Тасмағамбетов И.Н., бас редактор
Тәжин М.М., бас редактордың орынбасары
Тәуекел С.Т., жауапты хатшы
Әбділдин Ж.М.

Әуезов М.М.
Байпақов К.М.
Зиманов С.З.
Кәлетаев Д.А.

Кекілбаев Ә.
Кенжеғозин М.Б.
Қасқабасов С.А.
Қойгелдиев М.Қ.

Қосыбаев Е.М.
Құл-Мұхаммед М.А.
Мағауин М.М.
Мәмбеев С.А.

Нұрпейісов Ә.К.
Нысанбаев Ә.Н.
Рахмадиев Е.Р.
Сұлтанов Қ.С.

Сүлейменов О.О.
Хұсайынов К.Ш.

жүз томдық
Батырлар жыры
38 том

ББК 82.3 (5 Қаз)
ІSBN 9965-35-289-5 (т. 38)
© Әдебиет және өнер институты, 2006

М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты Мемле-
кеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында жарық көретін
«Бабалар сөзі» сериясының жүз томдық ғылыми басылымын
әзірлеуді одан әрі жалғастырады.

Серияның бұған дейін жарияланған отыз жеті томы ұлттық
фольклорымыздың аса бір көркем де көлемді саласы болып са-
налатын эпостық шығармаларға арналды. Дәлірек айтқанда,
бүгінге дейін хикаялық дастандардың он үш томы, діни

дастандардың жеті томы, ғашықтық дастандардың сегіз томы,
тарихи жырлардың үш томы, батырлар жырының төрт томы,
сондай-ақ шежірелік дастандардың бір томы әзірленіп, баспа
бетін көрді. Бұл басылымдардың он томы Қытайдағы қазақ

фольклорына арналғаны мәлім. Қазақ халқының қымбат
қазынасы—фольклор жинақтарының жоғары деңгейде безен-
дірілген жаңа басылымын оқырман қауым үлкен қуанышпен
қарсы алды. Алла қаласа, қазақ эпосының көркем үлгілерін

жариялау осымен шектелмейді.
Оқырман назарына ұсынылып отырған аталмыш серияның
38-томы батырлар жырына арналды. Бұл томға «Қобыланды
батыр» эпосының Мергенбай нұсқасы енді.

«Қобыланды батыр» жырының ел арасында кең тараған
отызға жуық нұсқасы бар. Бұл жыр үлгілерін ХІХ ғасырдағы
қазақтың көптеген белгілі ақын-жыраулары айтқан. Солардың
қатарында—Марабай, Қашаған, Бітімбай, Мергенбай, Біржан,

Нұрпейіс т.б. ақын-жырауларды ерекше атауға болады. Эпостық
нұсқаларды ғылыми тұрғыдан жүйелеп, төрт томға жинақтау
жоспарланды. Алғашқы томға Көшелек Еламанұлы, Құлзақ
Амангелдіұлы, Сүйіншәлі Жаңбыршыұлы жырлаған нұсқалар

енсе, екінші томға Біржан Толымбаев, Нұрпейіс Байғанин және
Ержан Ешімұлы сынды ақындардың репертуарында орындалған

жыр нұсқалары ұсынылды, үшінші томға Айса Байтабынұлы,
Сәдуақас Ділманов, Нұрсейіт Битілеуов, Ережеп Тілеумағамбет-
ұлы сынды халық таланттарының репертуарынан әр кезде
жазылып алынған таңдаулы жыр мәтіндері енді. Жырдың соңғы

томына атақты Мергенбай жыраудың «Қобыланды батыр» және
«Қобыланды батырдың баласы Киікбай» және «Қобыландының
Темірланды жеңуі» нұсқалары кіріп отыр.
Мергенбай жырлаған «Қобыланды батыр»—қазақ эпо-

стану ғылымындағы ең көбірек зерттелген нұсқалардың бірі.
1957 жылы осы жыр мәтіні М.О.Әуезов пен Н.С.Смирнованың
басқаруымен «Қазақ эпосы» сериясы бойынша төртінші кі-
тап болып жарық көрді (баспаға әзірлегендер: М.С.Сильчен-

ко, О.Ә.Нұрмағамбетова). Бұдан соң аталған нұсқа 1958, 1963
жылдары Қ.Жұмалиев, М.Ғабдуллин, Б.Уахатов, М.Ғұмарова,
С.Лыпкин сияқты ғалымдардың әзірлеуімен қазақ және орыс
тілдерінде басылып шықты. Сондай-ақ 1975 жылы Мәскеуде

КСРО Ғылым академиясы А.М.Горький атындағы Дүние
жүзі әдебиеті институтының жанынан шығатын «КСРО
халықтарының эпосы» атты серия бойынша ғылыми басы-
лым ретінде жеке кітап болып шықты. Белгілі фольклортану-

шы О.Ә.Нұрмағамбетова мен Н.В.Кидайш-Покровская жырды
толықтай орыс тіліне аударып, екі тілдегі мәтін және эпос тура-
лы көлемді зерттеу мақала жазған болатын.
«Қобыланды» жырының Кеңес кезеңінде баспа бетін көрген

варианттарына сол кездің саяси-қоғамдық талаптарына орай
мәтіндік өңдеу, редакция жүргізілгені жасырын емес. Бұған
қоса ілкі жинақтарда түсіп қалған, яки қолжазбадан қате
оқылған жыр жолдары мен жекелеген сөздер түпнұсқа бойын-

ша түзетіліп, мәтіндер бастапқы қалыпқа келтірілді.
«Бабалар сөзі» сериясының негізгі ұстанымдарына сәйкес,
отыз сегізінші том ғылыми қосымшалармен толықтырылды.
Ғылыми қосымшаларға томға енген мәтіндерге жазылған

түсініктемелер, сөздік, жер-су атаулары, мәтіндерде кездесе-
тін тарихи тұлғалар мен діни есімдерге арналған түсініктер,
эпостың жинаушылары мен оның жырлаушылары туралы де-
ректер, пайдаланылған әдебиеттер тізімі, орыс және ағылшын

тілдерінде жазылған түйін кірді.
Томның көлемі—25 б.т.

Қобыланды батыр
Жыршының кіріспе сөзі:
Алдым қалам қолыма,
Қарадым оңды солыма.

Кедергі ешкім қыла алмас
Талапты ердің жасына.
Мен сөйлеймін, жарандар,
Кез болмаса бір кесел

Маңдайдың қалың сорына .
Шын жүйріктің белгісі—
Сүрінбес қазған орыңа,
Ілінбес құрған торыңа,

Шаң жұқтырмас торыңа.
Келсе ісім оңына,
Түсемін енді жолыма.
Құлақ салсаң, азамат,

Қобыландыны бастайын,
Бөтен сөзді тастайын.
Ел аузында жүрген сөз,
Өтірік жаннан қоспайын.

«Қобыланды батыр» баспаға
Екінші вариант түсіпті,
Айтушы ақын белгісіз—
Бұларды мен де қостайын.

Қалдырып кеткен көп жерін
Келгенше шама дұрыстайын.
Әркім айтар білгенше,
Қалдырдың деп ұрыспайын.

Енді сөзін бастайын.
Қобыланды ердің кеңесін,
Оңдайды Құдай басынан
Оңдармын деген бендесін

Жинақты оқып көргесін,
Бас аяғы басылмай
Қалғандығын білгесін.
Әркім айтар өзінше

Ел аузында жүргесін.
Мен де өзімше көшірдім,
Қалғанын теріп өсірдім.
Баспашыдан сұраймын

Басылуын тағы да
Үшінші вариант осының.
Білгенімше қалдырмай,
Қалғанын тегіс мен қостым,

Кешегі өткен заманда
Қарақыпшақ Қобыланды—
Атасы мұның Тоқтарбай
Халықтан асқан болды бай.

Байлығында есеп жоқ,
Айдалып бағып жайылды,
Төрт түлік малдың бәрі сай.
Жаз жайлауы Көзді көл,

Көзді көлді жайлаған
Қалың қыпшақ жағалай.
Тоқтарбайдың дәулеті—
Ішкені мас, жеген тоқ,

Бай-кедейдің көңілі жай.
Қыс қыстауы Қараспан,
Ат үйірінен адасқан,
Қалың қыпшақ тізіліп,

Қонса қоныс жарасқан.
Әліп таңба қыпшақтың
Атағы озған алаштан.
Сексенге жасы келгенше

Қайғыменен қан жұтып,
Ақылынан адасқан.
«Шал емес, сұңқар қияқсыз,
Еш нәрсе көрмей дүниеден

Өткенім,—деп,—тұяқсыз»—
Тоқтарбайдың зарына
Қалың қыпшақ қайысқан.
Әулие қоймай қыдырып,

Етегін шеңгел сыдырып,
Жеті пірге танысқан.
Әулиеге ат айтып,
Қорасанға қой айтып,

Қабыл болған тілегі,
Жарылғандай жүрегі,
Аналықтай бәйбіше
Қабырғасы майысқан.

Елуге жасы келгенде,
Көзім ашпай дүниеден
Өтемін бе дегенде,
Сонда көрген арыстан:

Бір ұл, бір қыз атадан,
Қыздың аты—Қарлығаш,
Қобыландыға қарындас.
Алты жасқа келгенде

Арыстан туған Қобылан
Қазынадан қамқа киеді.
Өзімнің еншім болсын деп,
Тобылғы меңді торы атты

Енші қылып мінеді.
Қобыландының тілегін
Бүкіл қыпшақ тіледі.
Қайыры көп халқына,

Енді түсіп салтына,
Таулар күйіп, тас жанған
Алты жаста баланың
Елбеңдеген зарпына.

Өзі алты жасында,
Қамшат бөркі басында,

Тобылғы торы ат астында,
Қаршығасы қолында,
Тазысы ерткен соңында,
Жеті пірге сыйынып,

Баратұғын жолында—
Тоқтарбайдың жылқыда
Тоқсан құлы бар еді.
Тоқсанының бастығы

Естеміс деген ер еді.
Естемісті көруге
Жылқыға бала жөнелді.
Жылқыға бала барғасын,

Баурап малын алғасын.
Тоқсан құл мен Естеміс,
Риза тауып қалғасын,
Қолқанат пен құйрыққа

Енді Тоқтар кенелді.
Қобыландыны барғасын
Естеміс ерің баулайды.
Күнде киік аулайды,

Кездессе жауын жаулайды.
Жылқыда жатып Қобыланды
Екпіні оттай қаулайды.
Қаршығасы қолында,

Құмай тазы соңында,
Көрсе киік заулайды.
Естеміспен екеуі
Қонып жатса бір тауда,

Намазшамнан өткенде,
Құптан мезгіл жеткенде,
Құлағына батырдың
Бір дауыс кеп шулайды.

«Арғы астында сол таудың
Бұрқыраған бу шықты,
Шуылдаған шу шықты.
Бұл не қылған дауыс?—деп,

Айтпасына қоймайды.
Сонда Естеміс сөйледі,
Сөйлегенде бүй дейді:
Арғы астында бұл таудың

Қызылбастың елі бар:
Жасыл байтақ жері бар,
Айдынды шалқар көлі бар,
Көктім Аймақ ханы бар,

Неше миллион жаны бар,
Қанша жиған халқына
Көрсетіп тұрған сәні бар.
Құртқа деген қызы бар,

Жұртына жайған назы бар.
Ай астына аспанға
Құрды бақан қақтырып,
Алтын теңге аттырып,

Теңгені атып түсірген
Құртқаны сұлу сол алар.
Соның дауысы бұл дауыс,
Көптен шыққан бұл хабар.

Көңілің ауып, шырағым,
Бұған болма ынтызар,
Шарға салып басыңды,
Бола көрме сен құмар».

Қанша айтса да Естеміс,
Барғысы келіп баланың,
«Түсіремін атып деп,
Кәміл пірлер болса жар».

Естеміс тағы сөйлейді:
«Қой, шырағым, жассың ғой,
Қабырғаң сенің қатқан жоқ,
Омыртқаң өсіп жеткен жоқ,

Жіберуге қорқамын,
Тілімді алсаң, рұқсат жоқ.
Барғанмен кезек келмес-ті,
Баланы көзге ілмес-ті,

Бағып жатқан Құртқаны
Қырық бес кез Қызыл ер
Шырағым, теңдік бермес-ті»—

Отырып бұлар кеңесті.
Мінген аты ала-ды,
Қылшық жүнді қара-ды.
Тоқтау салып Естеміс,

Жібергісі келмей баланы.
«Батаңды бер, көке,—деп,
Алдын-артын орады.—
Жад қыламын, Естеке,

Жеті кәміл бабаны».
Барғысы келіп батырдың
Тоқтамайды табаны.
Естемістей еріңнің

Таусылғасын амалы,
Батасын беріп қол жайып,
Жад қылады Құданы*.
Үстіне сауыт кигізді,

Жанына байлап болатты,
Беліне садақ ілгізді.
Тапсырдым деп Жалғызға**
Амандасып жүргізді.

Жүрегі таймай баланың
Ерлігін кәміл білгізді.
Тобылғы меңді торы атпен,
Дөңгелентіп жөнелді.

Атып жатқан жеріне
Іркілместен келеді.
Келгендігін баланың
Көктім Аймақ көреді.

Айбатынан сескеніп,
Баланы келген сынады.
Қобыландыдай төрені:
Қазақтың ері келді деп,

Көктім Аймақ патшасы
Кезекті бұған береді.
Кәміл пірлер жебеді,
Қолына алып толғанып,

* Құданы—Құдайды деген сөз.
** Жалғыз—бұл арада Құдай мағынасында қолданылған.

Қозы жауырын жебені
Ат үстінен шіреніп,
Сонда тұрып тартады,
Кәміл пірлер сенгені.

Құрулы бақан басында
Екі бөліп ұшырды
Ай астында теңгені.
Құртқа көріп батырды,

Шашу шашып басына,
Бұралып келді қасына.
Нұрына тойып төнгені,
Көзі көрмей өңгені.

Іздеген теңім келді деп,
Патшаға салып жеңгені.
Айтқан серттен қайта алмай,
Отыз күн ұдай ойын қып,

Қырық күн ұдай тойын қып,
Көктім Аймақ атасы
Қыз Құртқаны бергені.
Жұртын жиып той қылып,

Аққа белін шешіпті.
Пайғамбар құда несіпті,
Құртқа сынды-ай сұлуды
Қобыландыдай батырға

Берейін деп жатқанын
Қырық бес кез Қызыл ер
Хабарын мұның есітті.
«Меніменен күресіп,

Жықса алар,—десіпті,—
Аты-тонын олжалап,
Аман қайтса жарар,»—деп,
Өзінше желдей есіпті.

Бетіне жан қаратпай,
Көңілі әбден өсіпті.
Бұл сөзді естіп Қобылан:
Артымда жау қалдырман,

Берсе Құдай несіпті,—
[Деп] мініп ап атына,

Қызыл ерге келеді,
Келіп те сөйлей береді:
Қобыланды келді, шықсын,—деп,
Дауыстап хабар береді.

Шықпағасын Қызыл ер
Жүгіріп үйге енеді.
Төсекте жатып Қызыл ер
Қобыландыны көреді.

«Аяғымменен күрес»—деп,
Бір аяғын береді.
Алпыс құлаш ала арқан
Қызыл ердің ілулі

Босағада тұр еді.
Іліп алып аяққа,
Мініп алып торы атқа,
Дүрілдетіп жөнелді,

Қызыл ерді сүйретті,
Сүйреткі қылып үйретті.
Ішінде шеңгел, тікенге
Өкпе, бауырын түйретті.

Тақымға салып сүйретіп,
Қабырғасын күйретті.
Менсінбеген дұшпанды
Ақылын тауып үйретті.

Көкбөрі қылып дұшпанын,
Тау мен тасты күңірентті.
Қорлықпенен өлсін деп,
Қызыл ерді еңіретті,

Тасқа соғып боршалап
Кеудесінен жан кетті.
Аламыз деп айырып,
Екі бірдей баласы

Соңынан қуып бұл жетті.
Қаратай менен Қаранас
Көздерінен ағып жас,
Жасы-қаны аралас,

Қобыландыға жүгіртіп,
Келе салды найзасын,
Алды-артына қарамас.

Қобыланды қарсы ұмтылды,
Жеке шауып екеуін
Жермен-жексен қылды тас,
Домаланды жерге бас.

Үшеуін бірдей өлтіріп,
Қобыланды сынды-ай бала жас
Істі орнына келтіріп,
Құртқаға келіп сөйледі,

Көңілі ердің желпініп.
Сұлтаным не қылды екен?—деп,
Құртқа сұлу жүгіріп,
Алдынан шыққан ентігіп,

Көктімге хабар береді.
Дұшманынан құтылып,
Көңілдері жайланды.
Жөнелтуге Құртқаны

Көктім Аймақ ойланды.
Алтынмен ішін безеген,
Сырты күміс ақ отау
Келістіріп түзеген,

Арттыруға сайланды.
Қырық түйе қазына,
Қырық құл мен қырық күң
Қосып берді қызына.

Ел-жұртымен қоштасқан
Құртқа сынды-ай сұлудың
Жұрт таң қалды назына—
Сөйлеген сөзі базына.

Көктім Аймақ көрісіп,
Көлден ұшқан қаңқылдап
Қоңыр ала қазына,
.................... жазына.

Ертеңгі шолпан батқанда,
Сарғайып таң атқанда,
Жөнелтуге Құртқаны
Жүгін артып жатқанда,

Қобыланды бала келеді,
Көктімге сәлем береді:

Еншісін бөліп Құртқаға,
Бәрін де беріп жатырсың,
Бергенің маған не?—дейді.
Көктім Аймақ атасы:

Шырағым, балам, кел!—дейді,
Бергенім саған біл,—дейді,
Төбеңде тұрған төрт бұлт,
Еншің, балам, сол,—дейді.

Жаз болса, шығар күн жақтан,
Қыс болса, шығар жел жақтан,
Жау келсе, түсер жау жақтан.
Шырағым, балам, шын,—дейді,

Тапсырдым сені соған,—деп,
Енді атыңа мін,—дейді.
Атасыменен қоштасып,
Құртқаны алып ұзатып,

Елге қарай жөнелді.
Кәміл пірлер жебеді,
Ісі жөнге келеді.
Мінген аты ала-ды,

Қылшық жүнді қара-ды.
Қобыландыдай батырың
Көшті тартып барады.
Бірнеше күн жол жүріп,

Аз ғана емес мол жүріп,
Өткен күнді санады.
Бір күндері болғанда,
Қара жолдың үстінен

Қалың жылқы жарылып
Екі жақта қалады.
Құртқа сынды сұлуың
Күймеден басын шығарып,

Жылқыға көзін салады.
Ортасында жылқының
Көкала бие жусап тұр,
Құртқаның көзі шалады.

Тоқтатып қойып күймесін,
Ағытып тастап түймесін,

Шақырып алып: «Сұлтан»,—деп,
Қобыландыдай баланы,
Биені көріп сынады.
Мынау жатқан көп жылқы

Кімдікі?—деп сұрады.
Сонау тұрған биені
Мені берсең де алғыл,—деп,
Батырға әмір қылады.

Батыр Қобылан күледі,
Әзіл айтып іледі:
Басымды оққа байлаған,
Сені берсем, қыз Құртқа,

Бір елдің малын алармын,—деп,
Езу тартып күледі.
Осы жатқан көп жылқы
Немере туған ағамыз—

Сәлімбай байдың жылқысы.
Жанындай мені көреді,
Не сұрасам береді.
Тағы Құртқа сөйлейді,

Сөйлегенде бүй дейді:
Құлақ салып сөзіме390
Бері таман кел,—дейді,
Тобылғы меңді торы атың

Жауға мініп шабуға
Жарамайды бұл,—дейді,
Жан серік атың, сұлтаным,
Көкала бие ішінде

Көк бурыл құлын бар,
Дұшмандардың пейілі тар,
Жан серік атың сол,—дейді,
Бұл сөзімді біл,—дейді.

Құртқаның сөзін сынарсың,
Жылқысы болса ағаңның,
Ала көр бірақ сен,—дейді.
Құртқаның сөзін есітіп,

Қондырып көшін сол жерге,
Енді атына мінеді,
Ойлау жерден орғытып,

Тегіс жерден сырғытып,
Аяңдамай желеді.
Сәлімбай байдың тоқсан құл
Қара Көжек бастығы,

Сәлем беріп келеді.
Келіп сөйлей береді:
Асқар төбе белсің,—деп,
Қатар көшкен елсің,—деп,

Ағамызға сәлем де,
Келінін алып келемін,
Көрімдігін берсін,—деп,
Қырық нарға артқан қазына

Бәрін де келіп алсын,—деп.
Бұл сөзіме нансын,—деп,
Көрімдігі Құртқаның—
Көкала бие жылқыда

Інім десе берсін,—деп,
Бұл сөзіме сенсін,—деп.
Қара Көжек ал сонда,
Батырдың сөзін есітіп,

Елге шапты жосылтып,
Бұрқыратып тозаңын,
Желге қарсы есілтіп,
Жылқыға жау тигендей

Елдің шетін шошытып,
Байға жетіп келеді,
Қарала атты көсілтіп.
Келіп сөйлей береді:

Қобыланды батыр жіберді,
Ағама дұғай сәлем деп.
Келінін алып келемін,
Қырық нарға артқан қазына

Бәрін де соған беремін,
Көрімдігін берсін деп,
Келінін келіп көрсін деп,
Бұл сөзіме сенсін деп.

Көрімдігі Құртқаның
Көкала бие жылқыда,

Інім десе берсін деп,
Қобыланды мені жіберді.
Береді деп биені
Үзбей отыр күдерді.

Көжектің сөзін есітіп,
Сәлімбай бай сөйледі:
Пұл жібердім қалаға,
Бұзау, баспақ, танаға,

Арнап едім балаға,
Бір тайдың несін сұрайды,
Әкете бермей далада.
Бір тай түгіл, Қобыланнан

Жалғыз жаным садаға.
Қалағанымды алдым деп,
Мақтанып барсын алдына
Тоқтар сынды-ай ағаға.

Байдың сөзін есітіп,
Қарала атты көсілтіп,
Қайта шапты балаға.
Қалағаныңды берді,—деп,

Шыбын жанын құрбан қып,
Қара Көжек арада.
Баладан болып садаға,
Ұстап беріп биені,

Жад қылады Иені.
Қарны жерге тиеді,
Құртқа сұлу күймеден
Қарғып түсіп, биені

Маңдайынан сүйеді.
Көшіне тіркеп жөнеді,
Көкала бие шұрқырап,
Көбігі шығып бұрқырап,

Емшегі бұлақ иеді
Айы-күні жетіп тұр.
Тууы тұлпар қиын боп,
Жүруге халі бітіп тұр.

Ішінде тұлпар тулайды,
Биенің тіні бітіп тұр.

Қасына адам жолатпай,
Құртқа жалғыз күтіп тұр.
Көкала бие төңбекшіп,
Домаланып сұлады.

Тұншығып тұлпар қалар деп,
Құртқаның жаны шығады.
Тонын жарып тұлпардың
Құлынға тыныс қылады.

Сонда жатып құлындап,
Бурыл тұлпар туады.
Тұяғын жерге тигізбей,
Үстіндегі шешініп,

Құртқа сынды сұлуың
Алтын тонға орады.
Аузын үріп сыпырып,
Маңдайынан иіскеп,

Шүкір қып Хаққа тұрады.
Аршын басты Бурылы,
Қабырғада қанаты,
Сұлтанының жан аты.

Күн түсірмей көзіне,
Жел тигізбей өзіне,
Үстіне шатыр тіккізді.
Құртқа сынды сұлуың

Айтса сөзін өткізді.
Көп нөкерін жүгіртіп,
Не керегін жеткізді.
Еру болып сол жерде,

Қырық күнгеше Бурылға
Қулықтың сүтін емізді.
Жана қырық күн біткенше,
Қысырдың сүтін емізді.

Сексен күні біткесін,
Тоқсан күні жеткесін,
Армасын деп, талмасын,
Маңқа, құлық болмасын,—деп,

Жеміне қосып, қыз Құртқа,
Қызыл дәрі жегізді.
Бурылға қыз Құртқа,

Түндікпенен күн берді,
Түтікпенен су берді,
Дәрілеген жем берді.
Құртқа сынды сұлуың

«Отауды жығып тиет»,—деп,
Қобыландыға дем берді.
Алтыннан жабу оюлап,
Бурылға қыз Құртқа

Құлағын тігіп қиюлап,
Балағына түсірді.
Отауды жығып көшірді,
Бурылын құндақтап,

Дүйсенбі күні бесінде,
Биені тіркеп көшіне,
Елі түсіп есіне.
Асқар төбе бел еді,

Белден көшкен ел еді,
Көшті тартып келеді.
Бірнеше күн дегенде
Тоқтарбайдың жанына

Отауды әкеп тігеді.
Әлқисса, Қобыланды батыр әкесі Тоқтарбайдың жанына от-
ауын тігіп жатып әкесіне келіп:

Құйған шайдан ішпей, ашытқан балдан ішіп, мен малдың хаба-
рын біліп келейін,—деп жүріп кетті.

Базарда бар ақ мата,
Ойнақтайды жас бота,
Бұл сөзімде жоқ қата.
Әкесімен сөйлесіп,

Атқа мінді күн бата.
Отарда жатқан жылқының
Қарасын көрді таң ата.
Барса малы аман-ды,

Қобыланды батыр келгесін
Көтеріп қолға ту алды,
Судай тасып жұбанды,
Қыдыр дарып, бақ қонған.

Келгеннен соң Қобыланды,
Бөтен сөзді қоялық.
Неғылып жатыр қыз Құртқа,
Енді содан сөз қозғап,

Ақ қағазды боялық.
Естеміске қосылып,
Ит жүгіртіп, құс салып,
Қобыландыдай батырың

Жата берсін балалық.
Аз ба, көп пе жатқаны
Қобыландының қаралық,
Құртқаның баққан Бурылы

Жасқа толып, тай шықты.
Жалтырап маңдай айшықты,
Тайдан құнан бұл шықты,
Тасқа тиген тұяғы

Көмірдей ойып жаншыпты.
Құнаннан шығып дөненге,
Күн көрмеген көбең-ді,
Жуандап мойыны өссін деп,

Бес байталға жіберді.
Бестісінде кестіріп,
Құртқа сұлу үйретті.
Бестісінде үйретті,

Жібек арқан құлаштап,
Таралып мойыны өссін деп,
Ұзын байлап мойнына
Буырылға сүйретті.

Алты жаста ақтатты,
Өзіне өлшеп Бурылдың
Алтыннан тұрман қақтатты.
Ат болар деп батырға

Бурылын мақтатты.
Құртқа сұлу батырға

Қарағай найза саптатты.
Алмас қылыш соқтырып,
Күмістен қынап шақтатты.
Бурылының Қыз Құртқа

Кекілін, жалын тарайды,
Күніне неше қарайды,
Салдырып оған сарайды.
Баласындай жебейді,

Күніне неше бөлейді.
Атқа қылған еңбегі
Күннен-күнге көбейді.
Алты жасқа [ат] толғанша

Қобыландыдай батырың
Үйге, сірә, келмейді,
Бар еді Құртқам демейді.

Әлқисса, сол кезде Қызылбастың елінен Қазан деген ер
шығып, Ноғайлының жерін, Қырлы қала, Сырлы қала деген екі
қаласын тартып алды. Қырлы қалаға бектерін, Сырлы қалаға
жендеттерін жатқызып жатып алды дейді.

Қызылбастың елінен
Қазан деген ер шықты,
Жөн білмеген шер шықты,
Ноғайлының көп елін

Олжалап шауып жаншыпты.
Бағынбаған адамын
Қырып, жойып таусыпты,
Жерін, малын олжалап,

Қатарынан асыпты.
Мал-жанына қарамай,
Ноғайлы елі қашыпты.
Олжалап жанын босыпты,

Ноғайлының көп елін
«Қаратабан» десіпті,
Қырлы, Сырлы қаласын
Тартып алып ер Қазан

Тасыған судай тасыпты.
Сырлы дейтін қаласы

Қорғансыз сырты ашық-ты.
Қырлы дейтін қалаға
Атарман да шабарман,
Беклері басын қосыпты.

Қырлы қала маңынан
Жау жүре алмас десіпті,
Көңілі сондай өсіпті.
Қызылбастың ағасы,

Қырлы қала шәрінің
Бір жағы судың жағасы,
Алты қабат ор қазып,
Тереңдігін мол қазып,

Бекіткенін қарашы.
Қырық жерден қойдырып,
Болаттан соғып қақпаны,
Алпыс батыр жапқаны.

Жұртынан тиіп пайдасы,
Ноғайлыны шапқаны,
Көп олжаға батқаны.
Халқы тегіс мақтады,

Қазандайын еріңіз
Жұртын солай сақтады,
Тұзын көпке ақтады.
Жер жүзіне жайылды

Ноғайлының көп елін
Шауып алып жатқаны.

Әлқисса, Қазанның бұл хабарын төменгі қырық мың үйлі
қиятта Сейілдің ұлы Қараман батыр естіп, аттың жалын тар-
тып, атадан ер болып туғасын, «Мұсылманның еліне кәпірді
қондырып қоюымыз сүйекке таңба емес пе» деп, елінен атта-

Қырық мың үйлі Қияттан
Қырық мың әскер қол алып,
Ақ қара бас ту алып,
Қызылбасқа жол алып,

Көшірем деп Қазанды
Бұ да күшті мол алып,

Боз ат шалып Құдайға,
Жұртын жиып қуанып,
Қияттан шыққан бес батыр:
Қарақозы, Аққозы—

Қатардан асқан қос батыр,
Қаражан ұлы Қосдәулет—
Топты бұзған бұл батыр,
Қара Бұқан жауырыншы—

Түніде қалың жол тартар,
Ғайыптан болжап сөз айтар;
Қарамандай батырдың
Қабағына қар қатты,

Кірпігіне мұз қатты,
Қазанның естіп хабарын
Ұйқы көрмей түн қатты.
Мұсылманды алды деп,

Сүйекке таңба салды деп,
Өлейін десе, жан тәтті,
Кірейін десе, көр қатты,
Қырық мың әскер қол алып,

Қайырын сұрап сапардың
Қызылбасқа жол тартты.
Қостанып шыққан қосынға,
Қараман батыр толғапты:

Тілімді алсаң, азамат,
Жаппарға жан аманат,
Қараспан тауын жайлаған
Қалың қыпшақ елі бар,

Қобыланды деген ері бар,
Дуа тиген кәрәмат,
Атағы жұртқа мәләмат.
Баса жүріп қонысын,

Барса ертіп алайық,
Ермесе бата сұрайық,
Жақсыдан тиер шарапат!
Жасы құрдас менімен,

Мұңы мұңдас менімен,
Жылы жылдас менімен,
Мақұл көрсең, әлеумет,

Сөз айтамын шынымен,
Жүрейік соның жолымен!
Ақылдасып көп Қият,
Мақұлдасып сонымен,

Баса жүрді жолымен.
Қараспан таудың етегіне
Келіп қонған Қараман
Ауыр әскер қолымен.

Көп әскерді көргесін,
Жай емесін білгесін,
Қобыландыдай батырың
Енді атына мінеді,

Жақындап қарсы келеді.
Естемісті жіберіп
Кім екенін біледі.
Естеміс барып қосынға

Достығына сенеді.
Батырға атой береді,
Қобыланды да келеді.
Қараманмен көрісіп,

Амандық сұрап білісіп,
«Жол болсын, құрдас»,—дегенде,
Қараман құрдас не деді:
Әлқисса, Қараман батыр Қазанды алуға бара жатқандығын

Қазанға кетіп барамын,
Жүрмеймісің, құрдасым,
Қолға бастық қыламын.
Замандасым, мұңдасым,

Заманың бірге сырласым,
Жылы бірге жылдасым,
Жасы бірге құрдасым,
Қазанның салған шәріне

Сапар тартып, жол шектім,
Жүрмеймісің, жолбарысым?
Қобыланды сынды-ай батырым,

Жасыңнан артық ақылың.
Жұлдызың туған жоғары
Білемін, Қобылан, данасың!
Дұға тиген ер едің,

Кезіңе келген дұшпанның,
Білемін, Қобылан, оңбасын!
Қазан деген кәпірге
Сапар қылып, жол шектім,

Жүрмейсің бе, құрдасым,
Осы қылған сапарға
Кетемін ертіп сені деп,
Әдейі келдім, жолбарысым!

Сонда Қобыланды сөйлейді,
Әзіл айтып іледі,
Езу тартып күледі:

Барар-бармас жолымды,
Хабар салып алайын,
Үйдегі Құртқам біледі,
Жан серік атым қолында.

Алты жыл болды баққалы,
Түндікпенен күн беріп,
Түтікпенен су беріп.
Бағымды бастан алмасын,

Алды-артымды шалмасын,
Қияметтік жолдасым,
Үйдегі Құртқам біледі—
Менің де барар-бармасым.

Бұл сөзді айтып Қобылан
Шатырға қайтып келеді,
Келіп сөйлей береді:

Сейілдің ұлы Қараман
Қазанға қылған жол,—дейді.
Алып келгін Бурылды,
«Жүр» деп отыр бұл,—дейді,

Мұны естіп Естеміс
Сұрағалы Құртқадан,
Сол арада жөнеді
Құртқадан хабар алмаққа.

Базарда бар ақ мата,
Ойнақтайды жас бота,
Бұл сөзімде жоқ қата.
Қобыландының жанынан

Естеміс шыққан ел жата.
Тоқтарбайдың жанында
Құртқаның тіккен отауға
Естеміс келді таң ата.

Таң сарғайып атқанда,
Шолпаның жұлдыз батқанда,
Ақ отаудың ішінде
Құртқажан ұйықтап жатқанда,

Естеміс келіп сөз қатты,
Күн шыққан жоқ таң атты,
Дауыстап тыстан сөйледі:

Түздемісің, Қыз Құртқа,
Әйел болдың амал жоқ,
Егер де еркек болғанда,
Болар ең жұртқа бір тұтқа.

Мінген атым қызыл-ды,
Іс тағдырға сызылды,
Жол қылмаққа дұшманға
Батырдың көңілі бұзылды.

Мінуге керек қазанат,
Беліне керек шарболат,
Денеге керек жалаңқат,
Жаппарға жан аманат.

Жалғыз емес Қобыланды
Қияттан шықты қолқанат.
Батырдың мініп шабуға,
Асыл туған, Құртқажан,

Жарамай ма, жарай ма,
Алты жыл баққан Бурыл ат?

Сонда сұлу қыз Құртқа
Қылаң етіп, қылт етіп,
Сылаң етіп, сылт етіп,
Төбеде шоғы бұлт етіп,

Алтынды тоны жылт етіп,
Саулы інгендей ыңқылдап,
Күшігендей сұңқылдап,
Сөйлеген сөзі сымпылдап,

Сүмбіледей жылтылдап,
Буыны түсіп былқылдап,
Алтын қалпақ дулыға,
Шекесінде жарқылдап.

Мақпал төсек мамықтан,
Алтын иек, ақ тамақ,
Көтеріп басын сөйледі
Естеміс құлға былқылдап:

Екі саулық, бір қозы—
Берер едім қырқарға,
Дүние кеңде адамзат
Жан тояр ма іңкәрға.

Жұмсады ма сіздерді
Үйдегі Бурыл тұлпарға?
Дұғай сәлем дегейсің,
Тұлпарына жұмсаған,

Жұрт иесі сұңқарға.
Және де сәлем дегейсің,
Қарамандай құрдасқа,
Заманы бірге сырласқа,

Жылы бірге жылдасқа,
Жауы бірге мұңдасқа.
Атының күні толмай тұр,
Зор салмасын жолбарысқа.

Мінемін көшке көк қасқа,
Саламын қамшы жанбасқа,
Бөрі де қастық қылмайды
Жанындағы жолдасқа!

Мереке менен той басқа,
Ешкі менен қой басқа,

Шайтан менен жын басқа,
Бәйбіше менен күң басқа,
Туған ұл мен құл басқа,
Жұмсады ма сіздерді

Біздей нашар жолдасқа?!
Жолдасына жұмсаған
Бас құрмандық дегейсің,
Қараспан тауын жайлаған

Халық иесі жолбарысқа!
Әуелі Құдай алмасын,
Алды-артымды шалмасын,
Тілімді алса сұлтаным,

Бұл сапарға бармасын,
Бұл олжадан алмасын.
Көп жылады дегейсің
Үйдегі нашар жолдасың!

Асқар тауда белдік бар,
Жасағанда кеңдік бар,
Азда қанша теңдік бар,
Құрдаста қанша елдік бар?

Сұлтаныма сәлем де,
Тілімді алса бармасын,
Біз байлаған Бурылда
Қырық үш күндік кемдік бар.

Мұны естіп Естеміс
Кейін шауып жөнелді,
Жауабына кенелді,
Айтқанының бәрін де

Қобыландыдай батырға
Бұлжытпай айтып келеді.
Мынау сөзді есітіп,
Қобыланды барды құрдасқа,

Жүремін деген жолдасқа
Сонда тұрып сөйледі:
Әуелеп ұшқан қалбаймын,
Жаманның тілін алмаймын,

Хақ бұйырған сапардан
Жан құрдасым, қалмаймын,

Асыл достым, сөкпеңіз,
Бұл сапарға бармаймын,
Бұл олжадан алмаймын,
Саған да сәлем көп айтқан,

Құрдасым көңілің қалмасын,
Өтініш қылып зарлаймын.
Асқар төбе бел деген,
Ақ бармақпен жемдеген,

Ауырса желмен емдеген,
Өзінен басқа мінбеген,
Өзінен басқа білмеген,
Бағып тұрған баласын,

Күтіп тұрған анасы,
Өзі әйелдің данасы,
Тұлпар туған Бурылдың
Қырық үш күні кем деген.

Қараман сонда сөйлейді:
Бұл барғаннан барсақ біз,
Қазандағы сұлудың
Қалың тобын жарсақ біз,

Құйын да перен салсақ біз.
Біз Қазанды өлтіріп,
Қаласын бұзып алсақ біз,
Еркек болып не етеміз,

Әр талапқа шығарда
Қатынға ақыл салсақ біз,
Қатынның тілін алсақ біз.
Есіктің алды ебене,

Ерлер киер кебене,
Кеткен кісі келе ме,
Алғанын тәңірім бере ме?
Әр тарапқа шығарда

Қатынға ақыл салған соң,
Асыл туған Қобыланды
Қатынның тілін алған соң,
Неше батыр болса да,

Басында билік жоқ адам,
Арыстаным Қобыланды,

Қатын емей немене?!
Қараман бұл сөзді айтқансын,
Қобыландыдай батырдың
Тері тамып иектен,

Түгі шығып білектен,
Оқ тиді ғой жүректен.
Үш ай тоқсан болғанда,
Құтылар қошқар күйектен.

Ордалы құлан ойнаса,
Малақай болар үйектен.
Неше бір құрдас айтса да,
Қараманның бұл сөзі

Өтіп бір кетті сүйектен.
Сөз сүйектен өткен соң
Тобышақ атқа ер салды,
Ақ алмасқа қол салды.

Қамшы салды сауырға,
Екпіні ұқсап дауылға.
Тобылғы меңді торы атпен
Қобыланды шапты ауылға.

Қатуланып қаттанып,
Буырқанып, бұрсанып,
Мұздай темір құрсанып,
Қабағынан қар жауып,

Кірпігіне мұз тоңып.
Әр жақ пенен бер жаққа,
Найзасын ұштап бармаққа,
Аттанбаққа қалмаққа.

Құдай жолы шалмаққа.
Батыр кейіп келеді,
Еш жазығы жоқ еді,
Бұлаңдаған Құртқаның

Сөзге сынық қылдың деп,
Егер шықса алдынан,
Басын кесіп алмаққа.
Дарбазалы есікті,

Пайғамбар Құда несіпті.
Үйде отырған қыз Құртқа
Дүбірін аттың есітті.

Екпіні қатты кім болсын,
Сұлтаным дағы десіпті.
Түре келіп бұлаңдап,
Ашып көрді есікті.

Тастай беріп есікті,
Көргеннен соң қамықты.
Құс төсекті мамық-ты,
Кім төсейді анықты.

Көтере алмас кедейлер
Жылына салған салықты.
Шыдай алмай қыз Құртқа
Және де ашты жабыпты,

Жабықтан көзін салыпты,
Салса ерді таныпты,
Таныса ерді жазықты.
Түсі суық көрінді

Ерге болған секілді
Бір сөзбенен жазықты.
Құртқадайын сұлуың
Төмен қарап жер шұқып,

Өксіп жылап қамықты.
Енді Құртқа сасады,
Бетінен қаны қашады,
Оң етегін басады,

Сасқан емей немене,
Аш күзендей бүгілді,
Құртқа жаннан түңілді,
Төрге қарай жүгірді.

Шыдай алмай Қыз Құртқа
Отыра алмай тағы да
Есікке қарай жүгірді.
Сасып жүріп жөн тауып,

Ақылменен ой тауып,
Түтікпенен су берген,
Түндікпенен күн көрген,
Ақырда тұрған Бурылды

Шығарып ептеп алады.
Мойнына арқан салады,
Шылбырынан жетелеп,

Бурыл атты қыз Құртқа
Қобыландының алдынан
Қобыландыдай бөрінің
Бұлаңдаңдаған сұлудың,

Алдынан кетіп барады.
Бәйгеден келер көк дөнен,
Жеміне қосып жеді өлең,
Туғалы күнді көрмеген,

Түнектен шыққан Тайбурыл
Айдалаға шыққан соң
Түлкідей көзі жайнайды,
Қаруы симай қайнайды.

Көлденең жатқан көк тасты
Сулығым деп шайнайды.
Он екі құлаш кезеңнен
Атылып, қарғып ойнайды.

Қыз Құртқаны көтеріп,
Бурыл көкке екі ұшты.
Салмағыменен қыз Құртқа
Алып жерге бұл түсті.

Жазығы әйел демесең,
Құртқа қыз да тым күшті!
Сол уақыттар болғанда
Батыр жанына келгенде,

Қамығып Құртқа сөйлейді:
Асқар төбе белдігі,
Аздың бар ма теңдігі,
Құрдастың бар ма елдігі?

Жалғыздарға жар болған
Құданың көп-дүр кеңдігі.
Үш ұшар ең аспанға,
Бір ұшуың кем болды

Мен қайтейін, Бурылжан,
Қырық үш күннің кемдігі.
Кентті жерді жайлаған,
Үзілмейді базары,

Қайда қалмас, жақсылар,
Өлгенде сордың мазары.

Қобыландыдай бөрінің
Тайбурылды көргесін,
Құртқадан қайтты азары,
Бурылға түсті назары.

Қобыланды тоқтап сөйлейді:
Көлден ұшқан қаз деймін,
Қаз жайлауын саз деймін,
Наурыздан соң жаз деймін,

Ақылы жоқ мен ақымақ
Бүйтіп жүрген Құртқамды
Шауып тастай жаздаймын.
Сарай да, сарай, сарай бар,

Сарайға қолды жеткізген
Қос өркешті қызыл нар,
Малы кемнің зары бар.
Әр адамның өзіне

Ылайықты жары бар.
Асырап соққан сүңгімді
Ырғай алып саптауға,
Құртқадай болып мініскер,

Жар тапқанша талай бар.
Батырдың сөзін есітіп,
Батыр жанына келгенде
Наз айтса да, қорықса да,

Құртқадайын сұлуың
Төмен қарап қамықты.
Қамыққанын көрген соң,
Сонда Қобыланды сөйлейді:

Қызыл тілім шешен-ді,
Қатардан басым көсем-ді.
Бағасыз туған, Құртқажан,
Атың әйел десем де,

Халқымнан кетер сұраусыз,
Менің көзім тіріде.
Басқа әйел болғанда,
Қауіпсіз болып тұрғанда,

Кеудеден басың кетеді.
Ердің құнын жесең де,

Жүктесең де, Құртқажан,
Қамықтың неге, Құртқажан,
Жолбарысың—мен есенде!
Құс төсекті мамық-ты,

Кім төсейді анық-ты.
Мені көріп, Құртқажан,
Қуанбасаң қамықпа,
Менің көзім тіріде

Қараңғы түнек ішінен
Шығарармын жарыққа!
Осы барған сапардан
Есен барып, сау қайтсам,

Әйел де болсаң, Құртқажан,
Хан қылармын халыққа!
Сонда Құртқа сөйлейді:
Айдынды көлден қу аттым,

Дертке дәрі етіне.
Ойнап балық шығады
Жазғы судың шетіне.
Кисең киім жарасар

Ақ қағаздай етіңе.
Талап етіп ойға алсаң,
Жеткейсің мұрат-ниетіңе.
Сіздер—сұңқар, біз—қарға,

Сіз даладан келгенде,
Ажырайып қарауға
Жарамаймыз бетіңе.
Аға-інің сенің жоқ,

Жазым болып, келмесең,
Мен күйермін дертіңе.
Cонда Қобылан сөйлейді:
Жылқы ішінде аламын,

Қылшық жүнді қарамын,
Аға менен інім жоқ—
Жеке туған дарамын.
Тоқтарбай мен Аналық,

Қорасанға қой айтып,
Шыбын жанын және айтып,
Дүние кезіп, малынан,
Тірідей безіп жанынан,

Тілеп алған баламын.
Жатпады деп бүгінше
Өкпелеме, Құртқажан.
Ұзақ жолға жүруші ем,

Кемпір-шалдың қойнына
Жатайын деп барамын.
Бұл сөзді айтып Қобыланды
Тобылғы меңді торы атпен,

Дөңгеленіп жөнелді
Тоқтардың тіккен ордаға.
Көлге біткен жекен деп,
Бүршігі жоқ тікен деп,

Үйде отырған кемпір-шал:
«Қобыланды қозым екен»,—деп,
Жүгіре шықты далаға
Жалғызым келген екен,—деп,

Көзі түсті балаға,
Бірден жылап екеуі
Баладан болды садаға.
Бірден келіп екеуі

Шылауына шырмалды,
Шылбырына оралды,
Оң тізгінін қолға алды,
Қобыландыны жетелеп,

Үйге алып кеп түсірді.
Өлгенде көрген жалғызға
Шәрбаттың суын ішірді,
Жалғызға жаны айланып.

Және айналып, толғанып,
Кезек-кезек қолға алып,
Қобыландыны кемпір-шал
Күн батпай-ақ жатқызды.

Жатқызды көрпе-төсекке,
Кезек-кезек сөз қатты,

Үндемей Қобылан тек жатты.
Тілеп алған жалғыз ұл—
Кемпір-шалға тым тәтті.
Ол уақытта пенде жоқ

Қобыландыдай сымбатты,
Өзіме қара, қалқам,—деп
Ірге жаққа шал тартты.
Өзіме қара, қозым,—деп,

От жақтан кемпір бұл тартты.
Ортасында Қобыланды
Кезекпен қарап бұл жатты,
Алма кезек домалап,

Шал-кемпірдің қойнында,
Артық туған Қобыланды,
Он екі сағат дегенде,
Кірпік қақпай таң атты.

Таң сарғайып атқанда,
Шолпан жұлдыз батқанда,
Кемпір-шалдың қойнында,
Қобыланды ойнап жатқанда,

Қобыландыдай батырдың
Тоқтамасын білгесін,
Бәйгеден келген көк дөнен,
Түнімен ұйқы көрмеген

Тайбурылдың үстіне
Алтыннан тұрман, ер салып,
Аз ғана азық, жем салып,
Ақ орданың алдынан

Өткізді Құртқа көлденең.
Тайбурылды көргесін,
Қобыланды тұрды төсектен.
Өткесін Бурыл есіктен,

Үйдің сырты жиылған
Ағайын, жұрты есіткен.
Жиылып жұрты жылады,
Халайық қайран қалады.

Жіберуге қимайды
Қобыландыдай баланы.
Киініп үйден шыққасын

Халқы ортаға алады.
Жиылған жұртпен қоштасып,
Қобыланды сынды батырың
Тайбурыл атқа мінеді,

Беліне семсер іледі.
Ақ сауытын бөктеріп,
Төбеге шашты түйеді,
Ноғай бөркін киеді.

Дүйсенбі күні сәскеде
Қараспан тауын бөктерлеп,
Кешегі кеткен қияттың
Қобыландыдай батырың

Соңынан желіп жөнелді.
Тоқсандағы Тоқтарбай,
Алпыста шеше Аналық,
Қарындасы Қарлығаш,

Қосақ жары қыз Құртқа
Төртеуі жылап соңынан,
Кескілеп кет деп қолыңнан,
Қобыландының ізінен

Бұлар да еріп келеді.
Түстік жерге келгенде,
Қарындасы сөйлейді,
Сөйлегенде бүй дейді:

Халық ұйғарса, қалмайсың,
Көңлің сүйсе, бармайсың
Жұрт ойлаған талапқа.
Білегің сынап жаралды,

Балдағы алтын болатқа.
Ақ сұңқар сеніп ұшады
Құйрығы менен қанатқа!
Жалғыз ағам, жан көкем,

Сапарландың талапқа.
Сайға біткен қоқтымын,
Бөрік үстінде шоқтымын.
Осы кеткен сапардан

Жан көкем есен келгенше,
Елі-жұртын көргенше,
Айтып кеткен Құдайға

Қоңыр шұнақ тоқтымын.
Мен түсемін қиялға,
Нешік айла болады
Көзімнің жасын тыярға?

Көкежан, өзің келгенше,
Елі-жұртың есен көргенше.
Артыңда қалған мен нашар
Айтып бір кетші ниязға.

Көк есекке тас арттың,
Аумасын деп баса арттың.
Көзге, көке, жас алдық,
Жан көкем есен келгенше,

Елі-жұртын көргенше,
Артыңда қалған мен нашар
Болайын сенен тасадтық.
Басымда бар-ды алтын шоқ,

Көкешім барда көңілім тоқ,
Көкежан, сені көрмесем,
Басымнан өтер дүние боқ,
Табаныма тиер шоқ.

Сізге деген Құдайдың
Маған тисін ажал-оқ!
Ақ маңдайда тұлымым,
Бірге туған құлыным,

Керіле біткен жауырын,
Бірге туған бауырым,
Қолқанатым, құйрығым,
Судан шыққан сүйрігім,

Суырылып озған жүйрігім,
Сізге деген Құданың
Қабыл еттім бұйрығын!
Қозыдай менің егізім,

Тел қозыдай семізім.
Бірге туып, бірге өскен,
Кіндігімді бір кескен,
Қарға жүнді қаттасым,

Үйрек жүнді оттасым,
Бірге туған тектесім,
Қысылған жерде демдесім,

Желі толған түйең бар,
Қора толған қойың бар,
Оны кімге тапсырдың?!
Тоғай толған жылқыңды

Көкежан, кімге тапсырдың?
Тоқсанда атаң Тоқтар шал,
Алпыста шешең Аналық,
Ақ көке, кімге тапсырдың?

Ұзын арқау, кең тұсау
Өзіңмен бірге туысқан,
Тай-құлындай тебіскен,
Бірге туып, бірге өскен,

Кіндігімді бір кескен,
Көкежан! деп жылаған
Мен сорды кімге тапсырдың?
Бұл дүниеде мұңдасың,

Ақыреттік жолдасың,
Төсекте жатса сырласың,
Құдай қосқан қосағың,
Көктімнің қызы Құртқаны—

Жеңешемді кімге тапсырдың?
Жүрегі сөзге тұтанып,
Қобылекең сонда тарықты,
Батыр сөзге толықсып

Көп ойлады халықты.
Қарлығаш дауысы шыққан соң,
Қобыландыдай батырың
Ақ найзаға сүйеніп,

Төмен қарап қамықты.
Қайта айналып қаз қонар,
Ұя салған жеріне,
Әркім ойнап күледі

Өз қатары теңімен.
Көзден аққан қара жас,
Қаны, жасы аралас.
Ақ найзаға сүйеніп,

Қарлығашқа көрсетпей
Жасын сүртті жеңімен.
Сонда Қобылан сөйлейді

Сөйлегенде бүй дейді:
Тауда болар тарғыл тас,
Тарықса, шығар көзден жас,
Тар қолтықтан оқ тисе,

Шығады сүйеп қарындас.
Қарындасың болмаса
Жауда қалар ғазиз бас.
Арқаңды жапқан қолаң шаш,

Айналайын, Қарлығаш,
Айтқан сөзге құлақ ас!
Мен кешігіп келмесем,
Сіздер де бол тілеулес.

Сендерді мұнда жылатпас
Қараспан тауын жайлаған
Қалың Қыпшақ қарындас!
Қарлығаш, сенен айналдым,

Ағызба, қалқам, көзден жас!
Жасыңды тыйшы көзіңнен.
Сай сүйегім сырқырар,
Жан көке! деген сөзіңнен!

Бір сүйгізші, шырағым,
Жаудыраған көзіңнен.
Атадан тақ баламын,
Жауға кетіп барамын.

Жасым үлкен ағамын,
Әлде қандай боламын?!
Әйел де болсаң бір тудың
Нашарсынып нетейін?!

Мойныңды бұршы, шырағым,
Көкең сүйсін бетіңнен,
Армансыз болып кетейін.
Қарындасым, Қарлыжан,

Тоғай толған жылқымды
Жасанған жауға тапсырдым.
Желі толған түйемді
Сарысуға тапсырдым

Қорам толған ақты қой—
Аш бөріге тапсырдым,
Азу тісі болаттай

Жас бөріге тапсырдым.
Тоқсанға келген әкемді
Құдіретке тапсырдым.
Алпысқа келген анамды

Мұхаммедке тапсырдым.
Шырағым, сені, Қарлығаш,
Шаш ханымға тапсырдым.
Қосақ жарым қыз Құртқаны

Бибі Батимаға тапсырдым.
Сендер төртеу, мен—жалғыз,
Орман ағаш ортаңда,
Құрақтайын жас бұта,

Айналайын, Қарлығаш,
Көкеңді кімге тапсырдың?
Қарындасы сөйлейді:
Бұл жібердім базардың

Бояғы менен бөзіне.
Салса жылқы тоқтайды
Арқаның бөрікөзіне.
Құлақ сал, көке, сөзіме,

Осы барған сапардан
Жан көкем есен келгенше,
Ел-жұртын есен көргенше,
Он сегіз мың әлемге

Патша болған, Хақ Жаппар,
Тек тапсырдым өзіңе!
Жан көкем есен келгенше,
Елі-жұртын көргенше,

Қобыланымды тапсырдым
Бір жаратқан Құдайға.
Қарлығаш және сөйлейді:
Басымнан дүние өткендей

Көрінбесең көзіме.
Құлақ сал, көке, сөзіме,
Көкем есен келгенше,
Ата-анасын көргенше,

Мен көкемді тапсырдым
Он сегіз мың ғаламның
Падишасы өзіңе.
Қараспан тауын жайлаған

Біздің қалың көп қыпшақ,
Көкемнің оңғар сапарын,
Жасаған Құдай, беріп бақ.
Алды-артыңда сүйеу жоқ,

Атадан, көке, тудың тақ,
Сіз тұрғанда көңілім шат.
Сапарыңнан келгенше,
Аман-есен көргенше,

Мен көкемді тапсырдым—
Он сегіз мың ғаламның
Падишасы жалғыз Хақ!
Көп қайырың тиеді,

Еліңде қоңсы-сыбайға.
Көз салмадың, жан көке,
Егіз туған жұбайға.
Адалдан жиған малыңды

Залымдарға тапсырып,
Осының, көке, ұнай ма?
Көкем есен келгенше,
Ата-анасын көргенше,

Жалғызымды тапсырдым
Бір жаратқан Құдайға!
Қарлығаш айтып болғансын
Құртқа келіп не деді!?

Ел жайлаған еп еді,
Зарлы-мұңды көп еді,
Жалғыз ұлдан айрылып,
Кемпір мен шал жүдеді.

Бұлаңдап келіп жанаса,
Енді Қобылан сұлтанға
Сұлу Құртқа сөйлейді:
Иіруі жоқ күмісім,

Жасаған қосқан білісім,
Ойыным менен күлісім.

Сұлтанымның барында
Кеңейді менің өрісім.
Алтыннан соққан кебісім,
Көріп едім тіріде

Жеті жұмақ пейісін.
Һауыз, кәусәр суы бар,
Пейіш бағынан жейді екен,
Шетінен тістеп жемісін.

Арыстаным аман бол,
Осы барған сапардан
Қиын болар келісің.
Жылқы ішінде аласың,

Қылшық жүнді қарасың.
Ағаң, інің сенің жоқ,
Жеке туған дарасың.
Атам менен енемнің

Дүние, безіп, малынан,
Тірідей безіп жанынан,
Тілеп алған баласың.
Сүйткен бала тастар ма,

Атасы менен анасын?!
Сұлтаным, сізді мегзеймін
Тоқтамасқа шамасын.
Кетер болсаң, сұлтаным,

Енекемнің еміп кет
Төсінде екі мамасын.
Сабындаса ағармас,
Іштен туған қарасың.

Құдай қисық жаратты
Кімнің тілін аласың?!
Өз дегенің болмаса,
Жөнге көнбес баласың!

Дін білмеген дұшпанға
Жалғыз кетіп барасың.
Қош, сұлтаным, аман бол,
Әлде қандай боласың?

Асқар төбе бел дерсің,
Тайбурыл атпен желерсің.
Жақсы-жаман жесең де,

Қадірін Құртқаның білерсің.
Құртқаның сөзіне сенерсің,
Кешегі кеткен қияттан
Он екі күн бұрын барарсың.

Қазан салған қос қала,
Қырлы қала, Сырлы деп,
Сырлысын бұрын аларсың.
Жалғаса біткен жанында

Қасқарлық деген тауы бар
Басына оның шығарсың.
Атыңды көкке қаратып,
Кіндігінен жаратып,

Жата бергін, сұлтаным.
Қараман атты құрдасың
Қазанның Қырлы қаласын
Аламын деп ала алмас.

Алты қабат орынан
Қарғытып ішке ене алмас.
Қақпаның аузын аша алмас,
Қайраты жетіп таса алмас.

Тауда жатқан өзіңе
Қараман келер құрдасың,
Қатын деп кеткен сөзіне
Бетіне сонда соғарсың.

Асқар таудың белдігі,
Аздың бар ма теңдігі,
Құрдастың бар ма елдігі.
Астыңдағы бурылдың

Көбіктінің екі аты
Үйіріне қарай қашқанда,
Сол уақытта көрінер
Қырық үш күндік кемдігі.

Асқар тауды бел дерсің,
Тайбурыл атпен желерсің,
Жақсы-жаман десең де,
Қадірін Құртқаның білерсің.

Тоқсанға келген атамның
Бұтында жоқ ыстаны,

Тізесіне тон жетпей
Қара табан болып жүргенде
Қызылбастың елінде
Сұлтаным, сонда келерсің.

Алпысқа келген енемнің
Арқан есіп, жүн түтіп,
Қайғыменен қан жұтып,
Құрт қайнатып жүргенде,

Сұлтаным, сонда келерсің.
Қарындасың Бикешжан,
Әбдестесі жанында,
Бес кесесі қолында,

Дастарқаны қарында,
Белдемшесі белінде,
Қызылбастың елінде,
Шай қайнатып жүргенде,

Сұлтаным, сонда келерсің!
Көк етіктің мықтысы,
Күзгі жердің шықтысы,
Сенен қалған мен сорды

Бір дұшпанның мықтысы
Аламын деп тұрғанда,
Қараңғы үйге салғанда,
Көңілге қайғы толғанда,

Сұлтаным, сонда келерсің!
Мінген атың ақтабан,
Айтулы едің мақтаған.
Құданың ісі көп шығар

Өлмегенге сақтаған.
Алла қосып, сұлтаным,
Сапарландың талапқа
Қош-аман бол, Алла жар!

Жалғызымды тапсырдым
Құданың досты пайғамбар!
Мерген байлап оқ атар
Ұшқан көлдің қуына,

Иманды құл жолығар
Хауызы Кәусар суына.

Бұл дүниада елмесең,
Құртқам, сірә, демесең.
Қазаң жетіп бұл жолдан
Хаққа дүзеп бетіңді,

Арыстаным, жөнелсең,
Жұптым бар деп еске алсаң,
Сұлтаным, сонда бір ізде—
Табысайық мақшарда,

Пайғамбар тіккен туында.
Бейшара болған Аналық
Баласына жете алмай,
Үйіне қайтып кете алмай,

Жапанда тұрып зарлады.
Сол уақыттар болғанда
Шешесі келіп жылады,
Қобыландыны құшақтап,

Көздің жасын бұлады.
Он сегіз мың ғаламның,
Патшасы болған Хақ Жаппар,
Есіт мынау сөзімді!

Жылатпа менің өзімді,
Он үш жасар Қобыланды
Ерінбей сүйер кезім-ді.
Мұхамбет атты, ай, тақсыр,

Жалғызымның артынан
Тар жерде еске ал өзімді.
Ғұмар, Ғұсман екі жар,
Қауыс, Қияс екі жар,

Сіздерден басқа кімім бар.
Кітаптардың ішінде
Қырық пайғамбар аты бар,
Қырда Қияс пайғамбар,

Ойда Ілияс пайғамбар,
Сізден басқа кімім бар?!
Бас-басыңа бір жандық,
Дем бермесең, біз қалдық.

Асқар төбе бел кетті,
Белден асып ел кетті,

Біз пақырға көзің сал,
Аруақтан сөзді тербеттім.
Өлі аруақ, салсаң көз
Ата жолын тербеттік.

Бір жылқыдан кем шаппас
Келінжан баққан Бурыл ат!
Денеңе оқты дарытпас
Дәуіт соққан жалаңқат.

Асынғаны жанына
Қынабының сабы алтын,
Ұстар жері сары алтын.
Қынаптан шықса, қылт еткен,

Суырып алса, жылт еткен,
Шүберектей қуарған,
Қайтпасын деп тау-тастан
Зәһарға салып суарған,

Балдағы алтын шарболат,
Шырағымның шыбыны
Жасаған, саған аманат!
Қалғып кетсе қағып жүр,

Адасып кетсе бағып жүр!
Ақ сұңқар құс мақтанса,
О да бір күн кез келер
Құсбегінің торына.

Арғымақ ат мақтанса,
О да бір күн кез келер
Қазып салған орына.
Ықылас ата, Шашты Әзіз,

Осы кеткен қозымды
Тек тапсырдым қолыңа.
Қозымды жықпа орыңа,
Жолықтырма зорыңа!

Алпыс жасқа келгенде
Қобыландыдай ұл тапқан
О да менің сорым ба?!
Осы барған сапардан

Есен барып, сау қайтсаң,
Егіз туған көк қошқар

О да сенің жолыңа!
Егіз туған көк бура
О да сенің жолыңа!
Егіз туған көк бұқа

О да сенің жолыңа!
Егіз туған көк айғыр
Бұ да сенің жолыңа!
Өлгенде көрген жалғыз ұл,

Тумады ма сорыма?!
Осы кеткен қозымды
Алланың досты Мұхамбет
Тек тапсырдым қолыңа.

Көл иесі, Қамбар-ай,
Шөл иесі, Қамбар-ай,
Қамбар өзің қолдасаң,
Қолдамайтын кім бар-ай!

Қазанға қайдан жол қылды
Қараман деген заңғар-ай.
Қала қоймас Бурыл ат
Қатар шапқан жарыстан.

Жау іздеді жалғызым
Жақын емес, алыстан.
Қыс болғанда жылқы ықпас
Көлге біткен қамыстан.

Шырағыма жолың бер,
Осы жеткен қозымды
Өз қолыңа тапсырдым
Ғали атты арыстан!

Балапан қаздай еріткен,
Тар құрсағым кеңіткен,
Тас емшегім жібіткен.
Ақ бесікке сүйеніп,

Ақ білекті талдырған,
Сүйсем мейірім қандырған,
Бір жасаған, көзің сал,
Бізден кетті балдырған.

Аязды күні айналған,
Бұлтты күні бұрылған,
Айқара бесік таянған,

Дыбысы шықса оянған.
Алтыннан бесік идіріп,
Ақ торғынға бөлеген,
Өлгенде көрген көбеген,

Ел тілегін тілеген.
Қабырғам жездей қайысқан,
Көтергенде бесіктен
Он саусағым майысқан.

Шәһизанда қазірет,
Жарылқаушы құдірет,
Құдірет жұмсар қос жендет,
Және де сізге бір міндет,

Қызылбас басқа, біз—үмбет.
Үмбетім деп еске алсаң,
Қозымды сізге тапсырдым.
Құданың досы, Мұхаммед,

Жалғызыма жәрдем ет!
Сонда Қобылан сөйлейді:
Қой, шешеке, жылама,
Жылағанмен бола ма?!

Мен сапардан қайтқанша
Ата-анам, ел-жұртым,
Тапсырдым енді Аллаға.
Қараман кетті жиып қол,

Сөйлейді сөзді оңды-сол.
Қобыландыдай батырға
Жиылып халық беріп қол.
Осылайша зарланып,

Бір құдайға зар қылып,
Жылаумен қалды кемпір сор!
Тоқтарбайдай шалыңыз
Көзі-басы іріңдеп,

Буындары дірілдеп,
Жүре алмады болып қор.
Орта жолда зарлайды,
Қайырылып Қобылан бармайды.

«Жалғызыма жар бол» деп
Жад қылад Жаппар Құдайды.
Қала берді кемпір-шал,

Аруақтарға жалынып!
Қобыланды мінген Тайбурыл
Шиыршық атып ойнайды
Атандай төсі салынып.

Айт, жануар, шу!—деді,
Құбылып Бурыл гуледі.
Табаны жерге тимеді,
Құлақтың түбі терледі,

Тер шыққан сайын өрледі.
Көлденең жатқан аңғарды
Жерошақ құрлы көрмеді.
Атына көңілі біткесін,

Батыр Қобылан сөйледі:
Әуелі Тәңірі анайым,
Хақ жаратқан құдайым,
Нұр Мұхаммед—сыбайым.

Ұжмақта хорлар сыпатлы
Үйдегі Құртқа жұбайым,
Жарым олқы болды деп,
Жемеймін, тіпті, уайым.

Құртқажан тұлпар деп еді,
Айтқан сөзін сынайын.
Жайың қалай, Бурыл ат?
Қолтығыңда қос қанат,

Үстіңде мен аманат,
Оялы құйрық, майда жал,
Сөзіме менің құлақ сал!
Алтын, күміс қанат жал,

Лебізің сенің сары алтын.
Үстіңдегі түгіңнің
Жары күміс, жары алтын.
Жан серігім, Бурыл ат,

Терлемессің күн салқын.
Жылқыда тұлпар сен едің,
Жігітте сұңқар мен едім,
Қыдыра жалды, қыл құйрық

Сенен озбас деп едім.
Екі аяқты, бір басты

Менен озбас деп едім.
Біздің ауыл ағыста
Есебі жоқ алыста,
Азулының бойында,

Жылқылары қамыста.
«Қатын Қобылан қалды» деп,
Кешегі кеткен Қиятқа
Қия көрме намысқа.

Жан серігім, Бурыл ат,
Барыңды бүгін қарышта.
Қасат тұлпар ат болсаң,
Ұшқан құстан қалыспа.

Қырық күншілік Қазанға
Бір мезгілде жетуге
Сіздей малға алыс па?!
Бұл жібердім базардың

Бояғы менен бөзіне.
Салса жылқы тоқтайды
Арқаның бөрікөзіне
Дұшпанның келдім кезіне.

Жан серігім, Бурыл ат,
Сал құлағың сөзіме,
Қырық күншілік Қазанды
Көрсетші бүгін көзіме!

Намаздыгер өткенше,
Намаз ақшам жеткенше,
Түсірмесең жүзіме,
Көрсетпесең көзіме,

Онда—Құртқа, мұнда—мен
Қалады көңілім өзіңе!
/Осылай толғап болды да,
Артық туған Қобыланды/

Тобылғы сапты қамшыны,
Толғап ұрды санына.
Жан серігі Бурылдың
Жаман батты жанына.

Жанына батпай не қылсын,
Қарға, құзғын тойынды
Санынан аққан қанына.

Қобыландының қамшысы
Тайбурылға шын батты,
Шыбын жаны тым тәтті,
Құрбысында адам жоқ

Қобыландыдай сымбатты.
Санына қамшы батқан соң,
Қаны судай аққан соң,
Жоғарғы ерні жыбырлап,

Төменгі ерні қыбырлап,
Иегімен сыбырлап,
Тайбурылға тіл бітті.
Тайбурыл сонда сөйледі:

Кімге келмес керімсал.
Наз бедеуге бітер жал,
Аямай тарттың қамшыңды
Батыр туған, Қобылан нар!

Өлмесем де кеудемнен
Шыға жазды шыбын жан.
Қызылбастың еліне
Мұнша болдың ынтызар.

Атадан тақ, анадан
Жалғыз қақты есіңе ал,
Жамбасыма қамшы сал!
Талай жерден қарғырмын

Қазып салған орыңа.
Ақ сұңқар құс түседі
Тамақ үшін ау-торға.
Төрт аяғым тең жорға,

Тізгінің тартпай сал жолға.
Үстімде сен есенде,
Астыңда өзім аманда,
Қажу бар ма мен сорға?!

Айтқаның жерде қалар ма,
Құртқа сынды жұбайға.
Ат қылып тәңрім жаратты,
Жаратқан соң ат қылып

Сіз секілді сыбайға,
Қысылған жерде ер жігіт,

Бір тәңірге жылай ма?!
Қырық күншілік Қазанға
Бір мезгілде жет дейсің
Ұшқан құсқа оңай ма?!

Қиын да болса қайтейін,
Қиналармын, батырым,
Уағда сөзің солай ма?
Намаздігер өткенше,

Намазшамға жеткенше,
Қазанның Сырлы қаласын
Көрсетпесем көзіңе,
Түсірмесем жүзіңе,

Жан серігің Бурылды
Сол жерде шал Құдайға!
Бұған Қобылан иланып,
Қобыланды сынды батырдың

Көңілі бітіп Бурылға:
Шырағым, Бурыл, шу!—деді,
Құбылып Бурыл гуледі,
Табаны жерге тимеді,

Тау менен тасты өрледі,
Төрт аяқты сермеді,
Құлақтың түбі терледі,
Тер шыққан соң өрледі,

Адырды көзі көрмеді.
Көлденең жатқан көк тасты
Тіктеп тиген тұяғы
Саз балшықтай иледі.

Қараша емес қауыс-ты,
Қоңыраулатып дауысты.
Жақын қылды алысты,
Берсін кімге намысты.

Күн төбеге жетпей-ақ
Түзеді Бурыл шабысты.
Қос құлағы тігілді
Қайырға біткен қамыстай,

Түс ауған соң бүктелді
Илеуі жеткен қайыстай.
Байлаулы малдай шешілді,

Төрт аяғын көсілді,
Кеткен қолдың соңынан
Жетемін деген Қобыланның
Жоқ еді тіпті есінде.

Бұлаңдаған Бурылмен
Артық туған Қобыланды
Аңқытып жетті бесінде.
Қол соңында барады,

Қарабұқан жаурыншы.
Қожа бесін болғанда,
Бұқанға келді—арма!—деп,—
Алдыңда кісі бар ма?—деп.

Сонда Бұқан сөйледі:
Жылқы ішінде аланы,
Қылшық жүнді қараны,
Жоқтап едік Қобылан баланы,

Аты қалар дей көрме
Өзіңнен үлкен ағаны!
Осынау дөңнің астында
Қосдәулет кетіп барады.

Тайбурыл атты құтыртып,
Оған да келді сыдыртып:
Үлкен едің, арма!—деп,—
Алдыңда кісі бар ма?—деп.

Ол да айтады аланы,
Қылшық жүнді қараны.
Жоқтап едік ертеден
Қобыланды сынды баланы.

Осынау дөңнің астында
Аққозы кетіп барады.
Тайбурылды құтыртып,
Оған да келді сыдыртып:

Үлкен едің—арма!—деп,—
Алдыңда кісі бар ма?—деп.
О да айтады аланы,
Алыстан айқын көрінген

Жылқы ішінде ала-ды,
Қылшық жүнді қараны.
Адасты деп ойлап ек

Қобыланды сынды баланы.
Осынау белдің астында
Қарақозы кетіп барады.
Тайбурыл атты құтыртып,

Оған да келді сыдыртып:
Оған де келіп—арма!—деп,—
Алдыңда кісі бар ма?—деп.
Қарақозы сөйледі:

Жылқы малдың аласы,
Ағынан көп-ті қарасы,
Оңдаса Құдай сапарды,
Пенденің жоқ қой шарасы.

Қызыл тілді сөйлеткен
Қаусырма жақтың арасы,
Жеткен-ді деп ойлаймын
Өз көңілімше шамасы.

Кешегі қонған мезгілден
Шапқаннан бері, шырағым,
Көрінген жоқ көзіме
Құрдасыңның шамасы.

Көктем мезгіл болғанда
Көктен құйған тамшыдай.
Шебер қыздың қолында
Балдағы алтын қайшыдай,

Қарамандай құрдасың
Жетіп қалды дегесін,
Бұлаңдаған Бурылға
Тағы да басты қамшыны-ай.

Найзасы аумай қолынан,
Жұлдызы туып оңынан,
Қобыланды сонда: «шу!»—деді,
Құбылып Бурыл гуледі,

Қараманның соңынан.
О да кетіп қалыпты
Үздік озып қолынан.
Беті қайтпай барады,

Сапар еткен жолынан.
Тайбурылды гулетіп,
Келіп жетті соңынан,

Қобыланды жетіп сөйледі:
Болғаның ба, досым-ай?!
Мақтаған атың осы ма-ай?!
Он екі күнде келерсің

Менің бүгін кеште тіккен қосыма-ай!
Жағалы таудың татыры-ай,
Жарасар құрған шатыр-ай,
Жүрмеймісің, Қараман,

Анау күні «қатын» деп
Қарамай кеткен, батыр-ай!
Көрдіңіз бе, Қараман,
Қатынның баққан атын-ай?!

Қатын да болса, білдің бе,
Құртқаның асыл затын-ай?!
Қатынның баққан аты озып,
Қапыда қалма, батыр-ай!

Жүрмейсің бе, Қараман,
Үш күн кейін соң қалып
Бесінде озып барамын—
Қалсаң, өлім жақын-ай!

Қобыланды гулеп жөнелді
Көп Қиятқа қарамай.
Қалың Қият, көп қосын,
Бәрі қалды артында

Бірі еруге жарамай.
Сонда Бурыл гуледі,
Табаны жерге тимеді,
Көлденең жатқан көк тасты

Тіктеп тиген тұяғы
Саз балшықтай иледі.
Аманбайдың ақ тікен,
Асып Бурыл жөнелді.

Қарсы келген қабақтан,
Қарғи басып жөнелді.
Сеңгір-сеңгір таулардан
Секірте басып жөнелді.

Ол төбе мен бұл төбе,
Бауыры шұбар Күлтөбе,
Онан да өтіп жөнелді.

Қамыстының қазды көл,
Қоғалының қулы көл,
Жегендінің желді көл,
Шабақтының шаңды көл,

Қызғыштының Қызды көл,
Құмра, Қотан қос көлден,
Айналасы бес көлден,
Бәрінен өтіп жөнелді.

Күдерінің белінен,
Бесінде өтті дөңінен.
Барлы-барлы, барлы тау,
Басы биік қарлы тау,

Хан жайлаған Қаратау,
Би жайлаған Алатау,
Онан да өтіп жол шекті-ау.
Сол төбе мен бұл төбе,

Бауыры жұпар күн төбе,
Күдерінің белінен
Бесінде өтті діңінен.
Құла мойнақ иір тау,

Қыз емшекті сүйір тау.
Атасу мен Манашы
Оттайын десе, оты ащы,
Ішейін десе суы ащы,

Мұнан-дағы жол шекті.
Емпей-күмпей қасынан,
Жем, Темірдің басынан,
Қалбағайлы шөлдерден,

Қасқалдақты көлдерден,
Асқар-асқар белдерден,
Айдын шалқар көлдерден,
Қан сасыған жерлерден,

Үміт үзіп жол шекті.
Тобылғылы Нұрадан,
Сексеуілді жырадан,
Баялышты құмайттан,

Бүлдіргенді шыңайттан
Жалғыз шауып жол шекті.
Астына мінген Бурыл ат

Жауатын күндей күркіреп,
Жаңбырдай тері сіркіреп,
Қар суындай тасады.
Құбылып ойнап жер басты,

Алдыңғыдан артқы аяқ
Сынық сүйем кем басты.
Жалғаса ұшқан қоңыр қаз
Тозаңынан адасты.

Асқар төбе бел еді,
Бір шауып, бір желеді,
Құбылып ойнап жер басып,
Дөңгеленіп келеді.

Көлденең жатқан көк тасқа
Тіктеп тиген тұяғы
Саз балшықтай иледі.
Садақтың бауы сартылдап,

Масатыдан шалбардың,
Сала құлаш балағы
Алтынды зермен көмкерген,
Жел соққандай жалпылдап,

Белеңнен асты былқылдап,
Тозаңы шықты бұрқылдап,
Аттың жолы қазылды.
Шу! дегенде Бурыл ат

Ұмтылғанда қысылып,
Бес жүз құлаш жазылды.
Бурыл көкке секірді,
Омырауда тері көпірді,

Шаба-шаба шатылды,
Табаны тиіп ұшқан тас,
Қызылбас мылтық оғындай
Аспан көкке атылды.

Тақиядай көрмеді
Үстіндегі батырды.
Бұлаңдаған Бурылдың
Маңдайында манат бар,

Марал ішсе таусылмас,
Құйрығында құдық бар,
Құлан ішсе таусылмас.

Арандай аузын ашады,
Аяғын топ-топ басады,
Бір төбенің тозаңын
Бір төбеге қосады.

Кешке таман Тайбурыл
Жын қаққанға ұсады.
Құлан менен құлжанның,
Ұзатпай алдын тосады.

Көл жағалай отырған
Көк Құтан мен Қарабай
Көтеріліп ұшқанша,
Белінен басып асады.

Дуадақ пен жек қалды,
Әлде өтірік, әлде шын
Ақ қарабас, лашын,
Өлген құсты жеп қалды.

Ебелек ұшпас елсізден,
Көбелек ұшпас көлсізден,
Құла мидай шөлдерден,
Адам жүрмес жерлерден,

Батпақ, ылай көлдерден,
Асқар-асқар белдерден
Жалғыз шауып жол шекті.
Үмітін үзіп келеді,

Қараспан тауды жайлаған
Қалың қыпшақ елдерден.
Намаздігер өтті енді,
Мезгілі шамның жетті енді,

Қобыланды мен Бурылдың
Уәдесі бітті енді.
Көріне ме шәһар деп
Ілгері қарап күтті енді.

Сол уақыттар болғанда,
Белес-белес бел көрді,
Бел астында ел көрді.
Бидайықты ай татыр,

Ақты, бозды қой жатыр,
Тіктеп шауып қалаға
Қобылекем келе бұл жатыр.

Құланнан атты қодықты,
Көлден тартты борықты,
Жетемін деп торықты,
Намаздыгер өткенде,

Намаз ақшам жеткенде
Қазанның Сырлы қаласын
Қобыланды батыр көреді.
Бес ағаштың түбінде,

Қазанның алған жылқыға
Ағыны қатты Бурылмен,
Аңқытып келіп жолықты.
Қазан елдің көп жылқы

Жатыр екен далада.
Қаланың сыртқы баурында
Бұлаңдаған Бурылмен
Қобыланды жетіп келеді.

Артық туған Қобыланды
Бір уақытта көңіл қылады,
Бұзайын деп ойлайды
Қазанның Сырлы қаласын.

Қобыланды жалғыз ат қойып
Қаланың аузын қандатты,
Көшенің аузын шаңдатты.
Көкалалы көп жылқы,

Бөрі құлақ ен жылқы,
Гулетіп жылқыны алады,
Айқайлап жиған көп жылқы
Бір уыс болып қалады.

Жылқыны жонға шығарып,
Қазанның Сырлы қаласын
Қайта айналып шабады.
Бетіне қалқан далдалап,

Шәріне шапты «Аллалап»!
Қақпадан атын қарғытты,
Кіндіктен оғын сырғытты.
Туырлыған тоқым қып,

Керегесін отын қып,
Мал шығармай салаға,
Ел шығармай далаға.

Жау бетінде жад қылып,
Жеті кәміл бабаға.
Алтын тіркеп шанаға,
Қарамай қатын-балаға.

Өтірік емес, жан аға,
Қазанның Сырлы қаласын
Бұзып, жарып Қобылекең,
Он екі күн дегенде

Жалғыз жанды құтқармай
Сырлы қала бәндесін
Артық туған Қобыланды
Айдап шықты далаға.

Құлақ салмақ сауап-ты,
Бес уақытты азанға,
Төрт құлақты қазанға.
Ителгі құстың тырнағын

Мың сан қарға жазар ма?
Жалғыз бұзып Қобыланды,
Сырлы қаланы алады,
Адамын жөнге салады,

Артық бақыт табады.
Қарауыл қарап қайтпаққа
Қаланың қиғаш қасында,
Қасқарлық таудың басына,

Бұлаңдаған Бурылмен
Батыр Қобылан шығады,
Құртқаның сөзін сынады.
Жан-жаққа көзін салады,

Батырдың көзі шалады,
Қалың Қият, көп қосын
Он екі күн дегенде
Олар да келіп қалады.

Өзі жатқан Қазанның
Қырлы дейтін қаласын
Қырық мың қолды әскермен
Алты қабат орының

Сыртынан орап алады.
Қараман атты батырың,
Аламын деп ала алмай,

Алты қабат орынан,
Қарғытып ішке ене алмай,
Қақпаның аузын аша алмай,
Қайраты жетіп таса алмай,

Үш күн тұрып сыртында
Болдыра алмастай болған соң,
Енді атына мінеді.
Мініп алып атына,

Тауда жатқан батырға
Қараман өзі келеді,
Келіп сөйлей береді:
Артық туған Қобыланды,

Айбалтам тасқа өтпейді,
Жамандар сөзді кектейді,
Жүрмеймісің, батырым,
Қызылбастың еліне,

Сізсіз күшім жетпейді!
Сонда Қобылан сөйледі:
Атан ба екен, нар ма екен,
Асқар ма екен, тау ма екен,

Арғымақ па екен, ат па екен,
Жая ма екен, жал ма екен,
Шекер ме екен, бал ма екен,
Ер бұзбаған қамалды

Қатын бұзған бар ма екен?!
Мал саттым базар бөзіне,
Салса жылқы тоқтайды
Арқаның бөрікөзіне,

Аспаймын құлақ сөзіңе,
Жолама менің өзіме,
Қатын деп айтқан сөзіңе,
Ерді қатын дей ме екен,

Не деп айттың өзіме?!
Сен бір айтпай, үш айттың,
Келмеді ме кезіңе,
Көрінбе менің көзіме?!

Неше батыр болсаң да,
Үйде қалған Құртқаның
Сатса, алмаймын ізіне!

Өзі түгіл Құртқаның,
Сағынғандағы алмаймын
Қалқамжан деген сөзіне!
Қобыланды бұл сөзді айтқасын,

Қараман құрдас өкпелеп,
«Қобыландыдай құрдасым,
Көрінбе»,—деп жер тепкілеп,
Наза боп қайтып жөнелді.

Алсам мұны алармын,
Алмасам, өліп қалармын,
Қатыныңның тілімен
Жүр ме едің әлі кекті,—деп.

Қобыландыдай батырың
Жая да емес, жал-ды деп,
Шекер де емес, бал-ды деп—
«Бір қатынның тілімен

Құрдасым көңілі қалды»,—деп,
Аршын басты Бурылмен.
Аңқытып желді соңынан,
Іс келеді қолынан.

Былқылдап Қобылан желеді,
Соңынан жетіп келеді.
Қобыланды батыр келгесін,
«Сыбағамды бердің»,—деп,

Қараман құрдас күледі.
Қуанғаннан батырдың
Төбесі көкке тиеді.
Қараман, Қобылан қосылып,

Қосынға келіп енеді.
Ордың шығып басына,
Қаланың келіп қасына,
Қобыландыдай батырың

Тайбурылға сөйледі:
Мал саттым базар бөзіне,
Салғыл құлақ сөзіме.
Салса жылқы тоқтайды,

Арқаның бөрікөзіне,
Алты қабат ор екен,
Жеті қабат қала екен,

Алсақ олжа мал екен.
Жайың қалай, Бурыл ат,
Қарғытамын басынан.
Жая қандай, жал қандай,

Шекер қандай, бал қандай,
Екеуміз жолдас болғалы
Бүгін емес, бірталай.
Анаңыз тұлпар деуші еді,

Қалмақтың терең қаздырған
Алты қабат орынан,
Жетінші қабат қалаға,
Қарғытамын, Бурылым,

Жараймысың, жай қандай?
Жоғарғы ерні жыбырлап,
Төменгі ерні қыбырлап,
Екпінімен сыбырлап,

Болды ма мұнда кегіңіз?
«Анамыз Құртқа» деген соң,
Сатылмайды теріміз,
Көңілде жоқ кіріміз.

Қысылған жерде дем берсін,
Жылқышы Қамбар піріміз.
Көңіліңе алсаң қоймайсың,
Қайсар Қобылан—шеріміз.

Салған қолқаң сол болса,
Қобыланды сынды еріміз,
Қарғысам, қарғып көрейін,
Қарғи алмасам, өлейін,

Тәуекел етіп көріңіз.
Мұны есітіп Қобылан,
Бурылды: шу!—деді,
Бүктеле беріп жазылып,

Бурылы бұлқып гуледі,
Алты қабат орынан
Жетінші қабат қалаға
Қояндай ырғып жөнелді.

Бурылы барып топ етті,
Жердің шаңы бұрқ етті,
Ат аяғы тиген жер
Тесіле жаздап солқ етті.

Қалаға Қобылан кіргесін,
Іркілмей кіріп кеткесін—
Бала да болса кіл бетті.
Ене алмай қалды Қараман,

Ордың сыртынан айналып,
Маңдайы шып-шып терледі,
Ене алмағасын қиналып.
Көп әскерді көргесін,

Жау екенін білгесін,
Шәрі жұрты жиналып,
Қазан ханы бас болып,
Ұрысуға сайланып,

Жатыр екен жиналып.
Арқада бар бөрікөз,
Жақсыда ғой тәуір сөз,
Неге ұмытсын көрген көз.

Арыстан туған Қобыланды
Көп әскерге келді кез—
Қырық мың атты қызылбас.
Қолына жасыл ту алып,

Арыстан туған Қобыланды
Ақ білегін сыбанып,
Көңілі тасып келеді
Жауды көріп қуанып.

Сол уақытта алдынан
Қара қасқа ат мінген,
Ат құйрығын шарт түйген,
Алдына дабыл төңкерген,

Артына сауыт бөктерген,
Аламанға дем берген,
Азды көпке теңгерген,
Қара бөркі қалпайған,

Қайратымен мал жиған,
Мен сондай! деп далдиған,
Қысқа күнде қырық шапқан,

Тері тонды теріс артқан,
Қызылбасқа жан тартқан,
Қазақ десе, оқ атқан,
Қабағына қар қатқан,

Кірпігіне мұз қатқан,
Он екі күнде бір жатқан,
Он үш күнде бір татқан,
О да айтулы ер еді,

Қызылбастың белі еді,
Құдайдан дұшман сұраған,
Жау көрмесе, жылаған.
Найзаның ұстар жеріне

Қолыма жұмсақ болсын деп,
Топтап барқыт ораған.
Шын кәріне келгенде
Жауған қардай бораған.

Суда болар ақ сазан,
Молдалар айтар бес азан,
Үлкендете жолымен
Кеке, бала, кеке деп,

«Жеке, бала, жеке!» деп,
Алдынан шықты ер Қазан.
Хан шыққансын кім қалсын,
Ханның ұлы қарауыл,

Бектің ұлы бекауыл,
Хан жігіті жасауыл,
Хан қасында қайдақтар,
Қатыны жоқ бойдақтар,

Отыз төре қызылбас—
Үй басына он сомнан
Жатып жеген бейбақтар.
Мысық құлақ мылтық мойнында,

Қара сукар қойнында.
Бәйгеден келген дөнені,
Бұл шаһбаздың гөзелі.
Талай батыр ұмтылған

Иінінде алтын меделі.
Қаланың аузын қандатып,
Салдатын жаяу андатып,

Қызылбас болып қол алып,
Қобыландыға жол алып,
Сәске мезгіл болғанда
Қырық мың әскер қол шықты.

Қазан ханы бас болып,
Он кісіден қос болып.
Арқада бар бөрікөз,
Жақсыда бар тәуір сөз.

Қолды бастап шығарып,
Қазан сынды батырың
Қобыландыға келді кез.
Өзі жеке келгесін,

Қайыспасын білгесін,
Басын тартып қара аттың,
Қобыландыдай батырға
Бір-екі ауыз айтты сөз:

Кигенің ала қырмызы,
Ат саурысы тасыпты.
Көп шабысты көргендей
Атыңның жалы жатыпты.

Алыс жолдан келгендей
Қабақа қаның қатыпты.
Түн ұйқыңды бөлгендей,
Қай шәріге барасың?

Қай орынға қонасың,
Бурыл атты, жас қазақ,
Кімнің ұлы боласың?
Атаңды сұрасам, кім деймін,

Анаңды сұрасам, кім деймін?
Батыр Қазан мен деймін,
Шын сөзіңмен кел деймін.
Қалжың сөзге көнбеймін,

Ашуыма жолықпай
Үстіңдегі ақ сауыт,
Астыңдағы Бурыл ат,
Қол тигізбей бер деймін!

Базарда алтын қасыққа.
Ат беруге арланам
Сендей дінсіз жасыққа.
Ат алуын қаша ма,

Дем алғанша асықпа.
Келмей жатып ат бер деп,
Қызылбас неден есірді?!
Қызылбас қызы сұлу деп,

Сүйерміз деп келіп ек,
Бұл сапарда жесірді.
Шыдамасаң бері кел,
Көрсетейін кесірді.

/Арқа деген жайларда,
Атан жығар жел болса
Үйді дауыл, жел алмас.
Үйде сұңқар құс болса,

Маңына қарға келе алмас.
Жауға шабар ер жігіт
Жаманнан ақыл сұрамас.
Іздегенім—қызылбас,

Беруші еді әр жерде
Ат пен тонын сендей нас.
Атасы жаман атасыз,
Атамды сұрап нетесіз?!

Атаңыз бар-ды жетесіз,
Анасы жаман, анасыз,
Анамды сұрап не етесіз?!
Анаң сенің некесіз,

Некесін сұрап не етесіз?!
Алланың күні белгісіз.
Ашулансам боларсың
Әр кез жарық көргісіз.

Өзіңнің соққан қақпаңнан
Зар қылармын жүргісіз.
Қазан деген ерсің сен,
Жөн білмеген серсің сен.

Көзіңді сал ойныма,
Қылыш тиер мойныңа,
Қан сорғалар қойныңа,

Атаңа нәлет, ит Қазан,
Басылмаған есерсің.
Патшадан киген қамқаңды
Қан қылмай-ақ шешерсің.

Асқар төбе белсің сен,
Қызылбас деген елсің сен,
Арақ ішіп, нан жесең,
Қала ішінде ерсің сен.

Көкірегіңді басайын,
Желденіп көңілің келсең сен.
Қарақасқа тұлпардың
Сауырынан түсерсің!

Мойныңнан аққан қызыл қан
Шамаң келсе, ішерсің.
Жауға шабар ер жігіт
Жаманнан ақыл сұрамас.

Екпініме қарасаң,
Жаңбырлы қардай аралас.
Мұсылманның баласы
Өзім өлмей қор болмас.

Қылышпенен өлтірсем,
Қиқаладың дерсің сен.
Найзаменен өлтірсем,
Миқаладың дерсің сен.

Садақпенен өлтірсем,
Ғапыл қалдым дерсің сен.
Мылтықпенен мен атсам
Жазым қалдым дерсің сен.

Мінген атың құла ғой,
Сен үлкен де, мен—кіші,
Кезегіңді ала ғой.
Сендер көп те, мен—жалғыз,

Қолыңа келді бір бала,
Білгеніңді қыла ғой,
Бір баланы кемсінсең!
Қобыланды бұл сөзді айтқасын

Қазан сынды батырың
Дабыл тастап алдынан
Ақ сауытын киінді,

Әруағына сиынды.
Жайықтың бойы қамыс-ты,
Бермеймін деп намысты,
Батырлар қылды намысты.

Әуелі тәуір сөйлесіп,
Артынан шайтан жабысты.
Шайтан емей немене,
Ырғай сапты сүңгімен

Ырғай, ырғай салысты,
Қылыштасып екеуі
Қарсыласып шабысты.
Итерісіп тұрысты,

Ат тізесін бүгісті,
Бүге, бүге тұрысты.
Тебінгіге тер қатып,
Қақырғаны қан татып,

Түкіргені жын татып,
Қанжарменен қармасты,
Семсерменен серместі.
Қанжар қалды қайысып,

Семсер қалды майысып.
Диқан еккен егін-ді,
Есен алса тегін-ді.
Қан қабақтан төгілді,

Ерлер жаннан түңілді.
Аш күзендей бүгілді,
Екеуінің ақ сауыт
Шығыршықтан сөгілді.

Сол уақыттар болғанда,
Артық туған Қобыланды
Найзасын ырғап ендірді.
Қазанды аттан төндірді,

Ат көтіне міндірді.
Ту жығылар айшықты,
Ақ денеден қан шықты,
Суырып алды, жан шықты.

Ұлы сәске болғанда,
Ортасында қаланың
Тысқы қала ішінде,

Ішкі қала тысында
Ер Қазанның аузына
Қобыландыдай батырың
Толтырады балшықты.

Қазан аттан құлады,
Көріп елі шулады.
Шәрі байтақ жұртына
Тегіс хабар салады,

Өлігін жиып алады.
Шілдедегі бір айда
Көктен түскен самал-ды,
Тура келген ажалға

Кім табады амалды?!
Өлген құлдың басынан
Өткізеді заманды.
Қырық мың атты қызылбас

Алдында қойдай қамалды.
Қамалмасқа бола ма,
Кез қылды құдай қабанды.
Қабанның ойыны жаман-ды,

Қырық мың атты қызылбасқа
Тұтам қылды заманды,
Тоқтата алмай табанды.
Барайын десе бата алмай,

Дарбазадан өте алмай,
Қалаға қайтып кете алмай,
Ортөбеде топтанып,
Шиыршық атып шоқтанып,

Қолына бір-бір оқты алып,
Көптігіне мақтанып,
Қазан ханы өлгесін,
Жекпе-жектен тоқталып,

Бірте-бірте жиналды.
Жауды көрген мезгілде
Арыстан туған Қобыланды
Жан-жаққа көзін салады.

Қырық мың атты қызылбас
Жалғыздығын білгесін,
Қобыланды сында баланы

Самсап тұрған көп кәпір
Енді ортаға алады,
Тұрған жерде қамады.
Артық туған Қобыланды

Жалғыздығын білген соң,
Толып жатқан кәпірдің
Қамағанын көрген соң,
Жалғыздықтан жабығып,

Бір тәңірге жылады.
Жалғыздық түсіп есіне,
«Қараман көмек бере алмады,
Келген екен несіне?»

Алланы айтып жағалап,
Пайғамбарды паналап,
Сонда тұрып сөйлейді:

Бұрынғы ердің найзасы,
Бақ қараған бенденің
Басында болар һайласы,
Алды-артымда таяу жоқ,

Қараспан толған көп елдің
Қайда бір маған пайдасы?!
Мініп шықтым елімнен
Жолдасым Бурыл дөненді,

Көкке тойған көбеңді.
Қызылбас қашып мен қалсам,
Ерлігімді кім айтар
Қараспанды жайлаған

Қалың қыпшақ елдерге?!
Мал саттым базар бөзіне,
Салсаң жылқы тоқтайды
Арқаның бөрікөзіне,

Сал құлақты сөзіме.
Жар болғай Алла өзіме,
Шыбын жаным көрінді,
Бүгін менің көзіме.

Жасаған жалғыз, мен жалғыз,
Кәміл пірлер, құлақ сал
Ауыздан шыққан сөзіме.

Бұл дұшманның қолында
Жазым болып мен түссем,
Бір найзадан қан құссам,
Қаза жетіп мен өлсем,

Үстімдегі ақ сауыт,
Астымдағы Тайбурыл
Жалғызыңның исі деп,
Кім көрсетер апарып,

Кемпір, шалдың көзіне?
Бурылға жаптым көк мауыт,
Сыйынған пірім Қамбар, Дәуіт.
Шабамын жауға ауыт-ауыт,

Бүгін қанға боялсын
Балғаң тиген ақ сауыт,
Беркітіп соққан ақ Дәуіт.
Мұсылман өлсе, дауа—қан,

Жауды көріп қызды арқам,
Қашар ма жаудан мен—салқам?!
Бүгінгі күні не көріп,
Иманмен өтсем жоқ-ты арман!

Толғамалы ақ сүңгім,
Шаншылар майдан күн бүгін!
Бұлғары садақ, Бұқар жай,
Тартылар майдан күн бүгін!

Алтын құндақ ақберен
Атылар майдан күн бүгін!
Толғамалы ақ сүңгім,
Шанша алмасам, маған серт!

Қанға тойсаң, саған серт!
Бұлғары садақ, Бұқар жай,
Тарта алмасам, маған серт!
Бел күшіме шыдамай

Беліңнен сынсаң, саған серт!
Алтын құндақ, ақ берен
Ата алмасам, маған серт!
От алмасаң, саған серт!

Таямай атса, оқ өтпес,
Шуақ шықса, күн өтпес,
Жаңбыр жауса, су өтпес,

Жағасы алтын, жеңі жез,
Бадана көзді, ақ сауыт,
Беркітіп соққан ақ Дәуіт,
Қалмақтың қалың қолынан,

Шашақты найза жолынан,
Бұл әскердің өзінен,
Қылышының жүзінен
Тая жүрсем, маған серт!

Ата-анам сүйген ақ денем,
Оқ дарытсаң, саған серт!
Қобыланды айтып болғасын,
Қиналарын білгесін,

Бауыры жазық Тайбурыл
Шиыршық атып ойнайды,
Батыр туған Қобыланды
Ерегіскен дұшманның

Басын жоймай қоймайды.
Шабайын деп батырың
Тал бойын алды аршындап,
Астындағы Бурылдың

Тасқа тиген тұяғы
Қар кешкендей қаршылдап.
Қыл қобызға жағады
Қарағайдың шайырын,

Пішеншілер алады
Тырмасы мен айырын,
Үлкен-кіші жігіттер
Тіріде бергін қайырын.

Шабайын деп батыр тұр,
Қырылуға кәпір тұр,
Алла берсін қайырын.
Алтын қалпақ, жез телпек,

Баса киді көзіне.
Көп, әлеумет, құлақ сал,
Кенелтейін сөзіме,
Қырық мың атты қызылбас,

Қырық кісідей көрінбес,
Батырыңның көзіне.
Тікелеп атқан оқтары

Тікенектей қадалмас
Қобылекеңнің жүзіне.
Қабағынан қар жауып,
Кірпігіне мұз тоңып,

Қатуланып қаттанды,
Буырқанды, бұрсанды,
Мұздай темір құрсанды,
Топтанып тұрған кәпірге

Қобыланды жалғыз тиеді,
Бөлінген қойдай қырады./
Жалғыз өзі батырың
Жойып кетіп барады.

Сойып кетіп барады.
Жолбарыс шапқан құландай,
Жойып кетіп барады.
Үш мың атты бір сайға,

Төрт мың атты бір сайға,
Қойып кетіп барады.
Қайтарында алмаққа
Тізгінінен қосақтап,

Түйіп кетіп барады.
Ақ білегі қан болып,
Тұла бойы сал болып,
/Көргендерге таң болып,

Үсті-басы шаң болып,/
Жау үстіне жол салды,
Үкімін жауға мол салды.
Көмегі жоқ соңында,

Жаны Құдай қолында.
Туырлықтай ту алып,
Туды қанға суарып,
Қырық мың атты қызылбас

Әрі-бері қозғалды,
Қырылмағаны аз қалды.
Қашайын деп желісіп,
Бәйге алмады ұрысып.

«Ақұдай» деп ат қойды,
«Мұхаммед» деп лап қойды.

Бетіне қалқан далдалап,
Әскерге кірді «Аллалап!»
Қызылбас қашып жосыпты,
Қашқанына қойсын ба,

Батырың алдын тосыпты.
Ықтиярсыз найзалап
Біріне-бірін қосыпты.
Бөлек-бөлек қылады,

Есебі жоқ қырады.
Бірін шауып, біреуін
Қылышпенен ұрады.
Атуымен доп қалды,

Тартуыменен оқ қалды,
Қобылекеңнің сүңгісі
Қызыл қанға боялды.
Көбісі тұрып шәрінің

Ұйқысын ашып оянды.
Қашпағанын Қобыланды
Алты күн ұдай ұрысып,
Бітіруге таянды.

Жалғыз адам құтқармай,
Сырлы қала бәндесін
Артық туған Қобыланды
Айдап шықты далаға.

Үкімін жауға мол салды,
Жетінші күні сәскеде
Жаудың бәрін тауысып,
Ақ найзаға сүйеніп,

Қобыланды жалғыз бұл қалды.
Бұл шаһардың әйелі
Ерлерінен айрылып,
Бәрі де жесір, тұл қалды.

Бұл қырғынға қоймады,
Қобылекең бұған тоймады.
Шәрісін тегіс бұзсам деп,
Ат қоймаққа ойлады.

Қазанның Қырлы қалаға
Қобыланды тұрып сиынды
Жеті кәміл бабаға.

Ақ сұңқар құстай шүйіліп,
Мал шығармай салаға,
Жан шығармай далаға.
Қаладан атын қарғытып,

Кіндіктен оғын сырғытып,
Қаланың аузын қан қылып,
Қақпанның аузын шаң қылып,
Тұлымдысын тұл қылып,

Айдарлысын құл қылып,
Солқылдаған мырзасын,
Табанға салып жүн қылып,
Алтын артты шанаға,

Қарамай қатын-балаға,
Өтірік емес, жан аға,
Қырық қақпалы Қазанды
Он сегіз күн дегенде

Бұзып-жарып батырың,
Малын-жанын ызғытып,
Қақпаның аузын аштырып,
Айдап шықты далаға.

Есіктің алды мойыл-ды,
Ашыққан Қият тойынды.
Жаманның ісі бола ма,
Атадан алтау туғанмен,

Асылмен белін буғанмен,
Қай күнде жаман оңа ма.
Ызғытып малды шығарып,
Қобыланды батыр келеді.

Қияттың көп сан әскері
Көп олжаға кенелді.
Қаладан сыртқа шыққасын,
Көп қосын көшпей бөгелді.

Атадан жаман туғандар,
Екі, үш күн етке тойғандар,
Арамтамақ олжаға
Беті-қолын жуғандар,

Қоста отырып кеңесті,
Кеңескенде не десті:
Қобыланды елге барғанда,

Қаланы бұзып алдым дер,
Толып жатқан жаманға
Олжаны өзім салдым дер.
Босқа келіп, бос қайтты

Қияттың мың сан нөкер,—деп,
Әлі кімге жетер,—деп,
Қобыланды елге сау барса,
Қадіріміз кетер,—деп,

Ақылдасты көп Қият.
Жалғыз атты Қыпшақты
Өлтіріп кетсек нетер,—деп,
Далада отырған көп жаман,

Қоблекеме бой ұрды.
Бой ұрғанмен не қылсын,
Күңкілдесіп көп жаман,
Түн ортасы болғанда,

Күңкілдің арты қойылды.
Айтса-дағы қылмады,
Мұраты қабыл болмады,
Жамандардың бұл сөзін

Қараман біліп қойғызды:
Қас жаманы жігіттің
Жолдасын ерген қарақтар,
Қойыңдар,—деп бұйырды.

Батырлар мінер қызылды,
Жал-құйрығы ұзынды,
Іс тағдырға сызылды.
Бес күндей малы тойынып,

Алтыншы күні Қиятың
Қайтуға көңілі бұзылды.
Қосындар жүгін артқанда,
Көшейін деп жатқанда,

«Бос қайтам ба жаудан» деп,
Іздеп келіп бұл жерге,
Қараман батыр кезенді—
Қобыландыға келеді:

Ай, Қобылан, құрдасжан,
Қайратыңды мен көрдім,
Бәрекелді, ер!—деді.

Найзам тимей дұшпанға
Арманда барам мен,—деді.
Осы бүгін естідім,
Жақын жерде бір шаһар,

Көбікті дейтін ханы бар.
Жүрсең соған барайық,
Жылқысын айдап алайық,
Қазаннан алған бұл малды

Баға тұрсын халайық.
Көбікті келсе малына,
Салайын жәбір жанына,
Көбіктіні өлтіріп,

Бір тояйын қанына.
Көбікті де ер дейді,
Қайратымды көр,—дейді,
Найзам тимей дұшпанға

Арманда барам мен,—дейді.
Қобыландыдай батырың
Мақұл көріп бұл сөзін,
Асып-тасып екеуі

Алланы алмай аузына,
Барайық десең жүр,—дейді.
Ер салды атқа батырлар
Алтынды тұрман тағынып.

Екі батыр жөнелген,
Сыйынбай пірге жаңылып.
Әруақ ұшып басынан,
Пірлері тайып қасынан,

Еске алмады нағылып?
Қала берген кәміл пір
Барармыз деп соңынан
Жатқанында зарығып.

Түсерміз сонда есіне
Қолға түссе налығып.
Көп қосынға тапсырды
Қазаннан алған көп елді.

Қараман, Қобылан екеуі
Көбіктінің шәріне
Сапар қылып жөнелді.

Қазаннан алған көп малға,
Қосыны қият кенелді.
Екі батыр жүргесін,
Көшпей тоқтап бөгелді.

Базарда бар ақ мата,
Ойнақтайды жас бота.
Бұл сөзімде жоқ қата,
Көп қосыннан екеуі

Сапарланды ел жата.
Көбіктінің көп жылқы
Жатыр екен алдында.
Екі бөрі бас қосып

Көбіктінің шәрінің
Қарасын көрді таң ата.
Бөленбеген ұйқыға,
Жыртылмаған құлпыға,

Екі батыр кез келді
Құба көлде Көбікті
Отар салған жылқыға.
Көкалалы көп жылқы,

Бөрі құлақ ен жылқы,
Гулетіп жылқыны алады,
Айдап жонға салады.
Айқайлап жиған көп жылқы

Бір уыс болып қалады.
Таң шолпаны батқанда,
Қызарып күн шыққанда,
Тізе қосып екеуі

Айдап кетіп барады.
Белес, белес қыр екен,
Оқпанды сай, жыра екен.
Көбіктінің Тарлан ат

Жылқы ішінде тұр екен.
Жамандатқыр Тарлан ат,
Құйрығын құстай тарады,
Кіндігінен жарады,

Шекесінен қарады,
Әуеге қарап есінеп,
Ием бе деп кісінеп,

Жау екенін білгесін,
Сыртына құйрық салады,
Қайта айналып шаһарға,
Тарлан ат қашып барады.

Жалғаса қуған екеуі
Қарасын көрмей қалады.
Қашып барып Тарлан ат
Шәһәріне барып еніпті.

Жетпедім деп Тарланға,
Астындағы Бурыл ат
Басын жерге салады,
Қырық үш күндік кемдігі

Бурыл атты қамады.
Құртқаның сөзі келді деп,
Батыр Қобылан сынады.
Таң шолпаны батқанда,

Қызарып күн шыққанда,
Дем алам деп азырақ,
Бауырында бір таудың,
Қобыланды ұйқтап жатқанда,

Қалаға көк ат еніпті,
Есітті дүбір Көбікті.
Ат барғасын—күдік-ті:
Жау тиді ғой малға,—деп,

Ашуланып демікті.
Үйдемісің, Қарылға,
Ат ертте деп желікті.
Базардан келген қасық-ты,

Тарлан атқа Көбікті
Ер салуға асықты.
Ат басындай тас шоқпар,
Тақымына басыпты,

Тарлан атты Көбікті
Еріндіктен алады,
Беліне терлік салады,
Тас шоқпары тақымда,

Ақмоншақ атын Көбікті
Мал соңынан салады.
Айдауға кеткен жылқының

Соңынан қуып барады.
Жебелі найза қолынан,
Жұлдызы туып оңынан.
Ерте шолпан батқанда,

Сарғайып таң атқанда,
Күн сәскеге жеткенде,
Сары өзеннен өткенде,
Тау суындай сарқырап,

Ақ сауыты жарқырап,
«Таста!» деп малды барқырап,
Көбікті жетті соңынан.
Көбікті сонда сөйледі:

Ел иесіз дедің бе,
Көл иесіз дедің бе,
Жер иесіз дедің бе,
Мал иесіз дедің бе,

Жан иесіз дедің бе?
Отарда жатқан жылқымның
Отарын бұзған кім едің?!
Өрісте жатқан жылқымның

Өрісін бұзған кім едің?!
Жусап жатқан жылқымның
Жусауын бұзған кім едің?!
Тұнық жатқан жылқыма

Боқ тастатқан кім едің?!
Көкорайлы шалғынға
От тастатқан кім едің?!
Батыр жігіт, қайдасың?

Батырлар табар һайласып,
Жақсы кісі жаманға
Көп тигізер пайдасын.
Сол уақытта Қараман

Көбіктіні шанышпаққа
Оңтайланды найзасын.
Қараман ерлік бастады,
Ерлігін Қобылан қостады.

Қараманның найзасын,
Денесіне тигізбей,
Көбіктідей батырың

Қолындағы шоқпармен
Допша қағып тастады.
Ұмтылуменен Көбікті
Қараманды ұстады,

Көбіктінің ерлігі
Мұсылманнан асады,
Желкесінен қысады,
Күшіктейін шыңғыртып,

Қараманды Көбікті
Тақымына басады.
Мұны көріп Қобыланды
Бұлғары садақ, бұқар жай,

Қиядан тартты Қобылекең
Қобыландының оғын да
Денесіне тигізбей,
Қолындағы шоқпармен

Допша қағып тастады.
Ұмтылумен Көбікті
Қобыландыны ұстады,
Желкесінен қысады.

Күшіктейін шыңғыртып,
Тақымына басады.
Қос батырдың бұл жерде
Бағы тайып басынан,

Пірлері тойып қасынан
Жанторсыққа ұсады.
Қобылан мен Қараманның
Аяқ-қолын тұсады.

Жеті кәміл бабасын
Жад етуге жаңылып,
Енді қара басады.
Қос батырдың қос тұлпар

Жылқыға айдап қосады.
Болады деген мұндай іс
Үш ұйықтаса ойда жоқ.
Жиып алды Көбікті

Қару-жарақ бойда жоқ.
Қапыда түсіп дұшманға
Басынан өтті дүние боқ.

Бенде болып дұшманға
Табанына тиді шоқ.
Ел қаптады салаға,
Мал қаптады далаға.

Жаудың қолы тиді ғой
Қапияда жағаға.
Бұл екеуін Көбікті
Тақымына қысады.

Қос батырдың қос тұлпар,
Жылқысына қосады.
Болады деген мұндай іс
Үш ұйықтаса ойда жоқ.

Ел қаптайды салаға,
Мал қаптайды далаға,
Жаудың қолы тиді ғой
Қапияда жағаға.

Қожа бесін болғанда,
Салақтатып екеуін,
Көбікті тартты қалаға.
Белес, белес бел еді,