Оқу басылымы

«Ғимараттар мен құрылыстарды салу және пайдалану» мамандығы бойынша «Федералдық білім беруді дамыту институты» Федералдық мемлекеттік мекемемен кәсіптік орта білім беру бағдарламаларын іске асыратын білім беру мекемелерінің оқу процесінде пайдалану үшін оқулық ретінде ұсынылды

2015 жыл 9 сәуірдегі рецензияның тіркеу нөмірі № 123 «ФБДИ» ФММ

КБК 38.6я723

Русанова Т.Г.

Р882 Құрылыс объектілерін салу, пайдалану және қайта құру кезінде технологиялық процестерді ұйымдастыру; орта кәсіби білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған оқулық / Т.Г. Русанова, Х. А. Абдулмажидов.—М: «Академия» баспа орталығы, 2015. — 352 б.

Оқулық «Ғимараттар мен құрылыстардың құрылысы және оны пайдалану» мамандығы бойынша «Құрылыс объектілерін салу, пайдалану және қайта құру кезінде технологиялық процестерді орындау» ПМ.02 кәсіби модулін игерген кезде (МДК.02.01) пайдаланылуы мүмкін. Оқулықта кәсіптік біліктілікке сәйкес кәсіби қызметті игерудің жаңа тәсілдері қаралды. Құрылыс алаңын ұйымдастыру және дайындау, ғимараттардың жер асты құрылғылары берілді. Жер жұмыстарын өндіру, бақылау және қабылдау бойынша материал жазылды. Құрылыс-монтаждау жұмыстарын өндірген кезде қауіпсіздік техниканы және қоршаған ортаны сақтау мәселелері жарақтандырылды.

Орта кәсіптік білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған.

КБК 38.6я723 Осы басылымның түпнұсқа-макеті «Академия» баспа орталығының меншігі болып табылады және құқық иесінің келісімінсіз кез келген тәсілмен оны жаңғыртуға тыйым салынады

Бұл оқулық «Ғимараттар мен құрылыстарды салу және пайдалану» мамандығы бойынша оқу-әдістемелік кешенінің бөлігі болып табылады. Оқулық «Құрылыс объектілерін салу, пайдалану және қайта құру кезінде технологиялық процестерді орындау» ПМ.02, «Құрылыс объектілерін салу, пайдалану және қайта құру кезінде технологиялық процестерді ұйымдастыру» МДК.02.01 кәсіби модулін оқып білуге арналған. Жаңа ұрпақтың оқу-әдістемелік жиынтықтарына жалпы білім беру және жалпы кәсіптік пәндер мен кәсіби модульдерді оқып білуді қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін дәстүрлі және инновациялық оқу материалдары кіреді. Әр жиынтықта оқулықтар мен оқу құралдары, жалпы және кәсіптік біліктілікті игеру үшін қажет, оның ішінде жұмыс беруші талаптарының есебімен, оқыту және бақылау құралдары болады. Оқу басылымдары электронды білім беру ресурстарымен толықтырылады. Электрондық ресурстарда интерактивті жаттығулар мен жаттығу құрылғылары бар теориялық және тәжірибелік модульдер, мультимедиялық объектілер, Интернеттегі қосымша материалдар мен ресурстарға сілтемелер болады. Оларға оқу процесінің негізгі параметрлері белгіленетін терминологиялық сөздік пен электронды журнал кіреді: жұмыс уақыты, бақылау және практикалық тапсырмаларды орындау нәтижесі. Электронды ресурстар оқу процесіне жеңіл кіріктіріледі және әртүрлі оқу бағдарламаларына бейімделуі мүмкін болады. «Құрылыс объектілерін салу, пайдалану және қайта құру кезінде технологиялық процестерді орындау» кәсіби модулі бойынша оқу- әдістемелік жиынтыққа «Жалпы құрылыс жұмыстары технологияларының негіздері», «Құрылыс объектілерін пайдалану кезіндегі жұмыстардың түрлерін ұйымдастыру» электронды білім беру ресурстарын енгізуге болады.

Заманауи құрылысты және жобалауды инженерлік-геологиялық зерттеулерсіз елестету мүмкін емес және оқулықтың бірінші бөлімі осы мәселеге арналған. Оқулықта құрылыс машиналары, олардың құрылымы және жұмыс процесі туралы негізгі мәліметтер берілген. Құрылыс машиналары мен шағын механикаландыру құралдарын тиімді қолдану, құрылыс машиналары мен жабдықтарын пайдалану ережелері қарастырылады. Оқулықта мына кәсіптік біліктіліктер бойынша білім алуға мүмкіндік беретін материалдар ұсынылды: Оқулықта құрылыс-монтаждау жұмыстарын жүргізу кезінде құрылыс алаңында қауіпсіз еңбекті ұйымдастыру және қауіпсіздік техникасы мәселелері ұсынылды.

1-тарау. Құрылыс алаңында жұмыс жүргізген кездегі инженерлік геологияның негіздері 2- тарау. Құрылыс алаңындағы электрмен қамтамасыз ету негіздері және энергия үнемдеу технологиялары

3-тарау. Құрылыс алаңындағы геодезиялық жұмыстары

Инженерлік-геологиялық зерттеулер негізінде құрылыстың әр түрлер мен кезеңдерін жобалауды негіздеу үшін жүргізіледі. Заманауигеологиялықпроцестерініңгеологиялық, геоморфологиялық және гидрогеологиялық талаптарын, тау жыныстарының қасиеттерін зерттеу инженерлік-геологиялық зерттеулердің негізгі міндеттері болып табылады.

Геологиялық карталар көлденең жазықтықтағы геологиялық құрылымдарының кескінін білдіреді. Осы карталар бойынша сәйкес әртүрлі жыныстардың таралуы ауданы, олардың орналасу жағдайлары, орналасуы туралы айтуға болады. Геологиялық карталарды құрастыру кезінде тиісті ауқымды топографиялық карталар пайдаланады. Барлық карталар байырғы тау жыныстары мен төрттік шөгінділер карталарына бөлінеді. Байырғы тау жыныстарының геологиялық карталарының бірнеше түрі бар: стратиграфиялық, литологиялық және литологиялық стратиграфиялық. Бұдан басқа, әртүрлі мақсаттары үшін арнаулы мақсаттағы карталар негізгі орын ретінде арнайы мақсаттар үшін түрлі мақсаттағы карталар құралады, олардың ішінде инженерлік-геологиялық, гидрогеологиялық карталар және құрылыс материалдарының карталары негізгі орын алады.

Инженерлік-геологиялық карталардың үш түрі болады:

Инженерлік-геологиялық жағдайлары картасында жердегі құрылыстың барлық түрлерін қанағаттандыру есебімен ақпарат болады. Ол құрылыс жүргізілетін жердің табиғи жағдайларын жалпы бағалау үшін пайдаланылады. Инженерлік-геологиялық аудандастыру картасында олардың инженерлік-геологиялық жағдайларының бірлігінен тәуелді аумақтық бөліктерге (өңірлерге, облыстарға, аудандарға ж.т.б.) бөлінуі көрсетілді. Инженерлік-геологиялық карталардың масштабтары олардың мақсаттарынан және мазмұнының түбегейлігінен тәуелді болады: Геологиялық қималар тік жазықтықтыққа геологиялық құрылымдардың қимасын білдіреді және геологиялық карталардың маңызды толықтыру болып табылады. Олар аймақтың геологиялық құрылысын тереңдікті айқындауға мүмкіндік береді. Геологиялық қималарда жыныстардың жасын, құрамын, қуатын, орналасу жағдайларын көрсетеді. Қима жыныстардың физикалық-геологиялық құбылыстары мен қасиеттері көрсеткен кезде, оны инженерлік-геологиялық қима деп атайды.

Қалаларды (кенттерді) жоспарлау жобасы үшін инженерлік- геологиялық зерттеу маңызды аумаққа оны құрылыс үшін пайдалану мүмкіндіктері тұрғысынан баға беруге тиіс. Геологиялық жұмыстар басқа зерттеулермен және жобалық экономикалық, климаттық, гидрологиялық, санитарлық-гигиеналық және т.б. зерттеулермен бірге жүргізіледі. Аумақты зерттеу кезінде бедері, гидрологиясы, климаты, топырақтары,өсімдіктері,геологиялыққұрылымы, гидрогеологиясы, табиғи геологиялық құбылыстары мен инженерлік-геологиялық процестері (көшкіндері, шаймаапаны, шөгулері, сейсмикасы ж.т.б.), топырақтардың құрамы мен қасиеттері туралы мәліметтері алынуға тиіс. Зерттеу нәтижелерін камералдық өндеу тіпті дала жұмыстары кезінде басталады. Бұл қателерді аңықтауға және оларды уақытында түзетуге мүмкіндік береді. Барлық материалдарды соңғы рет өңдеуді және инженерлік-геологиялық есепті жазуды барлық дала және зертханалық жұмыстарды аяқтаудан кейін жүргізеді. Есеп бірінші кезекті қалалық және кенттік құрылыстың жоспарлау жүйесін және орналастыру жоспарын жасау үшін негіз болады. Жоспарлау жобасы үшін ізденістер кезінде алынған материалдар толық жоспарлау жобасы үшін инженерлік-геологиялық зерттеудің негізі геологиялық зерттеулердің негізі болып табылады. Жұмыстардың құрамы мен мазмұны және олардың жүйелілігі ұқсас (дайындау жұмыстары, дала кезеңі, материалдарды камералдық өңдеу). Бұл кезеңде жердің геологиясы мен топырақтың қасиеттеріне егжей-тегжейлі зерделеу жүргізіледі. Бұл үшін арнаулы құрылыстардың орнында, жаңа немесе қайта құрылған көшелердің жармалары бойынша қосымша бұрғылау ұңғымалары салынады. Көптеген жағдайда құрылыстың астындағы ұңғыманың тереңдігі 8-10 метрге дейін жетеді. Күшсіз жыныстар болған жағдайда зертханалық зерттеулердің толық кешенін жүргізу үшін екі-үш үлгіні іріктеп алумен шурфтер салынады. Бар қаланың шегіндегі құрылыстың жобасы жеке тұрғын үйлердің (шағын аудандардың), орамдардың, көшелер мен алаңдардың құрылысын қарастырады. Жобалау екі кезеңде жүргізіледі: жұмыс сызбалары. Әр кезеңнің алдында инженерлік- геологиялық зерттеулер жүргізіледі.

Электр энергиясының көзі ретінде гидроэлектростанциялар (ГЭС), жылу (ЖЭС) және атомдық (АЭС) электростанциялар қызмет атқарады, олар энергия өндірудің жалпы режиміне ие. Электр беру желілері (ЭБЖ), трансформаторлық және бөліп тарату құрылғылары электр станцияларының бірлескен қызметін және энергияны тұтынушылар арасында бөліп таратуды қамтамасыз етеді. Электр энергиясын беру және бөліп тарату сатылы қағидат бойынша жүргізіледі. ЭБЖ-да жоғалтымдарды азайту үшін жоғарылатқыш және азайтқыш трансформаторлардың көмегімен кернеуді көтереді, олар электрлі аралық станцияларда орнатылады. Ірі аралық станциялардан электр энергиясы тікелей нысандарға беріледі, ол жерде трансформаторлық аралық станциялармен кернеу біржолата азайтылады. Электр желілерінде электр энергиясын бөліп тарату әдетте, жиілігі 50 Гц үш фазалы айнымалы токпен жүргізіледі. Шалғай аудандарда құрылыстың бастапқы кезеңінде электрмен қамтудың уақытша көздері ретінде жылжымалы меншік электр станцияларын қолданады.

Электрқабылдағыштар келесі белгілеріне қарай жіктеледі: кернеу, токтың түрі, оның жиілігі, қуаты, электрмен қамту сенімділігінің дәрежесі, жұмыс режимі, технологиялық мақсаты. Электрқабылдағыштар кернеу бойынша екі топқа бөлінеді: 1 000 В дейін және 1 000 В жоғары. Токтың түріне қарай электрқабылдағыштар өнеркәсіптік жиіліктегі айнымалы ток қабылдағыштар (50 Гц), тұрақты ток және жиілігі 50 Гц басқа (жоғары немесе төмен) айнымалы ток қабылдағыштар болып бөлінеді. Жекеленген электрқабылдағыштар мен электр тұтынушылардың жеке-дара қуаттары әртүрлі: киловаттың ондық үлесінен бастап ондаған мегаватттарға дейін.

Технологиялық механизмдердің реттелетін электр жетегі мен айналу жылдамдығы жоғары станоктардың қозғалтқыштары қуат көзін түрлендіргіш қондырғылардан алады. Олардың жұмыс істеу режимі әртүрлі және механизм режимімен белгіленеді. Өнеркәсіптік кәсіпорындардағы түрлендіргіш қондырғылар электрқабылдағыштарға, механизмдер мен қондырғыларға қуат көзін береді, олар технологиялық режимдердің ерекшелігіне байланысты не тұрақты, не болмаса жиілігі 50 Гц өзгеше болатын айнымалы токта жұмыс істеуі керек. Ток түрлендіргіштері ретінде қозғалтқыш-генераторлар, сынапты және 110 кВ дейін кернеудегі өнеркәсіптік жиіліктің айнымалы тогының үш фазалы желісінен қуат көзін алатын жартылай өткізгішті түзеткіш қызмет атқарады. Электртехнологиялық қондырғыларға электрмен жылытатын және электрлі қондырғылар, металдарды электрохимиялық, электроұшқынмен және ультрадыбыстық өңдеу қондырғылары, электромагнитті қондырғылар (айырғыштар, жалғастырғыштар), электрмен пісіру жабдықтары жатады. Электрмен пісіру жабдығы өнеркәсіптік жиіліктегі айнымалы токтың 380 немесе 220 В кернеуінен қуат көзін алады. Электрмен пісіру жабдығының қуаты оның түріне байланысты 100 В • А бастап 10 МВ • А дейін болуы мүмкін. Айнымалы токта имектеп электрмен пісіру бір немесе үш фазалы пісіру трансформаторларының немесе машиналық түрлендіргіштердің көмегімен орындалады. Тұрақты токта пісіру қозғалтқыштары- генераторлар қолданылады. Түйіспелі пісіру үшін бір немесе үш фазалы пісіру қондырғылары пайдаланылады. Көтеру-тасымалдау құрылғылары электр жетегінің қуаты өндіріс жағдайларымен анықталады, оның мәні бірнеше киловаттан жүздеген киловаттқа дейін ауытқып отырады. Оларға қуат көзін беру үшін кернеуі 380 және 660 В айнымалы ток және кернеуі 220 және 440 В тұрақты ток пайдаланылады. Жұмыс режимі — қайталама-қысқа мерзімді. Айнымалы үшфазалы ток жағындағы жүктеме — симметриялық. Қуат коэффициенті жүктемеге сәйкес 0,3...0,8 шегінде өзгеріп отырады. Электрмен қамтылудың сенімділігі жағынан көтеру-тасымалдау жабдығы бірінші немесе екінші санатқа жатады (мақсатына және жұмыс орнына байланысты). Электрлі жарықтандыру қондырғылары негізінен бір фазалық қабылдағыштар болып табылады. Шырағдан шамдарының қуаттары ондаған ваттардан бастап бірнеше киловаттарға дейін жетеді және 380 В дейінгі кернеуден қуат көзін алады. Жалпы мақсаттағы шырағдандар (қызу немесе газ разрядты шамдары бар) көбінесе 220 немесе 380 В желіден қуат алады. Қызу шамдары 12 және 36 В болатын жергілікті жарықтандыру шырағдандары бір фазалы төмендеткіш трансформаторлар арқылы қуат алады. Үш фазалы желінің фазаларын біркелкі жүктеуге шырағдандарды фазалар бойынша топтау арқылы қол жеткізіледі. Жүктеме сипаты ұзақ уақытты.

Әуе желілерін таза ауада тартады және олар тіреуіштерге, оқшаулаутарға немесе кронштейндерге, ғимарат қабырғаларына және инженерлік құрылыстарға желілік арматурамен бекітілген оқшауланған немесе оқшауланбаған сымдардан тұрады. Кабельдік желілер көбінесе жер астынан, орларда, каналдарда, коллекторларда төселеді және бір немесе бірнеше бірлесіп төселген кабельдерден тұрады. Электр сымдарды ғимараттар мен құрылыстардың ішінен немесе олардың сыртқыт қабырғаларының бойымен төсейді. Олар әртүрлі таңбалы оқшауланған сымдармен және 1 000 В дейінгі кернеуге есептелген резеңке оқшаулауы бар кабельдермен орындалған. Құрылыс алаңдарындағы электр желілері жылжымалы құрылыс машиналары мен механизмдеріне электр энергиясын берумен байланысты өзіндік ерекшеліктерге ие. Бұл машиналардың түрлері, олардың орналасуы мен саны өзгерген кезде, құрылыс аумағындағы электрлік жүктеме орталықтарының орналасқан жерлері де өзгереді. Бұл құрылыс алаңындағы желілердің негізгі ерекшеліктерін анықтайды: олар мобильді, электрлік жүктеменің өзгерістеріне тез ілесуге қабілетті болуы керек. Осыған орай құрылыста көбінесе құбыршекті кабельдерден жасалатын электр желілерінің жылжымалы учаскелері мен бір орыннан екінші орынға жеңіл жылжытылатын әртүрлі инвентарлық электротехникалық құрылғылар маңызды роль атқарады. Мұндай құрылғыларға: Электр желілерінің тасымалданатын учаскелері мен инвентарлық құрылғылар уақытша әуе желілерімен үйлесе отырып, қысқа мерзім ішінде және ең аз шығындар жұмсай отырып, құрылыс алаңының түкпір-түкпіріне электр энергиясын беруді қамтамасыз етеді. Осы барлық желілер электр қондырғыларын орнату қағидаларының талаптарына (ЭОҚ) сәйкес құрылады.

Қазіргі уақытта сымдар мен кабельдердің ток жіберуші тарамдарының негізгі материалы алюминий болып табылады. Жалаңаш сымдарды дайындау үшін сонымен қатар болат та қолданылады. Мыс, жоғары электр өткізгіштікке ие болғанымен, айтарлықтай шектеулі жағдайларда ғана қолданылады (мысалы, сымдар ерекше икемді болуы қажет болған кезде). Оқшауланған сымдар мен кабельдерді дайындау үшін оқшаулау материалдар ретінде резеңке, арнайы құраммен қанықтырылған кабельдік қағаз, және пластмасса (мысалы, полихлорвинил) қолданылады. Пластмассамен оқшаулау бірқатар жағымды қасиеттерге ие, сондықтан жыл сайын оны кабельдік өнімдер шығаруда қолдану артып келеді. Біздің өнеркәсібімізде барлық сымдар мен кабельдер ток жіберуші тарамдар қимасының бірыңғай шкаласы бойынша шығарылады, мм2: 0,5; 0,75; 1; 1,5; 2,5; 4; 6; 10; 16; 25; 35; 50; 70; 95; 120; 150; 185; 240; 300; 400. Сымдар мен кабельдердің ток жіберуші тарамдары көбінесе оқшауланған немесе оқшауланбаған сымдар, қуатты кабельдер, құбыршекті кабельдер және сымдар түрінде көпсымды етіп дайындалады.

1 кВ дейін кернеуде жұмыс істейтін қуатты және жарық беруші электр қондырғыларына қуат беру үшін құрылыс алаңдарында ҚМжҚ ұсынымдарына сәйкес кернеуі 380 және 220 В төртсымды желілер қолданылады. Төртсымды желілердетрансформатордың (немесе генератордың) нольдік нүктесі міндетті түрде тұйықталады. Нысанда электр энергиясын қабылдау, кернеуді түрлендіру және электрэнергиясынбөліптаратуқызметінатқаратын трансформаторлық аралық станцияларға қуат беру үшін кернеуі 10 кВ желілерді қолданған жөн, себебі кернеу көтерілген кезде электрмен қамту жағдайлары жақсарады да, желілер жеңілдейді (сымдардың аз қималары қажет етіледі). Алаңда жоғары вольтты электржетегібарқұрылысмашиналары(мысалы,күшті экскаваторлар) жұмыс істеген кезде ғана құрылыс алаңының электр желісі үшін 6 кВ кернеуді қолдануға тура келеді.

Әуе желілерін салу кезінде белгіленген габариттік өлшемдер – сымдардың ең төменгі нүктесінен жерге дейінгі қашықтық сақталуы керек. Елді мекендерде, зауыт аумақтарында және құрылыс алаңдарында 380 және 220 В кернеулі әуе желілері үшін бұл қашықтық 6 м кем болмауы керек, ал ел қоныстанбаған жерлерде - 5 м кем емес; кернеуі 6... 10 кВ әуе желілері үшін – тиісінше 7 және 6 м дейін.

Салынып жатқан ғимараттардағы, сондай-ақ құрылыс алаңының өндірістік бөлме-жайларындағы уақытша электр сымдары ашық, яғни құрылыс конструкцияларының үстінен, фермалардың бойымен және т.б. жүргізіледі. Сымдар оқшаулаутарда, құрғақ бөлме-жайларда, шығыршықтарда төселеді. Сыртқы электр сымдары (ғимараттар мен құрылыстар қабырғаларының, құрылыс сатыларының бойымен жүргізілген сымдар) және жақын орналасқан ғимараттардың арасындағы лақтырып аударулар тек қана оқшаулаутарда орындалады. Оқшаулаутар әуе желілеріндегі сияқты пайдаланылады. Оларды да дәл сондай ілгектерге, якорьларға және қадаларға орнатады. Бұл ретте оқшаулаутар әрқашан тік орналастырылуы керек. Сымдар оқшаулау таспамен бекітілетін жерінде сымды орауышы бар мырышталған жұмсақ болат сымтемірмен оқшаулаутарға байлайды.

Жерасты кабельдерін төсеу кезінде еңбекті көп қажетсінетін жер қазу жұмыстары (ор қазу, оларды көму және т.б.) әдетте, орлық экскаваторларды, бульдозерлерді және басқа да құрылыс машиналарын пайдаланумен механикаландырылған тәсілмен орындалады. Кабельдік орлар алаңның жоспарланған белгісінен бастап тереңдігі 800 мм етіп қазылады. Бір кабель үшін қазылатын ордың ені — 350... 400 мм, екі кабель үшін — 600 мм.

Құрылыс алаңын электрмен қамту үшін электр желілерін, оның ішінде уақытша желілерді есептеуді құрылысты ұйымдастыру жобасын әзірлейтін ұйым жүргізеді.

Сымдар қимасын төмендегі екі фактор бойынша таңдайды:

Аталған осы екі фактор бойынша белгіленген қиманың екі шамасынан жуық стандартты қимаға дейін дөңгелектей отырып, үлкенін таңдайды. Бұл ретте әуе желілері үшін кернеуді рұқсат етілген жоғалту шешуші фактор болса, тасымалды құбыршекті кабель желілері, электр сымдары және шағын қашықтықтағы жерасты кабель желілері үшін олардың өткізгіштік қабілеті анықтаушы белгі болып табылады (рұқсат етілген қыздырылуы бойынша). Қиманы таңдауды белгілі тәртіппен жүргізу ұсынылады:

Рұқсат етілген қыздыру (рұқсат етілген ток) бойынша қиманы таңдау.

Көлденең күйде дүрбінің көздеуіш білігін келтіру үшін қолданылатын құрылғыға байланысты нивелирлерді екі тите шығарады: көру дүрбісінің көлбеулену бұрыштарының компенсаторы бар және онымен бірге деңгейі бар. Өнеркәсіп шығаратын нивелирлерде маркасында К әрпінің болуы нивелир дүрбісі компенсатормен жабдықталғанын, ал П- тікелей бейнеленуді білдіреді, мысалыН-05, Н-3КП, Н-10КП нивелирлері.

Көлденең бұрыш — бұл көлденең жазықтықтағы кеңістік бұрышының ортогонал проекциясы.

Құрылыс объектілері ғимараттар және құрылыстар болып бөлінеді. Ғимараттар тұрғын, қоғамдық және өндірістік болады. Құрылыстарға электрстанциялары, каналдар, су құбырының, кәрізның, жылу және электрмен жабдықтаудың жерасты коммуникациялары, көпірлер, жолдар, телемұнаралар, тоннелдер жатады. Құрылымы бойынша ғимараттар негізгі қабырғалы болады: мысалы, ірі панельді, каркасты және көлемді-блокты. Ғимараттар мен құрылыстардың геометриялық параметрлері біліктердің арасындағы қашықтық пен бұрыштар, белгілер, көлбеулер, сондай-ақ олармен осы параметрлердің өзін алу қажет шектік ауытқулар болып табылады. Ғимараттар мен құрылыстардың біліктері белгіленуі бойынша басты, негізгі және қосалқы (толық) болады. Желілік құрылыстардың басты біліктері олардың бойлық біліктері, ғимараттар үшін— оси симметрия біліктері болып табылады. Негізгі біліктерді ғимараттар мен құрылыстардың габаритті өлшемдері анықтайды. Қосалқы біліктермен құрылыс бөлшектері мен құрылымдарының күйі мен өлшемдерін белгілейді.

Біліктерді теодолиттердің, зенит-аспаптардың, надир- аспаптардың немесе тіктеуіштердің көмегімен көшіреді. Біліктерді теодолиттермен көшіруді көлбеу сәулемен, зенит-аспаптармен және тігінен тіктеуіштермен жүргізеді. Ғимараттың біліктерін көлбеу сәулемен көшіру олардың жарма білгілерге бекітілген нүктелерінен жүргізіледі. Бөлу кезінде бастапқы нүкте ретінде бойлық бас және көлденең (негізгі) біліктердің, ал бастапқы бағыт ретінде — бойлық бас біліктің қиылысу нүктесін алады. Егер ғимарат немесе құрылыстың созылыңқы конфигурациясы болса, бөлген кезде бастапқы бағыт ретінде ең ұзын жарманы алады.

Тегінен бағыттаумен бастапқы қабаттан монтаждау қабатына біліктерді көшіру үшін ғимараттың үлкен емес (15 м дейін) биіктігі кезінде массасы 0,4 кг артық ауыр құрылыс тіктеуіштерін қолданады. Геодезиялық бөлу негіздерін құрған және ғимараттар, құрылыстар мен жер асты коммуникацияларының трассаларын бөлген кезде өлшеулердің дәлдігін орташа квадраттық қателерді пайдалана отырып, бағалайды. Оларды бұрыштық, сызықтық және биіктік өлшеулердің дәлдігін анықтау үшін белгілейді. Геодезиялық негізді құру дәлдігіне қойылатын талаптар құрылыс объектілерінің күрделілігі мен габариттік өлшемдеріне байланысты болады.

3.1 -сурет. Бастапқы қабаттан біліктерді монтаждық қабатқа көшіру: 1 — білік жармаларын бекіту белгілері; 2 — теодолиттер; 3 — біліктік сызық іздер; 4 — бағытталған сәулелер; 5 — монтаждық қабатқа көшірілген білік Технологиялық жабдықтарды, станоктарды монтаждау үшін біліктерді бөлу немесе бағдарлар осы жабдықтың жұмысын қамтамасыз ететін талаптарға сәйкес орындалады. Әрбір учаске немесе монтаждық қабат бойынша геодезиялық бөлу жұмыстарының нәтижелері схемаларда белгіленеді. Геодезиялық өлшеулерді орындау үшін талап етілетін дәлдікті қамтамасыз етуге болатын аспаптар мен құрал-саймандардың жиынтығын таңдап алады. Кірпіштен, дұрыс геометриялық формадағы жасанды және табиғи тастардан, табиғи қашалмаған тастардан ғимараттар мен құрылыстарды салған кезде геодезиялық жұмыстар тораптардың біліктерін бөлуден, олардың габаритті өлшемдерін біліктерге байланыстырудан, белгілерді анықтаудан тұрады. Кірпіш қалауды жүргізудің дұрыстығын бақылауды биіктік жағынан 1 м сайын, ал тіктемені – 4 м сайын сирек емес жүргізеді. Монолитті темірбетоннан ғимараттар тұрғызған кезде біліктерді және белгілерді шығару бойынша бөлу жұмыстарын жүргізеді және сырғитын қалыпты және оның әр түрін (алынатын құрылғысы бар, көлемдік-жылжымалы қалыптар) салыстыру бойынша жұмыстарды орындайды. Геодезиялық жұмыстарды құрылыстың дайындық және негізгі кезеңдерінде жүргізеді. Дайындық кезеңінде біліктерді бөледі және бекітеді, негізгі кезеңде – қабырғаларды нивелирлейді және оларды нивелирлеу нәтижелері бойынша тегістейді. Сырғитын қалыптың төменгі қалқандарын маяктар бойынша орнатады, сонымен бір мезгілде бірінші қабаттың бетоны қалыптың астынан ағып кетпеуі үшін қорғаныш құрылғысын жасайды. Орнатқанға дейін сырғитын қалыптың қалқандарын тексереді. Бұл ретте элементтердің майысқан жерлерін және олардың габаритті өлшемдерін анықтайды. 2 мм артық майысқан жерімен дайындалған, ал габаритті өлшемдері бойынша – жобаланғаннан 15 мм артық айырмашылығы бар элементтерді монтаждауға рұқсат етілмейді. Қалыптың қабырға элементтерін монтаждау үшін қабырғалардың контурын іргетас тақтасында бөледі. Қорап құрайтын қалыптың ішкі қалқандарын көлденең күйде орнатады және олардың үстін нивелирлеумен тексереді. Қораптар жинаған кезде қалқандардың көлбеу жерін тіктеуішпен шаблонмен тексереді. Тіктеуіштің ауытқуы конустылық шамасын және бағытын көрсетеді (рұқсат етілетін шама жобада беріледі). Қалыптың көлденеңділігі бетондау процесінде домкраттарда орнатылған бақылау тақтайша бойымен немесе домкраттық біліктерге қондырылған сызықіздер бойынша нивелирлеумен реттеледі. Салатын бөлшектерді, ойықтарды, қуыстарды бақылау тақтайшаларынан немесе белгілердің сызықіздерінен биіктігі бойынша белгілеп қояды. Аттас белгілердің арасында баусым-түзік бау кереді және метрмен жобалық ара қашықтықты (баусым-түзік баудың белгілері мен салатын бөлшектердің, ойықтардың, қуыстардың арасыдағы айырмашылық) өлшейді. Жоспарда бұл элементтерді белгіленген, алдын ала есептелген біліктен ара қашықтықта түсірілетін тіктеуіштерден бастап белгілеп қояды. Олардың орналасқан жерлерін арматурада қарындашпен, бормен немесе бояумен таңбалайды. Бүкіл құрылыстың тіктігін тіктеуішпен, зенитаспаптармен немесе теодолиттермен бақылайды. Тік бұрышты формадағы ғимараттардың тіктігін тексерген кезде тіктеуіштерді ғимараттың әрбір бұрышында, сондай-ақ ұзын жағының ортасында түсіреді. Дөңгелек формалы ғимараттар тұрғызған кезде кем дегенде үш тіктеуішті іліп қояды.

Қалалардың және басқа да елді мекендердің тұрмысының жайлылығы, өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының жұмысы көптеген жерасты және жерүсті инженерлік коммуникацияларының болуына және жұмыс жасау айқындығына байланысты. Коммуникациялар туралы мәліметтер түрлі масштабтағы топографиялық жоспарларда болады. 1 : 5 000 масштабты жоспарлар шолу ретінде, магистральдық коммуникацияларды орналастырудың жалпы схемасын әзірлеу үшін пайдаланылады. Неғұрлым ірі масштабтағы жоспарлар (1 : 2 000, 1 : 1 000 және 1 : 500) қолданыстағы және жобаланатын коммуникациялар туралы мәліметтерді орналастыру үшін топографтық-геодезиялық негіз қызметін атқарады. Жерасты коммуникациялары мен құрылыстарына коллекторлар, туннельдер, құбырлар, кабель желілері және басқалары жатады.

Коллекторларда түрлі мақсаттағы кабельдер мен құбырларды төсейді. Шағын туннельдерде кабельдер, ал үлкендерінде — көлік жүйелері мен су құбырларын төсейді.

Бір коллекторда газ және электр кабельдерін, соның ішіне әлсіз тоқтарды бірге салуды қоспағанда, бірнеше желі қатар салынуы мүмкін.

Су құбыры станциясына су жинау құрылғылары: су қабылдағыш, жағалау құдықтары, су көтергіш станцияларға су беретін сіңіру құбыр желілері; аудандарды сумен қамтамасыз ететін су таратқыш магистральдық желілер жатады (құбыр диаметрі 400.900 мм). Магистральдық желіден суды үйлерге және өнеркәсіптік кәсіпорындарға беретін тарату желісі шығады. Ол көшенің екі жағында, кварталдың және шағын аудандардың ішінде орналасады. Бұл желі құбырларының диаметрі 200.400 мм. Тарату желілерінен су тұтынушыларға түсетін кірістер (диаметрі 50 мм) шығады. Учаскелерді ажырату және қосу, жұмысты реттеу, авариялардан сақтандыру үшін су құбыры желілерінде арматура – ысырмалар, вантуздар, шығулар, өрт және суаратын крандар орнатады. Арматураның орналасқан жеріне арматураға кіретін жер болуы үшін құдық орнатады

Қызметіне байқанысты кәріз жалпы сумен ағызылатын, бөлек және жартылай бөлек болады. Жалпы сумен ағызылатын кәріз барлық ағынды суларды шығарады; бөлек — шаруашылық- тұрмыстық және өнеркәсіптік суларды бір құбырға, ал жауын- шашын суларын — екіншісіне; жартылай бөлек — көлеміне байланысты кезектесіп екі суды да шығарады.

Ашық суағарлардың көмегімен (кюветтер, арықтар, су бұратын орлар) беттерден, жабық суағарлармен — құбырлар және коллекторлармен суларды бұрады. Аралас суағарлар желінің бірдей элементтерінен тұрады. Су ағатын құдықтарға ғимараттардың су ағатын құбырларын қосады. Су ағатын желілер үшін диаметрі 3,5 м дейін асбестцемент және темірбетон құбырларды қолданады.

Орындау түсірмелеріне құрылыстың барлық бөліктері емес, құрылыстың беріктігі, орнықтылығы, монтаждау дәлдігі, сондай-ақ оны пайдаланудың кейінгі шарттары байланысты болатын бөліктері жатады. Әдетте жұмыс өндірісі жобасында орындау түсірмеге жататын құрылыстың бөліктерінің тізбесін белгілейді. Орындау түсірме жүргізу жұмысын әдетте тапсырыс беруші немесе оның тапсырмасы бойынша осы құрылыс объектісінің жобасын әзірлеген жобалау ұйымы орындайды. Кейінгі құрылыс жұмыстары процесінде басқа бөліктермен және элементтермен жабылатын құрылыстың бөліктерінің тұрғызылу сапасын тексерген кезде қажетті есеп құжаттамасын (жоспарлар, профильдер және т.с.с.) дайындай отырып, аралық орындау түсірме жүргізеді. Орындау түсірмені құрылыстың геодезиялық бөлу негізін және топографиялық түсірмелердің басқа да түрлерін пайдаланумен жүргізеді. Геодезиялық бақылауды нәтижелерді арнайы ведомостқа жаза отырып, тірек біліктері мен нүктелеріне қатысты асып кетулерді, ара қашықтықтарды, бұрыштарды өлшеумен жүзеге асырады. Орындалған бақыланатын геодезиялық жұмыстардың және орындау түсірмесінің нәтижесінде салынған құрылыстың жобадан барлық ауытқуларын анықтайды, оларды жою жолдарын қарастырады немесе кейінгі құрылыс жұмыстарын жалғастыру туралы шешім қабылдайды немесе құрылыс сапасын тиісінше бағалаумен аяқталған объектіні қабылдауды жүзеге асырады. Орындау түсірме кезінде өлшеулердің қателігіне құрылыс нормаларымен және ережелерімен, мемлекеттік стандарттармен немесе жобалық құжаттамамен рұқсат етілген ауытқулардың шамасынан 0,2 артық емес болғанда рұқсат етіледі. Орындау түсірмелердің нәтижелері бойынша орындау бас жоспарын жасайды, онда жобадан барлық ауытқуларды белгілейді. Бас орындау жоспары аяқталған объектіні қабылдаған кезде негізгі құжат қызметін атқарады, сондай-ақ оны кейін пайдалану және реконструкциялау кезінде пайдаланылады.

4-тарау. Құрылыс машиналары және шағын механикаландыру құралдары 5-тарау. Аумақтарды және құрылыс алаңдарды ұйымдастыру мен техникалық дайындаудың негізгі қағидалары 6-тарау. Құрылыс объектілерін салу, пайдалану және қайта құру кезінде құрылыс процестерін технологиялық жобалау

7- тарау. Жұмыстарды қауіпсіз жүргізу ережелері

Құрылыстарды, түрлі жылу және газбен жабдықтау және су құбыры желілерін тұрғызған кезде қызметі, құрылымы, параметрлері, өнімділігі және қуаты бойынша түрлі құрылыс машиналарының көп саны қолданылады.

Құрылыс машиналарының әрбір тобы олар орындайтын жұмыстардың неғұрлым тар шеңбері шегіндегі машиналардан тұратын шағын топтарға бөлінуі мүмкін (мысалы, жүк көтергіш машиналарға көтергіштер мен крандар жатады).

Машиналарда екі топқа бөлінетін механикалық берілістер өте кең таралған: бөліктерінің тікелей жанасуы бар және икемді байланысты. Бірінші топқа фрикциондық, тісті және бұрамдықты берілістер, екіншісіне — белдікті және тізбекті жатады. Жетекші біліктен жетектегіге айналысты беру тәсілі бойынша үйкелісті (фрикциондық және белдікті) және ілмекті (тісті, бұрамдықты және тізбекті) берілістерге бөлінеді. Белдікті беріліс икемді байланыспен үйкеліспен беруге жатады. Ол белдікпен айналдырылатын және бір бірінен едәуір қашықтықта орналасқан жетекші және жетекті тегершіктерден тұрады. Көлденең Қимасының формасы бойынша жетекті белдіктер тегіс, сына тәрізді және дөңгелек болады. Сына тәрізді белдіктер көлденең қимасының трапецеидальдық профилінің өлшемі бойынша да, ұзындығы бойынша да стандартталған; тегіс резеңкеленген белдіктер — белдіктің ені және қалыңдығы бойынша. Тізбекті беріліс екі доңғалақ-жұлдызшадан және оларды қамтитын тұйық шынжырдан тұрады. Ол белдікті сияқты икемді байланысты берілістерге жатады, алайда z1 және z2 жұлдызша тістерінің шынжырмен ілінісуінің арқасында тұрақты беріліс ара қатынасы болады. Көмегімен жетекші біліктен жетектіге энергия беру жүзеге асырылатын жетекші тізбектер роликті, втулкалы, тісті және фасонды-бөлікті болып бөлінеді. Ресей Федерациясында жетекті тізбектер стандартталған.

Жетекші және жетекті біліктері біліктерінің орналасуы бойынша тісті берілістер: цилиндрлік тік тісті, қисық тісті және біліктерінің параллель біліктері бар шеврон доңғалақты; конусты тік тісті, қисық тісті және біліктерінің біліктері қиылысатын қисық сызықты доңғалақты; біліктерінің айқасқан біліктері бар бұрандалы доңғалақты; айналдыру қозғалысын үдемелі қозғалысқа және керісінше өзгертуге арналған тегершікті және тақтайшалы берілістер болады. Доңғалақтарының өзара орналасуы бойынша берілістер ішкі және сыртқы іліністі болады. Соңғыларында тісті доңғалақ бір жаққа айналады. 4.1-суретте тісті берілістің әр түрлері келтірілген. Тісті доңғалақты негізінен тіс кесетін станоктарда арнайы құрал- сайманмен (қашауыш, фрез және басқалары) дайындайды. Машиналарда тістерінің негізінен эвольвентті профилі бар тісті доңғалақтарды қолданады, оларда жұмыс процесінде тістердің түйісу желісі тұрақты ілінісу бұрышында (20°) болады.

4.1-сурет. Тісті және бұрамдықты берілістер: а, б — сәйкесінше ішкі ілінісуі бар сыртқы іліністі цилиндрлік тік тісті; в — қисық тісті цилиндрлік; г —шеврон тістері бар цилиндрлік; д, е, ж — сәйкесінше тік, қисық және қисық сызықты тістері бар конустық; з — бұрандалы; и — гипоидтық; к — рейка; л — бұрамдықты; 1 — бұрамдық; 2 — бұрамдықты доңғалақ тәжі Кемшіліктері: тісті берілістерге қарағанда өте төмен КПД, берілетін қуаттың шектеулілігі (50 кВт дейін) және ұзақ уақыт жұмыс кезінде қатты қызып кету.

Берілетін жүктемелердің әсерінен біліктер иіліске және бұрауға ғана жұмыс жасайды.

Тербеліс мойынтіректері өте кең таралған. Тербеліс денесінің формасы бойынша олар шарикті, роликті және инелі болып бөлінеді. Радиальдық шарикті мойынтіректер өте қарапайым, арзан және машина жасауда кең таралған. Радиальдық роликті мойынтіректер шариктіге қарағанда үлкен жүктемені жібереді, алайда шариктіден айырмашылығы олар біліктік күштерді мүлдем қабылдамайды. Өздігінен орналастырылатын мойынтіректер біліктердің едәуір қисаюын жібереді. РФ-да шығарылатын барлық тербеліс мойынтіректері стандартталған.

4.2 -сурет. Тоқтататын және тежейтін құрылғылар: а — шаппа тоқтататын құрылғы; б — қалыпты тежеуіш; в — ленталы тежеуіш; 1 — шаппа доңғалақ; 2 — ілмек; 3 — қалып; 4, 6 — рычагтар; 5 — тежеуіш тегершік; 7 — электрмагнит; 8 — жүк; 9 — күш; 10 — лента

Бірқатар фрикциондық муфталар құрылыс машиналарында сақтандырғыш құрылғы режимінде жұмыс жасайды: жұмыс органдарында жүктеме көтерілген кезде машиналардың трансмиссияларын бүлінуден сақтай отырып, сырғанақтайды. Күш жабдығы ретінде құрылыс машиналарында тұрақты немесе айнымалы тоқтағы электр қозғалтқыштар, ішкі жану қозғалтқыштары (карбюраторлар мен дизельдер), гидравликалық және пневматикалық, сондай-ақ белгілі түрдегі энергияны механикалық жұмысқа айналдыратын аралас жетектер (дизель- электрлік,электргидравликалық,дизель-немесе электрпневматикалық) қолданылады.

Машиналардың электр қозғалтқыштарын қоректендіру үшін жылжымалы электрстанцияларын — жүріс жабдығымен арнайы рамаларда монтаждалған генераторлары бар күш қондырғыларын пайдаланады. Электржетектің артықшылығы: жұмысқа тұрақты дайындығы, пайдалануға ыңғайлылығы және сенімділігі, реверсирлеу, автоматты басқару және реттеу мүмкіндігі, жоғары КПД, жоғары қысқа мерзімді артық жүктемелік қабілеті, төмен пайдалану шығындары. Электржетектің оны қолдануды шектейтін негізгі кемшіліктері: энергия көзіне тәуелділігі, тоқпен зақымдану қаупінің жоғарылығы, үлкен қуатты электр схемасының күрделілігі.

Іштен жанатын қозғалтқыштардың кемшіліктері: реверсирлеуге және жүктемемен қосуға қабілетсіздігі, реттеудің болмашы шегі, пайдаланудың жоғары құны және дайындау күрделілігі, төмен температуралар кезінде пайдаланудың қиындығы. Жанатын қоспаның пайда болу және тұтану тәсіліне байланысты іштен жанатын қозғалтқыштар карбюраторлық және дизель болып бөлінеді. Карбюраторлық қозғалтқыштардың арнайы аспапта— карбюраторда сырттай қоспа түзуі және электр қоспасынан мәжбүрлеп тұтану болады. Жеңіл отын — бензинмен жұмыс жасайды. Қозғалтқыштары жинақы, жұмысқа үнемі дайын, алайда отынды салыстырмалы жоғары жұмсаумен ерекшеленеді, шектелген қуатпен (200 кВт дейін) дайындалады, иінді біліктің жоғары бұрыштық жылдамдықтарына ие. Дизельдің оны шапшаң қысқан кезде ауаның жоғары температурасының әсерінен жанатын қоспаның өздігінен тұтануымен ішкі қоспа түзуі болады. Олар үлкен жүктемені көтереді, отынды аз жұмсайды және карбюраторлыққа қарағанда неғұрлым тиімді, алайда массасы үлкен, оларды 5 °С-тан төмен температура кезінде қосу қиын. Жұмыс цилиндрлерінің саны бойынша іштен жанатын қозғалтқыштар бір-, екі-, үш-, төрт-, алты цилиндрлі және т.с.с. болады. Жұмыс цилиндрлері қатарға орналасады — қатарлық қозғалтқыш немесе екі қатар, бір біріне бұрыштай — V-тәрізді қозғалтқыш. Іштен жанатын қозғалтқыш механизмдерден (қисық тиекті- шатунды, газ тарату) және жүйелерден (қоректендіру, салқындату, майлау, жағу және қосу) тұрады. Төрт тактілі іштен жанатын қозғалтқыштың жұмыс процесіне келесі операциялар (тактілер) кіреді: ■ цилиндрлерді жанатын қоспамен немесе ауамен толтыру, сығудың соңында электр жалынынан жұмыс қоспасымен тұтатумен қысу (карбюраторлық қозғалтқыштар) немесе оны тұтатумен қысу және отын бүрку (дизельдер);

Сорғылар электрқозғалтқыштан немесе іштен жанатын қозғалтқыштан әрекетке келтіріледі. Май сорғылары негізінен жұмыс қысымы 6,5...25,0 МПа кезінде өнімділігі 5... 100 л/мин қалақты, тегершікті, плунжерлі, аксиальды-плунжерлі қолданылады. Гидравликалық жетектің дұрыс сапасы: шамасы және бағыты бойынша жылдамдықтарды өлшеу үшін механикалық берілістер талап етілмейді; үлкен күш кезінде жұмыс жасай алады; басқаруға қарапайым және жинақы; жұмыста сенімді. Кемшіліктері: дайындауға және пайдалануға күрделі; жоғары және төмен температуралар кезінде қымбат тұратын және арнайы сұйықтықтарды қолдану қажет.

Құрылыс машиналарын автоматтандыру – машинаны немесе машиналардың жиынтықтарын басқару жұмыстарын оператор адамның тікелей қатысуынсыз (толығымен немесе жартылай) жүргізуге мүмкіндік беретін техникалық құралдар мен басқару жүйелерін қолданудан тұрады. Автоматты басқару жүйелерінің дамуы адамның физикалық мүмкіндіктерінен айтарлықтай асып түсетін, өрістеп дамып келе жатқан техниканы басқарудың аса жоғары күш пен жылдамдығын қамтамасыз ету қажеттілігіне; техника-экономикалық көрсеткіштерді арттыру және ең ұтымды (қолайлы) жұмыс режимдерін қамтамасыз етуге; операторлардың шаршағыштығын төмендету, және соның нәтижесінде олардың жұмыс барысындағы қауіпсіздігін қамтамасыз етіп, апаттық жағдайлардың туу мүмкіндігін төмендетуге; адам өмірі мен денсаулығына қауіпті немесе адамға қиындық туғызатын жағдайларда жұмыс процестерін басқарудың жаңа құралдарын жасап шығаруға негізделеді. Автоматтандыру құралдары басқару, қорғау, реттеу және бақылау құылғыларына бөлінеді. Әр құрылыс машинасында аталған құрылғы түрлерінің әр түрлі комбинациялары қолданылады, дегенмен ең басты бағыт – жұмыс органдарын автоматты басқару болып табылады. Бұл процестерге адамның қатысу деңгейі бойынша басқаруды автоматты емес, автоматтандырылған және автоматты деп бөлуге болады. Автоматтық бақылау технологиялық процестің өту сипаты немесе нысанның күйі туралы, немесе олардың нормативтік- техникалық құжаттамада көрсетілген шекті мәндерден асып кеткені туралы ақпараттарды автоматтық түрде алып отыруға негізделеді. Автоматты реттеу автоматты басқарудың бір түрі болып табылады. Ол – басқарылатын процесті сипаттайтын қандай да бір физикалық шамаға қажетті заң бойынша тұрақтылықты сақтау немесе өзгертуді қамтиды. Реттеу – автоматты реттеу жүйесімен (АРЖ) қамтамасыз етіледі. Басқару алгоритмінің ерекшеліктеріне қарай (басқарушы әсерді өзгертетін ережелер жиынтығы), басқару жүйесі ашық цикл бойынша (кері байланыссыз) және жабық цикл бойынша (кері байланыспен), сондай-ақ аралас цикл деп бөлінеді. Ашық цикл жүйелеріндегі берілетін әсер бағдарламалық құрылғыдан басқарушы құрылғыға беріледі, басқарушы құрылғы процестің өтуі жайындағы мәліметтерді өңдеп, атқарушы органның көмегімен басқару нысанына әсер етеді. Автоматты басқарудың ашық жүйелері (АБЖ) басқарылмайтын ауытқулар әсері болмаған жағдайда қолданылады. олар бағдарламалық бағдарламаны тұрақтандыру үшін, сондай-ақ түзетуші әсерлерсіз қашықтықтан басқару қызметін атқарады. Жабық цикл жүйелерінде басқарушы құрылғыға кері байланыс бойынша шығу шамасының берілген мәннен ауытқып кеткендігі туралы ақпарат келіп түседі, бұл оны берілген мәнге қайта алып келетін басқарушы әсерді құруға көмектеседі. Аралас жүйелерде кері байланыспен және кері байланыссыз схемалардың екеуі де қолданылады. Функционалдық қызметтеріне қарай басқару жүйелері екі топқа бөлінеді: машиналардың жұмыс органдарын орнатуды күшпен басқаруға арналған; қозғалтқыштың, жалғастырғыштардың, беріліс қораптарының, жүкарбалардың, реверстердің және жетек пен трансмиссияның өзге де элементтерінің жұмыс режимдерін басқаруға арналған. Басқару автоматты және қолмен басқарылуы мүмкін. «Жетек – жұмыс органы» секілді қозғалтқыштың қуаты жұмыс процесі өтуінің өне бойы қолданылатын жүйеге қарағанда, басқару жүйелерінде қозғалтқыштың қуаты тек мерзімді қолданылады, ал оның атқарушы органдарға жеткізілуі арнайы жетекші механизмдердің көмегімен жүзеге асырылады. Күшпен басқару жүйелерінің гидравликалық, механикалық, редукторлық, пневматикалық және болатарқан блокты түрлері болады.

Машиналар толық немесе жартылай автоматтандырылуы мүмкін. Жартылай автоматтандырылған машиналарда, әдетте, жұмыс органын басқаруды автоматтандырады да, қалған басқару түрлерін машинистің өзі орындайды. Автоматтандырылған машиналардың өндірісі автоматиканың эксплуатациялық көрсеткіштері мен қауіпсіздікті арттыруға, машинаның құнын арзандатуға және жөндеу жұмыстарының көлемін барынша азайтуға көмектесетін бірыңғайланған басқару жүйелері мен

құралдары жиынтығының негізінде жүзеге асырылады.

Датчиктер бірнеше сипаттары бойынша төмендегідей жіктеледі:

■ электрлік емес шамаларды электрлік шамаларға түрлендіру тәсілі бойынша — активті (генераторлық) және пассивті (параметрлік). Сезгіш элементтің әрекет ету принципі мен құрылымы бойынша датчиктержанасатынжәнежанаспайтынбалыпбөлінеді. Жанасатын датчиктердің сезгіш элементі бақыланатын нысанмен тікелей өзара әрекеттеседі, ал жанаспайтын датчиктерде мұндай өзараәрекеттестікболмайды.Соңғыларынафотоэлектрлік, ультрадыбысты, радиоактивті және арнайы құрылымды сүңгіштері

бар датчиктер жатады.

Датчиктердің жұмысы олардың статикалық, динамикалық және жиіліктік сипаттамаларымен анықталады, және кіру, шығу сигналдарының шамасымен, сезгіштікпен, инерциялықпен және қателікпен бағаланады.

Осылайша, өлшеуші тізбектегі күшейткіш үшін ең басты артықшылық деп оның сипаттамасының тұрақтылығын, үлкен жиілікті диапазон және сигналдың бұрмаланбауын айта аламыз, ал күшейткіштің шығу каскады үшін – ПӘК пен шығу (өндірілу) қуаттылығы болып табылады.

Электр жүйелерінде электрондық, электрмагниттік және қуаттылығы жоғары болғанда электрмашиналық, ал электрлік еместерде – механикалық, пневматикалық және гидравликалық күшейткіштер қолданылады. Машиналарды автоматты басқарудың алуантүрлілігі тұрақты өнімділікті, жүктеменің тұрақтылығын, параметрлік тұрақтылықты, оңтайлы басқаруды қамтамасыз ететін ортақ принциптерге негізделген бірнеше топтарға бірігуі мүмкін. Олардың жекелеген бір тобын оптикалық сәулемен басқаратын автоматтық аспаптар құрайды, олар басқарылатын машинаға (жоспарлаушы, скрепер, көп ожаулы экскаватор, т.б.) өте жоғары дәлдікті сақтаған түзусызықты көлбеулі қозғалысты хабарлау керек болған жағдайда қолданылады. Олар машинаның жұмыс жылдамдығы 5000 м/сағ дейін болғанда 500 м дейінгі қашықтықта ± 3 см дәлдікті береді. Қазіргі таңда оптикалық сәулемен басқару аспаптарын жоғары бағыттылық пен көпхроматикалылыққа ие лазерлі көшіргіш жүйелер ығыстырып жатыр.

Лазерлік нивелирдің есептік бұрышпен тік орнатылуы мен айналуының арқасында, лазерлік сәуле жұмыс істеп тұрған бірнеше машиналарға (жоспарлаушы, скреперлерге, т.б.) бір уақытта қызмет көрсете алады. Лазерлік техниканың көмегімен басқару жүйелері қажетті биіктік белгілерін, құрылыс алаңының кез келген нүктесінде жұмыс істеп тұрған әр машинаның жол-құрылыс материалдарының әзірленетін және орнатылатын ұзына бойлы және көлденең профильдерін бақылап, қамтамасыз етеді.

Құрылыс машиналарының жүріс жабдығы машинаны жұмыс және транспорттық жылдамдықтармен тасымалдау қызметін атқарады, ол сондай-ақ машинаның ауырлық күшін және сыртқы өңделетін ортадан негізгі бөлікке келетін әсерді жеткізеді. Жүріс жабдығының мынадай түрлері болады: шынжыр табанды, пневмодөңгелекті, рельстік және т.б. Машина түрлері мен оларды қолдану шарттарының әртүрлілігі жүріс жабдықтарының сансыз көп құрылымдарын жасап шығаруды талап етті, ол құрылымдардың өтімділік қабілеттері жақсы болу керек, олар мобильділік, маневрлік, тазарту, дифферент, құлама бұрыш, өту радиустары, олардың таралу қысымдары мен эпюраларымен, тіркелу, бос айналу және өзге де көрсеткіштермен сипаталады.

Жартылай қатты аспа тәсілінде машинаның арқауы теңестіруші рессордың немесе теңестіруші жақтаудың көмегімен шынжыр табан арбаларға тіреледі, бұл қозғалыстың тегіс емес бөліктерінде шынжыр табанның біркелкі жүктелуін қамтамасыз етеді. Қатты екі шынжыр табанды жүрістің габариттері мен массасы азырақ және құрылымдық орындалуы қарапайымырақ болса да, шынжыр табан астында да, және олардың араларында да эпюралардың қысымының біркелкі таралуы айқын бейнеленеді. Тірек-жүріс элементтеріне түсетін жүктеменің біркелкі таралуы үшін, теңестіруші күймешелі иілгіш аспалар қолданылады. Әр жақтауда сүйемелдеуіш аунақтар, созып кигізілетін дөңгелектер мен теңестіруші күймешелердің екі жұбы бекітіледі. Теңестіруші күймешелер топсалы әдіспен тіркеледі. Әр күймеше екі теңестіруші рычагтан тұрады, олардың ұштарына тірек катоктары жалғанған. Теңестіруші рычагтар топсалы-қуысты білікпен байланысқан, олардың арасында теңестіруші аспаның рессорлары қызметін атқаратын шиыршық серіппелер орнатылған. Тірек күймешелерінің теңестіруші-торсионды аспалы құрылымдары да болады, олардың торсиондары қарама-қарсы шынжыр табандардың жақтауларына нықтап орнатылады.

Пневматикалық шиналардың камералық және камерасыз түрлері қолданылады. Камералық шина қақпақтан, камерадан және шеңберлі таспадан тұрады, камераға шұра арқылы ауа толтырылады. Камерасыз шиналарда қақпақ тоғынға саңылаусыз жабылады да, онымен бірге ауа толтыруға арналған біртұтас сыйымдылықты құрайды. Пневмодөңгелекті жүріске қолданылатын шиналар протекторының суреттері әр түрлі, жоғары (0,5.0,7 МПа), төмен (0,1.0,35 МПа) және өте төмен (0,05 . 0,08 МПа) қысымды болады. Машинаның өтімділігі мен тіркесу күшін арттыру үшін, барлық дөңгелектерін жетекші етіп орындайды. Топыраққа түсетін үлкен қысым мен қозғалыс кезіндегі қиындықтарға қарамастан, жол нашар болғанда және еңкіш, ылди жерлерде пневматикалық жүрісті машина жабдығы кеңінен қолданылады. Шиналарды таңбалау цифрлардың екі тобынан тұрады (ескісі – дюймдермен, жаңасы – миллиметрлермен): бастапқы цифрлар – шина профилінің ені, екіншілері – тоғынның қону диаметрі. Дөңгелектің статикалық жағдайдағы диаметрін анықтау үшін тоғынның қону диаметріне шина профилі енінің екі есесін қосу керек.

Мұндай жабдықтың басты артықшылықтары: жүрістің жоғары дәлдігі, кедергілердің аз болуы және аса тозбауы. Жабдықты тасымалдау үшін стандартты теміржол рельстерінен жасалатын құрастырмалы-ағытпалы инвентарлық рельс жолдары қолданылады. Дөңгелекке түсетін ауырлық 100...200 кН, шпалдан негізгі бөлікке түсетін қысым 0,2 Мпа дейін жетуі мүмкін.

Құрылыс материалдарын, құрылымдар мен жабдықтарды тасымалдау құрылыста маңызды орын алады. Құрылыс алаңында немесе құбыр бағыты шеңберінде тауарларды тасымалдау үшін көлік құралын таңдау түрі тасымалданатын тауарлардың сипаты мен көлеміне, тасымалдау қашықтығына, оларды жеткізу үшін бөлінген жол жағдайлары мен уақытына байланысты. Түрлі нысандардың құрылысында негізгі көлік құралдары ретінде жүк көліктері, тракторлар мен пневмодөңгелекті тартқыштар қолданылады, олар жүк тасымалдаудан бөлек, тіркемелі және жартылай тіркемелі құрылыс машиналарының тартқыш құралдары ретінде де, сондай-ақ көптеген мамандандырылған машиналардың, крандардың, жүк тиегіштердің, жеп қазып-тасымалдаушы машиналардың, бұрғылаушы және қада қағу қондырғыларының және т.б. негізі есебінде де пайдаға асырылады.

Жүк көліктерінің түрлері: бортты, тартқыштар, өздігінен жүк түсіретін және мамандандырылған (кабина тасушы, труба тасушы, панель тасушы, битум тасушы, т.б.). Ресей Федерациясында өндірілген жүк машиналары (4.3 сур.) бірыңғай құрылымдық схемаға сәйкес салынады және үш басты бөліктен тұрады: қозғалтқыш, шасси және шанақтар. Шанақ көлік тасымалдайтын пайдалы жүктемені орналастыруға арналған.

4.3- cурет. Жүк көліктері: а — ашық платформалы және ашылмалы борттары бар; б — орнату-ілу құрылғысы бар тартқыш; в — өздігінен жүк түсіргіш және олар негізінен дара жүктерді тасымалдауға арналған. Бір жақты тіркемелермен қатар борттық көліктер ұзын өлшемді материалдарды тасымалдауға арналған, оларға жататындар: құбырлар, қадалар, бөренелер, метал прокаттары және т.б. Отандық көліктердің жүк көтеру қабілеті 0,8 ... 14 тонна, қозғалтқыш қуаты 70 ... 240 л.с. (51,5 ... 176,5 кВт).

Жақтауына балласт бекітілетін (орнату-ілу құрылғысының орнына), базасы қысқартылған көлік тартқыштары жүккөтерімділігі 20.120 т, екі, үш, төрт және алты білікті көпдөңгелекті ауыр жүк тасушы тіркемелерді (трайлерлер) тіркеп сүйреу жұмыстары үшін қолданады, ауыр жүк тасушы тіркемелер ауыр, үлкен габаритті жүктерді – тракторларды, экскаваторларды, құбыр жүргізушілерді және өзге де құрылыс машиналарын, тіпті қажетті деңгейде жабдықталса – бу қазандарын, сорғыштарды, санитарлық- техникалық кабиналарды және т.б. тасымалдай алады.

Отандық өздігінен жүк түсіргіш көліктердің жүккөтерімділігі 3,5... 75 т, қозғалтқыштың қуаты 70 ... 900 л.с. (51,5 ... 662 кВт). Олар сондай-ақ өздігінен жүк түсіргіш тіркемелермен жұмыс істей алады. Қазіргі таңда заманауи көліктерде жанармай жануының жылу энергиясынмеханикалықжұмысқаайналдыратынішкіжану қозғалтқыштары - карбюраторлар және дизель қозғалтқыштары орнатылған. Шасси механикалық қадамдық (күштік жеткізу), шасси мен машиналарды басқару механизмдерінен тұрады. Автокөліктің жүрістік бөлігі оның алға қарай қозғалуын қамтамасыз етеді. Ол барлық агрегаттар, шанақ пен жүргізуші кабинасы монтаждалатын көтергіш жақтаудан, пневмодөңгелектері бар алдыңғы және артқы көпірлерден, көтергіш жақтау мен көпірлерді байланыстыратын иілгіш аспадан тұрады.

Пневмодөңгелекті және шынжыр табанды тракторлардың басты түйіндері: қозғалтқыш, күш берілісі (трансмиссия), арқау (жақтау), жүріс құрылғысы, басқару жүйесі, қосалқы және жұмыс жабдығы. Шынжыр табанды тракторлар дизельдер мен карбюраторлық қозғалтқыштармен, механикалық, гидромеханикалық және электрмеханикалық трансмиссиялармен жабдықталады. Шынжыр табанды тракторлар қозғалтқыштың алдыңғы жақта (4.4, а сур.), ортаңғы және артқы (4.4, б сур.) жақта орналасуымен жасалады. Ең көп таралған үлгілер – дизельді және қозғалтқыштың алдыңғы жақта орналасқан түрлері болды. Қозғалтқыштың алдыңғы жақта орналасуының себептерінің бірі – машинаның орнықты жұмысын қамтамасыз ету және ауыстырмалы, аспалы жұмыс жабдығының әр түрлі түрлерімен машинаны тасымалдау қажеттілігін қамтамасыз ету болып табылады. Құрылымның қарапайымдылығы, жоғары сенімділік, асқан тиімділік, салыстырмалы жоғары ПӘК (0,82.086) және арзан құны сияқты артықшылықтарымен қатар, механикалық трансмиссияның бірнеше кемшіліктері де бар, оның ішіндегі ең бастысы – тракторды пайдалану барысында берілістерді жиі ауыстырып қосып тұру қажеттілігі, бұл қозғалтқыштың қуатын тиімсіз пайдалануға және жүргізушінің шаршағыштығына әкеліп соғады. Бұл кемшіліктер гидрамеханикалық және электрмеханикалық трансмиссияларда жойылған.

4.5-сурет. Пневмодөңгелекті тракторлар: а — алдыңғы дөңгелектері басқарылатын; б — топсалы бөлшектелген жақтаулы; в — сыңар жақтаулардың айналу схемасы: 1, 2 — сыңар жақтаулар; 3 — әмбебап топса Пневмодөңгелекті тракторлар дизельді қозғалтқыштар мен карбюраторлы қозғалтқыштармен, механикалық және гидромеханикалық трансмиссиямен жабдықталған. Айналу жүйесінің типі бойынша тракторлар алдыңғы дөңгелектері басқарылатын (4.5, а сур.), барлық дөңгелектері басқарылатын және топсалы бөлшектелген жақтаулы (4.5, б сур.) тракторлар болып бөлінеді. Ең көп тарағандары – механикалық трансмиссиялы және алдыңғы дөңгелектері басқарылатын, дизельді қозғалтқыштары бар пневмодөңгелекті тракторлар.

Бір білікті және екі білікті тартқыштар болады. Тартқыштардың екі түрінде де дизельдер мен трансмиссияның екі түрі қолданылады: механикалық және гидрамеханикалық. Ең кең тарағандары – гидрамеханикалық транмиссиялы тартқыштар. Бір білікті пневмодөңгелекті тартқыш қозғалтқыштан, трансмиссиядан және екі жетекші дөңгелектен тұрады. Бір білікті тартқыш өздігінен жүре алмайды және жартылай тіркемелі жұмыс жабдығынсыз екі дөңгелекте тұра алмайды. Жартылай тіркемелермен жұмыс жабдығымен біріккенде мұндай тартқыш – алдыңғы қозғалтқышы бар өздігінен жүретін құрылыс машинасына айналады. Тартқыштың екі жетекші дөңгелегі де басқарылады. Тартқыш- жартылай тіркеме тіркемесін басқару тартқышты жартылай тіркемеге қарай 90° оңға-солға бұрып, екі жақты әрекет ететін гидроцилиндрлердің көмегімен жасалады. Бір білікті тартқыштарға қарағанда, екі білікті тартқыштар тіркеменің көмегінсіз өздігінен қозғала алады, екі білікті тіркемелермен бірігіп, оларды ауыстыру үшін уақыт көп жұмсалмаған жағдайда да жұмыс істей алады. Екі білікті төрт дөңгелекті тартқыштардың бір немесе екі жетекші көпірі мен топсалы бөлшектелген жақтауы болады. Болат құбырларды салу барысындағы негізгі технологиялық операциялардың бірі – құбырлар мен дәнекерленген бөліктерді және битумдық мастиканы трассаға жеткізу болып табылады. Бұл жұмыстар үшін арнайы техника қолданылады.

1 020 мм дейінгі диаметрлі және 12 м дейінгі ұзындықты құбырларды тасымалдау пунктілерінен теміржол немесе су көліктерімен құбыр дәнекерлейтін базаларға жеткізу, сонымен қатар құбырларды қалалық және магистральдық құбыр желілері құрылысының трассасы арқылы жүккөтерімділігі 9...10 т құбыр тасушы автопойыздармен жүргізіледі. Диаметрі 1 420 мм дейінгі және ұзындығы 12 м құбырлар мен ұзындығы 36 м дейінгі арқандарды магистральдық құбырлар құрылысы трассасы бойымен жүккөтерімділігі 9, 15, 18, 30 т көлік және тракторлық арқан тасушылар мен құбыр тасушылардың көмегімен тасымалдайды. Диаметрі 1 420 мм дейінгі және ұзындығы 48 м дейінгі арқандарды магистральдық құбыр желілерінің құрылысында тасымалдау үшін жүккөтерімділігі 30 және 55 т арқан тасушылар қолданылады, олар өтімділік қабілеті өте жоғары пневмодөңгелекті қуатты тартқыштар базасында әзірленеді, олардың барлық сегіз дөңгелегі де жетекші болып табылады. Тартқыштар мен құбыр тасушылардың, арқан тасушылардың және арқан мен құбыр тасушылар тасымалданатын құбырлар мен арқандарды қоюға және бекітуге арналған арнайы аспалы жабдықпен жабдықталған. Тиелген тіркемеге тартқыш күш төмендегідей беріледі: құбыр тасушыларда – тарқыш тіркеме аспабы мен қатты оқағаш арқылы; арқан тасушыларлар мен арқан мен құбыр тасушыларларда – тартқышқа бекітілген құбырлармен. Құбырлар мен көліктерді тасымалдауға арналған көліктер жалпы сигналдармен жабдықталған. Артқы конустың бүйірлік ұштарын және төменгі жолда орналасқан құбырлардың бірінің артқы жағын жүргізгенде, қызыл жалпақ жалаушаларды (түстен кейін) немесе шамдарды (түнде) орнатады.

Битум көлігі дегеніміз – автомобильдік, тракторлық немесе арнайы шасси, онда онда жылыту жүйесі бар бактар, битум байланысы және өлшеу құралдары бар. Беткі бөлігі қатты жермен жүретін жолдарда жүк автокөліктерінің шассиіне (автокөлік битумдарын) немесе жол тракторларына жартылай тіркемелер мен тіркемелерге орнатылатын битумды автокөліктер қолданылады. Құрылымдары әр түрлі типтегі битумдық жүк машиналарының жұмыс жабдықтары ұқсас. Қазіргі уақытта отандық өнеркәсіп 4000, 7000 және 9000 литр сыйымдылығы бар битумды жүк машиналарын шығарады.

Бұл машиналар тобына белбеу, шелек, қырғыш, пластина, бұрандалы және басқа да конвейерлер, пневматикалық тасымалдау жүйелері және гравитациялық құрылғылар кіреді. Үздіксіз тасымалдайтын машиналардың негізгі жабдықтары - тартқыш элементпен (жүктеменің қозғалысы белбеу, тізбек, арқан және басқа құрылғылармен бір уақытта жүреді) және тартқыш элементтері болмаған конвейерлер болып табылады (винт, свинг, ролик, дірілдеу конвейерлері және айналмалы тасымалдау түтіктері).

Таспалы конвейердің негізгі жұмыс органы – роликтерде орналасқан және жетекті және кергіш барабандарды конверттеудегі икемді жабық (шексіз) таспа болып табылады. Жетектің барабаны электр қозғалтқышына редуктор арқылы жалғанады. Ішіне электр қозғалтқыш орнатылған барабандар ықшам болып келеді. Конвейерлердің құрамына жүк тиеу-түсіру құрылғылары, таспадағы жүкті өлшеу және мөлшерлеу жабдықтары, бақылау аппаратурасы мен автоматтық аппаратура кіреді. Құрылыс материалдарын тасымалдау кезінде резеңке таспаның жылдамдығы 1,2 м / с, бірлік жүк - 0,5,0,8 м / с, экскаваторлардың аудару транспортерлері үшін - 3,4 м /с.

Лифтілердің жоғары жылдамдықпен (1,2.2,0 м/с) және баяу жүретін (0,4,1,0 м/с) түрлері болады. Артықшылықтары: көлемі кішкентай, бос және түйіршікті материалдарды тасымалдау мүмкіндігі. Кемшіліктері: шамадан артық жүккөтерімділкке сезімталдығы және жүкті біркелкі жеткізу қажеттілігі.

Бұрандалы конвейерлердің артықшылықтары: құрылымның қарапайымдылығы, көлденең қимадағы шағын өлшемдері, аралық түсіру мүмкіндіктері және толық тығыздау мүмкіндігі (шаңды жүктеу үшін маңызды). Кемшіліктері: материалдың бұрандаға үйкелуінен бұранда мен астаушаның тозуы және материалдың қажалып қалуы, энергияның көп жұмсалуы. Материалдарды пневматикалық тасымалдауға арналған қондырғылардың екі түрі бар: сорғыш және баспа. Олар массалық материалдарды (цемент, құм, үгінді және т.б.), ерітінді мен бетон қоспаларын жылжыту үшін қолданылады. Пневматикалық жүйелердің жұмыс принципі – материалдың тасымалданатын бөлшектері белгілі бір ағындық жылдамдықпен және қажетті жылдамдықпен құбырлар арқылы жеткізілетін ауа ағынының күшті ағымы арқылы суспензияда ұсталады. Пневматикалық қондырғылар материалды көлденең 15 м немесе тігінен 3...5 м қашықтыққа жылжыту үшін қолданылады. Вакуумдық жүйеде қысымның төмендеуі 0,01,0,04 МПа, нақты энергия тұтыну 2,0... 2,5 кВт • с / т. Баспа түріндегі қондырғыда бункерден құбырға түсетін материал компрессор арқылы құбырға түсетін ауаның ағынын түсіреді. Жүк түсіру кезінде ауа мен материалдың қоспасы материалдық бөлшектер құлап түсетін жерге түсіргішке түседі; ауа сүзгісі арқылы ауа атмосфераға өтеді. 1 кг материалды тасымалдау үшін 10 м3 ауа қажет. Жүйедегі қысым 0,2,0,6 МПа, нақты энергия тұтыну 3,5 кВт/т. Тасымалдау қашықтығы – 2 км. Пневматикалық қондырғылардың өнімділігі - 40,60 т / сағ. Пневматикалық көліктің артықшылықтары: тығыздық, материалды жоғалтуды жою, жинақылық, процесті толық автоматтандыру мүмкіндігі. Кемшіліктері: абразивтік материалдарды тасымалдау кезінде жоғары энергия тұтыну және жылдам тозу.

Жүк көтергіш машиналар мен механизмдер құрылыста қолданылатын жабдықтың негізгі түрлерінің бірі болып табылады. Олар құру-құрастыру, тиеу-түсіру, әртүрлі жөндеу және қосалқы жұмыстарды; ғимараттарға адамдарды көтеру және түсіру жұмыстарын

орындау үшін кеңінен пайдаланылады.

Кеңінен тараған жүк қармау құралдары — ілгектер мен түйіндер - құрылымы бойынша аса қарапайым. Бір мүйізді және екі мүйізді ілгектер бар. Соңғысы ауыр — 50 т астам жүк үшін қолданылады. Ілгектер қолданылуы бойынша әмбебап. Егер жүктің ілгекке ілуге арналған арнайы керек-жарағы болмаса, оны темір бетон бұйымдарға арналған шынжыр немесе арқан жіптері арқылы көтереді. Арқан жіптері болат арқаннан немесе шынжырдан дайындалады.

Құрастырылуы бойынша тұтам қабаттары арасындағы сымдардың нүктелі (ТК) немесе сызықтық (ЛК) жасатын бір (тұтам), екі (арқан) және үш рет (кабельдер) есілген болады. Тағайындалуына және механизмнің жұмыс істеу тәртібіне тәуелді Ростехнадзор нормалары бойынша қабылданатын, үзілу күші мен беріктік қоры бойынша арқандар іріктеледі. Жүк көтеретін машиналар мен механизмдерді мына топтарға бөлуге болады: домкраттар, жүкшығырлар мен аспалар; көтергіштер; крандар.

Жүк көтеретін машиналар құрылыс машиналарының айтарлықтай бөлігі ретінде үздіксіз (циклды) жұмыс істейді, яғни жекелеген механизмдердің жұмыс істеу кезеңдері кідіріс кезеңдерімен кезектеседі. Қозғалтқыштардың сипаттамаларын, тежеу жолдарын, беріктік қорының коэффициентін және өзге сипаттамаларды таңдауға әсер ететін жүк көтеретін машиналардың негізгі параметрлерінің бірі механизмдерді пайдалану қарқындылығы, яғни іске қосылуының салыстырмалы ұзақтығы (ҚҰ), %:

4.6-сур. Домкраттар:

Жүк көтергіш машиналардың электрлі жабдықтары үшін ҚҰ 10 мин аспайтын уақыт аралығы үшін, ал механизмдер үшін - 1 сағ. аспайтын аралық үшін айқындалады. ҚҰ номиналды мәндері ретінде 15, 25, 40 және 60 % қабылданған.

Домкраттың негізі әлсіз болған кезде, негізіне тақтайлар салынады. Тар жағдайда жұмыс істеу үшін сылдырағы бар тұтқалар қолданылады. Ысырмаларды ең шеткі қалыпта бекіту үшін тұтқаның корпусына серіппесі бар арқан жіп орналастырылады. Осы типтң домкраттардың ерекшелігі бұрандалы кесіндіні көтеру бұрышын таңдаумен қамтамасыз етілетін, өздігінен тежелу қасиеті болып табылады. Ол ойықтағы үйкелу бұрышынан кем болу керек. Бұрандалы домкраттың КПД 0,3 ...0,4, жүк көтеру биіктігі 0,6 м дейін болғанда, жүк көтергіштігі 50 т дейін.

4.7-сурет. Электрлі жетегі бар реверсивті жүкшығырдың кинематикалық схемасы:

Барабанның айналу бағыты (жүкті түсіру немесе көтеру) арнайы іске қосатын электрлі аппаратура арқылы (барабанды бақылағыш, магнитті түсіргіштер, контакторлар және т.б.) электрлі қозғалтқыш білігінің айналу бағытын жеделдету арқылы өзгереді. Жалпы мақсатты реверсивті жүкшығырлардың тартушы күші 3... 125 кН, жүккөтергіштігі 0,3... 2,5 т, арқанды бұрау жылдамдығы 0,7 м/с болған кезде, арқан сыйымдылығы 800 м дейін. Механикалық жетегі бар жүкшығыр тартушы күші мен барабанның арқан сыйымдылығы бойынша таңдалады. Жүкшығырдың тартушы күші барабанға бұралатын, арқан тармақтарын тартуға тең. Барабанның арқан сыйымдылығы жүк көтеру биіктігіне және полиспасттың еселігіне тәуелді болады.

Тельфер (4.8 сурет) 1 асинхронды қысқа тұйықталған кранның электрлі қозғалтқышынан, 10 ілгекті құрсауы бар жүк полиспасты ілінген, 8 жүк көтеретін барабаннан тұрады. Бұраушы момент электрлі қозғалтқыштан 5 білік пен 7 редукторға біріктірілген тісті берілістер арқылы жүк көтеретін барабанға беріледі. Жүк жабық типті 6 дискті тежегіш арқылы көтеріп ұсталынып тұрады, оның дисктері электрлі қозғалтқышты іске қосқан кезде ғана ажырайды. 9 иінтірек ілгекті құрсаумен шекті биіктікке жеткен жағдайда қозғалтқышты автоматты сөндіретін көтерілу биіктігін шектеушімен байланысқан. Жүк электрлі қозғалтқыштың кері қимылдауымен түсіріледі. Тельфер ілінген 3 арба 4 монорельс арқылы қозғалатын дербес электрлі қозғалтқыш пен 2 редуктордан жұмыс істейді.

4.8-сурет. Тельфер:

Тельферлер пернелері бар жеңіл қашықтықтан басқару пульті арқылы басқарылады. Тельферлердің жүккөтергіші 35 м дейінгі көтеру биіктігі кезінде 0,25... 10 т шегінде орналасқан. Жүк көтеру жылдамдығы 7.8 м/мин, ал жылжыту жылдамдығы — 20 м/мин дейін.

■ мақсаты бойынша — тек жүк тасымалдауға арналған жүк көтергіш және жүк пен адамдарды тасымалдауға арналған жүк- жолаушылар көтергіш; ■ орнату тәсілі бойынша — жұмыс істеу барысында ғимаратқа қатысты қозғалуға қабілетті жылжымалы (өздігінен жүретін және өздігінен жүрмейтін), ғимаратқа бекітілетін және бекітілмей еркін тұратын станционарлы. Рельспен немесе пневмодөңгелекпен жүретін жылжымалы көтергіштер салыстырмалы сирек пайдаланылады;

Көтергіштің негізгі параметрлері мыналар жатады: жүк көтерудің ең жоғарғы биіктігі (жер деңгейінен ең шекті үстіңгі қалыптағы жүктің төменгі деңгейіне дейінгі тік күйіндегі қашықтық); жүк көтеру және түсіру жылдамдығы; жүкті көлденеңінен тасымалдау шамасы (көтергіш діңгегінің білікінен терезе тесігіне кіргізілген платформа соңына дейінгі немесе жүк ілінген ілгек білікіне дейінгі ең үлкен қашықтық); ғимаратқа енгізілген жүкті тік тасымалдау шамасы; жүк әкелу жылдамдығы; жылжымалы көтергіштер үшін жол (бір білікте орналасқан доңғалақтар немесе рельс біліктері арасындағы қашықтық) және база (бір рельсте немесе көтергіштің бір жағында орналасқан, ең шеткі жүріс доңғалақтарының біліктері арасындағы қашықтық); белгіленген қуаттылық; көтергіштің конструктивті және жалпы салмағы; қабырғаға тірелетін тіреулердің қадамы (көтергіштің ғимарат қабырғасынан көршілес бекітпелері арасындағы тігінен қашықтығы); өнімділігі және т.б.

Діңгекті көтергіш тіреу жақтауынан, тік бағыттаушы діңгектен, көтергіш жүк платформасынан (жүк) немесе кабинадан (жүк- жолаушылар), платформаны көтеру механизмінен, басқару органдары мен сақтандырушы құрылғылардан тұрады. Діңгекті жүк көтергіш (4.9 - сур.) тіреу жақтауынан, кері қимылдайтын жүкшығырдан, арқан-блок жүйесінен, бағыттаушыларына жүк таситын орган (жебе, платформа, монорельс) орналастырылатын тік діңгектен, басқару жүйесі мен сақтандырушы құрылғылардан тұрады. Автомобильдің тіркемесінде тасымалданатын ұтқыр көтергіштерде көтергіш жұмыс істейтін кезде бұрандалы тіреулермен (аутригерлермен) ілінетін пневмошиналы доңалақтар көзделген. Ұтқыр бос тұрған көтергіштердің биіктігі 12 м жеке секцияларға бөлшектенбейтін діңгектері, қатты платформасы бар, олар аз қабатты ғимараттарды салу кезінде қолданылады. Көтергіш жүкшығыр арқылы 10 ... 15 мин ішінде монтаждалады-бөлшектенеді.

Ұтқыр жүк көтергіштердің жүк көтергіштігі 320 кг. Г Соңғы уақытта арқансыз көтеру механизмімен діңгекті жүк көтергіштер кеңінен тараған. Арқансыз төрткілдешті көтеру механизмі тікелей жүк таситын органға монтаждалады және электрлі қозғалтқыштан, тежегіштен және шығаберіс білігіне діңгектің бүкіл ұзындығы бойына орнатылған тісті немесе шынжырлы төрткілдеші бар ілініске кіретін тістегеріш бекітілген редуктордан тұрады. Тістегеріш айналған кезде платформа ала жүріп, бір қалыпты төрткілдеш бойымен орнын ауыстырады. Арқанмен көтеру механизмді көтергіштермен салыстырғанда төрткілдешті механизммен көтергіштер қолданыста сенімді әрі қауіпсіз, техникалық-пайдалану көрсеткіштері аса жоғары. Арқанмен көтеру механизмді діңгекті жүк көтергіштердің жүк көтергіштігі 500 кг, төрткілдешті механизммен көтергіштің жүккөтергіштігі — 600.800 кг, арқанмен көтеру механизмді жүк көтергіштердің жүк көтеру биіктігі 75 кг (жүк көтеру жылдамдығы 0,4.0,5 м/с), төрткілдешті механизммен — 150 м (жүк көтеру жылдамдығы 0,55.0,6 м/с).

Көтергіш жүкшығырдың монтаждаушы барабаны, монтаждаушы арқан мен жебесі иілетін өздігінен көтерілетін монтаждаушы бастиек пен бастиекті діңгек бойынша өздігінен тасымалдау механизмінен секцияның үстінен өсіру әдісімен монтаждалады. Көтергішті мұнаралы кран, монтаждаушы блок, арқан және қосалқы жүкшығыр арқылы бөлшектеуге болады.

4.10- сурет. Автомобильді гидравликалық көтергіш: 1 — автомобиль; 2 — тіреу бағаны; 3 — жебе; 4 — люлька; 5 — басқару пульті; 6— бұрылатын платформа; 7 — гидроцилиндр; 8 — гидравликалық тіреулер Көтергіштің жұмыс істеу қауіпсіздігін күймешеге орнатылған жылдамдықты шектеушілер мен тартылуы босаған кезде немесе көтеретін кран үзілген кезде іске қосылатын ұстаушылар қамтамасыз етеді. Ең жоғарғы көтеру биіктігі — 150 м, көтеру биіктігі — 0,7 м/с. Арқансыз көтеру механизмімен жүк-жолаушыларды көтергіштер биіктігі 70... 150 м ғимараттарды салу кезінде пайдаланылады. Олардың жүккөтергіштігі 580.1 000 кг. Өздігінен көтерілетін мінбелер, люлькалар мен төсеніштер шағын көлемді монтаждаушы, өңдеу және жөндеу жұмыстарында қалалық құрылыста кеңінен қолданылады. Олар бір немесе бірнеше жұмысшыны құрал-сайманымен және шағын материалымен белгілігі бір биіктікке көтеруге арналған. Автомобильді көтергіш (4.10 - сур.) 1 базалық автомобильден, 3 иінді жебеден, 4 топсамен орнатылған бір немесе екі люлькадан, қайта базалау кезінде жебені ұстап тұратын 2 тіреу бағанынан, 5 басқару пультінен, 6 бұралатын платформадан, жебені көтеретін 7 гидроцилиндрден және жұмыс істеу кезінде пайдаланылатын суырмалы 8 гидравликалық тіреуден тұрады. Телескопиялық мінбе секцияларын және көтергіштердің жебе секцияларын арқан-блок жүйелерін (полиспасттарды) пайдалана отырып гидроцилиндрмен және құрамдастырылған тәсілментасымалданады. Автогидрокөтергіштердің жебелері өзара басқарылатын екі-үш топсамен қосылған секциядан тұрады, ал телескопиялық мінбелердің діңгекте бес секциясы бар. Кеңістікте орнын ауыстыратын, төменгі үш секциялы телескопиялық иіні бар екі иінді жебеден тұратын құрамдастырылған конструкциялар мәлім. Телескопиялық мінбелердің көтеру биіктгі 12...26 м, люлькалардың жүккөтергіштігі 0,15... 0,35 т, ал автомобильді көтергіштердің көтеру биіктігі 376 м, жүккөтергіштігі 0,4 т. Кейбір көтергіштерді жебе крандары ретінде пайдалануға болады, себебі жебенің төменгі иінінің бастиегінде жүккөтергіштігі 1 т ілгекті орнату көзделген.

Мұнаралы крандардың жұмыс қозғалыстары жүкті көтеру және түсіру, жүк ілінген жебенің (ілгектің) шығуын өзгерту, жебені 360°- қа бұру, өздігінен жүретін кранды қозғалту болып табылады. Жекелеген қозғалыстар біріктірілуі мүмкін (мысалы, жүкті жебені бұра отырып көтеру). Барлық мұнаралы крандар 220/380 В кернеулі ауыспалы тоқ желісінен қуаттандырылатын көп қозғалтқышты электр жетегімен жабдықталған. Жалпы әрбір мұнаралы кран — бұл тік орналастырылған мұнараның үстіңгі бөлігіне топсамен бекітілген, көтергіш (4.11, а - сур.) немесе балкалы (4.11, б - сур.) жебесі бар бұралатын кран.

Мұнаралы крандар төмендегідей жіктеледі:

4.11-сурет. Мұнаралы крандардың түрлері мен параметрлері: а — мұнарасы бұрылады; б — бастиегі бұрылады; 1 — тіреуіш-бұрғыш құрылғы; 2 — платформа; 3, 12 — жебе және жүкшығырлары; 4 — кері салмақ; 5, 8 — жебе полиспасты және расчал; 6 — кергіш; 7 — бастиек; 9 — жебе; 10 — ілгекті аспа; 11 — мұнара; 13 — жүріс жақтауы; 14, 17 — арба; 15 — консоль; 16 — жүкшығыр; 18 — монтаждайтын баған; 19 — балласттың плиталары Мұнарасы бұрылатын крандарда (4.11, а - сур.қараңыз) кранның бұрылатын бөлігі тірелетін 1 тіреуіш-бұрғыш құрылғысы кранның жүріс жақтауында немесе порталда төменде орналасқан. Кранның бұрылатын бөлігі (за исключением кранов вбілікмой размерной группы) 2 бұрылатын платформаны құрайды, онда 12 жүк және 3 жебе жүкшығыры, бұру механизмі, 4 кері салмақ, 7 бастиегі, 6 кергіші және 9 жебесі бар 11 мұнара орналасқан. Мұнарасы бұрылмайтын крандарда (4.11, б - сур.қараңыз) 1 тіреуіш-бұрғыш құрылғысы мұнараның үстіңгі бөлігінде орналасқан. Осындай крандардың бұрылатын бөлігі 7 бұрылатын бастиекті, бұру механизмін, 9 жебені және жүкшығыр орналасқан 15 кері салмақты консольды және кранның мұнарасына әсер ететін бүгілу моментін азайтатын 4 кері салмақты құрайды. Мұнарасы бұрылмайтын крандардың 13 жүріс жақтауында 16 балласт плиталары төселген, ал мұнараның бүйір жағында монтаждау және бөлшектеу кезінде кранның үстіңгі бөлігін көтеру және түсіруге арналған, жүкшығыры және полиспасты бар 15 монтаждаушы баған орналасқан. Жүріс жақтаулары кранның кран астындағы жолдармен қозғалуын қамтамасыз ететін, 14 жүріс арбаларына тіреледі; Рельсті крандар аса кеңінен тараған. Стационарлы кранның жүріс құрылғысы жоқ және жақын арада салынып жатқан ғимараттың немесе құрылыстың іргетасына орнатылады. Биік ғимаратты салу кезінде жылжымалы және стационарлы крандар беріктігі мен тұрақтылығын арттыру үшін салынатын ғимаратқа бекітіледі. Ғимаратқа бекітілетін стационарлы крандар жалғамалы деп аталады; ғимаратқа бекітілетін жалғамалы сияқты жұмыс істейтін жылжымалы крандар әмбебап деп аталады. Өздігінен көтеретін крандар негізінен тірегі болып қызмет ететін, металды немесе қуатты темір бетонды монолит қаңқасы бар, биік ғимараттар мен құрылыстарды салу кезінде қолданылады. Өздігінен көтерілетін крандар жоғары қарай ғимараттың салыну шамасына қарай меншік механизмдері арқылы көтеріледі. Рельспен қозғалатын базалық модельдер мен жалғамалы крандардың негізгі параметрлерін ГОСТ 13556 — 91 регламенттейді: Мұнаралы құрылыс крандарын индексациялау жүйесі 4.12 суретте ұсынылған. Кранның индексіне әріптік және санды белгілер кіреді. Сандардың алдындағы әріптердің мағынасы: КБ — мұнаралы кран; КБМ — модульді жүйесі бар мұнаралы кран; КБР — ғимараттарды жөндеуге арналған мұнаралы кран; КБГ — гидротехникалық құрылысқа арналған мұнаралы кран. Индекс сандарының мағынасы: бірінші сан — өлшемді топтың нөмірі, соның ішінде номиналды жүк моментіне сәйкес келеді (бірінші — 30 дейін, екінші — 75, үшінші — 125, төртінші — 175, бесінші — 300, алтыншы — 500, жетінші — 800, сегізінші — 1200, тоғызыншы —1 200 т-м астам), одан кейінгі екі сан — базалық модельдің реттік нөмірі (мұнарасы бұрылатын крандар үшін 01 ...69 және мұнарасы бұрылмайтын крандар үшін 71.99). Нүктеден кейін кранның орындалуының реттік нөмірі көрсетіледі (0.9).

4.12-сурет. Мұнаралы крандарды индекстеу жүйесі ол жебенің ұзындығымен, көтеру биіктігімен және жүккөтергіштігімен базалық модельден ерекшеленуі мүмкін. Базалық модельдердің белгіленуінде әдетте 0 қойылмайды. Индексте сандардан кейін тұран әріптер (А, Б, В...) кранның кезекті жаңартылуын (негізгі параметрлерін өзгертпей конструкциясын өзгерту) және кранның климаттық орындалуын (ХЛ - суық, Т - тропикалық және ТВ - тропикалық ылғалды климат үшін; бірқалыпты климат үшін тиісті әріптік белгі жоқ) білдіреді. Мысалы, КБ-405.1А кранының индексі бұрылатын мұнарасы бар, төртінші көлемді топтың мұнаралы кранын білдіреді, алғашқы орындалуы, алғашқы жаңартылуы, бірқалыпты климатқа арналған. Мұнаралы кранның тіреуіш-бұрғыш құрылғылары (ОПУ) кранның бұрылмайтын бөлігіне қарағанда бұрылатын бөлігінің айналуын қосу және қамтамасыз етуге арналған. Жүк моменті үлкен крандарда бір қатарлы және екі қатарлы шығыршық және шарикті шеңберлер, сонымен қатар құрамдастырылған шарикті- шығыршықты шеңберлер пайдаланылады. Кері салмақ әдетте салмағы бойынша таңбаланған, бұрылатын платформаға төселетін және бекітілетін темірбетон плиталардан тұрады. Мұнарасы бұрылмайтын қазіргі заманғы кранның үстіңгі бөлігінде орналасқан бұрылатын платформа мұнарамен тіреуіш- бұрғыш құрылғы арқылы қосылған, тегіс жақтау болып табылады. Платформада бұрылатын платформаның екі қарама-қарсы жағы бойынша топсамен бекітілген, жебе мен кері салмақты консольді тартып ұстап тұратын бастиек орнатылған. Өздігінен жүретін жебелі крандар — өздігінен жүретін жыланбауыр немесе пневмодоңғалақты шассиге монтаждалған, жебелі немесе мұнара-жебелі кран жабдығы. Мұндай крандар әртүрлі коммуникацияның құрылыс алаңдарындағы және құрылыс тас жолдарындағы негізгі жүккөтергіш машиналар болып табылады. Өздігінен жүретін жебелі крандардың кеңінен таралуына себепші болған: жетекті дербестігі, үлкен жүккөтергіштігі (250 т дейін), кейбір жағдайда жүкпен бірге жылжу қабілеті, жоғары манервлік және ұтқырлық, параметрлердің кең диапазоны, бір объекттен екіншіге жеңіл базалау, ауысымды жұмыс жабдығының әртүрлі түрімен жұмыс істеу мүмкіндігі және т.б. Зауытта шығарылатын жалпы мақсатты өздігінен жүретін жебелі крандардың барлық модельдеріне құрылымдық схемасы 4.13-суретте көрсетілген индекс тағайындалады. Индекстің алғашқы екі әрібі КС өздігінен жүретін жебелі кран дегенді білдіреді; индекстің төрт негізгі саны: кранның көлемді тобын (жүккөтергіштік т), жүріс құрылғысының түрі, жебе жабдығын ілу тәсілін және кранның осы модельінің реттік нөмірін білдіреді. Кранның он көлемді тобы сәйкесінше 1-ден 10-ға дейінгі санмен белгіленеді. Жүріс құрылғысының түрі 1-9 санымен көрсетіледі, бұл ретте 1 жыланбауыр құрылғысын (Г) білдіреді. 2 —

4.13-сурет. Өздігінен жүретін жебелі крандарды индекстеу жүйесі

4.14-сурет. Өздігінен жүретін жебелі крандардың негізгі параметрлері:

кеңейтілген жыланбауыр (ГУ), 3 — пневмодоңғалақты (П), 4 — автомобильді типті арнайы шасси (Ш), 5 — стандартты жүк автомобильдің шассиі (А), 6 — сериялы трактордың шассиі (Тр), 7 — тіркемелі жүріс құрылғысы (Пр), 8, 9 — резерв. Жебелі жабдықты ілу тәсілі 6 немесе 7 сандарымен көрсетіледі, иілімді немесе қатты ілінуін білдіреді. Индекстің соңғы саны (1-9 аралығындағы сан) кран модельінің реттік нөмірін білдіреді. Санды индекстен кейінгі қосымша әріп (А, Б, В және т.б.) осы кранның реттік жаңартылуын білдіреді, келесі әріптер (ХЛ, Т немесеТВ) — арнайы климаттық орындалу түрі: ХЛ —солтүстік, Т — тропикалық, ТВ — ылғалды тропикте жұмыс істеу үшін. Мысалы, ВС-4561ХЛ индексі: өздігінен жүретін жебелі кран, көлемді тобы төртінші (жүккөтергіштігі 16 т), жүк автомобильінің стандартты шассиінде, жебеді жабдықтың иілімді ілгегі бар, алғашқы жаңарудан өткен алғашқы модель, солтүстік климат үшін орындалған. Өздігінен жүретін жебелі кран (4.14 - сур.) келесі негізгі бөліктерден тұрады: 1 жүріс құрылғысы, 3 бұрылатын платформа (онда күш беретін қондырғы, жетек тораптары, басқару пульті бар механизмдер және машинист кабинасы орналастырылған), 2 тіреуіш-бұрғыш құрылғысы және 5 жебе. Крандардың атқарушы механизмдері: жүк көтеру механизмі, 4 жебенің (ілгектің) шығуын өзгерту, бұрылатын платформаның айналуын және кранның қозғалуын өзгерту. Өздігінен жүретін жебелі крандар келесі жұмыс операцияларын жүзеге асыра алады: жүк көтеру және түсіру, шығуы өзгерген кездегі жебенің еңіс бұрышының өзгеруі, жебенің 360°-қа бұрылуы, телескопиялық жебені жүкпен шығару, кранды жүкпен қозғалту. Жекелеген операциялар біріктіліуі мүмкін (мысалы, жебені бұра отырып жүкті немесе жебені көтеру). Пневмодоңғалақты жүріс құрылғысы бар крандардың шассиі ұштарында тіреуіш бұрандалы немесе гидравликалық домкраттары бар бұрылатын немесе суырмалы кронштейндер түріндегі шығарылатынтіреулер-аутригерлерменжабдықталады. Аутригерлер пневмодоңғалақтарда жүктемені азайтады, тіреу базасын және кранның тұрақтылығын арттырады.

Әрбір құбыр төсеуіш кран базалық машинадан, аспалы жүккөтергіш жабдықтан, трансмиссиядан, басқару жүйесі мен қауіпсіздік құралдарынан тұрады. Құбыр төсеуіш крандардың негізгі күш беретін жабдығы базалық тартқыштың дизельді қозғалтқышы. Құбыр төсеуіш крандардың атқарушы механизмдерінің жетегі бір моторлы (механикалық) және көп моторлы (гидравликалық), жүріс құрылғысы - жыланбауыр және пневмодоңғалақты, жебе ілгегі - иілімді және қатты болуы мүмкін. Құбыр төсеуіш крандардың негізгі параметрлері: тұрақтылық моменті және жүккөтергіштік. Құбыр төсеуіштердің индексі әріптік және санды бөлікті құрайды. Индекстің алғашқы екі әрібі ТГ жыланбауыр құбыр төсееуіш, ТК - доңғалақты құбыр төсеуіш дегенді білдіреді. Алғашқы сандар құбыр төсеуіштің жүккөтергіштігін білдіреді, т , соңғысы - осы модельдің реттік нөмірі. Индексте сандардан кейін кезекті жаңаруды (А, Б, В...) және машинаның климаттық орындалуын (ХЛ — солтүстік, Т — тропикалық) білдіретін әріптер тұруы мүмкін. Мысалы, ТГ-124А индексімен жүккөтергіштігі 2 т, алғашқы жаңарудан өткен, төртінші модельдің құбыр төсеуіші белгіленген. Құбыр төсейтін шынжыр табан крандар құбыр төсейтін модификациялы сериялы шығарылатын өндірістік шынжыр табанды тракторларға немесе қайта жабдықталған өнеркәсіптік тракторларға негізделеді.

4.15-сурет. Құбыр төсейтін шынжыр табан крандар(а, б):1, 6 — жебе; 2 — контр жүк; 3, 9 — гидроцилиндр; 4, 12 — тартқыш; 5 — трактор; 7 — аспалы шеңбер; 8 — аспа; 10 — жақтау 11 — полиспаст Негізгі тартқыштардың шынжыр табанды жүргіш арбаларының, әдетте, қатты аспалары, кеңейтілген жолы, ұзартылған негізі, тарту күшін арттыратын қосымша борттық редукторы, 0,6 км / сағ ... 0,1 диапазонында қозғалғанда жылдамдықты азайтатын гидромеханикалық жүрісті азайтқыштары болады. Құбыр төсейтін кранның жүк көтергіш жабдығы (4.15-сурет) 10 арнайы жақтауға орнатылады және ауыр айналмайтын жебесі 6, жебенің ұшуы мен жүкті көтерудің механизмінен, 2 жебелі контржүк пен оны лақтырушы құрылғысымен, трансмиссия және басқару түйіндерінен тұрады. Жебе шынжыр табанды арбаның екі кронштейнінде немесе негізгі трактордың сол жағындағы жақтауға 5 бекітіледі. Икемді аспасы бар жебенің(4.15,сурет б) көтерілуі мен төмен түсуі жебелі тартқыш 12, берік аспапты (4.15,сурет а) полипласттың 11 екі еселік әрекеті бар бір немесе екі гидроцилиндрдің 9 көмегімен жүзеге асады. Жебенің жоғарғы бөлігіне ілмекті аспа 8 пен жүк арқаны полипластын қалыптастыратын ілулі құрылғы 7 орналасқан. Жебенің іліну жолы құбыр орнатқыштың лебедкасының құрылымын анықтайды. Икемді аспасы бар жебенің лебедкасында екі барабаны болады: жебелі және жүкті. Жебенің ұшу механизмінің гидравликалық элементі жүкті көтеруге және түсіруге арналған бір барабанды тартқышпен жұмыс істеуге мүмкіндік береді. Құбыр төсейтін кранның жүк тұрақтылығын арттыру үшін, машинаның оң жағында жұмыс істегенде, ауыспалы ауытқулары бар контр жүк орналасқан. Контр жүктің түсірілуі мен қайтарылуы екі жақты гидравликалық цилиндр арқылы жүзеге асырылады, бұл контр жүкті кез-келген аралыққа орнатуға мүмкіндік береді. Контр жүктің түсірілу механизмі 2 жебе 1 және гидроцилиндрден 3 тұрады. Мосы және көпірлі крандар. Металл сыйымдылығы бірдей әрекет етуінің әсерінен мұнаралық және жебеліктен әрекет етуі орасан зор. Бұл крандардың конструкциялық сызбасы оларды өте ауыр жүктемелерді - 200 - 400 тоннаны, ал кейде одан да ауыр жүкті көтеру үшін пайдаланылады. Мосы крандар жүк тиейтін алаңдарда және рельс жанындағы қоймаларда, полигондарда, үлкен машиналар мен жабдықтарды құрастыруда механизациялаудың негізгі құралына айналды. Мосы кранның құрылымы 4.16-суретте көрсетілген. Жәшік тәрізді конструкциясы бар дәнекерленген екі көпірі рельс арқылы жүретін екі биік темірлермен жабдықталған. Көтеретін механизмі бар арба қарағайлардың жоғарғы бел ортасымен қозғалады. Консоли койма жұмыстарында қолданғанда кранның әрекет ету аймағын ұлғайтады. Көпірлі крандар. Жүргіш жақтауларының сызбасы-порталға байланысты атауға ие болды. Рельс жолында орнатылған портал. Порталды крандар. Жүргіш жақтауларының сызбасы-порталға байланысты атауға ие болды. Рельс жолында орнатылған портал

4.16-сурет Мосы кран

4.17-сурет Көпірлі кран: 1 — кранның металлконструкциясы — дәнекерленген екі көпірі; 2 — жүк көтергіш арба; 3 — жүргіш жақтау; 4 — басқару кабинасы; 5 теміржол немесе автомобиль көлігінің кедергісіз өтуін қамтамасыз етеді. Барлық көпірлі крандары үлкен бұрылыстармен толық айналдырады. Қозғалтқышы электр моторлы.4.17 суретте көпір кранының сызбасы көрсетілген. Тор үлгісінде немесе дәнекерленген жәшік түрінде жасалған бір немесе екі темірлі көпірі бар крандардың сызбасы болады. Бір темірлі көпірі бар крандар 25 ... 40% жеңіл. 10 тоннаға дейін жүкті көтеруде жүк көтергіш крандардың көтеру механизмінде монорельспен қозғалатын, көпірлі темірдің төменгі бел ортасында ілулі электр аспалар (тельферлер) қолданылады. Екі консольді үлкен ұзындығы бар, грейферлік арбамен қамтылған аспалы крандар жүктелген көпірлер деп аталады. Жүк көтергіш машиналарда кран жұмысының қауіпсіздігін арттыру үшін түрлі шектеулер орнатылды. Жүк көтергіш арқанның бұзылуын және металл конструкциялары пішінінің өзгеруін болдырмау үшін жүктеме шектегіші қарастырылған. Жүктеме шектегіші, егер салмағы номиналдан 10% жоғары болса, көтергіш лифт моторына ток беруді тоқтатады. Жүк көтеру мүмкіндігі ұшып кетуге байланысты крандарда жүк көтеру шектегіштері орнатылады. Кедергілердің әрекет ету қағидасы көтеру немесе жебе көтеру арқандарындағы күштердің өзгеруіне негізделген, бірақ олардың безендіру сызбасы әртүрлі. Темір жол үстіндегі крандарда (мұнаралар, аспалы, көпір) жүру шектегіштері болады. Кранда немесе жолдарда орнатылған арнайы тұтқалар немесе фото релелер тығырыққа жақындаған кезде қозғалыс механизмін ажыратады. Дәнекерлеуде қолданылатын крандар, әдетте, екі жылдамдыққа ие болады: жүк көтеру үшін – артқан және дәнекерлеу элементтерін орнына қою үшін - азайтылған.

Жүк тиегіштер бөлшекті және сусымалы жүкті тиеу мен түсіруге пайдаланылады. Жұмыс процесіне байланысты жүк тиегіштер бір ожаулы тиегіштер (циклдік әрекетті) - ТО және көп шелекті тиегіштер (үздіксіз әрекетті) - TM болады. Олар қос білікті пневматикалық доңғалақты тракторлар немесе шынжыр табанды тракторлар негізінде жасалады. Жүк тиегіштерді іштен жанатын қозғалтқыштар мен электр қозғалтқышы бар, аккумуляторлық батареядан қуаттанатын, жұмыс істеу органының гидравликалық және механикалық элементтері арқылы ажыратады. Айыр тәріздес ұстауышы бар автотиегіштер ашық құрылыс алаңдарында және қойма ішіндегі тиеу-арту жұмыстарын орындайды. Автотиегіштің әмбебап мүмкіндігін арттыру үшін жұмыс жабдығының ауысым жиынтығы даярланған: бөлшекті материалдарға арналған -айырлар және арнайы ұстауыштар, сусымалы және кесек жүкке арналған- ожаулар, құрылыс сызбаларын дәнекерлеу мен жүкті аздаған биіктікке шығаруға арналған-жүк жебелері, сусымалы және кесектік материалдарды артуға арналған-грейфер және т.б. Тиеу-арту жұмыстары мен ұзын өлшемді материалдарды (құбырлар, арқалықтар, арматура, қарағайлар ж.т.б.) реттеп қою үшін 4,5 м биіктікте 25 тоннаға дейін салмақты көтеруді қамтамасыз ететін жүк көтергіш органының бір жақ қырда орналасқан автотиегіштер қолданылады. Айыр тәріздес электр тиегіштер (жұмыс жабдығының ауысым жиынтығының бар болғандығынан) әмбебап, өздігінен жүретін тез және маневрлі машиналар және тартқыш гидросорғышы. қуаттылығы 300 ... 1 000 А · сағ. батареядан электр алады; үш дөңгелекті (жүк көтергіштігі 1,25 тоннаға дейін) және төрт дөңгелекті (5 тоннаға дейін көтеру қабілеті бар) алдыңғылары бастаушы және артқылары басқарылатын доңғалақтардың көмегімен жүзеге асырылады. Қолдану аясы: қоймалардың, сондай- ақ беті тегіс, қатты жерлерде (теміржол вагондарын қоса) бөлшекті және жинақталған жүктерді тиеу, түсіру және жинақтау. Бір ожаулы әмбебап құрылыс тиегіштері шанақтарды және пневматикалық доңғалақты тракторлар негізінде жиналады. Жүк тиегіштің негізгі жұмыс органы - 1,4,1,8 т / м3 тығыздығы бар түрлі материалдармен жұмыс істеуге арналған ожау тәріздес құралғы. Жүктеу жабдығының үш модификациясы бар: фронталды (материалды тек қана даярланған жағынан түсіру), ауыстыру (алға немесе артқа түсіру арқылы) және айналмалы (қамтамасыз ету және бір жақтан түсіру). Материалды бүктеу жеке және аралас тәсілдермен жүзеге асырылуы мүмкін. Аралас әдіспен шелектің кірістіруі және айналдыруы жүктеушінің бір мезгілде қозғалыста жүреді. Бір реттік жүк тиегіштер көтеру қабілеті бойынша мынадай болып жіктеледі: жеңіл (2 тоннаға дейін), орта (4 тоннаға дейін), ауыр (10 тоннаға дейін) және аса ауыр (10 тоннадан астам). Барлық қазіргі заманғы тиегіштер көлемді гидроэлементпен жабдықталған.

4.18-сурет Бір ожаулы әмбебап жүк тиегіш: 1 — ожауы; 2 — тұтқыш механизмі; 3 — жебе; 4 — аспалы жабдықтың гидроэлементі; 5 — портал Фронталды жүк тиегіштің ожауының сыйымдылығы 7,5 м3, қозғалтқыштың қуаттылығы 400 кВт, және машинаның салмағы 50т.дейін болады. Олар негізгі қолданылуынан басқа І...ІІІ санатты топырақты қаза алады. Негізгі жұмыс істеу органы-ожау1 жебеде 3 орналасқан, тұтқыш механизмнің әсерінен 2 портал 5 арқылы негізгі тракторға жалғанады. Ожауды басқару-жебеге қатысты айналымы және жебемен бірге жоғары көтерілуі ілулі жабдықтың 4 гидроэлементпен қосылуының әсерінен жүзеге асырылады. Жұмыс кезеңі келесі операциялардан тұрады: жүк тиегіштің штабельге қарай жылжытылуы, сонымен қоса ожауды аздап түсіріп, материалға енгізілуі және тиегішке артуы, артылған жүкті біршама биіктікке көтеріп, транспорттық жүріс және тиелген жүкті лақтырудан тұрады. Жүк тиегіштер пневматикалық доңғалақты трактордың аясында үлкен өнімділікке ие болады, трактор білігінің ±40° қозғалуы жұмыс ұзақтылығының кезеңін азайтады. Үздіксіз жүретін тиегіштердің салыстырмалы салмағы аз болған және қозғалтқыштың қуаты үлкен болмаған кезде, өнімділігі маңызды (бір ожаулыға қарағанда 40...60% артық) болады. Олар сусымалы және ұсақ кесекті материалдарды көлікке тиеу үшін, теміржол платформаларын түсіру үшін, құрылыс бөлшектерін шығаратын зауыттардың технологиялық желілерінде және жол салған кезде қолданылады. Тиегіштерді өздігінен жүретін пневмадоңгелекті немесе шынжырлы жүрісті немесе тракторларға аспалы түрде шығарады.

Азаматтық, өнеркәсіптік және жол құрылыстарындағы жұмыстарды жүргізу технологиясының маңызды бөлігін жер қазу жұмыстары алады. Жер қазу жұмыстарына арналған жұмыс органдары топырақпен әрекеттесіп, оны кейін тасымалдаумен оны бұзады немесе оның сапалық көрсеткіштерін жақсартады.

Топырақ пен жыныстарды келесі жолмен бұзады:

Құрама жою әдістері бар: электромеханикалық, электрогидравликалық, пневмомеханикалық, термомеханикалық және т.б. Жер қазу жұмыстарына арналған машиналардың жұмыс органдарымен олардың өзара әрекет етуіне әсер ететін, топырақтың негізгі физикалық және механикалық қасиеттері және көрсеткіштері: түйіршіктелген құрам, топырақтың тығыздығы, ылғалдылығы, икемділігі мен консистенциясы, кеуектілігі мен қысылуын, жабысуы мен қатуын,үгітілуі мен толықтырылуын, ішкі және сыртқы үйкеліс бұрыштарын, топырақтың жылжуыға қарсы тұруы мен жалпы деформация модулі, беріктілігі және т.б. Құрылыс машиналары үшін кең таралған топырақ сыныптамасының бірі, топырақтың беріктік қасиеттерін бағалаудың экспресс-әдістері ретінде қабылданған ЖолҒЗИ динамикалық тығыздығын өлшегіш-соққыштың көрсеткіштерін қолдануда негізделген, неге десең ЖолҒЗИ соққышы Ссоқ саны мен статикалық тығыздықты өлшегіштің, сондай-ақ топырақты кесу күшінің арасында тура пропорционалды тәуелділігі болады. ЖолҒЗИ соққышын пайдалануға негізделген сыныптамасы топырақты сегіз санатқа бөледі:

Құрылыста бір шөмішті экскаваторлар шұңқырларды қазуға, монтаждау және тиеу-арту жұмыстарында, қатқан және ағынды топырақтың бұзылуында, бұрғылау,жару жұмыстарында,жағалаулар салу, дамбалар, бөгеттер, каналдарды құру жұмыстарында кеңінен қолданылады. Осы машиналарды пайдаланудағы тиімділігі-кабельдік блокты және гидравликалық бақылаумен экскаваторларға арналған әртүрлі ауысымдық жұмыс жабдығының көмегімен қол жеткізіледі. Егер негізгі экскаватор тікелей және айналымды күрекпен, грейфермен және кранмен жабдықталса, оны әмбебап , егер бір жұмыс органымен болса- арнайы деп атайды. Жылжу тәсіліне қарай олар жүзбелі және құрлықтық болады, соңғысы шынжыр табанды, пневмодоңғалақты немесе адымды жүргіш жабдық болып табылады. Бір шөмішті экскаваторлар икемді аспапты жұмыс жабдығы бар (жебелер, қол ұстауыш, шөміштер арқанмен басқарылатын және ұстап тұратын басқа жабдықтар) , қатты аспаптык (жебелер және жұмыс жабдықтарының басқа да элементтері бір-бірімен қосылып тұрған және гидроцилиндрдің жұмыс істеуін қамтамасыз етеді) және телескопиялық жебе (созылмалы біліктің айналасында қозғалысы мен айналымы жұмыс қозғалысы болып саналатын экскаватор-жоспарлаушылар). Бір шөмішті эксакаваторлардың айналым бөлігінің айналу мүмкіндіктері толық айналмалы (бұрылу бұрышы шектелмеген, айналмалы платформамен жабдықталған экскаватор) және толық айналмайтын (бұрылу бұрышы шектеулі, экскаваторлар тракторлар мен автомобильдер негізінде жұмыс істейді, айналмалы платформасы жоқ) болып бөлінеді. Қуаттылығына байланысты дизельді, электрлі және дизель электрлі болады.

4.19-сурет. Бір шөмішті әмбебап құрылыс экскаваторлары индексінің құрылымы

4.20 сурет. Бір шөмішті тік күрек жұмыс жабдығы бар экскаватор: 1 — ершікті мойынтірек білігі; 2 — жебе көтергіш полиспаст; 3 — жебе; 4 — тұтқа; 5 — көтергіш полиспаст; 6 — шөміш Бір шөмішті экскаваторлар индексациясы (4.19-сур.) оның негізгі сипаттамасын – пайдалану массасы бойынша өлшем тобын көрсетеді, өйткені шөміштің геометриялық сыйымдылығы конструкциясы мен сыртқы ортамен өзара әрекет әсерінен айтарлықтай диапазонда өзгеруі мүмкін. Экскаваторлардың негізгі шөміштерінің сыйымдылығы, м3: бірінші өлшем тобы үшін 0,15...0,25; екінші — 0,25...0,28; үшінші — 0,40.0,65; төртінші — 0,65.1,0; бесінші — 1,0.1,6; алтыншы — 1,6...2,5; жетінші — 2,5.4,0 құрайды. Жүріс құрылғысының типі 1-ден 9-ға дейінгі сандармен көрсетілген: 1 — шынжыртабанды (Ш); 2 — шынжыртабанды кеңітілген (ШК); 3 — пневмодөңгелекті (П); 4 — автомобиль типті арнайы шасси (АШ); 5 — жүк автомобилінің шассиі (А); 6 — сериялық трактор шассиі (Тр); 7 — тіркеме жүріс құрылғысы (ТЖ); 8, 9 — резерв. Жұмыс жабдығының конструкциялық орындалуы сандармен көрсетілген: 1 (икемді аспамен), 2 (қатты аспамен), 3 (телескопиялық). Индекстің соңғы саны экскаватор моделінің реттік нөмірін көрсетеді. Сандық индекстен кейінгі қосымша әріптердің бірінші әрпі (А, Б, В...) осы машинаның реттік жаңғыртылуын, кейінгілері – арнайы климаттық орындалу түрін (С немесе ХЛ — солтүстік; Т — тропикалық; ТВ — ылғалды тропиктердегі жұмыс үшін) білдіреді. Шынжыр табанды бір шөмішті, икемді аспадағы жұмыс жабдығы бар, бірінші модельді, бірінші жаңғыртудан өткен, тропикалық орындалған әмбебап экскаватор 4.20-сур. көрсетілген.

4.21-сурет. ЭО-4112Б экскаваторының драглайнмен жұмыс барысындағы негізгі параметрлері: 1 —экскаватор базасы; 2 — жебе көтергіш полиспаст; 3 — көтергіш арқан; 4 — торлы жебе; 5 — аударма блогы бар түсіру тросы; 6 — тартқыш арқан; 7 — тартқыш және көтергіш шынжырлары мен кергіш траверсі бар шөміш; 8 — тартқыш арқанды туралау механизмі; А — жебе ұзындығы; Н, Н және Н2 — нтүсірудің ең үлкен биіктігі, бүйірлік және соңғы өтімдердегі қазу тереңдігі; R және Rj — түсіру мен қазудың ең үлкен радиустары; а — жебенің еңкею бұрышы (30...45°)

4.22-сур. ЭО-4112Б экскаваторының кранмен жұмыс барысындағы негізгі параметрлері: 1 — экскаватор базасы; 2 — жебе көтергіш полиспаст; 3 — көтергіш арқан; 4 — күршек құрсауы; 5 — торлы жебе; 6 — қосымша қарсы салмақ; 7 — жүк көтергіштікті шектегіш; 8 — жүк көтергіштік қисығы; А — жебе ұзындығы; В — айналу білігінен шығым; Н — жер бетінен күршекті көтерудің ең үлкен биіктігі; а — жебе иілісінің бұрышы (78°)

Көтергіш арқан қада балғасын, ұру бөлігі мен қадаларды көтеруге арналған. Күршегі бар тартқыш арқан копр жебесі блогы арқылы өткізілген және қадаларды жиналған орнынан экскаваторға жеткізу қызметін атқарады. Арқандар бас шығыр атанағына жиналған.

4.23-сурет. Қада қағатын жабдықпен жұмыс барысындағы экскаватордың жалпы түрі: 1 — торлы жебе; 2 — копр жебесі; 3 — бұрылыс механизмі тартпасының гидроцилиндрі; 4 — копр жебесін орнату гидроцилиндрі; 5 — телескопиялық табан диапазонда сатысыз реттеу мүмкіншілігіне,жұмыс қысымының жоғары болуы салдарынан (16...25 МПа және артық) күш механизмдерінің жинақы болуына байланысты құрылыста, өндірісте кеңінен пайдаланылады.

Оған: генератор тартпасы мен май сорғылары бар дизель – күш қондырғысы, жанармай және май бактары, кабинадағы басқару жүйесі, тісті жылжымаытйн тәжі мен фланецті гидромоторы бар ілініске (ішкі немесе сыртқы) кіретін консольді орналасқан жетекші тегершігі бар бұрылыс механизмінің редукторы, сондай-ақ жұмыс жабдығы орнатылған. Кері күрек жұмыс жабдығының құрамына қазу радиусы мен тереңдігін ұлғайту үшін кейбір конструкцияларда тиектегі базалық жебеге қатысты қозғалыссыз орнатылатын жебенің бас бөлігімен ұзартылатын гидроцилиндрмен басқарылатын 9 базалық жебе кіреді.

4.24-сурет. Толық бұрылысты бір шөмішті гидравликалық экскаваторлар: а — пневмодөңгелекті; б — шынжыртабанды; 1 — бульдозер қайырмасы; 2, 4 — жетекші белдем; 3 — төменгі рамалы жүріс арбасы; 5 — аударма тіректер; 6 — бұрылыс платформасы; 7 — тірек-бұрылыс құрылғысы; 8 — пилон тұрақтар; 9, 11 және 12 — жебе, тұтқа мен сәйкес шөміш тартпаларының гидроцилиндрлері; 10 — жебе; 13 — шөміш; 14 — тұтқа; 15 — машинист кабинасы; 16 — шынжыртабан

4.25-сурет. Тік күрек (а) және бұрылмайтын шөміш (б) жұмыс жабдығы бар гидравликалық бір шөмішті экскаватор: 1 — жебе; 2 — тұтқа тартпасының гидроцилиндрі; 3 — тұтқа; 4 — шөіміш гидроцилиндрі; 5 — шөміш; 6 — шөміш тартқышы; 7 — иінағаш; 8 — жебе гидроцилиндрі; 9 — түсіру гидроцилиндрі; 10 — тартқыш; 11 — топса; 12 — иінтірек; 13 — аударатын түп; 14 — шынжыр; 15 — серіппелі бекіткіш

Пневмодөңгелек жүрісінде экскаваторды гидротартпасы бар шығарылатын тіректермен және экскаватор алдындағы жер бетін жоспарлайтын қарапайым бульдозер қайырмасымен жабдықтайды. Қазу үрдісінде пневматиктерді жеңілдету мен төзімділікті жақсарту үшін, экскаваторды екі тірек пен бульдозер жабдығына іліп қояды. Экскаватор қозғалтқыштарын тартуды жүріс рамасындағы редукторлар арқылы жеке гидроқозғалтқыштармен орындалады.

Тік және кері күректі бірегей жұмыс жабдығы бар, сыйымдылығы 0,25 м3 ЭО-2621А толық бұрылысты емес бір шөмішті экскаваторы — базалық тракторға аспалы орындалған (ЮМЗ-6Л/6М, МТЗ-82) және жер және тиеу-түсіру жұмыстарын механикаландыруға арналған. Кері күректі шөмішпен кішігірім шұңқырларды, орлар мен орларды қазады. Тік күрекші шөмішпен тиеу-түсіру жұмыстарын жүргізеді. Телескопиялық жабдығы бар экскаваторлар негізінен тазаалу және жоспарлау жұмыстарына арналған және машина тұрағынан төмен және жоғары жұмыс істей алады, база ретінде пневмодөңгелекті, шынжыртабанды және автомобиль шассилерін пайдаланады.

Үздіксіз әрекет экскаваторларын тиімді пайдалану саласы – линиялық сипаттағы бір типті жұмыстар: орлар мен саңылауларды әртүрлі коммуникациялар үшін үзу, тереңдігі 2...3 м дейінгі құрғатқыш және суғарғыш арналарды бір жүріспен салу, арна қимасын бейімдеу, арналарды үйінділерден тазалау, аршу жұмыстары, үлкен арналар мен ойықтар жасау. Негізгі жетістіктері: жоғары өнімділік және үздіксіз үрдіс ен барлық уақытын топырақты экскавациялауға арнау салдарынан, бір шөмішті экскаваторларға қарағанда, үздік меншікті көрсеткіштері; орындалатын жұмыстар сапасының жоғары болуы; машинист жұмысының жеңілдігі; қозғалтқыштың уақыт және қуат бойынша тегісірек жүктелуі; агрегаттау үшін тарту күші үлкен ауыр тартқыштар талап етілмеуі; басқару жүйесін автоматтандыру мүмкіншілігі; технологиялық үрдістің аяқталуы. Кемшіліктері: әмбебаптығының аздығы, негізінен жұмыстардың белгілі бір түрлерін орындауға арналған; пайдалану тиімділігі объектіден объектіге көшірілуі шектелген жұмыс форонтының болуына байланысты; қарапайым техниканы болдырмайтын жұмыстарды нақты ұйымдастыруды қажет етуі. Үздіксіз әрекет экскаваторларының басты біліктілік белгісі – жұмыс органының негізгі элементінің типі: шөміш, қырғыш, кескіш пен тістер түріндегі кесетін органдары бар шынжырлы және роторлы. Шынжырлы экскаваторлардың жұмыс органы тұйықталған шынжыр (немесе бірнеше тұйық тізбектер) болып табылады, оларға белгілі бір дәйектілікпен кесетін, ал қажет болған жағдайда, көлік элементтері орнатылады. Роторлы экскаваторлардың жұмыс органы кесетін элементтері бар қатты дөңгелек болып табылады. Үздіксіз әрекет экскаваторларының индексациясына экскаватор типінің шартты белгісі мен негізгі параметрлерінің сандық мәні кіреді, мысалы: ЭТЦ-252 — орлық, шынжырлы, қазу тереңдігі 25 дм, екінші модель экскаваторы; ЭТР-254 — орлық, роторлы, қазу тереңдігі 25 дм, төртінші модель экскаваторы; ЭМ-201А — шынжырлы, көп шөмішті, көлденең қазу, шөміш сыйымдылығы 20 л. экскаватор, бірінші модель, жаңғыртылуы А; ЭР-1001 — радиалды қазу экскаваторы, жебелі, шөміш сыйымдылығы 100 л, бірінші модель. Алайда ведомстволық жасалған немесе осы индексация енгізілгенге дейін шығарылған бірқатар үздіксіз әрекет экскаваторларының басқа белгілері болуы мүмкін. Күш жабдығының типі бойынша үздіксіз әрекет экскаваторларын іштен тұтанатын қозғалтқышпен, электрлі көп моторлы тартпаме, дизель электрлі және гидрокөлемді тартпамен орындайды. Имарат білігінен өңделген топырақты төгуге арналған көлік құрылғысы ретінде ленталы конвейерлерді, қырғыш элеваторларды, иірмекті үйінді құрағыштарды, пассивті түрендік таптауыштарды пайдаланады.

І.ІІІ манатты топырақтарда), қырғышты (ені 0,2.0,6 м, тереңдігі 2.3 м дейін, ІV санатқа дейінгі топырақтарды қоса) және барлық (ені 0,2 м дейін, тереңдігі 2 м, қатқан және тұрақты топырақтарда) жұмыс органдары бар. Экскаватор (4.26 сур.) пневмодөңгелекті «Беларусь» МТЗ-82.1 трактораныа аспалы жабдық түрінде орындалған және үлкен тастары жоқ І, ІІІ санатты, тереңдігі 1,6 м дейін, ені 0,27 немесе 0,4 м топырақтарда тік бұрышты бейінді орлар салуға арналған.

4.26-сурет. ЭТЦ-1609 экскаваторы: 1 — гидравликалық көтергіш механизм; 2 — тартпа білігі; 3 — қосымша рама; 4 — жұмыс органының негізгі рамасы; 5 — ауысымдық тазалау башмагы; 6 — кескіштері мен қырғыштары бар төлкелі-роликті шынжыр; 7 — бұрандалы конвейер (аударуды құрушы); 8 — жұмыс органы тартпасының редукторы; 9 — гидромеханикалық жүріс азайтқыш; 10 — базалық трактор МТЗ-82.1; 11 — бульдозер қайырмасы Қырғыш жұмыс органының шығару қабілеті бойынша өнімділігі 65 м3/сағ. кем емес.

Редуктордың бірінші сатысына 8 шекті мезеттің көп дискілі жалғастығы орнатылған. Экскаватордың жұмыс қозғалысы беріліс қорабының сол жағынан трактордың механикалық трансмиссиясына қосылған және гидроқозғалтқышпен қозғалысқа келтірілетін гидромеханикалық жүріс азайтқыштан 9 орындалады, дроссельмен параллель қосылған гидрожүйеге сұйықтық ағыны реттелетін жұмыс жылдамдығының сатысыз өзгеру диапазоны 20... 1 700 м/сағ. Экскаватордың көлік жылдамдығы базалық трактор қозғалысының жылдамдығына сәйкес (сегіз саты, 1,89-дан 33,5 км/сағ. дейін). Бульдозер қайырмасының тракторға ілме конструкциясы 11 үш гидроцилиндр арқылы үш жағдайда: 75, 60 және 45° қайырманы және тік жазықтықта ±6° кесу бұрышын (қисықтық) механикалық тиянақтай отырып, қапсыру бұрышын көлденең жазықтықта 45° өзгертуге, қайырманы көтеру мен мәжбүрлі тереңдетуге мүмкіндік береді. Экскаватордың ерекше айырмашылығы (4.27 сур.) – жұмыс органының конструкциясы және ТТ-4 базалық тасымалдау тракторына оны ілу жүйелері. Экскаватор орлар қазуға арналған.

4.28-сурет. Шынжырлы орлық экскаватор: 1 — тартқыш; 2 — жұмыс жабдығын көтеретін және түсіретін гидроцилиндр; 3, 5 — күш; 4 — қайырма конвейері; 6 — науа; 7 — жұмыс жабдығы Ол орлар тереңдігі 3,5 м дейін, ені түбі бойынша 0,8 және 1,0 м, тік бұрышты және трапеция тәрізді болып келеді, ал шынжырлы қайырмақұраушылармен жұмыс істеу барысында – қалыпты ылғалды І...ІІІ санатты топырақтарда бетінен ені 2,89 м дейін және тасы жоқ топырақтарда су құбырлары мен кәріз құбырларына, кабельдер мен басқа коммнуникациялар үшін 200 мм артық. Жұмыс органына жоғарғы турасы білігі мен төменгі тарту жұлдызшалары бар рама, кескіш және белгілі бір тәртіпте орналастырылған тістері барарка түрінде орындалған қырғыштары бар екі тұйық күш жұмыс шынжырлары мен олардың алдында жүретін жазық трапеция тәрізді көлік күрегі кіреді. Рамаға тірек және қолдаушы роликтер жүйесі, ал сырт жағына – ұштарына күрделі қозғалыс жасайтын екі бұзғыштар шынжыры қосылған тербелмелі траверса орнатылған, өйткені тарты жұлдызшаларына шынжырлар ұшы 180° жылжытылған айналып тұратын тиектерде қосылған. Жұмыс органының тартпасы — механикалық, трактордың беріліс қоранынан бөлу қорабы арқылы, редуктор — реверс, кардан білігі, төменгі бұрыштық редуктор, телескопиялық кардан білігі және жұмыс органының сол жақ кронштейніне фланецтелген жоғарғы редуктор тісті қосқыш жалғастық арқылы, шынжыр қозғалысының екі тура және реверсивті жылдамдығын 0,80 және 1,25 м/с қамтамасыз ете отырып, турас білігіне беріледі. Кенжар бойынша көлік күректерімен көтерілетін қопсытылған топырақ, содан кейін науа бойынша топырақты 4 м/с жылдамдықпен қайырмаға лақтыратын гидротартпасы бар екі тартпалы атанақты ленталы конвейерге немесе үзілетін орның оң немесе сол жағындағы көлік құралына келіп түседі. Тасымалдау ұзақтығын арттыру үшін роликтердегі конверейер шығыр мен трос жүйесінің көмегімен экскаватор білігіне қатысты жылжи алады. Атанақтардың тартпа гидромоторлары дроссель арқылы конвейер лентасының қозғалысының жылдамдығын сатысыз реттеу үшін гидрожүйеге енгізілген. Экскаватордың көлік жылдамдықтары трактордың беріліс қорабы арқылы сатылы өзгереді (алдыға сегіз жылдамдық 2,25-тен 9,75 км/сағ дейін және артқа төртеу 3,4-тен 6,5 км/сағ. дейін). Эксаватордың 5.150 м/сағ. диапазонындағы жұмыс қозғалысы, көлік жүрісінің тегершігі қосылып тұрған кезде, бөлу қорабына монтаждалған гидроқозғалтқышқа берілетін сұйықтық ағынын дроссельдеу арқылы сатылы реттеледі. Гидрожүйедегі жұмыс қысымы — 16 МПа, І санатты топырақтағы техникалық өнімділігі техническая — 220 м3/ сағ. дейін, қозғалтқыш Қуаты — 81 кВт, жұмыс органының 3,5 м тереңдікке массасы — 19,7 т.

ЭТР экскаваторларының ЭТЦ-мен салыстырғанда ПӘК жоғарырақ болады, себебі абразивті ортада жұмыс істейтін жұмыс органының топсалы қосындыларының саны көп емес, сонымен қатар кесудің дөңгеленген жылдамдығын арттыру және уақыт бірлігінде шөмішті босату санының көптігі, шөміштерден топырақты түсірудің жақсы жағдайы мен олардың тегіс қозғалысы арқасында өнімділігі жоғарырақ. ЭТР кемшілігі – қазылатын орлардың тереңдігі өскен сайын оның габариттік мөлшерлері мен массасының тез ұлғаюы, сондықтан тиімді тереңдік 2,5.3,0 м шектелген, ал ЭТЦ кейбір модельдері 7...8 м және одан артық тереңдікте ор қаза алады.

Агрегаттау тәсілі бойынша жер қазатын көлік машиналарын стандартты шынжыртабанды және пневмодөңгелекті тракторлар базасында тіркемелі, жартылай тіркемелі, аспалы және өздігінен жүретін, бір жіне екі білікті тартқышы бар етіп шығарады. Олардың жұмыс органдары мен негізгі агрегатты механикалық, арқанды- блокты, гидравликалық, пневматикалық және аралас басқарылады. Жер қазып-тасымалдаушы машиналардың жетістіктері: желілік жұмыс сипаты кезіндегі жоғары өнімділігі, орындалатын операциялардың кең номенклатурасы. Кемшіліктері: батпақты жерлерде томар, ағаш қалдықтары және ірі тастарды қосқанда, ылғалды жабысқақ және сусымалы топырақтарды көтеру жұмыстары кезінде қиналуы және өнімділіктің бірден төмендеуі; ІІІ, ІV санаттағы және тоңған топырақтарды дайындау кезінде оларды алдын ала қопсыту талап етіледі.

Скреперлер көбіне І, ІІ санаттағы (ауыр және тығыз топырақтар алдын ала қопсытуды талап етеді) топырақтарды құрылыста жерасты суларының төмен дейгейіндегі суармалау каналдарын ойып алу және жартылай үймелеу, топырақты бөгеттерге және дамбаларға төсеу, топырақты қазаншұңқырлар мен кең орларда оларды үйіп төгу немесе үйінділерге ауыстыруға дайындау, пайдалы қазбаларды өндіру және түрлі қосалқы жұмыстарды орындау үшін аршу жұмыстары кезінде қолданылады. Агрегаттау тәсілі бойынша скреперлер шынжыр табан тракторларға тіркемелі, бір- және екі білікті тягачтарға және пневмодоңғалақты тракторларға жартылай тіркемелі және өзіндік күштік қондырғысымен екі біліктімен орындалған өздігінен жүретін болады. Шынжыр табан тракторларға тіркемелі скреперлердің жоғары тарту қасиеттері және жақсы өтімділігі бар, күрделі топырақ жағдайларында жұмыс жасайды, алайда көлік жылдамдығы төмен (10 км/сағ көп емес), алысқа тасымалдауға қолдану аясы шектеулі (0,4...0,7 км). Екі білікті пневмодоңғалақты тягачтармен тіркемелі скреперлерді агрегаттауда тасымалдау ұзақтығы 1,5.5,0 км дейін ғана көбейеді. Олар кез келген төсемдегі жолдарда жылжи алады, бірақ белгіленген қуаты шөміштің бір және сол сыйымдылығы үшін 2 есе көбейеді. Тіркемелі скреперлер шөмішінің сыйымдылығы 3, 4, 5, 8, 10, 15 және 25 м3 құрайды. Скреперлер топырақты шөмішпен тиеу тәсілі бойынша ажыратылады: еркін тиейтін (базалық тягачтың тартым күші есебінен - 4.28-сурет, І, ІІ, мәжбүрлеп тиейтін (итергіштің қосымша итеруі немесе кәдімгі өзі жүретін скреперлердің қосарлы жұмысы есебінен — 4.28-сурет, және элеваторлық (қыратын немесе жеке жетегі бар басқа элеватормен — 4.28-сурет, V) тиеу. Еркін және мәжбүрлеп жай тиейтін скреперлер топырақты жинауда едәуір кедергілер келтірсе де көп тараған. Топырақтың физикомеханикалық ерекшеліктеріне байланысты шөмішті толтыру бірнеше фазаға бөлінеді.

4.28-сурет. Скреперлер жұмысының схемасы:

І, ІІ, ІІІ — еркін және мәжбүрлі тиеу, жартылай мәжбүрлі және еркін түсіруге сәйкес; ІV — итергішпен мәжбүрлі тиеу; V — элеваторлық тиеу; а — тиеу; б — тиелген жүріс; в — түсіру Шөмішті жүк түсіру тәсілі бойынша еркін скреперлер алға немесе артқа (4.28-сурет, ІІІ, в), жартылай мәжбүрлі (4.28-сурет, ІІ, в) және мәжбүрлі (4.28-сурет, І, в) түсіруде ажыратады. Құрылыс машиналарында сужетектің кеңінен қолданылуына байланысты сериялы скреперлер тек жұмыс корпустарының жеке элементтерін гидравликалық басқарумен шығарылады

Бульдозерлер бүйірлік резервтерден үйме топырақтарды алу, бөгеттер салу, каналдар мен дамбаларды үю, қазаншұңқырлар мен арықтарды дайындау, құрылыс алаңдары мен жазықтарды ірі жоспарлау, орлар мен шұңқырларды себу, түрлі дайындық және басқа да жұмыстар кезінде топырақты 100м қашықтыққа дейін көшіру және дайындау үшін қолданылады. Сондай-ақ оларды скреперлермен жұмыс кезінде итергіштер ретінде де қолданады.

Бульдозерлерді төмендегідей етіп сыныптамасыге болады:

Әмбебап бульдозерлердегі қармау бұрышы (қайырма пышағы мен машина білігі арасындағы бұрыш) 50 -ден 90° дейін өзгереді. Бұдан басқа әмбебеап бульдозерлер қию бұрышын (тік жазықтықтағы қайырманың еңкею бұрышы) 5.10° өзгертуге жол береді. Бульдозер құрылымдарының көпшілігі кесу бұрышын (кесу пышағының төменгі нүктесіне жүргізілген жанама және көлбеу бұрыш арасы) 50.60° шегінде реттеуге мүмкіндік береді.

Бульдозердің жұмыс процесі топырақты қазу, жылжыту және тегістеу жұмыстарынан тұрады. Пышағы бар қайырмасы өз салмағының әсерінен немесе бульдозердің бір уақытта алға жылжуынан мәжбүрлі түрде тереңдейді. Жиналған топырақ сүйреу призмасы түрінде қайырма алдына жиналады. Жердің призмасы қайырма биіктігіне жеткенде, соңғы бөлігі тереңдей түседі, ал бульдозер топырақты жинау орнына жылжытады. Айналмайтын қайырмасы бар бульдозерлер жерді тек трактордың қозғалысы бағытында, әмбебап бульдозерлер - қайырма жағына қарай жылжытады, бұл орларды толтыруға, беткейлерде шұңқырлар жасауға, өрескел бейіндік жұмыстарды жүргізуге және т.б. мүмкіндік береді. Бульдозердің негізгі жұмысшы корпусы - алдыңғы парақты, қылқаламды, төменгі және жоғарғы бекітетін қораптан тұратын дәнекерленген құрылым. Қайырманың төменгі бөлігінде пышақтар орнатылған, олардың жүздері тозуға төзімді қорытпалармен дәнекерленген. Қарапайым бульдозерлердегі қайырма итергіш брустар арқылы қайырма және бүйірлік тартыммен қатаң П-пішінді жақтауды қалыптастырушы негізгі машинаға бекітіледі. Әмбебап бульдозерлерде базалық машиналар орталық шарлы топса көмегімен қайырмаға бекітілген, итеруші брустар немесе басқа да құрылғылар есебінен қармау және кесу бұрышын өзгерту мүмкіндігі бар таға тәріздес әмбебап жақтаулармен жабдықталған. Қазіргі заманғы бульдозерлердің көпшілігінде гидравликалық басқару жүйесі бар. Т-130.1.Г.1 тракторы негізінде монтаждалған, айналмайтын қайырмасы бар ДЗ-27С бульдозерін (4.29-сурет)

4.29-сурет.Гидравликалық басқару бар бульдозердің жалпы түрі түрлі жұмыстарға, оның ішінде төменгі температурада да қолдануға болады. Радиус бойынша иілген, маңдай табағы бар қисықсызықты формадағы пісірілген құрылманың қайырмасына маңдайша орнатылған. Төменгі бөлігінде пышақтар қатаңдық қорабына жасырын бұрандалармен бекітіледі. Қайырманың бүйір жағы маңдайшамен бірге сүйреу призмасын үлкейтуші қапталдармен шектелген. Қайырманың артқы жағында кесу бұрышын 50 ... 60 ° ауқымында өзгертетін екі бұрамалы тірек және итергіш брустарды топсалы бекіту үшін тесіктер дәнекерленген. Тесіктері бар итергіш брустар трактордың шынжыр жақтауларының бойлық арқалықтарындағы шарлы тіректерге бекітіледі. Жұмыс корпусын көтеру және түсіру трактордың гидрожүйесінен (үшзолотникті төртпозицилы гидротаратқыш, НШ-98 гидросорабы, гидробак және иілгіш құбыршектерді қоса құбыр жүйелері) қос әрекетте болатын екі гидроцилиндрмен орындалады.

Отандық автогрейдерлер үш типті болады: жеңіл (салмағы 9 т, қуаты 55.66 кВт), орташа (13 т және 88.110 кВт) және ауыр (19 т және 184.221 кВт). Автогрейдерлердің жұмыс жабдықтарын басқару механикалық трансмиссиялармен немесе гидрожүйелермен жүзеге асырылады. Басқарылатын (A), жетекші (В) және жалпы (В) қозғалтқыш санына байланысты, автогрейдерлер A x B x B доңғалақ формуласы бойынша ажыратылады, өйткені автогрейдермен дамитын және оның қабілетін жоспарлаушы қозғалтқыш конструкциясы тартым күшіне елеулі ықпал етеді. Ресей Федерациясында көбінесе 1 x 2 x 3 және 1 х 3 х 3 доңғалақ формуласы бар автогрейдерлер өндіріледі, бірақ 1 х 1 х 2, 1 х 2 х 2 және 3 х 3 х 3 доңғалақ формуласы бар конструкциялар бар. Автогрейдерлер механикалық және гидромеханикалық трансмиссиямен шығарылады. Барлық автогрейдерлерде протектордың арнайы суреті және төменгі қысымдағы кеңпрофильді шиналары бар пневмодоңғалақты жабдықтар бар. Үшбілікті автогрейдерлердің артқы

4.30-сурет. Автогрейдер: 1 — тартым жақтауын көтеру және түсіруші гидроцилиндрлер; 2 — көтергіш (жоталы) арқалық; 3 — қайлашы; 4 — алдыңғы басқарушы доңғалақтар; 5 — тартым жақтауы; 6 — қайырма; 7 — айналдыратын шеңбер; 8 — артқы жетекші белдігі жоспарлау қабілетін сақтайтын және жетекші доңғалақтардың тіркесуін арттыратын теңгергіш аспамен жүреді. Автогрейдердің жұмыс жылдамдығы — 3...8 км/сағ, көліктік — 35...40 км/сағ. дейін. 4.30-суретте доңғалақ формуласы 1 х 2 х 3, қозғалтқыш қуаты 96 кВт, қайырма ұзындығы 3,7 м, салмағы 12,8 т (орташа тип) және механикалық трансмиссиясы бар автогрейдер схемасы көрсетілген. Автогрейдердің негізгі жұмыс жабдығы — қайырма — алдыңғы шарлы топса арқылы негізгі жақтаудың кіндік теміріне қосылатын және жазықтықта тігінен айналатын тетіктер арқылы – жақтауға қосылатын гидроцилиндрлермен тартым жақтауына бекітіледі. 360° жоспардағы қайырманың айналуы айналдыратын шеңбер тістерімен ілінісетін, шынжырлы доңғалағы шығу білігінде консольді орнатылған, гидравликалық мотор арқылы бұрамдық бәсеңдеткімен орындалады.

4.31-сурет. Механикалық бұрғылау машиналарының жұмыс органдары а — бұрмалы бұрғы; б — шаржылы қашау; 1 — кесуші жиек; 2 — тасымалдағыш иірме; 3 — корпус; 4 — білікты табандар; 5 — шаржы жұмыстарды жүргізу үшін қолданылады.Бұрғылау құралымен цилиндрлік тік және көлбеленгенұңғымаларды (диаметрі 75...1 000мм және одан аса, тереңдігі 500 м-ге дейін және одан аса) және теспелерді (диаметрі 75 мм дейін және тереңдігі 8.10 м) өңдейді. Өнделетін аймаққа жұмыс аспабымен, жоғары температуралы газ шілтерімен ықпал ету немесе осы екі әдіс те пайдаланылғанда бұрғылаудың механикалық, термиялық, термиялы механикалық әдістері ажыратылады.

Бұрғы сандары аясында машиналар бір - екі - және үш сүмбілі болып бөлінеді, олар механикалық, электр және гидравликалық жетекті. Құрылыста жартылай тіркеме, тіркеме және аспалы болып орындалған бұрғылау және бұрғылау-кранды (бұрғылаудан басқа жүк көтеру және монтажды операцияларды да орындайды) машиналар кеңінен таралаған. Өздігінен жүретін автокөлік базасында жасалған бұрғылау- кранды машиналардың мобильдігі мен ептілігі күштілеу, оларды бытырап орналасқан объектілеріне жұмысқа салған жөнділеу. Тракторлар базасындағы машиналардың өтпелігі жақсы болғанымен мобилдіктері автокөлік базасындағы машиналарға қарағанда кемдеу. Бұрғылау-кран машинасы ГАЗ-66 автокөлігі базасында құрастырылады (4.32-сурет). Ол 650 мм диаметрлі, әріген және тоң топырақ жағдайларында тереңдігі 8 м-ге дейінгі ұңғымалардың бұрғылануын қамтамасыз етеді, сонымен қатар 1,5 т салмақты жабдықтарды монтаждайды. Тіреу бұрылу шеңбері арқылы базалық автомобилімен жалғасқан барлық жабдықтар бұрылу платформасына орнатылған. Бұрылу платформасында қозғалтқыш, екі барабанды жүкарбаның жетектің трансмиссиясы, қарнақтың айналу механизмдері және май сорғылар, басқару аппаратурасы мен оператор кабинасы орналасқан.

Тқң топырақтарын өндеудің және өндеуге дайдаудың келесі әдістерә айқын: қатқақтаудан сақтау, жылыта еру, механикалық қопсыту мен механикаланған жұмыс. Тартқыштың күш жігеріне және оның қопсыту қуаттылығына қарағанда қопсытқыштар былай бөлінеді - жеңіл (до 13,5 и до 119 кВт), орта (13,5...20 и 120... 184 кВт), ауыр (20...30 и 185...290 кВт) және өте ауыр (более 30 и 290 кВт).

4.32-сурет. Бұрғылау-кран машинасы

4.33–сурет. Шынжыр табанды трактор негізінде жасалған үш буынды топсасы бар қопсытқыш а—үш тетікті аспа; б—төрт тетікті аспа; 1—тістердің ауыспалы ұштары; 2— көлденең кесек; 3— бағана;4 — гидроцилиндр; 5— бұрылма кронштейндері; 6—тіс Үш буынды қопсытқыш ДЗ-27С бульдозер-қопсытқыш машинасы ДЗ-27С бульдозерлік жабдығы бар Т-130.1.Г-1 тракторы базасында жасалады, құрылымы қарапайым, кесу бұрышы қопсыту тереңдігіне байланысты.

Ол, тоғандар мен дамбыларды, үйінділерді, котловандарды өндеу, арықтараың, өзендердің, су қоймалардың түптерін тереңдету барысында, реттеуші желілерді өсімдіктер мен қоқыстардан тазарту, инерциялық материалдарын және пайдалы кендер шығару карьердегі қопару жұмыстарын жүзеге асыру барысында жер жұмыстарының жиынтықтық мехинакуаландыруды қамтамасыз етеді. Гидромеханикаландырудың негізгі құралдары, ол, гидромониторлар, топырақтық сорғылар, гидроэлеваторлар және жерсорғыш білдектер.

Гидромеханикаландыру барсыныда келесі әрекеттік әдістер бар: Топырақтыгидромониторменөндеу,топырақты гидротасымалдау және жер снарядтармен су астылық өндеу жұмыстары. Гидромеханикаландыру құралдарының негізгі құндылықтары: жоғары технико-үнемдеуіш көрсеткіштер, жер жұмыстары бағсының төмендігі (20...25% астам), орташа салмақ, жабдықтарды дайындаудың қарапайымдылығы, жуу барысында жыныстарды қалаудың көтерңкі тығыздығы, әр жұмыскердің жоғары өндірушілігі. Гидромеханикаландыру құраладырмен жер жұмыстарын өндіру әдістерінің кемшіліктері, ол: су мен электр энергиясының шығындары едәуір жоғары, гидромеханикаландыру құралдардың нәтижелігі өнделетін жыныстың сипатынан байланысты, үйіділерді жайғастыру барысында көлемді алаңдар талап етіледі, теріс температура барысында жұмыстар нәтижелігі бәсеңделеді, ал бір талай жағдайларда – жұмыстар тоқтап қалады. Жер жұмыстары гидравликалық әдіспен өнделген кезде топырақ бөлшектері қосылған механикалық су қоспасы пайда болады, ол қойыртпақ деп аталады.

Гидромониторлардың тағайындалуы — құбырлар арқылы келетін нақты топырақты шайып жіберуге қажетті максималды жылдамдықпен қажетті су ағынын кенжардың түрлі нүктелеріне бағыттау. Гидромонитор құрылымының салмағы шағын болу қажет, басқаруда қарапайым және жұмыста сенімді болу қажет, ұйысқан қарымды су ағынын қамтамасыз ету қажет. Қазіргі заманауи гидромонитор түрлері келесі белгілер бойынша топтастырылады: Тығыздылық шамасы түрлі топырақтарды өндеу барысында ағынның талап етілген жалдамдығын қамтамасыз ету үшін әр гидромонитор ауыспалы ұштықтармен: кіру саңылау диаметрі 100 мм болғанда — үштықтар диаметрі 17.25 мм, кіру саңылау диаметрі 250 мм — үштықтар диаметрі 51... 125 мм.

Қазіргі заманауи гидромониторлардың шығынры 4 500 м3/ч

4.34-сурет. Гидромонитор

Жерсорғыш снарядтар сорғы құбырына тиісті жылдамдықпен ағып келген су ағынымен топырақты шайып жібереді. Шаю ұштықтың қабырғаларының жанында басталады да тереңдей түсе жылдам арттырыла түседі, сонымен сору шұңқыры пайда болады. Топырақ құйынды түрде құбырға сорыла кете береді. Топырақтың бөлшектерін сорып алу үшін топырақ бөлшектерінің ауыртпалық күштің кедергілік күшін жеңу қажет және топырақ бөлшектерінің басқа бөлшектермен қысылудың кедергілік күшін жену қажет. Ұштықтарға екрін сору мүмкіндігін беретін тек байланыссыз топырақтар ғана.

Қада қағу жабдықтары жасанды тіректер мен металл шпунттарды орнату, қазаншұңқырларды сүзілмелі сулардан қоршауға арналған уақытша бөгеттерді тұрғызу кезінде қадаларды топыраққа батыру үшін қолданылады. Қада қағу жабдықтарына мыналар жатады: қада балғалары, күш жабдықтары мен шойын тоқпақ, қада ұштары, қадаларды кесуге арналған жабдықтар мен қада суырғыштар. Зауытта дайындалған қадалар (ағаш, темірбетонды және металл) және тікелей топырақта дайындалатын құймалы қадалар болады. Топыраққа қадаларды құйып, дірілдетіп, бұрап, бір мезгілде сумен шая қағып енгізеді.

Төмен өнімділігі (соққылау жиілігі 0,1 . 02 с артық емес) мен тиімділігінің аздығы салдарынан мұндай балғаларды шағын жұмыс көлемінде қолданады. Бірегей соққылар энергиясының кең ауқымында реттеу мүмкіндігі механикалық балғалардың артықшылығы болып табылады. Қарапайым қимылдағы балғаларда қысымдағы ауа (бу) тек соғатын бөлікті көтеруді ғана жүзеге асырады, жұмыс қадамы (соққыштың құлауы) салмақ күші ықпалымен орындалады. Бұл балғалар үш құрылымдық атқаруға ие: төменгі шток және жылжымалы цилиндрмен, жоғарғы шток және жылжымалы цилиндрмен, соққыш салмақ және қозғалмайтын цилиндрмен. Соқпа бөлігінің салмағы 3.12 т қарапайым қимылды булыауалы балғалар бар, бұл балға салмағының 70%, 0,75.0,42 с кем емес жиілігі кезіндегі соғу энергиясы 37,3.147,2 кДж, соқпа бөлігінің құлау биіктігі 0,75.1,5 метрді құрайды. Бу (ауа) қысымы 0,6.0,8 МПа кем емес, шығыны 10 м3/мин (салмағы 3 т) және 30 м3/мин (салмағы 12 т) көбірек болуы тиіс. Цилиндрі жылжымайтын балғаларда, поршеньге шток арқылы берік бекітілген шомбал құйма соқпа бөлігі қызметін атқарады. Бу (ауа) цилиндрдің төменгі қуысына беріледі. Қысым әрекетінен поршень белгіленген биіктікке көтеріледі де, артынан жүкпен бірге құлайды және қадаға соққы береді. Автоматты булы- және ауалы реттегіш кезінде соғу жиілігі 1,3 с-1 жетеді. Қос қимылды булыауалы балғалар қарапайым қимылды балғалардан айырмашылығы, оларда цилиндрге бу (ауа) бос кезде де, және жұмыс қадамы кезінде де беріледі, осының арқасында жоғары өнімділікке қол жеткізіледі және ауқымды өлшемдер азаяды. Бұлар қаданың кез-келген көлбеуінде, қаданы (тығынды) суыру кезінде және су астында (20 м дейін) жұмыс істей алады. Булыауалы балғалардың кемшіліктері: қолайсыз және қымбат компрессорлық құрылғылар мен бутүзгіштерді қолдану қажеттілігі, ПӘК төмендігі.

Дизель-балғалардың негізгі артықшылықтары: энергетикалық дербестігі, дайындалу бағасының аздығы, пайдалану қарапайымдылығы мен қолайлығы, жоғарғы өнімділігі. Алайда әлсіз топыраққа қадаларды қағу кезінде, соқпа бөлігінің кері соғуының жоқтығынан дизель-балғалардың іске қосылуы қиын, сондай-ақ температураның төмендігі де іске қосылуды қиындатады. Дизель-балғаны іске қосу үшін соқпа бөлігімен біріктіруге «кошканы» көтеру арқанымен төмен түсіреді. Осыдан кейін оларды бірге жоғарғы шеткі орынға көтереді. Лақтыру тетігін бұру кезінде ілмек соқпа бөлікті босатады да, ол төменге құлайды. Цилиндрдің ішкі қуысындағы ауа қысылады да, осы уақытта істік жанармай сорғысын қосады. Бүріккішпен тозаңдатылған дизель жанармайы өздігінен тұтанады, жарылыс пайда болады да, мұның нәтижесінде цилиндр жоғарыға лақтырылады. Құбырлы дизель-балғаларды ауалы және сулы суытқышпен дайындайды. Қарнақтыларға қарағанда олар төменгі қысым деңгейінде (13 ... 15) және соқпа бөлігін жоғарғы биіктікке (3 м дейін) көтерумен жұмыс істей алады. Соқпа бөлігі болып ауыр жылжымалы поршень (цилиндр қозғалыссыз) қызмет атқарады, оның салмағы 05.7,5 т, соққы энергиясы 16.196 кДж, соққы жиілігі 0,7 с-1 және өлі салмағы соқпа бөлігінің 1,5.2 салмағын құрайды. Құбырлы дизель-балғалар құрылғысы жағынан қарапайым және қарнақтыларға қарағанда берігірек, 2,7-4,3 есе соқпа энергиясына ие және бірдей уақытта қаданы топыраққа 2-3 есе тезірек батырады. Гидравликалық балғалар (гидробалғалар), қарапайым және екітарапты қимылдағы оларды біршөмішті гидравликалық эксковаторлардың ауыспалы жұмыс құралы ретінде қолданылады. Соқпа жиілігі 20 с-1 болатын гидробалғалар конструкциялары белгілі, батыру қабілеттілігі булыауалы және дизель-балғалармен бәсеклес соқпа энергиясы 120 кДж және соқпа бөлігінің салмағы 7,5 т құрайтын балғалар қолданысқа алынуда. Гидробалғалардыңартықшылықтары:басқаруменқызмет көрсетудегі қарапайымдылығы, жоғары ПӘК (0,55.0.65), шамалы шу деңгейі (санитарлық талаптар шегінде), қолдану әртараптылығы.

жебесіне ілінетіндей қылып дайындайды Дірілбалға бағытталған қимылдағы дірілқозғалыштан тұрады. Дірілбалғаның жұмыс тәртібін серіппелер көмегімен өзгертуге болады. Топырақ қасиеттеріне байланысты олар серіппелерді не алдын-ала қысу, немесе онсыз жұмыс істейді. Сериялық дірілбалғалар 2,1 т соқпа бөлігі салмағына, 8 с-1 соққы жиілігіне, 5 кДж дейінгі соқпа энергиясына ие. Мойынтіректі түйіндердің жылдам тозуы мен қолдану саласының шектеулігі – балғалардың негізгі кемшіліктері.

Төменгі жиіліктегі (12 с-1дейін)және жоғары жиіліктегі (25 с-1 дейін) діріл батырғыштар (бағытты қимылдағы діріл қоздырғыштар) қуаты 400 кВт дейін бірден немесе екіге дейінгіжетегі бар электрқозғалтқыштар болып ажыратылады. Дайын қадаларды топыраққа қағу үшін түрлі копрлар құрылғылар немесе әртүрлі қолданыстағы машиналарға (тракторлар, экскаваторлар, автокөліктер, құбыртөсегіштер) қажетті копрлар және т.б. қолданылады.

Кенсіз тас материалдарын әдетте кен карьерлерінде игереді. Олар күрделі технологиялық өңдеуге ұшырайды: уақтау (материалды белгілі бір ірілік бөліктерге бөлу), елеу (материалды ірілігіне қарай белгілі бір түйіршіктік құрамына қарай түйірлерге сұрыптау), шаю (материалдарды зиянды қоспалардан: тұнбалардан, балшықтан, шаңнан, аршу қалдықтарынан тазарту), сорғыту (материал ылғалдығын, оны тасымалдауға жеткілікті деңгейін қамтамасыз ету), байыту (өнім сапасының біртектілігі пен беріктігін қамтамасыз ету) және басқа да операциялар. Кенсіз құрылыс материалдарын өндеге бастапқы материалдарына гранит, әктас, қиыршық тас және құм жатады.

Қажетті сападағы дайын өнімді алу үшін оларды түйіршікті құрамға бөлу, қоспалардан және басқа да қосындылардан арылту, оны беріктігі мен түйіршікті құрамы бойынша біртекті қылу қажет. Сұрыптау механикалық (елеу), гидравликалық (гидравликалық жүйелеу), ауалық (ауамен айыру) және магнитті (магнитпен айыру). Сұрыптаудың әрртүрлігі – шаю мен байыту. Әсіресе сұрыптаудың механикалық әдісі - елеу кең таралған, ол жайдақ немесе қисық жолақты, жылжитын немесе жылжымайтын еленетін беттерде орындалады, оларды әртүрлі елеуіштер түрінде дайындалады: сымды саңылаулы немесе өрілген, штамптталған табақты, пісірінді сымды. Елеу үрдісі өнімділігі және тиімділігімен бағаланады. Гүрсіл өнімділігі қозғалыс ізінің түріне, елеуіштің тірі қимасына, көлбеу бұрышына, материалдың қозғалу жылдамдығына, оның сапасы менің басқа да факторларына байланысты. Еленетін беттердің саңылаулары көлемінен артатын материал түйіршіктерінің көлемі жоғарғы (тор үсті) топ; елеу арқылы өткен түйіршіктер – төменгі (тор асты) топ деп аталады. Алайда материалды жоғарғы және төменгі түйіршіктерге бөлінуіне толықтай қол жеткізуге мүмкін емес. Үнемі төменгі топ материалының бөліктері жоғарғы топта қалып қояды, бұл елеу тиімділігімен бағаланатын – елеу саңылауы арқылы өткен материал салмағының, алғашқы өнім құрамындағы (елеуіш талдауымен анықталады) берілген ірілік материалға қатынасына қарағанда елеу сапасын төмендетеді. Материалды шаю бұл оны сулы ортада қоспалардан бөлу нәтижесіндегі байыту үрдісін білдіреді. Ластану деңгейіне байланысты материалдар үш топқа жіктеледі: жеңіл-, орташа- және ауыр айырылатындар. Шаю жылжымайтын, айналмалы және дірілді астауларда жүзеге асырылады. Жабысқақ, сазды қоспалармен ластанған материалдарды шаю үшін, екі бір-біріне қарама-қарсы айналатын қалақты біліктерден жасалынған, бір астауда, 7... 12° бұрышта көкжиекке қарай орналасқан қалақты жуғыштар қолданылады. Шнекті құмжуғыштардың жұмыс бөлшектері, көкжиекке қарай 12.18° бұрышта орналасқан бір немесе екі шиыршықты шнектен тұрады. Шнектер ластанған құмды, берілетін суға қарсы жоғары қарай ауыстырады; жоғарғы бөліктегі сорғытылған және тазаланған құм қабылдаушы астауға ақтарылады. С-871 және С-872 үлгідегі шнекті құмшайғыштар 125 және 200 т/сағ дейінгі өнімділікті қамтамасыз етеді.

Жоғары сапалы бетонды қоспа мен езінділерді стационарлық және жылжымалы құрамалы бетон зауыттарында және бетонды езіндіқоспалауыш қондырғыда дайындайды, олардың жұмыс жабдықтары мыналарды қамтамасыз етеді: компоненттерді (кейде жылы немесе суыған күйде) қатталу орындарынан берілуін, барлық құрамдардың мөлшерленуін, қоспалауыштарға берілуін және мұқият араластырылуын, дайын илемнің жіберілуін. Бетон қоспалары мен езінділерінің тапсырылған қасиеттерін алу үшін оларға енетін компоненттер (тұтқыр, толтырғыштар, су мен қоспалар), стандартты мәндерге сәйкес дәлсіздікпен мұқият мөлшерленуі тиіс: ±1 % цемент, су мен қоспалар үшін; ±2 % толтырғыштар үшін. Мөлшерлеудің үш тәсілі бар: көлемдік, салмақтық және аралас – көлемді-салмақты. Жұмыс ерекшеліктері бойынша мөлшерлеуіштер кезеңдік және үздіксіз қимылды болады; басқару тәсілі бойынша – қолмен, автоматты және қашықтықтан басқару.

Сусыма материалдар мөлшерлеуіштері үлес көлемін жүктеу, түсіру және бақылау құрылғылары бар өлшеуіш ыдыс түрінде орындалады. Су мен сұйық қоспаларды мөлшерлеу үшін сифондық әрекеттегі су өлшегіш ыдыстарды және шығыны 10 м3/сағ дейінгі және дәлсіздігі ±2% турбиналық үлгідегі мөлшерлеуіштерді қолданады. Химиялық қоспаларды көлемдік мөлшерлеуі үшін мөлшерлеуіш шегі 6,25 және 45 л дейінгі, ±2 % дәлсіздіктегі ДОП үлгідегі мөлшерлеуіштер қолданылады. Олардың жұмыс принципі мынадай, ыдысқа қоспа жіберілгенде, оның ішінде орналасқан қалытқы тапсырылған деңгейге дейін көтеріледі және электр тізбегін тұйықтайды да, клапанның жабылуына пәрмен береді, осыдан кейін мөлшерленген үлестің құйылуы басталады. Үздіксізәрекеттікөлемдікмөлшерлеуіштер толықтыруыштардың мөлшерлік дәлдігін ± 2,5 %, , цементтің - ± 2 % қамтамасыз етеді. Суға арналған дәлсіздігі ± 2 % кем емес үздіксіз әрекетті көлемдік мөлшерлеуіштер плунжерлі сорғылар түрінде орындайды (қашықтықтан басқарылатын және өнімділігі 6 және 12 м3/ч СБ-32 және СБ-34 үлгісіндегі мөлшерлеуіштер). Олар

Бетон езіндісін қоспалауыштар қоспаларды көлем бойынша бірқалыпты бөлу, толтыруыштарды тұтқыр материалдармен бірқалыпты ылғалдандыру және бүрку, ауадан арылту, түйірлер мен толтыруыштардың уақтау түйіршіктерінің пайда болуының алдын алу мақсатында жоғары сапалы араластыруға арналған. Жұмыс ерекшеліктеріне қарай бетон қоспалауыштар кезеңдік (басты көрсеткіші – дайын илем көлемі; 65, 165, 330, 500, 800,1 000, 1 600, 2 000 және 3 000 л стандартты мәндерге сәйкес) және үздіксіз әрекеттегі (негізгі көрсеткіші – өнімдлік, м3/с: 5, 15, 30, 60, 120 және 240)машиналарға бөлінеді. Араластыру тәсілі бойынша бетон қоспалауыштар гравитациялық және мәжбүрлі болып бөлінеді. Кезеңдік әректтегі гравитациялық СБ-10В екіконусты көлбеу барабанды бетон қоспалауыштарды темір бетон бұйымдары зауыттарында стационарлық жабдық ретінде қолданады (сурет 4.35). Мойынтіректі теңселістегі қаңқа тіректе траверса болады, ол пневмоцилиндр көмегімен жүктеу кезінде 15°, түсіру кезінде 55° бұрыла алады.

4.35-сурет. кезеңдік әрекеттегі бет қоспалауыш: 1-қоспалауыш барабан; 2-электрқозғалтқы 3-пневмоцилиндр; 4- құрылыс Траверсте тірек және сүйемелдеуші шығыршықтар көмегімен қос конусты қоспалаушы барабан 1 ұстатылған, оның цилиндрлік бөлігінде, сол траверсте бекітілген фланцті электр қозғалтқышы бар редуктордың сыртқы білігінде консольді орналасқан тісті тегершіктен жетектің тісті тәж қатарлары орнатылған. Осы барабан үшін жүктелу бойынша сыйымдылығы 1 200 лқұрайды, бір сағаттағы кезең саны 25-тен кем емес, айналым жиілігі 0,3 с-1 кемірек. Жүктеу жүктелу құрылғысы арқылы жүзеге асырылады. Араластыру кезінде қотару терезесі қақпақпен жабылған. Барабанның ішіндегі әрбір конуста оң және сол бағытты қоспалауыш қалақшалар орнатылған. Олар материалды іліп алады да, оны жаппай ағыспен барабанның ортасына лақтырады, бұдан қарқынды араластыруға қол жеткізіледі.

Бетон қоспасын тасымалдайтын және тығыздайтын машиналар.

Дайындалған бетон қоспасын немесе езіндіні қаланатын жерге тұрғызылып жатқан құрылыс нысанының алыстығына, жергілікті жер жағдайына, бетондаудың қарқындылығы мен таңдалған технологияларға және т.б. байланысты автомобиль, темір жол, жүзбелі, конвейерлік, кранды, сорғылы, пневматикалық және басқа да көлікті қолданып, түрлі тәсілдермен тасымалдайды. Тасымалдау кезінде бетон қоспасы мен езіндісі өз сапасын (біртектілігін, консистенциясын, таңдалған құрам мен температурасын, қатпарланбауын) сақтауы, күн мен жауын-шашын әсерінен қорғалуы тиіс. Тасымалдау мерзімі бетон қоспасының қата басталуына дейін қалануы мен тығыздалуын қамтамсыз етуі тиіс. Автобетонтасығыш бетон қоспасын 30 шақырым қашықтыққа дейін тасымалдауға арналған. Тасымалданатын қоспаның көлеміне байланысты олардың ыдыстарын жүккөтергіштігі әртүрлі көліктерге құрастырады. Үстіңгі беті жабық арнайы қалыптағы ыдыс жүкті түсіру кезінде автокөлік шассиіне қатысты есепті бұрышқа бұрыла, сілкіне, тоқтай және гидрокөтергіш жүйесімен көліктік жағдайға қайта орала алады. Тасымалдау көлемі 1,5 м3 және 4 м3 болатын ЗиЛ және КамАЗ автокөліктерінің негізіндегі автобетонтасығыштар бар.

Бұл қондырғылардың жұмыс принципі, шаналар немесе автокөлік шассилерінде орналасқан поршенді, поршенсіз, диафрагмалық және ротациялық бетонқоспасысорғылары көмегімен құбыр арқылы қоспаны айдап қотаруға негізделген. Тасымалдау ұзақтығы көлденеңінен 300 м, тігінен – 40 м дейін. Қазіргі уақытта гидравликалық жетегі бар бір- және екіцилиндрлі поршенді бетонсорғылар ең көп таралған. Олар шиберлі жайдақ немесе бұрылмалы бекітпе-қақпашаларға немесе тербелісті тұмсық іспеттес бетон құбырларға ие. Олардың жұмыс цилиндрлерінің диаметрі 150...230 мм, поршен жүрісі 1,5 м дейін, жүріс жиілігі 0,5.0,6 с-1, өнімділігі (сатысыз реттелу кезінде) 120 м3/с дейін. Тікелей әрекеттегі поршенді бетонсорғылардың кемшіліктері: поршенді топтың тозуының жоғарлығы және бетон құбырларының тым толықсуы. Бетон қоспаларын оны құрылым денесіне немесе қалпына төсеуден кейін дірілді,таптаулы, центрифугиалаулы, дірілштампталумен, вакуумдалумен және т.б. жүйеленеді. Бетонды құрамға дірілді әсер – оның нығыздалуы бойынша ең кең тараған тиімді шаралардың бірі. Нығыздауды қоспаның толықтай шөгуінен, ауа көпіршіктерінің бөлінуі тоқтатылғанынан және үстіңгі қабатта цементті сүттің пайда болуынан кейін бастайды. Бетонды қоспаға дірілді әрекеттер тәсілі бойынша мынадай дірілдеткіштерді ажыратады: тереңдікті, жоғарғы және сыртқы (опалубкалық немесе қыспалық); діріл қоздырғыш түрінен – дебалансты және жүгіртпелі; жетек түрі бойынша – электрлік, пневматикалық, гидравликалық және моторлы; қозғалтқыштың орналасуы бойынша – орнатылған қозғалтқыш және иілгіш білік. Иілгіш білік: өзектен және бірнеше сым қаттарынан, жабық қорғаныс броньдардан тұрады. Сыртқы қабат айналымға қарама- қарсы жаққа қарай оралады. Тереңдікті дірілдеткіштер бетонды қоспаларды арқауланған немесе арқауланбаған ауыр блоктарды, фундаменттерді, бағаналарды, арқалықтарды тығыздауда және басқа да темір бетонды бұйымдарды дайындауда қолданылады. Олардың жұмыс тиімділігі корпустан бетонды қоспаға қарай тербелісті қимылдардың тікелей берілуімен түсіндіріледі. Көбінесе бір- және екі жиілікті ішкі немесе сыртқы төсеніштермен және пневматикалық немесе электрлік жетекпен жүгіртпелі (планетарлық) дірілдеткіштерді қолданады. Орнатылған қозғалтқышы бар тереңдіктегі дірілдеткіштер айналым жиілігі 184 с-1 бір жиілікті теңгерімсіздерге жатады. Олар 50, 75 және 100 мм диаметрдегі дірілді ұштарға ие, 36 В кедергіге және тоқ жиілігі 200 Гц жұмыс істейді. Беткі дірілдеткіштер 20 см дейінгі түрлі алаңдардың бетон қабаттарын бетондау кезінде тығыздау үшін қолданылады және бұған екі консолды білікті бейтеңгерімдерден тұратын үстіңгі жақтан электр қозғалтқышты қосады. Бұл белгісіз салмақтар, алаңқайлар арқылы бетон құрамының бөлшектеріне берілетін бағытталмаған әрекеттегі мәжбүрлі күшті өндіреді, ал бұл, қуыстықтарды толтырып және ауа мен артық суды жоғарыға ығыстырып, олардың қарқынды қозғалысқа келуін тудырады. Беткі дірілдеткіштер мен діріл тақтайшаларды тығыздалатын аумақ бойында қолмен ауыстырады. Дөңгелекті әрекеттегі дірілдеткіштер бар, олар 220/380 және 36 В кернеуде жұмыс істейді, қуаты 0,2... 1,5 кВт, мәжбүрлі күші 2-ден 30 кН дейін және теңселу жиілігі 48 с-. Сыртқы дірілдеткіштер күрделі, жұқа қабырғалы, монолитті, жоғары арқауланған темірбетонды бұйымдарды дайындау үшін пайдаланылады. Бетон қоспасының бөлшектеріне тербелістер көп рет пайдаланылатын металдан жасалған қалыптар арқылы беріледі, онда басатын қысқыштың көмегімен әртүрлі: тербелістің жоғары (234, 200, 167 және 133 с-1) және төмен (43, 37, 30 және 22 с-1) жиілігімен пневматикалық ИВ-28, ИВ-29, ИВ-30 және ИВ- 31 жоғары жиілікті, электр механикалық немесе электр магниттық соққы әрекетімен дірілдеткіштер орнатады. Электромагнитті дірілдеткіштердің үйкелісті тетіктері жоқ және құрылғысы бойынша қарапайым. Кемшілігі – жұмыс барысындағы шудың артуы.

Әрлеу жұмыстары ғимарттардың сыртқы және ішкі әрлеуі бойынша олардың қорғаныс-пайдалану және архитектуралық- эстетикалық сапасын арттыру мақсатындағы кешенді құрылыс үрдістерін білдіреді. Әрлеу жұмыстары ең күрделі және көп еңбекті қажет ететін жұмыс болып табылады және қазіргі уақыттағы жалпы еңбек шығындарының 25...30% құрайды, бұл жалпы құрылыс құнының 15.18% жетеді. Алайда, ғимарат құрылысына қатысушы барлық құрылысшылардың әрлеу жұмыстарымен айналысады. Сылақ жұмыстарын құрылыс құрылымдарының беткі қабатын тегістеу және декоративтік безендіру, олардың санитарлық- гигиеналық сапасын, сондайй-ақ жылу- және дыбыс өткізгіштігін мен қоршау құрылымдарының су сіңіргіштгін төмендету, оларды атмосфералық әсерден қорғау үшін жасайды. Сылақ жұмыстарының еңбек сыйымдылығы ғимараттар мен құрылыстарды тұрғызудың жалпы еңбек сыйымдылғының14.16% құрайды, ал олардың құны құрылыс-монтаждау жұмыстарының жалпы құнының 8.10% жетеді. Сылақ агрегаттары мен стансалары қоспа сорғыларының әртүрлі типтері негізінде жасалған және қоспа бүркуіштер, шүмектер мен сылақ-үйкелеу машиналарымен жабдықталады.

Сылақ агрегаттары мен машиналар диафрагмалық, поршенді және винтті сорғыларға негізделген. Шеттен жеткізілінетін дайын сылақ ерітіндісімен жұмыс істейтін АШ (сылақ агрегаты) үлгісіндегі, және АШС (сылақ-қоспалаушы агрегат) үлгісіндегі агрегеттар белгілі және олардың технологиялық тізбегіне тікелей нысан басында сылақ ерітіндісін дайындауға немесе дайын тауарлы ерітіндіні араластыруға (қайта өңдеуге) арналған циклді ерітінді қоспалауыш енгізілген. Машиналар мен агрегаттардың өнімділігі негізгі ерітінді сорғы өнімділгімен анықталады.

Қозғаушы жетегі электрқозғалтқыштан 5 сына-белдікті беріліс және бұрамдық бәсеңдеткі 2 арқылы жүзеге асырылады. Сылақ агрегатының жұмысы келесі тәсілмен жүргізіледі. Өзіаударатын жүк көлігі немесе автоерітінді тасығышпен жеткізілген дайын ерітінді дайын ерітінді бункердің дірілдеткіш елуіне 7 түсіріледі Дірілдеткіш елеудің 6 эксцентрикті білігі 50Гц жиілікте елеуі бар жылжымалы арқауға тербелісті хабарлайды және тізбекті беріліс 4 арқылы электрқозғалтқышпен 5 айналымға келтіріледі.

4.36- сурет. СО-531 Сылақ-қоспалағыш агрегатының қағидалық схемасы:

Дірілдеткіш елеумен сүзілген ерітінді қозғалтқышты 11 қабылдағыш бункерге 1 түседі, одан сорғыш түтік арқылы ерітінді сорғысының 10 жұмыс камерасына 12 соылып алынады да, артынан қысымдаға ерітінді құбыры 8 арқылы шүмекке 9 беріледі және қңделетін беткі қабатқа төселеді. СО-531 агрегатының өнімділігі шекті қысымы 1,5 МПа кезінде 1 м3/сағ тең, беріліс қашықтығы тік қалыпта – 30 м, көлденең кезінде – 60 м.

Балқытылатын материалдардан гидроизоляциялық жаппакілемдерді отсыз тәсілмен төсеудің механикалық үрдісі үшін жайдақ шатырларда жылжымалы машиналарды, кешенді- механизацияланған қондырғылар (шатыр кешендері) қолданылады. Шатыр кешенін үлкен көлемдегі шатыр жұмыстарын жүргізгенде қоршаған ауа температурасы 5...45°С кезеңінде қолданады. Кешенге енеді: желімденетін беткі қабаттарға ерітінділерді төсеуге арналған шатыр қондырғысы; жанасу орындарын жасау кезіндегі шатыр жаппакілемі мен қармақты орнату үрдісінде шатыр жаппакілемін шығындық ыдстан ерітіндімен қоректендіру аспабы; жанасу орындары мен су бұрғыштарды орнату кезінде шатыр жаппакілемін жаныштауға арналған каток; рубероидты желімдеу үрдісінің басында және жанасу орындарының желімденетін беткі қабатқа ерітіндіні қолмен жағуға арналған қармақ; жұмыс өндірісі орнына орама материалдар мен ерітінді бөшкелерін жеткізуге арналған жүккөтергіштігі 250 кг арба;шатыр жаппакілемін сақтау мақсатындағы ерітіндісі бар бөшкелерді орнатуға арналған табандықтар; орама материалдарды жаюға және жайып жаныштауға арналған қондырғы; қалыңдығы 4 мм дейінгі орама материалды пішуге арналған шатыр қайшылары.

Орамасыз мастикалық шатыр шатыр жасайтын битумды- полимерлі немесе полимерлі мастикалардандан тұратын гидроизоляцилық қабатты механикалық тәсілмен құю немесе шашырату арқылы жасалады, олардың көбін суық күйде төсеуге болады. Орамасыз шатырды төсеудің технологиялық циклі үздіксіз жүзеге асырылады. Полимерлі негіздегі мастикалық материалдардан жасалған орамасыз шатыр жабындыларын орнату үшін, ауасыз бүрку әдісімен шатырдың дайындалған негізіне жеткізу және төсеуді қамтамасыз ететін жылжымалы агрегаттар мен стансалар қолданылады, ол шатыр Жылжымалы станса мастикалық шатырды төсеу бойынша барлықтехнологиялықоперациялардыңкешенді механикаландырылуын қамтамасыз етеді: мастикалық материалдарды түсіру, олардың тұтқырлығын төмендету, өңделетін беткі қаюатқа мастикані беру және төсеу.

Сылақ-үйкеу машиналары электр жетегімен шығарылады, олар машинаға қосалқы орнатылады және иілгіш білік арқылы жұмыс органын (үйкеліс дискісі) айналдырады. Қосалқы электржетекті сылақты-үйкелісті машиналар сыртқы және ішкі дискілері бар бірдискілі (СО-112Б) және екідискілі (СО- 86Б) болып шығарылады. Қазіргі уақытта Ресей Федерациясында бұл қол машиналары өндірілмейді, алайда СО-112Б және СО-86Б үлгілері ұсынылған сауда ұйымдарымен консервацияланған қорлардан құрылыста кеңінен қолданылады. Бұл машиналардың жетектері ретінде қысқа тұйықталған ротрлары бар, 42 В кернеулі, 200 Гц жоғарғы жиіліктегі тоқпен жұмыс істейтін асинхронды үшфазалы электрқозғлтқыштар қолданылады. Машиналарды кернеуі 220/380В, жиілігі 50 Гц айнымалы тоқтың сыртқы желісіне немесе жиілігі 200 Гц және кернеуі 42 В арнайы үшфазалы айнымалы тоқ желісіне қосады. Төменгі кернеу оператордың электрқауіпсіздігін қамтамасыз етеді. Машиналарды, штепсельді қосылымды айырғыштар көмегімен қорек көзіне қосылатын тоқ жеткізуші кабельдермен жинақтайды.

Майлау және түсқағаз жапсыру жұмыстарының барлық негізігі технологиялық операциялары механикаландырылған, алайда олардың еңбек сыйымдылығы жалпы құрылыс-монтаж жұмыстарының жылу шығынының шамамен 10 % құрайды. Майлау жұмыстары күрделілігімен және бірнеше операциялығымен, бояу құрамының, материалдардың, машиналардың, механизмдердің, аппаратуралар мен қондырғылардың сан алуалығымен ерекшеленеді Құрылыстағы майлау жұмыстары өндірісіндегі майлау жұмыстары кешеніне мыналар енеді: майлау құрамдары мен жартылай дайын өнімдерді дайындау, дайын тауарлы өнімді жұмыс өндірісі орнына жеткізу, әрленетін беткі қабаттарға механикаландырылған тәсілмен майлау құрамдарын (жартылай дайын өнімдерді алдын ала қайта өңдеу) төсеуді қамтиды. Осы мақсаттар үшін таңдалатын технологиялық жабдықтар мен бояу тәртіптері көбінесе, вискозиметрлер көмегімен анықталатын дайын бояу құрамдарының тұтқырлығына байланысты, олардың ең кең тараған үлгісі ВЗ-4 болып табылады.

4.37-сурет. СО-150А тегістегіш агрегеты:

СО-150А (сурет. 4.37) агрегаты тиеу бункерінен 1, тасымалдауға арналған тұтқадан 12, шнекті бұрандалы қозғалтқыштан 2, қысымды винтті жетектен 3, қысымды түтік құбырынан 4, қармқтан 8, екі доңғалақты жүрістік қондырғыдан 16, электршкафтан 11 және басқару аппаратурасынан тұрады. Сыйымдылғы 60 л бункердің жоғарғы бөлігінде тегістеуге арналған полиэтилен қаптардан тегістегіштерді алуға арналған сықпа қондырғы 10 құрастырылған, ал төменгі бөлігінде винтті сорғының сорғыш қуысына араластырылатын және материалды шнекті қозғалтқыш орналасқан. Шнек және онымен шарнирлер арқылы қосылған сорғы сына-белдікті беріліс 14 пен редуктор 15 арқылы винтті екі жылдамдықты электрқозғалтқыштың айналуын қабылдайды. Жылдам ажыратылатын қосылым (қысымды құбыртүтік 4) көмегі арқылы сорғы ұшына қармақты 8 материалды құбыртүтік 5 бекітіледі. Қармаққа ауа тетікті- бүркігіштен қашықтықты пневмобасқару шығарылған. Тегістеу компрессордан қармаққа ауа түтігі бойынша 0,5 ...0,7 МПа қысыммен берілетін сығылған ауа көмегімен бүркітіп жағылады. Материал мен сығылған ауаның шығындалуы арнайы 6 және 7 шүмектермен реттеледі. Төсеме бояу мен бояу қоспаларын жағу кезінде сығымды ауаның қажеттілігі керексіз болады, себебі бүрку үшін, сорғымен берілетін 2 МПа қысым жеткілікті. Сорғы қысымы манометрмен 9 бақыланады.

СО-169 агрегеты әртүрлі майлау құрамдарын тасымалдауға және әрленетін беткі қабатқа жағуға арналған: винтті сорғы қысымымен желімді тегістегіштерді, төсеме бояу қоспаларын, сулы-желімді және синтетикалық бояуларды және басқа да материалдарды. Агрегат сығымды ауа көмегімен жұмыс істей алады, бұл үшін бүрку сайманында сығымды ауа жолы мен ауыстырмалы шүмектер жиынтығы қарастырылған. Агрегат 16, 25, 32 мм диаметрдегі қысымды шланг жиынтығымен жинақталғанБұрандалы сорғы 2 МПа дейін қысымды үдетеді, шланг диаметрі 32 мм кезінде 30 м беру биіктікті, ал шланг диаметрі 25 және 16 мм болғанда 15, 10 м қамтамасыз етеді Агрегеттың өнімділігі 250 м2/сағ дейін. В состав установки СО-203 майлау қондырғысы (сурет 4.38) әрленетін беткі қабаттарға майлау құрамдарын беру және жағу үшін арналған, тек жарылыс қаупі бар және ацетонқұрамдылардан басқасын. Қондырғы құрамына енеді: электр жетегі 6 және басқару аппараты 3 бар винтті сорғы, пайдаланылатын бункер 5, екі резеңкеленген

4.38-сурет. СО-203 майлау қондырғысы:

дөңгелектері 9 бар құбырлы жақтау 8, материал өткізгіш 7 және ауыстырмалы бояу қармақ 1. Винтті сорғының жетегі сына-белдікті беріліс 2 арқылы электрқозғалтқыштан 4 жүзеге асырылады. Қондырғы екі үлгіде шығарылады: 380 В (СО-203) үшфазалы айнымалы тоқ желісінен жетегі бар және 220 В (СО-203-01) бірфазалы айнымалы тоқ желісінен жетегі бар.

Қол машиналарын, басқа да құрылыс машиналарын қолдануға мүмкіндік болмаған және экономикалық тұрғыда тиімсіз жағдайда қолданады.

Қол машиналары бірнеше белгілері бойынша жіктеледі:

Салынатын немесе реконструкцияланатын әрбір ғимарат үшін құрылыс ұзақтығының нормативті мерзімдері бойынша негізгі және даярлық кезеңдері белгіленеді. Жаңа ғимараттарды салу, бар ғимараттар мен құрылыстарды кеңейту және реконструкциялау СНиП 12-01-2004 «Құрылыс өндірісін ұйымдастыру»-ға сәйкес тек ұйымдастырушылық- техникалық даярлық орындалғаннан кейін және даярлық кезеңінің жұмыстары толық іске асырылғаннан кейін ғана рұқсат етіледі.

Құрылыс алаңын таңдауда геологиялық жағдайдың талдауына, сондай-ақ кәсіпорындар, ғимараттар мен құрылыстарды салу және пайдаланудың қоршаған орта мен жақын маңдағы өзге құрылыстарға тигізуі мүмкін әсерлерін талдауға баса назар аударылады. Құрылыс алаңын таңдауда құрылыс нысанын энергиямен, жылумен және сумен жабдықтау көздеріне, желілер мен коммуникацияларға қосылуы туралы, сондай-ақ негізгі құрылыс материалдары мен құрылымдарын, құрылыс технологиялары мен ұйымдастыру әдістерін қолдану туралы шарттарды келістіру жөніндегі құжаттар рәсімделеді. Қалыптасқан қала құрылысы жағдайында, құрылыс алаңын таңдау, әдетте, құрылысқа қажетті аумақтың ауданын және сол нысанның әрекет етуші қамтамасыз ету жүйелеріне қосылу шарттарын анықтайтын құрылыс төлқұжатын рәсімдеумен қатар жүреді. Құрылыстың инженерлік-техникалық зерттеулері құрылыс нысаны орналасқан аумақтың табиғи және техногендік жағдайын кешенді түрде зерттеуге мүмкіндік беретін құрылыс қызметінің түрі болып табылады. Құрылыстың инженерлік зерттеулері жоба алдындағы құжаттаманы, құрылысты қаржыландырудың дәйектемелерін, кәсіпорындардың, ғимараттар мен құрылыстардың салынуы, ғимараттар мен құрылыстардың реконструкциясы мен пайдаланылуы жөніндегі жобалар мен олардың жұмыс құжаттамасын әзірлеу үшін, сонымен қатар экономикалық, техникалық, әлеуметтік және экологиялық тұрғыда негізделген жобалық шешімдерді қабылдайтын ұсыныстарды әзірлеу үшін жүргізіледі. Құрылыс зерттеулерінің құрамына төменде көрсетілген негізгі зерттеу түрлері кіреді: Құрылыстың инженерлік зерттеулері тапсырыс беруші мен инженерлік зерттеулерді орындаушы арасындағы келісімшарттың негізінде орындалады, келісімшарттың төмендегідей қосымшалары болады: техникалық тапсырма, күнтізбелік жұмыс жоспары, құнын есептеу, инженерлік зерттеулер бағдарламасы.

Даярлық төмендегідей әр түрлі жұмыстардан тұрады:

Даярлық кезеңінің жұмыс көлемі мен тізімі жекелеген ғимарат немесе құрылыс үшін жұмыс өндірісінің жобасы бойынша бекітіледі.

Тік жайғастырудың міндеті – жобаланатын ауданда жаңбыр мен еріген қар суларын бұрып жіберетін еңістерді, көліктер мен жаяу жүргіншілер қозғалысының қолайлығы мен қауіпсіздігін қамтамасыз ететін жағдайларды, жер бедерін жасауды қамтиды. Тік жайғастыруды жобалаудың басты шарты – жер жұмыстары мөлшерінің және тасымалданатын топырақ массасының мүмкін балансының барынша аз болуына қол жеткізу, яғни топырақты әкетуге немесе тасымалдауға кететін көлік шығындарын азайту үшін топырақты қазу мен үю мөлшерінің тепе-теңдігін сақтау. Ауданның минималды еңкіштері 0,003...0,005, ал максималдылары 0,06...0,08 құрау керек.

5.1 кестесінің жалғасы

Күрделілігі бойынша жер бедері қарапайым, салыстырмалы түрде қарапайым, күрделі, салыстырмалы түрде күрделі деген түрлерге бөлінеді.

5.1 сур. Әр түрлі тәсілдермен суды бұру:

түбіне суды бұруға арналған, бүйір қабырғаларына пропилдар орнатылған дренаж құбыры қойылады. Құбыр ластанудан қорғайтын геотекстильмен оралалады. Төсеу тереңдігі 6 м-ге дейін (5.1 сур.).

Құрылыс алаңы ішіндегі уақытша жолдар өрт қауіпсіздігі талаптарына сәйкес, айналымдық сипатта және оның ені 3,6 м болуы керек. Қысылтаяң жағдайларда ені 6 м, бұрылыс алаңдары 15 м өтпелі және тұйық жолдарды құруға рұқсат етіледі (5.2 сур.).

Жұмыс өндірісінің жобасын әзірлеу барысындағы су қажеттілігі

5.2 сур. Алаң ішіндегі көлік жолдары:

күнтізбелік құрылыс жоспары мен көп тұтынылатын кезеңге арналған анықтамалардың кестелері бойынша, қабылданатын судың меншікті шығынының нормаларының негізінде есептеледі. Сумен жабдықтау көзі қажеттіліктерді ескере отырып таңдалады. Оны таңдаудың басты критерийлері – су сапасының қажетті деңгейде болуы және онымен барлық тұтынушыларды толығымен қамтамасыз ете алу мүмкіндігі. Ас суы сәйкес МС талаптарын қанағаттандыруы керек. Құрылыс алаңын, құрылыс аяқталғаннан кейін нысандардың сумен жабдықтау жүйесіне енгізілетін тұрақты желілер бойынша қамтамасыз еткен жөн. Бұл уақытша желілер құрылысын жартылай немесе толығымен жүргізуді тоқтата тұруға мүмкіндік береді. Уақытша су құбырлары желілері әдетте 25... 150 мм диаметрлі болат (газды) құбырлардан жасалады, немесе сирек жағдайларда шойын, асбест-цемент, полиэтилен құбырлардан дайындалады. Оларды төсеу тәсілі қабылданған эксплуатациялық мерзімдерге тәуелді. Егер бұл мерзім бір жылдан аса уақытты қамтыса, су құбырлары желілері дәл тұрақты желілерге төселгендей, яғни топырақтың тоңдану тереңдігінен төмен төселеді. Құрылыс алаңында су құбырының тұрақты сыртқы желісін тартып, өрт гидранттарын орнату қажет. Тұрақты құбыр желілерінің құрылысын негізгі құрылыс жұмыстардың басталуына дейін аяқтау мүмкін болмаса, уақытша өрт сөндіргіш су құбырларын қолдану көзделеді. Өрт гидранттары (ӨГ) автомобиль жолдарының бойымен, жолдың жүргін бөлігінің шетінен 2,5 м және құрылыс қабырғаларынан 50 м кем қашықтықта орналасуы керек. ӨГ-ны жүргін бөлікте орналастыруға рұқсат етіледі. ӨГ-ны су құбыры желісінің тармағына орнатуға тыйым салынады.

Өндірістік ағын жауын-шашын суларын және шартты таза суларды бұрып жіберуде әдетте ашық суағарлар қолданылады.

Үлестіруші түйіндерден тұтынушыларға (крандар, көтергіштер) энергия жерүсті кабельдерімен жіберіледі. Электрмен жабдықтау көздері – тұрақты және жылжымалы трансформаторлық қосалқы станциялар болып табылады.

Жалпы жарықтандыру шамдары жер немесе еден деңгейінен 2,5 м-ден кем емес биіктікте орнатылуы керек.

Құрылымдық орындалуы бойынша қоршаулар мынадай түрлерге бөлінеді: тіреуіштік, панельді-тіреуіштік және панельді. Қоршаулардың тұтас панельдерін, күнқағарлар мен тротуарлардың панельдерін, бағаналарды, шарбақтарды, тіреуіштерді жайпақ жапырақты немесе қылқан жапырақты тұқымдастардың ағаш материалдарынан дайындаған абзал. Торлы материалдар пайдаланылатын болса, 80.100 мм-ден аспағаны абзал.

Көлден алынатын сумен жабдықтау схемасы 5.5-суретінде көрсетілген.

5.3-сур. Қызмет көрсету түрі бойынша сумен жабдықтау жүйесі

5.4-сур. Арнайы мақсат бойынша сумен жабдықтау жүйесі

5.5-сур. Сыртқы сумен жабдықтау схемасы: 1 — суқабылдағыш; 2 — өздігінен ағатын құбыр желісі; 3 — жағалау құдығы; 4 — бірінші сатыға көтеру сорғы станциясы; 5 — тұндырғы; 6 — тазартқыш ғимараттар; 7 — қосымша резервуарлар; 8 — екінші сатыға көтеру сорғылары; 9 - магистральдік су таратқыштар; 10 — су айдауыш мұнара; 11 — магистральдік құбыр желілері; 12 — үлестіруші құбыр желілері Көлдің суы су алу ғимаратына өздігінен ағып келіп түседі. Содан соң бірінші сатыға көтеру сорғыларымен оны тазарту ғимараттарына өзіндік ағынмен жібереді. Тазартылған су (дезинфекция – залалсыздандыруды қоса) таза су резервуарларына келіп түседі. Ол жерден суды екінші сатыға көтеру сорғылары алып кетіп, елдімекендер мен өндірістік кәсіпорындардың су құбырлары желілеріне жібереді.

Елдімекендерді ағын сулардан тазартудың ең қажетті формасы канализация болып табылады. Оның міндеті – тұрғындардың шаруашылық-тұрмыстық жұмыстарының нәтижесінде жиналып қалатын су мен сұйық қалдықтарды жою. Қалалық және ауылдық аймақтардың бетінде пайда болатын жерүсті суларымен (суаратын, атмосфералық, жерасты сулар) бірге, сұйық қалдықтар да лас сұйықтарға жатады және олар ағын сулар деп аталады. Канализациялар жүйесі ағын сулардың құрамына қарай бөлінеді (5.6 сур.). Канализация жүйесінің екі түрі болады: су ағызатын және су әкететін.

5.6 сур. Ағын сулардың жіктелуі жауын-шашындық, қалдықтық (шаруашылық-тұрмыстық), жалпы ағызатын, бөлуші (толық, толық емес), жартылай бөлуші және біріктірілген түрлерге бөлінеді. Сыртқы канализация жерасты құбыр желілерінен құралады, олардың бойымен үйлерден сорғы станцияларына сулар өздігінен ағу арқылы жіберіледі. Кварталіші желілері көше желілеріне жалғанады. Жалғану орындарында бақылау құдықтары салынады, олар көшенің қызыл сызықтарында орналастырылады. Канализация жүргізілетін аумақ суайрықтардың шекаралары бойынша жекелеген бассейндерге бөлінеді. Көше канализациясы бір бассейн төңірегінде біріктіріледі де, бас коллекторға бағытталады. Биологиялық тазарту ағын суларды топырақ арқылы, биофильтрлері бар арнайы құрылыстардың көмегімен және оттегіні қолдану жолымен жүргізіледі. Қазіргі таңда ағын суларды белсенді микроорганизмдер мен екінші реттік тұндыруды қолданатын биофильтрлердің көмегімен тазарту тәсілдері жасалған. Ағын суларды тазартудың соңғы сатысында оларды зарарсыздандырып, дезинфекциялайды. Ағын суларды су қоймаларына жіберуді Жерүсті суларын ағын сулардың ластауынан қорғау ережелері мен Теңіз жағалауларындағы аудандарды қорғау ережелеріне сәйкес жүргізіледі.

Қалаларда тұрмыстық қатты қалдықтар (ТҚҚ) қарқынды түрде жиналады, оларды дер кезінде және дұрыстап жойып, залалсыздандырмаса, қоршаған табиғи ортаны ластап, оған зор зиян келтіруі мүмкін. Қалаларды санитарлық абаттандыруда әр түрлі ластану түрлерімен бетпе-бет келуге тура келеді: Тұрғын үй аудандары мен ықшамаудандарын қатты үй қалдықтарынан санитарлық тазалау дегеніміз оларды жинау, жою, зарарсыздандыру және қалдықтарын кәдеге жарату шараларының кешенін құрайды.

Жылу жүйелері мен ыстық су жүйелеріне әртүрлі отын түрінде жұмыс істейтін жылу көздері пайдаланылады:

Жылу тасымалдағыштардың параметрлері мынадай:

Жылуды тұтынушыларға тасымалдау үшін жылу құбырлары, яғни жылуды су мен будың көмегімен жібере алатын құбырлар пайдаланылады. Құбыр желілері транзиттік, магистральдық, таратушы және сақиналық болып бөлінеді. Өнеркәсіп кәсіпорындарына жылу беретін жылу желілері өнеркәсіптік, тұрғын үйлер және қоғамдық ғимараттарға жылу беретіндері коммуналдық, кәсіпорындар мен азаматтық ғимараттарға жылу беретіндері аралас деп аталады.

Жоспарда жылу желілері схемасының екі түрі берілуі мүмкін:

Елді мекендердің шекарасын табиғи газбен қамту — халықты жылумен қамтудың барынша үнемді тәсілі. Осы мақсатта қолданылатын табиғи газдар Түмен және Орынбор облыстарынан, Якутиядан, Ставрополь өлкесінен өндіріледі. Ресей елінде бірыңғай автоматтандырылған газ құбырлары жүйесі құрылған: Жер белгісіне қатысты орналасуы бойынша газ құбырлары жерасты (су астындағы) және жерүсті (су үстіндегі) болып бөлінеді. Қалалар мен елді мекендерді жоспарлау жүйесінде орналасуы бойынша газ құбырлары сыртқы (көшедегі, кварталішілік, ауладағы, цехаралық, кентаралық) және ішкі (үйішілік, цехішілік) болып бөлінеді. Кенттер мен шағын қалалар үшін газбен қамтудың бір сатылы схемасы, орташа және үлкен қалалар үшін екі сатылы схема, ірі және аса ірі қалалар үшін көп сатылы схема қолданылады. Елді мекендерге газ желілерін тартудың негізгі схемасы әрқайсысын тұтынушыға бағыттау бойынша газ қысымы төмендейтін шоғырлас тұйықталған контурлар құрудан тұрады. Желіні бақылау-реттеу пунктері мен радиал бөліктері сыртқы сақинаны ішкісімен, ішкісін келесі сақинамен және т. б. жалғап тұрады. Сақиналық трассалар арасындағы барлық тармақтар мен жалғанған жерлеріне газ реттеу пунктерін орнатады. Газ арматурасының мынадай түрлері бар:

Құрылыс – адамның өндірістік қызметінің негізгі салаларының бірі.

Орындау күрделілігіне қарай олар қарапайым және кешенді процестер болып бөлінеді (6.1-кесте).

Қолмен орындалатын процесс — бұл қандай да бір механизмді қолданбастан, қарапайым аспапты немесе жұмысшылардың қара күшін қолдану арқылы орындалатын процесс (қалып құрастыру және бұзу, жер жұмыстары). Механизмдерді қолдану арқылы орындалатын қол процесіне механизм қатысады, бірақ процесті орындау жылдамдығы жұмысшылардың саны мен біліктілігіне байланысты (кірпіш қалай процесі). Бұл процесте кран материалдарды беріп тұрады, алайда жұмысты орындау жылдамдығы тас қалаушылардың саны мен біліктілігіне байланысты. Механикаландырылған процесс — бұл орындау уақыты қолданылатын механизмнің мүмкіндігіне тәуелді процесс (контрукцияларды монтаждау процесі). Құрама темірбетон конструкцияларды монтаждауды орындау уақыты тек қолданылатын механизмнің мүмкіндігіне байланысты.

Құрылыс процесінің алуан түрлілігі оларды орындау үшін тиісті білім мен практикалық тәжірибеге ие әртүрлі кәсіп жұмысшыларын тартуды талап етеді.

Техниканың қазіргі деңгейіне қарамастан құрылыс процестерінің көбісін жұмысшылар тобы орындайды (6.3-кесте).

6.3-кестенің соңы

Құрылыс процесін қарқынды жүзеге асыру тұрғызылатын объектінің ауқымды кеңістігін көлденең жазықтықта бөлінген орындар мен қамтитын жерге, ал тігінен қабаттарға бөлуге байланысты сәйкес кеңістік параметрлерін таңдау арқылы қамтамасыз етіледі.

Уақыт нормасы мен нормативтік уақыт шығындарын айқындау үшін мыналарды қолданады:

Тізім-2012 жаңа объектілерді жобалау мен тұрғызуды, салынған объектілерді қайта құруды, техникалық қайта қаруландыруды және қайта бейіндеуді, құрылыс конструкцияларын, бұйымдары мен материалдарын дайындауды, жобалау және құрылыс сапасын қадағалау мен бақылауды жүзеге асыратын құрылыс кешенінің жұмысшыларына қажетті құжаттар туралы, сондай-ақ тұрғын үй- коммуналдық кешенінің қызметін регламенттейтін нормативтік және әдістемелік құжаттар туралы ақпарат берілген.

Тізім-2012 мыналар да енгізілген: 14. құрылыс нормалары және ережелері (ҚНжЕ) және оларға қосымша оқу құралдары; 15. техникалық регламенттер; 16. мемлекетаралық стандарттар (МемСТ) және Ресей Федерациясының ұлттық стандарттары (РМемСТ); 17. ережелер жинағы (ЕЖ) — ҚНжЕ талаптарын дамыту үшін әзірленген құжаттар; 18. құрылыстағы жетекші құжаттар (ҚЖҚ); 19. шекаралық құрылыс нормалары (ШҚН); 20. сметалық нормативтік құжаттар (МЭСН, ФББ, СБФЖ, ЭМФТ және т. б.).

Бірыңғай жүйеге сәйкес құрылыс өндірісіне дайындық кезеңі төртке бөлінеді: құрылыс өндірісіне жалпы дайындық, құрылыс ұйымын дайындау, объектілер құрылысына дайындық, жасақтардың өндірістік процестерге және жұмысқа дайындығы.

Технологиялық жобалау дегеніміз минималды техникалық- экономикалық көрсеткіштердің: бағаның, ұзақтықтың және еңбек сыйымдылығының көмегімен сапалы құрылыс өнімін шығаруды қамтамасыз ететін құрылыс процестерін орындауға қажетті барынша оңтайлы ұйымдық-технологиялық шешімдерді айқындауды білдіреді. Оңтайлы шешімге жобаны үлгілеу мен сәйкестендірудің, оның негізін құрайтын ғимараттың қаңқасын тұрғызу мен әрлеу жұмыстарының тұтас циклдерінің, кешенді механикаландыру мен озық электрленген қол аспабының базасында қол жеткізуге болады.

Стандарттау мыналарды: өлшем бірліктерді; терминдер мен таңбаларды; өнім мен өндірістік процеске қойылатын талаптарды; жұмысшылардың қауіпсіздігі мен материалдық құндылықтардың сақталуын қамтаасыз ететін талаптарды бекіту үшін қолданылады. Стандарттауды енгізу құрастырмалы элементтердің табылған оңтайлы мөлшерінен олардың сериялық өндірісін ұйымдастыру мен әртүрлі мақсаттағы ғимараттарды тұрғызуға, әртүрлі сәулеттік- жоспарлау шешімдерін орындауға, яғни стандартты бөлшектер мен конструкциялардан стандартты мен ғимараттар мен үй-жайлар тұрғызуға мүмкіндік береді. Құрылысты технологиялық жобалау технологиялық добалаудың келесі құжаттарынан тұрады.

21. құрылыс барысында тұрғызылатын және тұрғызылған ғимараттар мен үй-жайлардың беріктігі мен мықтылығын қамтаасыз ету бойынша іс-шаралар; 22. тасымалдауды, сумен қамту, кәріз, энергияен қамту, байланыс жүйелерін ұйымдастыру бойынша шешімдер, конструкцияларды тұрғызу, қиын табиғи-климаттық, сондай-ақ қысылған жағдайда құрылысты жүзеге асыру бойынша шешімдер; 23. көлік қозғалысын уақытша шектеу, көлік бағытын өзгерту бойынша іс-шаралар; 24. теміржол тораптарына, өзен және теңіз айлақтарына тірелетін, уақытша тұрақтың және т. б. орналасқан жері берілген құрылыстың жағдаяттық жоспары; 25. құрылыстың күнтізбелік жоспары; 26. объектінің қауіпсіздігіне ықпал ететін және құрылыс барысында техникалық регламент талаптарын сақтаудың дәлелдік базасы болып табылатын нормативтік құжаттар мен стандарттардың талаптарға сәйкестігін бағалануы тиіс жұмыстар мен конструкциялар тізімі; 27. аяқталмаған (маусымдық) жұмыстарды орындау мерзімдері, оларды қабылдау тәртібі; 28. бақылау мен сынақты өткізу әдістері мен құралдары (соның ішінде сәйкес нормативтік құжаттарға сілтеме жасау арқылы).

29. жұмыс өндірісінің толық күнтізбелік жоспары, мұнда құрылыстың бекітілген нормативтік мерзімінің ішіндегі ғимараттың немесе объектілер кешені құрылысының немесе қайта құрудың жалпы ұзақтығы және құрылыс алаңындағы жұмыстарды орындау реттілігі мен ұзақтығы көрсетілген; 30. толық құрылыс бас жоспары, мұнда тек салынып жатқан немесе қайта құрылатын ғимараттар ғана емес, сонымен бірге тұрғызылған ғимараттар мен үй-жайлар, негізгі өту жолдары, жұмыс өндірісі мен жұмысшылардың еңбегі мен тіршілігін қалыпты ұйымдастыруға қажетті уақытша үй- жайлар көрсетілген. Сонымен бірге құрылыс бас жоспарында ауыр машиналар мен механизмдердің құауіпсіз жұмысын ұйымдастыру қарастырылады; 31. технологиялық карталар, еңбек процесінің карталары құрылыс процестерін орындауға арналған ғылыми еңбек ұйымы болып саналады.

Құрылыста және күрделі жөндеуді ғимараттың құрылыс ауданының 1 м3 500 кг дейінгі әртүрлі құрылыс материалдары мен бұйымдары шығындалады.

Автотартпақты қолдану құрастырмалы конструкцияларды тасымалдау схемасы бойынша көлік құралдарымен ғимараттарды монтаждауды кеңінен қолдануға мүмкіндік береді, оған сәйкес бір тіркемеге тиеліп жатса, басқасынан түсіріліп жатады, ал үшіншісі жолда болады. Бұл ретте тартпақ тиеу және түсіру орындарында тіркемелерді ауыстыруға аз уақыт жұмсайды.

Көлік түрлерінің сыныптамасы 6.1-суретте берілген.

6.1-сурет. Көлік түрлерінің сыныптамасы Объект маңындағы қоймада монтаждау краны жететін аймаққа қат- қабат түсіріледі және жиналады, олардың арасында кем дегенде 70 см өтетін аралық болуы тиіс. Материалдар мен конструкцияларды көтеру және монтаждау қондыру үшін крандармен жүкті ілетін құрылғылар мен ыдыстар әзірленген.

Жұмыс өндірісі, монтаждау жұмысындағы еңбек өнімділігі, монтаждау нақтылығы жүк ілетін құрылғыларды дұрыс таңдауға байланысты. Қазіргі кезде әртүрлі конструкцияларға арналған сәйкестендірілген жүк ілетін құрылғылар шығарылуда (6.5-кесте). Жұмыс өндірісі жобасында монтаждалатын ғимараттың әр элементіне арналған матау схемасы әзірленеді. Жүк көтерімділігі мен мұрағаттық нөмірі көрсетілген элемент пен монтаждау құрылғысы бейнеленген схема әр элементке сай.

Краншы жүкті тек көрсетілген жүк ілу құрылғысымен көтеруге құқылы.

«Дөңгелегінен бастап» монтаждау құрылыс материалдары мен конструкцияларын құрылыс алаңына жеткізуді нақты ұйымдастыруды талап етеді. Материалдар мен конструкцияларды жеткізудің сағаттық кестелері құрастырылады, сондай-ақ материалды тасылмалдауға қажетті автокөлік саны есептеледі.

6.5-кестенің соңы

Есептеу белгіленген мерзімде белгіленген жүк мөлшерін тасымалдауға қажетті автокөлік санын анықтаудан тұрады.

Көлік саны мына формула бойынша анықталады

мұндағы Оауы — ауысымда тасымалдау қажет жүк мөлшері; Ө — көліктің ауысымдағы өнімділігі. Автокөліктің немесе автопойыздың өнімділігі, т/см, мына формула бойынша анықталады

N = TKB/t,

Автокөлікті пайдаланғанда «Автокөлік кәсіпорындарына арналған қауіпсіздік техникасы қағидалары» мен «РФ көшелері мен жолдарында жүру қағидаларын» басшылыққа алу керек.

Жұмысқа тек техникалық ақауы жоқ автокөліктер жіберіледі.

Тек жолаушылар үшін жабдықталған жүк автокөліктерімен адамдарды тасымалдауға рұқсат етіледі. Құрылыс алаңындағы автокөліктің қозғалыс жылдамдығы 10 км/сағ, бұрылыстарда 5 км/сағ аспауы тиіс, құрылыс алаңына кіреберісте осы туралы сәйкес белгі ілініп тұрады. Жылжып кетудің немесе түсіп қалудың алдын алу үшін жүк мықтап бекітілуі тиіс. Жүк көтергіш көліктер мен барлық қосалқы құрылғыларды (арқандар, тростар, ілгектер) жылына кем дегенде 1 рет, ал олардың жалпы жай-күйін ай сайын тексеріп тұру керек.

Жер жұмыстары құрылысқа арналған жергілікті учаскелерді жоспарлаудан, қазаңшұңқырлар мен іргетас тұрғызуға және желілерді, инженерлік коммуникацияларды өткізуге арналған орларды қазу, шұңқыр дайындау мен топырақ толтыру жұмыстарынан тұрады. Жер ғимараттарының түрлері 6.2-суретте берілген. Жер ғимараттарының элементтері 6.3-суретте берілген.

6.2-сурет. Жер ғимараттарының түрлері

6.3-сурет. Жер ғимараттарының элементтері:

Бұл ретте топырақты өңдеу қиынға соққан сайын тобы да жоғары болады. Алғашқы төрт тобын не қарапайым механизацияның (экскаватор, бульдозер) көмегімен, не қолмен өңдеуге болатындарға жатқызады. Қалған жеті тобын жарылыстың көмегімен әзірлейтін тастақты жыныстар құрайды. Жер жұмысы өндірісінже топырақтың қасиеттерін өңдеу еңбегінің сыйымдылығы тұрғысынан қарастырады, ол қопсығыштығымен, тығыздалғыштығымен және шынайы еңіс бұрышымен ерекшеленеді.

Ол тығыз денедегі топырақтың алғашқы мөлшерінің ұлғаю пайызымен өрнектелетін бастапқы қопсу коэффициентімен Кп беріледі:

32. балшықты топырақтарға арналаған — 1,24... 1,32; 33. құмды — 1,08.1,28; 34. құмдақ және сыздақ —1,08.1,32;

35.тастақты жыныс — 50 % дейін.

Топырақты тасымалдауға арналған көлік құралдарын есептеген, жер қазатын машиналардың өнімділігінің анықтаған, кавальерлерді жобалау кезінде, топырақты бастапқы қопсыту коэффициентін есепке алу қажет.

Бастапқы қопсу коэффициенті келесі маңызға ие болады: 36. батпақты топырақтар үшін — 1,24... 1,32; 37. құмдар үшін — 1,08.1,28; 38. балшықты топырақтарға арналған — 1,04.1,09; 39. құмдар — 1,01.1,05; 40. құмдақ және сыздақ — 1,01 . 1,09.

Ұзақ уақыт бойы шашылып жатқан қопсыған топырақ жоғарғы қабаттарының астыңғы қабаттарына әсерінен және атмосфералық жауын-шашынның әсерінен өздігінен тығыздалуға ұшырайды. Төрт айдан астам уақыт бойы шашылып жатқан топырақтың тығыздығы, сондай-ақ механикалық тығыздауға ұшыраған топырақтың тығыздығы зертханалық жолмен анықталады.

Топырақты еркін төккенде конус түзіледі (6.4-сурет).

Сызбаларда еңістің тіктігін 1 : n қатынасымен белгілеу қалыптасқан.

Орлар мен қазаншұңқырларды өңдеуде оларды тік қабырғаларымен қазу мүмкін болмайды, қабырғасының топырақтары құлайды және қуыстар пайда болады, сондықтан оларды бірден қуыспен қазады. Тік қабырғаларымен орнатылатын шұңқырлардың шекті тереңдігінің болжамды шамасы 6.6-кестеде берілді.

6.4-сурет. Табиғи еңіс бұрышы Қада аралықты тік күйінде ұстап тұру тәсіліне қарай бекіткіштің келесі түрлерін ажыратады (6.7-кесте).

Құбырлар су ағызатын коллектормен біріктіріледі, одан су жұмыс сорғысымен айдап шығарылады. Мұндай инесүзгілер топырақ суының деңгейін 4... 5 м дейін төмендетуі мүмкін (депрессиялық қисық) (6.5- сурет, а) ТСД барынша төмендету үшін кейде инесүзгілерді екі және үш қатармен қояды (6.5-сурет, б). Эжекторлық инесүзгілердің көмегімен су деңгейі 17.18 м дейін түсірілуі мүмкін.

6.5-сурет. Инесүзгілі қондырғылардың көмегімен топырақ суының деңгейін төмендету: а — бір қабатты жеңіл инесүзгілері бар қазаншұңқыр; б — екі қабатты инесүзгілері бар қазаншұңқыр; 1 — жұмыс сорғысы; 2 — су ағызатын коллектор; 3 — ине сүзгі; 4 — құрғағаннан кейінгі топырақ суының деңгейі

Жоғарғы қабатына бекіткенде топырақ қопсиды және тұтқыр затпен араласады, осыдан кейін тығыздалады. Тереңге бекіткен жағдайда топырақтың табиғи қасиеті бұзылмайды, ал бекітуді келесі тәсілдермен жүргізеді (6.8-к ес те ).

Ғимаратты мемлекеттік желінің геодезиялық реперіне тік жалғауды жүргізеді. Репердің таңбасын нивелирдің көмегімен құрылыс алаңына ауыстырады және жақын арада орналасқан ғимаратқа немесе топыраққа нық орнатылған металл құбырға бекітеді. Жобаны «шынайылыққа» ауыстырғанда негізгі және толық геодезиялық жұмыстарды орындайды. Негізгі жұмыстар аймаққа ғимараттың басты және негізгі біліктерін бекітуден және оларды анықтаудан тұрады. Толық жұмыс үй-жай элементтерінің конфигурациясын, өлшемдері мен биіктік таңбаларын бекітуді қамтамасыз етеді. Ғимарат біліктерін толық бөлу үшін, қазаншұңқырлар контурын белгілеу үшін және оларды аймаққа орнату үшін құрылыс қоршауы бар. Ол ғимараттың бүкіл периментрін тұтас алып жатуы және үзілмелі болуы мүмкін. Үзілмелі қоршау ыңғайлырақ, себебі құрылыс көліктері мен машиналарының объектідегі қозғалысына кедергі келтірмейді (6.6-сурет). Қоршау бір-бірінен 3 м арақашықтықта топыраққа қадалған бағандардан құралған қаңқа түрінде болады. Бағандарға сыртқы жағынан жуандығы 40... 50 мм жұқа тақтайларды жалпақ жағымен қағады, оның әрқайсысы кем дегенде үш бағанға тіреледі. Барлық тақтайшалардың жоғарғы қабырғасы көлденең орналасады, бұл нивелирдің көмегімен бақыланады. Қоршаудың оңтайлы биіктігі 0,5.1,2 м. Конструкциялық тұрғыдан қоршау ағаш және металл болуы мүмкін. Қоршау құрылыс барысында тұрған қалпының өзгермейтіндігін қамтамасыз ететін арақашықтықта ғимараттың сыртқы контурын түзетін негізгі біліктерге параллель түрде орнатылады.

6.6-сурет. Қоршауды орнату және біліктерін бекіту: а — қазаншұңқырды бөлу схемасы; б — қоршау элементтері; 1 — ағаш элементтен тұрғызылған қоршау; 2 — істік (аймақтағы білікті бекітудің бақылау белгісі); 3 — жұқа тақтай; 4 — қоршауға білікті бекітуге қажетті шеге; 5 — қоршаудың тіреуіші Бөлу сызбасындағы барлық деректерді қоршауға жазады. Нақты айтсақ, ғимараттың негізгі біліктерін жазады және оларды шегемен бекітеді. Бойлық және көлденең біліктерді қатты тартылған сымның немесе баудың көмегімен жүргізеді, оларды осы шегеге бекітеді. Қабырғалардың біліктерінен олар болашақ қазаншұңқырдың қабағын шығарады және сол қоршауға шегемен белгілейді. Қабақтарын «шындығында» сымның көмегімен де шығарады.

Жер имараттарының геометриялық пішіні дұрыс болмағанда, олардың көлемі қарапайым геометриялық пішіндерді (денелерді) мүшелеу жолымен анықталады және қолданыстағы формулалар бойынша есептеледі.

Тік қабырғалы ор:

Еңіс ор:

Қазаншұңқырлар ажыратылғандағы немесе көпбұрышты сызықтың параллель негіздеріне үйінділерді жинаудағы жер жұмысының көлемі көлденең қималардың көмегімен анықталады және Симпсон формуласы бойынша есептеледі:

Құрылыс алаңында өңделетін және төселетін жер массасының балансы жер жұмыстарын объектіге қолайлы түрде бөлу және ауыстыру есебінен құрастырылуы керек. Жұмыстың басталғанға дейін жоспарланған учаске жер үсті суларының келуінен қорғалуы тиіс. Жоспар басталғанға дейін учаскеге құнарлы топырақ қабаты жойылып, бүлінген және өнім аз ауылшаруашылық жерлері алда қолдану үшін қалпына келтірілуі тиіс. Жоспарлы жұмыстарда үйінділер мен шұңқырлардың көлемін есептеу әр түрлі әдістермен жүзеге асырылады. Көбіне жер жұмыстарының көлемі үшбұрышты призмалар әдісімен есептеледі, себебі бұл ең дәл әдіс. Жоспарлау жұмыстарының көлемін алу үшін жоспардағы бүкіл аумақты горизонталь түрде қарапайым аудандарға бөледі, содан кейін олар бойынша жұмыс көлемі жиынтықталады. Қарапайым учаскелер ретінде бұрыштары 10... 100 м квадратты қабылдайды (кейде — тікбұрыштар мен үшбұрыштарды (6.7-сурет). Жер бедері бірқалыпты болған сайын, квадрат бұрышы көбірек болады.

6.7-сурет. Жер жұмыстарының көлемін анықтау сызбалары.

Еңісті ауданның жоспары (нөлдік жұмыс сызығы мен өңделетін топырақтың көлемін анықтауға арналған геометриялық пішіндердің схемалық нұсқасымен) Әртүрлі белгілері бар жұмыс белгілерінің екі шыңының арасында әрдайым жұмыс белгісі 0 тең болатын нүкте бар. Бұл жерде ешқандай жер жұмыстары талап етілмейді. Осы нүктеден H3 және H4 (немесе H8 және H9) тиісті жұмыс белгілеріне ие шыңдарға дейінгі арақашықтық ұқсас үшбұрыштың тараптарының пропорционалдық ережесімен анықталады:

Х = аНз/(Нз + Н4),

Нөлдік нүктелерді қосу арқылы жоспарлау аймағын жоспарлау аймағынан бөлетін аймақ нөлдік жұмыс сызығы алынады (сызба 0- ден 0-суреттегі 6.7). Жеке алаңдардағы немесе олардың бөліктеріндегі қазба немесе үйінді жұмыстарының көлемі геометрия формулалары мен ережелерімен есептеледі.

Қалған топырақ қолмен өңделеді. Бұл іргетас қаланатын негізді бұзбай, белгілердің дұрыстығын қамтамасыз ету үшін үшін жасалады. Механикаландырылған жағдай деп қазу машиналарын, сондай- ақ гидромеханизациялау және жарылғыш құралдарды қолдану арқылы топырақты өңдеу түсініледі. Өнеркәсіптік және азаматтық құрылыста жер жұмыстары үшін ең көп таралған машиналар:

Экскаваторлардың арасында алдыңғы және артқы күрекпен жабдықталған бір шөмішті экскаваторлар құрылыста көп пайдаланылады.

6.8-сурет. Тік күректі экскаваторды іріктеу: h — бірінші ұңғыманың тереңдігі; ha — автокөліктің биіктігі; Rmіn — кесудің минималды радиусы; n — еңіс көрсеткіші; 3 — автокөлікті қазаншұңқырдың қабағына орналастырудың қауіпсіз арақашықтығы; 0,5 — шөміштен автокөліктің жоғарғы нүктесіне дейінгі қауіпсіз арақашықтық

(6 .8 -с ур е т ) шөмішінің сыйымдылығы 0,25... 4,0 м* 3 көлік құралдарына топырақ және аз мөлшерде үйінді тиеу арқылы қазаншұңқырларды, орларды өңдегенде І... ІІІ топ топырақтары үшін қолданылады. Жерасты суларының деңгейі үйіндінің етегінен төмен болса, тік күрек жақсы жұмыс атқарады. Жерасты суларының деңгейі үйіндінің етегінен жоғары болғанда суды ағызуды және сусыздандыруды ұйымдастыру қажет. Тір күректі экскаватор белгілі бір параметрлер бойынша таңдалады. Экскаватордың талап етілетін биіктігі:

Түсіру радиусы:

Кесу радиусы —қазаншұңқырдың жоғарғы жақ деңгейінде мына формула бойынша:

Артқы күрек көлік құралдарына тиеу және үю арқылы орларды, қазаншұңқырларды өңдеу үшін қолданылады. Артқы күрек ылғалды топырақпен де жұмыс істей алады. Артқы күректің кемшілігі қазудың шектеулі тереңдігі болып табылады. Артқы күректің шөмішінің сыйымдылығы 0.25.1,4 м3.

6.9-сурет. Артқы күректі экскаваторды іріктеу:

Rp — экскаватордың кенжар шетінде қауіпсіз орналасуын қамтамачыз етуші кесу радиусы; nh — еңіс салу; 4 — экскаваторды қазаншұңқырдың қабағына орналастырудың қауіпсіз арақашықтығы Көлікке тиелген топырақты өңдеу кезіндегі басты сипаттамасы - экскаватордың төменгі шетіндегі қауіпсіз орналасуын қамтамасыз ететін кесу радиусындағы терең қазу тереңдігі, ол формула бойынша анықталуы мүмкін

Экскаватордың, көлік құралдарының немесе кавальердің бір бөлігі мен өңделетін массивтің бір бөлігін қамтитын экскаватордың жұмыс алаңы экскаватормен қазылған жер деп аталады. Экскаватор бір қазылған жерден екіншісіне қарай қарай жылжығанда ұңғыма пайда болады (6.10-сурет). Экскаватордың орналасқан жеріне байланысты алдыңғы және көлденең өту жолы (беті) өңделген топырақ массасы мен көлік құралдарына қатысы бойынша ерекшеленеді.

Алдыңғы бетін қазғанда топырақ ұңғыманың бүкіл еніне қарай өңделеді. Бүйірлік бетін қазғанда ұңғымаларды рет-ретімен өңдеу арқылы толық енуіне қол жеткізуге болады.

Экскаватордың кесу радиусына байланысты топырақты көлікке тиеу кезіндегі алдыңғы ұңғымалар тар, қалыпты және кеңейтілген болып бөлінеді.

Ені екі кесу радиусынан асатын ұңғыманы кеңейтілген ұңғыма деп санайды.Мұндай ұңғымада экскаватор зигзаг түрінде қозғалады және көліктер экскаваторға қолайлы жағынан жақындайды.

Бульдозермен топырақты кесудің келесі түрлері бар:

Бұған қоса, бульдозер еңісте жұмыс істегенде топырақтың опырылуы жеңілдейді, тарту күшінің ағыны азаяды, ол ішінара өз салмағының көмегімен жылжиды. 10 ... 15 ° еңісте жұмыс істеген кезде машинаның өнімділігі 1,5 есеге артады. Табиғи еңіс болмаған жағдайда бульдозермен алдымен үш, төрт рет жүріп өту арқылы оны өз қолыңмен жасауға болады.

1. Автокөліктің жүк көтергіштігі осы топырақ массасына, соның ішінде экскаватордың шөміштерінің жалпы санына сәйкес келуі керек:

2. Автокөлік шанағының көлемі жалпы шөміш санындағы топырақ мөлшеріне сәйкес келуі тиіс:

онда Vк.а — автокөлік шанағының көлемі, м3; Vк — экскаватор шөмішінің көлемі; кп — топырақтың алғашқы қопсыту коэффициенті. 1. Көлік құралдарының өнімділігі экскаватордың тиімділігіне

3. Пэ = ТЕЦкекв,

6.9-кестесінің жалғасы

Алаңдар мен аумақтарды жоспарлау бойынша жұмыстарды қабылдау процесінде белгілер мен еңістердің жобаға сәйкестігіне, қатты ылғалданған учаскелер мен топырақтың жергілікті отыруының болмауына көз жеткізу керек. Жер жұмыстарын қабылдау оларды толық аяқтағаннан кейін ғана жүргізіледі, сондай-ақ тиісті актімен рәсімделеді.

Жер асты коммуникацияларына жақын жерде жер жұмыстарын жүргізу барысында, жер асты шаруашылығын пайдалану үшін жауап беретін ұйымдардан жазбаша рұқсат алу керек екендігіне ерекше назар аудару керек. Жұмысшыларды шұңқырға түсіру үшін, таянышы бар берік басшық орнату керек. Тәуліктің қараңғы уақытында тіректерге орнатылған тасымалы прожектор немесе басқа ғимаратмен жарық түсіруді қарастыру керек. Ойық құламаларының жағдайына немесе тік қабырғалардың бекітілуіне жүйелі түрде бақылау жүргізіп отыру керек, топырақтың опырылу белгілері пайда болған жағдайда, қажетті шаралар қабылдау керек.

Конструктивті іргетастар үш топқа бөлінеді (6.12-сурет).

Қада жұмыстарын жүргізудің заманауи кешенді- механикаландырылған технологиясы кезінде қадалы іргетастар көптеген жағдайларда іргестастардың басқа түрлерімен техникалық-экономикалық салыстыру кезінде тиімдірек болады.

Қадалы іргетастардың артықшылықтары:

6.12-сурет. Қадалардың түрлері мен мақсаттары Қадалы іргетастардың үнемділігі қазіргі уақытта оларды тек әлсіз топырақтарда ғана емес, сондай-ақ көпшілікке үй құрылысын салу барысында болатын салыстырмалы түрде кішігірім жүктемелер түсетін тығыздығы орта және тығыз топырақтарды қолдануға мүмкіндік береді. Қаданың топырақтағы жұмыс қағидасы бойынша олар екі негізгі типке бөлінеді (6.10-кесте).

Тұрғызу тәсіліне байланысты қадалар негізгі екі топқа бөлінеді: Қазіргі құрылыста темір бетоннан, ағаш пен болаттан жасалған (6.11- кесте) қағылатын қадалар кеңінен тараған.

Тығынталған қадаларды тұтас қоршау жасау, шұңқырлар мен орлардың жалғастырғыштарын, қабырға қоршауларын орнату барысында қолданады (6.12 кесте).

Қадалардың жоспардағы орналасуы 6.13-кестеде берілген.

Қада қатарларын бөлшектеу және жерге бекітуді ғимараттың немесе құрылыстың басты біліктерін бөлгеннен кейін жүргізеді. Бөлшектеу қадаларды орналастыру жоспарына сәйкес жүргізіледі. Әрбір қада қағылатын орындарды ұзындығы 20... 25 сминвентарлық металл істіктермен бекітеді. Қада біліктерін бөлшектеу мен бекіту актімен рәсімделеді. Қадаларды оларды копр жұмысы аймағына орналастыру кезінде түсірген дұрыс. Бұл ретте қадалар бір-бірден немесе қатар-қатар, басын копрғ, оның қозғалысы бағытының білігіне қаратып салады.

Қадалатын қадағалар мен Тығынты түсіру тәсілдері:

Қадаларды қағу үшін механикалық, бу-ауалы, дизельді, штангілі және құбырлы бағалар пайдаланылады. Осы балғаларды қағылатын қадаға салмағы мен жер тығыздығына байланысты таңдап алады. Қадаға балғасын таңдау дұрыстығы жұмыс барысында тексеріледі. Қадағалар белгілі бір жүйелілікпен қағылады (6.14-кесте). Қадағаларды қадаға ұратын қондырғылармен қадағалайды 6.13-сурет).

6.14 кестенің соңы

Қадаларды қағу процесі белгілі бір жүйелілікпен орындалады: алдымен төменге қаратылған балғамен қадаға түсірілетін орынға ауысады, оның бағыттағышын тігінен дұрыстап қойып алғаннан кейін оны жылжымайтындай етіп бекітеді (6.14-сурет). Содан кейін балғаны бағыттағыштар бойынша көтеріп, жоғарғы жағына бекітеді. Содан кейін қаданы тартып, коперге орнатады. Қада дұрыс орнатылғанына көз жеткізгеннен кейін, оның басына балғаны басымен түсіреді. Қадалар ауытқып кетпес үшін, оларды балғаның ұратын жағымен онша биік көтермей, содан кейін толық көтеріп, 1...1,5 м тереңдікке қағады.

Ростверк белгісінің орнына байланысты қада жұмыстарын ұйымдастырудың әртүрлі схемаларын қолданады. Егер ростверк нөлдік белгі деңгейінде болса, қаданы жер бетінен түсірген дұрыс, өйткені сол кезде машиналардың жұмысы мен барлық операцияларды орындау үшін жағымды жағдай пайда болады. 6.13-сурет Кран-экскаватор базасындағы қада шегелейтін агрегат: 1 — базалық машина; 2 – копр діңгегі; 3— балға; 4 — қада

6.14-сурет Қаданы қағу арқылы түсіру бойынша технологиялық операцияларды орындау схемасы: а — қаданы тарту; б — қаданы коперге көтеру; в — балғаны көтеру; г —қаданы қадағалау орнына және басшаны қадаға орнату; д — қаданы қағу; 1 — бұрылыс блогы; 2 — балға; 3 — басша; 4 — металл табағы; 5 — қада Осы схеманың артықшылығын сақтауға ұмтыла отырып, іс жүзінде, ростверк нөлдік белгіден төмен орналасқан кезде, кейде қаданы жер бетінен түсіреді. Бұл жағдайда қаданы тоқпақ жастық арқылы күндізгі беттен төменірек қағып, содан кейін шұңқырды ашып, ростверкті орнатады. Қаданы шұңқыр түбінен жер асты сулар болмаған жағдайда ғана қағады. Бұл ретте шұңқыр мөлшерін копраны монтаждау мен, әсіресе, бұрыштық қадаларды қағу кезінде копраны ауыстыру үшін үлкейтуге тура келеді.

Вибратор жұмысы бағыттағыш жебесі бар немесе жоқ өздігінен жүретін крандар, сондай-ақ копралар көмегімен Қадаларды вибротүсіру процесінде вибромеханизмді түсірілетін қада немесе Тығынпен қосу өте қиын және күрделі операция болып табылады. Осы операцияны келесідей орындайды: вибротүсіргішті арнайы төсемге түсіреді, жиектейді, содан кейін оның басына Тығынті кіргізіп, оған қатты бекітеді. Көтерген кезде Тығынқа үлкен монтаждау жүктемесі түседі және ол нысанын өзгертуі мүмкін.

Қысу мен діріл әрекеттерін бірге қолдану түсіру әсерін арттыруға мүмкіндік береді. Ол виброқысатын түсіргіш арқылы орындалады, ол трактордағы аспалы жабдық болып табылады. Бұрау арқылы түсірілетін қадалардың ерекше айырмашылығы, айналдыру барысында қаданы топыраққа қарай тартатын және қаданың тірек алаңын ұлғайтатын бұрандалы қалақшасының болуы болып табылады. Қадаларды бұрай арқылы түсіруге арналған механизмдер ең алдымен кабестандар болып табылады.

Жұмыстарды жүргізу тәсілдері бойынша тығыздалатын қадаларды үш негізгі топқа бөлуге болады: Оның көмегімен бетондау жүргізілетін құбыр шегендеу құбыры деп аталады. Шегендеу бағанының төменгі ұшы ашылатын жарма сияқты жасалған немесе құбырға бекітілмеген сүйірлеу башмак (жоғалатын) сияқты болады. Құбырды тартқан кезде, жарма ашылады да башмак бетон табаны сияқты қалып қояды.

бекітілуі; 2 — бекіткіш-бөренелер; 3 — бар іргетас; 4 — тығыздалатын қадалар; 6 — бар ағаш қадалар Металл құбыр жоғалатын башмакпен жабылған ұшымен жерге қағылады. Башмак топырақтан құбырға су кіргізбейді, сол арқылы ол сапалы бетондауды қамтамасыз етеді. Бетон қоспасын құбырға орнатылған құйғыш арқылы порциялап береді. Қос әрекетті арнайы жабдықталған балға көмегімен құбырды тарту мен түсіруді алмастыра отырып, тігінен қайтарымды-ілгерілемелі қозғалту арқылы шығарады. Құбырды көтеру барысында бетон қоспасының порциясы босайды, ал құбырді келесі отырғызған кезде ол тығыздайды. Құбыр қабырғасын жақсырақ тығыздау үшін, олардың төменгі жағы жуандатылған. Қадалардың беті тегіс бұдырлы болады. Қалтырылатын қабықшада бетондалатын тығыздалатын қадалар дегеніміз, қандай да болсын тәсілмен түсірілген, бетон толтырылған металл немесе темірбетон құбыр болып табылады. Қорғаныс қабықшасыз орнатылатын тығыздалатын қадаларды бұрғытығыздалатынлы қадалар деп атайды. Ғимараттарды қайта құрған кезде бұрғылап тығыздайтын қадалар ғимараттардан бар табанға түсетін қысымның шамасын азайту үшін қолданады (6.15-сурет). Тығыздалатын қадалардың арқасында табанға жүктеме ғана азайып қоймайды, сонымен қатар қадаға толтырғышын тығындау кезінде сығу есебінен іргетас табаны астындағы топырақ та тығыздалады. Дірілді тығыздалатын қадаға, құбырды түсіру мен бетон қоспасын тығыздау құбырдың жоғарғы ұшына бекітілген дірілді тетігінің көмегімен орындалатындығымен ерекшеленеді. Тығыздалатын қадағалардың тағы бір түрі батырма құдықтар болып табылады. Олар жерге түсіріліп, бетонмен толтырылатын үлкен диаметрлі (1,5...2,5 м), қабықша болып табылады.

Ростверк қадалардың басын біріктіріп, құрылысы салынып жатқан өнеркәсіп немесе азаматтық ғимараттар мен құрылыстардың тірек плитасы немесе арқалығы қызметін атқарады. Темірбетон ростверктер жиналып немесе монолитті жасалады. Ростверкті орнатқанға дейін, кен балғасы мен қада бастарын кесуге арналған қамыттар көмегімен қада бастарын жобалық белгіге келтіріп кеседі. Монолитті ростверктерді лента тәрізді бөлшектеніп, алынып- салынатын саймандық қалыпқа бетондайды. Ағаш қадаларды шегелеу жұмыстарының көлемі істегі сүрекпен [м3] саналады. Бөренелерден жасалған ағаш Тығынты қатарды шегелеу барысында Тығынты қабырға көлемін Тығынты қатардың ұзындығын қада ұзындығына (үшкір ұшын ескере отырып) және жоба бойынша Тығынтың жуандығына көбейту арқылы анықтайды. Темірбетон қадаларды түсіру жұмыстарының көлемі конструкциялардағы қадағалармен [м3] анықталады. Бұрғытығыздалатын қадаларды орнату жұмыстарының көлемі қадалардың конструкциялық жобалық көлемі бойынша анықталады. Болат Тығынты қадаларды түсіру жұмыстарының көлемі жобалық массасы бойынша (нормалар 1 т қадаға берілген) анықталады.

Жұмыстар кезең бойынша өткізіледі: алдымен акт бойынша қада өрісі өткізіледі, жер асты коммуникациялар мен техникалық еден асты сымдары жүргізіліп, салынғаннан кейін – қада іргетасы өткізіледі. Қаданы түсіру сапасына қойылатын негізгі талап алынған көтеру қабілеті болып табылады. Қадалардың көтеру қабылетінің ең дұрыс анықтамасын арнайы әдістеме бойынша түсірілген статикалық сынақ береді. Алайда статикалық сынақ өте қиын, қымбат және ұзақ, сондықтан оларды жоба нұсқауларына сәйкес таңдамалы түрде жүргізеді Әрбір қаданың көтеру қабылетін анықтау үшін, оларды толтыру барысында нақтылығы азырақ, бірақ қарапайым және қолайлы динамикалық әдіс қолданылады, ол қада кедергісі мен бас тартуды түетуге негізделген.

сериясынан қаданы түсірудің орта арияметикалық шамасы ретінде анықтайды. Қаданың бас тарту шамасын біле отырып, қаданың есептік кедергісін есептеуге болады. Іс жүзінде, бас тарту шегелеу сапасын бақылауға қызмет ету үшін, қаданың есептік көтеру қабілетіне сәйкес бас тартудың есептік шамасын берген қолайлы. Әрбір қаданы оның шамасына тең немесе аз бас тарту алынғанға дейінгі тереңдікке қағу керек.

Копрды радиусы оның биіктігінен 5 м артық алаңға көтеру кезінде барлық басқа жұмыстар тоқтатылады. Қада жұмыстарын орындау орны периметрі бойынша ескерту белгілерімен қоршалады. Қоршау қада ұзындығы плюс 5 қашықтықта жасалады. Қадаларды шебердің немеес жұмыс өндірушінің қатаң бақылауымен шегелеу керек. Қада жұмыстарына арнайы дайындалған және техникалық минимум тапсырған жұмысшылар жіберіледі..

Тас қалау ерте заманнан бері белгілі.

Ежелгі әлем халықтары типі әртүрлі жасанды тас құрылыстарын көтерген: қарапайым үй мен қорғаныс құрылысынан бастап, өте үлкен пирамидаларға, храмдар мен сарайларға дейін салған .

Ірі тас жыныстарынан құрылысты ерітінділерсіз, құрғақ салған. Ірі тастарды алу мен жеткізу және оны айтарлықтай өңдеу қажеттілігінің өте қиындығы кірпіш жасауға алып келді, ол алдымен саз ерітінділерге, содан кейін әктас ерітінділеріне салынатын. Кірпіштен құрылыс салудың басталуы Ресейде VІІІ ғ. жатады. Орыс сәулетшілерінің жоғары сәулет және құрылыс үлгісі болып Киевтегі София соборы мен Новгородтағы София соборы болып табылады. ХІХ ғ. соңында әктас-құм қоспасынан жасанды тастар алу тәсілі жасалды, силикатты кірпіш жасау ұйымдастырылды, ол қазіргі кезде кеңінен таралып, қызыл кірпіштен кейін екінші орынға ие болды. Металлургияның дамуы мен тас көмір өндіру шлактың көп бөлінуіне кеәліп соқты. Олардан массасы 16 кг дейін болатын қабырғаларға қолмен қалайтын шлак бетонды тастар жасай бастады.

Тас қалауы табиғи және жасанды тастардан орындалады (6.16-сурет). Тастар мен ерітінділер оған әсер ететін күштерге қарсы тұра алатын монолитті массив ретінде жұмыс істеу керек.

Жоғарғы қабаттардан күштерді беру беттері төмендегілерге жазық, қалауға түсетін күштерге перпендикуляр болу керек. Ол кесудің бірінші ережесі болып табылады. Кесудің бірінші ережесін сақтай отырып, тік күштер әрекеті барысында тас қалауын (ғимараттар қабырғаларында) көлденең қатарлармен жүргізеді (6.17 сурет);

6.16-сурет Тас қалау материалдары

6.17-сурет Кесудің бірінші ережесі

Осылай болмас үшін, қалаудағы тік тігістер биіктігі бойынша өтпеу керек, ал келесі қатарла немесе қатарлардың белгілі санынан кейін тұтас тартармен жабылу керек.

Бұл кесудің үшінші ережесі болып табылады.

Тігіс байламдарының бірнеше жүйелері бар, олардың көпшілігі тізбелік (жаңғыз), көп қатарлы, сондай-ақ профессор Онищик жүйесі бойынша үш қатарлы байлам ретінде кеңінен тараған. Қалауда тастар өзінің ұзын жағымен қабырғаның сыртқы шетіне параллель, шертпе, немесе қысқа жағымен, яғни үшкір қырымен орналасуы мүмкін.

Әдетте кірпішті жалпағынан қалйды, кейде қабырғасымен де жатқызады (жіңішке аралықтарды қалау барысында). Жылу- техникалық талаптар мен жүктемелерге байланысты жоба тағайындаған қабырға жуандығы кірпішке немесе жарты кірпішке еселі болады, ол келесілерге тең болады:

6.20-cур. Кірпіш қалауының элементтері: 1 — үшкір қыры; 2 — төсеніш; 3 — керте; 4 — сыртқы верста; 5 — ішкі верста; 6 — толтырма; 7 — екінші қатар; 8 — бірінші қатар; 9 — көлденең тігіс (төсеніш); 10 — тік бойлық тігіс; 11 — тік көлденең тігіс; 12 — қасбет; 13 — қырлы қатар; 14 — керте қатар Қабырғаларды қалауда қолданылатын кірпіштің маркасы (қысу төзімділігінің шегі) жобамен анықталады. ҚНжЕ сәйкес кірпіштің негізгі төрт маркасы бар: 75, 100, 125 және 150.

Тігістерді сөгуді қалағаннан кейін тікелей аспапты тарту арқылы – тігістің жаңа салынған ерітіндісі бойынша сөгіп орындайды.

6.21-сурет Қалау биіктігіне байланысты қалаушының жұмыс өнімділігінің графигі:

1 — еңбек өнімділігі; 2 — қалау биіктігі Қалаушылардың максималды өнімділігі 80 см қалау биіктігінде қамтамасыз етіледі. Алайда бұл ретте мінбелерді өте жиі орнатуға тура келеді, сондықтан қалаудың қабылданған биіктігі – 110...120 см) (6.21- сурет), содан кейін мінбелер орнатады.

сайман мінбелерін, ал 4 м асқаннан кейін құрылыс сатыларын пайдаланады. Сатылар мен мінбелер қалаушының жұмыс орны болып табылады. Қалаушының жұмыс орнын, жұмыстарды қолайлы жүргізуге болатындай және артық қозғалыс болмайтындай етіп ұйымдастырады (6.22-сурет).

6.22-сурет Қалаушының жұмыс орнын ұйымдастыру: 1 — кірпіші бар тұғырық; 2 — ерітінді салынған жәшік; 3 — жұмыс аймағы; 4— жинау орны; 5 — қозғалыс аймағы Кірпіш қалау процесі өзара дәйекті байланысқан келесі операциялардан тұрады: Бұдан басқа, құрғақ және ыстық кезде, кірпіш ерітіндіден с ылғалды сорып алмас үшін, кірпішті сулайды; жекелеген кірпіштерді жону мен сыналастыруды қалау барысында керек болған жағдайда орындайды.

6.15-кестенің соңы

Бөлінген орын ұзындығы:

Бірнеше топ бригада құрайды. Қамту (еңбек сыйымдылығы бойынша салыстырылатын ғимараттың учаскелері) бригада жұмысының мөлшері болып табылады. Кірпішпен қалау барысында топтардың жұмысын ұйымдастырудың екі тәсілі бар (6.16-кесте). Кірпіш қалауына арналған аспаптар. Аспаптар мен олардың мақсаттары 6.17-кестеде берілген. Бригада құрамын іріктеу. Қалаушылар топасының құрамы БНжЖ- да минималды-техникалық қажеттісі қабылданған. Бригадаға жұмыскерлер санын, кірпіш пен ерітінді беру, мінбелерді ауыстырумен айналысатын механизм өнімділігіне сәйкес келетіндей етіп қабылдайды. Бір механизммен қамтамасыз етуге болатын бригададағы жұмысшылардың жалпы санын еңбек шығындарын бөлу арқылы анықтайды — = –. Еңбек шығындарын есептеу үшін, адам-сағ және маш. Сағ., кірпіш қалаудың кешнді процесіне еңбек шығындарының қалькуляциясы жасалады. Ғимараттың бір қабатында бөоінген орындар мен звкенолар санын анықтау үшін, қабырғалар түрі бойынша жұмыс көлемін анықтап, оны тұтас санға дейін дөңгелектей отырып, сәйкес бөлінген орынның

Көлем, ас қалауын БНжЖ-дағы түрлерге бөлуге сәйкес, қалау түрін ескере отырып, әр қалау түрі үшін жеке өлшенеді. Қалау көлемін ойықтарды алып тастап есептейді. Қабырға жуандығы бірдей тұйық контурлар үшін:

Жеке қабырғалар үшін:

Формулада «плюс» белгісі екі қосылған қабырғалардың ең жуанын қарастырған кезде, ал «минус» - жіңішкерек қабырғаны қарастырған кезде қойылады. Кірпіш қабырғаларын пайдалану кезіндегі негізгі жұмыстар 6.18- кестеде берілген.

6.18-кестенің жалғасы

6.18 кестенің соңы

Осы журналға еру процесіндегі қалау жағдайын бақылау нәтиіжелері мен бұзулар анықталған кезде қабылданған шаралар туралы барлық деректер жазылады. Журналға қалау толық ерігенге дейін жазылады. Қалау беттері мен бұрыштарының тіктігі, сондай-ақ қатарлардың көлденеңдігі әр 1 м биіктік сайын кемінде 2 рет өлшенеді, байқалған ауытқулар тегістеледі (6.23 сурет).

Әр қатардың биіктігі, жаңа қатардың басы мінбер төсенішінен 70 см кем емес болатындай етіп тағайындалады

Терезе және есік ойықтарына столяр бұйымдарын қойғанға дейін оларды қоршау керек. Ішкі мінберлерден қабырғаларды қалау барысында сыртқы қабырғалар периметрі бойынша сыртқы шетінде борттық тақтайлары бар кронштейндермен төсеніш сияқты сақтандырғыш күнқағарлар орнату керек. Күнқағарлардың бірінші қатарын жерден 6 м биіктікте орнатады және қалау біткенге дейін қалдырады. Күнқағарлардың екінші қатарын бірінші қатардан 6... 7 м биіктікте орнатады, содан кейін қалау бойы өскен сайын оны әрі қарай 6.7 м сайын биіктетіп отырады. Ғимаратқа кіретін жердің үстіне күнқағарлар орнатады.. Сатылардағы өтетін орын биіктігі 1,8 м кем болмау керек. Мінберлер мен сатылардың төсемдерін биіктігі 1 м сүйеніштермен қоршау керек. Сатылар мен мінберлердің жағдайын күнделікті жұмыс бастар алдында тексеру керек.

Ағаш тығыздығы аз, механикалық төзімділігі айтарлықтай жоғары, аязға төзімді, жылу өткізгіштігі мен дыбыс өткізгіштігі төмен ежелден келе жатқан құрылыс материалы болып табылады. Оны өңдеу оңай. Ағаштарды пайдалану барысында 6.24-сурет көрсетілген ағаш дайындамаларының түрлерін ажыратады.

6.24-сурет Араланған материалдардың түрлері: а — пластина; б, з — кесілген және кесілмеген тақтай; в — ширек; г — шет тақтай; д — қыртысты тақтай; е — тығындалған тақтай; ж — діңгек

Ағаш жұмыстары екі түрлі болады:

Құрылыс индустриализациясы дамуына байланысты ағаш жұмыстарын дайындау, жинау және монтаждау деп бөле бастады.. Дайындау және жинау операциялары ағаш өңдеу зауыттары мен комбинаттарында орындалады; құрылыс алаңында тек зауыттан жеткізілген бөлшектер мен конструкцияларды монтаждау ғана орындалады. Кейбір қарапайым ағаш элементтерін құрылыс алаңында жасайды. Оларды жасау процесінде, сондай-ақ зауыттан келген бөлшектерді объектіде дайындау барысында әртүрлі ұста жұмыстарын орындауға тур келеді. Құрылыс алаңында ағашты өңдеу үшін, әртүрлі аспаптар, көбіне электрленген: электр аралары, электр сүргілер, электр бұрғылар пайдаланылады. Жекелеген ағаш бөліктерін біріктіру үшін кертпе қолданады, алайда ол үлкен еңбек шығынын талап етеді және біріктірілген жерде ағашты әлсіретеді.

Желімделетін конструкциялар ең прогрессивті болып табылады. Оларды өндіру жұмысы механикаландырылған, және бұдан басқа, олар сапасы төмен аз мөлшерлі материалдан жоғары сапалы өнім алуға мүмкіндік береді. Желімдеп біріктірудің негізгі түрі жақын қиыстыра отырып, тақтай ұзындығымен жалпағынан жатқызылған тақтайларды желімдеу болып табылады. Барлық жапсарларды желіммен мұқият жағу керек. ТЖелім жапсарының жуандығы 0,15 мм артық болмау керек.

6.25-сурет Топтастыру түрлері: а — тегіс фуга; б — в ойық және ұшбұрышты тарақ; в — в ширегі; г — кіріктірме төрткілдеш; д — жігі мен жотасы тік бұрышты в; е — қарлығаш Ағаш жергілікті болған жерлерде, білеулер мен бөренелерден қабырғалар соғады. Желімденетін білеулер кеңінен тараған. Желімденген білеулерден салынған үйлер отырудың ұзақ процесіне байланысты емес. Шеберлік бұйымларын орнату мен әрлеу жұмыстарын қабырғаларды тұрғызғаннан кейін бірден бастай беруге болады. Білеулер жинақтары алаңға жонылған бүйір жақтарымен келіп түседі, типтік үйлер үшін бөренелер барлық жалғамаларында тесіктерімен келіп түседі. Бекітпе тәждер металл немесе ағаш сыналармен бекітіледі (6.2- сурет).

6.26-сурет. Тәждерді бекіту: а — сынаға жақын; б — бекіткіш табанға; в — кілтекке жақын: 1 — сына; 2 — табанға отырғызу; 3 — кілтек

1 — темір бетон іргетасы; 2 — байламның жоғарғы белдігі; 3 — байламның төменгі белдігі; 4 — вкаркастың тік ағаш тіректері; 5 — бірінші қабат еденінің конструкциясы; 6 — итарқалық конструкция фрагменті Ағаш ғимараттардың жабын арқалықтары тірек білеушемен немесе желімделгенекітаврлықимаменболукерек. Жабындарды орнатар алдында салынатын арқалықтардың біліктерін бөліп, тіректердің көлденеңдігін тексеру керек. Арқалықтарды кірпіш қабырғаға салу үшін, олардың ұштарын қарамаймен майлап, рубероидпен орайды. Арқалықтардың ұштарын 180...200 мм тереңдікке қабырғаларға салады, арқалықтың сырт жағы қабырға ұясынан 30 мм шығыптұрукерек. Арқалықтардың ұштарын әдетте «усқа» («қиғаштап») кесіп кіргізеді (6.28-сурет).

6.28-сурет.Арқалықтардыкірпішқабырғаға салу: 1 — анкер; 2 — ерітіндімен бітеу; 3 — арқалық; 4 — мастиктегі оқшаулау материалының екі қабаты Ішкі қабырғаларға арқалықты ашық жолмен салады. Алдымен шеткі арқалықтарды, оларды тексергеннен кейін аралық арқалықтарды салады.

Орнатқаннан кейін блокты тексеріп, шеткі біліктегі белгі бойынша сыналармен босатады. Сыртқы қабырғаларда блоктарды тура ортасы, тігі және биіктігі бойынша қабырғаның сыртқы жазықтығынан бірдей арақашықтықта орнатады. Көп қабатты үйлерде екінші және одан кейінгі қабаттардың әр блогы бірінші қабаттағы блоктың ортаңғы жарнасы бойынша орталықтандырылады. Тас қабырғалардағы терезе және есік қораптарын оны салу барысындағы қалау кезінде счалынатын, ағаш антисептиленген тығындарға қағылатын бұрама шегелермен немесе таутандармен бекітеді. Қораптардің тік бөренелерін биіктігі 1,5 м кем емес арақашықтықта екі таутанмен бекітеді.

Алаңда жасалатын және шіруге ұшырайтын элементтер, сондай-ақ объектіде кесу барысынла антисептикалық қабаты келісетін бұйымдарға фторлы немесе кремний фторлы 3% су ерітіндісімен шашырату арқылы үстіртін өңдеу керек.

Ол үшін антисептілеудің келесі түрлерін қолданады:

Тұтануды азайту үшін, үстіртін майлау немесе оттан қорғаныс ғимаратымен антипирендермен (аммоний сульфаты, сырлар) сырлау.

Жұмыстарды бастар алдында аспаптың ағаш тұтқаларының дұрыстығы мен мықтылығын тексеру керек. Антисептикпен залалсыздандыру жұмыстарына, сондай-ақ химикаттарды тиеу және түсіру жұмыстарына арнайы оқу курсынан өтпеген тұлғаларды жіберуге тыйым салынады. Антисептикпен жұмыс барысында жұмысшылар қорғаныс костюмдерімен, көзілдірікпен, қолғап және шаңға қарсы респираторлармен жабдықталу керек.

Ағашты қорғаныс өңдеу туралы негізгі мәліметтер (қорғаныс материалының түрі, ерітінді концентрациясы мен температурасы, олардың тұтқырлығы және т.б) арнайы журналға жазылады. Антисептиктерді сіңіруге арналған ағаш ылғалдығы 25 % артық болу керек.

Дәнекерлеу барысындағы металл жағдайына байланысты барлық дәнекерлеу процестерін келесі топтарға бөлуге болады:

6.20 кестe соңы

Нысаны бойынша дәнекерлеу тігістері дөңес, жазық және майысқан болады; ұзындығы бойынша – тұтас және үзік; қабаттар саны бойынша – бір қабатты және көп қабатты; кеңістікте орналасуы бойынша – төменгі, көлденең, тік және төбелік болады.

Қосулар мен тігістердің негізгі типтері 6.29-сурет берілген. Жуандығы 8 мм артық дәнекерленетін бұйымдардың шетіне қиылған нысан беріледі, ал дәнекерлеу орындары тазаланып, майсыздандырылады. Арматура өзектері айқастап немесе қаптамамен біріктіріледі. Металл мен электродтар шығыны үлкен болғандықтан, құрылыстағы дәнекерлеу жұмыстарының көлемін осындай тәсілдермен қысқарту керек.

Металлды электр доғасында балқыту кезіндегі жоғары температура ауа молекуларының ыдырауына әкеліп соқтырады. Осы кезде бөлінген атомдар мен газ иондары өте белсенді және, балқыған металлға қосыла отырып, тігіс сапасын нашарлататын қосылыс құрайды. Балқыған металлды ауамен байланыстан оқшаулау керек, ол үшін тігісті суыту жылдамдығын реттейді, балқыған металлға әртүрлі қоспа қосып, электродтарды қосады.

6.29-сурет. Дәнекерлеу қосылысы мен тігістерінің негізгі түрлері: а, б, в — қыспақ, айқас, бұрыштық қосылыстар; г, д — арматураның айқас қосылуы; е, ж — арматурасының қаптамалармен қосылысы; d — арматура диаметрі; Smіn — айқастың минималды ұзындығы Дәнекерлеуді бұрыштық немесе металл электродтармен жасауға болады. Әдетте металл конструкцияларын электр доғары дәнекерлеу барысында майланған металл электродтар дұрысырақ болады.

Нысандарға, жоғары температура әсерінен балқитын ұнтақ (флюс) салынады, дәнекерлеу тігісінің сұйық металын атмосфералық ауаумен байланысынан қорғайды. Флюс қабатында жасалатын ванналық дәнекерлеуді қолмен және жартылай автоматты режимле орындауға болады. Қолмен дәнекерлеу барысында барлық жұмыстар қолмен, ал жартылай автоматты дәнекерлеу барысында дәнекерлеу сымы жартылай автоматтар көмегімен автоматты беріледі. Дәнекерлеу процесі операцияларының технологиялық жүйелілігі келесідей: екі жартылау нысандар орнатылады да, тоғынмен бекітіледі: флюс салынады; флюстің астына доғаны жағып, флюсті қоса отырып, дәнекерлейді; нысанны дәнекерлеу біткеннен кейін 5...10 мин. Кейін алады. Флюс қабатымен автоматты дәнекерлеу жартылай автоматтықтан, сымнан басқа автомат өзі дәнекерленетін шеттер бойымен ауысатындығымен ажыратылады.

Дәнекерлеу доғасы өшеді (шунтіленеді), ал ток, электр өткізгіш шлакпен өте отырып, балқыту жылуын береді. Балқытылған металл, кристалданып, дәнекерлеу тігісін құрайды.

Газ бен дәнекерлеу сымы электр доғасы аймағына автоматты беріледі. Металл қышқылданып кетпес үшін, дәнекерлеу сымының құрамына марганец пен кремнийдің қоспасы енгізілген. Бірқатар жағымды қасиеттеріне қарамастан (жоғары өнімділік және жұмыс сапасы), ашық аспан астында жүргізу қиындығына байланысты оны сирек қолданады.

Газбен айқас және тавр қосылыстарын дәнекерлеуге болмайды, ал ұзын тігісті қыздыру температурасының жоғары болуына байланысты жекелеген учаскелерге бөліп дәнекерлеу керек.

Металлды газбен кесуді оттегімен орындайды.

Ғимарат конструкциясын монтаждаумен бір мезетте кешенді бригада орындайтын дәнекерлеу жұмыстарын монтаждау жұмыстарымен (көлденеңінен) әртүрлі қармауларда жүргізеді, бір секциялы үйлерде ғимарат конструкциясын монтаждауды 2- және 3- аусысымда, ал дәнекерлеу жұмыстарын – 1- ауысымда жүргізеді. Дәнекерлеу жұмыстарының көлемін монтаждау түйісулеріндегі тігістер ұзындығының сомасы ретінде анықтайды. Конструкциялар бойынша дәнекерлеу жұмыстарының толық көлемін, конструкциялардың жалпы санын ескере отырып, немесе келесі формула бойынша анықтайды.

Дәнекерлеудің сыртқы ақауларын дайын дәнекерленген бұйымды көзбен қарап анықтауға болады: тігістер мен қосылыстар мөлшерінен ауытқу, ағылу, кесіктер, шикі пісірілу, қаяу, сыртқы тесіктер және басқа ақаулар.

Тігістің тығыз еместігін келесі тәсілдермен анықтауға болады: Ішкі ақауларды теханикалық сынақ, ультрадыбыстық дефектоскопия және рентгенмен жарық түсіру немесе гамма- сәулелермен тексереді.

Дәнекерлеу машиналарының, аппараттар мен ажыратқыштар корпустарын сенімді жерге тұйықтау керек.

Дәнекерлеу кабелін, электрод ұстағыш пен ажыратқыш тұтқасын оқшаулау керек. Жаңбырлы күндері ашық орындарда, сондай-ақ су болған аяқ киім мен киім киіп жұмыс істеуге болмайды. Дәнекерлеу доғасының жарық және жылу сәулелерінен көз бен бетті қорғау үшін арнайы қалқанмен немесе жарық және жылу сәулелерінің зиынды әсерін азайтатын қараңғылатылған шысы бар шлеммен жабу керек.

Газ генераторынан 10 м жақын жерде от жағуға, темекі шегуге және сіріңке жағуға тыйым салынады. Манометрлері жоқ, манометрлері сынған және тексеру мерзімі өтіп кеткен манометрлері бар газ редукторларын қолдануға тыйым салынады.

Қазіргі уақытта ғимараттың барлық негізгі конструкциялары үшін жинақ темір бетон бөлшектері шығарылады: іргетас блоктары мен жертөле қабырғалары, бағандар, ростверктер, арқалықтар, жабындар мен аралықтар плитасы, аралық панельдері, баспалдақ элементтері. Конструкцияларды монтаждаудың кешенді процесі, өз кезегінде, қарапайым процестер мен операциялардан тұрады (6.30-сурет).

Тасымалдау барысында бөлшектер жобалыққа жақын қалыпта салынады. Жабындар панельдері мен плиталарын көлденеңінен, аралықтар мен бөгеттерді «қабырғасына» салады. Майсһысуға есептелмеген бөлшектерді тігінен салады. Биік емес бірнеше бөлшекті бір машинамен тасымалдау барысында оларды қатарлап салады. Автомобиль кузовының бойымен және

6.3-сурет. Құрылыс конструкцияларын монтаждау процесінің құрамы бөлшектер арасына бөлшектерді тіреудің есептік схемасына сәйкес білеулерден жасалған аралықтар салады. Егер жабын плитасы жұмыс қалпында екі жақтан тірелетін болса, онда аралықтарды да осы екі жағынан салады. Аралықтарды штабельдің бүкіл биіктігі бойынша бтура бірінің үстіне бірін салады. Алаңда бөлшектерді жүк көтергіштігіне сәйкес келетін монтаждау немесе басқа да кранмен түсіреді. Бөлшектерді қандай кранмен түсіргенінен тәуелсіз, оларды бірден монтаждау кранның жұмыс аймағына жинау керек. Бөлшектерді маркалары бойынша 2 м биіктікке дейін қатарлап салады, ауырырақ бөлшектерді кранға жақын орналастырады. Штабельдер арасынан ені 70 см кем емес өтетін жерлер қалдырады (6.31-сурет). Қабырғалар мен аралықтар панельдерін арнайы конструкцияларда – қойма-пирамидаларға тігінен жинайды. Кейбір жағдайларда бөлшектерді тікелей көлік құралында – «дөңгелектен» монтаждайды. «Дөңгелектен» монтаждау прогрессивті тәсіл болып саналады, өйткені бұл жағдайда қойма алаңдары қажет емес, бөлшектерді объект жанындағы қоймаға жинау процесі болмау себебінен еңбек шығындары азаяды. Бұйымдарды монтаждауға дайындау. Ол бөлшектер жағдайы мен сапасын тексеру, ұсақ ақауларды жою, конструкцияларды ірілеп жинау, сондай-ақ сызықіз жасау болып табылады. Бөлшектер жағдайын қарау арқылы анықтайды. Бөлшектерде жарықтардың, раковиналардың, қорғаныс қабатының бұзылуы және ақаулардың болуына назар аударылады .

Өлшеу барысында бөлшектер мөлшерінің жобалық деректерге сәйкестігі тексеріледі. Егер ақаулар саны ұйғарылғаннан артық болса, бұйым бракқа шығарылады. Егер ақаулар саны норма шегінде болса, онда бұйымды алаңда жөндейді. Бөлшектерді, егер бұйым алаңға жекелеген бөлшектер ретінде жеткізілсе, ірілеп жинайды. Әдетте екі жарты ретінде алаңға әкелінетін үлкен аралықтарды ірілейді. Ірілеуді төсеме бөлшектерді дәнекерлеу және арнайы қалтырылған арналарға арматураларды енгізу арқылы орындайды, содан кейін оны домкратпен тартады. Арматура тартылып, бекітілгеннен кейін арнаға цемент ерітіндісін құяды. Сызық іздерді үш бұрышты қима түріндегі арнамен немесе майлы сырмен салады. Сызықізбен элемент біліктерін, строптау орындары мен бөлшектердің ауырлық орталарын белгілейді.

6.21-кесенің соңы

Бөлшектерді уақытша бекіту мен дәлдеу үшін сыналарды, сүйретпе темір арқандарды, кондукторлар мен струбциналарды қолданады. (6.32- сурет). Бағанды іргетас стаканында сыналармен керіп, баған басына бекітілген сүйретпе арқанмен ұстап тұрады. Сыналарды бір-екі жағынан ұру арқылы бағанды керек жағына жылжытып, содан кейін түйісті бетондайды. Сыналарды жуындығы 40 см (тұрақтылық білігі) ірі блокты ғимараттардың сыртқы қабырғаларын блоктау барысында да пайдаланады ( 6.32, а сурет). Сыналарды қабырғаның ішкі қырының жанындағы бетон төсенішке орнатады, оларды ұра отырып, блокты тік қалпына келтіреді. Бағандарды монтаждауға арналған кондукторлар дегеніміз, бұрандалармен жабдықталған металл рамасы болып табылады (6.32, б, в сурет). Раманың төменгі бөлігін іргетасқа немесе төмендегі бағанға бекітеді. Жоғарғы жағына монтаждалатын бағанды орнатып, бұрандалармен бекітеді. Бағанды кондукторға бекіткеннен кейін, кран босатылады, ал бағанды кондуктор блогын айналдыра отырып, сызықіздер бойынша орнатады.

6.32-сурет.Бөлшектерді уақытша орнату мен дәлдеуге арналған құрылғылар: а — ерітіндіге салынған сыналарға қабырға блогын орнату; б — іргетасқа дара кондуктор орнату; в — бағанды бағанға орнатуға арналған кондуктор; г — штангі көмегімен қабырға панелін уақытша бекіту Тұрақсыз сыртқы және ішкі панельдерді көлбеу тіреуіштер көмегімен бекітеді. Көлбеу тіреуіштер струбцинаға немесе панельдің монтаждау ілмегіне жалғанады. Струбцинаны орнатылған панельге, ал көлбеу тіреуіштің екінші ұшын жабынға бекітеді (6.32, г сурет). Көлбеу тіреуіш жалғастықпен жабдықталған, оны айналдыра отырып, панельді тігінен орната отырып, оны жоғарыға жылжытуға болады.

Аралықтарды уақытша тіреулер мен діңгектермен бекітеді.

Монтаждау жұмыстарын жүргізуге арналған мінберлер ранельді немесе аспалыларды қолданады. Бөлшектерді тұрақты бекіту түйіс түріне байланысты. Кейбір түйістер бөлшектердің қосылуының мықтылығын, кейбіреулері – герметикалығын қамтамасыз етеді. Төзімділікті қамтаамсыз ететін түйістерді бетондау немесе төсем бөлшектерін дәнекерлеу арқылы орындайды. Бетондау есебінен төзімділікті қамтаамсыз ететін ең көп тараған түйіс – баған түйісі мен іргетас стаканы болып табылады. Төсем бөлшектерін дәнекерлеу арқылы биіктік бойынша бағандарды өсіру барысында оларды өзара қосу мықтылығын, ригельдер мен бағандар, жабындар мен ригельдер, панельдердің өзара қосылу төзімділігін қамтаамсыз етеді. Дәнекерлегеннен кейін төсем бөлшектерін бүкіл түйісті бетондай арқылы (өсіру барысында бағанды бағанмен), төсем бөлшектерін майлы сырлармен бояу (баған мен ригель) арқылы коррозиядан қорғайды. Бөлшектер қосылысының герметикалығын қамтаамсыз ететін жіктерді ірі блокты қабырғалар блоктарын өзара қосу барысында жасайды. Ірі панельді қабырғалардағы жіктерде аралас панельдердің шетжағы құрайтын фигуралы қуысты белгілі бір функциясы бар бірнеше материалмен толтырады (жылытқыш пакеті, герниталық бау немес майланған талшық, панельдің іш жағында қалатын қуысты жеңіл бетонмен толтырады).

6.22-кестенің соңы

Нөлдік цикл конструкцияларын монтаждау үшін крандар таңдау.

Ғимараттың бір жағынан нөлдік цилдер конструкцияларын ортану барысында оларды монтаждау үшін мұнара крандары мен «нөлдік» крандарды таңдау екі параметр бойынша (6.33-сурет) жүргізіледі.

онда дэл — ғимараттың ең алыс білігіндегі ең ауыр бөлшек массасы; днег — жүк қапсырғыш құрылғылар, жарақтар және т.б. массасы. Егер ең қолайлы біліктегі ең ауыр бөлшек ғимараттағы ең ауыры болмаса, онда кранды краннан ең ауыр бөлшекке дейінгі шығыстағы ғимараттың ең ауыр бөлшегінің салмағына сәйкес жүк көтергіштік бойынша тексереді. Егер нөлдік циклді монтаждау үшін, мұнара кранын қолданатын болса, онда ғимараттың жерүсті бөлігінде осы кранмен монтаждайды, сондықтан оны ғимараттың жерүсті бөлігін монтаждау үшін тексеру керек. Жерасты бөлікті монтаждауға арналған жебелі кранды таңдау. Қозғалысы ғимарат периметрі бойынша ұйымдастырылған кранды, сондай-ақ ғимараттың екі жағында орналасқан мұнара кранын және «нөлдік» кранды екі параметр бойынша таңдайды.

6.34-сурет Жерасты бөлік үшін өздігінен жүретін жебелі кранды іріктеп алу Жебенің талап етілетін ұшып шығуын анықтау барысында, нөлдік циклдерді монтаждауға арналған кранды орнату барысында шынжыртабан шетінен шұңқыр шетіне дейінгі арақашықтық 1 м кем болмау керек екенін ескеру керек.

Ғимараттың жерүсті бөлігін монтаждауға арналған мұнара крандарын таңдау.

6.35-сурет Жебенің ұшып шығуын анықтау

6.36-сурет Ілгектің көтеру биіктігін анықтау

Нкр = hзд + hд + hст + 0,5(2,3)г

Q = qэл + qнег

Қажетті параметрлер анықталғаннан кейін анықтағыш бойынша парметрлері тапсырылған талаптарға сай кран таңдалады. Содан кейін ғимарат білігінен кран асты жолдарына дейінгі арақашықтық, ғимарат пен кранның шығып тұратын бөліктері арасындағы арақашықтық 70 см кем болмайтындау етіп анықтайды.

6.37-сурет Өздігінен жүретін кран жебесін графикалық тәсілмен анықтау: Н{, Н2, Н3 — ілмектің көтеру биіктігі; Lt, L2, L3 — жебе ұзындығы; Rt, R2, R3 — жебенің ұшып шығуы

6.38-сурет Кранды, кран жүктемесінен қабырғаларды қысуды есептей отырып, тексерусіз бар ғимарат жертөлелерінің жанына байлау: 1 — рельсті кран жолы; 2 — жертөле үстіндегі жабын; 3 — жертөле едені; 4 — еден дайындамалары; Нк — еден дайындамаларының жоғарғы жағынан кран тұрағы деңгейіне немесе балластты призма табанына дейінгі арақашықтық; С — жертөленің сыртық қабырғасының ішкі жағынан мұнаралық немесе рельсті жебелік кранның балластты призма табанына дейінгі арақашықтық, С = l,5h + 400 — құмды жерлерде, С = h + 400 — сазды жерлерде.

Монтаж бар жағдайларда бұрыштық бөлшектерден басталады.

Егер бұрыштық бөлшектер арасындағы арақашықтық 30 м артық болса, онда олардың арасына маяк бөлшектерін орнатады. Бұрыштық және маяк бөлшектерін орнатқаннан кейін, белгілі бір жүйелілікпен барлық қалған бөлшектер монтаждалады. Монтаждау жүйелілігі монтаждау тәсіліне байланысты. Монтаждаудың білгілі жүйелілігі барысында әр бөлшекке монтаждау нөміірн береді (6.23-кесте). Секциялық типті ғимараттарда қармау ретінде әдетте бір немеес екі секция шегінде бір қабатты алады.

6.23 кестенің жалғасы

Секцияларға нақты бөлінбеген ғимараттарда қармау ретінде ғимарттың бүкіл ені немесе бөліктері бойынша бірнеше ұяшықтарды алады. Қармау шкараларын температуралық-денысанцияланатын тігістермен біріктірген дұрыс. Қармаулар қындығы бойынша бірдей болу керек .

Көлденең схема барысында жұмыстарды алдыңғы толық біткеннен кейін келесі қабатқа ауыса отырып, бір қабат шегінде жүргізеді. Тік схема барысында жұмыстарды бір қармау шегінде ғимараттың бүкіл ұзындығына жүргізеді. Тік схеманы ұзын көп қабатты ғимаратты монтаждау және түбегейлі жөндеу мен қайта құрылымдау барысында қолданады. Ірі панельді ғимараттардың қабатындағы қармау санын, бір қармауда монтаждау, ал келесісінде жіктерді герметикалау жұмыстары жүргізілетіндей есеппен екіден кем емес етіп алады. Монтаж әдетте құрылыстың жалпы мерзімі анықтайтын негізгі процес болып табылады, сондықтан екі, ал кейде үш ауысымда жүргізіледі.

Көптеген жағдайларда жинақ конструкцияларын монтаждау жұмыстарының көлемі конструкциялар элементтерінде (данамен) есептеледі .

Монтаждау көкжиегі, қабырғалардағы ойықтар биіктігі 1 м саймандық қоршаулармен қоршалу керек, тесіктер мен жабындар тұтас төсемдермен жабылу керек. 1,5 м биіктікте жұмыстарды орындау барысында, төсемдер мен қоршаулар орнату мүмкін емес жағдайда, жұмысшылар сақтандырғыш белдігімен (жеке қорғаныс ғимаратымен) жұмыс істеу керек.

Жиылмалы баспалдақтармен жұмыс істеуге тыйым салынады.

Жинақ үй құрылысының артықшылығы, темірбетон конструкцияларын дайындаудың қиын процестерін ұйымдасқан өндіріс жағдайындағы зауыттарға беру болып табылады, ал ол, әрине, еңбек өнімділігін, бұйым сапасын көтеріп, құнын төмендетеді. Жинақ үй құрылысы индустриалды құрылыс қағидаларына толық төтеп береді, өйткені барлық құрылыс процестері механизмдер көмегімен жүргізіледі. Ғимараттың жерасты бөлігін монтаждау. Іргестасты монтаждауды тек дайындалған негізді қабылдағаннан кейін ғана бастайды.

6.39-сурет Стақан типті іргетасты белглеу: 1 — ғимараттың басты біліктері; 2 — тозымы;3— біліктер жағдайын көрсететін шегелер; 4 — қалып; 5 — қазық, қадалар Жер негізін құмдық топырақта тазалау арқылы немесе, егер іргетасты басқа жерлерге орнататын болса, құм себу арқылы тегістейді. Құм себу жуандығы 5 см кем емес және 15 см артық болмау керек. Себуді болаашқ іргетастар шегінен тыс жерде де жүргізеді: әр жағынан 10 см кем емес. Құм немесе бетон дайындығы құрылыстан жер негізіне жүктемені тегіс беруді қамтамасыз етеді.

Монтаждаушы сым біліктері ққиылысқан жерге құламаны бекітеді және строп тартылып тұрған кезде, құлама бауын стаканның жоғарғы қырындағы сызықіздермен толық біріктіруге қол жеткізе отырып, іргетасты түзетеді. Содан кейін ол машинистке, стакан түбіне қалып орната отырып, стропты босату командасын береді, сызықіздің ғимараттың бөлу білігінің қалыбына сәйкестігі бойынша іргестаытың дұрыс орнатылғанын тексереді (6.40 сурет).

Барлық каркас ғимараттарда стакан типті іргетастардың жоғары кесігінің белгісі кері болады — 0,15 м, ол қолайлы уақытта еден асты бетон дайындамаларын орнатуға мүмкіндік береді, демек нөлдік цикл жұмыстарын толық аяқтауға мүмкіндік береді.

Негіздегі 10 см артық қазаншұңқырды әдетте бетон қоспасымен толтырады. Негіз белгісін нивелирлеу арқылы тексереді. Ленталы іргетастарды бұрыштар бойыншша маяк блоктарынан бастап және қабырғалардың қиылысу орнында монтаждай бастайды. Содан кейін түзік-бауды блоктардың жоғарғы сыртқы қабырғасы деңгейіне дейін көтеріп, сол бойынша барлық аралық блоктарды орналастырады. Бүйір қуыстар мен блок-жастықтар арасындағы 10.15 см дейінгі үзіктерді монтаждау процесінде құммен толтырып, тығыздайды. Бойлық және көлденең қабырғалары түйіскен жерлерде блок-жастықтарды жақын саалды, олардың арасын бетон қоспасымен бітейді. Қалыпты топырақ барысында іргетас жастықтары бойынша көлденең гидрооқшаулау орнатады, сол бойынша жоғарғы жағынан жуандығы 30 мм цемент тұтастырғышын орнатады. Топырақ нашар болған және іргетастардың тегіс отырмауы мүмкін жағдайда, іргетас жастығы үстімен цементті-құм тұтастырғышына арматура торын салады, ол жоғарыда жатқан блоктар мен конструкциялардан түсетін жүктемені тегісірек бөлуге әкеліп соғады. Тор өзегі диаметрін жоба бойынша 5 см кем емес етіп алады. Цемент тұтастырғышын орнатуды аяқтағаннан кейін шұңқырды монтаждалған іргетас жастығының үстіне дейін сепкен дұрыс.

Ерітіндімен тегістелген және көлденең қалпына келтірілген іргетастың бүкіл жазықтығы бойынша гидрооқшаулаудың бір-екі қабатын салады. Жертөле қабаттары болған жағдайда, тік гидрооқшаулау жасап, жоба деректеріне сәйкес қабырғаларды жылыту шараларын жүргізеді.

Блокты ғимараттарды бөлек немесе аралас тәсілмен жүргізеді.

Егер бөлек тәсілді қолданса, онда барлық сыртқы қабырғалар монтаждалады, содан кейін барлық ішкі қабырғалар, жалғастырғыш блоктар мен жабындар монтаждалады, ал егер аралас болса – ішкі қабырғалар мен жалғастырғыш блоктарды кешенді монтаждауға болады. Екі жағдайда да сыртқы қабырғаларды монтаждау жүйелілігінің екі нұсқасы бар: Барлық белдік блоктары бөлек тәсілмен монтаждалады. Жерүсті бөлігін монтаждауды жертөлесі жоқ ғимараттардағы цоколь панельдерінің жоғары деңгейінде немесе жертөлесі бар ғимараттарда жабын төбесі деңгейінде монтаждау көкжиегін орнатқаннан кейін бастайды. Монтаждау көкжиегін анықтар алдында жабында блоктарды орнату орындарын белгілейді. Монтаждалған жабынға теодолит көмегімен секциялық біліктерді ауыстырады, ал олардан өлшегіш көмегімен аралыс осбтер жағдайын белгілейді. Ішкі қабырғалар қырларының қалыбын сізіқіздермен сызады. Содан кейін нивелир көмегімен блоктарды орнату орындарындағы жабындардың нақты деңгейді анықтайды. Монтаждау көкжиегінің деңгейі ретінде максималды белгісі бар блокты орнату орнын қабылдайды. Монтаждауды көрсетілген жүйеліліктің бірімен жүргізеді. Блоктарды ағаш сыналар салынған цемент төсенішіне орнатады. Сыртқы қабырғалар панельдері арасындағы жіктерді бітейді. Қабырға блоктарының төсем бөлшектерін монтаждау бойынша дәнекерлейді.

Ірі панельді үйлерді монтаждауда қабырға панельдерін орнатуға ерекше назар аудару керек, өйткені солардың жағдайы бүкіл ғимаратты салу нақтылығы мен сапасын анықтайды.

Әр қабат конструкцияларын монтаждауды бастау үшін:

Әр қармаудағы элементтерді монтаждауды келесі жүйелілікпен орындау ұсынылады:

Панельді ғимараттың сырт жағынан дайындалған негізден 0,3. 0,5 м биіктікте орнату орнына әкеледі. Панельді жобалық қалыпқа, тартуға жол берместен, тура тік түсіре отырып, орнатады. Топ жетекшісі мен монтаждаушылардың біреуі, панель сыртында тұрып, панельді, оның сыртқы қыры бойынша тексере отырып, алдын ала белгіленген сызықіздер бойынша орнатады. Сыртқы қабырғалардың төменгі панельдерінің жоғарғы қырына «изол» мастикасының жұқа қабатына немеес оған ұқсасқа бірден бірнеше элемент үшін кеуекті гернитті бау салады. Панельді тікелей орнатар алдында бау бетін мастик қабатымен жабады, маяк деңгейінен 3.5 мм жоғары икемді ерітінді жағады. Сыртқы панельдер үшін ерітінді төсеніші, еретінді сыртқа шықпас үшін және ғимарат қасбетін ластамас үшін, қабырға кесігіне дейін 2. 3 см дейін жетпеу керек. Қабырға панелін орнату барысында гернитті бау 40 % кем емес сығылады. Кейіннен барлық жіктердің аспалы бесіктерінен герметик-паста қабаты жағылады, оны сыртқы атмосфералық әсерден қорғау үшін, ол кепкеннен кейін қорғаныс қабаты орындалады (әдетте кремний органикалық эмальдан). Панельді орнына орнатып, строптар тартылып тұрған кезде, оның қалыбын монтаждау сүймендерімен түзетеді (6.42, а сурет).

Панельді ерітінді төсенішіне орнату барысында, маяк аралықтарын қабырғаның сыртқы қырына жақынырақ салу есебінен оның алғашқы біраз иілісін қамтамасыз ету керек.

6.42 сурет. Сыртқы қабырға панелін орнату: а — жоспарда дәлдеу; б — уақытша бекіту; в — тігінен дәлдеу; г — ерітіндіні торлау және ілмектен босату; 1 — белгілеу сызықіздері; 2 — сүймен; 3 — панельдерді сызықіздер бойынша түзету қалыбы; 4 — тіреуіш; 5 — рейка- құлама; 6 — ілмекті алыстан ажырату тартқышы; 7 — күрекше Тіреуіштер ұзындығын өзгерту арқылы панельді ік қалпына келтіру барысында ерітінді оның сыртқы қырынан тығыздала бастайды (6.42, в сурет). Панельді уақытша бекіту жоғарғы жағынан панельдің ішкі жағына орналасқан арнайы монтаждау ілмегіне, ал төменгі жағынан – панельжабынының монтаждау ілмегіне бекітілетін тіреуіш көмегімен орындалды. Уақытша бекіткіштерді тек жобалық тұрақты бекіту орындалғаннан кейін ғана алуға рұқсат етіледі.

Сыртқы панельдерге ұқсас, әр ішкі панель астына аралықтың екі маркасын саалды, ерітінді қабатын маркалар деңгейінен 3...5 мм жоғары жағады. Панельді строптарды тартып түсіреді,

6.43-сурет. Гипсті-бетон жабынды уақытша бекіту схемасы: 1 — ішкі қабырға панелі; 2 — гипсобетон- аралығы; 3 — аралықтарды бекітуге арналған тірек Строптарда қалып көмегімен оның негізін дұрыс орнатылуын тексеріп, ауытқуларды сүйменмен кетіреді. Тіреуіштерді орнатып, стуруциналармен бекітеді. Бірт тіреуіштің орнына панель шетінен немес есік ойығынан үш бұрышты тірек қоюға болады. Жанаспа қабырға сыртқы және ішкі қабырғалар араларына струбцинамен тарту түрінде (струбцина ішкі панельге, ал сыртқыға – ілмек монтаждау күршегіне бекітіледі) бұрыштық байланысты жиі орнатады. Панельдің тік екендігін рейка-тіктегіш пен тіреуіштің тартқыш жалғастығы немесе монтаждау байланысы көмегімен дәлдейді. Панельден строптарды алып, таңбалап, панель астындағы ерітіндіні жан-жағынан тығыздайды .

Уақытша бекіту тіректерін тек аралықтар толық бекігеннен кейін ғана алады. Баспалдақтық жинақэлементтерін монтаждау. Монтаждауды осы қапсырмадағы жабын панельдерін салуды бастағанға дейін жүргізеді. Монтаждау алаңдарын цемент ерітіндесіндегі тірек элементеріне орнатады. Баспалдақ марштарын алаңды жоба жағдайымен толық дәлдеп, бекіткеннен кейін ғана орнату керек. Марштарды орнату орнына арнайы қармағыштармен қажетті еңіс бұрышымен немесе тармақтары қысқартылған төрт тармақты строптармен береді (6.44 сурет). Маршты монтаждау барысында алдымен оның төменгі бөлігін, содан кейін жоғарғы бөлігін түсіреді. Маршты алаңға құрғақ қалпында салып, содан кейін тігістерге ерітінді құяды. Баспалдақ элементтерін монтаждап біткеннен кейін тұрақты немесе уақытша қоршау орнату керек.

монтаждауорнынакөлемдіэлементтердістроптауғаарналған траверстер көмегімен береді. Сантехникалық кабиналарды берер алдында монтаждаушылар нһгидрооқшаулаудың орам материалдарын екі қабат етіп жаяды. Содан кейін жабынға қыздырылған құм шашады. Содан кейін ережемен, ережені әртүрлі бағыттағы деңгеймен салу арқылы оның көлденеңдігін тексере отырып, құмды тегістейді. Блок орнату орнына беріледі. Монтаждаушылар блокты 200... 300 мм биіктікте қабылдап, бар сызықіз бойынша бағдарлайды. Блокты негізге орнатқаннан кейін, монтаждаушы блок бетіне қалыпты салып, блоктың геодезиялық сызыізге қатысты жағдайын анықтайды. Блокты жылжыту қажет болса, монтаждаушы сүйменмен кабинаны жылжытады. Содан кейін блоктың төрт қырына да рейка-тіреуіш ілініп, оның тік екендігі тексеріледі. Лифт шахтасы элементтерінің астына икемді ерітіндіден төсеніш салынады. Төсеніштің бір жағына екі марканы батырады, олардың жоғарғы жағы монтаждау көкжиегіне сәйкес, қарама-қарсы жағынан – екі сына, олардың төбесі монтаждау көкжиегінен жоғары болу керек. Көлемді элемент орнына түсіру барысында оның сызбаіздер бойынша отырғызылу дұрыстығын тексереді, бұрын орнатылған мен монтаждалатын элементтердің сыртқы қырлары сәйкес келу керекСыналарды түзетіп, көлемді элементті тігіне дейін жеткізеді. Көлемді элементтерді тұрақты бекітуді, тігіс ерітінділері қажетті төзімділікке ие болу мүмкіншілігін бере отырып, монтаждаудан біраз кешіктіріп орындайды. Алдымен түйістірілетін блоктардың төсем бөлшектерін дәнекерлеп, содан кейін сыналарды шығарып, тесіктерді ерітіндімен бітейді.

Қатар кранынан алыс панельдерді, содан кейін жақын панельдерді орнатады. Монтажды дәйекті баспалдақ торының екі жағынан жүргізеді. Қалау барысында бірінші плитка мінберлерден қабылданады, келесілері – монтаждалған жабын плиталарынан алынады (6.45 сурет). Жабын панельдері тура монтаждау алдында ішкі және сыртқы қабырғалар төбесі бойынша салынатын қалыңдығы 10 мм икемді цемент ерітіндісінің қабатына салынады.

Жабын панельдері өзара дәнекерлеу арқылы металл байланыстармен қосылады. Жабын панельдері мен металл байланыстардың өзінің арасындағы барлық жіктерді мұқият цемент ерітіндімен бітейді.

Бірінші кезекте қосылу мықтылығын, екінші кезекте – герметикалықты қамтамасыз ететін жіктерді бекітеді. Дәнекерлеу қосылыстары дереу дәнекерлеуден мықтылықты қамтамасыз етеді, уақытша бекіту құрылғыларын бірден алуға боладыДәнекерлегеннен кейін барлық металл бөлшектер мен дәнекерлеу орындары коррозиядан қорғалады. Бетондау көмегімен бекітілген жіктер біраз уақыт өткеннен кейін ғана төзімділікке ие болады, сондықтан уақытша бекітуге арналған құрылғыларды бірден алуға болмайды. Жұмыстар сапасын бақылау және қабылдау. Жинақ конструкцияларын монтаждау сапасын бақылау белгілі бір конструкциялар мен жалпы құрылыстың талап етілетін мықтылығын сақтауды көздейді.

6.46-сурет Қабырға панельдерінің ұйғарымды ауытқулары Құрылыс алаңына келіп түсетін жинақ конструкцияларды монтаждау ұйымы қолданыстағы нормаларға, ММСТ-лар мен жұмыс сызбаларына сәйкес қабылдайды. Конструкциялардың жобалық және стандартты мөлшерден ауытқуы белгіленген ұйғарымдар шегінде болу керек. Монтаждау процесінде орнатылаын конструкциялар элементтерін біліктерге қатысты монтаждау жұмыстарын жүргізу жобасында көздеген тәртіпте және тәсілмен дәлдейді. Бұл ретте монтаждалған жинақ конструкциялары жағдайында ауытқулар ұйғарымдылардан артық болмау керек (6.46 сурет). Монтаждау сапасын бақылау барысыңда жасырын жұмыстарды өткізу-қабылдау олардың орындалуы бойынша жүргізіліп, жасырын жұмыстардың техникалық актілері жасалады.

Темірбетон, металл немесе аралас қаңқалы өндіріс ғимараттарының 70 % астамы бір қабатты орындаумен жобаланады және салынады. Металл құрылымдары әсіресе әжептәуір алаңдары бар ғимараттардағы үлкен аралықтарды жабу үшін кеңінен қолданылатыны белгілі. Тәжірибеде ауданы 3...20 мың. м2 бір қабатты толық жиналмалы өнеркәсіптік ғимараттар жиі кездеседі. Олар крансыз немесе көпірлі электр крандарымен жабдықталуы мүмкін. Ғимарат аралықтары 12, 18, 24 және 30 м, ұстындар аралығы 6 және 12 м, ғимарат биіктігі 8,4 - 18 м дейін құрайды. Жиналмалы элементтер салмағы 2,5 - 33 т. құрайды. Ғимараттар біртипті ұяшықтармен, құрылмалармен және бойлық, көлденең бағыттарының үлкен өлшемдерімен сипатталады. Бір қабатты өнеркәсіптік ғимараттардың негізгі жетістігіне салыстырмалы арзандық, сиретілген бағана торын қолдану және жүк- салмақтарды технологиялық жабдықтардан тікелей жерге беру жатады. Бір қабатты өнеркәсіптік ғимараттарды монтаждау кезінде объектілік қоймалар жасалмайды. Құрылмалар монтаждау аумағына үшінші ауысымда жеткізіледі, оларды көтеру орындарына түсіреді және орын-орындарына қояды.

Қаңқа іргетастарының жинамалы блоктарын және іргетас арқалықтарын монтаждау нөлдік циклдағы жұмыстарды жүргізу немесе болашақта қаңқа бөлшектерін монтаждауға қолдану үшін арнайы таңдап алынған өздігінен жүретін жебелі крандардың көмегімен орындалады.

Темірбетон, металл немесе аралас қаңқалы бір қабатты ғимараттар құрылымдарын монтаждау аралас әдіспен жүргізіледі: тіректер мен кран асты арқалықтар бөлек монтаждалады, жабын құрылымдары, шам элементтерін қосқанда – кешенді әдіспен. Ғимарат қаңқасы монтаждалған соң қабырға панельдері, қақпа, терезе жақтаулары монтаждалады. Мұндай реттілік монтаждау үшін түрлі құрастырмаларды, түрлі жүккөтергіш крандарды қолдануға мүмкіндік береді. Көпірлі крандары бар типтік ғимараттар, ереже бойынша, кран ұңғымаларымен аралықтардың бойына монтаждалады. Монтаж үшін тіректер, кран асты арқалықтар, жабын тақталар ғимарат аралықтарындағы кран әрекеттері аумағында уақытша жиналады. Қоршау құрылымдарын монтаждау (қабырға панельдері, терезе және есік блоктары, қақпалар) қаңқа құрылымдарын барлық ғимаратқа немесе жеке бөліктерге (секция, аралық) монтаждаудан кейін өз бетінше ағыммен жүргізіледі.

Іргетастар бірінші ағынмен монтаждалады.

Тіректер нөлдік цикл жұмыстары аяқталған және қабылдап алғаннан кейін, екінші ағынмен монтаждалады. Тіректер құрылыс алаңына автокөлікпен жеткізіледі. Ауыр тіректерді көлік құралдарына тиемей монтаждаған дұрыс. Жеңіл тіректер монтаждау орнына жиналады (6.47-сурет).

6.47-сурет. Бірқабатты өнеркәсіптік ғимарат тіректерін монтаждау схемасы: 1 — темірбетонды бағаналы іргетас; 2 — темірбетон тірек; 3 — темірбетон элементтерініңқоймасы;4—жебелі жүккөтергіш кран Биіктігі 12 м дейінгі тіректер әдетте керілмейді; олардың тұрақтылығы іргетасты бітеумен қамтамасыз етіледі. Тым биік тіректерді орнату кезінде оларды жазықтықта ең кіші қаттылықпен керу қажет (тіректер қатарының бойымен). Тіректерді дәлдеу және уақытша бекіту түгендеу қосымша парағы немесе кондукторларды қолдану арқылы жүзеге асырылады. Дәлдеу және уақытша бекітуден соң тірек жіктеріне ерітінді немесе ұсақ түйіршікті бетон құйылып бекітіледі. Тірек жіктері іргетасқа берік бекітілген соң, байланыс монтажы мен кран асты арқалықтарды монтаждауға кірісуге болады.

Кран асты арқалықтарының кіргізетін бөлшектері тіректер консоліне ілінген соң және жіктері құйылған соң, тіректер арасындағы сүйретпе темір арқандарды алып тастайды.

6.48-сурет. Бірқабатты өнеркәсіп ғимаратының кран асты арқалықтарын монтаждау схемасы: 1 — темірбетонды тірек; 2 — темірбетонды кран асты арқалық; 3 — темірбетон элементтерінің қоймасы; 4 — жебелі жүккөтергіш кран

Бірінші ферманың аралықтағы орнықтылығы жылжымалы түгендеу зәкіріне және алдыңғы монтаждалған іргетастардың ілгішіне бекітілген сүйретпе байлаумен қамтамасыз етіледі. Фермалар орнықтылығы түгендеме кергіштер немесе арнайы төбелі кондуктор-кергіштің көмегімен қамтамасыз етіледі. Тақталардың тіреу бөліктері фермалардың жоғарғы белімен кем дегенде үш орында электрмен пісірілген соң, бір-екі жабын тақтасының монтажынан кейін уақытша бекітуді алып тастайды. Тақталарды бір қапталдан басқасына қарай ретімен салады. Бірінші тақтаны шеткі аралық үшін бірінші қатар тіректеріне бекітілген аспалы алаңдардан, ортаңғы аралық тақтасын бұрын жасалған шеткі аралық тақталарынан орнатады. Қабырға панельдері. Монтаждаудың соңғы ағынында әдетте өздігінен жүретін кранмен монтаждалады. Панельдерді алдын ала

6.49-сурет. Бірқабатты өнеркәсіп ғимаратының фермалары мен жабын тақталарын монтаждау схемасы: 1 — темірбетонды тірек; 2 — темірбетонды жабын фермасы; 3 — фермотасығыш; 4 — жабын тақтасы; 5 – жабын тақталары қоймасы; 6 - жебелі жүккөтергіш кран кран мен қабырға арасындағы кассеталарға, кран артына, кранның екі жағына орнатады. Панельдер әдетте терезе жақтауларын орнату және элементтер арасындағы жіктерді бітеу процестерімен бірге көрші тіректер аралығындағы барлық биіктікке ілінеді (6.50-сурет). Қабырға панельдерінің ілмесі қаңқа элементтерінің монтажынан бір қабаттан кем қалмағаны жөн. Тіректерді (әсіресе көпқабатты) орнату және дәлдеу - аса күрделі монтаждау операциялардың бірі болып табылады, сондықтан бір қабатқа дара тіректерді, ал екі-үш қабатқа топтық кондукторларды қолдану ұсынылады.

Қаңқа элементтерін қабат бойынша жинау қажет. Әр қабатқа тіректер орнатқанға дейін төменде тұрған тіректердің басына бұрамалар көмегімен кондукторлар бекітіледі. Кранмен көтерілген тіректі

кондуктор қамытына кигізіп, төменде тұрған тіректер басына баяу түсіреді (6.51-сурет). Орнатылатын және төменде тұрған тіректердің өстестігін қамтамасыз етумен, кондуктор бұрамалары арқылы тіректер жобалық қалыпқа келтіріледі. Оларды тігінен кондуктордың жоғарғы бұрамалары арқылы дәлдейді.

Тіректерді тік күйге дәл келтіру екі білік бойынша теодолитпен бақыланады. Дәлдеуден кейін тіректердің бірінші қабат- ярус ригельдерін салуды және ригельдер мен тіректердің (6.52-сурет) төсейтін бөлшектерін пісіруді бастайды. Ригельдерді орнату және олардың түйіндерін пісіріп, монолиттеп болған соң, баспалдақты алаң элементтерін монтаждау және жабын тақталарын салуды бастайды. Алдымен тіректер аралығына керетін тақталарды, одан соң негізгі және аралық тақталарды салады. Барлық тақталар ригель6.51-сурет. Жалаң кондуктордың көмегімен төменде тұрған тірекке тіреу орнату: 1 — тіректерді монтаждауға арналған қармау; 2 — жалаң кондуктор; 3 — монтаждалатын тірек; 4 — арқан

Сур. 6.53. Жабын тақталарын монтаждау: а — керме тақталарды орнату; б — қатарлық тақта орнату; 1 — арқан; 2 — қоршау; 3 — тірек; 4 — керме тақта; 5 — ригель дерге нық жабыстырылады және арасындағы жіктер бетонмен бітеледі. (6.53-сурет). Тірек жіктері пісіріліп, ригельдер төселіп, пісірілгеннен кейін, керме және негізгі жабын тақталар төселгеннен кейін ғана кондукторларды келесі позицияға ауыстырып қоюға болады. Жинамалы арақабырға қолданған жағдайда, соңғылары қатарлық жабын тақталарын төсегенге дейін орнатылады.

Топтық кондуктор қаңқаны ұзындығы 18 м дейінгі, 6 х 6 м торкөз бойынша орналасқан тіректермен бірге жинауға арналған. Ол аралары ферма түріндегі белдікпен төрт деңгейде байланысқан төрт бағанадан құралады. Кондуктор екі қабаттың ригельдерін төсеу және пісіру кезінде жұмысты орындауға ыңғайлы және қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін бұрылу алаңдарымен, айналма мінбелермен жабдықталған. Одан басқа, кондуктор бағанасында екі қатар қамыт бекітілген. Төменгі және жоғарғы қатарлар дәлдеу және орнатылатын тірекке сәйкес төменгі және жоғарғы жақтарын уақытша бекіту үшін қызмет етеді. Тіректің жоғарысы шамамен екінші қабат деңгейінде бекітіледі. Кондукторда оны бұрын монтаждалған құрылмаларға бекіту үшін сүйемелер болады, сондай-ақ арақабырғаларды дәлдеу және уақытша бекіту үшін бұранды қысқыштар болады. Кондуктор салмағы шамамен 5 т. Топтық кондукторларды келесі ретпен қолдану арқылы қаңқаны монтаждайды: кранның көмегімен кондукторды монтаждалатын қабатты жабуға алып береді, ағаш төсемдерге орнатады және әрқайсысының ұшында ілмегі мен фаркопф (төсемдік муфт) бар монтаждалған құрылмаларға төрт сүйем көмегімен бекітеді. Іргетас тостағаншасына тіректерді орнату кезінде кондукторды іргетас ілмектеріне бекітеді, ал кондукторларды жабуға орнату кезінде – ригельдерді монтаждау ілмегіне (6.54-.сурет) бекітеді.

6.54-сурет. Топтық кондукторды қолданумен құрылманы монтаждау реттілігінің схемасы: а — кондукторды орнату; б — тіректерді монтаждау; в — төменгі қатар ригелін монтаждау; г — керме тақталарын жинау; д — жоғарғы қабат ригелін монтаждау Орнату алдында тіректерді жұмыс қалпына бұру және жұмыс алаңдарын, төменгі және жоғарғы қамыттарды тоқтату қажет. Тірек төменде тұрған аумаққа кранмен беріледі, монтаждаушылар оны қабылдап алады, кондуктордың ашық қамытына кіргізеді, төменде тұрған тіреке немес іргетас тостағаншасына түсіреді, одан кейін қамыттарды жабады. Қамыттардың қысқыш бұрандалары көмегімен тіректі уақытша бекітеді және нығыздайды. Оны өзара перпендикуляр біліктері бойынша теодолит көмегімен дәлдейді. Дәлдеу процесінде тірек қалпын қамыт бұрамалармен ретке келтіреді. Тіректер орнатылған соң олардың бекітпесін кондуктор қамытымен шешеді, алдын ала нүктелік пісіру жүргізеді, ригельдерді жинап, олардың жіктерін тірекпен бірге пісіреді, керме тақталарды ригельдердің кіргізетін бөлшектерімен жинайды және пісіреді, тірек жіктерін биіктік бойынша пісіреді, негізгі жабын тақталарын (кондукторсыз ұяшықтағы) жинайды және пісіреді. Бұл жұмыстардың негізгі бөлігін топтық кондуктор төсемінен орындайды. Бір қабат биіктіктегі тірек жіктерін пісіру аяқталған соң кондукторды жабу үшін келесі ұяшыққа ауыстырады; кондукторды қабатқа жылжыту әдетте шығырдың көмегімен жүзеге асырылады. Кондукторды қабаттан қабатқа мұнаралы кранмен жиналған түрінде қайта қояды.

Бағаналар арасында үлкенаралық жабындары бар ғимараттар (спорттық, ойын-сауық, сауда, құрастыру және жөндеу цехтары) жер үсті бөлігіне жекеше әзірленген технологиямен тұрғызылған, жекеше жоба бойынша салынған бірегей ғимарат болып табылады. Жерүсті бөлігіне құрылыс құрылымын жүргізер алдындағы циклды жұмыстар, сонымен бірге, әрлеу, арнайы жұмыстар және жабдықтарды монтаждау осы жұмыстарды азаматтық және өнеркәсіптік ғимараттарда орындау әдістеріне ұқсас әдістермен жүргізіледі. Жеке, тек үлкенаралықты ғимараттарға ғана тән технологиялар жерүсті бөлігіне тұрғызу және нақтырақ айтқанда, салмақ түсірілетін құрылыс құрылымдарын монтаждау кезінде әзірленеді және қолданылады. Ғимараттардағы үлкен аралықтар (40м артық): арқалық, жақтаулық, аркалы, кеңістіктер құрылыс құрылымдарының жүйесімен

құрылады (күмбездер, қатпарлы және мембраналы жүйелер, керме жүйелер, құрылымдық жабындар). Әрбір үлкенаралықты ғимараттың (құрылыстың) бірегейлігі аралықты құрылыс монтажының ресми топтастыру технологиясының болмауымен түсіндіріледі. 6.24-кестеде жабын элементтерін монтаждау үшін жүккөтергіш машина және арнайы құрылғыларды таңдау, монтаждау кезектілігі және құрылмаларды жобалық қағидатпен орнату әдістері негізге қойылған. Арқалық жабындарды аралық құру, рамалы құрылма ригельдері, толық жиналғандары жобалық қағидатқа бір сериямен шығарылған кранмен орнатылады. Кранның (мұнаралы, өздігінен жүретін жебелі, мосылық кран) жүк сипаттамасы монтаждау талаптарына сай болуы қажет: жүккөтергіштігі, жебе шығымы және көтеру ілмегінің биіктігі талапқа сай қамтамасыз етілуі қажет. Егер жабынның аралық элементінің салмағы бір кранның жүккөтергіштігінен артық болса, бұл құрылманы бірге жұмыс жасайтын екі немесе үш кранмен монтаждау мүмкін. Төрт бағанға құрылмалы жабынды өздігінен жүретін жебелі екі кранмен монтаждау технологиясы жеткілікті.

6.55-сурет. Құрылымдық жабынды монтаждау: 1 — жерде жиналған тақта құрылымы; 2 — уақытша тірек; 3 — МКП- 40 краны; 4 — жабын құрылымын жобалық қағидатпен орнату; 5 — МКП-25

дәрежеде (6.55-сурет) қолданылған. Құрылымдық жабын жерде жиналады; алдымен тірек-капителдерін монтаждау үшін екі кранмен көтеріледі, одан соң екі кранмен жобалық қағидатта монтаждалады. Үлкен аралықтар (100... 180 м) және аралық құрылмалардың жалпы салмағы кезінде (арқалықтар, аркалар, жүз тоннадағы жақтаулық құрылмалар), оларды монтаждау монтаждалатын элементтердің шеттеріне уақытша аралық тіректер орнатумен бөлек жүргізіледі. 6.56- суретте жақтаулық құрылмалар мен аркаларды сериялы крандармен уақытша аралық тіректер орнатумен элемент бойынша монтаждау схемасы келтірілген. Тіректер ғимарат ұзындығы бойынша бірнеше аралық құрылмаларды монтаждау үшін қолданылатындай, стационарлық немесе жылжымалы болуы мүмкін. Едәуір биік болып келетін уақытша тіректерге аса күрделі инженерлік имаратты қажет етеді және олар алдын ала әзірленген жоба бойынша дайындалатынын ескеру қажет. Үлкенаралықты жабындарды монтаждау мысалдарының анализі көп жағдайда 6.24-кестеде келтірілген технологиялық шешім – түрлі әдістердің үйлесуі тиімді болатынын көрсетеді.

Қыста жіктерді бітеу, әсіресе есептеу күшін қабылдайтын жіктер, монтаждау процесінің жауапты жұмысы болып табылады. Қыс уақытында жіктерді бітеудің қызусыз, қызулы және аралас әдістері қолданылады.

Қызусыз әдіс бетонды аязға қарсы қоспалармен қолдануға негізделген. Негізгі кемшіліктері осы тәсілі болып табылады, айтарлықтай ұзақтығы беріктігінің арту шектеулілігі, оны қолдану түйіскен жерлеріндегі бар ашық металл бөлшектері, ылғалдылығы жоғары және агрессиялық орталарда Бұл әдістің негізгі кемшіліктері беріктігінің едәуір ұзақтықпен өсуі, ылғалдылығы жоғары және агрессиялық орталарда ашық металл бөлшектері бар жіктерде оны қолданудың шектеулілігі. Бетонды жылумен өңдеу электродты, инфрақызыл, индукциялық қыздырумен, сондай-ақ қыздырушы кассеталардың көмегімен қыздыру арқылы орындалады. Бетондауға дейін жіктер қалыпты температураға дейін қыздырылу қажет. Қыс уақытында металл құрылмаларды монтаждау кезінде жұмыс жүргізу қауіптілігін азайтудың барлық шаралары қолданылу қажет. Қоршаған орта температурасы -25 °С төмен кезде екпінді әрекеттерді қолдануға болмайды. Металды ию және түзету үшін оны алдын ала қыздырып алу қажет. Климаты ыстық аймақтардағы металл құрылмалар жоғары температураға дейін қыздырылады және едәуір температуралық қисаюларға ұшырайды. Табақты құрылмаларды жинау ең үлкен қиындық пен еңбек сиымдылығын береді. Мұндай жағдайларды әдетте екі тәсілмен жүзеге асырады: алдымен бөлек табақтарды немесе жіберілетін бірліктерді арнайы қабырғаларға жинайды және монтаждау блогіне пісіреді, одан кейін келесі жинауды жүзеге асырады.

Монолитті темірбетоннан ғимарат тұрғызу құрылма шешімдерін оңтайландыруға, кесілмеген кеңістіктік жүйелерге өтуге, элементтердің бірлескен жұмысын ескеруге және олардың қимасын төмендетуге мүмкіндік береді. Монолитті құрылмаларда жіктер мәселесі оңай шешіледі, олардың жылутехникалық және оқшаулау қасиеттері артады, пайдалану шығындары төмендейді.

Құрастыру әдістеріне және бетон мен темірбетоннан құрастырмалар жасау тәсілдеріне байланысты әрі қарай төмендегідей беріледі: Мұндайда бетон қоспасын төсеу негізгі процесс болып табылады, қалған жұмыстардың барлығы соған бағынады.

Қалып берік әрі төзімді, құрылма формасын, бетон бетінің сапасын дұрыс және негізгі қабілетте, тез жиналатын және бұзып алынатындай, арматураны орнату, бетон қоспасын төсеу және нығыздау кезінде қиындық тудырмайтындай болуы қажет (6.25-кесте).

6.25-кесте жалғасы

6.25-кестенің соңы

Таспалы іргетастардың қалпын іргетастарды топырақта бөлген соң орнатады. Қалып үшін ұсақ және ірі өлшемдегі қалқандар, белағаштар, ұстағыштар және бекіту бөлшектері қолданылады (6.58- сурет). Тұрақты көлденең қималы іргетастар үшін алдымен жоспардағы орны мен іргетастың төмендік белгісін анықтайтын шамшырақтар орнатылады. Іргетастың екі жағына 3...4м соң шамшырақ қалқандары орнатылады және оларды уақытша сүйемелер мен тіректерге бекітеді. Шамшырақ қалқандарының арасы олардың арасына қалқандардың еселенген саны орнатылатындай болуы қажет. Шамшырақ қалқандарын ұстағыштармен біріктіреді. Ұстағыштарды қалқанға кермелі ілмектермен бекітеді. Қалқандардың орнықты болуы үшін ұстағыштарға бұрамалы домкраты бар инвентарлық сүйемелер орнатады, олардың көмегімен шамшырақты қалқандардың түзулігін дәлдейді. Шамшырақ қалқандарының арасындағы берілген өлшемді сақтау үшін оларды сыналы қысқыштармен бекітетін тіректермен жалғастырады. Қалған қалқандарды шамшырақтылар арасында кермелі ілмектер немесе серіппелі қапсырмалармен ұстағыштарға бекітеді. Бетондауға ыңғайлы болу үшін қалыпты жұмыс алаңдары және аспалы сатылармен қамтамасыз етеді.

6.57-сурет. Қалыптың ірілендірілген панелі: а — қалып қалқандарын қосу схемасы; б — қалып сүйемелерін құру; 1 — сыналы құлыптар; 2 — қалып қалқандары; 3 — консольді тіреу; 4 — тірек; 5 — қалып қалқаны

6.58-сурет. Тікбұрышты қималы таспалы іргетас қалыбы: 1 — шамшырақ қалқандары; 2 — ұстағыштар; 3 — іргетас кегіштері, оған қызылмен қауіптерді көрсетеді; 4 — сүйемелер; 5 — инвентарлық сүйеме Едәуір ұзындықтағы таспалы іргетастарды (6.59-сурет) бөлек қармауларға бөледі. Биіктігі 0,2...0,75 м іргетастар қалыбын тақтайшалардан жиналған және кергіштермен бекітілген ағаш қалқандардан немесе

6.59-сурет. Таспалы іргетас қалыбы: 1 — бүйірлік қалқан; 2 — сүйеме; 3 — қазықша; 4 — бастырық және бағыттаушы тақталар жерге қағылған бағандардан жасайды. Тақтайшалар бетін ұстағыштармен, ал ішін кергіштермен қосады (6.60-сурет). Тікбұрышты ұстын негізінің қалыбы екі қос қалқаннан тұрады. Ұстын негізі қалыбының негізгі қабілеті керу және сымды тартумен қамтамасыз етіледі.

6.60-сурет.Тікбұрыштыұстын негізінің іргетас құрылмасы:

Бағаналардың қалыбы келесі жүйелікте орнатылады:

Қалып толық жиналғаннан кейін оны тігінен дәлдейді, темір арқандармен бекітеді және сыналардың көмегімен көлденең белгілер бойынша дәл орнатады (6.61-сурет). Қалыпты ұстау үшін жабындарды бетондау кезінде, телескопиялық бағандар немесе биіктігі 200 мм ағаш арқалықтар жүйесіндегі жабынды ормандар орнатылады. Арқалықтарға қабырға қалыптарының қалқандары немесе арнайы қалқандар қойылады (6.62-сурет). Орнатылған қалыптың күйі бетондау процесінде үздіксіз бақылауда болуы тиіс. Қалыптардың дара элементтерінде күтпеген деформациялар немесе саңылаулар ашылған болса, қосымша бекітпелер орнатып, деформация болған орындарды түзету қажет. Қабырға қалыптары қалқандардан жиналған қатаң екі параллель панельден тұрады (6.63-сурет). Қалыпты монтаждау және демонтаждау мұнаралы кранның көмегімен жүргізіледі. Іріқалқанды қалып ұстап тұрушы элементтермен, қосу және бекіту элементтерімен конструкциялық байланысқан іріөлшемдегі қалқандардан тұрады. Қалқандар бетондау үшін мінбелермен, реттеуші және орнатушы домкраттармен жабдықталады.

Қалқан қаңқаларының қабырғаларында кронштейндерді, сатыларды ілуге және сүйемелерді орнатуға арналған саңылаулар бар. Қалыпты монтаждау үшін маяк тақтайшаларын бетондалатын құрылманың барлық контуры бойынша төсеуден бастаған жөн. Тақтайшаның ішкі қыры бетондалатын қабырғанығ сыртқы қырымен сәйкес келуі тиіс. Маяк тақтайшалары дәлденген соң, оларға ашық

6.62-сурет. Монолитті жабындарға арналған қалыптың құрылымы: 1 — үштаған; 2 — телескопиялық бағана; 3 — унивилка; 4 — арқалықтар; 5 — қалып қалқандары бояумен іргетас қалқандарының шектік күйін білдіретін тәуекелдер кескінін салады, одан соң қалқандар қабырға ұзындығы бойынша кранмен монтаждалады. Жоғарғы қабат қалқандары бетондалған қабырғаға бекітілген монтаждау мінбелеріне орнатылады. Қабырға қалыбы екі кезеңмен орнатылады: алдымен қабырғаның бір жағындағы қалып қабаттың бүкіл биіктігіне монтаждалады, арматура орнатылған соң, екінші жағының қалыбы монтаждалады.

Арматуралық жұмыстар өздігінен жасалатын екі жұмыс операцияларынантұрады: арматураларды дайындау және орнату. Арматураны дайындауды

6.63-сурет. Қабырға қалыбы: қалып жұмыстарын бастаудан бұрын және оны қалыпты орнату қажетіне қарай салу қажет. Арматуралық болат құрылыс алаңына бөлек сырықтар немесе орамдар, дайын рулон және тегіс дәнекерлеу торлары түрінде, ірілендірілген құрастырмалы элементтер күйінде келеді (6.26-кесте).

Арматураның қолданылуы 6.27-кестеде берілген.

6.26-кестенің соңы

Арматуралық сырықтарды дайындау келесі операциялардан тұрады: арматураны түзету, тазалау, кесу, ию және жіктерді пісіру. Арматуралық сырықтарды қосудың негізгі әдісі – электрмен пісіру. Ол арматураны дайындау және монтаждау, арматуралық сырықтарды жапсарлау, қаңқаларды жинау кезіндеқолданылады. Құрылыста негізінен түйіспелі жапсарлы электрмен пісіру қолданылады, мұнда арматура сырықтарының ұштары басқа металды қоспай тікелей пісіріледі. Арматураны монтаждау белгіленген қалыптың өлшем сызбалары бойынша мұқият тексерілген соң, сондай-ақ оның беріктігі мен төзімділігі тексерілген соң басталады. Арматураны құру кезінде бетонның қорғаныс қабатының қалыңдығын және арматура сырықтары арасындағы тиісті қашықтықты қамтамасыз ету қажет. Арматуралармен жұмыс жасау кезінде берілген қорғаныс қабаты қалыңдығын қамтамасыз ету үшін қалыпқа қалыңдығы қорғаныс қабатының қалыңдығымен тең болатын бетонды төсеме-білеулер орналастырады. Бұл төсемелер бетондаудан кейін бетон бойында қалады. Арматураны орнатқан кезде, өзектердің арасындағы қышықтық өзек диаметрінен кем болмауын және барлық жағдайларда 20 мм кем болмаун қадағалау керек. Өзектердің арасындағы қашықтықты сақтау әр өзекті бетонмен цементпен бүркеуді қамтамасыз етеді, ол бетон мен арматураның бірлесіп жұмыс істеуіне қажет. Арматураны орнатуды іргетастан бастайды. Арматуралық пісірілген торларды кранның көмеггімен бетондық немесе ұсақтас төсенішіне қазаншұнқырға түсіреді. Торға тік өзектерді немесе тапалдарды пісіріледі, оларға кейін бағанның арматурасы бекітіледі. Бағананың қанқасы қалыптың төртінші ашық жағынан бекітіледі, немесе бүкіл қанқа толықтай жиналған қалыптың ішіне түсіріледі, немесе қанқа қалып орнатылғанға дейін түсіріледі. Бағананың арматуралық қанқасын қалып ішіне орнатылғаннан соң, баған білдіктері бойынша түзетіледі. Бетонның қорғау қабатының қалындығы бағана периметрі бойынша тексеріледі. Одан кейін қанқа өзектері мен іргетастағы арматуралармен өзара біріктіріледі. Сүле мен арқалықтардан кейін арматураны бірнеше әдістер арқылы орната беруге болады. Дайын пісірілген қанқалар кран көмегімен орнатылады. Сүле мен арқалықтардың қаңқаларын сол жерде арқалық қорабының үстінде немесе қораптың түбінде ұстатуға немесе пісіруге болады. Плитаның арматурасы екі пісірілген тордан тұрады, олар құрылыс басына бумамен жеткізіледі. Бумалар плитаның ұалыбы бойынша жайылады. Торлар өзара ұштастыру немесе пісіру арқылы қиыстырылады.

Бетондық қоспаны жасаудың негізгі шарасы болып оының құрамдас бөліктерінің механикалық араластырылу процесі болып есептеледі. Бетондық қоспа, әдетте, зауыттарда бетонды қоспалаушы машиналарында орындалады, олар келесідей негізгі топтарға бөлінеді (6.28-кесте). Бетондық қоспаны дайындау орнынан құю орнынан шамадан асырмай немесе шаманың шағын ғана асуын мүмкін етіп тасымалдау қажет, төмендегідей ережелерді сақтай отырып:

Қоспаның талап етілген қозғалысы қамтылатындай сырт температура мен пайдаланылатын цемент сипатын ескере отырып құрылыс зертханасы тасымалдаудың ұзақтық шегін белгілейді. Бетондық қоспа қсыпайдалану орнына дайын түрде (тауарлық бетон) авто өзі аударғыш және автобетонтасығыш машиналарымен немесе құрғақ (толтырмалар мен цементпен дозаланған) түрінде - автобетондықоспалаушылармен жеткізілуі мүмкін. Автобетонды қоспалаушы, ол автокөлікке орнатылған шасси ретіндегі гравитациялық қоспалаушы. Қоспалаушы барабанында, барабан айналу кезінде қоспаның араластырылуын және барабан кері айналған кезде дайын бетондық қоспаны түсіретін шұралы бар. Құрғақ қоспаны тасымалдау барысында, машина жүргізушісі құю орнына жетуге 5 ...10 минут қалған кезде қоспалаушы барабанның айналатын механизмін қосып машинаға монтаждалған күбішеден мөлшерленген су порцияларын береді. Авто өзі аударғыш және автобетонтасығыш бетонды қоспаны тікелей құю орнына немесе эстакададан жүк түсіретін бункерге аударады. Авто өзі аударғыш машиналардын бетон қоспасы ерекше құрылғыларға түсірілуі мүмкін, мысалы бұрма қауғаға, жүк көтергіш механизмдер арқылы қоспа бетондау орындарына беріліп құйылады. Үлкен көлемді бетондық жұмыстар автобетонсорғыштары арқылы өндіріледі (сур. 6.64). Бетондық қоспаны құймай тұрып арматура мен қалыпты жақсылап тексеріп шығу қажет.. Бетонды еркін түсіру биіктігі әдеттегі бетон үшін 3 м жоғары болмау қажет, ал ірі боқылдақ бетон үшін 1 м аспау қажет. . Бетон берендігін арттырудың қажетті жағдайлардың бірі, ол қоспаны тығыздау..

Діріл барысында қатты бетондық қоспаларда қимыл әрекетімен қамтылады, жақсы тығыздалады да қалып формаларына құйылады. .. Құрылыста көбінесе электр механикалық дірілдегіштер кеңінен таралған (6.29-кесте). Бетондау барысындағы жұмыс жіктері бетондау үзіліп жасалған кезде болады. Ескі және жаңа бетондардың шиеленісуі құрылғының беріктігіне әсер етпейтіндей орындарында болу қажет. Бағанатарды бетондау барысында жіктер арқалықтың төменгі жағында, іргетастың үстінгі жағында қалдырылу мүмкін. Бетондау процессінде арқалық бойының үштен орта бөлігінің шегінде жік қалдыру мүмкіндігі жойылады. Арқалық пент плиталарды бетондау барысында жік тігінен орналасу қажет. Жік салу үшін тақтай толықтау плита қалындығы бойынша немесе арқалық биіктігі бойынша орнатылады Ескі бетон мен жаңа бетонды салу орны жаңа бетонды салмай тұрып жақсылап қоқыстан, шаңнан және пайда болған цементтік қабыршақтан тазартылу қажет.

Жік жақсылап жуылады, ал цементтік қабыршақ металлды щеткамен тазартылады. Жаңа менк ескі бетонның жақсылап ілінісуі үшін орны тегіс болмау нұсқауланады, ол үшін кертіктер жасалады. Ірі ауқымдарды бетондау барысында жіктерді қалдыру орындары алдынаала жобаланады. Үлкен ауқымдар бетондалған кезде жіктер доңес немесе ойық ретінде қалдырылады. Жік орнына ескі мен жаңа бетонға кіріп тұратын қысқа болатты өзектер салынады. Бетондаудың технологиялық процессі элементтері болып табылатын жұмыс жіктерін жайластырудан басқа, температуралық және деформациялық (шөкпелі) жіктер жайластырылады. Температуралық жіктерде темірбетонды құрылғылар орнатылады, олар температураның өзгеруіне байланысты ұзындығын өзгерте алады. Температуралық жік ғимарат бөліктерінің іргетаспен бірге биіктігі бойынша еркін шөгу тереңдігін қамтамасыз етеді.

Бетон қимыл-қозғалысы жоғары болу барысында суперпластификаторларды қосып құю әдісімен пайдалануға болады, олар бетонның құйылмалық көлемін арттыра түседі де қалыпқа құюды ыңғаландырады, яғни үлестіру мен діріл арқылы тығыздау қажеттілігі жойылады. Бұнда, гравитациялық күштер арқылы қоспа қалыпты толықтай толтырады. Әдіс цемент шығынын азайтуға мүмкіндік береді де бетондалатын құрылғылардың сапасын артттыра түседі. Бөліп бетондау әдісі - қалыпқа ірі толтырма (ұсақ тас) бөлектеліп салынады, кейін қалыптың бос орнындарын толтыратын цементтік- құмды қоспа салынады. Бұл әдіспен темір бетонды резервуарларын құру барысында, ағынды сулардың қарқынды түрде ағу жағдайында бетондау барысында пайдаланылады. Торкреттеу әдісі – өнделетін бетонды бетке цемент-пушка арқылы цементтік-құмды қоспа салынады немесе бетондық шприц-машина арқылы (бетон шашырмасы) бетондық қоспа салынады. Торкреттеу әдісін бетонның суға қарсы төзімділігін арттыру мақсатында пайдаланылады. Бұл әдіспен бетонды және темір бетонды құрылымдардың, темір бетонды ауқымдық құрылыстардың пішіндерін өзгерту бойынша ақаулар түзетіледі, сонымен қатар жұқа қабырғалы құрылымдар.

Қыс жағдайында бетонның қатуы үшін, ол қалыпқа жылы бетінде салыну қажет, сонымен қатар оның барлық бөліктерінің тепературасы болымды болу қажет. Қыс жағдайында бетонның тез қатуы үшін жоғары белсенді цементтер пайдаланылады, суды жылытады да бетон толтыртолтырмаларын салады, бетон құрамына химиялық қосындыларды (хлорлы тұздар), яғни қату температурасын төмендететін, қатуды үдеткіштерді қосады. Қалып арқылы жылудың жоғалтылуын азайту үшін қалып жылытылуы мүмкін. Бетонды қатырудың ең нәтижелі әдістері, ол, электр энергиясымен, бумен, жылы ауамен бетонды жасанды түрде жылытылуы.

Монолиттік құрылымдардың көлемі жобалық мөлшерлер бойынша анықталады.

Монолитты темір бетонның көлемін анықтау барысында жеке құрылымдар үшін ерекшеліктерге назар аударылып отыру қажет (6.30- кесте).

Бұндай шараларды өткізіп отыру үшін жұмыстардың өндірілуін жүйелі түрде қадағаланып отыруын қатамасыз ету қажет, қажетті жағдайларда лайықты талдаулар, зерттеулер және зерделеулер өткізілу керек, және өндіріс пен жұмыс сапасын қадағалау бойынша белгілі техникалық құжаттаманың жүргізілуі қажет.

Бетонның сапасын тексеру процесі төмендегіден тұрады:

Бетонның бекемдігін тексеру барысында, міндетті түрде оның үлгілері тығыздыққа тексерілу қажет. Бетондау орындарында дайндалған ақырғы үлгілер құрылымдардағы цементтің қату жағдайларына ұқсас жағдайларда сақталу қажет. Бетондардың, бетондық және темір бетондық жұмыстардың сапасын бақылау нәтижелері лайықты құжаттарға еңгізілуі қажет (актлер, журналдар).

Импульстық әдіс бетонның физико-механикалық қасиеттерін білуге көмектеседі. Оның әрекет ету әдісі, ол зерделенетін элементке сәулелендіргіш арқылы қысқы акустикалық дабыл жолданады. Дәл сол уақытта шағын секунда өлшегішіне де дабыл жолданады, ол уақыт есебін жүргізе бастайды. Элементтің қалындығы мен одан толқындардың өту уақытын біле тұрып бұл материалдағы дыбыс жылдамдылығы есептеледі, кейін оның бекмдік шегі анықталады.

6.65-cурет. Монолитті қанқаны орындаудың рұқсат етілген ақаулары Элементтің қалындығын, одан толқындардың өту уақытын біле тұрып сол материалдағы дыбыс жылдамдылығы анықталады, кейін оның бекемдік шегі анықталады. Бетоннан, темір бетоннан орындалған құрылымды элементтердің қабылдануы бетонның жобалы бкемдегіне жеткеннен кейін жүзеге асырылады.

Жұмыстарды қабылда келесіні белгілеу қажет:

Қалыпты жерден немесе жабындыдан 8 метрлік биіктікте тіреп тұрған баспалдаққа төселген жұмыс төсенешітерінен бекітіледі. Арматураны түзету және оны кесу тек қана жұмыс орындарынан және өткелдерден 3 метрлік қашықтықта орналасқан қоршалған алаңда жасалуы мүмкін. Пісіру жұмыстарына тек қана лайықты дәнекерлеуші мамандығы бар тұлғалар ғана қатынаса алады.

Дірілдегіш қалыбын жұмыстарды бастамай тұрып оталдырып қою қажет .

Даналанған материалдар үшін ағаш негіздер пайдаланылады (тұтас және сиретілген), кесектерден, сырықтардан және тақтайлардан. Төбе жабындысы үшін негіздер ғимараттар шатырынан жоғары (парапеттік қабырғалар құбырлар, шахталар), тік, көлденең және көлбеленген төбелеріне жайғастырылады. Қандай материалдардан жасалғандарынан қарамастан негіздердің беттері тегіс және майспаыйтындай болу қажет . Төбеде судың жиналуы мүмкін болатындай ойықтар мен еңістер болмау қажет. Біртұтас ағаш негіздер асбестоцементтік табақтар астына салынады, металлды жабынқыш пен битумдық жабынқыш астына. Қимасы 50 х 50 мм кесекті және қимасы 50 х 200 мм тақтайлы сиретілген ағаш негіздері толқынды асбестоцементтік табақты, табақты болатты, жабынқыш жаппалардың және ағаш бұйымдардың астына жайғастырылады. Оқшаулау қабаттарды жайғастыру алдында негі құрғақ, шаңсыз болуқажет, онда дөнесшелер, атыздар және басқа да тегіс еместіктер болуы мүмкін.

Төбе жабындыларын жайғастыру үшін келесі жаппалық материалдар пайдаланылады: негізді (картон негізді, шыныматалар, шынылыкиіз және басқ.), толтырма қосылатын кез келген ұстастырғыштардан жасалатын негізсіз (изол мен полимерлік материалдар).

Құрылымы бойынша материалдар жабынды және жабынсыз болады.

Толтырма (минералды, құмды немесе тасты құрамды)қосылған баяу балқитын ұстастырғыштарды (битум) негіздің екі жағына жайластыру арқылы жабынды материалдарын жасайды. Жабынсыз материалдары негіздерді ұстастырғыштармен сіңіру нәтижесінде пайда болады. Бумалық материалдарды жабыстыру үшін мастика пайдаланылады.. Пайдалану әдісі бойынша мастикалар ыстық, жартылай ыстық және суық, қарамайлы ыстық болады. Мастипкалар ұстастырғыштармен толтырылған, ал суық мастикаларға еріткіш те қосылады.

Тұтастырғыш процесін бастамастан буоқшаулау қабат қоқыстан, шаңнан тазартылу қажет, ал қажет болған жағдайда кептіреді. Цеменнті құмды ерітіндіден жасалатын тұтастырғыштарды жайғастыру барысында 6 м қашықтықта темепературалық – шөгу жіктерін жасайды, асфальтты-бетонды тұтастырғыштар темепературалық–шөгу жіктермен 4 х 4 алаңдарына отырғызылу қажет. Жіктер қалындығы 10 мм-лі тақтайшаларды орнату арқылы жасалады, кейін олар алынады, ал жіктер орындарына битумдық мастика құйылады.

6.66-сурет. Маяк төрткілдештері бойынша тұтастырғыштарды орнату: а — цементті-құмды ерітіндіні тегісту; б — бұрыштарддағы ерітіндіні тегістеу үшін жартылай үккіш; 1 — маяк таяқшасы; 2 — тұтастырғыштық жаңа тілмегі; 3 — ереже; 4 — ерітінді үшін жәшік; 5 — дайын тұтастырғыш; 6 — мак таяқшалары алынғанан кейін толтырылатын аралық тілмектер. Цементті-құмды тұтастырғыш келесідей жайғастырылады. Нивелир бойынша маяк таяқшалары орнатылады 1, негізі шаңнан тазартылады да қажет болған жағдайда кептіріледі. Цементтік-құмды тілмекті екі жұмыскер жайғастырады, отырғызылған ерітіндіні күрекпен тегістейдң де, бұлталақ қимылдар арқылы ережемен 3 немесе жартылай еккішпен ерітінді бетін жазып өтеді. Егер ережемен бір рет өткеннен кейін жазылмаған жерлер қалып қоятын болса, жазықтау қайталанады. Тұтастырғыш тілмектер 5 2 м-ге дейінгі енмен және алдында отырғызылған цемент кепкеннен кейін кезекті түрде орындалады (6.66-сурет). Дөнестелген конструкциялардың тік беттерінің тұтасу орындарында 100%-ға дейін еңкейтілген (45° бұрышында), биіктігі 100 мм кем болмайтындай өтпелі кемершелері құрылады. Асфальтты бетонды тұтастырғыш 20 % еңкею бұрышы қамтылып құйылған немесе тығыздалған құмды асфальттық бетонмен жайғастырылады. Монолиттік органикалық емес, сонымен қатар плиталық қатты жылытқыштар бойынша және момлиттік бетон бойынша қалындығы 15...20 мм-ік тұтастырғыштар жасалады, қатты емес плиталық жылытқыштар бойынша – 20...30 мм .

Бумалы кілемді жайғастыру алдында негізді қоқыс пен шаңнан тазарту қажет. Бумалы гидро оқшаулау кілемді төсеуің асылма ернеулерді орнатудан басталады да төбе жабындысының төмендеген жағынан бастап жоғартылған жаққа қарай жайылады. Барлық жабындылы бумалы материалдар ыстывқ немесе суық мастикаға жабыстырылады, ал жабындысыз материалдар тек қана ыстық мастиаға отырғызылады. Бумалы кілемдердің саны төбе жабындысының еңістерінен байланысты: еңіс 10... 25 % болған жағдайда екі - үш қабат жабылады, 2,5... 10%болғанда үш қабат, еңі 2,5 %-ға дейін болса – төрт- немесе бес қабат жабылады. Төбе жабындысының 2,5 %-ға дейінгі еңістері үшін те қана биотабанды бумалы материалдармен пайдалану нұсқауланады— филизол, гидростеклоизол және с.ұ. Төбе жабындысының 15% дейінгі еңістері барысында бумаларды жаю бағыты төбе шатыржалы бойына параллельді түрде жайылады, ал жаппаның еңісі 15 % жоғары болғанда - перпендикулярлы түрде. Ыстық және суық мастикаларға жабыстырылған бумалы материалдар механикалық әдіспен жабыстырылады. Бұл мақсат үшін өздігінен жүретін мәшине – кілем төсеуіш пайдаланылады. Бумалы кілемнің қабаттары кезек кезек қабатталып және барлық қабаттардың жэабыстырылуы бір мезгілде жабыстырылады. Төбе жабындылары ыстық мастикамен пайдалану арқылы жайғастырылса, бумалы кілемнің қабаттарын бір мезгілде жабыстыру нұсқауланады, ал суық мастика пайдаланылса – кезеке кезек қабаттап.

6.67–сурет. Ендерді жылжытып, үш қабатты (а) және төрт қабатты (б) бумалы кілемді бір уақытта желімдеу: 1 — ені 330 мм; 2 — ені 670 мм; 3 — толықмөлшерлі, ені 1 000 мм; 4 — қажетті қалындық; 5 — ені 250 мм; 6 — ені 500 мм; 7 — ені 750 мм Төрт қабатты төбе жабындысын кезек кезек қабаттау әдісі ернеуден бастайды (еңіс15 % дейін болған жағдайда) немесе фронтоннан бастайды (еңіс 20 % атсам болған жағдайда) Каток-жаймалағышы арқылы ені 25 см көлемді төсем, сосын 50, 70 және 100 см төсемдер жайлады. Әрі қарай жабыстыру процесін тұтас төседермен жүргізеді. (сур. 6.67).

Оқшаулау қабаттарды жабыстыру барысында іргелес ендердің - 100 мм айқассалындысын қарастыру қажет . Балқытылып құйылатын бумалы материалдарды жабыстырудың технологиялық әдістері түрлі болуы мүмкін. Жұмыстар келесідей кезекте орындалуы мүмкін. Дайндалған негіз бетіне бес – жеті бума жайылады, бір буманың екінші бумаға сәйкестігі келтіріледі де қажетті айқассалын қамтамасыз етіледі. Кейін барлық бумалардың шеттері бір жағынан жабыстырылады және бумалық материалдың ендері қайтадан бумаланып оралады (қысқы уақытта ендер талай салқындатылған болғанда бұл операциялар қол шілтермен бума бетінің жай ғана қыздырылуымен шектеледі). Бумаларды жайып, негізге газды немесе сұйықты қол шілтермен жабыстырады. Төбе жабындысы жоғарғы жақта орналасқан, 450 мм-ден жоғары парапеттік тақтайшалармен іргелесу орындарында қорғау жапқыш пен төбе жабындысының кілемі дюбельдермен қамдалады, костыльдерден немесе парапеттік плаиталардан жасалған парапеттің жоғарғы жағы төбе жабындысының болатымен өнделеді, арасындағы пайда болатын жіктер герметизацияланады. (6.68-сурет). Тік беттермен іргелесетін орындар үшін флизиолды жаппалық қосымша қабаттаралдын ала дайындалған қажетті ұзындықтағы флизиол кесектерінен орындалады.

Армирленген қабат шыны материалдарынан тұрады: шыныторшыныкенеп, шыны талшық (бұталанған). ТҰтас армирленген қабатты жаймай, армирленген төсеніштермен шектеледі. Мастикалар пен талшықты немесе жұқа ұнтақталған толтырмасы бар битумдық ұстастырғыш қоспалардан жасалады.

6.68–сурет. Төбе жабындысының қалқанға тұтасуы: 1 — құрамды темір бетонды плита; 2 — бу оқшаулау; 3 — жылу оқшаулау; 4 — тегістейтін тұтастырғыш; 5 — негізгі төбе жабындысының кілемі; 6 — материалдың жоғарғы жағын ірі дәнекті сеппесі; 7 — төбе жабындысы материалының қосымша қабаттары; 8 — жапқыш; 9 — саңылаусыздандыру мастикасы; 10 — дюбелдер; 11 — мырышпен қапталған төбе жаппалық болат; 12 — доймықтар; 13 — қабырға; 14 — төсеме бояу Мастика бүріккіш арқылы себіледі. Кесектеліп кесілген шыныкенеп кілемге жағылған мастика үстіне жайғастырылады, мұнда шыныкенепті жабыстыру барысында мастиканың үстін қосымша жақсылап сумен бүруц қажет. Плиталық негіздер мен тұтастырғыштар битумды ұстастырғыш ерітіндісімен тегістеледі. Дөңестелген немесе төбе жабындысы үстінен өтетін құрылымдармен тұтасы орындарында Негіздердегі деформациялық жіктерге, жарықтар пайда болатындай орындарға шыны материалды жолақтары жабыстырылады. Жолақтар 50... 80 мм енді жіктің бір жағына ыстық немесе суық мастикамен жабыстырылады. Жұмыс ендтерден, науалардан, ернеулерден, суқабылдағыш шұнқырлар орналасқан төмендетілген орындардан басталады. Негізгі мастикалық гидро оқшщаулағыш кілем ендовтарда (1 500.2 000 мм ені бойынша) жайғастырылғанша екі шыны кенеппен немесе шынытормен армирленген төсенішпен екі мастикалық қабатпен нығайтылады. Битумдық мастикамен орындалған негізгі төбе жаппалық кілем келесідей ережелердің қамтылады.

6.69-сурет. Мастикалық төбе жабындыларын орнатқан кезде шыныкенеп ендерін жайып салу: 1 — негізі; 2 — топырақты негізі; 3, 5, 6 — шыныкенептің бірінші, екінші, үшінші қабаттары; 4 — мастика; 7 — қиыршық тасты қорғау қабаты.

Астаушалар мен ендовтар металлды табақактармен немесе науалы бөлшектерменжайғастырылады, олар төменнен бастап 150 мм айқассалынмен жайғастырылады. Тік беттермен іргелесу орындары металлды табақтармен жабылады.

Төбе жабындысы бойынша жүру үшін ені 80 см ағаш өтпелдер құрылады. Ас бестцементтік табақтарды отырғызудың екі таралған әдіс бар: алдыңғы қатар табақтарына қарай бір адымға жылжыту арқылы және жылжытусыз . Табақтар тұтастырғыш қатарларда айқассалынның бір жолды еңіс ұзындығы бойынша жылжуы арқылы жайғастырылады. Бұл жағдайда, 2-ші, 3-ші табақтарды орнату барысында жылжыту арқылы жайғастыру барысында бірінші қатардың бұрыштары кесіледі. Нығайтылған және бірыңғайланған бейімнің табақтары, әдеттегідей, бұрыштарының кесілуі арқылы жайғастырылады. Көлденеі табақтардың айқассалындары бір толқынға тең, демек үстем желдерінің бағытында. Асбестцементтік парақтар, шиферлік шегелермен, бұрандамалар мен шұралар арқылы жұқа шайбылы торламаға жабыстырылады. (рсурис. 6.70).

6.70– сурет. Құламаны ВО табақтарымен жабу: а — бойлық жиектерді сәйкестіріп, ВО табақтарын орналастырудың бастапқы деңгейі; б — фронтонды асылманың көлденең кесігі; 1, 2 — ернеулік және керегелі кесектер; 3 — ағызғыш; 4 — қарапайым; 5 — фронтонды; 6 — бұрышты; 7 — шеге; 8 — рәзеңке шайба (жақшадағы цифрлар - құлама ені 58 % төмен болу барысында керегені жайғастыруға қатысты)

Болатты төбе жабындыларын жайғастыру барысында төбе жаппалық болат керегеге отырғызылады, оны жайғастырудың адымы 21 см (білдек бойынша) болу қажет, 50 х 50 мм көлемді кесектерден.

Фальцтар сонымен қатар жалаң және қос болады. (сур. 6.71).

6.73–сурет. Қарапайым жаппа үшін қос бейне Тік фальцтар өзара қатар орналасу қажет және биіктіктері бірдей болу қажет. Әдетте, қатардағы бейнелер астаудан шатыржалынына қарайғы бағытта жайғастырылады. Тік фальцтарда бір құлама аясында төбе жабындысы бір жаққа қарай қайырылады. Бірінші қарапайым жолқтағы бірінші бейнеге қарай екінші бейне жайғастырылады, ол қайырма арқылы біріншіге тұтастырылады және с. ұ. Бейнелер өзара жататын фальцтармен біріктіріледі, оларды тығыздау барысында төсеніш ретінде 5 х 60 мм болатты жолақ пайдаланылады. Құламаға Жабылатын құламаның барлық қарапайым жолақтары шатыржалынынан өткізіледі. Шатырға шығатын барлық қарапаыйм жаппаның тік фальцтарды кіші қайырмаға қарай 80 ...100 мм ұзындыққа жайғастырылады. Кейін, кляммерлермен керегеге қарай тығыздай отырып қарапайым жолақты кіші қайырымға көлденең жайғастырады. Табақтыі әр бетіне екі кляммерден (арақашықтығы 600 мм),керегенің жанындағы кесектеріне шегемен қағадыда (3,5 х 45 мм) кіші қайырым жиегіне қайырып бекітеді. Екінші қарапайым жолақ бірінше жолақтай жиналады, кейін үлкен қайырымы бар жағымен бірінші жолақтың кіші қайырымына қарай жылжытады. Екінші жолақтың кіші қайырымы керегеге кляммерлермен бекітіледі, одан кейін жолақтар тік фальцтармен жалғастырылады.

Жұмыстарды бастамастан диагональдар бойынша құлама ұзындықтарын тексеріп алу қажет, оның тікбұрыштығын дәлеледеу мақсатында, сонымен қатар шатыржалдың, ернеудің көлденеңділігін де, құламалардың тегістігін тексеру қажет. Тегістеуден кейін (қажет болған жағдайда) әрі қарай монтаждау жұмыстарына кірісе беруге болады. Қимасы 32 х 100, 25 х 100 мм көлемді тақтайлардан жасалған кереге нмесе 50 х 50 мм кесектер металлды жабынқышты төбе жаппаның негізі болып табылады, олардың жайғастырылу адымы көлденеі толқынға тең (300, 350, 400 мм). Ендовтарда (құламалардық тұтасы орындарында), өңеш айналасында, мансардтық терезелердің айналасында тұтас керегелік орнатылады. Металлды жабынқыш табағы толқын ойығына керегеге іргелесу жерлерінде бекітіледі. Барлық табақтар әр керегешікке жақсылап тартылып отырғызылу қажет. Тік айқассалындарды бекіту үшін айқассалындар орындарындағы табақтар толқын ойығында өзара қысқа саморездармен (19 мм) бекемделеді (сур. 6.74). Құлама периметрі бойынша бекітілім әр толқынның ойығына орнатылады. Әрі қарай саморездердің шахматты түрде әр керегешікке бекітілуі жүзеге асырылады. Металлды жабынқыштың айқассалын орындарында саморездерді бұрыштап орнатқан дұрыс, өйткені табақтар сондығымен бір біріне жақсы тартыла түседі. Бірінші табақ жайғастырылғаннан кейін қалған табақтар оңға да, солға да жайғастырыла береді. Табақтарды орнату бағытының басты белгісі монтаждаушының ыңғайына қарай таңдау жасауы. Әдетте орнатылу қиғаштықтар жоқ жақтан басталады, яғни қиғаш шатыржалына қарай немесе құламалар арасындағы ендовқа қарай. Монтаждау барысында табақ екінші табақтың бірінші толқынын жабады, капиллярлық арық та жабылады.

6.74-сурет. Металды жабынқыштың кеңірдектенген бүкпелеріне бұрандаларды орнату:

1 — өзі кесетін бұранда; 2 — ағаш керегесі

6.75–сурет. Иілгіш жабынқыштан жасалатын төбе жабындысының құрылымы: 1 — гидрооқшаулау; 2 — ылғалға төзімді шере; 3 — буоқшаулау; 4 — қарсы кереге; 5 — кереге; 6 — тігінде; 7 — буоқшаулау; 8 — итарқа; 9 — жылытқыш; 10 — жылытқыштың қосымша қабаты; 11 — иілімді жабынқыш Көбінде, төменгі жағындағы жабысқыш қабаты бар 1,0 х 0,33 м көлемді табақтармен жеткізіледі. Иілімді жабынқыш астында таза тегіс тқтас негізін ұйымдастыру қажет (кереге), ол үшін бейінді-жоңқалы плита пайдаланылады немесе ылғалға төзімді шере пайдаланылады (кесілген тақтай салу да мүмкін). Қылқанды ағаш түрлерін пайдалану нұсқауланады (6.75-сурет). Төбе жабындысы астының дұрыс жзелдетілуі үшін үш негізгі мәселенің шешімін ойластыру қажет: сырт ауаның кіруі үшін саңылау орнату, төбе жабындысының тарту саңылаулары, ауаның айналымын қамтитын каналдар. Төбе жаппа астының желдендіру құрылымы жаппа астының сырт ауамен жақсылап үрленуін қамтамасыз ету қажет.

Құлама ұзындығы шатыр жалыдан бастап ернеудің соңғы шегіне дейін өлшенеді. Қалқандарды, брандмауэрлы қабырғаларды және негізгі төбені жабу процесімен байланыссыз басқа да элементтердің жұмыстар көлемі бөлек есептеледі.

Төбе жабындысымен пайдалану үнемі назарда болуды талап етеді. Болра болмас пішінін өзгерту жағдайы пайда болса да, ол қиын зардаптарға әкеліп соғуы мүмкін. Төбе жаппалық кілемінде уақытында байқалмаған саңылау жылуоқшаулаутың ылғалдандырылуына әкеліп соғады, сондықтан оны қайта ауыстыру қажет боладыЕгер оқшаулау ауыстырылмаса үйдің ішкі өңдемесі, шатырға орнатылған жабдықтар немесе инженерлік коммуникациялар бүлінеді. Соңында капиталды жөндеу жұмыстарын өткізу қажет етіледі, алдын алу зерделеулер мен дұрыс пайдалану шығындарына қарағанда екі есе шығандалу қажет етіледі.

Еш бір жағдайда бумалы кілем негізінен жұлынуға тиісті емесе. Бумалы төбе жабындысында еш қандай қалындықтар, ойықтар, қабару саңылаулары және жыртылу орындары болмау қажет. Төбе жабындысын жайғастыру барысындағы мүмкін етілетін ақаулар 6.76. суретінде көрсетілген. Мастикалық төбе жабындысы кілемінің гидрооқшаулау қалыңдығы жобамен мүмкін етілген ақаулар белгісінен, яғни ±10 % шамадан аспау қажет. Ондай кілемнің негізбен тұтастырылу бекемдігі де тексеріледі. Егер зерделеу барысында қабарулар, ағындылар, бездер, кеуек секілді қабаттар жзаңадан жөнге келтірілу қажет. Суға төзімділік бағанаасы бірінші жаңбырдан кейін тексеріледі. Суағарларды бекітіп, төбе бетіне су құю арқылы тегіс төбе жабындылары (еңісі 3 %-дейін болса) тексеріледі.

Шатыршы биіктікте жұмыс істеуде сақтандыратын белбеу қолдану керек, ал басын құлап түсетін заттардан қорғау үшін қорғайтын дулыға қолданылады. Жабын үстінде өрт сөндіру мақсатында уақытша өртке қарсы су құбыры жабдығын қарастырған дұрыс. Битумды еріткіш жаттармен араластыру орнынан 50 м радиуста ашық отты қолдануға болмайды.

Ыстық битумды шайырды жұмыс оындарға жеткізу қажетті:

Қысқы жағдайларда орамды және шайырлы жабындар сыртқы ауа температурасы - 200С төмен болғанда қоныстанады. Жабыстырғанша орамды жабын материалдары жылы үй – жайда дайындалып жылы қалыпқа келтірілген ыдымта беріледі. Орамды материалдардан жасалатын жабынды қыста, көбінесе ыстық қарамай мастикасымен бір қабатқа бояу арқылы орындайды. Жылы мезгілдер басталғанда жабын кілем мұқият куәландырылып, қажет болған жағдайда жөндеуден өту керек, содан кейін орамды кілемнің қалған қабаттарын жапсыра беруге болады. Қыста орамды материалдарды төсеу келесі жағдайда болады: тас жолдық бетонды жайғаннан кейін; қыс басталмас бұрын алдын – ала дайындалған кез келген негізге; алдын – ала тегістелген тақта жиналмалы негізгелит. Орамды кілем жапсыру алдында негіз беті жарамды температураға дейін жылытылып, кебу түрде болуы керек. Ыстық битумды битумды шайыр орамды кілемді жапсырған кезде 800С төмен болмауы керек, суық битумды шайырдыкі 700С төмен емес, ал ыстық қарамай шайырының 1400С төмен емес. Шайырды жұмыс орындарға жылылатылған бөшкелер-термостарда немесе гудронаторларда ыстық шайырды шатырға насос арқылы жеткізу арқылы жеткізеді. Ауаның төмен температурасы, сонымен қатар өткіндер немесе шілтелердегі қар мен қызылсу мұзы, материалдары даналы және табақты шатырлы құрылымдарын қиындатады. Бұл жағдайда барлық дайындалу жұмыстары жылы қалыпқа келтірілген шеберханаларда өткізуге ұмтылған дұрыс. Өткіндеу мен торлауды нық қарап, қар мен қызылсу мұзынан тазартады.

Жылылықты сақтау түрлері. Жылылықты сақтау ыстық және суық беттердін, қоршаған ортаға суық пен ыстықты жоғалтудан сақтауға қорғауға қолданады.

Жылылықты сақтау құрылымы негізгі жылылық сақтау қабатынан, қорғаныс жабыны мен бекітпесінен тұрады. Жылылықты сақтау материалдар ретінде асбест, минералды және шыны мақта, диатомит, трепел, керамзит, перлит, вермикулит және олардан дайындалған бұйымдар қолданылады, пеношыны, пено және газды бетон, тығынды бұйымдар, торфоизоляциялық тақталар, ағаш- талшықты бұйымдар, алюминді фольга, жылу сақтағыш пластмасстар. Қорғаныс қабаты негізгі жылылықты сақтау негізгі қабатын механикалық зақымдардан, басқыншылдық ортадан қорғауға арналған. Ол металлдық беттер, шыныпластиктерден, сылақшы ерітінділер, бетоннан болады. Айырушы қабатына тиісу тығыздығы бекітпелері жылылықты сақтау қажетті бекемдігін қамтамасыз етеді. Шайырлы жылылықты сақтауды, жобалы температураға дейін қыздырылған құбыр және құрал-жабдықтар беті бойынша орналастырады. Шайырды оқшалаушы қабатқа қолымен немесе пневможылытқыштармен безектейді. Көп еңбекті және айрушы бөлімді жылыту қажеттілігіне байланысты, шайырлы оқшалауды қолдану шектеулі. Өндірістік пештерді, тоңазытқыштарды, каналсыз жылу желілерін орнатуда құруда құйылған жылылықты сақтауды қолданады. Оны шегендел бекітілген қабаттармен жобалы қалындық мен биіктікте, пено- және газобетон немесе битумоперлиттен төсеу арқылы орындайды. Сонымен қатар құйылған оқшалау жабдығы үшін торкредиттеу әдісі қолданылады, бұл ретте оқшалауды 3 – немесе 5- миллиметрлі сымнан жасалған тор бойынша безектейді. Қаптамалы жылылықты сақтау иілімді орамды материалдар мен құралдардан жасалады (минмақта, пенополистерол, шыны мақтадан). Жылылықты сақтау материалдары оқшалау қабатына төселіп түйреуіш, бұрандалы бекіткіш, анкерлермен бекітіледі. Беріктігін жоғарлату үшін оқшалауды металлдық торшамен армирлеп, үстінен сылақпен қаптап, клейлеп бояу керек. Тиіміді шағылысатын оқшалау ретінде, бір немесе екі жағынан алюминді фольгамен типылданған, полиэтиленді көбік ретінде пено фольгаланған жылытқыш қолданылады. Дұрыс қолданған жағдайда ол термо – және гидро оқшалағыш болып табылады. Құрылғыш бұйымдардан жылылықты сақтау индустриалды және де ыстық және суық беттерді оқшалауда кең қолданылыс табады. Құрылыс бұйымдар құрғақ беттер немесе шайыр қабатына жол ретінде төселеді. Барлық тақталарды орнатқанна кейін және де тігістерді өңдегеннен кейін тор бойынша пароизоляция өткізіп, соңынан сылақтау жүргізеді. Минералды мақта және пенополистеролдан жасалған тақталар қабырғаға пластмасс дюбельдермен бекітіп, шыны торшамен армиялайды да, декоративті – сылақшы құраммен әрлейді. Қүрылыстарды алдын ала зауыттық жағдайларда жылылықты сақтау әдісін қолдану аса тиімді, яғни оларды монтаждау алдында. Құрылыс объектісінде тек қана тоғыспаларды өндеу мен түпкілікті өндеуді әрлеуді ғана жүргізіледі, бұл өз алдына жұмыс бағанаасын жақсартып, еңбек өнімділігінің жоғарлауын қамтамасыз етеді. Фасондық элементтер ретінде диатомит немесе пенобетоннан жасалған әкқабаттар, сегменттер және қыш қолданылады. Тақталармен, сонымен қатар себу материалдарымен оқшалау көлемі істегі жобалы көлем бойынша саналу керек. Қысқы жағдайларда сулы процесстерге байлансыты емес жылылықты сақтау жұмыстарды, ауа температура – 200С төмен емес температурада өткізуге рұқсат етіледі. Сулы процесстер болған кезде жылылықты сақтау құралы тек қана жабық жайларда (жып-жылы ғимаратта), 50С төмен емес температурада өткізуге болады. Жылылықты сақтау ұйымдастыруда булы оқшалау қабаттардың үзілмеуін, механикалық зақымдардың болмауын және сырғып түсуін, қабаттардың бірін біріне тығыз орналасуын, тігістерінің асып түсуін, оқшалау қабатының үзілмеуін («көпіршелер» суықтың болмауын), оқшалау және жинақталған құрылыстардың қаттылығы мен беріктігін, қорғаныс жабындарының бағанаасын бақылайды. Жылылықты сақтағыш бетінің тегістігі екі метрлік рейкамен тексереді, оқшалау беті мен оның арасындағы саңылау 5 мм аспау тиіс. Жылылық сақтау қабатының жалпы қалындығының ауықтқуы + 10% немесе -5% жоғары емес, бірақ 20 мм артық емес болуы керек.

Оқшалау шайырын резеңке қолғап және қорғаныс көзілдірік киіп безектеу керек. Минералды және темір мақтадан жасалған бұйымдармен жұмыс істеуде, міндетті түрде қорғаныс көзілдірік пен шанға қарсы респиратор мен тығыз матадан тігілген қолғап кию керек. Арнаулы жұмыс киімнің жеңі мен жағасы түймеленген болуы тиісті. Түрілген жеңмен жұмыс істеуге тыйым салынады. Шалбар етік сыртынан киілуі керек (сыртқа шығарылып қойып киілуі тиіс). Жыллықты сақтау бұйымдарды кесу алдында станционарлы немесе ауспалы циркулярлы ара қатаң бекітілген болуы тиісті. Қоршау орнатып, сорып алушы желдетпені орнату керек.

Биіктікке оқшалау материалдарын беру механикаландырылған болуы керек. Шанданатын оқшалаушы материалдар, минералды және шыны мақта жұмыс орнына, олардың ұшуына жол бермейтін контейнерлер немесе пакеттерде жеткізілуі керек.

Гидрооқшаулау жабындыларды құрылыстар мен имараттарды ылғалдың агрессивті әсерінен қорғау үшін орнатады. Қолданылатын материалдар құрылымының тәсілінен және түрінен тәуелді гидроокшаулауды сырлыға, майлау, битумдық, полмерлік материалдардан, битумдық, қарамай немесе полимерлік негізінде орама және табақ материалдардан желімдіге, сылақтыға, цементті мен асфальттіге, құйылатын асфальттіге, металл және пластмасс парақтарынан құрама-парақтыға бөледі. Механикалық әсерге тартылатын құрылымдарды қорғау үшін снірілген гидрооқшаландыру қолданады.

Гидроокшаулау жабындылары, әдетте, гидро статистика қысым жағынан орнатады.

6.77-сурет. Ғимараттың жер асты бөлігін гидрооқшаулау: а – бояу; б – сылау; в – желімдеу; 1 – бүріккіш; 2 – компрессор; 3 – сорғы; 4 – суық эмульсияға және шайырға арналған бак; 5 және 6 - тиісті майлау және желімдеу гидрооқшаландыру; 7 – қорғау қыш қабырғасы; 8 – балшық қабаты

Кері себуді оқшаланудың кепкенінен кейін орындаған дұрыс.

Көлденең және қиғаш жазықтарда гидрооқшаландырушы кілем топырақовка кепкеннен кейін ғана жапсырады. Оның үстіне қалындығы 1.1,5 мм шайыр қабатын безектейді. Содан кейін орамды орап, оны жобалы күйде, бойы бойынша бір шетінен жапсырады. Содан кейін орамды жинап, шайырды құя отырып, қайта илеп құндақтап, негізіне жапсырып тығыздайды. Тік жазықтықта орамдарды биіктігі 1,2.1,5 м. қармаулармен учаскелер бойынша жапсырады. Алдын ала орамды 15 . 20 см. арнайы бөліктерге кеседі, азғантай орамдар орап оларды жұмыс мөлшерін жағалай контейнерлерге орнатады. Жапсыруды астынан үстіне орамдарды ортасынан шетіне қарай бағыттап сипай отырып жүргізеді. Жапсырылған орамдар жиектерін жақсылап қалқаншамен тегістеп тексереді. Жапсырма тығыздығын тексергеннен кейін, қалындығы 1. 1,5 мм. ыстық шайыр қолдану арқылы әрлеу қабатын безектейді.

Цементті-құмды ерітпені дайындау үшін суға төзімді отырмайтын цемент (СТОЦ) қолданылады, суға төзімді кеңейгішті цемент (СТКЦ), мықшындау цемент (МЦ) немесе тығыздалған гидравликалық қоспалары бар портланцемент қолданылады. Сылақтауды торкретирлеу әдісімен жаққан дұрыс, қату барысында екі апта ішінде тәулігіне 2 – 3 рет дымқылдату және механикалық зақымдардан қорғау қажет.

Шайырлар мен ерітінділер механикаландырылған әдіспен асфальтометр арқылы, ерітінді метрлер немесе ерітіндісорғыштар арқылы безектейді.

Шайыр үстінен астына қарай биіктігі 30 ... 50 см қабатпен және де астынан үстіне қарай құбырлар бойынша айдамалау арқылы құяды.

Пластмасс (винопластмасс) қаптамаларды басты құрылымдарды агрессивті сулардан қорғау үшін қолданады. Винилпласт жаймалары оқшаландыру жазықтық қалпы бойынша кескіндеп ПХ желімі көмегімен жапсырады. Жаймаларды өзара 200.2200С температурасында ыстық ауа жіберу арқылы дәнекерлеу жолымен қосады. Жөндеу жұмыстары барысында көлденең термооқшаулау ретінде кремний қосындыларының гидрофобизирлі ерітіндіні қолдануға болады, ол қабырғаға инъектор арқылы енгізіледі. Оқшалау жазығындағы гидрооқшалау жұмыстарының көлемі – оқшалауды өлшеу оқшалаудың сыртқы бетінде өтеді, көп қабатты әртүрлі оқшалауда – әртүрлі қабатты сыртқы жазықтықтың әр қабатында [м2] өлшемімен есептеледі. Қысқы жағдайларда шайыр мен ерітінділердің жұмыс температурасы 160.1800С болуы тиісті. Орамды материалдар 15.200С температурасына дейін қыздырылады. Эмульсиялы шайыр мен цементтік ерітінділерден гидрооқшалау, тек қана жылы жайларда орындайды. Металлдық гидрооқшалауды, сыртқы ауа температурасы -200С төмен емес температурада орындауға болады. Гидрооқшалау жұмыстарын жылы жайларда жүргізу, гидрооқшалау жабындарын безектеу технологиясын орындауды өзгертпейді. Гидрооқшалауды жабыдқтауда міндетті түрде қолданылатын материалдар, оқшалау жазықтығы, дайын жабдықтар мен қорғау қоршауларын бағанаасы бақыланады. Бояу гидрооқшалауы кеуекті, сызатты, қабатталмаған болуы тиісті. Анықталған ақаулы орындары тазыртылып, қайтадан гидрооқшаулы материалдармен безектелуі керек. Жапсыру гидроокшалау барысында бойы бойынша жабысуы, қиысқан жерінің өлшемі, қиылысуының орналасуы, жапсырмасының беріктігі, кілемнің жарылуы мен үрілуінің болмауы, жабыспай қалған орындарының болмауын бақылау қажет. Сылақтау асфальтті және цементті-құмды гидрооқшалаудың сызаттары, ожарлы және қаббаталған жерлері болмауы керек. Барлық бағанасыз орындалған учаскелері кесіліп, қайтадан бітелуі керек.

Адамдар бар ғимарат ішінде жасанды жарық беру мүмкіндігі болғандығына қарамастан, жарық шамдары және т.б. терезе арқылы кірген. Жарық өткізуші материал ретінде шыны қолданылады. Ең алғашқы Ресей шыны зауыты 1635 ж. Воскресенск жанында пайда болған. Бірақ ХХ ғ. ғана табақты шыны өндіру технологиясы қалыптасқан. Табақты шыныдан басқа босденелі шыны блоктар, екі-үш шыныдан құралған шыны әйнектер пакеты, жуандығы 3...5 мм шыны плиткалар, шыны профильдер, бұдырлы шынылар қолданылады. Табақты шыны үгітілген бор мен табиғи зәйтүн араласқан жағындыға бекітіліп орнатылады, құрышты қапсырмаларға алдын ала құрғақ борды қорғасын жосасымен араластырады. Жағындыны безектеу шприц арқылы өткізеді. Қапсырмалар мен ойықтарды шынылау екі кезеңде орындайды. Бірінші кезеңде материалды дайындайды, екіншіде – шынылауды жүргізеді. Шыныны алмазды, қатты қорытпалы немесе электр шыны кескішпен кеседі (электр тоғы жұқа нихромды сымды қыздырады, оның астында шыны сызат беріп, жіп бағыты бойынша ыдырайды). Пішу барысында шыны фалецтің ¾ еңін жауып, шыныны жағындыға 2.3 мм және резеңкеге орнатқанда фалецтің жиектеріне 3.5 мм-ге (шыныны температураның ұлғаюында шыныны ауыстыру үшін ) жетпеуі керек.й

6.78- сурет. Шыныны бекіту әдістері: а,б,в – ағаш қапсырмаларда; г,д – құрыш қапсырмаларда; е,ж,з – пластик қапсырмаларында; и – жылыжай мен оранжереяларды шынылағанда; 1 – шыны; 2 – екі жағы бүрлі шеге; 3 – жақпа; 4 – штапик; 5 – шеге; 6 – тығыздағыш; 7 – кляммер; 8 – найза; 9 – бұранда; 10 – пластик құлпы; 11 – тірек Ағаш және пластик қапсырмаларда шыныларды екілі жақпаға, жақпа мен штапиктарға, иілімді төсеніштерге және штапиктерге орнатылады (6.78 сур.), екі жақты металлды бүрлі шегемен, кляммерлер, қыстырғыштар, бұрандалармен, бұрыштар мен құлыптармен бекітеді. Терезе мен есік тесіктерін қорапьтың сыртқы айналымы толықтыру бойынша ауданымен анықталады, жұмыс көлемі м2 өлшенеді. Есіктік, терезелік және шарбақтық құралдар жеке бағалау бойынша еңгізілмеген және сметалар бойынша жеке ұсыныстар жасауға міндетті.

Әрлеу ғимаратты ауа және басқада сыртқы әрекеттерден қорғайды, оның қызмет ету мерзімін созады, ғимаратты сәндейді. Сыртқы әрлеу үшін (экстерьерде) гранит, мәрмәрмен, декоративті ғыш, қаптау, бейнелеу өнері және т.б. қолданылады.

Ішкі көріністі өрлеуде экстерьерде қолданылатын дәл сол материалдар қолданылады, сонымен қатар түсқағаздар, линолиум, паркетті, столярлы бұйымдар, синтетикалық материалдар. Әрлеу материалдарының және әрлеу түрлерінің алуандығына байланысты дыбыс изоляциясын жақсартату үшін қажет сылақтау, ғимараттың жартылай жаңбауы және оның ағаш бөліктерін шіруден сақтау. Сылақтаулар арнауы бойынша сипатталады (6.31-кесте). Сылақтаудыбағанаасыбойыншасыныптамасы 6.32-кесте. көрсетілген. Ауа ылғалдылығы жоғары сылақтау жұмыстары үшін үгітілген минералды қоспалары бар цементі және цементті-әктік ерітінділер қолданады. Ылғалдылығы кәдімгі ғимараттарда ішті тас қабырғалары үшін – әк ерітінділерін,ағашжәнегипстікқабырғаларға–әктік-гипсті

Келесі декоративті сылақ түрлері көп тарлуы (6.33 кестесінде) көрсетілген.

6.33 кестесінің жалғасы

Сылақ астылық жазықтықты дайындау еңбегі оның қаттылық дәрежжесіне байланысты. Көбінесе гипсті, щлакобетонды, кірпішті жазықтықтарды өндеу онайға түседі, бетонды жазықтықтар өндеу өте қиынға түседі. Кірпіш қабырғалар, бостыққа жинастырылған және жеткілікті бұдырлығы бар жазықтықтар, сылақтау алдында металлды сырығымен тазалап, сумен сулайды. Кірпішті қалау тігістері ерітіндімен толық бітелген жағдайда, оларды 10 мм терендікте тандайды.

Жазықтықты дайындауда сылақтық жуан қабаттарының астына, торшалары 40 × 40 мм ірі емес металлдық торшамен тығыздайды. Жазықтықтарды тіктегішпен,метростат, ватерпас немесе рейка деңгейімен ілмектейді. Ілмектеудің нәтижелерін маркалармен немесе маяктармен бекітеді – рейка астына жіберілетіен сызықтар бойынша ерітінді жүргізу (ереже) (6.79 сур.). Маркалар жай және жақсартылған сылақтауда, жерді түзету бағдарлар ретінде қызмет етеді, маяктар – аса жоғары бағанаалыда (6.80 сур.).

Жазықтықты дайындауды орындағаннан кейін нақты сылақтауды жүргізеді. Шашырату – сылақтаудың бірінші қабаты. Қолмен жабуда жуандығы 3...5 мм., ағаш жазықтықтарға ерітінді сорғышпен – 9 мм артық емес, тастық, бетондық және кірпішті – 5 мм артық емес болуы тиісті. Шашыратуды жағу үшін сұйық ерітінді қолданылады. Шашыратуды жағу алдында тасты және бетонды жазықтықтарды жылы мезгілде сумен сулайды. Шашырату қабатының ерітіндісі, бұдырланған жазықтыққа және тесіктерге ағып кіріп жабысып, келесі қабаттарды – топырақ және жабындыны ұстап тұрады.

Шашырату ерітінді дұрыс дайындалуына байланысты, бұдырлықты жақсырақ толтырып, сылақ жазықтықпен бекімірек бекітіледі.

Егерде сылақ жуандығы үлкен болса, топырақты бірнеше қабатпен жағады. Әктік және әкті-гипстік ерітінділерде және 5 мм цементті ерітінділерде әрқайсысының қалыңдығы 7 мм – ден аспауы тиіс. Топырақ өте жақсы тегістеледі.

Жабынды ерітіндісі қатқан топырақ (жабысқан) үстінен, тиянақты тегістеп жағады. Жабынды оңай тегістелетін, жұмсақ қабықша орнатады.

лақтырып жағумен. Шашыранқы ерітінді және топырақтың бірінші қабатын лақтырып жабыстырады, ол барлық тегіссіздіктерге еніп жазықтықпен қаттырақ жабысуы үшін тегістейді. (рис. 6.81).

Сылақ жұмыстарын жүргізу құрал – жабдықтары 6.34 кесте.

6.34-кестенің соңы

Құбырлар мен құбыр шектердің диаметрі машиналардың өнімділігі мен олардың мақсатына байланысты. Ерітіндіні қабаттарға берілетін бункерлерге немесе тік құбырда тікелей бүркетін бүріккішке іріктеп алу үшін, әр қабатта үш қозғалтқышты кранды орнатады. Үш қозғалтқышты кранның бұрып жіберетін келте құбырына бүріккіші бар резеңке шланг жалғанады.

Бұл әдістің мәні мынада: қысылған ауаның қысымымен ерітіндінің ағыны тегіс бетке соғылып, қалыңдығы 15 ...25 мм торкрет-сылақ қабатына айналады.

Магистралды ерітінді құбыры ретінде бір тік құбыры бар инвентарлық ерітінді құбырын пайдаланады.

Жарықтардың пайда болуын болдырмау үшін, жағылған сылақты аса тез кебуден, өтпе желден сақтау, сыланған бөлмелердің есігі мен терезелерін жабу қажет. Ыстық немесе желді күні қасбеттерді суланған кішкентай шетпірлермен іліп не сумен сулау қажет.

6.35- кестенің соңы

Бақылау-өлшеуіш аспап:құрылыс тіктеуіші, металл сызғышы, тақтайша-тегістеуіш, сызба үлгісі.

Жоғары сапалы сылаққа арналған мүмкін ауытқулар 6.83-суретте көрсетілген.

6.83-сурет. Жоғары сапалы сылаққа арналған мүмкін ауытқулар Ерекше сақтықты әкті өшқабырға н кезде сақтау қажет, себебі, кесек әк пен судың қосылу процесінде едәуір жылу шығады да, күйік алу мүмкіндігі бар. Қатты беттерді ойған кезде, қол мен бетті тас сынықтардан сақтау қажет. Мұнда қолғаптар, қорғаныс көзілдірігі мен каска пайдаланады. Сылақ жұмыстарына арналған құралдар мен аспаптар ақаусыз болуы тиіс. Аспаптардың тұтқалары мен саптары сенімді отырғызылып, орнатылуы тиіс, олардың металл бөліктерінде ақау болмау керек. Сылақты кептіру қыздыратын құралдармен жүзеге асыруға болады. Бұл жерде өрт сөндіру және электр қауіпсіздігін сақтау қажет.

Қаптау жұмыстары ғимараттар мен құрылыстардың құрылымдық элементтерінің беттеріне әрлеу материалдарын күшейтуге арналған бірқатар операцияларды қамтиды. Сыртқы (негізінен ғимараттардың қасбеті) және ішкі (қабырғалар, бөлімдер, едендер және ғимараттардың ішіндегі басқа ғимараттар) қаптау кездеседі. Ғимараттардың қасбеттері табиғи немесе жасанды тастармен, жасанды тақталармен және әртүрлі архитектуралық бөлшектермен, керамикадан, кірпіштен және басқа да материалдармен қаптайды. Мұндай қаптауды, әдетте, қабырғаларды салумен бір мезгілде орындайды. Ішкі қаптауды, әдетте, бұрын тұрғызылған қабырғалар, бөлімдер немесе ғимараттың ішіндегі басқа элементтері бойынша орындайды. Ішкі қаптау үшін жасанды материалдарды пайдаланады, оған кіші және орта көлемдегі тақталар жатады-керамикалық, бетонды-мозаикалық, шыны, пластмасс (полистирольды, поливинилхлоридтік және т.б), ірі көлемді — құрғақ сылақ парақтары, тегі немесе беті қапталған ағаш- талшықты табақтар, синтетикалық эмальмен қапталған қабатты пластиктен жасалған табақтар мен оралған қаптау материалдары.

Бағыты бойынша қаптаулар:

Беттері тегістелген керамикалық жылтыр тақталарды жоғары санитарлық-гигиеналық талаптарға сай келетін беттерді қаптауға пайдаланады және олар жоғары ылғалды талаптарда пайдалану кезінде тұрақтылыққа ие болуы тиіс. Жоғары химиялық беріктікке ие шыны эмальданған қаптау тақталары құрылыс конструкцияларын қышқылдардан, сілтілерден, майлардан, сынап буларынан және басқа да зиянды заттардан қорғау үшін қолданады. Ұсақ тақталардан жасалған қаптаулар өте бейнетті, сондықтан, Қабырғаларды жиі ірі көлемді тақталармен қаптайды (ағаш-талшықты, қабатты пластик тақталары және т.б), олардың бет үсті берік түсті эмальмен қапталған. Полистирольды тақталармен душ кабиналарын, санитарлық тораптарды және т.б. қаптайды. Ірі тақталарды қабырғаға коррозияға берілмейтін (жез, тот баспайтын болат) материалдан жасалған арнайы металл бөлшектермен бекітеді. Қаптау мен қабырға нің арасындағы кеңістік ерітіндімен толтырылады. Қабырғаға бекіткіштен басқа, тақталар өзара қада, пластина және т.б бекітіледі (6.84-сурет).

Дайындық жұмыстарына көлемі мен түсі бойынша қаптау материалдарын сұрыптау және таңдау және, бетті қатауыға дайындау жұмыстарын жатқызады.

6.84-сурет. Дайын қабырға бойынша табиғи тастардан қаптау тақталарын бекіту:

1 — қаптау тақталары; 2 — қапсырмалар; 3

Сыртқы қаптау кезінде бетті дайындау қабырға нің жалпақтығын тексеру және ерітінді мен ластану қалдықтарынан тазарту жатады. Бетон Қабырғаларды қаптау кезінде, бетонға кедір-бұдырлықты келтіру үшін, оны пневматикалық аспаппен кертеді.

Ағаш қабырғалар мен аралықтарды қаптау алдында сылақтайды.

Қабырға жазықтығын дәлдеу тіктеуіштер мен ережелер арқылы жүзеге асырады, онымен қатар, қабырғаға қаптаудың қабырғаға таяу белгілерін, бұрыш білдектерін шығарады. Қаптау алдында әр қапталатын учаскеде шамшырақтар орнатады. Тақталарды астынан қатарлап жатқызады. Қапталатын бетті дымқыл шүберекпен тазалайды.

«тігіске тігіс» және диагональ бойынша.

Соңғы тәсіл бейнетті және қиындау, бірақ, жоғары сәнділікке ие болады. Тік беттерді қаптау кезінде керамикалық тақтаны цемент ерітіндісіне, мастикаға немесе желімдерге жатқызады. Керамикалық тақтаның сырт жағын оған ерітіндіні жатқызғанға дейін, тақтаны негізбен жоғары жабысуын қамтамасыз ету үшін, сулы қылқаламмен ылғалдау қажет. Тақтаға ерітінді тісті қалақша жатқызылады (6.85-сурет). Қабырғалардың қаптауын еденнен бастайды, ернеулік орнына қолдаушы тақтайды орнатады. Тақтайды орнында қалдырады да, еденді төсеген кезде ғана алады (6.86-сурет). Болашақ қаптау желісінен кішкене биік жерден екі бұрыштың маңынан қабырғаға екі болат бұранда қағады. Бұрандадан екі тік бау жібереді. Баулардың тіктігін дәлдеген соң, олардың астынғы жағын еден қасында қабырғаға қағылған бұрандаларға байлайды. Бұл екі бау қабырға де жұмыс барысында қала береді. Олар болашақ қаптау жалпақтығының орналасуын және оның тік тігістерінің бағытын көрсетеді. Тақталардың бірінші қатар биіктігінде горизонталды бау тартады, оның соңын қабырғаға қағылған алмастырылатын қадаға байланды. Тақталардың бірінші қатарын орнатқан соң, горизонталды бау мен оны ұстайтын қадаларды алмастырады.

6.85–сурет.Тістіқалақшамен ерітіндіні салу

6.86– сурет. Қаптау жұмыстарын жүргізу схемасы: 1 — қақпалар; 2 — шамшырақ табақтар; 3 — тік баулар; 4 — алмастыратын қадалар; 5 — «таза» еден деңгейіндегі тақтайлар; 6 — көлденең түзік бау Тік бауларды пайдаланып, тақталардың бірінші қатарымен бір жазықтықта төрт шамшырақ тақталарын орнатады. Ондай екі шамшырақты қаптау қатарының басында және екінші қатардың аяғында, ал соңғы екеуі-болашақ қаптаудың үстіңгі деңгейіне орнатады. Егер қабырға нің ұзындығы кемінде 4 м асса, қатарларда аралық шамшырақ тақталарын қояды. Тақталар арасындағы тігістер сүртілетін ерітінділермен ысқыланады. Екі-үш күннен кейін қаптау беті сумен әбден жуылады. Қабырғаларды гипсокартон парақтарымен (ГКП) және басқа да парақты материалдармен қаптау технологиясы екі тәсілді қарастырады: қаңқалы және қаңқасыз. Қаңқасыз тәсілде парақтар қабырғаға желім арқылы жапсырылады. Ондағы қапталатын жайлардың рұқсат етілетін биіктігі парақтың биіктігіне тең, бірақ, 3 м кем емес.

Екі жағдайда да қаптауды құрастыру қаптау жұмыстары кезінде жасалуы тиіс, таза едендерді құрғанға дейін, барлық «сулы»процестер аяқталғанда. Жұмыстар жайдағы ауа температурасы +15°С төмен емес құрғақ және қалыпты ылғалды режим шартында жүзеге асырылуы қажет.

Егер қабырғаның ойлы-қырлылығы 20 мм артық болса, бет үстінде алдын-ала ені 10 см жуық, ГКП кесілген жолақтар көмегімен тегіс жазықтық қалыптастырылады. Жабыстырылған жолақтар шамшырақ ролін ойнап, жақсы дәлденуі қажет.

6.87-сурет. Қабырғаларды қаңқасыз қаптау тәсілі: а — кемінде 20 мм тегіссіздіктермен; б — 20 мм артық тегіссіздіктермен; 1 — ГКП; 2 — желім; 3 — блоктардан жасалған қабырғасы; 4 — кірпіштен қаланған қабырға және, қабырға нің бір жазықтығына жабыстырылуы тиіс. Желім толық кепкен соң, бұл жолақтарға парақ жабыстырылады. Парақ көтеріледі, еден деңгейінен ұзындығы 10 ...20 мм биік бір-екі гипсокартоннан тұратын төсемге орнатылып, қабырғаға қысылады. Параққа жабыстырылған түзеуіш бойынша жеңіл соғады, ол тегістеледі де, қатаң түрде тік қалыпқа келтіріледі (6.87, б сурет). Тіктілілігін бақылау деңгеймен жүргізіледі. Парақтардың үстіңгі беттерінің арасында жабын арасында 5 мм саңылау қарастырылуы керек, жіктерді құрған кезде ол тегістеуішпен толтырылады, ал монтажға дейін бөлінетін жолақ жабыстырылады. Негіз маңында пайда болатын саңылау желім құрамдары кепкен жағдайда гипскартон парақтарының вентиляциясын қамтамасыз етеді және, еденнің өздігінен тегістелетін тұтастырғышын орнатқан кезде, парақтар мен ерітіндінің жанасуын болдырмайды.

Желім толық қатқан соң, тігістер жабылады.

Қаптау парақтары металл пішінді каркасқа жабыстырылады. Құрылғы парақтардың екінші, үшінші және кейінгі парақтарымен жеңіл қапталады (негізделген қажеттілік жағдайында), электр сымдардың өтуі жеңілдетіледі және электр розеткаларға монтаждық қораптардың, телевизиялық және телефон розеткаларының үлкен санын орнатуға көп қиындық туғызбайды. Қабырға мен қаптау арасындағы саңылауды минералдық мақтамен толтырыла алады, ол қосымша жылу және дыбыс изоляциясы болып табылады. Қаңқа мырышпен қапталған пішіндерден тұрады: тік кұбыр мен қабырғаға міндетті бекітіліген кронштейнмен бағыттаушылар. Монтаждау технологиясы келесіде. Еден мен төбе негізінде таңба жасалады. Бағыттаушы пішінінің (БП), тік құбыр пішіндері (ТП), тік құбыр пішіндерін орнату үшін анкерлерді бекіту орындары белгіленеді. Бағыттаушы пішіндерді орнату үшін олардың үстінен металл қаңқаларды шудан қорғайтын арнайы нығыздағыш жолақты жапсыру қажет (6.88-сурет). Еден мен төбеге пішіндер дюбел арқылы қағылады, дюбелдерді орнау адымы 60 см құрайды. Егер ГКП керамикалық тақтамен қаптау қарастырылса, тік құбыр адымын 40 см азайту қажет. Дыбыс изоляциясын жақсарту үшін кронштейн мен қабырға ортасында нығыздағыш жолақтың кесіндісін салады.

Қаңқаны орнатқан соң оған ұзындығы 25 см артық емес өздігінен тесетін бұранды шегенің көмегімен ГКП бекітіледі. Бекіту жұмыстарын ГКП бұрышынан екі аралас перпендикулярлық бағытта орнату қажет. Ағаш-талшықты тақталар, декоративты қағаз-қабатты пластик парақтары, синтетикалық материалдан жасалған панельдер, табиғи тастан жасалған тақталар және басқа да ірі көлемді бұйымдарды ерітінді мен мастикаларда немесе бұрандалар арқылы пішінделген тараулар арқылы жасалады. Жұмысты бетті бөлуден бастайды, яғни, болашақ қаптау тігістерін және бекіту бөлшектерін орнату орындарын анықтаудан бастайды. Таңбалау арқылы бұйымды қол ара арқылы пішеді, онымен қатар, қаптаудағы тігістердің симметриялық орналасуын есепке алады. Ондай парақтарды пішінді тараулар арқылы орналастырады, олар қаптау тігістерін декоративты безендіреді. Борлы баумен қабырға бетін таңбалау тарауларды және оларды әрі қарай бекіту үшін тығындардың орналасуын белгілейді. Тығындарды орнату жерінде электр бұрамамен диаметрі және тереңдігі 40 мм кем емес саңылау теседі. Тығындарға арналған саңылаулар арасындағы арақатынас 400 ...500 мм. Ағаш тығындарын қаққан соң, тарауларды орнатады, оларды тығындарға бұрандалармен бекіту арқылы (6.89-сурет). Лак бояуымен беті қапталған ағаш-талшықты қатты тақталарды (су көтеретін эмальдардан) жоғары ылғалды жайларды қаптауға пайдаланады, мысалы, ванна бөлмесі, ас бөлмесі. Тақталардың өңі тегіс немесе тік жолақтар түрінде не квадрат түрінде кедір-бұдырланған Ағаш-талшықты тақталарды мастикада бетондық, сыланған немесе ағаш беттерге жабыстырады. Тақталарды жабыстыруға арналған беттер тегіс болуы тиіс, шаңнан тазартылып, құрғақ болуы қажет (1 мм артық емес екі метрлік тақтайша салған кезде саңылауға рұқсат беріледі). Тақталарды қаптау панелінің деңгейін және тігістердің орналасу орнын анықтаған соң, ұсақ тістері бар қол арамен немесе линолеум пышағымен кеседі.

6.89-сурет. Ірі мөлшерлі қаптау бұйымдарын тараулармен бекіту: а — үстіңгі жиек; б — шектес парақтардың жиегі; в — сыртқы парақтарының жиектері; г — еденмен түйіндесу кезінде; д — ішкі бұрыш парақтарының жиегі; 1 — қаптау тақтасы; 2 — бұранды шеге; 3 — ағаш тығын; 4 — жоғарғы жиекті жиектеу үшін тараулар; 5 — жазықтағы жиектерді тарату; 6 — сыртқы бұрыш жиектерін тарату; 7 — астыңғы жиекті тарату; 8 — ішкі бұрышты тарату Сырт жаққа ағаш-талшықты тақталарды жапсыру алдында, мастиканың жіңішке қабатын жапсырады да, толық кепкенге дейін ұстайды. Одан кейін мастиканы қабырғаға және тақталардың сырт жағына екінші рет жатқызады. 10 ... 15 мин ұстап, тақталарды қабырғаға инвентарлық тірегішпен тығыз қысып, тақталарды орнатады. Тірегіштерді тақталар негізге берік жапсырылуы үшін, бір тәуліктен кейін шешеді. Декоративтік қағаз-қабатты пластик парақтарын арнайы желіммен немесе мастикамен жабыстырады. Парақтарды жабыстыру негіздері-бетондық, асбест бетондық, гипс бетондық, сыланған және басқа беттер. Қаптау бетті бөлуден бастайды – жапсырылатын парақтардың тігіс орнын анықтау. Бөлуге байланысты пластик электр арамен (үш параққа дейін бумалап) немесе линолеум пышағымен пішіледі (даналап). Жиектерді сүргімен қорғайды, парақтардың сырт бетін кедір- бұдырлықты алу үшін ажарлайтын қажақпен өңдейді. Қаптауға жататын бетті және дайындалған бұйымдардың сырт бетін бір тәулік бұрын мастикамен тегістейді. Негізге және сырт бетіне жапсырар алдында 20 ...30 мин бұрын ағаш немесе пластмасс қалаұшамен мастиканың қабатын екінші рет жатқызады. Парақтардың жабыстырылуын жайдың бір бұрышынан бастайды. Ір парақты ұқыпты қабырғаға жапсырады да, қисаюды болдырмай, барлық күшпен бидай шүберекпен алдымен ортасынан, содан соң оңға және солға, содан соң жиегін сүрте бастайды. Жапсырылған парақтар арасында су эмульсиялық бояумен боялатын не тараулармен жабылатын ені 5.20 мм саңылау қалдырады.

Бойлық бұйымдарды олардың конструкциясы мен желім мен мастикадағы мақсатына қарай орналастырады, бұрандамалар мен бұрамаларда, қосалқы нығайтқыш, қыздыру есебінен. Бойлық бұйымдарды өзара қыспақ бекітеді, онымен қатар, қыспақтар тура бұрыш астында немесе 45° еңкейтіліп – ашылып қалуына не пісірілген бола алады Желім мен мастикаларда өзін көтеруші болып табылатын барлық топтағы бұйымдарды орналастыруға болады. Онымен қатар, желімдер мен мастикаларды бойлық бұйымның сырт бетіне және орнату орындарындағы дайындалған бетке жіңішке қабатпен жатқызады. Желім құрамынан еріткіштің қалдықтары ұшып кеткен соң, бұйымды орнату орнына қысып, саңылау болмау үшін қағып қояды.

Бойлық бұйым орнату орынан тығыз бекітілу үшін, оны алдын ала қыздырады. Кейіннен нақты бір салмақтарға қарсы келетін бойлық бұйымдарды бұрамалар мен бұрандалар арқылы орнатады. ОЛ көбінесе, қаптау бұйымдарын оларды жасаған не арнайы таңбалаудан кейін орнатқан тікелей қабырғаға, қаңқалар мен тығындарға бекітеді. Бетті табиғи таспен қаптау бойынша жұмыс көлемі қаптау алаңы бойынша саналады онда: Бетті жасанды тақталармен қаптау жұмыстарының көлемі оның кедір-бұдырлығын есепке алмай, беттің алаңы бойынша есептеледі. Бетті табиғи мәрмәрмен қаптау бойынша жұмыстардың көлемі қаптау бетінің жазылуымен есептеледі.

Тігістердің вертикальдан және горизонтальдан ауытқуы 6.90 - суретте көрсетілген.

6.90-сурет. Тігістер орналасуының вертикальдан және горизонтальдан ауытқуы

Аспалы төбелерді өнеркәсіптік және қоғамдық ғимараттарда интерьерді тартымды ету үшін, құрылыстар мен төбелер, электр желілері, жылу жүйелері мен басқа коммуникациялар арасындағы өзара байланыстарды жасыру үшін қолданады. Төбелердің монтажын өңдеу жұмыстары барысында бастаған жөн, «сулы» процестер аяқталған соң. «Акмигран» тақталарынан сәулеттік-акустикалық парақтар мен ГКП гипсокартон парақтары кең таралған. «Акмигран» тақталарынан жасалған төбелерді (6.91-сурет) болат бөренеге тірелетін алюминий қоставрлар арқылы бекітеді. Бағыттаушыларды қабырға мен бағандарға бекіткен соң, фриз тақталарын тіреу үшін бойылық бұйымдарды (бұрыштарды) бекітеді.

6.91- сурет. «Акмигран» тақталарынан аспалы төбелерді монтаждау: а — жалпы түрі; б — тақталарды салу нұсқалары; в — пішіндердің түйісі түйіні; г — шамдарды орнату; 1 — тақтаны қабырғаға тіреу; 2 — қабырға қасындағы бұрыш; 3 — тарту; 4 — болат пішіні; 5 — алюминий пішіні

6.92-сурет. ГКП аспалы төбелерді монтаждау: а — жалпы түрі; б — ГКП салу в, г — тесілген және термодыбыстық тақталарды салу; 1 — тарту; 2 — ілгіш қысыммен; 3 — қабырға маңындағы пішін; 4, 5 — алюминий пішіні; 6 — болат пішіні; 7, 8 — ГКП тақталары мен AMF; 9 — қаңқаның көрінетін сөресі Таңдау мен сұрыптаудан соң, тақталарды алюминий пішін жоталарына жіктеп енгізеді. Өзара оларды пластмасс немесе пластина- сыналармен біріктіріп, су эмульсиялық немесе басқа бояумен бояйды. Гипскартондық төбелер ғимарат жабынының салмақ түсетін конструкциясына бекітілген ағаш не металл қаңқадан және, ГКП, тесілген гипскартондық дыбыс жұтатын парақтардан немесе, қаңқада бекітілген жылу изоляциялық тақталардан тұрады (AMF). Төбелердің көрсетілген үлгілерінде гипскартондық парақтарының қосымша қабаттарын, жылу изоляциялық және дыбыс жұтатын материалдарды пайдалану төбелердің тиімділігін көтереді. Монтаж келесі жүйелілікте жүзеге асырылады:

Майлау жұмыстары келесі топтамаға ие болады:

Майлау жұмыстары кезінде 6.36 кестесінде көрсетілген бояу құрамдары пайдаланады

6.36 кестенің соңы

Майлы және эмульсиялық, эмальдар мен органикалық еріткіштермен эмаль Сыртқы да, ішкі да жұмыстарда пайдаланады. майлы бояуды сылақ, ағаш, бетон, металл бойынша пайдалануға болады Майлау жұмыстарының сапасы едәуір деңгейде бояу құрамдарының сапасымен анықталады. майлау құрамдары бояу дайындайтын шеберханаларда өндірілуі қажет. Бояу дайындайтын шеберханалар бірнеше құрылыс нысандарына қызмет көрсететін орталық және, бір ғана құрылыс нысанына қызмет көрсететін, құрылған бола алады. Майлау жұмыстарына арналған машиналар екі топқа бөлінеді: майлау құрамдарын дайындау үшін және бояу құрамдарын салу үшін. Соңғы уақытта жылжымалы майлау станциялары көп таралып кетті. Бұл станциялар майлау құрамдарын дайындауға немесе, орталық шеберханалардан алынған жартылай фабрикаттарды қайта өңдеуге және механикаландырылған әдіспен жұмыс істеу үшін арналған. Майлау станцияларының бірнеше түрі бар. Негізінен, майлау станциясы өзімен бір немесе басқа механизмдер жиынтығын құрайды. Механизмдер негізінен, жалғамалы автофургондарда құрастырылады.

Бояу құрамдарын дайындау үшін келесіні пайдаланады:

Қысылған ауаны алу үшін компрессорларды пайдаланады. Бояу құрамдарын салу үшін келесіні пайдаланады:

(желімді, лакты, майлы) оларды қысылған ауамен бүріккен жағдайда.

Өңдеу жұмыстары, әдетте, бірінші қабаттан басталады. Бірақ, ғимараттардың үлкен қабаттылығында, өңдеу астынан да басталына алады, ол құрылыс мерзімін қысқартады. Бояуға жататын беттерге майлау жұмыстарының сапасын қамтамасыз ететін, нақты талаптар қойылады: Бетті бояуға дайындау бойынша жұмыстар қарапайым операциялар қатарына бөлінеді (6.37-сурет).

6.37 - кестенің соңы

Қарапайым, жақсартылған немесе жоғары сапалы бояуға арналған қажетті операциялар (6.38-кесте).

Боялған бет қапталдаумен немесе флейцтеумен өңделеді.

Жөндеу жұмыстары кезінде бұрын боялған бетті бояу бетті бояуға дайындау жұмыстарына жататын бірнеше ерекшеліктерге ие.

Қасбет бойынша үлкен жұмыстар көлемі кезінде құрылыс ағаштарын орнатады, ал жұмыстардың аз көлемінде аспалы бесікті пайдаланады. Қасбетті бояу алдында шатырдың науалары не құламалары, сандриктер, терезе ағызғыштары жойылылып немесе тәртіпке келтірулуі тиіс. Егер бояуды бұрын боялған сылақ үстінен жасаса, бетті ішкі жұмыс кезінде дайындағандай, әзірлейді. Қасбеттерді жиі әкті бояу құрамдарымен бояйды. Перхлорвинил шайыры негізінде жасалған бояу құрамдары кең пайдаланады. Ол жеткілікті қымбат, бірақ, өңдеудің мықты түрі. Сондықтан, бетті мұндай өңдеуге бетті дайындау мұқият жасалуы тиіс. Қасбетті ескі бояудан құм ағызғыш аппарат арқылы тазалау қажет, қарастырылмаған жағдайда – болат қырғышпен. Майлау жұмыстарының көлемі қасбеттер мен ғимараттардың ішкі жайларына бөлек есептеледі. Қасбеттерді әкті, силикаттық және цементтік құрамдармен бояу қасбет қабырғаларының сынықтарына саңылауларды шегерусіз есептеледі. Бұл жағдайда терезелер мен есіктердің беткейлері, сондай- ақ бұрыштар, шыбықтар және басқа да архитектуралық бөлшектердің беті есептелмейді. Қасбеттерді перхлорвинил, кремний органикалық және поливинилацетаттық құрамдармен бояу жұмыс көлемін боялатын бет алаңы бойынша есептеледі. Ішкі беттерді су құрамдарымен бояу ойықтарды санамай және терезе және есік еңістері мен қуыстардың жандарын есепке алмай анықтайды. Бағандар мен пилястрлердің шеткі жақтары жұмыстар көлеміне енгізіледі.

Қабырғаларды майлы және поливинилацетатты құрамды бояу бойынша жұмыстардың көлемі ойықтарды шегерумен анықталады.

Майлау жұмыстарын жасаған кезде, белгілі бір талаптар сақталуы тиіс. Майлы жақпа қабатының рұқсат етілетін қалыңдығы: Сулы емес құрамдары бар жақсартылған және жоғары сапалы ішкі бояу кезіндегі майлы бүркеудің әр қабатының беті тегіс, бояу ақпау керек, тісті құрылыспен иелену керек.

Лакпен бояу материалдары сақталатын жайлардың өрт қауіпсіздік ережелеріне сәйкес, жайлар мен ғимараттарда тікелей далаға шығатын жол болуы керек. Бұл жайларда ашық отпен пайдалану тиым салынады. Бояу шеберханаларындағы электр жарығы мен механизмдердің жарылу қаупі жоқ болуы керек. Майлау құрамдарын дайындау жоғары қауіп пен зиянды жұмыстар қатарына жатады. Құрамдарды дайындау 18 жастан кем емес тұлғаларға рұқсат беріледі. Органикалық ерітінділер құрамында бар материалдармен жұмыс жасайтын барлық жұмысшылар алдын алу және мерзімдік медициналық тексерістерден өтеді. Бояу шеберханалары ауаның төрт есе алмасуын қамтамасыз етумен жабдықталуы керек. Ғимараттың ішінде жабыннан немесе жер деңгейінен 1,1 м биіктіктен бастап, жұмыстар берік бекітілген инвентарлы мінбелерден, жылжымалы мінбелерден немесе баспалдақ-сатылардан жүргізіледі. Жиылмалы басқыштармен бояудың кішігірім алаңынан және жерден 5 м-ден артық емес биіктікте ғана қолдануға болады. Қасбеттерді бояу мінбелер мен люлькалардан жасалады, ал іш қабаттан артық болса – түрлі жүйелердің құбырлы ағаштарынан жүргізіледі. Ағаштарды пайдалану олардың құрылыстың техникалық жетекшісінің қабылдаусыз рұқсат етілмейді. Ағаштарда өрт сөндіргіштерді, құмдары бар жәшіктер мен күректерді орналастырады.

Қолданылатын тұсқағаздар түрлері 6.39- кестеде көрсетілген

6.39 кестенің жалғасы

6.39-кестенің соңы

Линкруст орамаларын 5... 10 мин ішінде суға малады. Ол линкрусттың бет қабатында жарықтардың пайда болуын алдын алады.

6.93-сурет. Тұсқағаздарды жабыстыру: а, б — желімді шағын ванна мен жаққыш бар үстелде, тиісті еденде жағу; в — жағылған ендерді жабыстыру; 1, 2, 3 — ендерді дайындау бойынша операциялар реті Қатты бұдырлар мен сүрту құралдары жоқ тегіс және біркелкі беттерді қағазбен алдын ала жабыстырмай жабыстыруға болады. Құрғақ сылақ жіктерін, картоннан және басқа тегіс материалдардан жасалған қаптауыштарды тегістейді және қырсаулатады, ал кепкеннен кейін қағаз жолдарымен жабыстырады да, қайта қырсаулатады. Жуылатын тұсқағаздармен және сәндеу пленкаларымен жабыстырылатын беттерді майлы бояуға дайындағандай әзірлейді. Тұсқағаздарды жабыстырмас бұрын беттерді желіммен қаптайды. Тегістеу тұсқағаздардың бетпен бірігу беріктігін арттырады, оларды ылғалдан қорғайды. Тегістеуге желім құрамының түрі мен тұсқағаздарды жабыстыру тұсқағаздар түріне байланысты. Тұсқағаздарды жабыстыру үшін тұсқағаздардың сол типті өндірушісімен ұсынылған желім түрін қолдану дұрыс. Тұсқағаздар желіммен жағылғаннан кейін, қабырғаны да желімдеу қажет. Кенеп матаны ала отырып, төбенің жанындағы қабырғаға сызықтарды белгілеу дұрыс. Кенеп матаны үстіңгі деңгейге сәйкес бірдей теңестіру қажет. Одан кейін кенеп матаны қабырғаға жабыстыра отыра, оны кең киім щеткасымен жоғарыдан төмен, ортада және ортадан шетке тегістеу керек. Одан соң, кенеп матаның төменгі бөлігін ашу керек. Екінші тұсқағаздардың типіне байланысты кенеп матаны қаусырып немесе қыспақтап жабыстырады (6.93-сурет). Қабырғаларды тұсқағаздармен жабыстыру бойынша жұмыстар көлемі ойықтарды алып тастаудан жабыстырылған бет ауданы бойынша өлшенуі керек. Сапаны бақылау тұсқағаздармен жабыстырылған беттер сапасын құрылыс ұйымындағы сапаны бақылау қызметінің өкілі мен әрлеушілер бригадасының шебері құрамындағы комиссия тексереді. Тексеріс нәтижелерін жұмыс өндірісі ортақ журналында жазады және жұмыстарды қабылдау актісін құрайды.

Едендер ғимараттың негізгі элементтерінің бірі болып табылады және мына талаптарға сай болуы тиіс:

Еденнің конструктивті элементтерінің келесі анықтамаларын бөледі.

Еденнің дыбысты өткізуі жабын конструкциясына және қолданылатын дыбысты оқшаулау материалдар конструкциясын байланысты (минералматалы, ағаш-талшықты плиталар және т.б.). Жылытылатын бөлмелердің жылу режимін жақсарту үшін, еденде жылу оқшаулау қабатты орнатады немесе минималды жылу сіңіретін жабынды салады.

Жылудың азаю деңгейі бойынша еденді жылы, орташа және суық деп бөледі.

Бұдан басқа, негізіне жылу элементтерін салынатын еден белсенді жылы еден деп аталады. Еденнің барлық жабындыларының типтері бетон немесе цемент тұтастырғышштан жасалады деп айтса да болады, бұл ретте ол мінсіз тегіс және құрғақ болуы керек (6.94-сурет). Тұтастырғышш бетон немесе 50... 100 маркалы ерітіндіден жасайды. Оларды тұтастырғышштың өзі сияқты қалыңдығы жобамен бекітілген алдын ала дайындалған жылу- және дыбыс изоляция қабаты (шлактан, құмнан, бұдыр бетоннан) бойынша салады. Тұтастырғышштың ұсынылатын қалыңдығы 20.40 мм. Тұтастырғышштар маяктарға әдетте бір қабатпен жабылады және 2 м-ге дейін жалпақтықты қамтумен ауданы 15... 25 м2-ден көп емес), тұтастырғышштарды салғандағы маяк қызметін атқаратын шектелген төрткілдештермен орындалады.

6.94–сурет. Бетон тұтастырғышшының құрылғысы: 1 — сұйық цемент қамыры; 2 — тұтастырғыш; 3 — бетон қабаты; 4 — полиэтилен мембранасы; 5 — тегістейтін қабат; 6 — керамзит Маяктарды дұрыс салу деңгей бойынша тексеріледі. Жаңа салынған ерітілген қоспаны тегістеу ұзын ескекпен орындалады. Тұтастырғыштар қатаю кезеңінде судың булануынан, мысалы, полиэтилендік пленка көмегімен сақталуы керек (үш-жеті күн). Құмның ылғалдануы мен сулануын болдырмау үшін (шлак немесе бұдыр бетон) бетон немесе цемент тұтастырғышты құрамы жобамен анықталатын бу оқшауланатын қабатта жасалады. Негіз тұтастырғыштың үсті таза еден белгісінен жабын қалыңдығына төмен болуы керек. Жабындыны тегістегеннен кейін бір тәуліктен кешіктірмей жабуға болады, егер бұл уақытқа төсеме жабысқақ болмаса, ал тұтастырғыш жеткілікті мөлшерде ылғалдық пен беріктікті қамтамасыз етсе. Еденнің негізін жиі АТТ, АЖТ, цементті-жоңқаланған және гипс- талшықты плиталардан жасалады. Жоғары сапа жеңіл бетоннан орындалған негіздерде болады. «Жылы» тұтастырғышты жасау үшін, жеңіл бетондар қолданылады. Жылуды игерудің төмен коэффициенттері бола тұра, жеткілікті мықты болса, олар оңай жазылады, сылау мен ажарлауды талап етпейді. Бетон едендерін тегістеуге арналған жаңа заман материалдары — құрғақ ерітінді қоспалары. Олар цемент негізінде орындалады (жиі түрлі таңбалармен түрлердің әр түрлі таңбалары: созылған, жылдам қатаятын, отырмайтын және т.б.), сонымен бірге жіңішке дисперсті кварц құмы, арнайы толтырушылар (мысалы, талшықты)

6.95-сурет. Едендерді ағаш желімделген қалқандардан төсеу: 1, 2 — тиісті контурлы және қатарлы еденарқалық; 3 — дөңесше; 4 — бұрандалы шегелер; 5 — қалқан; 6 — дыбысты оқшаулау төсем; 7 — тегістейтін сеппе және қоспалар (қатайту және беріктендіруді реттегіштер, пластификаторлар және т.б.).

Тақтайлы едендерді ағаштың қылқан жапырақты тұқымдастың сүргіленген білте тақтайшасынан жабады. Еден білте тақтайшасының қалыңдығы 22...37 мм (сүргіленгеннен кейін тақтайлар 25.40 мм қалыңдықпен), ені 74.124 мм (одан артық ен болса, жарылуы мүмкін). Еден төрткілдеші берік біріктірілуі үшін бір жағынан тығынмен, екінші жағынан жотамен иеленген. Тақтайлы едендердің тақтайлары 400... 600 мм арқылы орналасқан кешеуілдер бойынша жатқызылады. Кешеуілдер жатынның темір бетон тақталары немесе қызыл кірпіштен жасалған кірпіш бағаналарымен жатқызылады. Бөлмелерде тақтайларды жарық бағыты бойынша, ал дәліздерде – қозғалыс бағыты бойынша орналастырады. Тақтайларды жота тарақпен өзінен паркетті және пакетті тәсілдермен орналастырады. Паркетті тәсілде бірінші тақташаны қабырға бойына 10.15 мм саңылаумен жаяды және әр еденарқалыққа тақтай қалыңдығының 2,5 ұзындықта шегемен бекітеді. Келесі тақтайды алдында жайылған тақтайдың жанына қысады, балғамен соғады, төсем арқылы, және шегемен қағады. . Шегелердің бүркеншіктерін жасыруға мүмкіншілік беретін бүркеншіктерді тығынды біріктіру бөлшектеріне немесе тақтайлардың бергі бетіне басумен қағады. Пакетті тәсілмен бірінші тақтайды қабырға қатарына жатқызады және шегелермен қағады. Содан кейін келесі 10... 15 тақтайларды жатқызады. Оларды біріншісіне сыналармен немесе қысқыштармен қысады және шегелер қағады. Соңғы тақтайды қағумен қояды. Едендерге арналған ағаш қалқандарды суға ағаш қалдықтарынан жасалған төзімді желімнен жинайды. Жіктер және тарағы бар төртбұрыш қалқандарды кешеуілдердің айқас жүйесімен жатқызады және паркетті тәсілмен бекітеді. Қалқандарды кешеуілдер бойымен жылжитын сырғақ дөңестерге бұрандалы шегелермен бекітеді (сур. 6.95).

Мастикада едендерді цемент-құмды ерітіндіден жасалған тұтастырғыштары, темірбетон жабындары немесе ағаш-талшықты тақталардан тегіс жалпақ төсеніштер бойымен, сонымен қатар, тақтайлардан негіз бойымен шегелер біріктірулерінен жайғастырады. Дара паркетті ыстық және суық мастикада орналастырады. Бірінші жағдайда мастиканы құрылысқа жабық ыдыста жеткізеді. Жақсы араластырылған мастиканы кішігірім бөшкеден не құйғыштан қабырға бойымен жіңішке етіп құяды. Таңбалық қатарды шығатын жерге қарама-қарсы, қабырға бойымен жатқызады. Ол кеппеген мастикасы бар жайылған паркетпен артық жүрістерден қорғайды. Мастика жолының ені жайылатын «шырша» енінен біраз асуы керек (6.96- сурет).

6.97-сурет. Үш қабатты паркетті тақтайлардан жасалған едендер: а — жалпы түрі; б — тақтай конструкциясы; 1 — лак қабаты; 2 — қатты ағаштан жасалған қабат; 3 — қарағайдан жасалған қабат; 4 — жік (астау); 5 — балқарағайдан жасалған төменгі қабат; 6 — дөңес жер (тілше) Паркетті едендерді әрлеу оны тегістеу машинкаларымен бүкіл жалпақтықпен аяқтайды. Галтел мен ернеуліктерді құрғаннан, жұмыстарды аяқтағаннан кейін, еденді лакпен қаптайды.

Бір-бірімен жіктер немесе бойлық не дөңбелік жақтары бар тарақтың көмегімен біріктірілетін «қалқымалы» үш қабатты ленталық паркетті тақталар болады (6.97-сурет). Бұндай жолмен жиналған төсенішті периметр бойымен ернеуліктермен қысады. Тақтайдың үстіңгі қабаты толықтырғышпен (төсеммен) және аса берік лактың бірнеше қатарымен жағылған, ал қатты тұқымдас ағаштан жасалған шегелерді дара паркетке ұқсас суретпен жайғастырады.

Ламинаттан жасалған еденнің негізі болып темір бетонды тақта немесе табиғи не жасанды түрде кептірілген цемент-құм ерітіндіден жасалған тұтастырғыш қызмет етеді.

Ламинатты жатқызу амортизацияланатын түп төсемнің (қабаттары) Астындағы ылғалдылық себебінен түп төсемнің және жабынның бұзылуын болдырмау үшін, оларды цемент тұтастырғышты салған кезде, түп төсемнің астына қалыңдығы 0,2 мм-ден кем емес полиэтилен (полиамидті) пленканы салу керек, яғни гидроизоляция жасау қажет. Өзара ламинат тіліктерін біріктіру үшін, олардың жиектеріне және шет жағына жіктер, ал қарама-қарсы жақтардан – тарақтар қарастырылған. Тіліктерді белгілеу не жабыстырумен, не «құлыпқа» ілумен жүзеге асырылады (жиналатын ламинат). Ілмек металлдық болып келеді (пластинаға жайылады) немесе ламинаттың өз негізінен қалыңырақ кесіледі.

Бірінші жағдайда жіктерді арнайы шашыратқыш-қарындашпен жабыстырады, ал екінші жағдайда – балқытылған бауды арнайы кептіргіштен не балқытқыш аппаратпен ыстық ауамен балқытады.

6.98-сурет. Ендер жиектерін өңдеу: 1 — пышақ; 2 — болат сызғыш; 3 — линолеумнің түйісетін ендері; 4 — фанера; 5 — жабын тақтасы Жиектерді екі тәсілмен кеседі. Ең кең жайылған түрі екі жиектің бірлескен өлшеп кесілуі. Үсті-үстіне жатқан жиектер жіктеріне металлдық сызғышты жаяды және сол бойынша бір уақытта екі ен арқылы өткір линолеум пышағымен кеседі. Пышақ кескіші өткірлігі кетпес үшін, жиектердің астына жұмсақ материалдан жолдарды төсейді (мысалы, фанералар) (6.98-сурет). Жылу- және дыбыс оқшауланған линолеум жеке ендердің ғимарат мөлшері бойынша кілемге қайнатылып, құрғақтай жазылады. Түкті материалдардан жасалатын жабындар құрылымының технологиясы (ковролин) кәдімгі линолеумді салуынан еш айырмашылығы жоқ.

Құйылмалы еденді салған кезде негізі мұқият тегістеледі, ажарландырылады, тазаланады және төселеді. Одан кейін мастиканың 1... 1,5 мм қалыңдығы бар тегістелетін қабаты жағылады. 6... 8 сағаттан соң оны

6.99-сурет. Монолитті бетон едендерді жазу: а — «кран-қауға» сызбасы бойынша; б — бетонараластырғышты қолдану арқылы; 1 — бетонды қоспа; 2 — тазалайтын кенеп мата; 3 — вакуум-сорғы; 4 - сүрткіш машина; 5 — вакуум-мат; 6 — инвентарлық бағытталушылар; 7 — дірілтақтайша; 8 — тасымалдағышы бар автобетон араластырғыш ажарландырады,щаңнантазалайдыжәнеполивинилацетатты мастикадан әрлеу қабатын жағады.

Тақталарды цемент ерітінділерінде, қою цинк ақ сырларына, битумды-силикатты және сазбитумды мастикаларына немесе полимерлі қосқыштар қоспалары бар арнайы құрамдарға жабыстырады (поливинилацетатты дисперсия, эпоксидті не карбамидті шайырлар). Керамикалық тақталардан жасалған еденді марка ерітіндісі 150-ден кем емес және қалыңдығы 15 мм-ден артық емес қабаттың суды ұстайтын қабілетін жоғарылататын пластификаторды қосылған, мұқият дайындалған қабатқа салады. Қыш тақталардан жасалған едендерді жайғастыру жұмыстары келесі технологиялық ретте орындалады: Тақталық жабынды жаймас бұрын еден ауданын бөлуді тақталардың өлшеміне қатысты қапсыра орындау керек. Еденді бөліп қоюды бөлменің ұзындығы мен еніне тақталардың қатары салынатындай есеппен орындау керек. Қажет болса, тақтаны иінтіректі тақтайкескіш көмегімен кеседі. Таза еден деңгейін белгілеуді құрылыс деңгей көмегімен, ал үлкен бөлмелерде – нивелир көмегімен көшіреді. Маяктарды еден деңгейінің тікелей өзін анықтау үшін қада белгілі маякты бекітуден бастайды, ал ол бойымен басқаларын бекітеді (фризды, аралық). Нивелир көмегімен анықталатын қада белгісінен еден көлденеңділігін қамтамасыз ету үшін, еденнің берілген маягын белгілейтін маркалар мен маяктарды шығарады. Бірінші негізгі марканы қабырғаның жанына және одан қалған маркаларды бірінен кейін бірін 2... 2,5 м қашықтықта білте тақтайша мен деңгей бойынша орналастырады. Қада белгіден қалған қабырғалардағы барлық белгілерді көлденең сызықпен біріктіру дұрыс.

Фриз маяктарын реперлі маяктар деңгейіндегі бұрыштарда орналастырады. Фриз маяктарын орналастырғаннан кейін олардың жанына еденге болашақ тақ тайлық қатарында тегіс сызықты жасау үшін түзік бауларды созатын болат бұдырларды қағады. Бауды бұдырларға ол маяктық фриз тақталар деңгейінде болатындай байлайды. Созылатын бау бойымен тақталардың фриз қатарын алдымен аралық фриз маяктарын орналастыруды нақты анықтау үшін құрғақтай жағады. Одан кейін бөлмеге кесе көлденең фриздардың қысқа жағына параллель жүретін маяктық сызық-қайысқан жерлерді орналастырады. Маяктық қайысқан жерлер бөлменің ұзын жағы бойымен созылатын бау салбырамас үшін қызмет атқарады. Қайысқан жерлер деп аталатын тақталардың фриз және көлденең қатарларын салу аяқталғаннан кейін (әр 20.25 тақталар сайын) бөлменің ұзын жағы бойымен жеке сызық-қапсырмалармен плиткалық едендерді жаюға кіріседі.

6.100–сурет. Қапсырмаға жұмыстар фронтын бөлу:

І — ІV бойлық қапсырмалар; V — бөлмеге көлденең жағылатын қапсырма; 1 - қайысқан жер; 2 — фриздер Қапсырмаларды бір жағынан қабырғамен немесе алдында жайылған тақташалармен, ал екінші жағынан – бөлменің қарама-қарсы қабырғалардың жанындағы іргеге қағылған екі істік арасында созылған баумен шектейді (6.100-сурет).

Қапсырмаларда жұмыстардың келесі реті бекітіледі.

І қапсырмаларда қабылданған еніне дейін фриз қатарын жазады және қабырға жанына тақтайшаларды кеспегі бар бітемен салады. Одан кейін есік ойығына бағытталған ІІ қапсырмаға көшеді. ІІІ және ІV қапсырмаларды солай есік ойығына қарай сала береді. Соңғы кезекте бөлмеге кіруге қарсы орналасқан V қапсырмаларын салуға кіріседі. Тақтайшаны ерітіндіге жазады, содан соң плиткалы күрекшемен жеңіл ұра отырып тегістейді және отырғызады. Тақтайшаларды келесі қатарының қабатына жайғастыру кезінде жалпы тігісті ұзын ескекпен бір жақ шетіне тақтайшаны қыса отырып, тегістейді. Тақтайшаларды салған күннен бір-үш күннен кейін 1:1 сұйық цементті ерітінді құраммен бетін шаң-тозаңнан алдын ала тазартылған салынған тақтайшаларды немесе арнайы сұртумен ерітінділерімен құяды және құйылған бетті тігістер толық толғанша түкті щеткамен ысады. 10 х 10 см және 15 х 15 см кілемдері бар тақтайшаларға қолдану Едендерін салу үшін жұмыстың шығындарын төмендететін, өнімділікті жоғарылататын, плиткалы жабындар сапасын жақсартатын торлы үлгілерді де қолданылуы мүмкін.

6.101-сурет. Едендер салған кездегі мүмкін болатын ауытқушылықтар: а — тұтастырғыштар мен монолитті едендер; б — ағаш едендер; в — паркетті едендер; г — линолеумнан жасалған едендер; д — плиткадан жасалған едендер дайын үлгі плитканың көлеміне сәйкес келетін төртбұрыш ұяшықтары бар металл тор болып табылады. Тор плиткалар арасындағы тігістер еніне тең кесінделген және арматуралық Болаттан жасалған. Барлығы бұндай үлгілер көмегімен бір бекіту үшін 50 плитканы орналастыруға болады.

Едендер ауданы қабырғалардың ішкі қырларымен және қалқалары арасында оларды әрлеуді ескерумен есептеледі.

Кез-келген объекті құрылысын жүзеге асырудың негізгі кезеңі құрылыс алаңын дұрыс ұйымдастыру мен онда қауіпсіз еңбек шарттарын жасау болып табылады. ҚҰЖ өңдеу сатысында келесі жағдайлар алдын ала қарастырыуы тиіс: алаңды қашамен қоршау, үстіңгі суларды жою, подъезд жолдарын және алаң ішіндегі жолдар мен жүретін жерлерді құру. Уақытша көлік жолдары көліктердің кез-келген жыл мезгілінде және кез-келген ауа-райында жүре алатындай орналастырылуы керек. Қойма мен жұмыс арасындағы максималды қашықтық 0,5... 1,0 м, жолмен және рельс жолдарымен — 6,5.12,5 м кран тілшесінің ұшуына және орналасуына байланысты, жолмен және қаша —1,5 м- ден кем болмау керек. Бір бағытта көліктердің жүргендегі уақытша жолдар мен орындар ені 3,6 м, екі жыл бағыттарында — 6 м болу керек. Уақытша жұмыстардың айналма радиусы 15 м-дене кем болмау керек. Құрылыс алаңының жеке учаскелерінде және құрылыс ішіндегі жолдарда «Кіру», «Шығу», «Бұрылыс» нұсқалары, материалдарды түсіру орнының нұсқалар, қауіпсіздік белгілері мен ескерту жазулар алдын ала қарастырылуы керек. Орлар мен арықтар арқылы адамдардың жүру орындарында ені 0,6 м-ден кем емес және тіреуіштері екі жақтан 1 м биіктіктегі көпіршелер болуы керек. Крандардың рельс жолдары қорғалуы және қағылуы керек; тұйық сүйеніштері мен өшіретін сызғыштар бекітілуі керек. Құрылыс бас жоспарын құрған кезде маңызды сұрақтардың бірі қауіпті аймақтарды анықтау болып табылады. Қауіпті аймақтар тұрақты немесе уақытша болуы мүмкін. Тұрақты қауіпті аймақтар электр қондырғылардың оқшауланбаған тоқ жүретін бөліктерге жақын орналасады; 1,3 м және одан да көп биіктігі бойынша қоршалмаған айырмаларда; машиналар мен жабдықтаулар жүретін жерлерде; рұқсат етілгеннен шектен тыс асып кететін зиянды заттар концентрациясындағы заттар ме шулар бар жерлер; жүктер тасылатын орындар. Әлеуетті қауіпті өндіріс аймақтарының факторларына келесі жатады: құрылыс жасалатын ғимаратқа жақын аумақ учаскелері; конструкцияларды монтаждау не демантождау жүретін, және жүктер тасылатын бір қармаудағы ғимарат қабаттары (ярустар). Қауіпті аймақтар қоршалу керек, қауіпсіздік белгілерімен және жазуларымен белгіленуі керек (7.1-кесте).

7.1 кестенің жалғасы

7.1 кестенің соңы

Электр тоқпен зақымдану қауіптілігі Электр беру желілерінің тіреулерінде, электр жабдықтары мен құралдарында, күштік кішкентай қалқаншаларда, электр техникалық панельдер мен шкафтарда

Абай болыңыз. Биіктен құлау мүмкіндігі.

Қауіпті учаскелерге кіру алдында және биіктіктен құлау мүмкіндігі ба жерлерде Шүмектерді монтаждау жұмысындағы қауіпті аймақ жүктің жан- жаққа ұшып кету қаупі бар ілмегі бар қашықтықтағы параллельді жолдармен шектелген алаң және ол құлағандағы жүктің ұзындығы мен түсі қаупі бар алаң болып табылады. Электр желілері өтетін орындардағы қауіпті аймақты жұмысшы ең ұзын салынатын бөлшектермен сымдарға тигізіп алатын плюс 1 м қашықтықтағы қаупі бар кеңістікте анықтайды. Аймақтың өндіріс факторларының қауіпіне қарамастан, бөгде тұлғалардың кіруін болдырмау үшін өзінің міндеттерімен қорғаны, күзетілетін-қорғау, дабылды болып бөлінетін қорғаныс қоршауларымен жабылады.

Еңбекті қорғау сұрақтары арнайы жоба құжаттарында көрсетілген: Технологиялық карталар еңбекті қауіпсіз ұйымдастырудың барлық сұрақтары мен әдістері шешілетін жұмыстарды өңдеу жобасының негізгі құжаттары болып табылады.

Өтініш берушіге кадр құрамынан талаптары:

Құжаттарға талаптар заңды тұлғада және жеке кәсіпкерде сәйкес лицензиялар мен басқа да рұқсат құжаттарының болуы.

Заңды тұлғада және жеке кәсіпкерде сапаның бақылау жүйесі болуы керек.

Белдіктің конструктивті шешім бойынша екі түрі шығарылуы керек: иық баусыз және иық баумен. Белдіктер матағыштардың екі максималды ұзындығына тең биіктіктен 100 -101 кг салмағы бар жүк құлаған кезде туындайтын динамикалық қысымды ұстай алуы керек; қуат сіңіретін құрылғымен жабдықталуы керек (амортизатормен); жеңіл шешіліп тағылу керек; Карабин конструкциясы киілген жұмыс қолғап бола тұра бір қолмен жылдам және сенімді ағытып, бекітуді қамтамасыз етуі керек. Карабин сүйенішке бекіткеннен кейін жұтқыншақтың кездейсоқ абайсызда ашылып кетуіне жол бермейтін сақтау құрылғысымен иелену керек.

Қолданыстағы жерасты коммуникациялары орналасқан аймақтарда жер жұмыстарын жүргізуді бастамас бұрын, қауіпсіз еңбек жағдайлары бойынша іс-шаралар әзірленуге және осы коммуникацияларды пайдаланатын ұйымдармен келісілуге тиіс, ал жерасты коммуникациялардың аймақта орналасуы тиісті белгілермен немесе жазулармен белгіленді. Қолданыстағы жерасты коммуникацияларының аймағында жер жұмыстарын жүргізуді прорабтың немесе шебердің тікелей басшылығымен, ал кернеудегі кабельдердің немесе қолданыстағы газ құбырларының күзету аймағында электр- немесе газ шаруашылығы жұмыскерлерінің бақылауында жүзеге асыру керек. Жерасты суларының деңгейінен жоғары, жартасты емес және қатып қалмаған топырақта бекіткіш және жерасты құрылыстарының маңында болмаған кезде, тік қабырғалары бар қазаншұңқырлар мен орларды қазу төмендегі тереңдіктен артық емес м-де рұқсат етіледі: Монтаждау жұмыстарын жүргізу қауіпсіздігін арттырудың маңызды элементі жұмыстарды жүргізу жобасын әзірлеу болып табылады. Жобаны әзірлеу кезінде құрастырылған құрылымдардың тұрақтылығын қамтамасыз етуге, монтажшылардың, пісірушілердің және бетоншылардың жұмыс орындарын жабдықтауға, ілгіш және ұстағыш құрылғылар мен монтаждау тетіктерін таңдауға және әзірлеуге ерекше көңіл бөлінуге тиіс. 5 м артық биіктікте монтаждау жұмыстарын жүргізуге (жоғары өрмелеу жұмыстарына) арнайы оқытудан өткені туралы куәліктері бар, жасы 18 үлкен және медициналық тексеруден өткен кем дегенде 4- және 5-ші сыныпты жұмысшыларға ғана рұқсат беріледі. Монтаждау қабаты, қабырғалардағы ойықтар биіктігі 1 м инвентарлық қоршаулармен қоршалуы керек, жабулардың саңылаулары тұтас төсемдермен жабылуы тиіс. 1,5 м биіктікте жұмыс істеу кезінде төсемелер мен қоршауларды орнату мүмкін болмаған жағдайда, жұмысшылар сақтандыру белдіктерімен (жеке қорғау құралдары) жұмыс істеуі керек.

Басқа да жұмыстар жүргізіліп жатқан немесе өтетін жерлерде, сылақ және майлау жұмыстарын жүргізген кезде қолданылатын тас төсеу құралдардың саңылаулары жоқ төсемдері болуға тиіс. Ерітінді сорғы қондырғыларын қолданып, сылақ жұмыстарын жүргізу кезінде оператордың қондырғының машинисімен екі жақты байланысты қамтамасыз ету қажет. Жылу беру жүйелерін пайдалану мүмкін болмаған кезде, салынып жатқан ғимараттар мен құрылыстардың үй-жайларын кептіру үшін, ауа (электр немесе сұйық отынмен жұмыс істейтін) жылытқыштарды қолдану керек. Оларды орнатқан кезде «Құрылыс-монтаждау жұмыстарын жүргізу кезінде өрт қауіпсіздігі ережелерінің» талаптарын орындау керек.

Нитробояуларды және басқа да лак-бояу материалдарды және жарылуға қауіпті буларды жасайтын құрамдарды қолдану жерлерде отты немесе ұшқын шығаратын әрекеттерге тыйым салынады.

Шыны жұмыстарын бастауға дейін терезе жақтауларының беріктігі мен жарамдылығын көзбен тексеру керек Шыныны көтеруді және оның орнын ауыстыруды тиісті қауіпсіз тетіктерді немесе арнаулы ыдысты қолданып, жүргізу керек. Еденнің немесе жердің деңгейінен 1,1 м артық биіктікте орындауды талап ететін әрлендіру жұмыстарын құрылыс ағаштардан, жима сатыдан немесе биіктікте жұмыстарды жүргізуге арналған арнайы жабдықтарды пайдаланып жүргізу керек. Егер әрлендіру жұмыстарын орындау процесінде электр құралдары пайдаланылатын болса, онда электр құралдарымен жұмыс істеу бойынша қауіпсіздік техникасын орындау қажет. Әрлендіру материалдарын олардың құлап қалмауы үшін, оларға кем дегенде 1 м енімен еркін түрде жақын келу мүмкіндігімен, құлауын болдырмау үшін биіктігі 1 м артық емес қатарлармен жүзеге асырылады.

Жоғары өрмелеу жұмыстарын орындау үшін медициналық қарсы көрсеткіштері жоқ, жасы 18-ден жас емес жастағы, кіріспе нұсқама алған, өрт қауіпсіздігі жөніндегі нұсқама алған, жұмыс орнындағы бастапқы нұсқама алған, жұмыс орнындағы электр қауіпсіздігі жөніндегі нұсқама алған және оның мазмұнын игеруді тексеруден өткен адамдарға ғана рұқсат беріледі. 1 жылдан кем емес өтілі және ІІІ төмен емес тарифтік разряды бар, жоғары өрмелеу жұмыстарын қауіпсіз орындау ережелерін арнайы оқытудан және маманның басшылығымен қажетті жаттығудан өткен адамдарға рұқсат етіледі. Кәсіби-техникалық оқу орындары мен техникумдарының оқушыларына, 17-18 жас аралығындағы жоғарғы оқу орындарының студенттеріне өндірістік тәжірибеден (оқытудан) өту үшін өндірістік оқыту шеберінің басшылығымен және тұрақты бақылауымен жоғары өрмелеу жұмыстарына күніне 3 сағаттан артық емес уақытқа рұқсат берілуі мүмкін. Жүк ілдіруші жұмысты бастар алдында: Кран машинисіне белгі беру үшін жүк ілдіруші Ресей Мемлекеттік техникалық қадағалау ұсынған белгілермен сигнал беруді пайдалануға міндетті. «Тоқта» сигналын қауіпті байқаған кез-келген жұмыскер бере алады (7.1-сурет). Құрылыс сатылары, мінбелер, мұнаралар, бесіктер, жима сатылар тұрғын, қоғамдық және басқа да ғимараттар мен құрылыстарды салу кезінде қолданылады. Сатылар, әдетте, жерде орналастырылса, мінбелер – жерде және қабатаралық жабуларда орналастырылады. Сатылар мен мінбелерді ағаштан, металдан немесе ағаш пен металдан дайындайды.

7.1-сурет. Жүктерді кранмен жылжыту кезінде белгімен сигнал беру Екі бағыттағы тіреу мен беларқадан тұратын бұрандасыз құбыр тәрізді сатылар кеңістіктік қатты жүйені береді. Сатылардың айтарлықтай орнықтылығын қамтамасыз ету үшін оларды тұрғызылатын қабырғаларға анкерлермен бекітеді. Беларқалардың бойымен тақтайлардан жасалған төсем салады. Ішекті сатыларды ғимараттың қаңқасына бекітілетін консольдарға іледі де, қаңқалы ғимараттардың қабырғаларын тұрғызу үшін пайдаланады. Құрылыс жұмыстарын жүргізу кезінде мінбелердің бірнеше түрін қолданады: блокты, топсалы-панельді, әмбебап өздігінен орнатылатын пакетті және т.б.

7.2-сурет. 2-ші және 3-ші қабаттарды қалауға арналған блокты мінбелер: 1 — блоктың фермасы; 2 — төсем; 3 — аспаның арқандары; 4 — диагональ байланыстар; 5 — шынжырлар; 6 — монтаждау күрмектері; 7, 8 — сәйкесінше төменгі және жоғарғы діңгектер; 9 — қайырмалы тіреулер Блокты мінбелер пайдалануда қарапайым және ауыстырып қою және тасымалдау кезінде құрастыруды және бөлшектеуді қажет етпейді (7.2 сурет). Панель биіктігі 1 м кеңістіктік торлы конструкциядан тұрады, оның үстінен ағаш төсем салынған. Блоктың төменгі бөлігімен биіктігі 1 м қайырмалы фермалар топсамен жалғастырылған. Олар 3-қабатты қалау үшін оларды көтергеннен кейін мінбелерді тіреуіш қызметін атқарады. Бұл мінбелер кранның көмегімен көтеріліп, орнатылып және орны ауыстырылады. 2-ші қабатты қалау үшін мінбелерді қайырмалы фермаларға бекітілген болат арқандар (аспалар) арқылы қапсыра ұстап орнатады. 3-ші қабатты қалау үшін мінбелерді жылжыту кезінде оларды арнайы шығыршықтары арқылы көтереді; қайырмалы фермалар өз салмағының әсерінен төмен түседі де, оларды тік күйінде байланыстырып бекітеді. Құрылыс сатыларының атмосфералық электрлі разрядтардан зақымдануынан қорғау үшін жайтартқыштар мен тұйықтағыштарды орнату қарастырылады, олардың конструкциясы таңдап алынған қорғаныс жүйесіне байланысты – белсенді немесе пассивті болады. Көбіне-көп пассив қорғаныс жүйесі қолданылады. Ол жай қабылдағыштан, яғни диаметрі 60 мм және ұзындығы 3...4 м құбырлардан тұрады, олардың төменгі ұшы майыстырылып, әрбір бағанға, бірақ бір-бірінен 20 м алшақ емес етіп пісіріледі. Бұл жағдайда бағандар ток бұру қызметін атқарады, ол электр разрядын ток бұрғышпен кабель арқылы жалғасқан тұйықтағышқа тасымалдайды. Тұйықтағыш ретінде көбінесе жерге көмілген металл резервуарлар немесе салынып жатқан ғимараттың темірбетон іргетасы пайдаланылады.

http://www.stroyrubrіka.ru http://www.gosthelp.ru/text/SbornіkE11Іzolyacіonnyera.html http://www.znaytovar.ru/gost/2/Tіpovaya_texnologіcheskaya_kar17.html

Алғысөз

Геологиялық карталар мен қималар Құрылыс ауданындағы инженерлік-геологиялық зерттеу нәтижелерін камералық өңдеу

Құрылыс алаңын электрмен қамту негіздері Рұқсат етілген қыздыру және рұқсат етілген кернеу жоғалтымы бойынша сымдардың қималарын таңдау

Әртүрлі конструкциядағы ғимараттардың жерүсті бөліктерін тұрғызу кезіндегі геодезиялық жұмыстар20

Қолмен істейтін машиналар

Редакторы Омарханов Е.А. Компьютермен беттеу: Г. Ю. Никитина Корректор О. Н. Яковлева

Басылым № 101116665. 27.05.2015 ж. баспаға қол қойылды. Форматы 60x90/16. «Балтика» гарнитурасы. № 1 офс. қағаз. Офсеттік баспа. Баспа б. шарты 22,0. Таралым 1500 дана. Тапсырыстың № «Академия» баспа орталығы ЖШҚ. www.academіa-moscow.ru 129085, Мәскеу, Бейбітшілік даңғ., 101 В, 1-құрыл. Тел./факс: (495)648-0507, 616-0029. 25.05.2015 ж. № РОСС RU. AE51.

«Тверь полиграфия комбинаты» ААҚ, 170024, Тверь қ., Ленин даңғ., 5. Телефоны: (4822) 44-