Майлыбаев Бағлан, кеңес төрағасы
Асқаров Әлібек, жауапты хатшы
Абдрахманов Сауытбек
Атабаев Қамбарбек

Аяған Бүркітбай
Әбжанов Хангелді
Әбусейітова Меруерт
Әжіғали Серік

Әлімбай Нұрсан
Байпақов Карл
Байтанаев Бауыржан
Балықбаев Тахир

Дүйсембаев Еркін
Есім Ғарифолла
Жақып Бауыржан
Жұмағалиев Асқар

Жұмағұлов Бақытжан
Қасқабасов Сейіт
Қозыбаев Ілияс
Құл-Мұхаммед Мұхтар

Құрманбайұлы Шерубай
Мұхамадиұлы Арыстанбек
Мыңбай Дархан
Нысанбаев Әбдімәлік

Салғараұлы Қойшығара
Самашев Зейнолла
Сұлтанов Қуаныш
Тұяқбаев Қанат

«Бабалар сөзі» сериясының 92-томына ел арасынан жиналған өтірік­
тер мен мысал өлеңдер, айтыстар, әңгімелер енді.

ББК 84 (5 Қаз) 7-5
ІSBN 978-601-292-741-2 (т. 92)
© Әдебиет және өнер институты, 2013

М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты «Мәде­
ни мұра» Ұлттық стратегиялық жобасы аясында жарық көре­тін
«Бабалар сөзі» сериясының жүз томдық ғылыми ба­сылымын
әзірлеуді одан әрі жалғастырады.

Серияның бұған дейін баспаға ұсынылған тоқсан бір томы
ұлттық фольклорымыздың аса бір көркем де көлемді са­
ласы болып саналатын эпостық шығармаларға, ертегілерге,
шетел­дердегі қазақ фольклорына, қара өлең, жұмбақтар мен

мақал-мәтелдер, аңыздар, шежірелер т.б. жанрларға арналды.
Дәлірек айтқанда, «Хикаялық дастандардың»—он үш, «Діни
дастандардың»—жеті, «Ғашықтық дастандардың»—он бір,
«Тарихи жырлардың»—он бір, «Батырлар жырының»—

жиырма, «Мақал-мәтелдердің»—бес, «Қара өлеңнің»—екі,
«Шежірелік
жыр-аңыздардың»—үш,
«Ертегілердің»—бес

томы, «Тарихи аңыздардың»—төрт томы, «Ғұрыптық фольк­
лордың»—екі томы, «Жұмбақтардың», «Балалар фольк­ло­
рының», «Қазақ мифтерінің», «Моңғолиядағы қазақ фольк­
лорының»,

«Топонимдік
аңыздардың»,
«Күй
аңыздың»,

«Аңыздық шежірелердің»—бір-бір томы баспаға дайындалып,
басылым көрді. Бұл жинақтардың он екі томында Қытайдағы
қазақтардың, бір томында Моңғолия қазақтарының фольк­
лорлық мұралары қамтылды.

Қазақ фольклорының халық арасында бүгінгі күнге дейін
жалғастығын тауып, үзілмей келе жатқан көне жанрлары­
ның қатарына өтірік пен мысалдарды жатқызуға болады.

Фольклорлық мұралардың бұл түрлері ежелгі замандардан
бері қазақ халқының ұлттық болмысымен, салт-дәстүрімен,
тұрмыс-тіршілігімен, кәсібімен қат-қабат байланыста туындап
отырған. Олар әзіл, сықақ түрінде халықтың көңіліне қонба­

ған жағымсыз қылықтарды шенеп, күлкі арқылы ойлантуға
құрылады.
Өтірік мазмұндағы туындыларда суреттелетін сюжеттер,
оқиғалар, эпизодтар әр замандарда өмір сүрген адамдардың

көз алдындағы заттарға, жәндіктер мен жан-жануарларға, аң-
құстарға байланысты, олардың адамдармен қарым-қатына­
сы іс-әрекеттер арқылы көрініс беріп отырады. Оқиғалар же­
лісінде шындықтан тысқары, тыңдаушы қауым иланбайтын,

тартымды, әрі күлкілі көріністер қамтылады. Халық арасын­
да өтіріктердің өлең, жыр, қарасөз үлгілері сақталған. Әсіресе,
оның өлең, жыр үлгілерін шығару үшін ақындықпен қоса,
қиыннан қиыстырып айта алатын тапқырлық, біліктілік,

ұшқыр қиял қажет болады.
Ал халық мысалдарында дүниедегі түрлі тіршілік иелері­
нің көркем бейнелері арқылы адамдардың мінез-құлықта­
рын, іс-әрекеттерін тұспалдап, меңзеп, астарлап айту тәсілде­

рі қолданылады. Бұл ретте қайшылыққа толы қоғамдағы
өмір шындығы, тарихи-әлеуметтік, саяси-рухани мәселелер
де назардан тыс қалмайды. Мұнда елдің бұрынғы салтындағы
жағымсыз әдет-ғұрпы мен тіршілігі мінеліп, әзіл-әжуа көрік­

теу, бейнелеу, шендестіру, әсірелеу негізінде сынға алынады.
Тыңдарман тұспалдап айтылған жайды, астарлы ойды ішкі
түйсігімен сезініп, өз бетінше топшылауға, түйін-қорытынды
жасауға мүмкіндік алады. Сондай-ақ түрлі жан-жануарларды,

аң-құстарды, жәндіктерді іс-әрекет үстінде бейнелеу, тілдес­
тіру, айтылған жайдан ғибратты түйін түю және осы орайда
жасанды, жаттанды ақылгөйлікке әуестенбей, терең мағына­
лы қоғамдық ой қорыту үлкен шеберлікті, талғампаздықты

танытады. Мысалдардың да өлең-жыр, қарасөз, айтыс үлгілері
кездеседі. Өтіріктер сияқты мысалдарды да халық ақындары
шығарып, ел арасында насихаттап отырған. Уақыт өткен сайын

авторлары ұмытылған немесе олар саналы түрде авторлығын
көрсетуді жөн санамаған. Өкінішке орай, фольклортануда
мысалдар іргелі түрде жан-жақты зерттелмеді.
«Бабалар сөзі» жүз томдық сериясының кезекті 92-томына

халық арасына кең тараған 20-ға жуық өтірік өлең мен олар­
дың нұсқалары, сондай-ақ жыр үлгісіндегі екі туынды (нұс­
қаларымен) енгізілді. Олардың басым көпшілігі ҚР БҒМ ОҒК
мен ӘӨИ-дің сирек қорларында сақталған қолжазба мұ­ра­

лардың негізінде дайындалды. Сондай-ақ Қазақстан, Өзбек­
стан, Қарақалпақстан көлемінде ұйымдастырылған фольк­
лор­лық-этнографиялық
экспедициялардың

барысында
жи­нал­ған материалдар қамтылды. Атап айтқанда, профес­сор­
лар Қ.Саттаров, Б.Рахымов жетекшілік еткен экспедициялар
мү­ше­лерінің ел ішінен жинаған, жазып алған мәтіндері томның

дайындалуына игі әсерін тигізді. Мұнан бөлек М.Төлепқа­лиев,
Ә.Ниязбеков, Қ.Тәкежанов, М.Мәжікеев, Қ.Тұңғышбаев т.б.
жинаушы, айтушылардың қолжазбалары кәдеге асырылды.
І.Жансүгірұлының «Ел өтірігі» (1927), В.Радловтың «Алтын

сандық» (1993), Ө.Тұрманжановтың «Сексен өтірік» (1937),
ҚХР Шыңжаң өлкесінен шыққан «Қырық өтірік» (1958) т.с.с.
жеке жинақтар да пайдаланылды.
Томның соңғы бөлігін мысал жанрына жататын туындылар

толықтырды. Баспаға әзірленген мәтіндердің негізін жоғары­да
көрсетілген қорларда сақталған қолжазба мәтіндер құрайды.
Әсіресе, Қ.Саттаров ұйымдастырып, Қазақстанның оңтүстік
өлкелері мен Өзбекстан, Қарақалпақстан елдерінен жинас­

тыр­ған мұралар томның сапалы дайындалуына зор септігін
тигізгенін атап өткен орынды. Сонымен бірге Н.Төреқұлов,
Р.Мәзқожаев,
И.Өкпенов,

Ә.Жұматаев,
Р.Тоқтарбаев,
Қ.Қабылбаев, Ғ.Батталов, Д.Үрпеков, Қ.Асылбаев, М.Тоқсанов
сынды жинаушылардың әр жылдары жазып алып, қорларға

тапсырған мысал мәтіндері алынды.
Көптомдықтың принциптеріне сай беріліп отырған мәтіндер
ғылыми қосымшалармен қамтамасыз етіліп, жанрлар рим
санымен, шығармалардың нұсқалары реттік санмен нөмірлен­

ді. Томның ғылыми қосымшаларын: томға енген мәтіндерді
жа­зып алушылар мен жариялаушылар және басылымдар, ру­
лар туралы мәліметтер, томға енген мәтіндерге ғылыми түсі­
нік­теме, сөздік, жер-су атаулары, мәтіндерде кездесетін тари­

хи тұлғалар мен діни есімдер туралы деректер, пайдаланыл­ған
әдебиеттер тізімі мен томның орыс, ағылшын тілдерін­де
жазылған түйіндері құрайды.
Томның жалпы көлемі—27,0 б.т.

Өтіріктер—қазақ халқының тұрмыс-салтына байланысты
туындаған фольклорлық мұралардың ең көне жанрларының
бірі. Оларда суреттелетін оқиға желісі нақтылы шындықтан
алынғанымен, ондағы іс-әрекет, кейіпкерлер бейнесі қазіргі

тұрмыс-тіршілікке, қоғамдық қағидаларға жанаспайды, бү­
гінгі оқырманға сенімсіз қиялға, әзіл-оспаққа, кекесін-әжуаға
құрылады. Көркем бейнелер арқылы жасалып, қиыннан
қиыстырылған тапқырлық, ойдың өткірлігі мен логикалық

жүйенің қисыны сарапқа түседі. Өтіріктерді балалар ғана емес,
ересектер де қызыға, түйсіне тыңдайды, тіпті қазіргі айтыс­тар­
да да бұл жанр қайта жанданып, түрленіп, тыңдармандар­дың
көңлінен шығып жүргені белгілі. Еліміздің әдеби қорла­рын­да

сақталған қолжазба мұралардың арасында өтіріктің поэзия­лық
үлгілерінен өзге қарасөзбен айтылатын түрлері де кездесе­ді.
Өтірік мазмұндағы туындыларды дүние жүзі халықтары­ның
қай-қайсысының да фольклорынан ұшырастыруға болады. Бұл

жанрдағы өлең-жырдың, әңгімелердің әлем халықтары­ның
фольклорына ортақ, балалардың сүйікті мұрасына айналып,
ерекше өміршең сипат алуында үлкен мән бар. Оның ең басты
себебі—бала психологиясының табиғи ерекшеліктеріне етене

жақындығында.
Қазақ ауыз әдебиеті үлгілерін ел арасынан жинақтап,
жариялау ісімен айналысып, басқа халықтардың тіліне аудар­
ған XІX ғасырдағы Еуропа ғалымдары мен саяхатшыларының

ды. Мәселен, қазақ фольклорын жинақтауға айтарлықтай үлес
қосқан В.В.Радлов еңбегінде өтірік өлең жинақталып, онда
ғалым өтірік өлеңді «Қара өлең» тобына жатқызған. Өтірік
өлеңдер Ә.Диваев жинақтаған этнографиялық материалдар

ішінен де кездеседі. Мұндағы екі өтірік өлең Сырдария
бойынан жазылып алынса, «Қырық өтірік» Әулие Ата уезінен
жинақталған. Өтірікті айтушылар жөнінде және олардың өті­
рік айтудағы өнерлеріне байланысы әңгімелер «Дала уалаяты­

ның газеті» беттерінде де жарияланып тұрған.
Қазақ фольклорының көптеген үлгілерін жинау, жария­
лау, зерттеу мәселелері XX ғасырдың бас кезеңінде жедел
қолға алынып, тиянақты жұмыстар жүргізілгені мәлім. Ха­

лық арасынан сол кезеңді суреттейтін өтірік өлеңдер де жа­
зылып алынып, сол уақытта жаңадан жарық көре бастаған
газет-журнал беттерінде жариялана бастайды. Соның бір дә­
лелі—«Жас қазақ» журналында «Құс төресі бидайықтың той

бергені» туындысының басылым көруі, Ө.Тұрманжановтың
сол басылымға «Қырық өтірікті» жариялауы, болмаса «Жаңа
мектеп» журналына М.Жұмабаевтың «Өтірік өлең» атты
шығармасының жарыққа шығуы. XX ғасырдың отызыншы

жылдарынан кейін балаларға арналған «Қырық өтірік»
(1935) жеке кітап болып жарық көреді. Осылардың ішінен
І.Жансүгіровтің жинақтауымен 1927 жылы «Өтірік» деген ат­
пен Мәскеудегі «Кеңестер Одағының кіндік баспасынан» жеке

кітап ретінде құрастырылған еңбекті айрықша атау керек.
Бұл тізімді алпысыншы жылдардан бері басылым көріп
келген «Қазақтың күлдіргі сықақ әңгімелері», «Ел өтірігі»,
«Сексен өтірік», «Қырық өтірік», «Өтірік өлеңдер» жинақтары

толықтырып отырды. Кейінгі жылдары өтіріктердің кейбір
нұсқалары «Асыл сөз», «Ақ сандық, көк сандық» атты бала­
ларға арналған оқулық-хрестоматияларда да жарияланып,
профессор Ш.Ыбыраев осы жанрға қатысты тұшымды ой-

аңға салған құсына ырза болған аңшының көңілін ұғуға
болады.
Өтірік шығармашылықтың өзге де ұсақ жанрларымен
тығыз байланыста болатынын аңғаруға болады. Өтірік өлең­

дерде жаңылтпаштардың кей белгісі сақталғанмен, оның
жалпы табиғаты жұмбаққа жақын. Әсіресе, өтірік өлеңдерге
балалар бірден елтіп, ондағы өтірік пен шындықтың ара-
қатынасын пайымдауға көп тер төгеді. Бұдан басқа өтірік

өлеңдердің ауыз әдебиеті шығармаларындағы бір байланысы
айтыстарда да айқын аңғарылады. Балалардың бірін-бірі
мазақтап сөз жарыстыруы, тартысқа түсуі кәдімгі айтыстарды
еске түсіреді. Сондай-ақ ел арасына ертеден тараған «Бәдік»,

«Аң мен аңшының айтысы», «Мал мен иесінің айтысы», «Өлі
мен тірінің айтыстары» секілді мысал айтыстар бұл пікірді
айғақтайды.
Фольклорға тән басты ерекшеліктердің бірі—оның көп­нұс­

қалық сипаты. Өтірік өлеңдер де осы заңдылыққа сай келеді.
Ел өтірігінің ауызша туып, ауызша таралуы, бірнеше нұсқа­
лы болуы, халық тұрмысымен байланысты шығуы, орындалу
мәнерімен, дәстүрлі мақаммен айтылуының өзі фольклорлық

мұра екендігін айғақтай алады.
Ғалымдардың пікірлерін тұжырымдай келіп, өтіріктерді
мынандай жүйеге келтіріп қарастырған жөн сияқты: бі­рін­
шіден, шындық пен өтіріктің арасын тайталасқа түсіретін,

өтірік арқылы қалтқысыз сендіруге тырысатын, мақтаныш,
алдау, мазақтау арқылы айтылатын халық поэзиясының
түрін—өтірік өлеңдер деуге болады; екіншіден—өтірік жыр­
лар халық шығармашылығындағы өмір шындығын ерекше

айқындап, бірақ сол шындықтың өңін айналдырып ақиқатқа
жатпайтындай қылып кең көлемде баяндайтын туынды­
лар; үшіншіден, өтірік өлеңдердің шығу тегін анық­тайтын
қара сөзбен айтылса да, өзіндік белгілері поэзияға жақын

және шындыққа жанаспайтын драмаға тән күлкілі өтірік
әңгімелер.

Өтірік жыр туралы мәлімет тек қана І.Жансүгіров еңбе­
гін­де ғана көрініс береді. Өтірік жыр, өтірік өлең ұғым­дары
бір-бірінен алшақ тұрған дүние емес. Бұның негізінде бел­гілі
бір жанрдың қалыптасуы мен даму эволюциясы жатқаны

анық. Өтірікті шығарушылар халық көңілін көтеру үшін
барынша ізденіп, түрлі оқиғалар ойлап тапқан. Ойын-
сауық нәтижесін­де пайда болған көлемді өтірік жырлардың
қанша уақыт жасағандығын кесіп айту өте қиын. Олардың

көпшілігі ойын-сауық кеміп, қоғамдық өзгерістер ұмыт
болған шақта бірте-бірте көмескіленіп, халық жадынан
ұмыт болған. Бүгінгі күн­ге жеткен «Шыбын», «Кірпік
шешен», «Торы тай» т.б. жырлар оны толық дәлелдей

алады. Бұл көлемді туындылар жырау және жыршылдық
дәуір шеңберінде қалыптасып, олардың шығармашылығы
тоқырауға ұшырағанда ұмытыла бастаған деудің қисыны
бар. Ал ақындар шығармашылығы дәстүрі өтірік өлеңдер­

дің дамуын кеңейткен. Бұл балалар арасында жатталып,
үздіксіз айтылу арқылы түрлі кезеңдерден сүрінбей өткен.
Сондықтан халық шығармашылығындағы өтіріктің поэ­
зиялық түрін жанрлық жағынан өтірік өлең дегеніміз

жөн сияқты. Қажет болса, «өлең» деген ұғымның халық
түсінігіндегі пайымдалуы анағұрлым ауқымды. Айталық,
тұрмыс-салтқа қатысты туған поэзияда жыр, өлең, толғау
т.б. баршылық. Ендеше, көркемдік жүйесіне қарай отырып,

халық поэзиясының бір түрі «өтірік өлеңдер» деп атауға
негіз бар. Өтірік өлең—өмір шындығын біліп, игерген өнер
адамының сол шындықтың өңін айналдырып, бір ауыз
шындық қоспастан тамаша татымды шығарма жасаудың

негізінде пайда болған жанр екендігі анық.
Тақырыптық жағынан алғанда өтірік жырлар—өтірік
мақтан, өтірік мысал, өтірік әзіл болып бөлінеді. Өтірік жыр­
лардың басты ерекшелігі—онда шығарма оқиғаға құрылып,

сюжет желісі пайда болады. Тегі жағынан эпикалық туындыға
айналып, оқиғадан-оқиға туындатып айтылатын жыр түріне
2-0184

ауысады. Батырлық жырлардағы пырақтарды құсша ұшыру,
сөйлесу, алты айшылық жерді алты күнде алдырудағы қиял­
дың желісі бұл жерде алабөтен өтірікпен суарылып, өнерпаз
Кірпік шешенді бәйгеге қосқан. Жалпы өтірік жырдағы қы­

зық­ты тақырып—өтірік мақтан мен мысал болса, бұл тақы­
рып­ты мейлінше игергендер саятшы, атбегі, сейістер болған.
Мы­салы, өтірік жырларды айтушы Мейірман Дәркенбайұлы­
ның жырлары бұл тақырыпты ерекше аша түседі. Ол өтірікті

бүркіттен бастап, кер бие, торы тай, шыбыннан аяқтайды.
Барлығы оқиғалар желісіне құрылған.
Ал өтірік өлеңдер көбінесе балалар арасында айтылып,
олардың бірін-бірі мазақтауы, мақтануы, алдауы, бір нәрсеге

бола таласып бәстесуі т.б. балалық шақтың тасқа басқан
таңбасындай екені мәлім. Бала да өзінше мақтанады, сол
мақтанудың басы—«өтірік ерлік». Атағы аңыздағы батырдай
болу, ертегідегі жалғыз көзді дәуді жеңетін қаһармандай бо­

лу—бала арманы. Мысалы:
Жасадым жұмыртқадан алтын табақ,
Сүңгі мұзды боршалап еттім тамақ.
Шегірткенің сирағынан қасық жасап,

Ертеден кешке дейін іштім тамақ.
«Қырық өтіріктен» басталатын мұндай шумақтар арқауы
ерлікті дәріптеу болса керек. Балалар өтірік өлеңдері ішіндегі
ендігі бір тақырып—өтірік ант.

Ойын балаларының бірін-бірі сендіру, айтқанына иланды­
ру үшін ант беретіндігі әлі де кездеседі. Бұған «Аяқтағы суға
ағып өлейін, Көнектегі суға кетіп өлейін» немесе: «Желкем
шұңқырын көрмейін» деген сияқты балалар анты айқын дәлел

болады. Мұндай анттарға алданбайтын бала жоқ. Бұндай ант
түріндегі өлең жолдары көптеген елдердің фольклорында
ұшырасады.

Балалар айтатын өтірік өлеңдердегі негізгі бір ерекшелік—
олар өздері білетін және күнде көретін жәндіктерді өлеңге қо­
сып, сол арқылы өтірікпен сын-сықақ айтады. Бұған ақындар­
дың ықпалы болуы мүмкін. Баланың: «Айттым да өтірік өлең

жұртқа жақтым, Қой қылып құмырсқаны жаздай бақтым»
дегенінде суайттың жұртқа жақпайтыны белгілі бола тұра,
«өтірікпен жұртқа жақтым» дегенде астарлы емеурін тұр. Осы
шумақтағы отарлы қойды құмырсқаға теңеу сыншылдықтың

жемісі. «Шегірткенің айғырын ұстап алып, қой тастан түлкі
қағу»—сықақтың белгісі.
Бар бола тұрып, бір күнгі жұтта бар байлықтан айы­
рылып, тақырға отырып қалу—қай кезенде де мысқылмен

масқараланған. Өмірдегі келеңсіздік өтірікке айналғанда күл­
кі туса да, күлдіріп тұрып күңірентіп кететіндігі бір бұл ғана
емес. Айталық, «Қырық өтірік» өлеңінің негізі хан жарлығын
мүлтіксіз орындап, өтірікті өрімдей өрген Тазша соңында

қызын алып ханды масқара етеді. Әлгіндегі айтылған астарлы
сын-сықақ, мысқыл мен кекесін ендігі уақытта сарказмге
ұласады. Кешегі сыйқына ел күлетін Тазша жеңісі хан қызын
алумен тынды. Тазшаның ісі—ірі жеңіс, ханның ісі—ауырмай

есінен адасқандық. Әмірі күшті билік иесі болса да, өнердің
алдында тізе бүгіп, соңында ханның бейшара күйге түсуі шебер
суреттелген. Сөз түйіні—өнер жеңісі.
Өтірік өлеңдердегі сатира өмірде жиі кездесетін жат пи­ғыл­

ды көпшілік алдына осылай шығарып, көпті одан түңілді­реді.
«Кер бие, торы құлын», «Шыбын», «Кірпік шешен», «Бүр­
кіт» атты өтірік жырларда саудагердің ел алдында әбден әккі
болып алғанын масқаралап, келемежге айналдырса, «Шы­

бын» жырында біреудің күш-қайратын пайдалануға келген­
де алдына жан салмайтын жандар мысқылмен түйрелген.
Алып шыбынды атқан аңшының сыбағасына ортақтасқан
ағайындар болса, енші алудан бір тынбайды. Біреу мал сойса,

пышақ үстінен үлестіріп алып кететін жұртты келемеждеп,
оған қарама-қарсы алып шыбынды алғандағы мақсат та сол

өрескелдікті көрсетуден туған. Туындылардың бүкіл болмыс-
бітімі өте өткір, ащы кекесін мен мысқылға құрылғаны мәтін­
ге үңіліп, астарлы сөзге мән бергенде ғана анықтала түседі.
Өтірік өлеңдердегі басты белгі—ақылды және ақылсыз

адамдардың мінез-құлқын жұртқа жария етіп, оны әзіл-оспақ
арқылы масқаралау. Өлеңдердегі осындай ерекшелік оны ай­
тушылардың стильдік қолтаңбасын анықтап бере алатындай.
Өтірікті айтушы соны жеріне жеткізе түсу үшін шындық пен

өтірікті тайталастырады. Елді күлкімен кенелтудің түп төркіні
келеке-келемеж екендігі өтірік өлеңнің дәстүрлік белгісін
толық танытады.
Өтірік өлеңдердің негізгі иесі балалар болса, олардың

тапқырлығы, орынды жауаптары әзіл-ысқақ, сын үлгісінде
айтылса, ендігі кезекте одан әрі дамытылып, айтысқа
ұласқанын байқаймыз. «Кісі мен қиқар бала», «Суайт бала
мен қарт», «Бала мен шілдің айтысы», «Ағаш пен шөптің

ажырасқаны» атты айтыс үлгілері өтірік пен шындықтың
тайталасына құрылған. Бұның өнер түрі негізінде балалар
арасында қалыптасып, дамып отырғандығын айтыстың атау­
лары да анықтап тұрғаны аян. Өтірік айтыс мысал үлгісінде

қалыптасып, жауаптасып бәсекеге түсетін сөз барымтасының
көне белгісін еске түсіреді. Сөйтіп, алғашқыда сөз жарысы
арқылы пайда болған өтірік өлең айтысы келе-келе әңгіме­ге,
өлең-жырға айналып кеткен.

Айтыстың негізі шындыққа жанаспайды десек те, мұнда
тұспалдау мен ишаралау пәрменділік танытады. Өмір үшін
күресте адамдық пен пәктіктің, тапқырлық пен шешендіктің
белгілері танылып қалады. Тегінде, айтыстың шығу тегі мен

түп-тамыры мысал айтыстарында жатқаны анық. Оны көбіне
дарынды суырып салма ақындар өнері деп дәріптесек те,
оның бастау негіздері мысал үлгісінде қалыптасып, сандаған
өнер өрендерінің шығармашылығы арқылы дамытылғанын

айғақтайды. Жасынан өлеңге үйір қазақ халқының дәстүрі
берік екендігін балалар шығармашылығы да мойындатады.

Соның ендігі бір дәлелі балалар шығармашылығынан орын
алған, әсіресе өтірік өлең айтысында айрықша көрініс
табады. Қысқаша айт­сақ, өтірік өлеңдер, негізінен, балалар
шығармашылығы арқылы дамып қалыптасқан. Сөйтіп, өз

алдына өтірік ерлік, өтірік ант, өтірік сын-сықақ, өтірік
айтыс ретіндегі тақырыптарды құрап, келе-келе тақырыптық
циклде топтасқан. Белгілі тақырыптар сан-алуан мәселелерді
көтеріп, өзінше жинақтала топтасқан. Бұл тұрғыдан келгенде

өтірік өлеңдер мен мысал жанры тығыз байла­ныста екендігін
көруге болады.
Ел өтірігінің туындауына, дамуына ересектер де зор ықпал
етіп, олардың шығармашылығы көлемді жырларға ұласқан.

Тақырыптық жағынан алғанда өтірік жырлар: өтірік мақтан,
өтірік мысал, өтірік әзіл болып бөлінеді. Өтірік жырлардың
шағын өлеңдерден айырмашылығы—онда шығарма оқиғаға
құрылып, сюжет желісі пайда болады. Тегі жағынан эпикалық

туындыға айналып, оқиғадан-оқиға туындатып айтылатын
жыр түріне ауысады. Бұндай көлемді дүниелерді тудырған
белгілі ақындар болған. Ел арасына кең таралған «Кірпік
шешен» атты өтірік жырдың негізгі тақырыбы—мақтану.

Батырлық жырлардағы пырақтарды құсша ұшыру, сөйлесу,
алты айшылық жерді алты күнде алдырудағы қиялдың желісі.
Бұл жерде алабөтен өтірікпен суарылып, өнерпаз ақын Кірпік
шешенді бәйгеге қосқан. Жалпы өтірік жырдағы қызықты

тақырып—өтірік мақтан мен мысал болса, бұл тақырыпты
мейлінше игергендер өнерпаздар екендігін байқаймыз. Бұл
ретте Мейірман Дәркенбайұлының есімін ерекше атап өткен
жөн. Оның әрбір шығармасы оқиғаға құрылып, көлемді жырға

ұласқан.
Үлкендерге арналған өтірік өлеңде әрқашан әлеуметтік
салмақ жатады, қарама-қарсы жағдайларды қиюын келтіре
ұйқастырып, сол арқылы өмір шындығын көрсетіп, байдың

сараңдығын, ханның қаталдығын күлдіре отырып сынау
ерекше тапқырлықты қажет етеді. Халықтық өтірік өлеңдерде

осы тапқырлық өте мол-ақ. Әрине, балалар репертуарындағы
өтірік өлеңдердің ересектер жырынан айырмашылығы бар. Ең
алдымен, үлкендер өтірік өлеңдеріндегі салмақты әлеуметтік
жүк балалар өлеңдерінде байқала бермейді.

Өтірік өлең бала қиялын ұштауда, бейнелі ойлауға жетелеу,
ұтқырлыққа, тапқырлыққа тәрбиелеуде аса маңызды рөл ат­
қарады. Сондықтан да халық ақындары мен балалар жазу­
шыларының шығармашылығында бұл жанр жалғасын тауып,

өрісті дамып келеді.
С. Ж. Шахина,
филология ғылымдарының кандидаты,
доцент

Баласы қасқа айғырды өлтіріпті,
Құдайым айтқызбасын өтірікті.
Мың кісі бір тышқанға міңгесіпті,
Бәрін де тура тасқа тышқан өлтіріпті.

Міндім де осырақ қоңыз аяңдадым,
Аяңдап сол аяғыммен қоян алдым.
Қоянның бір әйдігін көрдім сонда,
Көтеріп қоңызыма қоя алмадым.

Сайраңдап сол базарды базарладым,
Міндім де, инелікке жатып сона қудым.
Қатыным сол сонаға жерік болып,
Сонаны қатыныма бола қудым.

Ойпырмай, аспанда бір лақ туды,
Адамнан айнымайды құлақ-мұрны.
Құдайым айтқызбасын өтірікті,
Сол лақ мені жерге лақтырды.

Жығылып қол-аяғым қирап еді,
Иіскелеп, лақ келіп, жылап тұрды.
І. Өтірік өлеңдер

Басында керегенің үрген қарын,
Демалмастан көтердім соның бәрін.
Көп қатын сиыр сауып, май алмайды,
Шіркей сауып май алдым алты қарын.

Басында керегенің үрген қуық,
Көтеріп түйеге арттым аузын буып.
Жануар ол артқаным мая екен,
Қуықты көтере алмай қалды туып.

Бір-екі битті мініп жетеледім,
Ауылым Араншыны төтеледім.
Құдайдың бұл да болса берген бағы,
Атып ап алты қоян кете бердім.

* * *
Дарияның ар жағында от көргенмін,
Қайнаған суық суға ет көргенмін.
Құдайым өтірікті айтқызбасын,

Басында керегенің үрген қарын,
Көтердім жалғыз өзім соның бәрін.
Жүк қылып қара нарға артып едім,
Орнынан тұра алмады жануарым.

Басына қарағайдың көл тұрыпты,
Айтпаймын айт десеңде өтірікті.
Айтайын өтірікті ебін тауып,
Қан қылды бір санымды тышқан қауып.

Қатындар, не қыласың сиыр сауып,
Май алдым алты қарын шыбын сауып.
Беріпті бақа қызын көбелекке,
Жүріпті қара шыбын жеңгелікке.

Бір туын құмырсқаның ұстап сойып,
Той қылып, ат шаптырды төңерекке.
Бар еді бір өлеңім жаңа таптым,
Қайтарып көбелекті көлге жаптым.

Шыбынды шіркейменен құда қылып,
Үстіне тасбақаның шапан жаптым.

Бөлтірік-ті, Бөлтірік-ті,
Қарағайдың басында көл тұрыпты.
Өзім тауып айтпаймын өтірікті,
Шыбын теуіп биені өлтіріпті.

Бақа қызын беріпті көбелекке,
Қара шыбын жүріпті жеңгелікке.
Өзім тауып айтпаймын өтірікті,
Ат шаптырып той қыпты төңірекке.

Шылым шектім шымшықтың қу басынан,
Арқан естім тышқанның шудасынан.
Алдыма бір қоян жатыр екен,
Арыстанның өте шықтым турасынан,

Ол қоянды алдыма өңгеріп ап.
Керегенің басында тоғыз қарын,
Көтере алмай жығылдым соның бәрін.
Керегенің басында он жеті құрт,

Сыйларыңды білмеймін, қиларыңды,
Рахметіңді айта гөр, ағайын-жұрт.
Инелікке міндім де сонаны қудым,
Бес күн жатып жаңа қудым.

Отыз жасқа келгенде
Он бес қарға бақтым,
Он бесін де қашыртпадым.
Арасында бір жануарға

Сұңқардан тұмар тақтым.
Бір қоңызға қырық адам мінгесіпті,
Бүркіт пен түлкі тілдесіпті.
Қыз берсең де айтпаймын өтірікті,

Айттым да өтірік өлең желдеп кеттім,
Соңымнан көбелекке кел деп кеттім.
Асауын бөгелектің ұстап мініп,
Астыма бес қап бидай теңдеп кеттім.

Бөденемен қайырдым бөлтірікті,
Басына қарағайдың көл тұрыпты.
Өзгесі өтірік болса да, осыным шын,
Бір шалды шірней теуіп өлтіріпті.

Бір қоянды міндім де, аспанға ұштым,
Екпініне шыдамай жерге түстім.
Алты күндей-ақ боран соғып еді,
Жалғыз қурай түбіне ас қып іштім.

Жүк артып инелікке ерте көштім,
Шүйкелеп сары майдан арқан естім.
Мұртына шегірткенің ат арқандап,
Дегенде өлдім-талдым, әрең жеттім.

Қамысты жылқы ұстауға құрық қылдым,
Жусаннан үйге тіреу сырық қылдым.
Бір талын сақалымның кесіп алып,
Көшкенде мал айдайтын шыбық қылдым.

Аспанға алты жерден тіреу қойдым,
Той қылып, мың масаны сонда сойдым.
Жүрегін біреуінің төрт бөліп жеп,
Нансаңыз, өмірімде бір-ақ тойдым.

Шыбын мініп, шіркейді жетеледім,
Қырғи қылып көбелекті бөпеледім.
Асау қарға, бүргені ұстап мініп,
Көбелектің ауылын төтеледім.

Өтірік өлең айтып елге жақтым,
Құмырсқаны қайырып қойдай бақтым.
Шегірткенің айғырын ұстап мініп,
Ауылын көбелектің зорға таптым.

Керегенің басында үрген бүйен,
Көтергенде босайды жүйе-жүйкең.
Айт десең де, айтпаймын өтірікті,
Көтере алмай жығылды атан түйем.

Өтірікті айтып-айтып шындай қылдым,
Ерітіп қара тасты ұндай қылдым.
Кеуректен төс, киізден балға қылып,
Бір ұрғаннан темірді ұндай қылдым.

* * *
Беріпті бақа қызын көбелекке,
Жүріпті қара шыбын жеңгелікке.
Бір тобын құмырсқаның ұстап сойып,

Той қылдым ат шаптырып төңірекке.
* * *
Терісін сары масаның жыртпай сойып,
Кететін он бес қарын саба қылдым.

Сабаны сегіз жігіт көтере алмай,
Қылмасқа енді саба тоба қылдым.
* * *
Міндім де осырақ қоңыз аяңдадым,

Қатырып аяңымен қоян алдым.
Қоянның үлкендігін сонда білдім,
Көтеріп қоңызыма қоя алмадым.
Қоңызым төмен қарай тоңқайса да,

Айттым да өтірік өлең ханға жақтым,
Қой қылып құмырсқаны құмға бақтым.
Асауын шегірткенің шертіп мініп,
Тау-тауға шығып алып түлкі қақтым.

Өлеңді айтып едім он жасымнан,
Шыбынды ерттеп мініп тойға асығам.
Қанатын көбелектің көпір қылып,
Дарияның өте шықтым турасынан.

Баласын балпаң-балпаң бала қаздай,
Жүк артып бес қарсаққа ала жаздай,
Біреуін әсемдікке мінемін деп,
Қан түсті аяғына ала жаздай.

Мен өзім құрман айтта киік міндім,
Киіктің сұр бесеуін сүйіп міндім.
Салдары әсемдіктің осылай деп,
Құйрығын жалыменен түйіп міндім.

Терісінен сұр тышқанның ер-тұрманым,
Найза алып ақыл ханнан жау қырғаным.
Қабанның қасқа айғырын ұстап міндім,
Дарияның ортасына пішен үйдім.

Жоқ болып айыр ағашым, қолмен үйдім.
Терісін тасбақаның сыдырып алып,
Асауға алты құлаш шідер түйдім.
Мен өзім жас басымнан тырна бақтым,

Тырнаның арығына жабу жаптым.
Тырнаның бес баласы ығып кетіп,
Бойынан Аралсордың әрең таптым.
Біреуі бесеуінің сорлай қалып,

Оны да шығара алмай елге шаптым.
Қарасам шәй басында қара-ала құрт,
3-0184

Жарасқан қара-ала құртқа, қара-ала мұрт.
Кесіртке тасбақамен жауға аттанды,
Тыңдасын өтірік өлең, мінекей, жұрт,
Міндім де қос аяққа, қудым тышқан,

Жануар ұшқыр екен алып ұшқан.
Ұшқырын жануардың содан білдім,
Аққуға қуып жеттім жоғары ұшқан.
Тең-теңдей кесірткеге жүк артамын,

Жыланға алпыс екі қозы артамын.
Аса бай, аса жарлы болмасам да,
Қызымды қырық мысықпен ұзатамын.

Өтірік өлең айттым да жұртқа жақтым,
Құмырсқаны қайырып қойдай бақтым.
Ел қыдырған кешегі есер кезде
Бөгелек басына тана тақтым.

Бір қоянды міндім де, аспанға ұштым,
Екпініне шыдамай жерге түстім.
Алты күндей ақ боран соғып еді,
Жалғыз қурай ығына ас қылып іштім.

Дүниенің ауыры үрген қарын,
Жалғыз өзім көтердім соның бәрін.
Атандарға үш төстеп артып едім,
Көтере алмай жығылды атандарым.

Дүниенің ауыры үрген қуық,
Жалғыз өзім көтердім аузын буып.

Үлкеніне серкенің арба салдым,
Ондай мықты көрмедім өзім туып.
Бес қарсақты күнінде баса міндім,
Жүргізе алмай шіркінді азар міндім.

Екі сымбал үстіне теңдеп алып,
Қара жолдың үстіне борт-борт желдім.
Үлкен серкеге арба салдым,
Басқа, көзге төпелеп зорға салдым.

Мені мықты дегенге жұрт нанбайды,
Қойдай битті көтеріп отқа салдым.
Өтірік өлең айтамын ер басынан,
Арқан естім бозторғай шудасынан.

Алты инелік, бес сона той қылыпты,
Киіт кидік солардың құдасынан.
Өтірік өлең айтамын ер басынан,
Шылым қылдым шыбышық қу басынан.

Қара шіркей етіне қазан толып,
Астау-астау ет жедік ер басынан.
Маса деген бірталай бақыр екен,
Сона деген имансыз кәпір екен.

Бөгелектің үйіне кіріп барсам,
Әкесіне ас беріп жатыр екен.
Бөгелектің терісі ер тұрманым,
Қоян мініп мен өзім жау қуамын.

Шегірткенің айғырын ұстап мініп,
Тұра қашқан түлкіні бұлтартпаймын.
Көлбақаның көнектей сүйегі бар,
Көртышқанның қырық құлаш үйегі бар.

Өзім барып жерінен алып келдім,
Бір түлкінің қырық арба сүйегі бар.
Өтірік өлең айтайын ердің басы,
Жау қияқтың түбі ердің қасы.

Өзім барып жерінен алып келдім,
Бір түлкінің қырық арба омыртқасы.

Ағаштан қашау жасап, тас тескенмін,
Киізден бәкі жасап, бас кескенмін.
Құбының құмдарынан шүйке жасап,
Мәңгілік үзілмейтін жіп ескенмін.

Ағашшылық істепті тоқылдауық,
Құда боп сауысқанмен ебін тауып.
Кесіртке шудасынан кілем тоқып,
Көшкенде қара нарға қойдым жауып.

Ағаштан жарқылдаған қылыш соқтым,
Ішінде бір ай жаттым қызыл шоқтың.
Қоңыздың айғырына күміс ер сап,
Ағызып, қалың топтан өте шықтым.

Айтам деп өтірік өлең, жұртқа жақтым,
Қайырып, құмырсқаны қойша бақтым.
Айғырын бүгелектің ұстап мініп,
Үстінен Қара теңіз түлкі қақтым.

Айтайын айт дегенде бөлтірікті,
Айтпаймын өлтірсең де өтірікті.
Болса да өзгем—өтірік, осыным—шын,
Бір қызды маса теуіп өлтіріпті.

Айттым да өтірік өлең, жұртқа жақтым,
Көк мұзын қарлы таудың отқа жақтым.
Шіркейдің ең жүйрігін ұстап мініп,
Тойында көкпар тарттым дуадақтың.

Аюдың ақ жібектен желегі бар,
Қолында шегірткенің шелегі бар.
Болса да өзгем—өтірік, осыным—шын,
Тауықтың алпыс екі емшегі бар.

Айта-айта өтірік өлең, жұртқа жақтым,
Мініп ап қысыр жылан айға шаптым.
Жотадан бір инемен құдық қазып,
Жылқысын бір тайпа елдің суға жаптым.

Айдадым жылқы орнына отыз түлкі,
Атқосшым жанымдағы семіз үкі.
Ішінде топ адамның тулап шығып,
Қылды залым шіркей мені күлкі.

Айттым да өтірік өлең, жұртқа жақтым,
Әкемнің іште жүріп малын бақтым.
Айғырын шегірткенің ұстап мініп,
Қойтастан қоян аулап, түлкі бақтым.

Айтпаймын өтірікті мен басынан,
Шымшықтың үй жасадым қу басынан.
Етіне қара шіркей қазан толды,
Сүйегі асып қалды арбасынан.

Айттым да өтірік өлең, жұртқа жақтым,
Балықтың сирақтарын отқа жақтым.
Бір сонам байлаудағы қашып кетіп,
Меккеден он жыл іздеп, зорға таптым.

Айдадым жылқы орнына көбелекті,
Тасбақа астымдағы аттай желді.
Аулында қайын жұрттың жығып кетіп,
Қылдың-ау, көкжал бақа, елге күлкі.

Айта-айта өтірік өлең, елге жақтым,
Сақалын көк шіркейдің отқа жақтым.
Біреуін бұзаубастың жоғалтып ап,
Онан соң басқасына қоңырау тақтым.

Айтайын, айт десеңіз, өтірікті,
Басына қарағайдың көл тұрыпты.
Болса да басқам өтірік, осыным—шын,
Өгізді шіркей теуіп өлтіріпті.

Айтпаймын өтірікті мен басынан,
Бозторғай айыл өрдім шудасынан.
Жыланның қызын қырғи алып қашып,
Айдаһар ат мініпті құдасынан.

Аюмен құда болдым, өзім барып,
Ұлыма бесіктегі қызын алып.
Барғанда құдалыққа Қаратауды,
Жөндедім бес ай, бес күн бұзып алып.

Аюды арқандадым жібек жіппен,
Көк сона құда бопты инелікпен.
Қаңтардың ми қайнаған ыстығында,
Жүк артып түнде көштім бөшелекпен.

Айтайын көзді жұмып көргенімді,
Жалған деп сенбейді ғой өзге мұны.
Сейілдеп бақа көкте жүрген кезде,
Байқұстың шөлден өлді көлдегі ұлы.

Ақ шабақ алты құлаш түйе тапты,
Жарыста жасыл қоңыз аттай шапты.
Құдамыз жеті қабат көкте жүріп,
Жүз жылда құдағиын әрең тапты.

Ақылдан ержеткен соң болдым жарым,
Бір қоян мал дегенде қолда барым.
Әйелім сол қоянды жаздай сауып,
Түйреді сары майдан сегіз қарын.

Ақ тасты сорпаға ездім, қатық қылып,
Дәм-тұзын сол арада татып тұрып.
Ұстап ап арыстанды сабап жатсам,
Көртышқан бас салғаны басып тұрып.

Ақылдан адаспаңдар, жарандарым,
Бір суыр мал дегенде қолда барым.
Қарға мен әлгі суыр тамыр екен,
Екеуі тасып болды үйде барын.

Алыстым айдаһармен жалғыз өзім,
Бұл өзі жалған емес, рас сөзім.
Шығарып биік сайдың жотасына,
Ағыздым ала арқанмен соқыр көзін.

Алтыннан ақ қоянға тақтым таға,
Бір тышқаннан үш тонға тіктім жаға.
Қыс болғанда сол тонды жамылып ап,
Ішінде ойнақ салады бала-шаға.

Анадан тумай тұрып жауға шаптым,
Беліме ақ қурайдан қанжар тақтым.
Он бес жыл сұр көжекпен найзаласып,
Он рет өлсем дағы аман қаппын.

Арасын жарып қосқан қара тауым,
Басында жайқалып тұр бақша бауым.
Екі жүз құнан қойым егіз тауып,
Апанда жусап жатыр қозыларым.

Ар жақтан алты шыбын айдап алдым,
Біреуін ашуменен байлап алдым.
Шыбынды байлаудағы сойғанымда,
Екі қап, сегіз дағар майын алдым.

Арбаға бес қарсақты баса шектім,
Шіркінді жүргізе алмай азап шектім.
Масаға екі теңді теңдеп алып,
Үстінен қара судың атша желдім.

Арбама парлап жектім көк құтанды,
Үй салдым, сырғауыл қып көк бұтаны.
Түлікке бағып едім жеті тырна,
Шілденің аязында ол жұтады.

Астыма қоңыз мініп, қоян қудым,
Бір тал қылмен арыстан аузын будым.
Жоғалып қара тауық, он жыл іздеп,
Астынан қара жердің тауып келдім.

Аспанға қармақ салып, жайын алдым,
Бүрге сойып, мың қарын майын алдым.
Қоңыздан он бес қора қыстатуға,
Аспанға алты қабат сарай салдым.

Аспанда сона мініп қалықтадым,
Мінсем де жиырма жыл жалықпадым.
Қолыма бір тал қылдан қармақ алып,
Қоймадым теңіздердің балықтарын.

Аспанда қолмен қашап егін салдым,
Ақы алмай, тамақ ішпей тегін салдым.
Қызына құмырсқаның ғашық болып,
Сұлуды көрген жерден талып қалдым.

Аспанға алты жерден тіреу қойдым,
Той қылып, мың масаны сонда сойдым.
Жүрегін біреуінің төрт бөліп жеп,
Нансаңыз, өмірімде бір-ақ тойдым.

Ат қылып мініп жүрмін қырғауылды,
Шулатты жығып кетіп бір ауылды.
Пәлені құмырсқаға жапқанымда,
Көртышқан шешім етті бұл дауымды.

Ата-анам мен туғанда бір жаста екен,
Екеуі жер астында тұрады екен.
Малшысы қасқыр екен қой бағатын,
Түгендеп ол да малын тұрады екен.

Атқаным бұл шыбынды анық болды,
Бір тайпа ел етін алып, қарық болды.
Терісі елу саба, тоғыз торсық,
Қалғаны малшыларға шарық болды.

Ауылым балуандарды іріктепті,
Бір өзімнен басқасы ілікпепті.
Қатарда қайраттының біреуі едім,
Жеті қыз жеті рет жығып кетті.

Ауыры дүниенің үрген қуық,
Көтердім батырлықпен аузын буып.
Шіркейдің айғырына арба шектім.
Көрмедім ондай күшті өзім туып.

Ауылым байып жатыр, дамып жатыр,
Қауынды трактормен шауып жатыр.
Құрт пен май құйылатын кебеже бар,
Қосақтап құстың сүтін сауып жатыр.

Ауылым өткен жылы қошқар сауып,
Сүтіне келіншектер болды қарық.
Бәкімді қаймағына жанып-жанып,
Тастадым шыбындардың шашын алып.

Ауырмай жүк аяғым өліп қалып,
Жыладық қайғырғаннан әнге салып.
Тірілді жаназасын оқып жатсақ,
Ұйқыдан кеткен екен есі ауып.

Әйнектен илеткізіп шалбар киіп,
Кеудеме көк түтіннен байғазы іліп.
Аспанға жеті қабат жетіп бардым,
Астыма ілбіс деген аңды мініп.

Әуеден ұшып жүрген бөлтірікті,
Аюды балық шағып өлтіріпті.
Болса да өзгем өтірік, осыным шын,
Дос болып қой мен қасқыр бір жүріпті.

Бай болдым төрт түлікке тумай жатып,
Балама қалың бердім бәрін сатып.
Келінім бай ауылдың баласы екен,
Жасауын жүз қарғаға келді артып.

Байқалды тумай жатып ағаттығым,
Ішінде жеті тозақ сауық құрдым.
Дүниеге адам туып, туа сала,
Өле-өлгенше көмірді азық қылды.

Байлықтан ыза шектім ақырында,
Бір тиын мал болмады жақыным да.
Малымның бәрін жиып, отқа жағып,
Отырмын кедейліктің тақырында.

Байқаусызда соғылып айға басым,
Кетік қылып тастадым айналасын.
Толтырып кетік айға қымыз құйсам,
Жетер ед суаруға жан баласын.

Бай болдым бит терісін алып-сатып,
Мал бақтым төсегімде ұйықтап жатып.
Дәулетім жылдан-жылға дамып кетіп,
Ақыры кедейлікке қалдым батып.

Бақаның соймай тұрып, миын көрдім,
Көлдегі көбелектің үйін көрдім.
Болса да өзгем өтірік, осыным—шын,
Той қылған сірке сойып, жиын көрдім.

Бақа сойып, ет астым ішін жармай,
Тоқсан жыл құмай бақтым, бір күн қалмай.
Бір жолда жүз тайқазан су ішіп ем,
Сонда да қаңсып тұрмын, шөлім қанбай.

Баласы қасқа айғырдың бөлтірік-ті,
Айтпаймын өлтірсең де өтірікті.
Мың кісі бір тышқанға мінгескенде,
Япырым-ау, бәрін жығып өлтіріпті.

Балықтан сауын сауып, сары май алдым,
Тоқалын дуадақтың тартып алдым.
Бір кешкі тамағыма бес қой, бір ат,
Сойсам да жалғыз өзім тоймай қалдым.

Балықтың төрт сирағын отқа жақтым,
Қайырып қандаланы қойша бақтым.
Қанатын қандаланың сая қылып,
Жауырын сүйегінен астау шаптым.

Барады ауылым көшіп ебелекке,
Мықты деп жүгімді арттым көбелекке.
Қайраты қара нардан артық екен,
Жоқ екен ондай күшті төңіректе.

Басына Қаратаудың қора салдым,
Қораның кеңдігіне мен таң қалдым.
Ішіне екі шіркей сыймаған соң,
Салмасқа үлкен қора қасам қылдым.

Басына Қап тауының сарай салдым,
Жүз жылда қашап жүріп, әрең салдым.
Топан су басып оны кетпесін деп,
Көтеріп бөктеріне қоя салдым.

Басына қарағайдың түйе шығар,
Түйені жел ұшырса, қиын шығар.
Болса да өзгем өтірік, осыным—шын,
Аюды кене сүзсе, миы шығар.

Басынан қарағайдың балық көрдім,
Шығуға қарағайды қиын көрдім.
Болса да өзгем өтірік, осыным—шын,
Шіркейдің басын қақпай миын көрдім.

Басында керегенің үрген қарын,
Көтердім күштілікпен соның бәрін.
Апарып қара нарға артқанымда,
Қор болды-ау, белі үзіліп қара нарым.

Басына бәйтеректің тіктім орда,
Аспанға алты қарыс қалды сонда.
Қос атпен күндіз-түні жүргенімде,
Он жылда ат арытып, жеттім зорға.

Бәріне атын қойып, айдар тақтым,
Аю мен арыстанды қойша бақтым.
Артыма әйелімді мінгестіріп,
Қоянды су үстінде жорғалаттым.

Биені қымыз іштім мұзға байлап,
Тышқанды жауыр қылдым үш жыл айдап.
Қырық тоғыз мүшелімде әкем туып,
Жүгірдім қуанғаннан алақайлап.

Беріпті бақа қызын көбелекке,
Жүріпті қара шыбын жеңгелікке.
Семізін көбелектің ұстап сойып,
Той қылдым ат шаптытырып төңірекке.

Бес баламды мінгіздім бір шыбынға,
Шал мен кемпір мінгестік құмырсқаға.
Арқасы жауыр екен жануардың,
Мөңкіп жықты, амал не, қырсықанда.

Бозторғай бұзаубасқа болды ғашық,
Болған соң әрі сұлу, әрі пұшық.
Жеңгетайын кекілік ала алмай қап,
Амал бар ма, ап кетті сары мысық.

Бүргеге жеті батпан кісен салдым,
Күшіне жануардың қайран қалдым.
Мақтаға темір шеге қағып алып,
Тартқанда арыстанмен әрең алдым.

Бүргенің бас терісін қауға қылдым,
Апарып ханымызға сауға қылдым.
Білмеймін көл жұтқан соң жүрдім қалай,
Қара жер көтере алмай қынжылғаны-ай?!

Басып ем баспалдақты кетті құлап,
Сенсеңдер, болды таулар жып-жылмағай.
Бір жылы топ қасқырды отарға айдап,
Шіркейді үш жыл саудым мұзға байлап.

Айтпаймын өлтірсең де өтірікті,
Бұл сөзге ертеде өлген апам айғақ.
Бір қоянды міндім де аспанға ұштым,
Шыдамай екпініне жерге түстім.

Ақ боран алты күнде соғып еді,
Ығында жалғыз қурай асымды іштім.
Біреуді неміз кетер алдамасақ,
Қарғаның түйені рас алғаны асап.

Құлақтап шу асауды ұстап жүрмін,
Бақаның жұлынынан шалма жасап.
Бір шыбын сілкініпті қарап жатпай,
Құлапты сай ішінде көп қарағай.

Шыңғыртып сол шыбынды ұстап алып,
Жеке жан бауыздадым әруаққа арнай.
Бір суыр нар түйеге мініп апты,
Мойнына тоғыз атар іліп апты.

Сол жылы аспан менен жер ортасында,
Қозғалмай елу бес жыл тұрып апты.
Бір жолда жеті шелек шарап іштім,
Алпыс күн нәр тартпастан жарап іштім.

Күрестім шегірткемен күні-түні,
Көрсеттім көп өнерін қара күштің.
Бір тал қылмен қос бұғы арқандадым,
Жасым жетіп үш жүзге, қартаймадым.

Төбесі көкке тиген Алатауды,
Мақтадан балта жасап талқандадым.
Бір қасқыр жолдас бопты ұларменен,
Ақылшы түлкі бопты бұларменен.

Қызғыштың бір қызына кісі салсам,
Қолма-қол бала боп тұрар ма екен?
Бір жылы жаяу жүріп айға бардым,
Беліме бес жүз тауды байлап алдым.

Жеткенде қоналқаға, маса сауып,
Қатырып тоқсан шелек қамыт алдым.
Бір жылы бұлт үстінде жайлап жаттым,
Санынан ет ойып жеп мінген аттың.

Кенеттен жаугершілік заман болып,
Бұршақша жауған оқты қолмен тостым.
Бір жылы қоңыр тұсақ серке туып,
Лағын өсіріпті ерке қылып.

Шілдеде үй ішінен боран соғып,
Жамылдым ұлтарақты көрпе қылып.
Бір бүрге көтеріп ап арқасына,
Ұрғанда Ұлытаудың жартасына,

Әйтеуір, Құдай сақтап, аман қалдым,
Тығылып құлағымның қалқасына.
Бір жылы туысшылап құмға бардым,
Бір сыбыс сары шымшықтан естіп қалдым.

Қылыш ап көкбас сона ақырғанда,
Астына терісінің бұғып қалдым.
Бір жылы теңіз астын қыстап шықтым,
Балықтан он мың әскер ұстап жаттым.

Қызына шағаланың ғашық болып,
Бірін алып, бірін тастап жаттым.
Бір күні өгіз мінген бір топ түлкі,
Маржандап тымағына тағыпты үкі.

Әйелім тумай тұрып маған арнап
Кірпінің терісінен тікті күпі.
Бір жылы шөл далаға балық бақтым,
Қолыма құрығымды алып бақтым.

Үйірін қарақұстың айдап келіп,
Қанатын қарақұстың қалықтаттым.
Бір жаста қатын алдым жүзге келген,
Ол мені кәрісінді көрген жерден.

Сәрсенбі сәтті күні сүндет еттім,
Шақырып таудай молда ергежейден.
Бір күні бұлдырыққа мініп алып,
Көз жұмып, сүңгіп кеттім суға барып.

Бала-шаға бағудың қамын ойлап,
Отынға бір арқа мұз шықтым алып.
Бір қатын қара судан құрт қайнатты,
Пісіріп қара тастан май шайнатты.

Құрдасым кесірткіден қатын алып,
Қырық күн ауылымды бір тойлатты.
Бір қыста араладым шегіртке елін,
Сыйларын ол елдің де көріп келдім.

Соғымға соятыны қарға екен,
Батасын барлығының өзім бердім.
Дарияға табан жаптым ебелектен,
Жаратып қудым сона көбелекпен.

Жығылып тас кенеден мойны үзіліп,
Арыстан ажал жетіп, өліп кеткен.
Диюдың қасқа айғырын үркітемін,
Қонып ап бұтағына бір аршаның,

Үш жүз мың қара құртты он жыл бақтым.
Дәнімен шала піскен бір арпаның.
Дөп мініп масамен өрлей бердім,
Алдыма алпыс жасар қойды өңгердім.

Киіп ем мұздан көйлек, қардан ішік,
Не деген ыстық еді, терлей бердім.
Дүз салған қорғасыннан қара балтам,
Шықпайды он матадан сыңар қалтам.

Жоқ менде ішерге ас, киер киім,
Көшкенде жүз түйеге жүгімді артам.
Дүниеде өтірікке жоламаспын,
Сорпа-су бола ма деп сона бақтым.

Досым-ау, менен мерген өте қоймас,
Бір оқпен төрт қасқырды домалаттым.
Ей, жұртым, дей көрмеңдер өтірікші,
Ұстаттым бөденеге кекілікті.

Бір күні көлдің суы өртке кетіп,
Балықтар топырақ шашып өшіріпті.
Ел-жұртқа неге өтірік ұсыналық,
Жеткен соң барлығына күшім анық.

Әдейлеп мекеніне алып барсам,
Теңізді қолтығыма қысып алып.
Ендеше, маса батыр, маса батыр,
Тұмсығын маса батыр қашап жатыр.

Көп адам көбелекті бітеу сойып,
Қырық кісі отыз табақ жасап жатыр.
Ендеше, өтірік-ті, өтірік-ті,
Өтіріктің қисынын келтіріпті.

Өзгеге өтірік болса да, өзіме—шын,
Қасқырды қоян теуіп өлтіріпті.
Ендеше сабырлы сазан, сырлы сазан,
Көртышқанның жамбасы алты қазан.

Көрінбей дөң басында отыр едім,
Келеді шыбын мінген әйел адам.
Еңкейіп мен аспаннан мәнті жедім,
Борсықтың талай жеңдім әншілерін.

Бүргенің терісінен етік киініп,
Суырдың араладым ел мен жерін.
Ер жасап қара судан мініп жүрдім,
Жұлдызға жүйрік аттың басын ілдім.

Қоянның көжегінен қорқып қашып,
Бір жүз жыл көл түбіне жасырындым.
Емілдің суы жазда өртке кетіп,
Қағаздан қайық жасап кеткем өтіп.

Бір кезде төбешігім жерге түсті,
Байқаусыз қалғанымда бір жөтеліп.
Жаз жайлау бір қорадай балық бақтым,
Тамызық мұзды жарып отқа қақтым.

Бір күні Құдай тегін олжа беріп,
Астынан жүк апанның түлкі таптым.
Жайғаны тасбақаның жылқы болды,
Бір досым ес білгелі түлкі болды.

Қызымен күйкентайдың көңіл қосып,
Сол досым жұрт алдында күлкі болды.
Жалынынан қандаланың айыл алдым,
Үш бүрге ішін жарып майын алдым.

Ізіне оның басқан қақ тұрыпты,
Қармақ сап қырық құлаш жайын алдым.
Жалаң аяқ, жалаң бас киік қудым,
Беліме тоқсан қабат шынжыр будым.

Басқаға өтірік болса да, өзіме—шын,
Жүз жыл жаттым түбінде қара судың.
Жалғыз тары қауызын қора қылдым,
Желге мініп алпыс күн сона қудым.

Басқа өтірік болса да, осыным—шын,
Құмды жинап мың метр оба қылдым.
Жамағат, зейін қойып, сөзім тыңда,
Шын сөз айтам, өтірік қоспаймын да.

Көргем жоқ айтып, сірә, өтірікті,
Келсе де биыл жасым алты мыңға.
Жараттым, алты ай байлап бөгелекті,
Міндім де араладым төңіректі.

Шілдеде теңіз қатып қалған екен,
Тағасыз жалтыр мұзда шауып өтті.
Жараттым алты ай қыстай қара шыбын,
Мініп ап, жоқ қарадым Құбы құмын.

«Болдырып жүрмей қалса, берейін» деп,
Бұршақтың теңдей жүрдім төрт қап ұнын.
Жарандар, шынымды айтпай, немді айтамын,
Алдымен байлығымды аңғартамын.

Беремін сүйіншіге бес жүз жылқы,
Жоғалды мың құлынды боз тайлағым.
Жарыстым бүрге мініп қарғаменен,
Қара үзіп кетті бүргем жорғаменен.

Құбының бұлан қайыр құмдарынан,
Ақ қайран алдым сүзіп дорбаменен.
Жасымда көрпе мініп көкке шықтым,
Аспанның тесігіне тығын тықтым.

Жағамнан ала түскен жайдың бұлтын,
Бір жасыл көбелекпен ұрып жықтым.
Жел жыққан қарағайды жатқан қурап,
Бәкімен алып келдім бәрін турап.

Сайрамды сарқылғанша жұтып едім,
Балықтар жатыр екен әлі тулап.
Жекелік жер, көлемі—ұлтарақтай,
Он тонна ұнын алдым оны бақпай.

Басқам өтірік болса да, осыным—шын,
Көзімді ашып жүремін кірпік қақпай.
Жер қына бойлап-бойлап ұзарыпты,
Аршадан жыңғыл барып қыз алыпты.

Сол тойда тобылғы ұрлық істеймін деп,
Қабығы ұялғаннан қызарыпты.
Жер шарын жетпіс екі айналдырдым,
Перінің қызын алып жайнап жүрмін.

Екі жүз он алты жыл көлбақамен,
Аралап дүниені сайран құрдым.
Жегіп ап таутекеге арба айдадым,
Арбамды сай басынан тауға айдадым.

Өсіріп құмырсқаны бір жыл бағып,
Мал толған қорасына байға айналдым.
Жыланның терісінен кидім киім,
Аспанда қанатым жоқ ұшып жүрмін.

Құмайдың қара қарға келіні екен,
Сауысқан алған екен көрімдігін.
Жонынан сары масаның айыл алдым,
Алты қап ақтарылған майын алдым.

Үстіне Қара теңіз қармақ салып,
Бүркіттің балапанын ұстап алдым.
Жүк артып бес қоңызға түнде көштім,
Қарлығаш қанатынан арқан естім.

Мұртына шегірткенің ат арқандап,
Өлдім-талдым дегенде әрең шештім.
Жүк арттым жолбарысқа көшкенімде,
Мұрнын ойбай салды тескенімде.

Ауынан өрмекшінің он бес құлаш,
Әреңге шықты арқан ескенімде.
Жүк артып инелікке ерте көштім,
Шүйкелеп сары майдан арқан естім.

Жабысып сары масаның қанатына,
Аспанда жүз жыл жүріп, әрең түстім.
Жұлдыз құрт терісінен кидім ішік,
Бойыма дәл келтіріп өзім пішіп.

Мұртынан өрмекшінің арқан есіп,
Алты қабат аспанға кеттім шығып.
Жүз ғасыр бірге жүріп сазанменен,
Бұлт сауып, айран ұйыттым қазанменен.

Қызына сауысқанның құда түсіп,
Айтыстым таң атқанша сазанменен.
Жонынан шегірткенің айыл алдым,
Құрықтан қармақ салып, жайын алдым.

Болса да өзгем өтірік, осыным—шын,
Сіркенің саулық қарын майын алдым.
Жыланның жіліншігін шелек қылдым,
Көк шөптен қолмен тоқып желек қылдым.

Басқа өтірік болса да, осыным—шын,
Бір тарыны он бір жыл қорек қылдым.
Жыланды тауда жатқан таяқ қылдым,
Сүйегін көлбақаның аяқ қылдым.

Айғырын шегірткенің ұстап мініп,
Үйірін қайырмайтын саяқ қылдым.
Зауқым жоқ тумысымнан өтірікпен,
Қайырдым қызыл түлкі бөлтірікпен.

Бақаның қашағаны қиын екен,
Ұстадым үш жыл қуып кекілікпен.
Инені бұрғы қылып тауды тестім,
Тауықтың тұяғымен ағаш кестім.

Тырнаның сілекейін жиып алып,
Мың құлаш, он кез жуан арқан естім.
Иенде келе жаттым ел аралап,
Жүгім бар битке артқан он тоғанақ.

Қонарда көбелектен күзет қойдым,
От жақтым лауылдатып мұздан қалап.
Ит мініп, көбелекпен түлкі айдадым,
Шақырып сауысқанды айғайладым.

Айғырын шегірткенің ұстап мініп,
Қамшымен сегіз қырлы бор байладым.
Көнектей көбелектің жұмыртқасы,
Жыланқияқ ерімнің артқы қасы.

Сен өтірік айтсаң да, мен айтпаймын,
Жатқан нардай қоянның омыртқасы.
Көңкені артқа тартып жібермедім,
Ұстап ап тау тағысын шідерледім.

Алпыс аю, бес қасқыр, он арыстан,
Жүк артып, отын тасып кіреледім.
Көріп пе ең, мұндай істі бұл жалғанда,
Қағаздан сулық кидім күн жауғанда.

Киізден қазық жасап сексен құлаш,
Таңдадым қасат қарды ат арқанға.
Күйеден шағаладай сарай салдым,
Мақтадан іргетасын қалай салдым.

Сол үйге жалғыз құнан сыймаған соң,
Иіріп мың қойды әкеп, қамай салдым.
Күресте түгел жығып төңіректі,
Жыға алмай сонда жынды көбелекті.

Он шақты омыртқасы опырылып,
Амал не, бір құрдасым өліп кетті.
Күш жетпес асау биттің үркегіне,
Ат жетпес құмырсқаның бүлкегіне.

Көктемде бір тышқанмен жер айдадым,
Жанына жапалақты тіркедім де.
Кеңсайдан бір қарағай жұлып алып,
Сонымен бір сонаны ұрып алып,

Сал жасап бір өзеннен өте шықтым,
Терісін сол сонаның сылып алып.
Кеңсайда көп үй отыр шыбын сауып,
Сүтінен ұрлап іштім ебін тауып.

Сайрам көлдің бетіне шатыр тігіп,
Ішінде ұйықтап жаттым тыным тауып.
Көнектей көлбақаның құлағы бар,
Қазандай қара шіркей тұяғы бар.

Болса да өзгем өтірік, осыным—шын,
Бір биттің қырық арба сүйегі бар.
Күмістен ақ тышқанға таға қылдым,
Құйрығын құмырсқаның жаға қылдым.

Терісін сары масаның бітеу сойып,
Иге сап он бес қарыс саба қылдым.
Жиылып он бес жігіт көтере алмай,
Тікпеуге ондай саба тауба қылдым.

Қағаздан Қара Ертіске көпір салдым,
Ағызбай суын бір-ақ ұрттап алдым.
Мені күшті дегенге жан сенбейді,
Бір қолыммен он тауды жұлып алдым.

Қайныма қарға мініп ұрын бардым,
Күйеуден өзім теңдес бұрын бардым.
Айғырын жапалақтың ұстап мініп,
Алдына қайын атамның қырындадым.

Қайырып қара қарға қойдай бақтым,
Өтірік өлең айтып, жұртқа жақтым.
Бір сонам асыранды қашып кетіп,
Дүниеде он жыл іздеп әрең таптым.

Қайныма барып жүрдім қасқыр мініп,
Жауырын жануардың асқындырып.
Зорығып көкжал арлан өліп кетіп,
Сый үшін қайын атама астым жілік.

Қайырдым бір жұмыстың басын әрең,
Міндетім орындалды осыменен.
Бір таудың талқан қылып, тасын соқтым,
Шыбынның түйгі тас қып басыменен.

Қайырып, қара қазға түлкі алғыздым,
Сатқызбай екі қаптай күлкі алғыздым.
Шабысқа шыдамайды аю, қасқыр,
Айдатып шегірткеден жылқы алғыздым.

Қайырып қойша бақтым қара қоңыз,
Туыпты ту қояннан күшік доңыз.
Қазан қып бозторғайдың жұмыртқасын,
Сойдым да етін астым сексен өгіз.

Қайныма темір дамбал киіп бардым,
Сол жолы жұмсақтығын біліп қалдым.
Шегеден жеңгелерім төсек салып,
Жатқандай мамық төсек бір ұйықтадым.

Қамыстан жылқы ұстауға құрық қылдым,
Жусаннан үйге тіреу, уық қылдым.
Бір талын көк жусанның кесіп алып,
Өзенге өткел бермес көпір қылдым.

Қамшыма биттің мұртын өрме қылдым,
Жұлдыздан шырақ жағып, көрме қылдым.
Қоянның құйрығынан арқан есіп,
Аюға малға шапқан керме қылдым.

Қанатын шегірткенің қайық қылдым,
Жонынан ақ сіркенің арқан тілдім.
Теңіздің тереңіне сүңгіп барып,
Бұзауын дуадақтың сонда көрдім.

Қаңбақтан тау басына тіктім күрке,
Шам жақтым қара суға салып білте.
Болса да өзгем өтірік, осыным—шын,
Көтердім екі қолмен екі сірке.

Қаңтарда арамза боп маса туды,
Іргемді жұмыртқасы баса туды.
Бәйгеден көлбақасы жалғыз келіп,
Ойладым оған кежім жасатуды.

Қаңтарда қар үстіне егін ектім,
Міндім де шегірткеге сапар шектім.
Үстіме кидім дағы темір киім,
Теңізден айдын шалқар малтап өттім.

Қаңтарда қарға мініп суға жүздім,
Майысқан бау-бақшадан алма үздім.
Шілдеде жылқымды айдап суға барсам,
Суаты бұзылмапты қатқан мұздың.

Қаңтарда шіркей мініп түлкі қудым,
Жайқалған жасыл таудан аса қудым.
Ақыры қоймай жүріп ұстап алдым.
Қаңтарда бошалайды қара қарғам,

Жарылып кеткен кезде қағанағы,
Топан су дүниені басты тамам.
Қаңтарда шіркей көрдім мұзға қонған,
Мұз сорып іші-қарны сыздап қалған.

Қауын да пысады екен қар астында,
Талайын қазып жедім мұз астынан.
Қарағайдың басына қора салдым,
Қорасын қопсысымен қоса салдым.

Қораның төбесіне тары сеуіп,
Пысқанда тоқсан түйе өнім алдым.
Қарғаның сүбесінен қазы аудардым,
Демеймін көп аудардым, аз аудардым.

Тумаған әйелімді көмекке алып,
Дегенде үш қыс, үш жаз зорға аудардым.
Қаршыға құда бопты қарғаменен,
Алты ай қыс қоян қудым арбаменен.

Тоқым сап тоғысайға мінгенім де,
Жеті күн алып қашты даламенен.
Қуандым келіншегім қатын алып,
Тойына шіркей сойдық, атын алып.

Шіркейдің пұшпағынан ішік киіп,
Қайныма ұрын бардым қатып алып.
Қуырып құмға апарып бидай ектім,
Арбаға тасу үшін шіркей шектім.

Болса да өзгем өтірік, осыным—шын,
Шіркейге күшім жетпей азап шектім.
Қонаққа шақырып ем арыстанды,
Көзге ілмей аю, қабылан, барыстарды.

Болса да өзгем өтірік, осыным—шын,
Сегіз тау селге кетіп қалықтады.
Қоян мініп жылқыға құрық салдым,
Құрық сап шу асауды ұстап алдым.

Қурайдан алпыс оқты мылтық жасап,
Қабылан, аю, қасқырды атып алдым.
Құмайды қуып едім ебелекпен,
Жаратып қасқыр соқтым көбелекпен.

Жығылып тас кенеден аю мерген,
Тіл тартпай батыр сонда өліп кеткен.
Қоянның шаңырақтай омыртқасы,
Көнектей көлбақаның жұмыртқасы.

Болса да өзгем өтірік, осыным—шын,
Жесеңіз, азық болар таудың тасы.
Құдыққа қармақ салып жайын алдым,
Үйегінен жүз құлаш айыл алдым.

Болса да өзгем өтірік, осыным—шын,
Сірке сойып, бес қарын майын алдым.
Құдама өтірікті қаптап бердім,
Найзаны балқурайға саптап бердім.

Асауын сары масаның ұстап мініп,
Түлкіге тастан қашқан тап-тап бердім.
Құмарым қанып қалды сонда тарқап,
Қаңтарда қалшылдаған суға малтап.

Басыма Тянь-Шаньды көтергенде,
Кигендей білінбейді басқа қалпақ.
Құмайттан құмырсқаның ізін көрдім,
Масаның кесте тіккен бізін көрдім.

Болса да өзгем өтірік, осыным—шын,
Шыбынның төркіндеген қызын көрдім.
Құрдасқа құмырсқадан ат мінгіздім,
Қарғаға Қаратаудан түлкі ілгіздім.

Семізін тасбақаның ұстап сойып,
Қалқаға пұшпағынан тон кигіздім.
Құстың жүнін жұлдым да үй жасадым,
Дауысынан қарғаның күй жасадым.

Күрзімен алты батпан қолымдағы
Тұмсығын қағып едім көк масаның.
Құдықтан қызыл түлкі сүзіп алдым,
Балталап ай шетінен жүзік алдым.

Аспанға алтыбақан құрып едім,
Жусанға соғылып қап, үзіп алдым.
Құс сүті біздің елде көл боп жатыр,
Қой жүнін комбайнмен қырқып жатыр.

Ауылдың байығаны осы емес пе,
Ісек бір, қошқар екі туып жатыр.
Қымыз ғып бүрге сүтін ұрттап жаттым,
Май қалқып қара судан мұртқа жақтым.

Болса да өзгем өтірік, осыным—шын,
Қайырып қара қарға қойша бақтым.
Қыз алды лашыннан той қып тырна,
Тойлыққа сары масадан беріп қырма.

Сол тойға қызып алған шыбын-шіркей,
Басыпты бес күн, бес түн ән мен жырға.
Қызғышпен құда болып тасығаным-ай,
Алтынды оңды-солды шашқаным-ай!

Бір шіркей сол тойымда мас боп қалып,
Ерлікпен сол шіркейден сасқаным-ай!
Қысы-жазы жегенім жалғыз төстік,
Өрмекшінің торынан арқан естік.

Кеткен бір тумай тұрып айға шығып,
Дегенде жүз тоқсан жыл әрең түстік.
Мақтадан оқ жасадым мырыш қылып,
Ақ тастан палау бастым күріш қылып.

Барлығын бір жазыққа жиып алдым,
Жәндік пен жануардың басын қосып.
Масаның тастан жүрген ізін көрдім,
Шіркейдің етік тіккен бізін көрдім.

Жасауын он түйеге сыймай қалған,
Бақаның ұзатылған қызын көрдім.
Масаның сілекейін желі қылдым,
Шымшықтың жұмыртқасын келі қылдым.

Көбіктен сегіз қабат үй салдырып,
Жалынан шегірткенің көген қылдым.
Маса деген жүні жоқ тақыр екен,
Сона деген қан сорғыш батыр екен.

Қылығы екеуінің асқынған соң,
Жазалап құмырсқалар жатыр екен.
Масаның таспа тілдім жотасынан,
Арқан естім кептердің шудасынан.

Инеліктің қанатын қоя салып,
Ертістің өте шықтым ортасынан.
Масаның тасқа басқан ізін көрдім,
Ұзатқан көбелектің қызын көрдім.

Ақпанда малға төккен науа-науа,
Жүз түйе құмырсқаның тұзын көрдім.
Мен өзім жас шағымда қарға бақтым,
Қарға арығына жабу жаптым.

Қарғалар оқыралап қашып кетіп,
Астынан айдын көлдің әрең таптым.
Мен өзім жас кезімде тырна бақтым,
Тырнаны айдап жүріп құмға бақтым.

Болса да өзгем өтірік, осыным—шын,
Үстінде бір шіркейдің ұйықтап қаппын.
Мен өзім балық мініп қала бардым,
Астыма сегіз сандық теңдеп алдым.

Балығым астымдағы қашып кетіп,
Құбының құмдарынан әрең таптым.
Мен түнде арғы беттен бит ұрладым,
Жеріме бит ұрлаған көп тұрмадым.

Терісі жануардың неткен үлкен,
Сол биттің бір пұшпағы ер-тұрманым.
Мен көрдім бала шіркей қоңыр қаздай,
Жүк арттым инелікке ала жаздай.

Бәйгеден озып келген бұзаубастың,
Қан түсіп аяғына өле жаздай.
Мен өзім қаршадайдан қарға бақтым,
Қашырмай сол қарғаны зорға бақтым.

Біреуі жануардың егіз туып,
Қалаға ала жаздай қымыз саттым.
Мен өзім өтірікті пайда еткенмін,
Шіркейдің терісінен қалта еткенмін.

Жілігін сол шіркейдің көтере алмай,
Соймасқа қайтып шіркей ант еткенмін.
Мен көрдім тасбақаны сылаң қаққан,
Алтыннан құлағына сырға таққан.

Болса да өзгем өтірік, осыным—шын,
Сары аю сайда өліпті шіркей қаққан.
Мен көрдім бүрге жұртты билегенін,
Найзамен тауды жарып түйрегенін.

Көзбен көріп шындықты аң-таң қалдым,
Арбаны тасбақаның сүйрегенін.
Мен өзім бақытты едім, қырсығым көп,
Артымнан сөз ермесе, ереді шөп.

Көбелек арыстанды жыққандықтан,
Сүйінші алды алдымен бір шыбын кеп.
Мен келдім айтайын деп шын сөзімді,
Шүбә жоқ талдасаң да мың сөзімді.

Шын сөйлеп, шөлдеген соң көлді жұтсам,
Сарқылды-ау, қандыра алмай бір шөлімді.
Мың жылдай мен Ертістің түбінде едім,
Ауырып асқазанға шыбын жедім.

Айттырып шабақ қызын сары масаға,
Арттырып сексен шіркей жүгін бердім.
Мыс егіп, қара судан алтын ордым,
Ізіне сары масаның қақпан құрдым.

Шіркейім мініп жүрген тулап еді,
Жұлып ап, сақалыммен өлгенше ұрдым.
Мініп ап құмырсқаға, аспанға ұштым,
Кемпірін ала қаштым қара құстың.

Жинап ап ай мен күннің сұлуларын,
«Ән салып, би биле!» деп бәріне ұрыстым.
Міндім де көбелекті көлге бардым,
Астыма бес қап бидай теңдеп алдым.

Арықтап көбелегім жүрмей қалып,
Алты қап көмірменен жемдеп алдым.
Міндім де құмырсқаға сона қудым,
Сонаны үш күн, үш түн қона қудым.

Сонаның қиындығын сонда білдім,
Жанына жүгендетпей үш күн тұрдым.
Міндім де ор қоянды, аспанға ұштым,
Шыдамай екпініне жерге түстім.

Ақ боран алты күндей соғып еді,
Паналап бір қурайға белін шештім.
Міндім де ақсақ қоңыз аяңдадым,
Болдыртып аяңменен қоян алдым.

Япырымай, сол қоянның семізін-ай,
Көтеріп қоңызыма қоя алмадым.
Міндім де сары масаға, түлкі қудым,
Сақалын бұзаубастың белге будым.

Болса да өзгем өтірік, осыным—шын,
Тауықтың сүтіменен бетті жудым.
Міндім де ақсақ қоян желдеп кеттім,
Астыма бес қап бидай теңдеп кеттім.

Жанымда жолдасыма тұлпар мінген,
Жеткізбей, «ара қонып кел» деп кеттім.
Міндім де жасыл қоңыз сона қудым,
Жусан мен бетегеден кереге еттім.

Жетектен қосарым бар, қолда найза,
Үстіне қыл көпірдің желіп өттім.
Мініп ап арыстанды тауға шықтым,
Қол қолдап құлағынан мысын құрттым.

Той жасап, қыз ұзатып жатыр екен,
Құстардың құдаласқан сөзін ұқтым.
Міндім де, аспанға ұштым, жарғанатты,
Осылай жалғастырдым салтанатты.

Дүниені күніне бір айналдым,
Көңілім сонда әрең тыным тапты.
Міндім де бір битімді белден астым,
Олжалап пері қызын алып қаштым.

Артымнан кете мініп қуып келген,
Сонаны көргенімде жаман састым.
Отыным жаздай жаққан мұздан болып,
Салымым жүз жасаған қыздан болып.

Былтырғы жер ошаққа жаққан отым,
Тұтанып биыл зорға қызған болып.
Он екі емшегі бар тауық көрдім,
Ол өте сүтті екен сауып көрдім.

Болса да өзгем өтірік, осыным—шын,
Мұртынан сауысқанның айыл өрдім.
Осы қыс шегіртке мен жылқы жидым,
Оба қып айналаға жұмыртқа үйдім.

Болса да өзгем өтірік, осыным—шын,
Қарғаның ханымдарын беттен сүйдім.
Өгіз бен қарлығашты қайырып ем,
Дауысынан түсі-түгін айырып ем.

Соғымға былтыр қыста шіркей сойып,
Боршалап, тіл мен жағын айырып ем.
Өрт кетті үліңгірге жалын қаулап,
Қаңтарда қайық салдым мұздан заулап.

Апамның шылаушынын сүзгіш қылып,
Арбалап күйген балық алдым аулап.
Өзенде өтіріктің үйін көрдім,
Үйінде ұйықтап жатқан өзін көрдім.

Өзгем өтірік болса да, осыным—шын,
Бақаның басын соймай, миын көрдім.
Өзгеге өтіріктен дес бермедім,
Жабысып құмырсқаға көкке өрледім.

Айға да алты күнде жетіп бардым,
Ол кезде Боғда көлі бөктергенім.
Өткен жаз жайлау қыстап, қалып қойдым,
Түбінен тобылғының қалып қойдым.

Сазанның бас-сирағын қосып асып,
Құдама күніне бір бүрге сойдым.
Өтірік айтпады деп ат алғанмын,
Айтуда қалыспаған қатардамын.

Отарға он бес күндік шалғайдағы
Отыз қап тұз көтеріп апарғанмын.
Өтірік айтпаған соң жұртқа жақтым,
Қарғаның дәл сегіз жыл малын бақтым.

Жүйрігін таскененің ұстап мініп,
Қолыма найза ұстап жауға шаптым.
Өтірік өлең айтып бесті ат міндім,
Сақалын бұзаубастың бірден жұлдым.

Қабыланның қыз ұзатқан тойы болып,
Қарсақтың ойын-тойда қызын қудым.
Өтірік өлең айтып, думан қудым,
Алпыс құлаш жыланнан шұжық қылдым.

Шаңыраққа шұжықты іліп қойып,
Қыздың көзін қызартып, қызықтырдым.
Сапарға кеттім шалғай белді буып,
Жүреді өтірікшіден көңілім суып.

Еркек те екіқабат болады екен,
Қалыпты, үйге келсем, әкем туып.
Сақалы әйелімнің алты құлаш,
Толғақсыз тұңғыш ұлы туылды мас.

Кіндігін кеспей тұрып, жүріп кетті,
Болса да өзгем өтірік, осыным—рас.
Салдырдым судан сарай жиып тұрып,
Үндемей ән шырқадым қиыстырып.

Ақ тастың терісінен ішік тігіп,
Анамнан туған екем киіп тұрып.
Сатамын бір бидайды жүз кілемге,
Жауады көктен бидай біздің елге.

Нөсерлеп бауырсақ пен шелпек құйып,
Омбылап жүре алмадым қара жерде.
Сауысқан алып ұшты бір бөлтірік,
Елімді қызғыш шауып, салды бүлік.

Қақалып кеше кеште жеген етке,
Қолқамда бес жыл тұрды кәрі жілік.
Серік боп құрқылтаймен қылдым сауда,
Айналды серіктіктің арты дауға.

Борсыққа жарап жүрген міне шауып,
Қиратып бір бүйірден тидім жауға.
Соғылып абайсызда айға басым,
Кетіпті кетік қылып айналасын.

Аспанға арбаменен ұшып шығып,
Перінің әрең таптым шайханасын.
Соғымға өткен жылы темір сойып,
Кемпір-шал бір тойды ғой жасты қойып.

Сол күні киіз мұржам құлап кетіп,
Қоңыздың мұржа қылдым артын ойып.
Сол тойда көзге түсті тарғыл мысық,
Мен оған жүруші едім көзім қысып.

Аулыма алып қашып әкелгенде,
Қатындар жүгірісті шашу шашып.
Сол тойда су бетіне сырмақ салып,
Той қылды ұлан-асыр жайын балық.

Алдымен қызқуарға шығып кетті,
Түйе мен жорға сиыр қосақталып.
Сұрасаң, әкем аты—Сатыбалды,
Мекен қып көк аспанды жатып алды.

Әкемнің мергендігі сол емес пе,
Бір оқпен тоғыз қасқыр атып алды.
Су тасып шарбақпенен көл жасадым,
Сынаптан ортасына бел жасадым.

Бір қыста көк жайлауға балық бағып,
Көтерем балық сойып, май шайнадым.
Сөйледі менің балам туа сала,
Мінемін деп жабысты шу асауға.

Таласып екі қоңыз әлек салды,
Қас сұлу—менің жақын құдашама.
Сұңқармен құда болды шұбар тауық,
Той қылып отыз күндей құрды сауық.

Қарсақ пен тышқан тойда төбелесіп,
Таяқ жеп, қарсақ кетті жерден ауып.
Тағы да бөлтірік-ті, бөлтірік-ті,
Айтпаймын өлтірсең де өтірікті.

Отыз қыз бір тышқанға мінгескенде,
Бәрін де шыбын теуіп өлтіріпті.
Такламакан шөліне мал жайлаттым,
Тасты отын қып ет асып, шай қайнаттым.

Сіркенің кәрі жілігін күзетші қып,
Ұрып-соғып, қорқытып айғайлаттым.
Тал түсте кемпірімнен жүкті болдым,
Қалжама қанаты жоқ құсты сойдым.

Тоймайтын ту биеге тоқпейіл ем,
Өзім жүкті болғалы сонда тойдым.
Тамыздың жаңа жауған қырбағында,
Мініп ап түлкі соқтым тырнаны да.

Сол түні ыза болдым ойда жоқта,
Ұстап ап, қу суырдың сирағына.
Тасбақа сойып бердім қонағыма,
Қуанып қос қарсақтың қонғанына.

Шоғынан сексеуілдің төсек салдым,
Қарамай қонақтардың тоңғанына.
Тас түйдім талқан етіп келіменен,
Жамадым жер тесігін желімменен.

Бүргенің бүйрек бетті қызын сүйдім,
Қалқатай, қоштасамын сеніменен.
Тауыстым сырлы аяқпен теңіз суын,
Он нарға артып жүрмін қыздың буын.

Әкеммен тамыр болған бір мәліннің,
Алмаққа ниет қылдым сұлу қызын.
Тауық бағу деген соң тым қажетті,
Шөжелері шуылдап бір жаз өтті.

Мекиенмен бірлікте қораз туып,
Екі тауық көбейіп мыңға жетті.
Тауықтың құнан қойдай жұмыртқасы,
Домалар өрге қарай сайдың тасы.

Болса да өзгем өтірік, осыным—шын,
Шіркейдің Қап тауындай омыртқасы.
Теңіздің түбіне әкеп ұя салдым,
Бір тауды бір тауға әкеп үйе салдым.

Саусақпен Қаптың тауын қысып алып,
Үстіне Қара теңіз қоя салдым.
Терісі бөгелектің ер-тұрманым,
Әкемнің таға қылдым жез құманын.

Тойыма он мың бие сойсам дағы,
Жетпей қап, топ ішінде мен құр қалдым.
Топ аңның ізін көрдім аңдып жүріп,
Ұстадым бір өзекке қақпан құрып.

Үш түлкі бір-ақ жолда түсіп қапты,
Аулыма алып келдім мақтан қылып.
Торғайдың жұмыртқасын тауып алдым,
Найзалап оны зорға тесіп алдым.

Шетін тесіп, ішіне тамақ жасап,
Азық қып алты жылдай жатып алдым.
Торғайдан айғыр қойдым күшігенге,
Құда болып әйгілі ителгіге.

Тарғақтың таяқ жедім баласынан,
Тығылып жаным қалды итсигенге.
Төбемді табаныммен басып тұрып,
Ойнадым өз басымды асық қылып.

Қуанам көк шыбынның қызын бір күн,
Шіркейдің кеткеніне ғашық қылып.
Туған соң барлық істің ебін біліп,
Сүңгіден өрдім ерге өмілдірік.

Сіркенің сұлу қызы жалынған соң,
Ақ қардан жасап бердім сом білезік.
Туа сап иегіме сақал шықты,
Өзімдей сақалды емес атам тіпті.

Сақалдың түбітінен жүн иіріп,
Апам маған біркиер шапан тікті.
Тұрмысты жақсартуды тәуір ойлап,
Қаңтарда қарбыз ектім жерімді айдап.

Көгерткен көсегесін еңбегімнің,
Шөл қанып алқап отыр ауыл-аймақ.
Түтіннен будақтаған арқан естім,
Үйретіп қара қоңыз мұрнын тестім.

Бір шиді балтаменен он жыл шауып,
Ес кетіп, жан шыққанда әрең кестім.
Түбіттен келістіріп дуал түйдім,
Сол үйдің дөдегесін құммен жидым,

Шырпысын қу қаңбақтың сусыз егіп,
Ауламды айтарлықтай гүлдендірдім.
Түлкіні ұстап мініп, түйе өңгердім,
Самалын ұрлап жұттым иен жердің.

Артыма алпыс қатын бөктеріп ап,
Басына шығып кеттім Тереңкөлдің.
Тыңдаушым, мына сөзім емес жалған,
Кейбіреуі үлкендігін көріп танған.

Он ауыл бір масаны үлескенде,
Жая мен белдемесі асып қалған.
Тілімнің келмейді ебі өтірікке,
Тақсыр-ау, осыным да өтірік пе?!

Қалыңмал—қырық байтал санап алып,
Қыз бердім отау тігіп кекілікке.
Ұлтаны етігімнің көк жапырақ,
Беріп еді жас кезімде бір жапалақ.

Қоңызға ыңыршақты тарта салып,
Жарыстым сутышқанмен жар жағалап.
Ұстадым шегірткені құрық тастап,
Жылқыны шұбыртқан соң түнде бастап.

Ұстадым қиындықта әрең зорға,
Бір жағын жерге қамап, көкке жастап.
Ұстадым арыстанды қылдан қақпан,
Әскер салдым жиып ап хайуанаттан.

Басқа өтірік болса да, осыным—шын,
Алпыс бұқам өгізден бұзау тапқан.
Үйретіп жүйрік міндім шегірткеден,
Жолдасым қос күйкентай, қауіп неден.

Бағып ем малдануға бес жапалақ,
Осы жаз өліп қалды секіртпеден.
Үш жаста иегіме сақал шықты,
Шыққанда, әжептәуір, мол-ақ шықты.

Бір талын сақалымның шүйке жасап,
Тоқып ем, үш кісіге шапан шықты.
Үш жастан асып, биыл бірге шықтым,
Қаңтарда миы қайнаған бетке шықтым.

Болса да өзгем өтірік, осыным—шын,
Шіркейді байқаусызда шалып жықтым.
Үш жаста мергендікті кәсіп қылдым,
Ши оқпен мың құланды атып қырдым.

Ауынан өрмекшінің кілем тоқып,
Біреуін мың ділдәдан сатып тұрдым.
Үй салдым қалың мұздың қабатынан,
Қара су боп терледім арасынан.

Қарап жатпай, жан-жаққа жинай жаттым,
Мұздағы құрт-құмырсқа баласынан.
Үш құлаш бетегеден құрық алдым,
Азыққа арба сойып, жілік алдым.

«Аспанда айдың қызы бар» деген соң,
«Соны іздеп табамын» деп көп сандалдым.
Үйінде шегірткенің ойнап жүрдім,
Бір істі жоспарға алып ойлап жүрдім.

Құлағын жапалақтың жұлып алып,
Ішіне тары салып, келі түйдім.
Шабақтың бір бедеуін мініп шаптым,
Астынан жүкаяқтың түлкі қақтым.

Болса да өзгем өтірік, осыным—шын,
Басыма қарағайдан үкі тақтым.
Шайнамай жедім темір қуырдақтан,
Шілдеде көк өзеннің мұзы қатқан.

Өтірік айтпайтұғын қара қарға,
Мен көрдім орын апты ұжымақтан.
Шақырып торғайларды жиын аштым,
Пысығын бастық қойдым қарлығаштың.

Дауысын шыбын-шіркей естігенде,
Қорқам ба, шошымастан тұра қаштым.
Шаршадым ала жаздай тышқан мініп,
Сүрінді екі аяғым жерге тиіп.

Арыстан, аю, түлкі, тауешкісін,
Тышқанмен қуып жетіп, алдым жиып.
Шойыннан қонышын піштім етігімнің,
Сөзімнің болса сөйле, өтірігін.

Қорқытып менің қойым, тартып жеді,
Қасқырдың алты жасар бөлтірігін.
Шүйкелеп топырақтан арқан естім,
Үйретіп сары тышқанның мұрнын тестім.

Мінем деп көлбақаға көп жығылып,
Көлдегі бақалармен ерегестім.
Шүйкелеп сары майдан арқан естім,
Киізден қазық жасап, тасты тестім.

Асауын шегірткенің соған байлап,
Дегенде үш ай, үш күн әрең шештім.
Шыбыннан шыбын үлкен туады екен,
Шыбынның ең семізі уағы екен.

Қазандай тоғыз қарыс тобығы бар,
Жілігі бесті өгізден жуан екен.
Шыбынды үш күн аңдып, атып алдым,
Мылтықты сауысқаннан сатып алдым.

Болған соң өзім батыр, кімді аяймын,
Жол тосып Қаратауда жатып алдым.
Шыбыннан ала қоңыз туады екен,
Сүзісіп бірін-бірі қуады екен.

Құйрығы айыр өркеш атандай бар,
Бақайы нар түйеден жуан екен.
Шіркейдің үлкеніне арба салдым,
Төбелеп бас-көзіне зорға салдым.

Дегенге мені мықты ел нанбайды,
Көтеріп асау битті зорға салдым.
Шілдеде қойларымды мұзға бағып,
Шекемнің суығынан қызғаны анық.

Көл қайнап саусағымның қызуынан,
Бетіне пісіп шықты қалың балық.
Шымшықтың шылым шектім қубасынан,
Шүйкелеп арқан естім шудасынан.

Сонамен қара қарға құдаласып,
Инелік киіт киді құдасынан.
Шіркейдің тау жасадым қу басынан,
Сондықтан мақтау алдым құрдасымнан.

Қанатын қара шыбын көпір қылып,
Іледен өтіп жүрмін турасынан.
Шымшықтың ала түстім бақайынан,
Қоянның атым үрікті топайынан.

Болса да өзгем өтірік, осыным—шын,
Аюды айдап шықтым апанынан.
Шымшықтың шегіртке жүр қызын аңдып,
Сол үшін мың қуанып, мың ұялдық.

Ол пәле «қызды алып қашпасын» деп,
Сексен құлаш арқанмен байлап салдық.
Ішкенім құрқылтайдың сүті болды,
Кесірткі келідей тас жұтып өлді.

Әйелім жүз ұл, жүз қыз бала туып,
Түскеннен ел-жұртымның құты болды.
Өлеңді өлең десе, бастау қиын,
Ол күнім мұндай емес, жастау күнім.

Тұмсығын қара торғай кесіп алып,
Мың жылқы су ішетін астау қылдым.
Ендеше, маса батыр, маса батыр,
Маса батыр тұмсығын қашап жатыр.

Бір масаны қазанға сойып салып,
Отыз жігіт табақ қып жасап жатыр.
Тышқанның шылым шектім қу басынан,
Бозторғай арқан естім шудасынан.

Ішінде өткен айдың қорыққаным-ай,
Өрмекші жарап жүрген бурасынан.
Мен өзім битке мініп Мекке бардым,
Жанымда жолдасым жоқ жеке бардым.

Келгенде орта жолға битім жүрмей,
Бір салып шоқпарменен басын жардым.
Айттым да өтірік өлең жұртқа жақтым,
Қайырып құмырсқаны қойдай бақтым.

Айғырын шегірткенің таң асырып,
Таулардан адыр-адыр түлкі қақтым.
Құдыққа қармақ салып жайын алдым,
Бес таспа үйегінен айыл алдым.

Болса да өзгем өтірік, осыным—шын,
Бес қарын сірке сойып, майын алдым.
Көрпиген көбелектің үйін көрдім,
Бақаның басын ашпай миын көрдім.

Болса да өзгем өтірік, осыным—шын,
Он бес жал көбелектің қиын көрдім.
Ендеше, қарға бақтым, қарға бақтым,
Қарғаның арығына жабу жаптым.

Қарғаның үш баласы ығып кетіп,
Бойынан құс жолының әрең таптым.
Біреуі алты қаздың ала қаз-ды,
Жүк арттым бес қарсаққа ала жаз-ды.

Бір түлкі әсемдікке жайлап едім,
Қан түсіп аяғына өле жазды.
Мініп алып бір битімді жүріп кеттім,
Жаныма екі теңді теңдеп кеттім.

Болса да өзгем өтірік, осыным—шын,
Көзінен меруерттің желіп өттім.
Шыншылмын, өтірік айтпас мен ежелден,
Ғимарат сап ақ қардан безендірдім.

Қағаздан қарқыны зор кеме жасап,
Тынық мұхит үстінде кезе білдім.
Бір күнде мың жыл оқып ұшқыш болдым,
Марсқа бір сағатта ұшып қондым.

Өрт шалып, тау-өзенін су басыпты,
Көзімді жұмып тұрып соны көрдім.
Ер салып инелікке мініп алдым,
Шолпанға ара қонып жетіп бардым.

Елі-жұрты меймандос келеді екен,
Жүз жыл жатып, жалғыз күн сайрандадым.
Байлап ем аэропланды аяғынан,
Арқан қиып сіңірін, шығыпты қан.

Жығылып құмырсқаның асауынан,
Жүз жыл жатып тірілдім, шықпаған жан.
Ғарышқа алпыс қабат бина салдым,
Беріктеп іргетасын мұз қаладым.

Аяғына ағаштан коньки байлап,
Жұмаламаңа шыңынан сырғанадым.
Үйрендім бір жасымда бәрін біліп,
Инеден қармақ соғып, жәйін біліп.

Мұхитта сайран салып ойнап жүрсем,
Кетіпті Тынық мұхит отқа кіріп.
Мұз ойып, қалақпенен қар күредім,
Тас ойып, тамақ істеу бар өнерім.

Гималайдың басына бақша салып,
Саяхат орны етіп белгіледім.
Параход босаныпты қайық туып,
Теңізде той жасады ат шаптырып.

Машинамен желқайық жанжалдасып,
Құлтемір әділдікпен айтты билік.
Ғарышқа болат қорытар зауыт құрдым,
Пайдасын миллиондап санап тұрдым.

Ағаштан әлем кеме жасап алып,
Алпыс жыл сол ғарышта санат тұрдым.
Қар жауып, мал жұтады жетінші айда,
Сүтін сатып кептердің алдыма пайда.

Шығып ед мұз астында сұрапыл өрт,
Құйып ем өшіп қалды бензин майға.
Әлемді бір сағатта араладым,
Сейілдеп Қап тауына сайран салдым.

Тасырқап тас жолда жүрмей қалған,
Автобустың аяғын тағаладым.
Сүйредім ойыншық қып көп вагонды,
Үстіне басып алып Ерен тауды.

Қаңбақ басып, өлімнен әрең қалдым,
Осы екен дүниенің ең ауыры.
Қаңтарда жүз градус күн ысыпты.
Жемістер мұз астында көп өсіпті.

Той болып құрлығында Антарктида,
Сол тойда жайын күнмен күресіпті.
Торғайдан қасқыр алған қатты қорықтым,
Уынан ай күйіпті тиген оқтың.

Жандырып көрікпенен қар, мұздарды,
Ерінбей екі мың жыл темір соқтым.
Жауым атқан зеңбірек от оқтарын,
Денеме дарытпастан тоса қалдым.

Релості жұлып алып, тірей қойып,
Пойызды келе жатқан тоқтатқаным.
Айды алып, қалтама сап, айна қылдым,
Шыбынның етін сатып, пайда қылдым.

Сүймен сап жер шарына жеті жерден,
Жылжытып орбитадан айналдырдым.
У ішіп қарын салып, семіргенім,
Қуанып, қатты күліп, еңіредім.

Айтқанымда жалған жоқ, бәрі де рас,
Анамнан тумай тұрып көріп едім.

Жүк артып ай түлекке ерте көштім,
Шүйкелеп сары майдан арқан естім.
Мұртына шегірткенің ат арқандап,
Дегенде өлдім-талдым әрең шештім.

Міндім де сасық қоңыз, аяңдадым,
Болдыртып аяңыменен қоян алдым.
Япыр-ай, сол қоянның семізін-ай,
Көтеріп қоңызыма қоя алмадым.

Үш жаста мергеншілік кәсіп қылдым,
Ши оқпен мың құланды атып қырдым.
Ауынан өрмекшінің кілем тоқып,
Ұялмай жүз тұсақтан сатып тұрдым.

Балықтың қабырғасын отқа жақтым,
Өтірік өлең айтып жұртқа жақтым.
Бір сонам асыраған қашып кетіп,
Меккеден он жыл іздеп зорға таптым.

Қамысты жылқы ұстауға құрық қылдым,
Жусаннан үйге тіреу сырық қылдым.
Бір талын сақалымның кесіп алып,
Көшкенде мал айдайтын шыбық қылдым.

Жүз салған қорғасыннан қара балтам,
Шықпайды ұн матадан сіңір қалтам.
Дәулеттің маған берген арқасында,
Көшкенде жүз түлікке жүгімді артам.

Айдадым жылқы қылып отыз түлкі,
Борсықты ұстап мінсең аттың мүлкі.
Ішінде топ адамның тұлап жығып,
Қылдың ғой ойбай қырсық, жұртқа күлкі.

Арасын жарып қостым сыр қуаңның,
Машықтым елін билеп бес дуанның.
Екі жүз құнан қойым егіз туып,
Осыған нанар болсаң көп қуандым.

Мен келдім қара шіркей бала қаздай,
Жүк арттым бес қарсаққа ала жаздай.
Түлкісін қырдың қызыл жайлаймын деп,
Қан түсіп аяғына өле жаздай.

Тамырға өтірікті қап-қап бердім,
Найзасын нән қамысқа саптап бердім.
Жүйрігін тасбақаның ұстап мініп,
Түлкіге түсте қашқан тап-тап бердім.

Басынан Қап тауының қора қылдым,
Бітер деп бес мың жылқы жора қылдым.
Топан су тау басынан дамыл бермей,
Қылмасқа енді қора тоба қылдым.

Баласы қасқа айғырдың бөлтірікті,
Айтпаймын, өлтірсең де, өтірікті.
Мың кісі бір тышқанға мінгескенде,
Япыр-ай, тулап жығып өлтіріпті.

Басына керегенің үрген қарын,
Көтердім балуандықпен соның бәрін.
Түйеге төстеп бәрін қойғанымда,
Мертікті көтере алмай қара нарым.

Мизамның селеметін желі қылдым,
Шымшықтың жұмыртқасын келі қылдым.
Қамыстан сегіз қанат үй істетіп,
Жонынан кесерткінің көген тілдім.

Шымшықтың шылым шектім бақайынан,
Қоянның атым үрікті тобайынан.
Баланың ақылы артық, ойы жетік,
Көртышқан етік қылдым шоқайынан.

Мен өзім кішкентайдан қарға бақтым,
Қашырмай сол қарғаны зорға бақтым.
Біреуі жануардың үздік шығып,
Мойнына ақ кигізден тұмар тақтым.

Мескиіп көбік қарға алтын ордым,
Ініне абжыланның қақпан құрдым.
Шегірткем мініп жүрген тулап еді,
Жалғыз тал қамшыменен өлгенше ұрдым.

Сауысқан алып ұшты бұл теректі,
Айтпаймын, мал берсең де, өтірікті.
Шіркіннің тепкісінің қаттысын-ай,
Бір малды шыбын теуіп өлтіріпті.

Шымшықтың шылым шектім қу басынан,
Атжалман арқан естім шудасынан.
Қырық қарға отыз сона құда болып,
Инелік кит киді құдасынан.

Серік боп құрқылтаймен қылдым сауда,
Айналды серіктіктің арты дауға.
Борсыққа жарап жүрген міне шауып,
Ұрандап бір бүйірден тидім жауға.

Биені қымыз іштім мұзға байлап,
Тышқанды жауыр қылдым үш жыл жайлап.
Қырық тоғыз мүшелімде әкем туып,
Жүгірдім қуанғаннан алақайлап.

Дарияға тоған салдым ибеліктен,
Жаратып қасқыр қудым инелікпен.
Жығылып тас кенеден мойны үзіліп,
Бір кемпір «ә» дегенше өліп кеткен.

Аспанға алты жерден тіреу қойдым,
Бұрышыма қатынымды кіреу қойдым.
Жүйрігін құрқылтайдың төрт бөліп жеп,
Нансаңыз, өмірімде бірақ тойдым.

Сауысқан елден асты аққуды іліп,
Елімде қызғыш шауып салды бүлік.
Қақалып кеше кешкі жеген етке,
Қолқамда бес жыл тұрды кәрі жілік.

Міндім де осырақ қоңыз аяңдадым,
Болдыртып аяңымен қоянды алдым.
Япырмай, сол қоянның семізін-ай,
Көтеріп қоңызыма қоя алмадым.

Үш жаста мергеншілік кәсіп қылдым,
Бір оқпен мың құланды атып қырдым.

Ауынан өрмекшінің кілем тоқып,
Ұялмай жүз тоқсаннан сатып тұрдым.
Ақылдан ер жеткен соң болдым жарым,
Бір суыр мал дегенде қолда барым.

Қатыным бір қоянды жаздай сауып,
Түйреді сары майды тоқсан қарын.
Отыным жаздай жаққан мұздан болды,
Салымым сексендегі қыздан болды.

Былтырғы жер ошаққа жаққан отым,
Тұтанып биыл ғана қызған болды.
Мен өзім өтіріктен пайда еткенмін,
Биялай, бит терісін қалта еткенмін.

Етіне бір шіркейдің қазан толмай,
Соймасқа қайтып шіркей ант еткенмін.
Бай болдым төрт түлікке тумай жатып,
Бабама қалың бердім барып сатып.

Білімін мал жиюдың ерте біліп,
Сондықтан кедейлікке қалдым батып.
Байлықтан ыза шектім ақырында,
Бір түйір мал болмады жақынымда.

Малымның бәрін жинап отқа жағып,
Отырмын кедейліктің тақырында.

Жиынға салтанатқа кидім құрым,
Қытықтап зор айтқыздым ханның сырын.
Келгенде қылыңдығым сексен төртке,
Қайныма бес жасымда бардым ұрын.

Шаянның шаңырақтай омыртқасы,
Қазандай көл бақаның жұмыртқасы.
Болмаған енді өтірік несі қалды,
Түбінен жау қияқтың ердің қасы.

Жонынан атжалманның айыл алдым,
Үш жөргем ішін жарып майын алдым.
Ізіне аттың басқан қақ тұрыпты,
Қырық құлаш қармақ салып жайын алдым.

Қошқардың қағанақтан күйегі бар,
Шідердің мұздан жонған тиегі бар.
Тақсыр-ау, осыған да нанбаймысың,
Қырық арба бір қашырдың сүйегі бар.

Мен өзім кішкенемнен қарға бақтым,
Қашырмай сол қарғаны зорға бақтым.
Біреуі жануардың үздік шығып,
Мойнына қоңыраулы тұмар тақтым.

Қомайдың сүбе майын желі қылдым,
Шымшықтың жұмыртқасын келі қылдым.
Қамыстан сегіз қанат үй істетіп,
Жүнінен кесірткенің көгін тілдім.

Шымшықтың шылым шектім ну басынан,
Атжалман арқан естім шудасынан.
Қырық нарға отыз сона құда түсіп,
Инелік киіт киді құдасынан.

Серік боп құрқылтаймен қылдым сауда,
Айналды серіктіктің арты дауға.
Борсыққа жарап тұрған міне шауып,
Ұрандап бір бүйірден тидім жауға.

Қой сойып құда болдым инелікпен,
Жаратып қасқыр қудым көбелекпен.
Жығылып тас кенеден мойны үзіліп,
Бір кемпір «а» дегенше өліп кеткен.

Аспанға алты жерден тіреу қойдым,
Бір тойға инеліктің жүзін сойдым.
Жүрегін құрқылтайдың төрт бөліп жеп,
Нансаңыз, ғұмырымда бір-ақ тойдым.

Басында керегенің үрген қарын,
Көтердім балуандықпен соның бәрін.
Түйе тұстап барып қойғанымда,
Мертікті көтере алмай қара нарым.

Шымшықтың шылым шектім бақайынан,
Түйенің атым үрікті топайынан.
Қазекең ақылы артық, ойы жетік,
Көртышқан етік қылдым шоқайынан.

Басынан бәйтеректің тіктім орда,
Көкорай шалғын екен қорда-қорда.
Қос атпен күні-түні бірдей қуып,
Қашаған бір битімді таптым зорға.

Сауысқан аттан асты аққуды іліп,
Елімді қызғыш шауып салды бүлік.
Қақалып кеше кешке жеген етке,
Қолқамда бес жыл тұрды кәрі жілік.

Сауысқан алып ұшты бөлтірікті,
Айтпаймын, қыз берсең де, өтірікті.
Шіркіннің тебуінің қаттысы-ай,
Бір қызды шыбын теуіп өлтіріпті.

Тамырға өтірікті қап-қап бердім,
Найзасын нар қамысқа саптап бердім.
Жүйрігін тасбақаның ұстап мініп,
Түлкіге төстен қашқан тап-тап бердім.

Жүз салған қорғасыннан қара балтам,
Шықпады он матадан сегіз қалтам.
Дәулеттің Құдай берген арқасында,
Көшкенде жүз түлкіге жүгімді артам.

Төгістім саптаяқпен сырдың суын,
Он нарға артып жүрдім қыздың буын.
Еншіге әкем берген мың қоянның,
Соғымға қырып алдым барлық туын.

Тілімнің келмейді ебі өтірікке,
Тақсыр-ау, осының да өтірік пе?!
Қырық байтал қалың малға санап алып,
Қыз бердім отау тігіп кекілікке.

Қымыз іштім биені мұзға байлап,
Тышқанды жауыр қылдым үш жыл жайлап.
Қырық тоғыз мүшелімде әкем туып,
Жүгірдім қуанғаннан алақайлап.

Арасын жүріп қостым Сыр-Қуанның,
Масаның елін билеп бес дуанның.
Екі жүз құнан қойым егіз тауып,
Осыған, нанар болсаң, көп қуандым.

Мен көрдім қара шіркей бала қаздай,
Жүк арттым бес қарсаққа ала жаздай.
Түлкісін қырдың қызыл жайлаймын деп,
Қан түсіп аяғыма өле жаздай.

Мыс егіп көбік қарға, алтын ордым,
Ізіне ап жыланның қақпан құрдым.
Шегіртке мініп жүрген тулап еді,
Жалғыз тал қыл қамшыммен өлгенше ұрдым.

Қайныма қарға мініп ұрын бардым,
Күйеуден өзім қатар бұрын бардым.
Айғырын шегірткенің ұстап мініп,
Алдынан қайын атамның қырындадым.

Жүк артып инелікке ерте көштім,
Шүйкелеп сары майдан арқан естім.
Мұртына шегірткенің ат арқандап,
Дегенде өлдім, талдым азар шештім.

Міндім де жасыл қоңыз, сона қудым,
Басынан мұнар төбе сағым будым.
Дәулеттің Құдай берген арқасында,
Қанымен көйлегімнің кірін жудым.

Балықтың қабыршағын отқа жақтым,
Өтірік өлең айттым да, жұртқа жақтым.
Бір сонам асыранды қашып кетіп,
Меккеден он жыл іздеп азар таптым.

Міндім де осырақ қоңыз, сона қудым,
Үш жұма, үш жыл, үш ай қона қудым.
Қумасқа белді байлап тұрып едім,
Дегенге жеңгем жерік бола қудым.

Қамыстан жылқы ұстайтын құрық қылдым,
Жусаннан үйге тіреу сырық қылдым.
Бір талын сақалымның кесіп алып,
Көшкенде мал ұстайтын шыбық қылдым.

Басына Қап тауының қора қылдым,
Бітір деп бес мың жылқы жора қылдым.
Топан су тау басынан дамыл бермей,
Қылмасқа енді қора тәуба қылдым.

Баласы қасқа айғырдың бөлтірік-ті,
Айтпаймын, өлтірсең де, өтірікті.
Мың кісі бір тышқанға мінгескенде,
Апыр-ай, бәрін тулап өлтіріпті.

Күмістен ақ тышқанға таға қылдым,
Терісін көр тышқанның жаға қылдым.
Терісін бір сонаның ұстап сойып,
Жиыны тоғыз құлаш саба қылдым.

Жиылып отыз жігіт көтере алмай,
Қылмасқа енді саба тоба қылдым.
Айдадым жылқы қылып отыз түлкі,
Борсықты ұстап мінсең, аттың мүлкі.

Ішінде топ кісінің жығып кетіп,
Қылдың ғой, ойбай, қарсақ, мені күлкі.
Беріпті бақа қызын көбелекке,
Жүріпті қара шыбын жеңгелікке.

Бір туын құмырсқаның ұстап сойып,
Той қылып, ат шаптырды төңірекке.

Той қылдым бала туып, битін сойып,
Ел жинап, ат шаптырып бәрін жиып.
Ет асып, қырық табақ түзгенге,
Мәз болды жиылған жұрт бәрі тойып.

Екінші, бүрге сойдым барлық құсқа,
Қарлығаш хабар айтты барлық досқа.
Оралдың ақ иығы бұрын келіп,
Жеп қойды дымын қоймай басқа-қосқа.

Өкпелеп ала қарға айтты көпке:
«Шақырдың әлің білмей, тектен-текке.
Тоямын күнде тегін жылы боққа,
Тойыңнан боғым артық» деді көпке.

Шақырдым аңның бәрін тышқан сойып,
Лек-лек боп келіп кетті бәрі тойып.
Қорсылдап қанша жесе, шошқа тоймай,
Ауыр да ыдысына кетті сыйып.

Өтірік өлең айттым күлдірмекке,
Азырақ ишарамен білдірмекке.
Қыран құс қияға ұшқан қолға түспес,
Қолдағы лашынмен ілдірмекке.

Айттым да өтірік өлең, айла қылдым,
Кесіп ап бетегені найза қылдым.
Шыбынды үш қонаққа сойып беріп,
Жарты етін алып қалып, пайда қылдым.

Соғымға баяғыда тышқан шықты,
Жабылып он бес жігіт зорға жықты.
Өзгем өтірік болса да, осыным—шын,
Басқасы бүйрек майдан бес қап шықты.

Артқаным бір қоянға бес қап тұзды,
Басады қатыр-құтыр жалтыр мұзды.

Екі күн жүрсем дағы ішін тартпай,
Қампиып қардың бетін қарны сызды.
Сойдым да қара шыбын қалт еткенім,
Тұқылын жұмсағының балта еткенмін.

Сойғанда қара шыбын қазан толып,
Соймасқа енді шыбын ант еткенмін.
Міндім де тасбақаға, аяңдадым,
Қудым да, құмдауыттан қоян алдым.

Қояны сол араның семіз екен,
Көтеріп тасбақаға қоя алмадым.
Масаның кішкенесі батыр екен,
Көк сона діннен шыққан кәпір екен.

Үйіне сол кәпірдің жетіп бардым,
Ас беріп әкесіне жатыр екен.
Көнектей көбелектің жұмыртқасы,
Ерімнің жау қияқтан артқы қасы.

Бір қызын инеліктің алып қаштым,
Бітпей жүр баяғыдан барымтасы.
Міндім де қара тышқан Меке кеттім,
Жеткізбей қуған елге жеке кеттім.

Тышқаным сөйтіп жүріп жауыр болып,
Екі үзік, бір туырлық желқом еттім.
Айдадым бес сауысқан Петерборға,
Жануар өзі жүйрік, өзі жорға.

Өзгем өтірік болса да, осыным шын,
Келемін кекілік артып бес жүз нарға.
Жүк артып инелікке ерте көштім,
Шүйкелеп сары майдан арқан естім.

Мұртына шегірткенің ат арқандап,
Дегенде өлдім-талдым азар шештім.
Қайныма қарға мініп ұрын бардым,
Күйеуден өзім қатар бұрын бардым.

Айғырын тасбақаның ұстап мініп,
Алдынан қайын атамның қырындадым.
Отыным жаздай жаққан мұздан болды,
Салымым сексендегі қыздан болды.

Былтырғы жер ошаққа жаққан отым,
Тұтанып биыл ғана қызған болды.

Қарағай сексеуілмен қыжыл болған,
Сөзіне бір-бірінің қызар болған.
Екеуі бір арада өсе берсе,
Өмірге ынтымағын бұзар болған.

Қарағай бойлай-бойлай ұзын болған,
Сексеуіл жылай-жылай бұжыр болған.
Екеуін бітіремін деп, бітіре алмай,
Тобылғы ұялғаннан қызыл болған.

Қарағай мақтанады тауға барып,
Сексеуіл төмен кетті жыңғылды алып.
Ақтікен аршаменен елігеді,
«Қарағай, не болам» деп сенен қалып.

Қарағай мақтанады тауға шығып,
Сексеуіл өзін қалды құмға тығып.
Тамам шөп араздасып айрылғанда,
Ебелек қала берді ойда бұғып.

Тобылғы айтады екен: «Сусайын»,—деп,—
«Теріскей бетке шығып жусайын»,—деп.
Қарағай айтады екен тобылғыға:
«Тіл алсаң, бір жұмысқа жұмсайын»,—деп.

Айтыпты: «Тілегіңізді алайын»,—деп,—
Мекенді теріскейге салайын»,—деп.
Қарағай сақалымен жұмсаған соң,
«Етекке не де болса барайын»,—деп.

Тобылғы атқа мінді «көнемін-ау»,—деп,—
Қамысқа жауабымды берем-ау»,—деп.
Ішіне бара жатып қайғы түсті:
«Қайтарда атым жетпей, өлем-ау»,—деп.

Тобылғы бара жатып ақыл ойлап,
Алдынан өлең шықты атын байлап.
Үйіне сәлем беріп кіріп еді,
Үйінен шыға берді орын сайлап.

(І. Жансүгірұлы нұсқасы)
Ауылым Түрген көктеп, Асы жайлап,
Пендені жүреді екен нәсіп айдап.
Бөктерге жазға салым түсіп қонып,

Қой қоздап, ақ шықты ғой, сүтке қаймақ.
Ауылым Асы жайлап, Түрген көктеп,
Түргенді тұтасымен жүрген көктеп,
Жауыр кері биеге жел-қом ерттеп.

Бір жағын жел-қомның қылмен көктеп,
Саудагер сарт кеп қалды мата жүктеп.
Қасына саудагердің бардым енді,
Көзімді көлігіне салдым енді.

Қарасам кер биенің әрпі тәуір,
Атыма айырбастап алғым келді.
Қызықтым кер биенің тұлғасына,
Мінетін бедеу екен қыз қасында.

Жабыстым «Айырбас!» деп шаужайынан,
Мекеңнің беріп кет деп құласына.
ІІ. Өтірік жырлар

Соңынан сарт иікті бері беттеп,
Құламды мақтап тұрмын «тұлпар ед» деп.
Қостырып оны-мұны үстеуіне,
Ат беріп, айырбастап алдым ептеп.

Атым да кәрі еді тісі кеткен,
Сырғанап шыға алмайды қия беттен.
Атымды аса мақтап үстеуіне,
Мата алдым, бес қаламы екі көкпен.

Бір іштім тамыр дәрі, қырық күшәла,
Қос уыс сарт санадан қосты жаңа.
Қызыл жүйрік, қалампыр, можысымен,
Ине, түйме алыпты қатын, бала.

Көп айтсам өтірікті, болады өсек,
Ашутасы тағы бар екі кесек.
Нәрсені ондай-мұндай қылмалы есеп,
Алыпты айна, тарақ келін-кешек.

Құлжадай тірі апиын, тотияйын,
Сартыңнан да асырдым сауда жайын.
Керіктей кер биені кезіне айдап,
Берді ғой деп қуанам бір Құдайым.

Сарт кеткен соң саудамды есептеймін,
Тотияйын, ашутас кесектеймін.
Кәрі атыма жас бие, бұйым алып,
«Сауда сайын сартты өстіп жесек» деймін.

Ойласам бес қаламды—о да бір қой,
Қырық күшәла, тамыр дәрі бір қой боп,
Бұл бұлай тұр.
Айна-тарақ, ине-жіп, қалампырды,

Жігіттер, жөні бөлек жақсы малдың,
Бір бием ат табар деп көп қуандым.
Бар еді бір айғырым озып жүрген,
Қосақтап үйіріне қоса салдым.

Бұл бием мандам екен соныменен,
Құйрығын алдым күзеп жалыменен.
Мандамын үш қидырып жіберіп ем,
Солғындау қыстан шықты жалыменен.

Мойнына жануардың тақтым тұмар,
Мінбекке құлындатып болдым құмар.
Со жылы алты айдай жылқы бағып,
Деп жүрмін жануарым қашан туар.

Со жылы жылқы бақтым жылқышы боп,
Кер бием ат табар деп көңіліме тоқ.
Айғырдың үйіріне жетіп келсем,
Кер бием ұшты-күйлі, зым-зия жоқ.

Желіні тор биенің толған екен,
Жылқышы бір ауылға қонған екен.
Күні бұрын арқандап бағып алмай,
Менен де бір қапыстық болған екен.

Желіні кер биенің жеткен екен,
Жылқышы бір ауылға кеткен екен.
Басыма кер биені байлап жатпай,
Менен де бір надандық өткен екен.

Желіні кер биенің жеткен екен,
Жылқышы бір ауылға кеткен екен.
Жүгіртіп торы айғырмен ізін шалсам,
Шелекті баса көктей өткен екен.

Бір айғырым құр жүрген салмай тоқым,
Байқаушы едім тас басса тұяқ отын.
Сол айғырды үйірден ұстап мініп,
Ізіменен биенің келем соғып.

Айғырым құры жазы күзіменен,
Биенің соғып келем ізіменен.
Күн жауып Кіндік таста ізін шайды,
Сонда да келе жатырмын кезіменен.

Тоқпақтап торы айғырды шықтым өрден,
Болжаушы ем жас күнімде талай жерден.
Меркінің ар жағында бір қара тұр,
Көзім де көз емес пе соны көрген.

Бұлттан ап жосып кеттім ылди, төмен,
Сенбейсің бұл сөзіме айтқанменен.
Көзіме көрінеді алас-бұлас,
Баурында ажабадай Қоңыр белең.

Мінгенім дәйім менің Қаражалсұр,
Қайырып қаршығама ілдірдім құр.
Жүгіртіп қарайғанға жетіп келсем,
Меркінің жағасында құлындап тұр.

Дегенім алас-бұлас енесі екен,
Белесім құлынының денесі екен.
Тұрқы бар тоғыз құлаш жануардың,
Тұлпардың тұлпар болса төресі екен.

Құлыны құмай келген торы құлын,
Жануар мен көрмеген зоры құлын.
Қақпақ бел, қамыс құлақ, бөкен мойын,
Ағы бар алақандай тобығының.

Әнжамның жалы майда жібегіндей,
Қол еті жолбарыстың жүрегіндей.
Сауыры кебеженің тақтайындай,
Іленің сүбесі бар түбегіндей.

Шошытпай жануарды жақын бардым,
Биенің де мойнына білек салдым.
Бием арық, айғырым жүрмеген соң,
Шандырлап торы құлынды мініп алдым.

Шандырлап торы құлын мініп алдым,
Қамшымды жерде жатқан іліп алдым.
Айғырымды бөктеріп, бие өңгеріп,
Күн еңкейе Меркіден үйге салдым.

Биемді іздейін деп кеше шықтым,
Қасыма ешкім ертпей жеке шықтым.
Бие өңгеріп, айғырды бөктеріп ап,
Меркінің бер жағына өте шықтым.

Сүйегі жас құлындай білінбейді,
Жануар өрге салсам, ілінбейді.
Мұз тауда мұзға салсам, сүрінбейді,
Екпіні соққан желдей дүрілдейді.

«Баяғы сарттың қолы құтты екен» деп,
Мұртынан Мекең дағы күлімдейді.
Ақжардың ауылым қонған өзегіне,
Сөзімнің қараңдаршы кезегіне.

Бие өңгеріп, айғырды бөктеріп ап,
Асының желіп шықтым кезеңіне.

Торы құлын келер жылы шықты тайға,
Оқи бер бата, Құран туған айға.
Қуанышым қойныма күнде сыймай,
Құмалақ салдырамын Қасабайға.

Торы тайға бір күн мініп шықтым желіп,
Сантастан он бұғы аттым, елу елік.
Шығармай шып-шырғасын артып алып,
Тайымды таң асырдым үйге келіп.

Тайымды байлап қойдым таң асырып,
Тұрмайды қызған неме аласұрып.
Сәріде жібергелі тұра келсем,
Тұр екен омырауымен маманы ұрып.

Ақжарды ауылым қонған жайлайын деп,
Жылқышы бие айдап келді байлайын деп.
Торы тай ертең ерте қоя берсем,
Бүк түсіп жата кетті аунайын деп.

Торы тайым аунап кетті жүре желіп,
Он бұғы артып келгем, елу елік.
Өзімнің жануарға көзім түсіп,
Ішінен бір мал айттым үйге келіп.

(Ә.Ниязбеков нұсқасы)
Дүниеден кімдер кетіп, кім келмеген,
Біреудің өзі өлсе де, сөзі өлмеген.
Артына ел сүйетін сөз қалдырған,

...Өмірдің бәрінен де жолы даңғыл,
Жан болсаң, сөзің қалсын соған қам қыл.
Ыбырай—ағартушы, Шоқан—ғалым,
Қазақтан асып туған Абай, Жамбыл.

Кім болса өлмей тұрып дейміз сыйла,
Өзіне опа болар дүние жина.
Тәттімбет, Құрманғазы күй атасы,
Белгілі бәрімізге күйші Дина.

Бишінің сермей сөйле құлашындай,
Қарға болмай, болсаң бол лашындай.
Қазақтың атын жайған бар әлемге,
Кім жеткен Әміреге, Күләшім-ай!

Көп сөздер қала берді арасында,
Артына шабыт келсе қарасын ба!
Қазақтың атын жайған билеп жүріп,
Айтпастан тастаймыз ба Шарасын да.

Сен неге маған қарап жымиясың,
Кім ала кетер жиған дүниясын.
Мейірманның тұқымдас немересі,
Атақты Дәулетбақтың Ілиясын.

Бір ақын өткен екен Мекең деген,
Аңғарын Алатаудың мекендеген.
Зорлыққа, зомбылыққа, зәбір-жапа,
Өмірі қарсы болып өткен екен.

Қолында ақ домбыра дүмбірлеген,
Келтіріп құлақ күйге күмбірлеген.
Айтатын «Шыбын» деген ұзақ жырын,
«Шыбынды» біздің жақта кім білмеген.

Артына сөз тастапты «Шыбын» деген,
Талайлар шыбынды айтып күбірлеген.
Жинақтап ел аузынан естігенді,
Мен дағы шұғылдандым «Шыбынменен».

«Шыбынды» ел аузынан теріп алдым,
Бір еңбек құрастырсам деп ойландым.
Азырақ мазмұнына маңыз беріп,
Қызылдап тұр жағына өрнек салдым.

«Шыбынды» мен айтқан жоқ, Мекең айтты,
Сол жерде «Шыбын» өлмей көп жыл жатты.
Жаңғыртып тау мен тасты «Шыбын» үні,
Ызыңы Алатауды аралапты.

Мен де бірге жүргем жоқ Мекеңменен,
Бір ғасыр бұрын өткен Мекең менен.
Мекеңнен қалған сөзді жиып-теріп,
Іріктеп ел керегін берем деп ем.

Талайлар бұл «Шыбынды» айтып көрді,
Қайымжан өз білгенін жазып берді.
Қақаңның қолжазбасын негізге алып,
Нән «Шыбын» соныменен жөнге келді.

Тау жайлап доңыз жылы бүркіт салдым,
Бір күнде жеті қарсақ, бес түлкі алдым.
Түлкіні қарсақпенен соя-соя,
Алқынап ыстық күнде шаршап-талдым.

Жартастан жалаң қия орын алдым,
Бүркітті аспан көкке іле салдым.
Үстіне мәңгі мұздың шәй қайнатып,
Іштім де шөлім қанып, ұйықтап қалдым.

Түс көріппін: бүркітке мініп алдым,
Мысырға қас-қаққанша ұшып бардым.
Шаһардың айналасы айшылық жол,
Шаһардың үлкеніне қайран қалдым.

Кигенім аяғыма сырмалы етік,
Жүруші ед бір етіктің қорлығы өтіп.
Кимедім өмірі бір бүтін етік,
Жұлығы мұның дағы шұрық тесік.

Шам шаһарын етік үшін араладым,
Бағдатқа жолы бұрыс бара алмадым.
Шаш пенен Тегераннан етік жақпай,
Бүркітпен Кабул жақты жағаладым.

Бүркітпен еті қызған екпіндетіп,
Лезде Кабулға да келдім жетіп.
Ақ сәлде, ала шапан бір ауғаннан,
Керемет бір әдемі көрдім етік.

Мықшима жез шегелі шегіреннен,
Жалтырап көз тартады талай жерден.
Аралап талай елді бүркітпенен,
Дәл өзі етігімнің іздеп жүрген.

Саудалап жеті қарсақ қанын бердім,
Тағы да бес түлкінің жанын бердім.
Етікті аяғыма сұға салып,
Жартаста мекеніме қайтіп келдім.

Ояндым келгенімде мекеніме,
Қуандым шал шақырттым есенімде.
Кемеңгер ой иесі ақылды адам,
Көз жетпей көп отырды не екеніне.

Жорыды болады екен бір жақсы атың,
Аласың өмірінде екі қатын.
Атың да, қатының да құтты болып,
Көкке өрлеп, артады екен парасатың.

Жоруын ақсақалдың дұрыс көрдім,
Жарымай жорушыға жүруші едім.

Қарсақтың түлкіменен бәрін бердім.
Жүруші ек Асы жайлап, Түрген көктеп,
Ауылға бір сарт келді желқом ерттеп.
Қарасам, кер бие екен түрі тәуір,

Ат беріп айырбастап алдым ептеп.
Шал алды бие үстіне сіріңкене:

Қадақ шай, бес кез шытты қосып берді,
Тағы бар дәрі-дәрмек талай неме.
Көк можы, арала бар, қырық күшәла,
Қос уыс жарты көксал берді санап.

Кепіреш, қызыл жүйрік, сыр да берді,
Екі ішім сынап қосып берді жана.
Бір кенге кез келтірді Құдай Тағала,
Отырып қарық болдық үйде ғана.

Ине, жіп, айна, тарақ қосып берді,
Кенелді керегіне қатын-бала.
Атым да кәрі ат еді тісі кеткен,
Тайғаннан жүре алмайтын қия беттен.

Ат құнын анағұрлым артық берді,
Сарт еткен сауда білмес бір есептен.

Биені сол саудамен салт алдым,
Бөлек қой тойынуы жақсы малдың.
Бар еді ерен жүйрік бір айғырым,
Биені үйіріне қоса салдым.

Кер бием мініп алсам сондай мықты,
Байлаттым бақсыларға тіл мен сұқты.
Арықтап арқасынан мандам болып,
Айғырдан қар суымен ерте шықты.

Бір жағы түгел мандам саныменен,
Сонда да қыстан шықты жалыменен.
Биеге желіндеген көз салмапты,
Алысқан жылқышылар малыменен.

Мал іздеп жылқышылар кезген екен,
Желіні кер биенің жеткен екен.
Ауылға алып келіп байлап қоймай,
Өзімнен бір кемшілік өткен екен.

Бошалап үйірінен шыға қашып,
Кетіпті Түрген жаққа Асыны асып.
«Жолында ұры-қары бола ма?» деп,
Айырылдым дегбірімнен қатты сасып.

Бір айғыр жарау еді күзіменен,
Өтердей келіншектің жүзігінен.
Міндім де сол айғырды іздеп кеттім,
Биенің жолға түскен ізіменен.

Келгенде дәл кіндікке жоғалды ізі,
Сел жүріп дал-дал болған жердің жүзі.
Жотасын жорамалдап Сарытаудың,
Ойладым солай қарай іздің өзі.

Шоқырақпен, кейде желіп шықтым өрден,
Болжаушы ем жас кезімде талай жерден.
Назардың шоқысында бір баран тұр,
Көзім де көз емес пе соны көрген.

Лезде жетіп келдім Асыға асып,
Жоқ іздеп жүрген бетім асып-сасып.
Ат шапқан, көкпар тартқан, өлең айтқан,
Қызыққа кіріп кеттім араласып.

Қызығып тамашаға тойлап жүрдім,
Күндіз-түні биемді де ойлап жүрдім.
Сарытаудан Назаршоқы аттамақ жер,
Жете алмай екі арада айлап жүрдім.

Айғырға бастым қамшы екпіндетіп,
Назарға шапқан бойда келдім жетіп.
Баяғы баран тұрған жерге келсем,
Кетіпті бір нән жылқы биемді ертіп.

Жылқының басқан жері дәл ошақтай,
Ойланып ізге үңіліп қалдым тоқтай.
Шашылған шаранасын көргеннен соң,
Аяңдап ізге түстім желмей, шаппай.

Құзар шың, қақпа жартас панасында,
Қалың ну, бұта, бадал арасында.
«Қиналған енем ұйықтап демалсын» деп,
Тұрыпты құлын қарап анасына.

Құлынның жоны да емес, жотысы емес,
Жалы емес, құлағы емес, ортасы емес.
Құйрығы шабындаған анда-санда,
Қалады көзге ілініп елес-елес.

Шоқытып шоқалаққа зорға шықтым,
Абайлап айналаға көзім тіктім.
Қылтиып қырың көзге зорға ілініп,
Түбінде бір баран тұр қия тіктің.

Ташкенге бие бетін бұрған екен,
Назарда толғақ жетіп туған екен.
Кептіріп құлынының шаранасын,
Аялдап, демін алып тұрған екен.

Құлынның қараңыздар ақылына,
Тау басы тоқтамастан тақырына.
Қарағай, қалың нуды паналапты,
Көк майса көлеңкелі салқынына.

Айғырға қамшы басып екпіндеттім,
Баранға көзім шалған келдім жетіп.
Көрді де бием танып оқыранды,
Құлыным қарар емес елең етіп.

Көргенде шошып кеттім тор құлынды,
Көрмеген өзім туып зор құлынды.
Жылқының асыл туған алыбы екен,
Ойладым жыр қылуға сол құлынды.

Туысы тор құлынның өте кесек,
Өтірікші болмаспыз алып десек.
Сауыры жануардың жатқан жазық,
Салулы бес алыпқа дайын төсек.

Көрінді омырауы есіктей боп,
Бөлек тұр ойынды еті бесіктей боп.
Бөлініп төсі төмен салбырап тұр,
Сандық, тең қатар жиған қос жүктек боп.

Бақайы Бақалының адырындай,
Бауыры Далашықтың жазығындай.
Соншама ұзын аяқ тіп-тік біткен,
Өренің құрт жаятын қазығындай.

Сағағы жануардың иіліп тұр,
Сынына көрген адам сүйініп тұр.
Қамдаған қыран құстай қос қанатын,
Шабуға шабыты кей түйіліп тұр.

Атанның алты жасар қабырғасы,
Қақпанның серіппесіндей қыр жотасы.
Құлынның бас бітімі таңқаларлық,
Секілді көп жасаған нардың басы.

Ауыз омыртқа батырдың шоқпарындай,
Танауы Құранды ердің оқпанындай.
Кекілі келте келген келісімді,
Шашақтың қыздар түйген шоқ талындай.

Алатау жүні тықыр киігіндей,
Шоқтығы дәл Бақайдың биігіндей.
Сүп-сүйір сұлу орны шашасының,
Шашақты шебер түйген түйініндей.

Арқасы кең батыстың шаһарындай,
Қаңтарда қар боранның қаһарындай.
Жанары жалындайды от жалындай,
Кірпігі ну орманның шоқ талындай.

Құлан жал, құлжа мойын, қамыс құлақ,
Бөкен сан, бөрі кеуде, алып тұяқ.
Еріні етегіндей Көбентайдың,
Мінекей, құлындағы сыр мен сияқ.

Өлгенше жануарды сақтайын-ай,
Мақтасам, артық емес, мақтайын жай.
Жап-жалпақ жауырыны әп-әдемі,
Шебердің сүргілеген тақтайындай.

Сербегі Серуеннің жотасындай,
Көзі әдемі боз інген ботасындай.
Сүзілген сұлу құйрық сүйсіндірген,
Үкінің үлпілдеген бопасындай.

Тірсегі Тиектастың шақпағындай,
Арты алшақ «жаман үйдің шатқалындай».
Тарпыса, тасқа тиген тұяғынан,
Мылтықтың үн шығады атқанындай.

Әлінің ат болады дүлдүліндей,
Сүйкімі Шам шаһардың гүл-гүліндей.
Сұрым жоқ шығатындай құмарымнан,
Астыма адыраңдап бір мінілмей.

Ат іздеп есінде бар арығаным,
Ыстығы жазғы күннің қарығаным.
Құдайым тор құлындай атын берсе,
Емес пе мынау менің жарығаным.

Талпынса, орындалар мақсат деген,
Тірліктің өте жақсы қамын жеген.
Келді айтқаны түсімді жорығанның,
Осы ғой тап болады жақсы ат деген.

Болдыртып айғырымды баяуладым,
Назардың бадалында жаяу қалдым.
«Айғырым аз тынығып, демалсын» деп,
Биемді ұстайын деп таяу бардым.

«Ка-ка» деп сол биемді бопсаладым,
Асаудай осқырынып тоқтамады.
Мөңкіп жүр шу асаудай бұғалықтан,
Сонда да ұстап әрең ноқталадым.

Асаудай маңайына барғызбады,
Арқасына тоқым да салғызбады.
Алдына барсаң, тістеп, арты теуіп,
Жанына тірі жанды тұрғызбады.

Ашумен айдалада күйіп-жандым,
Боқтықпен биені де сыбай салдым.
Бием асау, айғырым болдырған соң,
Шандырлап жас құлынды мініп алдым.

Тіркедім, екі жылқы қосарландым,
Айғырды болдырған соң алдыма алдым.
Жетекке асау бие жүрмеген соң,
Ашумен бөктергіге сала салдым.

Төтелеп қай-қайдағы өрге салдым,
Құзар-шың, қия-жота дөңге салдым.
Құлыным сонда да бір сүрінбеді,
Күшіне жануардың қайран қалдым.

Жануар өрге салсам, ілінбейді,
Қайсаңы жас құлындай білінбейді.
Арқасы асыл тастан жаралғандай,
Ауыр жүк артсам дағы иілмейді.

Арқасы асыл тастан жаралғандай,
Үстінде ауыр жүкке иілмейді.
Осындай орғытып ат мінген адам,
Қалайша көңілі шат боп сүйінбейді.

Назардан шықтым бесін шамасында,
Ауылым Өсербайдың жағасында.
Қосағын кешкі қойдың ағытпастан,
Ауылға келдім десем нанасың ба?

Құлынды суытуды ойламадым,
Қаңтарып мамаға да байламадым.
Жасырдым, жан адамға айтқаным жоқ,
Тіл-көз боп жүре ме деп ойлағаным.

Айтпадым сөзге айналып қалдым дағы,
Түсірдім айғырымды алдымдағы.
Биемді де түсірдім бөктергіден,
Өзімнің қарызымды өткердім мен.

Енесін құлын жаздай еміп жүрді,
Әркім-ақ тор құлынға құлақ түрді.
«Мұндай да құлын үлкен туа ма?!» деп,
Таңданып жылқышылар төніп жүрді.

Күз болып, қыс өткен соң жаз да шықты,
Жыл толып торы құлын тайға шықты.
Бекер ме «ел құлағы елу» деген,
Тор тайға базар баға сауда шықты.

Талайлар «тайды сат» деп келіп жүрді,
Жалынып артымнан да еріп жүрді.
Бес бесті, боталы інген, бір қысырақ,
Тайыма қызыққандар беріп жүрді.

Қырғыздан Қыдыреке іздеп келді,
«Төстесіп ұлымменен дос бол!» деді.
«Тайыңның шаужайына байладым» деп,
Жүз тұсақ қой, бір түйе, бір ат берді.

Дос-жардың кәрі-жасы: «Бергін!»—деді,—
Байлыққа белуардан ендің»,—деді.
«Қырғыздың Қыдыреке қызыры ғой,
Дос болып қызырмен де көргін!»—деді.

Мал байлығын сүюші ем жасымнан-ақ,
Көрмедім малға бай боп басынан-ақ.
Несі бар болмай-ақ өмір сүрсем,
Құдайым жарылқасын осыдан-ақ.

Десем де тор тайымды бере алмадым,
Ел-жұрттың айтқанына ере алмадым.
Жабылып жанның бәрі азғырса да,
Иіліп ымыраға келе алмадым.

Жылытшы бар әлемді көктем күні,
Көк шығып, көтерілді жердің түгі.
Көкке тойып төрт түлік түлесе де,
Тор тайдың түспеді әлі өлі жүні.

Қалмақтан іздеп келді бір жас жігіт,
Тор тайда аламын деп қылып үміт.
Бір сұлу қыз жасауын және берді,
Үстінде алты қанат ақ үй тігіп.

Көргенде сұлу қызды біраз қызып,
Көңілімді сұлу шіркін тұрды бұзып.
Торы тайым, бала-шағам еске түсіп,
Онан да кеттім ақыр күдер үзіп.

Тайымды үйретуге ұстап алдым,
Мойнына алты құлаш арқан салдым.
«Тіл тиіп, көз түспесін» деген оймен,
Жетелеп аулақ жерге алып бардым.

Көрінбей елсіз жерде он күн жүрдім,
Асаудан он жығылып, отыз тұрдым.
Артыма ерттеп қойып ертіп жүрдім,
Тайымның жуастығын содан білдім.

Бастадым бейсенбі күні мінейін деп,
Ақжолтай болар ма екен білейін деп.
Мойныма мылтық асып, аңға шықтым,
Бой жазып біразырақ жүрейін деп.

Ұшқан құс құтылмайды торы тайдан,
Құланша секіреді жар мен сайдан.
Мергеннің көп мінілген атындай-ақ,
Болжайды тау киігін әлдеқайдан.

Асыдан торы таймен шықтым желіп,
Санташтан бес бұғы аттым, он бес елік.
Қалдырмай шикі ішегін артып алып,
Түсірдім соның бәрін үйге әкеліп.

Тайымды қойдым байлап таң асырып,
Тұрмады орнында алас ұрып.
Білмеймін мен жағынан ұтылды ма,
Қорықтым деп әуелі құтырды ма?

Тынымсыз ауыздығын қарш-қарш шайнап,
Тұрмады бір орында салып ойнақ.
Бұғының мойнағынан қайыс шылбыр,
Соны да шыдатпады жұлқып-байлап.

Аспанға қайта-қайта секіреді,
Көбігі езуінен көпіреді.
Қызуы басылғандай болды жаңа,
Ерін алып, тартпасын шешіп едім.

Аттай-ақ әдет алған артын бұрып,
Мамада демін алған тыныш тұрып.
Кермеде тұрып әбден суыған соң,
Тимеген аттай болды жүрген-құрық.

Тайымды шықтым тысқа жайлағалы,
Жаратып бәйге атына байлағалы.
Сыпырып суыған соң қоя берсем,
Секіріп-ойнап барды аунағалы.

Аунады жасыл шөпке жүре келіп,
Сілкінді жас бүркітше түрегеліп.
Еңкейіп жерден бір тал шөп үзбестен,
Қосылды жылқыларға жүре желіп.

Көрдім де осыларды үйге қайттым,
Құдайға қуанғаннан бір мал айттым.
Сойдым да көк шыбыштың теке лағын,
Шақырдым ауылымның елін шағын...

Ойладым деп алуға біраз жатып,
Қалыппын жатқаннан соң ұйықтап қатып.
Шынымен шырт ұйқыда жатқанымда,
Жіберді үйдің іші қатты оятып.

Ұйқыдан қатты шошып оянғаным,
Есімді көпке шейін жия алмадым.
Үй-іші әлденені айтып жатты,
Мәнісін ес жиғанша біле алмадым.

«Осы үйде бар ма депті мерген Жәкем,
Киікке кеше қырғын берген Жәкем.
Мергеннен сұрағалы келіп едік,
Біз көрген ізді таудан көрді ме екен».

Керемет бір үлкен із көрген екен,
Бұл тауға бір пәлекет келген екен.
Айталық мергенге деп бұл сұмдықты,
Балалар мықтап көңіл бөлген екен.

Есімді кешікпей-ақ жинап алдым,
Орнымнан ес жиған соң тұра салдым.
Бұл қандай түйеші айтқан керемет деп,
Ойланып көпке дейін аң-таң қалдым.

Көрдім де мынау ізді қайран қалдым,
Бір кетіп, із жатқанға қайта бардым.
Қалай да басқан ізін байқайын деп,
Ақырын аттан түсіп бағдарладым.

Әуелі басқан ізін өлшеп алдым,
Бұл ізді өлшеймін деп шаршап талдым.
Жалпағын табанының өлшегенде,
Жаяулап ерте шығып, кешке бардым.

Адымын өлшейін деп атқа міндім,
Тайыммен арасында үш күн жүрдім.
Күн-түні бір жұмадай әуреленіп,
Хайуанның алыптығын әбден білдім.

Ойладым мылтық алып келейін деп,
Мылтықпен ізге көрейін деп.
Жолығып Құдай айдап көзге ілінсе,
Ажалын бәлекеттің берейін деп.

Ауылға осыны ойлап қайта салдым,
Келдім де мылтығымды үйден алдым.
Тазалап, оқ жүрерін әбден майлап,
Дайындап өзім көрген ізге бардым.

Көреді әр қызықты жүре берген,
Жүргендер жүре-жүре жөргем ілген.
«Ақ қарлы Алатауда шыбын жүр» деп,
Сенер ме адам үшін тірі жүрген.

Баяғы таудағы із малшы көрген,
Әуре боп күндіз-түні өлшеп жүрген.
Адасып, ажал айдап, қанғи берген,
Ізі екен бір шыбынның тауға келген.

Шыбынның алыптығы асқан екен,
Малшыдан иіс алып қашқан екен.
Астынан мәңгі мұздың ұя жасап,
Паналап соған келіп жатқан екен.

Болжадым Айыртауға атпен шығып,
Астында Ақсеңгірдің жатыр бұғып.
Аңдыған ажал оғын қайдан білсін,
Көк дауыл барса керек желден ығып.

Шыбынды менен бұрын тайым білді,
Ол маған құлағымен пайым қылды.
Ақтарған Алатауды мерген едім,
Сонда да байқамаппын тайым құрлы.

Арасын Айыртаудың үңіт қылдым,
Осыдан Ақсеңгірге дыбыс қылдым.
«Дыбыстан шошып қырға шыға ма» деп,
Шыбынның аңқауынан үміт қылдым.

Арасы Талғар менен Бақайдай жоқ,
Мылтықтан қарыс жерге тимей ме оқ.
Мен—мерген, мылтық—түзу, оғым—жұмыр,
Шыбынның құлауында күдігім жоқ.

Бас жағы Ақсеңгірдің қар менен мұз,
Арт жағы мұз жазығы ең жаман тұз.
Құдиған мұздан төмен жақпар жартас,
Құс ұшпас, киік жортпас қия мен құз.

Қарағай құздан төмен қалың арша,
Шайтан да шыға алмайды оған барса.
Ну тоғай, қалың орман тосар дедім,
Егер де шыбын өліп, құлай қалса.

Шелектің сай табаны өзен еді,
Шыбынның өлетін-ақ кезеңі еді.
Зәуеде шыбын құлап, суға түссе,
Ағызбай бұл өзенді бөгер еді.

Сезді ме бізді шыбын, мойын бұрды,
Бұл жолы қу шыбынды Құдай ұрды.
Басына Ақсеңгірдің ұшып шығып,
Айыртауда тұрған бізге қарап тұрды.

Жарқ етті маңдайынан екі шырақ,
Шыбынды қан артып тұр ажал айдап.
Алыбы жәндіктердің қасарып тұр,
Мылтықты серт ұстадым «А, Құдайлап».

Тайымның асықпастан ерін алдым,
Жартастан ұшпасын деп шідер салдым.
Атылып ажал жетіп аң өлгенше,
Азырақ оттасын деп қоя салдым.

Ас ішіп, тамағымды тоқтап алдым,
Сүмбе ұрып, мылтығымды оқтап алдым.
Асықпай аяғымды жайлап басып,
Ататын мылтық сүйеп тасқа бардым.

Білтеге шақпақ шағып қойдым отты,
Тегінде ажалдыға амал жоқ-ты.
Білтенің битай отын тездеткендей,
Алыпқа ажал желі қарсы соқты.

Алыпқа алдым-дағы ажал сұрап,
Құдайға жалбарындым таза жылап.
«Тез өлер миды аралап оқ тисе» деп,
Арасын екі көздің қарауылға ап.

Дәріге білтеден от жетті барып,
Тарс етті мылтығым да үн шығарып.
Басында Ақсеңгірдің алыбына,
Тигенін көрдім оқ та дарып.

Жарқ етті маңдайынан екі шырақ,
Асықпай баяу барып жатты сұлап.
Тыпырлап қайта тұрып кетемін деп,
Жартасқа салдыр-гүлдір кетті құлап.

Алыпты ату еді арман-зарым,
Арманым орындалды жеңіп шарым.
Тайымды оттап жүрген ұстап алдым,
Шаттанып оқырынды жануарым.

Тартпасын торы тайдың мықтап тарттым,
Құйысқаның жануардың бек қысқарттым.
Оқ тиіп, алып шыбын жығылғанда,
Міндім де тұлпарымды тұра шаптым.

Асығып өлген аңға құстай ұштым,
Жер дағы жолын берді қалмай ұсқын.
Арықтан аттағандай Айыртаудан,
Аттаған иесі еді алып күштің.

Жүрісім болды емес пе тізгін ұшы,
Мұндайда өте қажет аттың күші.
Оқ тиіп, атқан аңы жағылғандай,
Қалмайды мергендердің есі-түсі.

Шыққаным Құдырғының батыс жағы,
Ақсеңгір қосылады бұған тағы.
Байқастап Көкбұлақтан қарап тұрсам,
Құлапты Ақсеңгірде сөздің ағы.

Алдымен мұз жарылған, шыдаған ба?
Тау басы талқан болған құлағанда.
Жарылып жартастары құм болыпты,
Жан беріп тау тағысы сұлағанда.

Бүтін бет қарағайы парша-парша,
Шөп-шөме боп кетіпті қалың арша.
Бұтасы Ақсеңгірдің типыл болып,
Қарайып орны жатыр қара жарша.

Арт жағы Ақсеңгірдің сағасында,
Бас жағы өзеннің нақ жағасында.
Жануар әлі өліп жан бермепті,
Ызындап жатыр десем, нанасың ба?

Тайымды Көкбұлаққа тастай салып,
Қойыпты мылтығым да сонда қалып.
Құлаған алып аңның басын көздей,
Келемін таудан төмен домаланып.

Жағаға домалап кеп тоқтай қалып,
Жүгірдім орнымнан тұра салып.
Таңертең желкесіне шығып едім,
Алқымға түсте бардым өліп-талып.

Қолыма пышақ алып ұшып келем,
Еңістен бауыздауға түсіп келем.
Аяғым әлде неге тіреледі,
Ымыртта кеңірдекке жеттім білем.

Жетеді әлім зорға пышағыма,
Пышақты қысып алып құшағыма.
Алқымнан «Бисмилла» деп салып қалдым,
Тамырдан салып тұрмын қышадым да.

Келіпті мылтығымды тайым алып,
Бауынан сулығымен іле салып.
Тайымды келе сала ұстап алып,
Ауылға хабарладым шауып барып.

Ауылдан ертіп келдім отыз жігіт,
«Олжадан аламын» деп етеді үміт.
Еріккен ен жайлаудың жігіттері
Тамаша жасап келді ойнап-күліп.

Шыбынды отыз жігіт он күн сойды,
Жігіттер ет пен шайға әбден тойды.
Терісін нән шыбынның жыртпай сойып,
Бетіне Ақсеңгірдің жайып қойды.

Пұшпағын алты жігіт атпен тартып,
Арт жағын шана жегіп өгізге артып.
Еріген қар суынан бұлақтай боп,
Тауыстық сары суын әрең сарқып.

Арт жағы Ақсеңгірден асып жатты,
Жалпағы сай-саланы басып жатты.
Мойынағы Түлкіліге тура келіп,
Бұлақты таудан аққан тосып жатты.

Жабылды шелін жеуге құстың бәрі,
Ауызы тигенінің кірді әрі.
Қомағай құзғындары түлеп алды,
Қарғасы, сауысқаны тілеп алды.

Аршылды ішек-қарны он бес күнде,
Істеді он бес қатын күндіз-түнде.
Қатынның қатысқаны қарны түйреп,
Ерітіп іш майынан алды жүлде.

Қатпаршақ түп бүйені былай қалды,
Қалғаны да өзенді лайлады.
Қан-жынмен Шелек суы ботана боп,
Бір жеті жағадағы ел су алмады.

Ауылдан алпыс өгіз айдап келді,
Ер-тоқым, арқан, жібін сайлап келді.
Құзар құз, қар менен мұз жолсыз шыңмен,
Тасырқап тас баса алмай шайлап қалды.

Сыйғыздық жарым етін әрең артып,
Жүргіздік өгіздерді артып-тартып.
Қалғанын алып жүрдім тайымменен,
Алып бара жатырмын жайыменен.

Ет тізген он бес арқан, сегіз желі,
Сонда да қайысқан жоқ тайдың белі.
Тақырға қара тұяқ қарыс кірсе,
Майысады, тасты басса жуан елі.

Жария болды бұл іс барлық жанға,
Қалмады білмейтін жан жақын маңда.
Саз балшықты басқандай балқытады,
Торы тайдың тұяғы тасқа таңба.

Етті түгел алғанмен тері қалып,
Ертесіне он жігіт қайта барды.
Теріге сүйретпе шана салып,
Алып келді ауылға өліп-талып.

Теріні он бес жігіт суға салды,
Бөгеліп Жіңішке үш күн ақпай қалды.
Жібітіп, бабына кеп иіген соң,
Қайратып алпыс пышақ жүнін алды.

Терінің қалыңдығы дәл төрт елі,
Оданда қалыңырақ сырар жері.
Барлық құс тұмсығы бар жабылса да,
Терінің азаймапты майлы шелі.

Теріні көрген адам қайран қалды,
Қызығып елдің бәрі қолқа салды.
«Шелек, көнек, саба, торсық жасаймыз» деп,
Ат байлап, атан тартып қалап алды.

Жаясы жалы менен қалды аралас,
Төс қалды төстігімен бәрі тұтас.
Келгендер дайын етті бөлісіп ап,
Қалыпты сол күйінде сойылмай бас.

Әр адам өлшеп-пішіп санап алды,
Бөлшектеп бас-басына талап алды.
Жүз шелек, алпыс көнек пішкеннен соң,
Тоқсан торсық, сексен саба және қалды.

Біреу торсық, біреу көнек, сабаны алды,
Әркім-ақ өз керегін қалап алды.
Ағайын жекжат-жұрат риза болып,
Терінің бестен бірі маған қалды.

Іш майы ішегіне зорға сыйды,
Ішекті бөліп-бөліп ортаға үйді.
Бәрі де үміткердің үлес алып,
Сонда да бір бөлегі бізге тиді.

Он ауыл он төбе ет үлесті,
Көп, аз деп айтпағанды айтып десті.
«Ынтымақ ырыс алды» дегенді ойлап,
Соғынан бірлікпенен икемдесті.