметінің
жасанған қарулы күшіне қарсы тұрады. Тарихи шындық
деректер негізі бойынша жазылған бұл еңбекке ә дегеннен-

ақ жанашырлықпен қарайтын тұсымыз жалаңаш қарын
жас бала, еңкейген кәрісінен тартып ақ қар, көк мұз қыс
ішінде иен өлке, тау-тасты сағалап түп қопарыла көшіп
шығатындығы. Үй-мүлік, қора-жай атаулыға қарай алмай,

тек жамылғыш, төсенішімен ғана тау шатқалдарына қарай
елсіз өңірді бетке алып босып шығады. Мықтағаны кішкене
ұранқай үйлер, қала берсе бастарына қалқайтып отырарлық
күрке, қостар ғана болмаса, әшейіндегі мәпелеп тігетін бәлен

қанат үйлеріне шейін тәрк етіп буып-түйіп қыстауларына
тастап ауған. Алдымен Көктоғай, Шіңгіл екі ауданның

Жанат Ахмади
қазақтары көтерілген. 1940 жылдың кірісімен көтеріліс
бастаған Алтай аймағына байланысты бұл уақиғаның түп
тамыры тым әріден себеп туындатып отырғанын алдын-

ала білуіміз керек. Мұнан жүз отыз жылдай бұрын, сонау
1871 жылы он сегіз жастағы Көгедей төре Пекинге барып
Еженханнан (Шиң империясының ханы) «уаң» деген
атақ (ақсүйек – кінәз) алуымен байланысатын. Он екі ата

Абақ Керейдің төресі Көгедай осы Керей елін тұтасымен
Еженханға тікелей бағындырған. Содан 1921 жылға шейін
Алтай аймағы Шиң империясының ордасына төте қарап
келіп бертінде ғана Шыңжаң өлкесіне бағынғандықтан бұл

аймақты мекен еткен жауынгер, Керей ұлысы енді Шың­
жаңдағы гоминдан – Қытай өкіметінің аяусыз езгісіне
шыдай алмай, көтеріліс жасауға мәжбүр болған.
Бір жағы Монғолиямен, екінші Сәбетпен шекаралас,

құ­лағы түрік, қаны ояу Алтай қазақтары аса зымиян, аяр­
лығымен аты шыққан Шың шы сай өкіметінің жергілікті
әкімшілігіне наразылық көрсетуімен барып шегіне жете
ушығып кеткен қарсылық ақыры осынау зор қантөгіске

жеткізіп тынды. Жергілікті Қытай өкіметі, атап айтқанда
аймақ, аудан басшылары қазақ елінің ең сорпа бетіне шығар
Ақыт қажы тектес атақты кісілерін тұтқындап, түрмеге
жабу арқылы елді ауыздықтап, тізгіндеп ұстау тәсілін

қолданбақшы еді. Сондай кезеңде халықты ерлікке бастау­
шы не бары отызға енді ғана ілінген жас батыр, Иманбай
баласы Есімхан Көктоғай әкімі Шүй чың қазақ қолындағы
мылтық атаулыны жинатып алу үшін нөкерлерімен ауылға

келіп жатқан жерінде басып қалып, түгел қырып салады.
Және сол маңдағы Ақтеке бидің ауылында қонып жатқан
Шүй чыңның өзге кісілері де жойылған. (Автор Шүй чың
деп алып отырған қытай әкімінің тарихи аты Шүй арлин

еді, оны сәл өзгертіп қолдану себебін Ж. Самитұлы өзі
біледі)
Есімханмен бірге әуелден-ақ көтеріліс ұйытқысы болған
басшылар: Көктоғайдан Ақтеке би, Шағалақ би, Көкенбай

Әдебиет – жан нұры
үкірдай, ал Шіңгілден Ноғайбай би, оның баласы жас үкір­
дай – Ырысқан, Арғынбек имам, тағы-тағылар.
Сонымен Керей елі өздерінің бұрын өткен даңқты абыз

көсемі Жәнібек батырдың қаратамақ туының түбіне жи­
налып серттеседі. Арғынбек имам соғысқа аттанатын қа­
райған халықтың тірідей жаназасын шығарады. Ел-жұрт
етегіне жас толып күңіренген бұл әрекет романда өте

тартымды, нанымды да, табиғи суреттеледі.
Сыпырыла көшіп ошарылған қалың елдің Бұлғындағы
ұшыраған қырғынын айтыңыз! Осы тұста ойға оралатын
бір нәрсе бар. Ағылшын жазушысы Жюль Верннің «Он бес

жасар капитанында» құлдық дәуірдегі Африка негрлерінің
көретін азап қырғыны Жақсылық Сәмитұлы дүниеге әке­
ліп отырған тарихи романдағы күні кеше ғана қазақ елі ба­
сынан өткерген қанды қырғынның ширегіне, тұрмайтын­

дығына көзіңіз жетіп ойға қаласыз. Жарайды, Жюль Верн
сәттілік толқынына тұс келіп тарих сахнасында аталмыш
негр қырғынын жарыққа шығарып бере алған екен,
төрткүл әлемге танытқан екен... Әсіресе сынаптай сырғып

жоғалған сәбеттік қитұрқы саясат, «жылағанның басында,
жығылғанның қасында» көрінгісі келетін қашаннан бергі
үйкеншек әдетімен Үндіқытай түбегіне ме, немесе сонау
қара үйек құрлықтағы негрлерге ме, қай-қайдағы қолайыма

келеді-ау деген елдерге қамқорси қоятын әдетімен «Он
бес жасар капитанды да» әлемдік аренадағы классикалық
шығарма дәрежесінде уағыздап өтті. Мақұл талас жоқ,
құлдық дәуірдегі Африканың сол нәубеттегі жағдайымен

жоғарыдағы аталмыш кітап арқылы танысып бәріміз де
жаға ұстағанбыз. (Езілген ұлттың зары Құдайға жеткені-
ақ абзал) Бірақ негрлер қырғын көреді, оған күллі әлем
үн қатады. Ал қазақ қырғын табады, жазушы жақсылап

жазады. Оған, е, солай болған екен ғой, деп қоя салуға
әдеттенгенбіз.
Иә, олай болса біздің елдік білдірер қапы қалмас ұрым­
тал тұсымыз осындай орайда болуы шарт десек, көкейге

Жанат Ахмади
қонатын шығар. Жақсылық Сәмитұлының «Сергелдең»
атты романы қай жағынан алсақ та сынға толарлық еңбек.
Бүгінгі таңда әлеуметтік саяси жағдай бізге ұлттық рухани

сахна төрін ұсынған екен, ендеше сөз жоқ, автордың бұл
романын құдайшылықпен тани білуіміз керек-ақ.
Ж. Сәмитұлының үш томдық «Қаһарлы Алтай» три­
логиясы өз көзі жоқ болса да мемлекеттік сыйлық алуы

керек. Соған ұсыну елдігіміздің белгісі болар еді. (Газетке
шыққан мақалаларын кітап етіп шығарып, онысын көркем
шығарма ретінде аталмыш сыйлыққа ұсынып жүрген
бетбақтар ұялуы керек).

Жалпы шытырман оқиғалы бұл кітап жайлы айтып
сөзің жетпейтіндіктен алдымен қаламгерлердің тілі, стилі
жағынан шөлкемдеп қана өтер болсақ, Сәмитұлының сөз­
дік қоры ұшан-теңіз. Қалың кітап бетін парақтаған сайын

ой-қиялыңа келмейтін сөз тіркестер, жеке терминдер ал­
дыңыздан андыздап шығып жатады.
Мәселен: «жасығы жібіп босай берген», «көңілінің тү­
бінде тұнып қалған бір лас, илат...», «әмір таппай боз­

дап», «көзін әр тұсқа шапшыта қарап», «жақ кірісін
ашпай», «көзінен алтын сәуле ойнап», «сырт буын тартып
шеттеп», «шекесінен ып-ыстық от дуылдап», «бөктер
тауды далда ете жабыттап, жасырынып келіп қапты»

(қытай әскерін айтады), «көңіліне қопақ кіре бастаған»,
«құмалақтың тіліндей бұлдыр», «ара-тұра самал ескеуілдеп
өрекпиді», «балға қонған шыбындай балқаштап, батып
жатты», «жүрегіне сарысу толып, қайғыланып», «иттің

жүніне тұрған қыраудай», «бада боп жатқан қалың жез»
«орташарқы ғана ауқаты бар» деген сияқты тапқыр, ұтқыр
сөйлемдер санап алғысыз. Автор қарымтаны – қарымжы,
быдырқайды – быдырмақ, салмауды – салма, ыңғайы дегенді

ыңғылы деген тәріздес синонимдік терминдермен ауыстырса
одан сөйлем бүлінбейді. Ал «паркеті жоқ» (230 бет) немесе
«машайты болмайды» (227 бет) деген сықылды кейбір орыс
тілді қазақтардан ауызекі естіген сөздерін қатыстырып

Әдебиет – жан нұры
жібергені қызық. Бәлкім Алтай қазақтарында бұрыннан
қолданыла ма, жоқ әлде осындағылардан сөз арасында естіп
жүріп қазақтың бір сөздері шығар деп ұғынды ма, әйтеуір

қайткенде де Жақсылықтың сөз байытуға құштар екендігін
танытады. (Неғыса да айтар ойдың тұқым-тұқиян, жер-
жебіріне жетіп жазуды ұнатады). Құштар, құмар қалам ие­
сін кей тұста жымиып отырып оқуға тура келеді. Ал кейде

бір сөйлемнің ішінде «болғанына», «болып» «болды да»
тәріздес сөз қайталаушылықтар ұшырасып жатады. Бұған
кез келген тұстан мысал алсақ 303-беттің төменгі жағынан
санағанда 12, 13-жолдарда «отырған» сөзі екі рет ұшырасса,

304-беттің жоғарысынан құлдағанда 11, 12-жолдарда «қал­
ған» сөз де екі қайта қолданылып тұр.
Автор мұндайға онша мән бермейтіні Қазақстанның
әдебиеттегі көркем тіл нормасын әлі біле қоймайтынынан

ба, әлде асығыс сілтегеннен бе? Әрі бұл кітап редакторының
селкеулігінен де кеткен дей аламыз. Сондықтан тілге маман
Ж. Сәмитұлындай мықты жазушының сөз қайталаушылық
босаңдығына бұл жолы кешіріммен қарау керек секілді. Ал

романдағы ең басты күре тамыр кейіпкерлерден өзгелерін
киген киіміне дейін тәптіштеп жату шарт емес. Көркем
шығарма одан ешнәрсе ұтпайды, қайта оқырманды мезі
етеді. Сондай-ақ бір кісінің аты сөйлем сайын қайталанып

отыруға да өте сақ болу абзал.
Автор соғыс тактикасын, стратегиялық амал-айла құ­
былыстарын керемет көрсетеді. Ұрыс қай жерде жүріп жат­
са, сізді де сол тобырға енгізіп әкетеді. Оймен картина – сурет

беруге ғажап шебер.
Шығармадағы тарихи шындық бойынша ұлттық қа­
ныңызды қоздырмай қоймайтын әрекеттің бірі қазақтың
қанын төгуші тек Қытай өкіметі ғана емес. Ар жағынан Моң­

ғолия әскерлері, бергі шеттен байырғы сатқын саясатпен
күн өткізген Сәбет Одағы алма-кезек ұтылап тиіп, жан-жақ­
тан жабылып отырады. Сәбет қызыл армиясы Үрімжідегі
Сәбет консулымен тіл біріктіріп, қызыл армияның даңқты

Жанат Ахмади
генералы Забелин, және қылыш өнерінің кәнігі шебері
под­полковник Семенов дегендерді бір дивизия әскерімен
Моңғолия арқылы өткізіп береді. Олар Үрімжідегі Шың

шы сай дубанның (патшаның) тікелей өкілі генерал, Яң де
шаңның дивизиясымен бірігіп Алтайға шеру тартады!..
Генералдар болса қай-қашан қауіпті жерге өзгелерді
жіберіп өздері алысатын аюының артқы жағында қала тұ­

ратын әдетімен мақтанкөй, есірік подполковник Семе­нов­
тың қылыш полкін алдыға салады емес пе. Семенов қа­
зақ­ты тігерге тұяқ қоймай кескілеуге қос генералға ант
беріп шығады. Бірақ қазақ уықпен ұрып, сойылмен соғып

алатын қараадырдағы қасқыр емес, даңғой Семеновтің өзі­
нен бастап оның жасанып келген жасағын быт-шыт қылады.
Енді оған намысы келген орыс-қытай генералдары барлық
сұрқия қулық, тәсілдерін қолданып бағады. Қытай қол­

басылары Сәбет Одағы арқылы Моңғолияның қызыл әске­
рінен көмек алады. Үшінші бүйірден Моңғолдың қанқұйлы
әскері Алтайдың шекара бетіне басып кіріп, бірақ өздерінің
кім екенін білдірмей, қазақтың шетін қан-жоса етіп қырып

отырады. Осының барлығына қазақтың өз ішінен шыққан
атышулы сатқындарды, қытай полициясының өкілдері
мен әлгі Моңғолия әскерлеріне сатылған жансыздарды қо­
сыңыз. Мысалы Шіңгіл сақшы мекемесі атынан жүрген бір

Зияқанның өзі қандайлық ылаң адам демейсіз бе. Зияқан,
Байтуған, Абзалбектер Қытайға басыбайлы сатылып босқан
елді әдейі қырғынға салу үшін таудан ойға қарай қайта
көшірушілер.

Енді ауызға алмай өтуге болмайтын кейбір кейіпкерлер
туралы айтсақ, көкмылжың Көнекбайдан бастап әр мінездің
адамдары бір-бірлеп туып жосылып жатады. Он екіде бір
гүлі ашылмаған, әкесі мен ағасын қытай ұстап әкеткен, ал

өзі болса қайтпас батылдығынан көрмегені қалмаған, Мәли­
па қызды тоқалдыққа алмақшы болған Шеруші руының
қарау байы, Жетібас образын еске алыңыз. Сондай-ақ,
шешесі «ақ некеге адал бол» деп іші тар, өзі қарау Асқабылға

Әдебиет – жан нұры
әйел ғып берген, Шәмшияның жасырын жүрістерінің себебі
оқырманға өте қанық және өте қызық, тартымды ашылады.
Ал оны жезөкшелігі үшін аяусыз жазалаған қажы Апаң

тым кешірімсіздікпен көзге түседі. Келіншекті төрт қазық­
қа төрт тағанынан шалқасынан керіп байлатып, үстінен
қоралы қой айдатқанда, әлдеқашан есінен танып, талып
ба­ра жатқан келіншекті қажы Апаң өзі құтқарып алса ғой,

дұрыс қазылық боп көрінер еді. Жоқ, оқырманның жаны
ауырып, Шәмшия сорлыны өлтіреді екен деп қаласыз.
Елді соғысқа бастап, ең алдыда кеудесін керіп өзі жүр­
ген, Ақтеке би қартайған шағында екі рет жау оғынан қатты

жараланып, ақыры жан үзген сәтте еріксіз көңілің босап
кетеді. Ал оның ерке қызы Гүжан да (Гүлжан) әкесімен
бірге жараланып, айналаны ауыр уайымға батырып, ая­
нышпен өліп ол жайлы Нұрке сөйлегенде кеңсірігің қақ

айырылардай, танауың удай ашып кетеді. Тасмейір біреу
болмасаң, кө­зіңнен де жас ыршып шығады.
Әр тұстан қосақ-қосақ кейіпкерлерді еске алсақ: Шәм­
шия – Асқабыл, Тоқан – Биғайша, Шал мен кемпір, шал­

дың өлеңі. Одан басқа Бұлғындағы жан түршіктірерлік
қырғында қойдай қырылып, жусап жатқан қазақтар! Өлген
кемпір мен 14–15 жастағы өліп жатқан қыз көріністері.
Керейден шыққан Бұқат бейсі, Шақабай руының тайжісі –

Жанымхан, Шеруші тайжісі – Дәлелхан тағдырлары. Өлке
өкілі алаяқ Жау ти миң, Алтай дивизиясының командирі
полковник – Яң хүң бо тағы-тағылар.
Қорыта келгенде Нарманты, Бәйтік, Қаптық тауларын

паналап, Шың шы сай өкіметінің жасанған жауына қарсы
тұрған қазақ қырғыны біздер ғана емес, баламыздың бала­
сына табыстап кететін қанды кегіміз ретінде қабылданады.
Ж. Сәмитұлының қалам қуаты сізді соған жеткізеді. Тегінде

осы аталып жатқан Алтай ғана емес, көзден кетіп көңілден
ұмыт болғаны болмаса, көрмегені қалмаған қазақ деген қай­
ран ел-жұрттың мазақ өмір кешкен кезеңдері аз емес. Бүгін
дүниеге «Сергелдеңдей» роман келіп жатса оған шүкір­

Жанат Ахмади
шілікке келер сәтіміз дейік. Жалғасы жазылып, артынан
басылып шығып жатқан Жақсылықтың трилогиясын оқы­
ған адамда арман болмастай ырзалық күй кешетіні сөзсіз

дей аламын.
Жиырма шақты жыл азап шегіп, қуғын-сүргін, айдау
көріп ата жұртқа қадамын енді басқан Жақсылық Сәмит­
ұлының көрген қиыншылығы осы кітабымен қайтты дей

аламыз. Автордың жеке басына түскен аяусыз қиындық­
тың зіл-салмағы өз ұлтының рухани мерейіне айналғаны
осы. Алтай аймағындағы осы соғыста «Бұлғын» заставы
параходымен Қытай әскеріне (Шың шы сай өкіметіне) қару-

жарақ тасып өткізіп отырған Сәбет өкіметі екенін көркем
шығармамен дәлелдеудің өзі неге тұрады.
Айналып келгенде қазаққа сатқындық жасамаған, бұл
елдің қанын судай төгуге үлес қоспаған үкімет қалмайды.

Атап айтқанда өзін жер бетіндегі «әділдік сүйетін ел ре­
тінде» көрсететін күні кешегі Сәбет өкіметі болсын, оның
қолшоқпары Моңғолия болсын, Қытай еліне ашық түрде
қару-жарақ беріп қана қоймай, айтулы әскербасыларына

дейін жіберіп отырған, қанішерлігін «Сергелдең» трило­
гиясының алғашқы кітабында-ақ Ж. Сәмитұлы тарихи
шындық бойынша берген.
Соғыс үстінде қоршауға түскен қазақтарды итке тала-

тып өлтіргеннен артық қорлық бола ма!
«Сергелдең» бір кісінің яғни автордың ғана үлесіндегі
сергелдең емес, қаным қазақ дегеннің барлығының ар-на­
мыс сергелдеңі.

Ұлт екеніміз рас болса, сол ұлттық кегіміздің сергелдеңі
деуге болды. Жер-дүниені дүрліктірген әйгілі Оспан батыр
осы соғыста шығып, ары қарай көп жыл өзі бас болып,
қазақтың ұлы даласын қорғағаны алып жазушы Жақсылық

«Ішіңдегің түріңде,
түріңдегің тіліңде»
(Халық даналығы)
Нағашыбек Қапалбекұлының «Біздің ауыл тау жақта»

атты кітабының кез келген шығармасы – құнды, бір леппен
оқылады. Жазушының «Таудан түскен тұман» повесін оқы­
ғанда ерекше күйде боласың. Аталмыш хикаятының желі

ауыз, түлкі құйрық, кесапат басшылар мен тек өздерінің
бас амандықтарын олжа көретін, әр нәрсеге мұқтаж қара­
пайым, момын отбасы арасындағы ымырасыздыққа құ­рыл­
ған. Адам баласы қорланған жерде – бітім жоқ.

Совхоз директоры Смағұл Кенжалин өз тұсындағы
қан­сыз, зұлым басшының бірі. Ал, таразының екінші ба­
сында азуын айға білеген асқақ Кенжалиннің қарсыласы

Шығарманы оқи бастағаннан-ақ мұң мен зарға тоғытыл­
ған Ыдырыстың мүшкілдігін өз мұқтаждығыңдай көресің.
Осы Қалиевтер отбасындағы ауыр тағдырдың оқырманды
баурап алатындығы сонша, кітапты беттен бет ашқан сайын

сол отбасымен бірге қынжылып, бірге күйзелмеске шараң
қалмайды. Осындағы айтып бітпес, өлшеп бітпес ауыр
тауқымет сенің өзіңнің әлдебір қимас, жан ауыртарлық
жақын жандарыңның басынан өтіп жатқандай сезінесің.

Алтыншы сыныптан бастап «Тілші бала» атанған Ыдырыс
Қалиевтің үй іші, отбасы ойран болады. Жазушы оқырман­
ды оқиғаның уы мен зәріне белшеден батырып әкетеді.
Тілші балаға ауылдың кем-кетік, олқылық, кемшіліктерін

газетке жазғаны үшін уыттана жек көріп ерегескен қаны
сұйық Кенжалин қайтпас, қайсар бала Ыдырыстың әкесін
соттатып, үйелмелі-сүйелмелі, шиеттей үш қыз баласымен
өзі ауыр аяқ, жүкті қалпында қалған шеше тағдыры кімнің

Жанат Ахмади
қай-қай оқырманды да өз сиқырымен, оқиға үйірімімен шым
батырып бойлатып әкетеді. Алпауыт Смағұл Кенжалиннің
жетім қозы іспетті, кішкентай қарсыласы көзін ашпай

жатып аяусыз өмір тауқыметіне ұшырайды. Бұл шығарма
күнделікті күйкі тірлік тілегімен, әмірлі өмір әлегімен ал­
данып жүрген сіздің момақан көңіліңізге от тастап, басқа
бір дүниеге жетелеп әкетеді. Жан әлеміңнің тереңінде бұғып

жатқан тыныш жігеріңді қайрап, намысыңды қайнатады.
Кенжалинге деген амалың құрып, бас кейіпкер Ыдырыс
Қалиевпен бірге қамығып, бірге қайғырасыз. Осы шығарма
салмағынан өз басыңа іс түскендей болып, өз өміріңде әл­

декімдерден көрген кейбір жәбір қиянаттарың есіңе түсіп,
хикаяттағы оқиға барысымен қосарланып отырады. Шы­
ғарма сені соған жеткізеді. Еріксіз күрсініп отырып оқисың.
Егер Кенжалин тағдыры сенің қолыңа тие қалса, оны аямас­

тай күйге жетесің. Екінші сөзбен асырыңқырап айтқанда
жазушы оқырманға Кенжалинді жекпе-жекке шақырардай
күйге жеткізеді. «Таудан түскен тұман» повесін соншалық
ашынып оқисың. Кітаптағы өзге шығарманы оқымағанның

өзінде осы бір ғана тылсым сыры бар хикаятқа қарап-ақ
автордың жүрек нәрін, жан-күйін, қалам қуатын тану қиын
емес. Көкірегіңе пікір толтырып жібереді. Өз жүрегіңмен
өзіңді сырластырып, іштей өксітіп отырады. Қалиевтер

отбасымен бірге тарығып, зарығасың. Жазушының жалпы
жаралыс болмысын да осы маңайдан іздеуге болады. Өйт­
кені әр жазушы өзінен хабар береді. Шығармасы қай-қай
автордың да өз жан дүниесінің бейнесі.Өзінің көрінісі. Ай­

на-қатесіз параллел символы – шығармашылығы. Оған
қолына қалам ұстаған ешкім көз жұмбақ емес. Оқырманның
жанына жақын қиялшыл, зерек бала Ыдырыс өмірінің
сорға батар алдындағы мына бір эпизодқа назар аударыңыз!

«Қыстыгүні жып-жылы класта артқы парталардың біріне
отырып ап, анау сырттағы алай-түлей ұйтқыған боранға
қарап қойып тәтті қиялға берілу қандай рақат! Бойыңа
жы­лы ағын жүгіріп, оймен шартарапты шарлап кетесің.

Әдебиет – жан нұры
Шіркін, ақын болсам! Ақын болғанда да ел-жұрт гүл іздеген
арадай тамсана, іздеп жүрер, ірісі болсам... Жүрегіме бал
тамызып жібергендей күй кешіп, елжірей балқып отыр­

әкең шақырады»... Бұл ертең соты болмақ әкесі Қалидың
аудан орталығындағы абақтыдан сот боларға дейінгі аз ға­
на аралықта уақытша босап келіп тұрған нағыз сорлылық
сәті. Ыдырыс үшін дүниедегі ең аяулы, ең ғазиз жан екені

мына сорлылық күйінде білінген, тұтқын әкесі өз мойнына
пенделік өмірдің итшілік қамытын кие тұрып, жас қалып
бара жатқан жалғыз ұлына:

рыдым. Ендігі естияр өзіңсің ... Сорлап қалдық қой, сендерге
сор болдым ғой. – Көзінің жасы алты тарам боп басын
иығыма сүйей, еңкілдеп ап жөнелді. Тамағыма лықсып кеп
ащы өксік тірелді. Кептеле қалған түйін ары да, бері де кетер

Саған қиын болды-ау балам! Кімге жалтақтарсың?! Шешең
сорлы қайтер екен?! – Әкем екеуміз бір-бірімізді сүйеген
күйі мектептен ұзай бердік. Ол әлденелерді маған түсіндіріп
айтқысы келеді, бірақ көзінен жасы бырт-бырт үзіліп,

ойын құрастыра алмай, қайғы азабы жанын күйзелтіп,
шөге түскендей. Өкініш, күйік, нала бәрі-бәрін тұңғышына
айтқысы келген-ау, шамасы. Қайтсін енді, сұм өмірде
түлкі боп жүре алмағанына; біздерді ел қатарына жеткізе

алмағанына; басына қара бұлт төнгенде қолтығына демеу
болар жан табылмағанына күңіренгені болар. Жалғыз ұлын
көріп, мұңын шағып, көкірегінде сартап болған қасіретін
ақтарғысы келген-ау. Жүрегі тілкем-тілкем боп, барар жер,

басар тауы қалмаған соң қамалқа іздеп маған жеткенін
айтсаңшы. Арқа тұтар тұңғышының да бордай үгіліп тұры­
сы мынау.
Әкемді дәл сол жолы ғана мына ғұмырда маған ең жа­

Жанат Ахмади
үһілеп зарлап, болған жайды толық түсіндіре де алмады.
Өзі әрең тұрған оның жүрегін қансырата берем бе деп, мен
де терең казбаламадым. Біраз күн аудандағы түрмеде қа­

малып, шыққаны бүгін ғана екен».
Осыдан былайғы кішкене ғана бөлмеде жүрдім-бардым
сұрақтар қойылып өте шыққан сот процесі, Қалиды жер
қаптыра жамандайтын Кенжалин жазған мінездеме, со­

ғысқа қатысып қан төгіп қайтқан әкесіне немкетті әрі
жазғыра оқыла салған үкім «жан әкесін» екі қолтығынан
іліп ала жөнелген өң түстері сұрқылтай милициялар,
олардың соңынан жанұшыра, жылап ұмтылған Ыдырыс

бала көріністерін жайбарақат бейтарап отырып оқу мүмкін
емес. Жалған дүние бір басына жапырылып құлап түскен­
дей боп, әкесін осынау пақырлық сапарға жалғыз өзі боздап
шығарып салғанда Ыдырыс қандай күйде еді. Ел кеткен иен

дала, жапан түзде жападан-жалғыз аласталып қалғандай
жаны өртене құлазулы күй кешкен; іздер-сұрары жок тірі
жетім қандай.
Атақты шопан Дәуітәлі сұрқия Кенжалинмен тіл табы­

сып, Қалидың қырық шақты қойын машинаға бастырып
ұрлатып әкеткеннің үстіне әкесін соттатқаны аздай, бас­
тарына қара күн туған бұлардың бағып отырған малын
сов­хозға өткізіп алып, шиеттей бала-шағалы отбасын жұ­

мыссыз қалдырады. Өзімен сөз тірестірген Ыдырысқа деген
қысастығын әлі де қоймаған ішмерез Кенжалин бала-ша­
ғаның таңдайын ағартып отырған жалғыз сауын сиырына
дейін жоғалған мал есебіне, совхоз пайдасына айдатып

алдырады. Ыдырыс аяғы ауыр, аурушаң шешесі екеуі бір
күні таң азаннан барып Дәутәлінің қорасын қарап өздерінің
екі қойын жазбай танып алады. Озат шопан «аяқты мал өзі
келіп қосылған ғой» деп зыр қағып, кісі нанбас қансызды­

ғын аша түседі. Қысқасы автор бұл шығармасында өмірде
ұшырайтын ең соқталы тетіктерді таңдап алып, оқырман
талқысында бітім таппас, айықпас күрес жүргізіп қояды.
Осы тартылған желі – арқауды жеріне жеткізе, ширықтыра

Әдебиет – жан нұры
керіп, сізді соның өн бойында ұстайды. Өз дегенін орын­
дау жолында қиянаттың қандайынан болсын тайынбайтын
Кенжалин кеңестік тоталиторлық түзім егіп шығарған,

бетін тілсең қан шықпайтын бірегей образ болып сомдалған.
Өмір ешкімнің ақысын жемейтіні тағы бар. Аяғында ше­
шесі де тірлік азабынан қайтыс болып, журналистикада оқи
жүріп Ыдырыс жетім қарындастарын Есік қаласындағы

интернат үйіне апарып, қайтып, жүргендегі тауқыметке
жан төзбестей. Айтсаң таусылмайтын оқиғасы бар «Таудан
түскен тұман» хикаятының басты кейіпкері ең соңында
мықты журналист болып шығады. Зомбылықпен көркейген,

қарғыстан күйрейтін зауал тағы бар. Баяғы бас шопан қу
басы жалғыз қалып, маскүнемдікке салынып жүргенде
Ыдырысқа ұшырасып қалады. Өзінің нағыз қара қасқа
иттігін мойындап кешірім сұрап жалбарынады. Кенжалин

де Ыдырысқа ісі түсіп, байырғы сайқалдығына салады.
Негізінде бұл хикаят романның жүгін көтеріп тұрған ірі
шығарма, десек те артық емес.
* * *

Ақиқатты айқындап жариялар,
Бара жатыр азайып қариялар.
Дауыл тұрса бүлк етіп толқымайтын,
Бара жатыр сарқылып дариялар, – деп Мұ­

қағали Мақатаевтың өлеңімен басталатын «Жерошақтың
түтіні» атты хикаясына қысқаша тоқталсақ. Хикаятта
со­нау заманның қиын-қыстау өмірін сипаттайды. Кеңес
атты азамат жастайынан ата-анасынан, бауырларынан

айы­рылып жетім өседі. Одан кейін көрген өмірі әскери
училище... соғыс... жаралану... госпиталь... қайта майдан.
Сол, түрлі қиыншылықтарды жеңіп келді. Бұл қайда
барады, кімге барады? Майдандас досы Сәбит ертіп әкелді.

Сәбиттің отбасы қой сойып, той жасады. Кеңестің ішкі жан
дүниесі әлем-жәлем. «Егер менің іні-қарындастарым да тірі
болғанда ғой, осылай қарсы алар еді, – деп іштей күрсінеді.

Жанат Ахмади
Сәбиттің анасы бұған колхоздың бригадасына бригадирлық
жұмысын тапсырады. Ертеңіне барып бригадасын қабылдап
алады, мұның көмекшісі әрі есепшісі – Базаркүл. Екеуі

тары өсіретін өзен жағасындағы алқапқа таң бозынан бірге
кетеді, ел жата, көк жүзіне жұлдыздар пырдай жамырғанда
бірге қайтады. Ақыры қысқа қарай екеуі үйленіп тынады.
Үйленгеннен соң үшінші күні Алматыдағы екі айлық қысқа

мерзімді басшылар дайындайтын курсқа аттанады, одан өз
ауданына сұранып еді, «Қызыл әскер» колхозына бірден
басқарма сайлады. Аудандық газеттің редакторы болып
шашы ұзын, қос бұрымды жесір келіншек Рабиға істейтін.

Бірақта өзіңнің айтқаның емес, тағдырдың жазғаны солай
дегендей Кеңес пен Рабиғаның жолы бір болады. Бірде
Рабиға Кеңесті үйіне туған күніне шақырады. Сол түні ол
үйіне қайта алмай, Рабиғанікіне түнеп қалады. Сол түннен

бастап ала жаздай үй бетін көруі мүлде сиректеп кетті, анда-
мұнда ғана түнеуге келеді. Соңғы кезде қос айыр, екі басты
жыландай екі ұдай ой екі жаққа тартып, есін алып барады.
Рабиғаға құлай берілгені сонша: өзін-өзі ұмытып, бар ынта-

ықыласы, ойы – сол.
Базаркүлге келгенде ... кежегесі кері тарта береді.
Нартәуекел деп одан біржолата кетіп қалуға бір нәрсе қолын
байлап, дәті жетпейді-ау... Ұзамай өзінің ұрпағы өмірге

келмекші. Жетімдік өмірді көрген ол, перзентімді жарық дү­
ниеге келмей жатып тірі жетім қалдырмаймын, – деп ше­шім
қабылдайды. Кеңестің колхозға жасаған еңбегі ұшан-теңіз
деп те айтуға болады. Өздерімен көршілес колхоздар бидай­

дан 10–15 центнерден алғанда, бұлар қырық центнерге дейін
маржандай дән жинап, шаш-етектен ырысқа батты да қалды.
Жасаған жұмыстарының берген нәтижесі өте жоғары деп, –
енді Кеңесті аупарткомның бюросының қаулысы бойынша

жолдамамен оны Томскіге мал маманы оқуына жібереді.
Екі айдан кейін колхозға оралады. Келіп ұлды болғанын
естіп қуанады, оған қоса Рабиғаның бұл маңнан кеткенін
естиді де бірден қуанышы су сепкендей басылады. Көктемін

Әдебиет – жан нұры
ілестіріп қайта оралар аққу құстардай жетер-ау, бір сәлемін
алып деп, әр таңға тілек артады, көз көрген жандар біреуі
бір нәрсе біле ме, айта ма деп әркімге бір жаутаңдайды. Иірім­

ге батқан тастай хабар-ошарсыз Рабиға тым-тырыс, жым-
жылас. Енді Кеңес төрт баланың әкесі атанады, ақырындап
өмірі өтіп жатты. Хикаяны оқып отырып, ерекше күйде
боласың. Хикая оқиғасын, адамдар тіршілігі мен іс-әрекеті

жайлы болмыстарды жазушы көркем тілмен жеткізеді.
Бұл хикаяттағы басты тұлға – Кеңестің жастық шағынан
қартайған дәуіріне дейінгі кезең терең толғаныспен, сырлы
мұңмен әдемі кестеленген.

* * *
Жазушының еңбегіндегі үшінші повесі – «Өрік ерте
гүлдеген жыл» хикаятын оқып отырып, тіпті ерекше күйде
боласың. Хикаяттың желісі интернатта оқыған балалар өмі­

рі туралы. Солардың ата-анасынан, бауырларынан, жақын
туыстарынан айырылғаны. Ондағы себеп соғыс азабының
кесірі. Бірінің әкесі соғысқа аттанып, шешесінен айырылып
қала берсе, енді бірі көкесін соғысқа жіберіп, жақсы кө­

ретін жеңгесінен ажырап қалады. Осындай балалардың
соғыстың кесірінен жақындарынан айырылып, ботадай
боздап қалғандары, сол заманның қиын-қыстау өмірін
оқыр­мандарына көркем ой, көркем тілмен жеткізуінен жа­

зу­шының керемет шеберлігі аңғарылады. Хикаят қиын­
дықпен ғана бітпейді. «Бір қайғының артында бір қуанышы
бар» демекші соғыстың да аяқталып, жеңісті күндерге де
жеткендігі. Енді сол соғыста қыршынынан қиылған азамат­

тарды естеріне алып, көздеріне жас толтыра толқыған
түрлі көріністер көз алдыңнан кетпейді. Адамдардың тір­
шілігі мен іс-әрекет­тері бөлек болғанымен, олардың көр­ген
қиыншылықтары бір. Ата-бабаларымыздың, бауыр­лары­

мыз­дың, кешкен тау­қыметін, соғысты көріп өскен буынның
қасіретін, осы хи­каяда діттеген жеріне жеткізе білгенін
жазушының кемелденген стилдік ерекшелігі деуге болады.

Жанат Ахмади
* * *
Бұл кітаптың екінші бөлімінде жазушының бір топ
әңгімелері берілген. «Махаббатсыз өмір жоқ» атты әңгімесі

оқырманды ә дегеннен өзіне тартып, оқиға қатпарына кір­
гізіп әкетеді.
Бұл әңгіме бірінші жақтан баяндалып, Жомарт деген
ақынжанды жігіт пен Гүлжан қыздың ортасындағы қасірет­

ті тағдырға құрылған. Оқиға барысының шынайылығы
сон­дай, әңгімені баяндаушы бұндағы оқиғаны өз басы­нан
өткізген автордың өзі ме, деп те қаласыз. Бұл оқырман
жүрегін сыздатарлық ауыр әңгіме. Қаралы да, жаралы

сүйіспеншілік. Әттеген-ай, дейсің. Адам жанының өрмекші
торындай нәзік пернесін зақымдап кететін өксулі тұстар
айла-лажыңызды тауысып, діңкелетіп отырады. Жолы
бол­маған шынайы ғашықтық үрейі өлім үрейінен кем бол­

майтынына осы шығарма дәлел. Баяғы, бағы заманның
ұлы ойшылдарының бірі Жан Пол: «Ешқашан достық
та, махаб­бат та іздемеген адам – сол екеуін жоғалтқан
адамнан мың есе сорлы» деген. Жомарт пен Гүлжан

арасындағы қайғылы махаббат дертінің өзі сүйе білмейтін
дөкір адамдардың күйкі өмірінен мың есе артық деуге
болады. Өйткені олар рухани әлектен қанша жараланып,
сезім дүниесі қаншалық қансырап жатса да, адам басында

болатын сол қайғының өзі көркем шығарма құдіреті
үшін соншалық биік. Рас, Сараий айтқандай «шынайы
ғашықтық адамның ақылының аяғына салынған тұсау».
Бірақ тағы бір ойшыл Ш. Дюкло «әлдебір жасты ғашық

болғаны үшін жазғыру – біреуді ауырып қалғандығы үшін
кінәлағанмен бірдей» дегені тағы бар. Солай болғанның
өзінде Жомарт пен Гүлжанның бір-бірін жақсы көріп,
сол жолда ақыры кедергі, соққыға ұшырауының өзі

оқырманды ашындырып отырып-ақ, рақат сезімге бөлейді.
Яғни, көркем шығарманың құдіреті өз қы­зығына батырып,
алды-артыңа қаратпай жетелеп әкетуі арқылы өз сезіміңе
серік етесің. Ашынып, күйіне отыру арқылы авторға риза

Әдебиет – жан нұры
боласың. Өйткені екі жас арасындағы нанымды, тәтті
сүйіспеншіліктің аяғы оларға у жұтқызып сол арқылы
оқырманның жан-дүниесін сілкіп оятады. Сәт сайын селт

еткізіп отырады, кейіпкерлермен біте қайнасып кетесің.
Күнделікті күйбің тірлік шылауында жүрген адам­ның
жайбарақат, бейқам түйсігіне шоқ тастауымен құнды.
Бұйығып жатқан жан сезіміңді жаңғыртуымен бағалы.

«Ғашықта шыдам болмайды, шыдам болса ғашық бол­
майды» деген бар. Жомарт «көрмесем айтар сөзім көп,
көрсем тілім байланар» дегеннің керін келтіріп, Гүлжанды
көрсе, кездессе, аузын буған өгіздей, сөйлей алмай, шы­

нымен-ақ ғашық бола сүйген еді. Соның салдарынан «бір
жыл кейін үйленейік» деген Гүлжанның тілегіне шыдас бере
алмай, көзді тас жұмып басқа қызға үйлене салады. Ақыл­
ды адам ақылынан адасса, ғашық болса да ақымақтарша

ғашық болмауға тиіс еді. Міне, бар қателік тек осы ұс­
тамсыздық кеселден туындайды. Оның үстіне қыздың да
керенаулығы болады. Бұрын әке-шешесінің және жалғыз
бауырының жол көлік апатынан мылжа-мылжа болып қанға

боялып жатқанын көрген Жомарттың жүрегінің ұстамалы
талмасы бар байғұс еді. Бір машинада келе жатып жалғыз
өзі ғана қалғаны бұған қасірет болған. Үйленуін үйленіп,
ұл балалы болғанымен өз басынан өткен кереғар тағдырдың

салмағына шыдамай, мезгілсіз қатыгез ажал құшады. Ал,
кертартпа Гүлжанның қасіреті енді басталады. Өкініштен
дерттене шерленеді. «Егіле сүйген елжіретер, күндерде бір
күн еңіретер» дегеннің кері келіп өкініштен өз бармағын

өзі шайнағандай болған Гүлжан көз жасын көлдетіп төгеді.
Мұндай оқиға сюжетін, шығарма арқау-өрмегін адам
жанының нәзік қыл пернесіне құратын сезімтал жазушы
Н. Қапалбекұлының қаламынан туған күңіреністер кей

тұста сенің де көңілінді ойрандап отырады. Іштей кеңкіл­
детіп, кірпігіңе шық тұр­ғызады. Автор әңгімесін аяқтай
келе «Бәрі кеш. Әсіресе шуақты сәтті өткізіп алсаң, уа­
қыттан қымбат ештеңе жоқ. Өкініш уытына қанатын

Жанат Ахмади
күйдіргеннен не түседі? Өкінбес үшін махаббатпен ойна-
мау керек, тәлкекке айналдырмау керек» деп қорытады.
Мұн­дай теорияны жайшылықта әр кім білгенімен дәл мына

әңгімемен үйлестіріп келгенде қарапайым ғана сөз құдіреті
өз-өзінен билік құрады. Бұны жазушының шеберлігі деп
қарау ізгі ниетті әріптестеріміздің қай-қайсысы үшін бол­
сын парыз деп білер едік. Нағашыбек әсіресе шығарма аяқ­

талып, Жомарттың өлгеніне Гүлжанмен қосыла жылаған
сіңлісі өзек өртегендей және Торғын деген қыздың көзімен
берілетін үркер шоқ жұлдызын еске алыңыз. Яғни табиғат­
ты қайғылы оқиғамен автор жымдастырып өретін тұста сен

енді өзіңнің мұнан былайғы өміріңде алқара көк аспаннан
үркер көрсең «Махаббатсыз өмір жоқ» аталатын осы бір
мұңлы әңгіме көкірек көзіңнен кино лентасындай тізбекте­
ліп өтер еді. Осының өзі онсыз да жақсы әңгімені тот

баспас күміс шегемен шегелегендей көркем бекітілген.
Әңгімені сонымен әдіптеп, оқырман есінен кетпестей,
сәулелендірген.
* * *

«Дос жүрегі» атты әңгімесін айтатын болсақ Қайыркен,
Таңат, Ермек үшеуі айырылмастай дос болады. Таңат мек­
теп бітірісімен институтқа оқуға түседі. Ал Қайыркен мен
Ермек екеуі ауылда қара жұмыс істейді. Кейіннен Таңат

Сәбира деген қызбен үйленеді. Екеуі әр аптаның соңында
ауылға келіп кететін. Олардың келуін Қайыркен мен Ермек
күтіп, алдарынан шығып қарсы алатын. Бір күні күтпеген
жерден Қайыркеннің үйіне Таңат келіп, енді институтты

тастайтынын айтады. Оған себеп Болғанбаев деген нағашысы
үйінен қуып шығып, жатқан жерінің, ішкен тамағының
ақысын сұраған. «Досының қатты қиналғанын көрген
Қайыркен ертесінде жалақысын алып, Таңаттың қолына

Әдебиет – жан нұры
сүйіп-сүйіп алды да асығыс жиналып қалаға жүріп кетті.
Қайыркен өзі «қанша» қысылып, қатқан нан жеп отырса
да досының қиналғанына шыдамады. Арада аттай алты

жылдан кейін барып үйленді. Қаратауда инженер болып
істеп жүрген Таңат пен Сәбираға шақыру қағазын жібереді.
Той қарсаңы қарбалас. Тойға шақырған досы Таңаттан
поштаның жеделхат қағазы келеді. «Үйлену тойларыңмен!

Таңат, Сәбира» деген ғана жазу бар, ары-бері қарағанымен
артық ауыз сөз жоқ. Бір күні Қайыркен досы Ермектен
Таңаттың ауылға демалуға келгенін естіп, келер деп күтіп,
көңілімді сергітер деген оймен тосып жата берді. Бірақ Таңат

келмейді! «Жаман достан зерек дұшпан артық» деп кеткен
дана халқымыз». Бұл әңгімеде де жазушы адамгершілік,
достық жайлы тебіренеді.
Өрелі жазушымыздың бірі Нағашыбек Қапалбекұлы­

ның аталмыш кітабындағы қай-қай шығармасын оқысаңыз
да, кетірген уақытыңызға өкінбейсіз, керісінше рухани
тоят табасыз, авторға риза боласыз. «Ақ шымылдық»,
«Соғыстың соңғы құрбаны», «Періште көңіл», «Бір тілім

нан» және басқа да әңгімелерінің қай-қайсысы болмасын
сыршыл лиризмге, қилы-қилы тағдырларға құрылған.
Кес­телі тілі бар, әдемі теңеулермен оқиғаларды іріктеуі
та­биғи түрде құптарлық жайт. Нағыз төселген прозашы

екенін танытады. Бүгінгі бабы келген тұсында шығармадан
шығармаға өсіп отыр.
Жалпы алғанда бұл кітаптың кез келген шығарма­ла­рын­
да жазушының кемелдегенін, өзіндік стилінің қалыптас­

қанын, тілдік қорының мол екендігін анық аңғарасыз.
Кітапта халықтың басынан өткен кешегі ауыр кезеңдердің
адам болмысының нәзік қырларына әсер ететін кесек оқи­
ғалар мен аянышты тағдырлар суреттелген. Сондай қиын

шақта да адамгершілік туын биік ұстаған азаматтардың
жарқын бейнесі нанымды да өнімді күйінде өрнектелген.
Повестері мен әңгімелерінде тек қиыншылықтарды көрсете

Жанат Ахмади
бермеген, оған қоса адам жанын тебірентетін махаббат, сү­
йіспеншілік арқылы адам жанының нәзік сезімін қозғай­
тын тұстары да жетерлік. Сондықтан да «Өнер» баспасы

шығарған бұл кітапты бүгінгі қазақ әдебиетінің бет бейнесі,
қазақ прозасындағы жетістіктердің бірі деп бағалауымыз
керек.
Кітап – қарым-қатынастың, еңбектің, күрестің құ­

ді­ретті құралы. Ол адамды өмір және күреске баулып ой
өрісін кеңейтеді, оған түйсік сана дарытады, тәрбиелейді.
Сондықтан да қазақ әдебиетімізде бұл кітаптың өзіндік алар
ерекше орны бар.

«Қазының малын өзінің бақ-тәлейі асырайды» дегендей,
Шерағаң осынау мерейлі жасқа ілінген қарсаңында баспа
департаментінің «Ғибраты мол ғұмыр» сериясымен «Шерхан
Мұртаза» атты кітап дүниеге келген. Мұқабадағы тақырып­

тың қатарынан берілген кітап кейіпкерінің байырғы өзіне
ғана тән айбынды суреті мен жоғары бұрыштағы республи­
ка жалауы өзара үйлесім тапқандай. Жеке кейіпкерге ар­
налған кітаптың мұқабасын бұлай алуда Астанадағы бір­

ден-бір беделді баспамыз «Елорда» толығырақ ойланып-
толғанып алғаны түсінікті болып тұр. Өйткені бұл кітаптың
республика жалауымен безендірілуі «алдымен бөрік киер
бас керек» демекші, Шерхан Мұртазадай халықтық, ұлттық

кейіпкердің болмысын, сұсын аша түскен.
Кітап авторы белгілі жазушы, әрі сыншы Тұрлыбек
Ма­месейіт Шерағаңның сонау балалық шағынан күні бү­
гінге дейінгі жеке басының туылыс-жаралысы, әсі­ресе

шығармашылық қарым-қуаты шеңбері жайлы аз еңбек­
тенбеген. Шерағаңдай сом тұлғаға деген қылаусыз, мөлдір
құрметі бар автор бастан-аяқ өзіне тән құлшыныспен сіресіп
отырып, зор жауапкершілікпен жазып шыққаны көрініп-

ақ тұр. Басқаша айтқанда бұл еңбек – Шерхан Мұртаза
деген кісінің мына өмірдегі, өте-мөте, қоғамдық-әлеуметтік
сыпаттағы тұрпат-тұлғасын сыйлайтын баршамыздың да
оған деген нағыз адамдық сүйіспеншілігімізді үстемелей

түсетін зор қажыр-жігердің ғана жемісі дей аламыз. Тіпті
«Шерхан танудың» басы міне осы кітап десек те артық
айтқандық болмас деймін. (Бұған – бұл айтқанымызға
аталмыш кітапты оқып шыққан кісінің көзі жетеді).

Алғашқы «Сөз тиек» бөлімінде «Ай мен Айшадағы Ба­
рысхан баланың көрмеген құқайы қалмайтын, Кеңес үкі­меті
алғаш орнаған кездегі әлеуметтік ахуалдан бастау алатын
автор сізді сол Барысханның күйініш-сүйінішімен-ақ бейне

Жанат Ахмади
«Селебе – себелеп келмей, селдетіп келеді» деген бар.
«Халық жауы» атандырып Мұртазаны ұстап әкеткеннің
үстіне колхоз бастығы Жуанқұл мен бригадир Тасбет де­

гендер қаршадай ғана Барысхан баламен күндес қатыннан
туғандай жұлқысады. Болашақ Шерханның кім болары,
заманның қалай өзгерері оларға беймәлім. Адам – жұмбақ,
адам тылсым, әрбір адам өмірі арнайы зерттеуді керек

ететін өзінше бір дүние екеніне бүгінгі Шерағаң, бір кездегі
Барысхан баланың бастан кешкен жапа-машақаттарын
білген кісі толығырақ түсінер еді. Қазақ жеріндегі болған
аштық, жалаңаштық, жоқтықтан Мұртаза мен Айша ор­

тасындағы: Құттыбай, Елтай, Сәткүл дейтін үш бірдей
перзент бірінің артынан бірі жастай шетінейді. Ата-ана бе­лін
бүгілдіргені сонша қайғыдан кейін Құдайдан бір, ар­уақтан
бір сұрап алған Барысханның әкесі Мұртаза «Халық жауы»

атанып, Сібірге айдалады. Содан Сібірдің әлдебір түкпірінде
қайтыс болып қаралы хабар жеткенде Айша небары 28 жас­та
ғана болатын. «Бай күйігі – етекте, бала күйігі – жүректе»
десек, өлісі-өлі, тірісі-тірі азап тартқызған балалары мен

жастай жесір қалған ерінің қайғысы Айшаға оңай жүк
болған ба еді. (Міне осының бәрі өз басыңыздан өтпеген соң
айтуға ғана жеңіл).
Мәселен бүгінгі ортамызда жүрген арыстандай айбар­

лы Шерағаңды күні кеше бала кезінде әлдекімдерден таяқ
жеп, аяусыз соққы көрген кісі деп кім ойлапты. Жай қақ­
қы-түрткі көру өз алдына бір басқа. Ғазиз анасы екеуі
бірі «халық жауының баласы» бірі соның әйелі ретінде

көрмеген қорлықтары жоқ. «Ит тұрғанда өзі үретін» дегендей
алғаш­қы Сәбеттік диктатураның «айтақ» десең алып түсетін
қар­ғылы төбеті – иті болып үрген белсенділер қаулаған.
Солар тектес шаш ал десе, бас алатын колхоз бастығы

Жуанқұл, бригадир Тасбеттер ешнәрседен қайтпайтын, туа
қайсар Барысхан­ды екі сөзге келмей қамшының астына
алған тұстарды тебіренбей, жайбарақат отырып оқу мүмкін
емес. Тұщы етіне, ащы таяқ тиіп ширығу шегіне жетіп

Әдебиет – жан нұры
ашынған Барысхан анасы Айшаға қол жұмсаған Дүйімбай
дегенді желкеден ала кетіп алқымдай қылқындыруға мәж­
бүр болады. Тағы бірде Тасбет анасын боқтағанда да ызасына

шыдай алмай айыр ала жүгірген баланың жан шырылынан
көмейіңізге әлдебір түйіншек пайда бола кетеді. Көңіл
босатарлық өксік түйінін жұтқынып тоқтатасыз. «Көкжал
туған – қой терісін жамылмас» дегендей, ер боп туған ба­

ланың құм боп тұрған жігерін аяп кетесіз. Жасып та оты­
расыз, ызаға булығып кектеніп те отырасыз.
Бір жұбанарлығы, осының бәрінен Барысхан баланың
күрескерлігінен бүгінгі күн көз алдымызда жүрген Ше­

рағаңның туылыс-жаратылысын, кекшілдігін жазбай та­
нығандай болып отырасыз. Қазақ атамыз «алмас қанжарды
жұмсақ қайраққа қайрайды» дегенді айтқанда, Шерағаң
сияқты кісінің тек ақыл сүзгісінен өтетін жерге ғана бас

иетін, хан айтты деп ықпайтын, қазы айтты деп бұқпайтын,
өзіне ғана тән, біртуар қасиетін межелеп айтқан тәрізді.
1932 жылы бір ауылда туған бес баладан сол кездегі
шегіне жеткен жоқшылық, шешек ауруы, және басқа

дерттер салдарынан тірі жүрген Шерағаң ғана екен...
Сұрапыл заман зұлматын аша түсетін бір тұста «Шерхан
Мұртаза» атты кітап авторының толғанысты ой-қиялына
жүгінсек:

«Қайран қазекем! Жаратқаннан – Алла Тағаладан медет
тілеп, үмітін үзбеген тәубешіл қазекем, шалажансар жатса
да алдағы күнін ойлады. Өмірге ұрпақ әкелді... Кім біледі?!
«Ұл туғанға күн туады» дейтін қазаққа сол жылдары ұлы

Жаратушы: «Үмітіңді үзбе, әлі көрер күнің бар. Ұрпағыңды
жалғастыра бер!» деп түйеді.
Бас-аяқсыз, жеке алынған бұл үзік бірден төте көзбен
қарағанда тосын көрінуі мүмкін. Бірақ бұл сезімге берілу,

шалықтау емес. Бұнда ұлт қамы жатыр. Барысхандай бір
бала туып еді, қазақ қоғамының белгілі қайраткері болды.
Қазір қазақтың небір қаракөз жетім балалары шет елдерге
әкетіліп жатқан жоқ па! Шерағаң, Фариза Оңғарсынова,

Жанат Ахмади
Серік Абдырахманов, Амангелді Айталы, Уәлихан Қали­
жановтар тағы басқа ұлт зиялылары солар үшін солардың
тағдыры үшін неге шырылдап жүр?

Сол сияқты халық санын, қазақты көбейтуге құлықсыз
ата-аналар аз ба? «Қырықтың бірі Қыдыр, мыңның бірі
Уәлі» дегендей, келешек қазақ қоғамында елге тұлға
боларлықтай бір перзент өз елі-жерінен қиян шетке ауып

кетсе, кім үшін залал деген сұрақ туады. Ашыңқырап айт­
қанда кітап авторы Тұрлыбек Мәмесейіт «жұрттың бәрі
Шерхан Мұртаза емес» дегенге көз жеткізеді. Ш. Мұртаза­
ның өз сөзімен айтқанда «үстіңгі еріні көк тіреп, астыңғы

еріні жер тіреп, темекісін күннің көзіне тұтатқан» ең асқақ
«мырзалар» да ұлт қамын, қоғам, Отан қамын «Халық
қалаулысы» деген атына сай, Шерағаңдай ойлап, Шерхан
Мұртазаша жан салып жүр ме екен?! Рас, – «Иса пайғамбар

өз жолымен, Мұса пайғамбар өз жолымен» деген бар, оған
ешкім көз жұмбайды.
Кітап авторы өз кейіпкерінің балалық, бозбалалық
шағын ашуда «Ай мен Айша» роман-дилогиясын жете

тек­серіп егжей-тегжейлі зерттеу арқылы оқырманына
Шерхан Мұртазаның жазушылық қарымын ұғындыра түс­
кен. Өмірбаяндық романның қыр-сырын, жазылу тәсілін­
дегі ерекшеліктерін зерделеп екшегенін көреміз. «Шерхан

Мұртаза» атты, көлемі 15 баспа табақтан тұратын бұл кітап
«Тұғыр мен тұрғы», «Белес пен бел», «Асу мен асқар»,
«Түйін сөз бен сүйін сөз» дейтін төрт бөлімнен тұрады.
Екінші бөлімнің «Жүректен маржан іздеген» деген тарауын

(116 бет) Тұрлыбек Мамасейіт былай бастайды: «Жазушы­
ның еңбегі кейде жер қойнауынан асыл тас іздеген кенші
еңбегіне ұқсайтын сияқты. Бірақ асыл тасты табумен
кенші жұмысы шектелмейді ғой. Ол тастың бір кесегінен

бір мысқал алтын ба, алмас па, сондай нағыз асылдың өзін
тапсаң, міне сонда ғана еңбегінің жанғаны, маңдай теріңнің
өтелгені. Ал жазушының іздейтіні, ізерлейтіні өмірдің сы­
ры, адам жанының жыры. Ол да оңай олжадай оратыла

Әдебиет – жан нұры
кетпейді, нағыз іздегенге табылмастың өзі. Өйткені өмір
күрделі де, күрмеулі, адам – тылсым, адам жұмбақ. Осы
күрмеудің түйінін шешіп, салдарын саралай алса ғана,

жұмбақтың құпиясын ашып, тылсымның тінін таба алса
ғана жазушының еңбегі жанады. Оларды таба алмаса – босқа
әурешілік», дейді сыншы. Бұл айтқанға дау бар ма. «Орнынан
сырғыған тас орнықпайды» демекші, бір сөзін орнынан

қозғасаң шамырқанып, мүлт кететін бұл сөйлемдерді
кеудесін кере отырып түсіруі автордың өз кейіпкеріне –
жазушы Шерхан Мұртазаның шығармашылық қуат көзіне
асқақ та, шексіз сенімінен барып туғаны мәлім. Оны мұнан

былайғы бөлімдерден де көзі қарақты оқырманның өзі
айқын байқай алады және сыншының айтқанына иланып,
нанып отырмауға лажы қалмайды.
«41-жылғы келіншек», «Табылған теңіз», «Бұлтсыз күнгі

найзағай», «Белгісіз солдаттың баласы», «Қара маржан»,
«Қызыл жебе», «Тамұқ» аталатын кітаптары Шерхан аға­
мыздың шығармашылықтағы көкжиегі қаншалық шал­қар,
қаншалық ұланғайыр, көл-көсір дүние екенін әйгілей­тіні

мәлім.
«Қызыл жебе» романының бірінші кітабында Шерхан
Мұртаза Тұрардың әкесі Рысқұлдың басынан кешкен шым-
шытырық тауқыметтерді бала Тұрардың көз алдынан өткізе

отырып, қазақ халқының болашақтағы біртуар жалын­
ды күрескер перзенті, Тұрар Рысқұловтың өсу жолындағы
көркем бейнесін сомдап шыққан болса, сыншы Тұрлыбек
Мәмесейіт кітаптағы қат-қабат сурет керуенінің арғы ас­

тарында оқырман назарынан көмескілеу, жасырын тұрған
кейбір қосымша түйіндерді хирургия операциясы іспетті
көрнеуге, жарыққа алып шығып отырады. Олай болатыны
әсіресе «Қызыл жебе» тектес ұшан-теңіз оқиғалы, тарихи

оқиғаларға бай, әлеуметтік саяси кезеңдерге арналған көр­
кем шығармада айтары басынан асып төгілетін жазушы
әрбір кесек картинаның қойын-қонышында саулап жатқан
ой-толғамдардың барлығын жайып салып отыру мүмкіндігі

Жанат Ахмади
болмайтыны белгілі. Сол үшін тегінде жазушы еңбегін
көрсетуді мұрат ететін әрбір сыншы, әрбір қаламгер былайғы
әр дәрежелі оқырманға көмекші, бола алуы жақсы боры­

шы. Дәл осы орайда кәнігі жазушы әрі сыншы Тұрлыбек
Шерхан Мұртаза ағамыздың шығармашылығын қалтқы­-
сыз, қапысыз таразылап шыққан.
Патша үкіметінің саяси тұтқыны ретінде жер аударыл­

ған Александр Броников бала Тұрар, оның әкесі Рысқұлмен
бір түрмеде бас қосуы болашақ қазақ ұлтының Сталинмен
иық тірескен қайраткері Тұрар Рысқұловтай перзентіміздің
туа саңлақ зердесіне сәуле түсірген. Заманынан таяқ жеп,

патша чиновниктерінен зардап шеккен орыс адамы сол
кездегі саяси ахуалдан көзі ашық еді әрине. Бала Тұрар
түрме начальнигі Приходконың қас-қабағын бағып, өзінің
зеректігін танытады да оның балаларын гимназияға апарып

қайту сеніміне ие болады. Сөйтіп жүріп алғыр бала, Тұрар
Наташадан орыс әліппесін үйренген.
Өмірде өзің үшін жаман болып кездескен бір әрекет ке­
йін жақсылық келудің себепшісі болатыны бар ғой. Мысалы

Тұрар Рысқұлов бала кезінен түрме көріп, орыс тілін біле
бастауы кейін оның Сталинге орынбасар болу дәрежесіне
көтерген, деуге болады. Балалық шағын сондай өмірден
бастап, әкесі жетпеген өріске Тұрар жеткені айдай әлемге

аян.
Мұхтар Әуезов Тұрар Рысқұловтың атын атауға болмай­
тын уақыттың өзінде «Қараш-Қараш» оқиғасын жазып
кеткен болса, Шерағаң оған қарап тосылып қалмады. Өмір

өнегелері бір-бірімен туысып, сәйкес келген Тұрар Рыс­
құлов тағдыры асау да, арлы жүрегін бұлқынтып, киеге
толы жан-дүниесін тыныш таптырмаған Шерхан Мұртаза
сүйікті кейіпкері туралы шері тарқағанша жазып, армансыз

көсілгені мәлім. Өзге жүйріктер тосылып тоқтайтын бәйге
төбе – көмбені місе тұтпай, жер түбіне шабатын тұлпарша
алымды құлашын кең тастап тізгін тартты – Шерағаң. Бес
кітаптан тұратын роман-эпопея арқылы автор Тұрардың

Әдебиет – жан нұры
көркем бейнесін сомдаудағы көп жылдық бейнетті еңбегінде
кейіпкерінің жан-сарайына кіріккені сонша, екеуі бір кісіге
айналып кеткен десе боларлық. Бұл орайда атамыз қазақтың

«батпаққа батқан пілді, піл ғана шығара алады» деген
даналығын пайдалансақ артық болмас.
Тұрар Рысқұлов өмірі гүлденіп, кемеліне келген біраз
жылдарды айтпағанда Сталиншіл ішмерез саясат оны үнемі

батпақтан бетпаққа ығыстырып, ақыры түбіне жетпеді ме!
Тіпті әкесі Рысқұлдың кешкен ғұмыры ше?! Адамзатқа
бұйырылған аз ғана, қысқа ғана өмірден, не көріп өтті?
Рысқұлдың бауыр ет – көз қарашығы Тұрар тағдыры не

болды?! Бір тұрар Рысқұлов емес, қаншама асылдарымыз­
дың жазықсыз кеуделерін оқ тесті. «Оқ – тебен боп кіріп,
теңгедей жерден шығады», «қой құмалағындай жерден
кіріп, жылқы тезегіндей жерден шығады» деп босқа ай­

тылған ба еді. Түймедей боп кіріп, тұран тартып, опырып
шығатын сол қарғыс атқыр қорғасын кімімізді жалмамады?
Сондай сансыз тектілерімізге түбінде іздеу салып, кі­
таптар жазу, мәңгілік рухани ескерткіш орнату қайсы­

мыздың, қаншамыздың қолымыздан келіп жатыр?!.. Бү­
гінгі дені сау, басы аман шенеунік ағайынның кейбірі
үшін Тұрар Рысқұлов туралы отыз шақты жыл уақыт
сарып етіп жазылған бес кітап – бес мың теңге құрлы

көрінбеуі де мүмкін-ау!.. Бірақ өз олжасын азсынған ондай
обыр біреулер үшін жазылмайды – кітап. Озық ойлы, саңлақ
жазушыларымыздың қуатты қаламынан туатын даналық­
тан нәр алушылар жоқ емес. Ұрпақтан ұрпаққа із қалды­

ратын әр заман кемеңгерлері өзінің ұлты үшін, халық үшін
керек.
«Сиырды шапқа түртсең – желінінен қалдырасың»
демекші, кейбір шенеуніктерге «Тұрар Рысқұлов жайлы

неге оқымайсың» десең оларды теріс айналдырып, өкпелетіп
алуың әбден мүмкін. Әуезовтің Абайды жазуы (Мұхаңның
бабалары Тобықты еліне көшіп келіп Құнанбай ауылымен
аралас-құралас болуы), Қабдеш Жұмәділовтің сонау бір өрт

Жанат Ахмади
жылдары Қазақстанға жетіп «Соңғы көшті» жазып, артқы
елге іздеу салуы, Шерхан Мұртазаның Тұрарға рухани мәңгі
ескерткіш тұрғызып, маңдай тердің жемісі арқылы ерлік

көрсетуі, тағы тағылар адамға мынандай бір қиял туғызады.
Ізделетін аруақ қаншалық мықты болса, Алла іздеушіні
соған сәйкес етіп жаратса керек деп ойлайсың.
Сол тектес Тұрлыбек Мәмесейіт «Шерхан Мұртаза»

де­ген кітап жазған екен, автор өз кейіпкерін ойдағыдай
сомдап шықты ма, жоқ па? Ешкімнен жасқанып, кімнен
де болса тартынбай айтуға болады, аталмыш кітап сөзсіз
үлкен дүние. Кітапты оқып отырып Тұрлыбекті айлап,

жыл­дап үстелге байлап тер төккізген не деп ойлайсыз? Ол
әри­не ең алдымен Шерағаңның ұланғайыр еңбекқорлығы
соған қоса Т. Мәмесейітов кейіпкерінің қоғам алдындағы,
ел-жұрт алдындағы сирек болмысы. Шығарманы тереңдеп

оқыған сайын соны ұғына түсесің. Кітап – Шерхан Мұрта­
за өз заманының қадау-қадау айтулы тұлғаларының бірі
екені жайлы жар салады, жеткізіп айта алады. Кейіпкерінің
тұла бойындағы өзіне тән қасиетін жан-жақты, әрі ила­

нымды ашады. Шерханды мақтау керек емес, қазақ қоғамы
Шерхан сияқты даналарымен мақтана білуі керек екенін
есіңізге салады. Ол – тәуелсіздік алған – егеменді еліміздегі
ұлттық қайраткеріміз. Күні кеше ғана аяғын тәй-тәй басып,

аз ғана жылдың ішінде төрткүл дүниеге таныла бастаған
кез келген дамыған мемлекеттермен терезесі тең, Қазақстан
Республикасының ең қабырғалы азаматтарының бірі. Өз
ұлтынан тұңғыш рет сайланған Елбасы – президенті мен

үкіметіміздің рухани ісін адал пейіл, ақ ниетімен алға
апарушыларымыздың бірі және бірегейі.
Үкіметіміздің басшысы Иманғали Тасмағамбетов мыр­
за өткен 2001 жылы (ол кезде премьер-министрдің орын­ба­

сары) «Отырар кітапханасы» сериясымен тәуелсіздігіміз­
дің 10 жылдығына орай 100 автордың кітабын шығарып
қаламгер қауымы атынан шексіз алғысқа ие болуы сондай-
ақ Сунақ жұртынан шыққан ұлы оқымысты Хусаммеддин

Әдебиет – жан нұры
баба жайлы Түркия, Мысыр, (Египет), Индия елдеріне өз
атынан сұрау салып, бірталай деректердің басын құрауы
жоғарыда айтқанымыздай ізделушілердің құпия, беймәлім

киесінен туған түрткі, құдірет ықпалы деуге болады. «Кеме
суға жеткенше арбаға мініп барып, суға ілінген соң арбаны
өзі арқалайды» дегендей қаламгер жұртшылық Иманғали
бауырымызды да зерделерінде сақтай алатынына сенеміз.

Сөз соңында айтарымыз – Қазақстан Республикасы мә­
дениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінің
үкіметтен пәрмен тапқан бағдарламасы бойынша Бас де­
партаменті жолға қойған «Ғибраты мол ғұмыр» сериясымен

шығарылып отырған «Шерхан Мұртаза» атты бұл кітап
Шерхан ағамыздың 70 жылдығына арналған осынау дүбірлі
мерейтойына орай сәт-сағатымен дүниеге келген ұлттық
табысымыздың бірі дей аламыз!

«Орман жолбарысты қорғаса, жолбарыс орманын қор­
ғайды» демекші, Шерағаң халқы үшін жүрсе – халқы
ұлтының рухын арда емген ұлына ұзақ ғұмыр, денсаулық
тілейді!!!

60 жасқа жігіт қалпынан танбай жеткен – Нұрқасым
Қа­зыбеков жайлы оның шығармашылығы туралы сөз қоз­
ғар алдында тумысынан кірпияз жаралған қаламгердің
табиғатына болмысына орай бірер сөз.

Нұрқасым Қазыбеков «сегіз күндік өмірдің тоғыз күндік
айласы бар» – дейтін – пендешіліктің ұсақ-түйек көң-қо­
қысына бой алдырмаған адам.
«Епті тірегіне сенсе, текті жүрегіне сенеді». Нұрекең

өз жүрек жолына сенгеннен өзгені үйренбейтін, замана ау­
руымен ауырмайтын бұлжымас жаратылыс иесі. Біреудің
алдында «пенде» боп мәймөңкелеуді ұғынбайды, үйренбейді.
Осы мінезіне қарап атамыз қазақтан қалған: «барма биге,

өзі келсін – үйге, барма ханға, өзі келер – малға», немесе;
«бай алдына барып көр, пақыр болмасаң маған кел, қазы
алдына барып көр, қапы қалмасаң маған кел» деген на­
қылдарын еске алғыңыз келеді… Олай деп отырғанымыз,

Нұрқасым Қазыбековті білетін жұрт, дос-жараны оның кісі
алдына барып кіріптар болып әр түрлі «бұйымтайшылар»
қатарында бас иіп жүргенін көре қоймаған болар. Ал «қат­
ты ағашты жейтін жұмсақ құрт» болатынындай Нұрекең

жағымпаздыққа бой алдырмайды. Жаңағыдай мінезі бар
Қазыбеков «бойына сеніп» жүргенде оған лайықты жылы-
жұмсақ сыбағаны әлгіндей «жұмсақ құрттар» біреу еншілеп
кетуі ғажап емес қой. Мысалы, әдебиет жанрының ең

басты талап шарты «тіл» болса, тіл ой қазынасы. Нұрекең
өз шығармаларын ділдің тілімен жаза жүріп және тіл жө­
нінде баспасөз беттерінде бір кісідей айта жүріп-ақ, бірақ
шығармашылық жөніндегі әр түрлі үлкенді-кішілі лауа­

зымдарға ие болатын әріптестерінің қатарынан табыла
қоймайтындығы... оның рухани жалқылығының сыпаты
тәрізді ұстам ерекшелігі де осында.
Нұрекең өзінің бір сөзінде: «қасаң пейілділердің мақ­

тағанынан, Қалтайдың даттағаны артық!..» деп біраз
жұрт­қа әзіл-аңыз болуы да, айтқанымыздың бір дәлелі

Әдебиет – жан нұры
болса керек. Н. Қазыбеков тегінде жігерлі, қайсар адам
болғанымен, бала жүректі ынсап. Ойы орындалмаған,
зерек баладай жан-сезімі әлденеге құлазып, жалғызсырап

жүретін кездері бар. Адам табиғаты әр түрлі. «Қарны тоқ
қазанның қаспағына қарап тыжырынады» болса, өз атағы
өзіне жетерлік кісілер сол лауазымына қарай кеуде керсін…
Ал, осы Нұрағаң қалайша тыжырынады, демейсіз бе?..

Міне, гәп сонда. Әр қиынның өз оңайы бар, әр көңілдің
өз жұбанышы бар. Біреу арқан бойы жердің тұсау бойы
төтелігін тауып, жансебіл, өлермендікпен ұтқанына қуанса,
біреу бас имей, аспандағы басын жерге түсірмей ұтылғанына

жұбанады. Қазыбеков осының соңғысына жататын жан.
Оның өзін тек құдайшылық бағаммен танып білсең, жетіп
жатыр. Бұл жан-дүние сәбилігіне жақындықтың белгісі.
Өмір тауқыметінің күнделікті күйкі ықпалы, оның арба­-

ғыш апиыны дарымаудың, тәсілқойлықтың көн-қоқысын
бойына жұқ­тырып, кірленбеудің белгі-бейнесі осы деп біл­
сек болар. «Байдың ұлын шобырдан жығылса, тұлпарға
мінгізеді». Ет ұстаса етегіне қан тиіп, қарын ашыса, балағына

жын тиген келініне торғын-торқа кигізеді.
Бұның бәрін неге тәптіштеп отыр десеңіз – Нұрқасым
Қазыбеков өмірдің өрлі-қырлы талаптарының бәріне бір­
дей көндіге салмайтын адам. Бір нәрселерге іштей келісе

алмай, ой-дүниесі тықыршып жүретін жазушылардың
қатарына жатады. Өз басын жекелеп айтсақ, сауалдардан
басы бо­самайтын, қайшылықты пікірлердің адамы десек
те, артық емес. «Асанқайғылық» адамның көп нәрсеге қын­

жыла қа­райтындығымен, көп нәрсеге жан ауырта біле­
тіндігімен екшеліп өлшенеді, ерекшеленеді.
«Қамсыздың ойы сайранда» болудан аулақ, Н. Қазыбеков
студент кезінен өзіне өр талап қойған. Өйткені, алпысын­

шы жылдары Шыңжаң өңірінен ауып келгендер қиындық
атаулының біразын көріп барып, оқуға түскені мәлім.
Сондықтан Нұрқасым алдымен «жазушы» атанып, өмірді
сонан соң таныған кейбір қаламгерлердің қатарынан емес.

Жанат Ахмади
Олай дейтініміз Қазыбековтің алғаш жаза бастаған: «Солдат
болып келген студент», «Тұсаукесер», «Көкжал» тәрізді
әңгімелерінің өзі қағазға бастапқы бір түскен қалпынан

қайта өңделген емес. Әрі көзі қарақты оқырмандардың
назарына сол тұңғыш әңгімелерінің өзімен-ақ іліне бас­
тағаны мәлім.
Шығармаларының өн бойында мінез ең басты орын ала­

тыны оқырманды селкеу сезімге жібермейді.
Кейіпкерлері қынжылса оқырманының қирап қынжы­
лып, өкінсе – ширыға ашынып өкінетіні және оқырманын
сол көріністерге қалтқысыз сендіре алатыны қаламгердің

ішкі сыр көшірмесі. Көп ежіктеп сөзуарлыққа салынбай;
ішкі үйірімімен ым беріп отырады. Жағымсыз кейіпкерін
жүрегіңе май кілкігендей, тотита мінеп-шенеп отыратыны,
автордың өз жаралысына тән егіздік. Сергек оқушыға көп

тұста езу тартқызып, қаныңызда ерекше бір жылы ағыс
пайда ғып, күлкілі әжуаға тартатыны бар.
«Мың да тоғыз жүз алпыс үшінші жылдың күзі бола­тын!
Оқуға қабылданған соң бір жұма өтті ме, жоқ па, Шамал­

ғанға жұмысқа жіберді. Біз группадағы кейбір балалармен
сонда таныстық. Бұған дейін Бақиды жас мұғалімдердің
бірі екен деп жүріппін. Қалғандары да кілең қасқа мен
жайсаң сияқты. Оқуға бәрі Американы ашып кеп түскен­

дей сыңай танытады! Мына сұрларымен біреуді оқытпаса,
өз­дері оқитын түрлері жоқ».
Міне осыған бажайлап қарасаңыз жаңағының бәрін
көріп тұрған сырт көз яғни, бірінші жақтан сөйлеп отырған

кейіпкер өзге студент әріптестерін келемеждеп оларға кі­
рікпей тұр... (Мүмкін ол Қытайдан жаңа келген Нұрекеңнің
өзі шығар) Кім болсын мейлі, әлгі ойларымен-ақ жаңағы
білім алмай жатып шіренген «құрғақ мырза» студенттерді

жорта шенегенде қыбыңды қандырғандай. Тың көздің тың
бағасы көкейіңе қонады, күлкі шақырады. Автормен бірге
сіздің де бос кеуде, дүрмекшіл студенттердің сыртқы жасама
әсемпаздықтарына деген жиренішіңізді қоздырады. Бұл

Әдебиет – жан нұры
Жазушының шығармалары жайлы сөз ету алдында бү­
гінде кемел жасына келіп отырған автордың бұған дейін
жарық көрген туындыларына көз салып өтуге тура келеді.

Н. Қазыбековтің алғашқы кітабы ҚазМУ-дің филоло­
гия факультетін бітіргеніне үш-төрт жылдай уақыт өткенде
«Жазушы» баспасынан жарық көрген, «Тұсаукесер» жина­
ғы болатын. «Шалғайдағы мектеп» осы баспадан 1974 жылы

шыққан. Ал «Бейтаныс», «Ағайын» повестері «Жалын» бас­
пасынан 1976–82 жылдары басылып шықты. Өзі «Жазушы»
баспасында онан соң «Жалын» альманағында редакторлық
жұмыс істей жүріп, қаламының сиясы құрғамай үнемі жазу

үстінде болған. Нұрқасым Қазыбековтің қаламынан туған
«Ауылдағы ағайыңдар» повесі мен «Ой таразысы» аталатын
қарымды сын мақалалар жинағы «Жазушы» баспасынан
1988–91 жылдары дүниеге келді. «Ой таразысы» кітабының

сырт көркі және қағаз сапасы ешкімнің тандамалылары­-
нан кем шығарылмаған болса, оның ішкі қуаты да аты
белгілі сыншыларымыздың сындарынан кем соқпағанды­
ғын оқыған кісі жасқанбай айта алады.

Сондай-ақ «Советский писатель» баспасынан «Сын
охот­ника» (1990) «Дала өрнектері» атты этнографиялық
си­паттамалар жинағы «Балауса» баспасынан 1994 жылы
жарық көрді. Және осы 1994 жылы «Жазушы» баспасынан

«Мың бір хадис» аудармасы дүниеге келгені мәлім. Ал
H. Қазыбековтің мерзімді баспасөз беттерінде мәселен «Пио­
нер» журналының 1985–86 жылғы сандарында «Төрт тү­
лік­ке си­паттама» этнографиялық туындылары сияқты жас

ұрпақ үшін ауадай қажет біраз еңбектеріне тоқталмаған­
ның өзінде Абайдың Қытайдағы зерттелуі мен қытай
тіліне аударылуы туралы «Тосын зерттеу» деген мақаласы
«Жұлдыз» жур­налында одан кейін Пекиндегі «Аз ұлт әде­

биетін зерттеу» дейтін журналдың 1990 жылғы 1-інші
санында қытай ті­лінде басылған. Мұнан басқа жазушы
көзбен көріп, бастан кешкен оқиғаларға байланысты ұзақ
желіге құрылған тарихи монографиялық цикль түріндегі

Жанат Ахмади
«Мен туған үй» деп аталатын қызықты да, қайғылы су­
реттерден тұратын келешекте жарық көрмек кітабының
топтама туындылары әзірше мерзімді баспасөз беттерінде

жарық көріп жатқаны жұртқа аян. Ондағы: «Ата жұртқа
біз солай оралғанбыз», «Ақыры құда болып тындық», «Бір
рет мас болам деп», «Ту қоянның сорпасы», «Далай ламаның
күшігі» әңгімелері қиын кезеңдегі азапты сюжеттерге

құрылған дүниелер. Бұл шығармалар автордың Қытай-
Советте көрген, түйген ең оқшау болмыстардан екшеп алған
хикаялары.
Бұлардан басқа автордың тағы бір соқталы еңбегі «Бес

жылдық түрме тарихы» деп аталатын «Жалын» баспасын­
да жатқан жинақ. Оның ішінде Таңжарық Жолдыұлының
бұрын еш жерде жарияланбаған төрт дастаны және ақын
туралы ел аузынан жинақталған қысқа қайырым үзік-үзік

әңгімелер жиынтығы бар.
Осы сияқты «Алтын орданың құрылуынан құлауына
дейін» деп аталатын «Шора» журналынан аударылған «Ал­
тын Орда» хандығының тарихына байланысты еңбегі де

баспаға әзір тұр. Мұнан тыс бір кезде Алматы мешітінің
көрнекті қазысы болған ірі оқымысты, діндар ғалым Сад­
уа­қас Ғылманидың асқан ғұламалық қабілеті жөнінен
жазған зерттеу (ол кезде дін төңірегінде ауыз ашуға бол­

майтын, Құдайсыз заман) мақаласы да өз кезінде жарық
көріп, әрі теледидар көрермендерін адамдық ар-ұждан
нақылияты жағынан қанағаттандырарлық мерейлі енбек
болғаны бар­шаға мәлім. Бұл Нұрекеңнің өз әкесі Қазыбек

молдадан жастайынан «имандылық» жөнінде алған тәлі­
мінің де әсе­рінен екені анық. (Тегінде ел ішінде асқан
жомарттығымен аты шыққан Қазыбек ақсақал туралы
атамыз қазақтың «жомарт қолға сатылап келіп лашын құс

қонады, жомарт жүрекке иман қонады», деген нақылын
арнасақ боларлық кісі еді. Астындағы атын жолда біреуге
түсіп беріп, үйіне ер-тоқымын арқалап келгенін білетіндер
бар.

Әдебиет – жан нұры
Ал Н. Қазыбеков аудармалары: 1. «Тапқыр бала»,
1989 жыл, «Жалын» баспасы (Қырғыз халық ертегісінен);

(«Зер­кало») атты балаларға арналған әңгімесі 1985 жылы
«Жалын» баспасынан жарық көрген. Бұл аударма «Қырғыз
қызғалдақтары»
жинағының

негізгі
бөлімін
құраған;

«Жалын» баспасы 1983 ж.; 4. Ұйғыр жазушысы Ахметжан
Ашировтың «Нұр Ана» повесі «Жұлдыз» журналының
1990 жылғы 11-інші саны; 5. Ұйғыр жазушысы Тұрған
Тоқтамовтың «Соңғы толғақ» повесі, «Жалын» журналы,

1989 жыл және «Бүлдірген сай» әңгімесі («Шатқалда түйіс­
кен жол» жинағына енген); 6. Шыңжандағы ұйғыр жазушы­
сы Абдырахман Абейдің «Олар да ата-ана болар» әңгімесі
1989 жылы «Жазушы» баспасынан жарық көрген, «Сәлем­

деме» жинағына енген; 7. Шыңжандағы дүңген жазушысы
Бейлиеннен аударылған «Дос» әңгімесі де жоғарыдағы
аталмыш жинаққа кірген; 8. Атақты ұйғыр жазушысы Хиз­
мет Абуллиннің «Қияндағы қырандар» хикаясы 1977 жы­

лы «Жазушыдан» жарық көрген, «Октябрь жыры» топта­-
масына енгізілген; 9. Ұйғырдың даңқты жазушысы Мә­сүм­
хан Зұл­фихаровтың «Зиян тартқан қари», «Сапар» әң­гі­
мелерінің аудармасы «Жалын» альманағында басылған.

Шығармашылық шеңбері, тақырып аясы кең, жалпы
әдеби көкжиегі айқын жазушы Нұрекең Өтей Бойдақ тура­
лы үдете қалам тартушы автор ретінде көрініп, жалпы ша­-
ғатай тілінде жазылған дәйектемелерді бүгінгі оқушыға

жеткізуде аз еңбектенбеген.
Қорытып айтқанда, кешегі көшпенді қазақтың сарқы­
тын іш­кендіктен болар, Нұрқасым Қазыбеков қаламынан
туған әрбір еңбектерінен ұлттық сыпат білініп тұрады.

Мәселен, ойымызды оның қатардағы әңгімелерінен бас­
тап өрбітсек «Көкжал» туындысында күні кешегі іргесі
ыдырамаған қазақ ауылының бар суреті, мінез, тартыс, ой
тереңдігі, арбасу тәсілі айқын көрінеді. Олай болса ұлтжан­

Тақырыптың өзі айтып тұрғанындай, Тұрсынәлі Рыс­
келдиевтің «Ұлы көш» романы – бір халықтың тағдыр тә­
лейінің, бақыт пен сорының, «ақтабан-шұбырынды», әрі
асқақ арман жүгін көтерген киелі көш. Сонау 1916-жыл­

дан дәл қазірге дейін, қазақ елінің басынан не өтті? Бү­
гінгі тәуелсіздікке халқымыздың қолы қалай жетті? Тә­
уел­сіздіктің қадірін білмесек, ел тағдыры тағы не болады?
«Ұлы көш» романы соған жауап іздейді.

Роман сюжетіне арқау болатын, ұзаққа тартылған ке­
дір-бұдырлы желі бар. Ол он мың жылқы біткен, Сансызбай
қажы­ның ұрпақтарының басынан кешкендері. Қажының
үлкен ұлы – Жарылқасын мықты болыс болған. Он алтын­

шы жылғы ұлт-азаттық көтерілісі патшалық Ресей жағынан
жанышталған кезде, бәйбішесін бала-шағасымен Қытай­
ға алып қашады. Үлгіре алмағандықтан, үш тоқалы үрім-
бұтағымен, жұртта қалады да, кейін олар да төркіндері

арқылы шетелге босқын болады. Ортаншы ұлы Оңғарсын
атамекенін қимай, үркін көштен қалып қояды. Қажының
кенже ұлы Оңдасын Мәскеуде қызмет істеген оқымысты.
Ол «Алаш» арыстарының қатарынан табылады да, атылып

кетеді. Оңғарсын колхоздасу кезінде итжеккенге жер ау­
дарылып, сүйегі сонда қалады. Қысқасы Сансызбайдың
кіндігінен тараған үш ұл, екі қыздың ұрпақтары дүниеге
тарыдай шашылады.

«Ұлы көш» романында атамекеннен ауған босқын көш
пен Тәуелсіз Қазақстанға қайта оралып жатқан бүгінгі көш
айқасып, қазақ елінің өткені мен қазіргі тағдыры қабыса
суреттеледі. Мұнда қалғандар не көрді? Шетелге босқын

болғандардың басынан не өтті? Қазір не күн көріп жатыр­
мыз? Қазір неге алаңдаймыз? Жазушы соған жауап іздейді.
Романдағы композициялық тұтастық, кейіпкерлердің
характер-образы, ұлттық психология, ел тағдыры, қазақ

хал­қының далалық мәдениеті, ұлттық рухы, менталитеті
ро­манда қанық бояуын тапқан.

Әдебиет – жан нұры
Романның басты кейіпкері – Ақтоты, алты жасында он
алтыншы жылғы үркінде Қытайға ауған көшпен кетіп, тә­
уелсіздік алған атажұртқа, ақ шашты ана болып оралады.

Оның басынан өткен кешулерінің өзі-ақ, ұлт тағдырымен
тіл табысқан ащы шындықтың шежіресі деуге болады.
Ақтоты – аса күрделі образ, қажының отбасылық тәрбие­
сін бала кезінен көре калған. Әсет Найманбай, Жүсіпбек

Шайхысылам сынды ұлтжанды жыр алыптарын ұстаз етіп,
көзін ашады. Әкесі Жарылқасын болыстың шаңырағынан
түсіп, сабасына жүзген көкала үйректі бала кезінде түсінде
көрген Ақтоты – иелі де, киелі болып өседі. Арлы, ақылды,

сұңғыла әйел. Бірақ ол пенде ретінде, өмір жолы күрделі
де, күдірлі. Ақын Таңжарық – оның ғашығы. Жастықтың
жалындаған отының жүрегіндегі қоламтасы өмір бойы
өшпейді.

Т. Рыскелдиевтың қаламынан туған кейіпкерлер, дара­
лық мінез-құлқымен, күрделі жан дүниесімен оқырманның
есінде, көз алдында сақталады. Көркем проза бәрін баяндап
бермейді, бейнелеп, образдап, символдап, астарлап айтады.

«Сен қара бүйі тағы шағып алдың ба?» – деп Рақымберген
қиқ-қиқ күліп, Оңдасынға құйрығын бұландатып, байқап
көріп еді, жібімепті. Өңін суыққа салып, сыздап отыр...
Ақымақ дейін десең, өлер-жығылар жерін біледі. Алаяққа

жуық па қалай?.. Бірақ тұзақты жасырын құрып, жайған
қақпанның бетін жауып, із түсірмеуді білмейді. «Пәлен
жерге қақпан, түген жерге тұзақ құрдым» деп дабыра ғып
айқайлайтынның өзі ғой... өзі үшін бәрін сатып жіберуге

бар...» деген ойға келді Оңдасын. Екеуі бала кезінен тебісіп,
қасынысып өскен бір ауылдың балалары болғандықтан ба,
кейде кектесіп, өшіккен болса да, әзіл-қалжың араларынан
арылмаған. Бірін «қара шегіртке», бірін – «қара бүйі» деп

атысып, қағыса беретін. Бүгінгідей бірін-бірі түсінбеген
екен...» (Екінші кітап, 38-бет). Осы диалог пен монолог –
Ондасын мен Рақымбергеннің образын қатар ашып, кім
екенін аңғартады. Оңдасын:

тағдыр жазылған сияқты. Ағамыз бас сауғалап, Қытайға
кетіп тынды. Ал, менің жолым өте шырғалаң, – деп еді.
Оңдасын інісінің бетіне таңдана қарады.

танбақшы ма едің? Бірі өліп, бірі қалсын, нең бар? Ақтар
мен қызылдардың қырқысынан атыңның басын аулақ салға­
ның жөн.

ға бодан болудың дертін аз тартқан жоқ. Азды-көпті тарих
білетін адамдарға бәрі де түсінікті... Шарусия айналасын
жалмап жұтып, халқымыздың қан сорпасын ішіп, ұлт-
азаттық көтерілісін кеше ғана жаныштап еді. Міне бүгін

дүниеден кеткенімен, енді қаншасы шығады, кім біледі?...».
(Екінші кітап, 46-бет).
Ел тағдырына алаңдап, тарих бетіне үңілген «Алаш»
арыстарының бірі – Оңдасын, қазан төңкерісі тұсындағы

ақтар мен қызылдардың таққа таласынан құзғындаған қан
төгісті, жеңіс пен жеңілісті ұлт тәуелсіздігі тұрғысынан
ерте мөлшерлейді. Арғы тарихтағы адасуды өкінішпен еске
алады. Халқының өз денесінен шыққан шынжара тектес,

Рақымберген сынды ұлт сатқындарының ең қатерлі жау
болып тұрғанына опық жейді Оңдасын.

Әдебиет – жан нұры
Романдағы кейіпкерлер мұңы – ел мұңы. Тамырлас та,
тағдырлас болып, бой көтереді. «Айсәуле сөзге шорқақ кө­
рінеді. Қиялсоқ болып кеткендікі ме? Тым ұмытшақ екен...

Бірді айтып отырып, бірге кетеді. Ара-тұра көзінің жасын
төгіп жіберіп, иегін қағып, кемсеңдеп қояды. Өксіп алып,
уақ-уақ күрсінеді.

әлгі? Кәмпескесі шықты. Алаштың адамын аластау дей
ме? Ұлтшыл, оңшыл, терісәрекетші дей ме? Пәледен-пәле
тууда...» (Екінші кітап, 89-бет).
Жазушы Айсәуленің образын ашуда, оның сөз саптауына

дейін көңіл бөледі. Жүрегіне салған заман жарақатының
тыртығы, ел тағдырында да көзге ұрады.
«Көшкен алтындай бағы шайқалған «Алаш» арыстары
түгелімен түрмеге жабылып, бір көгенге көгенделді де, ше­

ті­нен қасапханаға апарылып жатты... Көшбасынан ай­рыл­
ған елді тағы да ашаршылық мүйізіне іле кетті. 1931-жыл­
дың өзінде бір миллион 74 мың адамның босқынға ұшы­
рағаны туралы жоспарлау комитетінің мәліметін көре

тұрып, аймақтық комитеттің екінші хатшысы: «...жы­ласа
алашордашылар жыласын... солар-ақ, «қазағымды сү­
йемін!» деп, кеудесін ұрып, айта берсін... қазаққа кімнің
еңбегі көп сіңгенін... еңбекші қазақтардың өзі айтсын» – деп

көлгірсіді... 26–30-жылдардың аралығындағы қазақтың
рухани көсемдерін жазалау науқаны, отыз екінші жылдың
ақырына дейінгі екі миллионға жуық адам құрбан болған
ашаршылық, тағы да жаппай жазалауға ұласып жатты. Бұл

кездері Оңдасын «Алаш» арыстарының жуан ортасында, кү­
нәдан пәк қалпында, ажалынан бұрын атылып тынған...»
(Екінші кітап, 84-бет). Көшбасынан айрылған елде не
қауқар қалушы еді? Шаңырағы шайқалып, ордасы бұзылған

қазақтар, дүниеге тарыдай шашылуға мәжбүр болды.
«Алаш» арыстары соры арылмаған елінің құрбандығына
шалынды. «Ұлы көштің» оқымысты кейіпкері – Оңдасын,
солардың бірі. Торғай обылысындағы елді аштықтан

Әдебиет – жан нұры
табыл! Соңымда бол! Ез бол ма, Ер бол!» деп әкесінің тұт­
қынға түсер алдында айтқан сөзі есінде шегеленіп қалған.
Көзінің жасына ғана шамасы келіп, егіліп, жылай беретін

Гүлзадаға да, шешіліп ойын айтпай, сараң, салқын жауап
қатып жүрген... Әсіресе әке өлімі – Қайсарды тіпті тұңғиық
қып жіберді.
Осыдан бір жеті бұрын үйлеріне үш сақшы келіп,

Оңдасынның кітаптарын, жазған-сызған нәрселерін, ес­
те­лік дәптерлерін алып кеткен. Сол жолы жауап сұраған
сақшыларға, жекпе-жекке шығардай құтырына қарап,
олар­мен келіссөзге келмей, кетіс сөзге барған. Шабар

қылыш, атар оқтай төніп, сақшыларға суық сырдаң жауап
қат­қан-ды.

жалынғыш келеді... Мынау, пәле өріп тұрған заманда, қар­
сылық деген – қылмыс. Қыл тұзаққа мойныңды іліп ал­ма,

жан! – деді Қайсар». (Екінші кітап, 87-бет).
Ұлты үшін құрбандыққа шалынған әке өлімі – баласы­
ның да жүрегін жаралап кетті. Қатқан қан шемен болып
қала берді. Өнегелі ұядан ұлтжанды қыранның балапаны

болып шыққан Қайсар неден тартынбақ?
* * *
«Қазақ елін ата мекенінен торғайдай тоздырып, жер
жүзіне босқын етіп шашып жіберген, аштық пен жазалау

сотын құрған, төрт миллионнан астам қазақты қырған,
адамның етін – адамға жегізген қызыл империя да жетпіс
жыл өмір сүрді-ау!.. Жаман би жақынын жанына жинайды.
Жақсы би білімді алысын жатсынбайды... Бүгінгі қазаққа

да, мықты заң, оңға бастайтын аңғарлы көсем керек.
Қойдай қоңыр, момын халық та – секемшіл, үркек келеді.
Төңкерілген жағына қотарыла құлайтын аңғалдығымыз

Жанат Ахмади
да бар емес пе? Ел іргесін қазған сұғанақ тұмсық, ұзын
тырнақтар осы мінезімізді пайдаланып, үркітіп, қорқытып
дәніккен ғой...». (Екінші кітап, 90-91-беттер).

Тәуелсіз атажұртына Германиядан келіп жүрген ақ
бас шал – Қайсар, өткенге өкініш білдіре отырып, бүгінгі
Тәуелсіз Қазақстанның ертеңгі тағдырына тағы алаңдайды.
Түлкі заманға қойдай қоңыр мінезді болмай, көкжал

көкбөрі болуды да еске салады. Қайсардың ішінде көп қойма
жатқандай, алыстан сермеп, сыр бермейді. Сөзден-сөзге
орағытып, шалқып отырып, өз байлауы өз ішінде түйіледі.
Қызыл шалдың... көңілін анық таныды білем, оның орайын

беруге керек сөзді іркіп қалады. Жүйріктік қып, жер танып
отыр. Бірақ дулатқан ауыздығын шайнап, тыныштық
ала-алмай, кермені сүзе тартып, жер тарпыған тынымсыз
аттай, ұсақ мазасыздық жасап, Қазақстанның қазіргі күйін

жамандаумен болды... Көзі құтырынып, беті сұрғылттанып,
танауы желбірей түседі.... Қайсар оның сөзін бастабында
салқын тыңдап еді, соңында сөзінің салмағына көз салып
өтті. Түгел естіді, ұқты. Қабағын қатты түйіп алып, бас-

аяғына тіксіне қарады......
(Екінші кітап, 30-бет).
Тұрсынәлі кейіпкерлеріне мінездеме беруде, сыртқы
бейне, сөз-әрекет, ой-қиял, жан әлемімен жарыстыра бей­

нелейді. Кісімен сөйлескенде, оңайлықпен сыр бермейтін
Қайсардың ішінде көп қойма жатса, қызыл шал ұрман-
бермен жадағайлығымен танылады. Таяздығы, қызбалығы

көрініп тұр. Ол – тәуелсіз елдің алдынан көлденеңдеп шапқан
көк аттының бірі.
Екі қарттың қабағын бағып отырып, жас жігіт Қанаттың
образы да байқалмай ашылады. Шалдардың сөз емеурінінен-

ақ, таяздық, тереңдікті парықтап отырады.
Кейіпкер характерін даралап, оқырманның есінде қал­
тырудың әр алуан қалтарысын жетік игерген қаламгер, сан
қырлы бояу беруге төселіп болғанын аңғартады.

Әдебиет – жан нұры
«Қанат өзінің тұсындағы ұшақ терезесінен көз айырмай,
қазақ даласына дүрбі салып қарап отыр... талай заманды
басынан кешіріп, көп тепкі көрген кексе дала кешегісін де

ұмытпаған тәрізденеді. Мұнарта мұңға батып, суық қабақ
танытады. Қуаң тартқан күзгі сар дала, иір-қиыр ұзаққа
созылған шұбырынды ескі көш, әлде керуен жолдары жер
бетін жырым-жырым етіп, жырта беріпті... қанша заманнан

бері қаншалаған халықтың қаны, тері төгілді деші мына
далаға?!
Ауырлықты жері, қасіретті елі көтеріп, өксіп өтті ғой
бабаларымыз...». (Екінші кітап, 34-бет).

Қанат ұшақ терезесінен қазақ жасаған ұлы табиғатқа
таңдана қарап, тәні жараланған сар дала өзі тіл қатып
тұрғандай сезінеді. Ескі дала мұңлы күйге жүкті сияқты.
«Қобыздың үнінен арманы айықпас... сыр толқытқан

өксу лебі еседі. Жан жалыны жүрекке шабады. Ішкі сырын
күй сазынан аңқытады. Әжей қобызбен орындалған күйге
құлай жығылып, үнсіз, қыбырсыз қайғы соңына қадалумен
болды. Жүрек қанымен жазылған күй сазы күңірене

боздайды...». (Екінші кітап, 115-бет).
Көпті көріп, текті бесікте тербетілген, ыстық-суық
басынан көп өткен, ақ шашты ана Ақтоты өмірге өз тал­
ғамымен, далалық биіктен қарайды. Ата мұрасы болған

ұлттық саз аспабы – қара қобыздың өксігін терең танып,
жүрегімен тыңдап отыр. Осы диалогтардан төбе көрсететін
ана образы ұлттық психологиямен тамырласып жатыр.
«Ақтоты алты жасында көрген қажының ақ төбедей

күмбезі әлі көз алдында еді. Күмбездің күйреген орны ғана
қалыпты. Соның қасында жерге айналып қалған асыл
әжейдің моласы жатыр. Бетіне өскен бетеге де қуаң тартқан,
Қарқараның желтоқсандағы желі аңырап, сарғайыңқы

Жанат Ахмади
Обыр заман обып тынғаннан қалғаны жер бетіне торғайдай
тозып кетпеді ме? ...Өзімізден шыққан жалаңаш төс бел­
сенділер қажы әкеміздің күмбезіне де қол салып, кірпішін

бұзып, талап кетті ғой. Құдай бұйырса, күмбезін қайта
көтереміз бе деген ой бар, – деп Дарқан күрсініп жіберді...».
(Екінші кітап, 116-117-беттер).
Заман өзгеріп, ұлтымыздың ұлы көші тәуелсіздік алған

кезде, атамекеніне қайта оралған Ақтоты Қазақстанның
сексен жылдан бергі өзгерісін көзімен көріп, көңілмен та­
нып отыр. Он мың жылқы біткен Сансызбай қажының
ұрпағы жер бетіне тарыдай шашылып, тірі қалғаны қайта

оралып жатқанда, кірпіші талауда кеткен күмбезінің қайта
көтерілгелі жатқаны – оқырманға ой салады.
«Осы жылы жазда Нүптебектің асы өтпекші. Биылғы
көктемнен бастап, күн ілгері астың әзірлігін жасау – бұл

ауылға үлкен әбігерлік ала келді. Осы жолы Сасан тұқымы­
нан топ жарып, алдыға Мақсұт түсті. Момын ел оны ұлық
тұтып қуанған. Былай салсаң – төре, олай салсаң хан, аталы
жуан, бай, би, ру, ұлыс басыларына табынғандар әдетте

атысып, қағысып жатқанымен, ел намысына саятын үлкен
елдікке, ерлікке келгенде, көбінің сөзі, ойы бір жерден
шығатын. Арынды да, қатты тебіні де бар.
Мақсұттың үйінде қымызға қызып алған ақ сақал,

қара сақал, би-болыстар, адуын, мақтаншақ, үркөппе атқа
мінерлер де Нүптебектің асын бұрынды-соңды болмаған
биікте өткізуге кеуде қағып, дүрілдесе бастады...». («Ұлы
көш», 124-бет).

Ұлттық психология мен көшпенділердің дала мәде­
ниеті, менталитеті осы аста анық бой көрсетеді. Нүптебек
матай-қызайдан шыққан Іле өңіріндегі атақты бай болған
кісі, әрі қазақ даласында тұңғыш рет опайке-бұлғары мә­

нерлейтін, тарыдан сөк, ұн тартатын завод салдырған.
Отыз қанша көтерме саудагері болған. Ел ортасынан мешіт,
ауылдық мектеп салдырған адам. Сасан болыстың тұқымы
оның асын әйгілі қып өткізу үшін, аталас Бегімбет, Дербіс

Әдебиет – жан нұры
руының атқа мінерлерін түгел ішке тартады да, ақыл
қосады. Қаралы үйдің ауыр жүгін, бүкіл ел болып иық
сүйесіп, бірге көтеруге жұдырықтай жұмылады. Мұнан көп

жыл бұрын өткен, Қызай ішіндегі төрт бидің бірі Тойекенің
асын еске алады. Оның асы да атышулы өткен. Қазақстаннан
да қонақ шақырып, «Айқап» жорналынан тілшілер барған.
Ал мына Нүптебектің асын онан қалай асырмақ? Мақсұт

болыс бастаған Сасан тұқымы сілкініп тастап, алты арысқа
бір көрініп қалғысы келеді. Асқа күн бұрын сауын айтып,
Іле, Алтай, Тарбағатай үш аймаққа, Үрімжіге дейін ат­
шабарларын аттандырады. Қытайдың Іледегі шегара қор­

ғаныс губернаторы бес жүз әскерімен келіп, ат ойынын
ойнатып, үйсінге ұзатылған қытай қызының зарын өздерінің
ұлттық музыка сазымен боздатады.
Күнес ауданымен көршілес жұлдыздағы торғауыттың

ханы да, бес жүз әскерімен, көкбұқа балуанын бәйге аттарын
ала келеді. Құлжа қаласындағы атақты бай саудагер –
Тұрдақынбай, бастағандар ұйғырдың дар ойыншысын,
мұқамшыларын алып, жүзден аса адамымен орнап жатып

қалады. Астың алды-арты бірнеше күнге созылып, ат,
құнан шабыс, көкпар, қыз қуар, балуан салу, ақындар,
жыраулар айтысы, хисса айту да бұл астың тамашасынан
қағыс қалмайды. Оның сыртында ертедегі халықтық әндері,

қалмақтың «жәңгірі», қырғыздың «манасы», ұйғырдың
«он екі мұқамы» айтылып, шақпы жайлауының кең өл­
кесіндегі елді бір дүрліктіріп тастайды.
Нүптебектің жесірінің жоқтауын, қыз-келіншектер ай­

татын жоқтауын ақын Таңжарық жазып береді. Елге тамаша
көрсету үшін, Әсет пен Жүсіпбек қожа жыраулық айтысты
бастайды. Ел басынан өткен қанды кешулерді, бодандықты
жырға қосып, қалың елді қызыққа батырады. Таңжарық

пен Нұриланың айтысы да осы аста өтеді. Ақтоты мен Әлекен
ақын айтысып, әйел мұңын естіген елдің көңілін босатады.
Асқа бес жүзден аса үй тігіліп, бәйгеден келген алдыңғы
атқа жүз жылқы бастаған тоғыз беріледі. Үй тұлдау, ту

Жанат Ахмади
жығу, дауыс, жоқтау айту, жерошақ қоңырсыту, бейіт
басына бару, топты молдаға Құран түсірту, сүйек күзету,
арулау, сүйекке түсу, жаназа шығару, қаралы көштің сән-

салтанаты, қаралы үйге найза тұрғызу, ақтық салу, батаоқыр
сынды өлім жөнелтудің ырым-жырымы «Ұлы көштің»
екінші кітабында қызықты суреттеледі. Айтыстарды беруде,
автор өлеңдетіп кетіп, оқырманды жалықтырмай, айтыс

желісін қызықтыра тартып, құбылта суреттеп, оқырманды
да желіктіріп отырады. Көшпенді қазақтың дала мәдениеті,
жазушы қаламынан Нүптебектің асы арқылы әр қырынан
бой көтереді.

«Мақсұттың айтарын толық түсінген соң, ұлық талайға
дейін жауап қатпай, шаңыраққа шалқалай қарап, уық­
тың қарнындағы, басқұр мен тегеріштегі ою-өрнекке көз
жүгіртті. Сондағы шым-шытырық, иір-қиыр, шытырман

сызулар сияқты қазақ арасындағы қым-қуыт ішкі тартысқа
жіп таға алмай, ойсоқты болып отырып қалды. «Мұндай дау-
дамайдың ширыққан шиесі шешілмегені де жөн, асқына
түскені абзал, қазақты шала жансар, әлсіз күйінде уыстан

шығармай, ұстап тұрудың ең тамаша жолы да – сол» деген
ойға келді...». («Ұлы көш», екінші кітап, 162-бет).
Арғы беттегі қазақтарды құлдықта ұстап отырған сол
кездегі Қытай империясы әрине қазақты уысынан шығар­

мауды, айла-тәсілмен де, найзаның ұшы, мылтықтың кү­
шімен де басқаруға батыл барған. Әуелі іштей ірітіп, ішкі
қайшылықтан пайдалану, өзіне-өзін жегізіп құрту олардың
шүңетіне құрық бойламайтын саясаты. Нүптебектің асына

келген Қытай ұлығы да, сол алып айдаһардың уытты тілін
жалаңдатады.
«Құнан шабыс алты айланып аяқтап, бәйгеден келген
құла төбел құнанға, бозтайлақ бастаған тоғызды Қытай

ұлығының қолына ұстатты. Бұл – Мақсұттың әдейі орна­
ластырып отырған амалы екенін, қатпары мол ұлықтың
көкейі танып тұр. Қазақтың қаласынан да, даласынан да,
байлықтың, кеңдіктің, берекенің ыңғылын сезеді. Асаулық,

Әдебиет – жан нұры
тарпан тағылық та байқалады. Атқа қонса атаның аруағына
имандай үйіріліп, ұрандап шабатын халықтың, хан төгілсе
көтерген тудың артынан түгел ақтарылатын мінезінен де

іш жиып қалды. «Мұндай халықты шошытып алмай, өзіне-
өзін салған әбзал екен, әлсіз кішкене балықтар – үлкен
балықтың жемі...» – дейді ішінен...». («Ұлы көш» екінші
кітап, 118-бет).

Мақсұт болыстың да ішкі сыры – иір-қиыр, киіз үйдің
өрнегі сияқты шым-шытырық. Образы күрделі адам. Қытай
ұлығымен айлалап, аңғартпай арбасады. Ал Қытай ұлығы
оны бүкіл ұлтымен қосып, қылғытқысы келеді.

«Ұлы көштегі» ескелектеу, еркөңіл Дарқан, уайым­
шыл, арық кемпір Айшақан, оның Қожақан, Қожабек атты
арақкеш «қос қоңыры», тарихшы, насыбайшы Елеусіз қарт,
Жарылқасын болыстың сұлу тоқалы Ұлтуар, мақтаншақ

болса да тауып айтатын ұрт тілді Айдынбай, салпауыз бел­
сенді Әбдірасыл, өткенді (одақты) аңсай беретін қызыл
шал Дулатқан, көп сөйлемейтін, бір тұға Тұнғат, қушыкеш
Бағдар, зарзаман Әлжан, даукес «философ» атанған Жиен­

бай, онымен отаспай керілдесетін Кенжебек, Қытайдағы
пәле­қор әпербақан Нұрәлі, шаруақор, қазақуар ақ орыс Ән­
дірей, қазаққа малын баққызып байыған зейнеткер қытай
Ухай­ди, қалжыңбас қара домалақ Есенбай, аңқау, шала мол­

да Қабылжан, ұяты аз, ұрымтал әйел Қадиша сияқ­ты ерекше
есте қалатын образдар «Ұлы көште» шетінен табылады.
Рыскелдиевтің бірінші кітабында босқын көштің арты­
нан ерген сұр қаншық, бауырын көтере алмаған күшігін

аузына тістеп, тасыған өзеннен жанын шүперекке түйіп,
малтап өтеді. Оның да ұрпағы үшін жаны пида, бірақ күшігі
өзіне ілесе алатын халге жеткенде, сұр қаншық көштен
адасып қалады. Қақаған қыс, қарлы тауда бір үңгір тауып

алып, қоян аулап күшігін жетілдіреді. (Күшік тегінде
қасқырдың сырттанынан пайда болған). Иесі Жолбарыс
атаған күшік тез жонданып, көкжал төбет болған шағында,
қасқырдың құтырған төбетімен таласып, алқымдап елтіріп,

Жанат Ахмади
етін жейді де, құтырығын жұқтырады. Ұзаққа бармай, өзі
де құтырып, ақырында, өзін аузына тістеп жүріп есейткен
енесін өлтіріп, етін жейді.

Сансызбай қажының руынан шыққан «қара шегірт­ке»
Рақымберген, қазақ солдаттарын бастап келіп, ауылды шу­
латып жатқанда, жолбарыс та үйіккен қасқырлар тобын
бастап барып, қорадағы қойға өрістегі жылқы, түйеге ша­

бады.
Жазушы, мәңгүрт ұрпақты құтырған ит образын адам­
мен жарыстыра жазу арқылы да ашып отыр.
Жарылқасын болыстың босқын көшіндегі асау бураның

мұрнын тесіп, бұйда тағып, ауыр жүк артады. Бота кезінен
бауыр басқан, өзі дүниеге келген ұлы дала – оған өзгеше
ыстық. Жат ел, жат жерге зорлықпен, көрмеген қорлық
көріп, кетіп бара жатқанына көнбей, жол ортада мекеніне

бұйдасын қалдыра, мұрнын жырып қайта қашады. Ел
көшкен жұртқа келгенде, қазақ солдаттары атып өлтіріп,
еніне дейін араққа закоска қып жейді. Қорлық көрген
бураның туған жеріне сағынышы оқырманның көңілін

босатса, қазақ даласын қанға бояған жендеттердің жексұ­
рын қылығы, ащы сықақ, өткір юмормен әжуаланады.
«Ұлы көштің» бірінші кітабына алғы сөз жазған Нұрқа­
сым Қазыбеков айтқандай: «Жазушының тілі құнарлы,

образды, бейнелі сөздер мол». «Жұқарған шынжыртылды»,
«Бұл аулаға өлі тыныштық орнаған», «Түкпір түбіндегі
торыққан арман», «Түс көріп жатқан арудай аунақшыған
өзен», «Жан жарасының аузы қанталап қалыпты», «Жүдеу

тартқан жұлдыздар біріне-бірі ым қағып, жыпылықтайды»,
«Таңғы аспан жамыраған жұлдыздарды түпсіз тереңіне
жұтып алып, тымырайып, көкбеттенеді», «Қоздаған көңіл»,
«Қамшы тиіп, шала өлген жыландай талықсыған сезім»,

«Көңілі күйге келмеген домбырадай», «Қансоқтасы қабын­
ған жаралы қала», «Иегі мен жағындағы сирек түктері үр­
пие үркіп тұр», «Көңіліміз түлеп қалды сөзіңе», «Іштегі
қиял

мекені
тас-талқан
болды»,
«Қанатты

Әдебиет – жан нұры
жүрегіндегі нәзік шырақтар күрсіне сөнгендей», «Өзен
өңіріне қан жүгіріп, жыр-думанға бөленді», «Желікті қа­
уесет желдей есті», «Томсарған бетпақ, бей-жай дала»,

«Сұрқы қашқан жүдеу аспан астына қара түн қайта иек­теді»,
«Ашқарақ ойлар айлансоқтап, қышқыл қиялдар мазалай
бастады», «Бозарыңқы ай бұға түскен», «Шашыраған ой
аш күшіктей қыңсылап, жапан түзде жалғыз қалған әйелді

тіміскілеп жүр», «Қасқыр қасірет жүрегін жұлмалап
жатқандай», «Көкжиек қанталап барып, карауытады», деген
сияқты сөздер мен сөз тіркестері, сөйлемдер романда жиі
кездеседі. Жаңа әдеби сөз жасау, сөйлемді ажарландырып,

Астары терең сөйлемдер оқырманға ой салады. Н. Қазыбеков
жазған алғысөзде: «Ұлы көштің» екі кітабынан түйсінгеніміз

әдебиет ағымының жол айырығынан өз тұсынан із салып
жүргенін байқадық. Сан тарап оқиғалы эпика құлашын
кең сермейді, әрі гуманистік ағымды қазіргі прозаға сіңіру,
Тұрсынәлінің «Ұлы көшінде» мен мұндалап тұр.

Кітаптың жалғасына сәт-сапар тілейміз!» деген екен.
Осының өзінен-ақ біраз жайды аңғаруға болар демекпіз.

Міне біздің алдымызда ақын, жазушы, зерттермен
Жұмәділ Маманның «Қара тұйғын» атты кітабы жатыр.
Кітаптың есімін еншілеген «Қара тұйғын» хикаятына
келетін болсақ, жазушы Жұмәділ Маман бұл хикаятта 1944­­

Іле аймағынан басталған ұлт-азаттық көтерілісін сөз етеді.
Соғыстың қолбасшы қаһармандарының бірі – ел ішінен
шыққан бірегей батыр Болатқадыр туралы қалам тербейді.
Автор өз төсілі бойынша шығарманы тосын жерден

бастап кеткен: «1979 жылдың күзі. Кеш. Той иесі әскери
саптан оралған орта бойлы, ер мінезді Құдайберген деген
жігіт түңғыш ұлының «мәдениет төңкерісінде» несиеге
қалған бесік тойы мен сүндет тойын қосып өткізіп жатқан.

еңкейе кірді таңқы танау, бурыл мұрт, бүркіт қабақ, жалын
жанар егделеу, еңгезердей кісі. Бәріміз жалт қарадық.
Оның дауысы айбынды, қос жанары от шашып тұрғандай
көрінді маған.

Келген адам әредікте соғыс кезінде өзінің денесінде
қалып, кейін алынған снаряд жаңқасын көрсетіп: «Бұл
құрғырдың өзі де шет-шеті мүжіліп, етпен ет болып қайна­
сып кетіпті. Шіркін Отан үшін лапылдап соққан от жүректің

қуатына не жетсін! – деп тұр Бөкең қолындағы қынадай
қызыл қан тотықтырған құрыш жарықшағына тұйғындай
түйіле қарап». Осы бейнеден еріксіз шабыт шағаласын
ұшырып, көсемсөздің көк теңізін сапырып, буырқанған

ақын Жұмәділ Маман:
Сенбейсің бе, уа, жұртым сенесің бе,
(Батыр мәңгі жасайды ел есінде).
Аспанында жарқылдап ақ семсері,

Сықырлайды сынған оқ денесінде.
Сенбейсің бе, уа, жұртым сенесің бе,
Нұқтың жалғыз шыққандай кемесіне.

Әдебиет – жан нұры
Сауытын шеш, сан тыртық айғыз-айғыз,
Түскен түгел еркіндік егесінде.
Кеудесі кең жәрмеңке жаймасындай,

Әулиеңіз мұңдассаң қайда осындай?
Иығы тік, боз қырау мұрты сүңгі,
Бесатардың үш қырлы найзасындай.
Сертке соққан семсердей суын бап қып,

Жазылған ант алаулап туын да ақтық!
Еңіреген ер нағыз осы емес пе,
Ойып берген қоң етін қуырдақ қып.
Он сегізде-ақ оқ қағып, жауын жыққан,

Зарыққанның құтқарып жанын жұттан.
Жоңғар, Тарым, Қобданың құм шөлінде,
Аттың зәрін, түйенің қанын жұтқан.
Шалғайыңды шаңдатып шиырлаған,

Жайлы төсек, тәтті ұйқы бұйырмаған.
Қабағына қан қатып жүргенде ол –
Жігіт еді жаңа асқан жиырмадан.
Бүгін тежеп тулаған түйе күшін,

Қартайса да жалғайды жүйелі ісін.
Шекіп басып, асалы, еңкіш-ентік,
Қара нардай қеледі кие кісің! – деп «Қара
тұйғын» хикаятының тұңғыш сілемін толғай береді.

«Қара тұйғынның» ауыспалы (прототип) кейіпкері
Болатқадыр жас кезінен-ақ дауыл тілеген қыран тірнектей
тен­тек бала болғанын көреміз. Жасайтын әрекеттеріне қара­
саң «Абай» романындағы тентек Оспанның қылығы бержа­

ғында қалады. Есейе келе ұлт-азаттық көтерілісінің сенімді
қолбасшыларының бірі болғанын жазушы нанымды дәйек­
теп, қанық суреттейді. Басты кейіпкерді көздеген ныса­
насынан дәл шығарлық етіп сомдап, өзінің діттеген жеріне

Жанат Ахмади
Осы орайда басын ашып айтарлық ең басты әңгіме
Іледен басталған ұлт-азаттық көтерілісінің шығу тегіне
Совет өкіметінің тікелей ықпалы болғанын айқындай

кету... Алғашында Гоминдан үкіметінің езгісіне халық іші­
нен наразылық көбейген. Сондай сәтте ерекше көзге түс­
кен Әкпарды інісі Сейітпен қоса Нылқы аудандық сақшы
мекемесі тұтқынға алған. Содан амалын тауып қашып

құтылған Әкпар шекара асып Қазақстан жеріне өтеді. Бұл
кезде ел ішінде: «Егер Шыңжаңда озбыр өкіметке қарсы
көтеріліс басталар болса, Совет үкіметі көмек көрсетеді
екен...» деген сыбыс та шыға бастаған. Әкпар шекарадан сол

ниетпен өтіп, естігеніндей қолдау тапқан-ды... Ал оларға
екінші жақтағы Қытай халық азаттық армиясының да ек­
піні ерен жебеу болатын...
Жазушы

Жұмәділ
Маман
желі
тартып

отырған
«Қа­ра тұйғын» хикаятындағы басты кейіпкер – Болатқадыр
осын­дай өте бір күрделі де сыры терең тарихи оқиғаның
іріктелген геройы. Бұл орайда автор өзінің көркем шығар­

маға бағдарлап алған қызғылықты міндетін қапысыз
орындап, тарихи кейіпкер Болатқадырды әлем тарихында
үлкен орын алатын ұлт-азаттық көтеріліс ерлерінің ішіндегі
ең саңлағы қатарына көтерген. Әрі өмір шындығы арқылы

дәлелденген Болатқадырдай біртуар ердің өз айналасынан
қара үзіп шыққаны даусыз. Оның нанымды батырлығын
және қандай қиын тапқыш қаһармандық жігерін шынайы
сомдап шыққан. Қазақта «Әулиеге барайын демейсің,

әулиелілігі тартады» дейтін бір сөз бар. Сол айтқандай
жазайын демесе де, еріксіз жазуға тартатын осындай бір
магнитті тақырып кейіпкері болады. Күнделікті өмірдің
өзінде біз көріп жүрген кісілердің ішіндегі адам сыншысы

Жұмекең сондай тұсқа, жазбаса болмайтын қазынаға шеңгел
салған және оны буы бұрқыраған қызулы қалпында өзіне
сене отырып оқырманға ұсынған. «Балам дейтін жұртың
болмаса, жұртым дейтін бала қайдан шығады» дейтін тәмсіл

айтылып жүр. Автор мен кейіпкер осылай жымдасып, бір-
біріне осылай кірігіп екшелгенде ғана арқасынан басып

Әдебиет – жан нұры
отырып,
таңданғандай
тамаша

көркем
дүние
тумақ.
Оқырманды да солай тұщындырмақ. «Қара тұйғын» қан-

сөлі әбден шымырлаған көркем шығарма.
Тегінде жазушының жұмсаған күшін сұрамайсың, бі­
тірген ісін сұрайсың. Оның тартқан жапасы сені қызықтыра
қоймайды, тіпті қыртыңа да келмейді. Ол тұрмақ, тек осал

жеріңді көбірек тергіштейтін әйелің де сенің кім екенің­
ді екінің бірінде ұмытып жүреді. Жазушының бейнетін
түсінетін адам сірә көп болмас. Қысқартып айтқанда Жұ­
мәділ Маман өзі үшін, өзінің осынау жазу қабілеті үшін

жұрт беделін жамылмаса да, тұғыры берік қаламгер екені
айқын. Яғни автор шығармалары мұндай пікір жазып
даналап жатпасаң да, Шыңжаңдағы үш аймақ (Іле, Алтай,
Тарбағатай) төңкерісінің сұрапыл соғыс шежіресіндей бұл

кітапты оқыған кісі өздігінен-ақ ұғынуы қиын емес.
* * *
Кітаптағы ендігі бір кесек туынды «Күмбезге түскен күн­
шуақ» аталатын повесі 60­–70 жылдар аралығында Қытай­

да өткен «мәдениет зор төңкерісі» саясатының аласапы­
ран кезіне арналған алымды шығарма. «Күмбезге түскен
күн­шуақтағы» күретамыр кейіпкерлер – Жамал апай,
Тілеуберді, Асқар, Айтмұхамбет, Асыл, тағы басқалардың

барлығы шетінен парасатты, инабатты адамдар бола тұра,
көрмегендері қалмайды. Автор өмірде болған оқиғаны өзі­
нің алымды ой, көркем тілімен суреттей отырып жағым­
ды, бірақ қайғылы кейіпкерлерін оқырманмен туысты­рып,

бауырластырып жібереді. Қимастай жақсы, жазықсыз
жандардың өмірден көрген құқайларына жүрегің сыздап,
жаның ауырып отырып оқисың. Қолдан жасалған өгей өмір
әлгінде ғана алшаң басқан инабат иелерін тұралатып-ақ

жібереді... Өзгесін айтпай қоя тұрғанда бір Тілеубердінің
басынан өткен тауқымет-талқысы есіңнен шықпай, оқырман
көкірегін шиырлап, торлап қалады. Мұндай кейіпкерлер
оқырман көңілінен пана іздейді, сіздің жан-сезіміңізден

Жанат Ахмади
міреді» деген болса, жазушы бұл орайда кейіпкерлері ар­
қылы оқырман жанын кеміреді. Шығарма қуаты әне
сондай. Тілеуберді 1950 жылдары Шыңжаң институтында

оқып, сол кезде қоғамда өте жоғары бағаланатын орыс тілі
аспирантурасын бітіріп, енді Совет еліне аттанар қарсаңда
басына қара бұлт төне бастайды. Сол кеткеннен мол кетіп
1958 жылы Қытайда жаппай жүргізілген «істил түзету»

науқанында оның да «алажіп» аяғына ілінген...
Бұл науқанда ел-жұрт алдында беделі бар, озық ойлы
адамдарды соққылап, оларға қоғамға орын қалдырмау әдеті
жаппай жалпыласты... Шығарманың «Күмбезге түскен

күншуақ» аталуының өзі сондай қатыгез қоғам Тілеуберді­
нің (Тілеуберділердің) түбіне жеткеннен кейін, яғни өлті­
рілген­нен кейін ғана жазықсыз жігіт қайта ақталып, оның
басына күмбез орнатылады. Хикаятты түгел оқып шыққан

адам ғана оның қандай «күмбез», қандай «күншуақ» екенін
анық аңғарады. Екінші сөзбен айтқанда шығарманың
атында-ақ айықпастай мұң, үлкен өкініш бар немесе «жү­
ректің сызын жылытқан» күншуақ көрінеді. Олай болса

«Күмбезге түскен күншуақ» хикаятының көтеріп отырған
мәселесі Қытайдағы 56 ұлттың қатарындағы қазақтай дар­
қан, қазақтай еңселі халықты көптеген Тілеуберділері­
нен айырып, одан қалған қара тобырын мәңгүрттендіріп

алуға сұқтанған қараниет «төрттік төбенің» («төрттік
төбе» дегеніміз – «мәдениет зор төңкерісінде» Қытайдағы
идеология шебіндегі ең зор құқықты иелеген, теріс ниетті
төрт бұзық атаман) усойқы тәсілі еді. Мейлі оңшылдық

болсын, мейлі солшылдық болсын, идея аластау дейтін нау­
қанның қай-қайсысында да қармаққа ілетіндері өз-өзінен
әйгіленіп, ыңғай бір кең маңдайлы, келбетті, сырт көрінісі
өзгелерден оқшаулау шалынатын, ел ішіндегі маңдай алды

тұлғалар екшеленді. Ал, бұларға айдап салатын кімдер де­
ңіз? Қай-қайдағы «дардан қашқан қу, құлағын кестірген шұ­
нақ» дейтіндей, кісіден сый көрмеген, кісі сыйлай білмеген,
адамдық сападан жұрдай өтірік-өсекші, қазық бастар болып

Әдебиет – жан нұры
аналар «құлан тұяқ, қу шеке» дегендей, жала мен бәле
қуғандар болып ұшырасатын. Осындай біреулер шығармада
усойқы саясаттың сойылын соғып күллі халықтың кілең

жақсыларының көзін шығарып, қол-аяғын шағып, үйін
өртеп, сорлатып жатқанда шіркіндерді атарға оғың болмай,
ширығып отырасың. Туынды сізді сондай күйге жеткізеді.
Жақсы мұғалім, беделді азамат Тілеубердінің сол абы­

ройын көре алмаған Тапал сары мен Божбан қараны автор:
«Ауданнан келген екеуі қайтар жолында Тілеубердіге
құратын қыл тұзақтың көзін түйіндеп алды» деп келтіреді.
Мұнан бұрынғы оқиғамен таныс оқырман осы тұста-ақ

Тілеубердіге бір кәдіктің тағы таяп қалғанын ойлап, іш­
тартып қалады. Және сонан бастап Тілеубердінің ері мой­
нына кете береді. Оның аспан асты, жер үстіндегі ендігі
сүйеніш табатыны бірен-саран тұғыры берік, жайсаң жан­

дар ғана. Тегінде қисынсыз қиянат тартып жүрген адамға
жылышырай байқатқан кісі әкесіндей көрінері шындық.
Осы орайда Тілеубердіге жақтас өзге үлкендерден басқа,
бойжеткен қыз Асылдың адамдық қасиеті жеке-дара орын

иеленді. Жазушы Жұмәділ Маман Тілеубердідей оқыр­
манның жанына жақын қорғансыз да, текті бейнені сондай
жылт еткен үмітті жағдайлармен ғана өмірге іліндіріп, әрең
ұстап тұрады. Алдымен оқырманның, діңкесін құртып, іше­

гі үзілуге айналғанда, әредікте ғана, өлдім-талдым дегізіп
барып, жұбатып отырады. Көркем шығарма үшін ғана
емес, бұл оқиғалардағы өмір шындығының өзі де сондай
еді. Әсіресе сол өмірді көрген кісіге тайға таңба басқандай

айқын да анық. Бір кезде шәй құйып беруге-ақ жарайтын
шүкімайттай шүйкебас қыз, енді бір қараса,..
«Соңына сор ергеннің де бір бақыты болады» деген бар.
Сары ізіне түскен қаскөйлер Тілеубердіні ит өлген жерге

барып күш-көлік өгіздер өкелуге айдайды. Сол өгіздерді
жаяу айдап қайтқан жолда ит көрмеген қорлықты көріп
келе жатқанда, жалғыз долана жанында Асыл ұшырасып
қалады. Үсті-басы кірлеп, өзі өле шаршаған жігіт солқылдақ

Жанат Ахмади
жерге кірердей қорланады. Жалаң аяқ, жалаң бас, сас­
қаннан өзінің мүшкіл халін білдіріп: «Мына қарасандар
оқыралап құзға түсіп кетіп, соны әрең ұстап әкелдім» деп

міңгірлейді. Өзі әлі қыз алдында қыры сынбаған бойдақ
жігіт, тәртіпті мұғалім болған ғой. Әсіресе осы қорлықты
қайтерсің. Ел билейтін басымен тері илеген дегеннің керін
келтіріп, өзінің соншалық биік ақыл-парасатымен қайдағы

бір қу мүйіз өгіздерімен әлек болып тер сасып жүріп, пе­
ріштедей қызға орайсыз ұшырасқаны оқырманның да на­
мысын шабақтағандай. Қыз алдында кейіпкермен бірге сен
де қысылғандайсың. Сіз осы бір көрініс детальдары үшін

ыңғайсызданып қоймай, бәлкім сол бір құбыжық қоғамға
қарғыс айтқың келетін шығар. Шығарма оқиғасы барлық
тұста да осылай. Бейшара кейіпкер өзінің осындай айбақ-
сайбақ, алба-жұлба, өгей қалпында шырайлы қызға көз

тігеді. «Тілеуберді жезкиіктей қунақы дене бітіміне қарап
«бой жетіп кетіпті, қыз деген шайтан-ау» деп бір ойлады.
Асылдың толысқан тұлғасы, мөлдіреген қарақат көзі,
шеке тұсы бұйраланған сүмбіл шашы – өзі кинолардан ғана

көретін, кітаптардан ғана оқитын арулардан бір де бір кем
емес, қайта олардан көш ілгері тұрғандай көрінді». Міне
осы армандай қыз өзі затын таныған Тілеубердінің қоғамда
қанша қудаланып жүргеніне қарамай, оған деген сүйіс­

пеншілік көңілін бір нәзік орайда аса сезімділікпен жарқ
еткізіп көрсетеді. Жазушы – есімінің өзі Асыл деген қыздың
заты да шынайы асыл екенін айтпай-ақ білдіреді. Сезімсіз,
түнек дүниеде көмек көрмей, жасып жүрген Тілеубердіге

«ерді кебенек ішінде танисың» деген сөзді айтып, оның
көктен тілегенін жерден бергендей күйге душарластыра­
ды. Бақыттың сенер-сенбестей сағым-елес нұрына бөленіп,
кенет бір түс көргендей жағдайға тап келген Тілеубердімен

бірге оқырман жаны біртүрлі ғажайып уылжыған рақатқа
бөленіп, Асылға ең бір уыз батаңды бергің келеді. Бұл – жер
бетіндегі ізгі ниетті адамзат баласының жаны жақсылыққа
құштар екендігінің белгісі. Жалпы қалам қуаты деген­

Әдебиет – жан нұры
болатыны сондықтан ғой. Тегінде қиындық көрмей, азап
тартпай, жақсылық бағаланбақ емес. «Тозақты көрмеген,
жұмаққа мұрын шүйіреді» деген болса, өмірдегі көресін

бір кісідей көріп жүрген Тілеубердіге Асыл аспандағы қол­
жетпес шолпандай болып көрінген. Олай десек, сол тұстағы
қоғамның былғаныш ортасынан жазушы адами арманды
аршып алған. Адамзат іңкәр еткен, адамзат баласы аса зәру

жақсы үмітпен шым-шымдап тартып жетелей келіп, сізді
бағындырады да табындырады.
Қысқасы осы арқылы, осындай детальдар жүйесі ар­
қылы сол қоғамның бет-пердесін айыра жыртып, айқара

ашып тастайды. Сатқындар мен саңылаусыздар да біртін-
біртін әйгіленеді. Олар енді ел бетіне қарағысыз, қойға
келген қотыр ешкідей жексұрын біреулерге айналады. Қай-
қашанда топырағы сусығыш жерден алынып, ұрығы шөлге

түскен қу тұяқтардың кейінгі тағдыры осындай болмақ.
Ал Тілеуберді, Жамал, Асыл, Асқар, тағы тағылар үшін
басыңды бәй тігіп отыратының суреткер жазушы Жұмәділ
Маманның сізді сол деңгейге жеткізген қаламгерлік қарым-

қуатында.
Пиғылы бұзық, кер заманда басты кейіпкер Тілеуберді
өз басынан әртүрлі зобалаңды белшесінен кеше жүріп, сол
тауқымет арасында Асылмен бас құрап, соңынан өзі тағы

айдауға кетеді. Ол тауқымет сорынан өліп-талып жүріп
босап, енді үйіне келсе, баяғы оның соңынан түсіп жүрген
пасық белсенділер елден аулақ жерде жалғыз үй қалған
Асылдың жертөлесінің (Асылды алыс иенге көшіріп апарып

тастағандар осы әпербақандар болатын) төрінде құпия кеңес
құрып, арақтарын ішіп, сайран салып отырған үстінен
түседі. Бірақ, олар өз қылмыстарын бүркеу үшін Тілеубердіні
қапыда қараңғы қорада қолдарына түсіріп, арманда мерт

қылады. Бағанадан Тілеуберді үйіне аман-есен қалбайып
келе жатқанда, ішінен шүкіршілік айтып, көңілі марқайып
отырған оқырман ол дегеніне жете алмай өлім құшқанда,
әлжуаз сорлы Асылмен бірге күйзеледі. Ішіңіз удай ашып,

Жанат Ахмади
Осының себебінен шалық ауруға шалдығатын Асыл­дың
мұндай күйге түсуіне біріншіден ол Тілеубердідей аза­мат­
тың жары екендігі. Екіншіден атам қазақ айтқандай «шұбар

ат мінгеннің көзі тыныш, шұбар қатын алғанның көңілі
тыныш» демекші, Асыл кісі қызықпайтын – сиықсыз әйел
болмағандығы. Бұл жағы да Тілеубердіні көре алмайтын
белсенділердің ішін өртеген.

...Заманның беті бері қарап, жәбір-запа көргендер ақ­
талады. Үкімет басына Дың Шяупың келгеннен бастап
Қытайда реформа тереңдеп, сыртқы елдерге есік ашылып,
Тілеубердіден қалған тұяқ Нұржанның Америкадан оқып

келгені былай баяндалған: «Америкадан жаңа ғана оқу
тауысып келген, «Алау» жоспарының алғашқы түлектері­
нің бірі, жұмсақ бөлшек басқару маманы, компьютер
докторы – Нұржан Тілеубердіұлының бұдан кейінгі жеңісті

де жемісті еңбектеріне мол табыс тілейміз» деп көгілдір
экрандағы сыбызғыдай сызылған қыз дауысы сыңғырлап
барып тоқтады». Міне дәл осы көріністің үстінен түскен
Тілеубердінің Жамал апайы ауылдан емделуге қалаға келген

болатын. Жазушы осындағы амалсыз шүкіршілік тәубеге
келген Жамалдың көзінің жасын көлдетіп жылап отырып
жұбанған шерге толы бейнесін Көмек деген кейіпкердің
көзімен былай береді (Көмекті – автордың өзі деп білесіз):

«Терісі өңейіп жазыла бастаған ескі жараның жайдақ
ауызы шыт-шыт жыртылып, өзегі у құйғандай өртеніп бара
жатты».
Қандай дәл және қандай символдық сурет! Осы орайда

Жұмекеңнің тіл қолданысы жөнінде сәл атшалдырып өтер
болсақ, қайғыдан қартайып қалған Жамалға оның іні­
сі Тілеубердінің ұлы Нұржан оқуын бітіріп келген тұста
төреші кейіпкер Көмек жұбату айтады. Сонда Жамал апайы:

«Солай ғой шырағым, тағдыр талқысын сіңіріңе сүйеніп,
сүрініп-жығылып жүріп, ақыры бір көніп түсінеді екенсің.
Сол қатыгез тағдыр бебеулеткен пендесін шикі терінің
ішінде мың мәрте бұрқылдатып, тас қорықтықша пысыра

ма, қалай?!» – деп сөйлетеді.
«Қатар жатқан екі тауды «Бір күннің ішінде біреуінің

Әдебиет – жан нұры
басында ақша бұлттар қалықтап, аспан әлемі мөлдіреп
тұрса, енді біреуін төбесін қар-мұз құрсаулап, айдарынан
құс асырмай, қабағын қарс түйіп, түнеріп тұрады». «Әттең

қармақ қапқан шортандай тулаған дүние-ай десеңші!».
«Уайымның шүңетіне шөгіп...». «Қайың-талы қалың,
қарақат пен таңқурайы самсып тұратын орқаш-орқаш
қарағайлы Ұлытау...».

Бұл сөйлемдерден автор нені айтқысы келсе де жеріне
жеткізе, қылаусыз құмарлықпен жазатын және табиғатпен
біте қайнасып, етене кірігіп туысқан тау түлегі екендігі
байқалады. Сонымен қоса жазушылығынан бұрын май­

талман ақындығы мен әйгілі болған автордың Жамал
апай­ға айтқызатын жоқтауы, кітаптағы тағы басқа жыр
жол­дары өзі сүйген екі жанрға да бес аспап, сайма-сайлығын
дәлелдеп тұр.

«Екінің бірі жомарт тасқан жерде,
Күніңе ер жарайды сасқан жерде.
Жаманға жазатайым ісің түссе,
Қабысып қалады екен аспан жерге».

Шығарма қажетіне қарай пайдаланылған бұл шумақтар
кісіге жақсылық жасамайтын әлгі әпербақан белсенділер
үшін олардың тасбауыр, сорлылығын көрсетсе, сен үшін
ісі түскен кісіге өзіңде жоқты жерден шұқысаң да тауып

бергізгендей өрелілікті аңсатады, азаматтығыңды оятады.
«Жаманға ісің түссе, кешіру үшін жаныңды сұрайды»,
дегеннің өзі жоғарыдағы өлеңнің соңғы екі жолына сиып
тұр.