Астана
«Мәдени мұра»
Мемлекеттік бағдарламасының
кітап сериялары

Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті
Нұрсұлтан Назарбаевтың
бастамасы бойынша шығарылды

Құл-Мұхаммед М., төраға
Досжан А., төрағаның орынбасары
Асқаров Ә., жауапты хатшы
Қоғамдық кеңестің мүшелері:

Абдрахманов С.
Аяған Б.
Әбусейітова М.
Әйтімова Б.

Әлімбай Н.
Әуезов М.
Базылхан Н.
Байпақов К.

Биекенов К.
Бурханов К.
Ертісбаев Е.
Кенжеғозин М.

Қасқабасов С.
Нысанбаев Ә.
Өмірбеков Б.
Салғара Қ.

Сариева Р.
Сейдімбек А.
Сұлтанов Қ.
Таймағамбетов Ж.

Тұяқбаева Б.
Хұсайынов К.
«Мәдени мұра»
мемлекеттік бағдарламасын

іске асыру жөніндегі
қоғамдық кеңестің құрамы

жүз томдық
Батырлар жыры
43 том

ББК 82.3 (5 Қаз)
ІSBN 9965-35-435-9 (т. 43)
© Әдебиет және өнер институты, 2007

Құрастырушылардан
М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты Мем­
лекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында жария­ланып
жатқан «Бабалар сөзі» сериясының жүз томдық ғылыми басы­

лымын әзірлеп, жарыққа шығаруды одан әрі жалғастыруда.
Серияның бұған дейін жарияланған томдарында ұлттық
фольклорымыздың аса көркем де көлемді саласы болып сана­
латын хикаялық дастандардың тоғыз томы, діни дастандардың

жеті томы, ғашықтық дастандардың алты томы, батырлық
жырлардың он томы және Қытайдағы қазақ фольклорына
арналған он томы жарық көрді.
Оқырман назарына ұсынылып отырған аталмыш серияның

қырық үшінші томы батырлық эпосқа арналды. Бұл томға
«Қамбар батыр» жырының он бір нұсқасы енді.
Қазақ халқының эпикалық мұрасынан елеулі орын ала­
тын, ел ішінде кең тараған батырлық жырлардың бірі «Қамбар

батыр» жыры алғаш ХІХ ғасырдың ортасында қағазға түсіп,
жариялана бастады. 1888 жылы жырдың бір нұсқасын У.Тух­
фатуллин деген татар азаматы Зайсан өңірінен жазып алып,
«Қисса Қамбар» деген атпен Қазан қаласындағы Универси­

тет баспаханасынан жариялаған. Жыр мәтіні 1903 жылы
Қазанда ағайынды Кәримовтер баспаханасынан «Тоқсан үйлі
тобыр» деген атпен тағы да жарық көрді (баспаға дайындаушы
көрсетілмеген). Белгілі шығыстанушы И.Н.Березин 1890 жылы

Санкт-Петербор қаласында басылған «Түрік хрестоматиясы»
атты жинағында (3-том, 2-бөлім) «Қамбар баһадүрдің жыры»
атты жыр нұсқасын жариялады. Қазақ фольклорын насихаттау­
шы, этнограф ғалым Ә.Диваев 1922 жылы Тәшкенде қазақтың

батырлық жырларымен қатар, «Қамбар батыр» жырын баспаға
дайындады. Қазан басылымдары негізінде жаңа жазбалары (ре­

батырлар  жыры
дакциялары) туды. Сондай-ақ жырдың Қызылорда, Қарағанды,
Жамбыл, Шымкент, Павлодар, Омбы өңірлерінен жиналған
нұсқалары бар.

«Қамбар батыр» жырының жиырмадан астам нұсқалары
ғылыми тұрғыдан жүйеленіп, жырдың негізгі алты варианты:
1888, 1890, 1922 жылғы басылымдары, Қалқай, Бармақ,
Шапай

нұсқаларымен
қоса,
басылымдардағы
мәтіндік

өзгерістерді салыстыра көрсету үшін 1903 жылғы «Тоқсан
үйлі тобыр», сюжетінде айтарлықтай өзгешелігі бар Маясар
Жапақов пен Шоқатаев нұсқалары мен эпостың қара сөзбен
баяндалған ертегілік екі нұсқасы, барлығы—он бір нұсқа

бір томға жинақталды. Ә.Диваевтың 1922 жылы Ташкентте
басылған «Қамбар батыр» нұсқасы кеңестік кезеңде бірнеше
мәрте жарық көрсе, 1903 жылы Қазанда басылған «Тоқсан
үйлі тобыр», Бармақ нұсқасы, Березин ертегісі жырдың 1959

жылғы ғылыми басылымында жарияланған, ал қалған жеті
нұсқа тұңғыш рет ұсынылды.
1953 жылғы Қазақ КСР ҒА-ның Президиумы ұйымдастыр­
ған эпос жөніндегі дискуссия қорытындысынан кейін халық

ауыз әдебиетінде батырлық жырлардан сынға ілікпеген
«Қамбар» мен «Ер Тарғын» ғана қалдырылды. Фольклорлық
шығарма жазба әдебиетке қойылатын талап тұрғысынан
зерттелді, шығарманың идеясы мен тақырыбына баса мән

беріліп, кейіпкерлер тек таптық-әлеуметтік тұрғыда қаралды.
Жырдың алғашқы ғылыми басылымы М.Әуезов пен
Н.С.Смирнованың редакциялық басқаруымен 1959 жылы
жарық көрген болатын (баспаға дайындаған: М.Ғұмарова,

Н.Смирнова). Өз кезеңінің талаптарына толық жауап бергенімен,
бұл басылымның бүгінгі күн талабы тұрғысынан толықтырар
тұстары жеткілікті еді. Құрастырушылар 1888 жылғы нұсқаны
алмай, 1903 жылғы Қазан басылымын жариялаған. 1888 жылғы

Қазан басылымындағы «кәпір», «орыс» этнонимдері кейінгіде
«қалмақ» болып өзгертілген. Кеңестік дәуірде жырдың алғашқы
нұсқасы «діни сөздер көбірек қолданылған» деп бағаланды.
Жырдың түрлі нұсқаларын халық ақындарынан, жыршы­

лардан жазып алу жұмысы жүйелі жүргізілді. 1941 жылы
Қазақстан Жазушылар Одағы Шашубай Қошқарбайұлын
Балқаштан арнайы шақырып алып, ақын өлеңдерін жазу
жұмысын

ұйымдастырды.
«Қамбар»
жырының
Шашу­

бай жырлаған нұсқасын С.Сейітов пен Ә.Тәжібаев сынды
әдебиетшілер жазып алып, 1942 жылы ақынның «Сөйле, Ша­
шеке» жинағында жариялаған. 1958 жылы ақпан айында Тіл
және әдебиет институтының халық творчествосы бөлімінің

бастығы академик М.О.Әуезовтің қолдауымен Қызылорда
облысындағы белгілі жырау Рахмет Мәзқожаевты институтқа
шақыртып алдырып, репертуарын тыңдап, білетін жырларын
жазып алады. О.Нұрмағамбетова мен М.Ғұмарова «Қамбар»,

«Көрұғлы» т.б. жырларды магнитофон таспасына түсіреді. Сон­
дай-ақ елдегі Құлзақ Амангелдин мен Келімбет Серғазиев сын­
ды жыршылардан эпостың Диваев нұсқасы жазылып алынды.
Томға енген жыр мәтіндері М.О.Әуезов атындағы Әдебиет

және өнер институты мен Орталық Ғылыми кітапхананың
қолжазба қорларында сақтаулы түпнұсқалардан дайындалды.
Батырлық жырларға арналған жинақтарда түсіп қалған немесе
қолжазбадан қате оқылған жыр жолдары мен жекелеген сөздер

түпнұсқа бойынша түзетіліп, мәтіндер бастапқы қалыпқа
келтірілді. Бұрын жарияланбаған мәтіндер қолжазбалардан еш
өзгертусіз берілді.
«Бабалар сөзі» сериясының негізгі ұстанымдарына сәйкес,

қырық үшінші том ғылыми қосымшалармен толықтырылды.
Ғылыми қосымшаларға томға енген мәтіндерге жазылған
түсініктемелер, сөздік, жер-су атаулары, мәтіндерде кездесе­
тін тарихи тұлғалар мен діни есімдерге арналған түсініктер,

эпостың жинаушылары мен оның жырлаушылары туралы де­
ректер, пайдаланылған әдебиеттер тізімі, орыс және ағылшын
тілдерінде жазылған түйін кірді.
Томның көлемі—26,0 б.т.

Бізден бұрын кім өткен?
Тоқсан түрлі ел өткен,
Үш жүз алпыс ер өткен,
Үш жүз алпыс кісі өткен.

Бірнешесі бек өткен,
Бірнешесі сопы өткен,
Бірнешесі бай өткен.
Һәрқайсысы уақытында

Жеті жұртты жебеп өткен.
Қаһарын салып қыс өткен,
Рақымын салып жаз өткен.
Оң қолына қайшы алып,

Сол қолына шаршы алып,
Кесте тартып қыз өткен.
Сонша мезгіл болғанда
Ноғайлыдан кім өткен?

Он сан ноғай бүлгенде,
Орманбет би өлгенде,
Он екі баулы өзбек,
Өзбек жұртта билеген

Әзімбай патша хан өткен,
Ақылға диқан дана өткен.
Әзімбай патша хан екен,
Ақылға диқан дана екен.

Әзімбай санат патшаның
Жеті ұлының ішінде
Он екі жасар Назымға,
Айттырып оны алуға

Қамбар баһадүрдің жыры
(С-Петербург, 1890)

батырлар  жыры
Көк етікті келмейді,
Көн етіктіге бермейді,
Әзімбаймен тетелес

Аршахан деген хан екен,
Ақылға диқан дана екен.
Бір күні ерте тұрады,
Беті-қолын жуады.

Нөкерін жиып алады,
Нөкеріне сөйлей қалады.
Сөйлегенде не дейді:

Әзімбай ханға баралы,
Оған ақыл салалы.
Обалды неге білмейді,
Дүниені және неге көрмейді,

Он [екі] жасар Назымды
Күйеуге неге бермейді?
Сонша мез[гіл] болғанда
[Аршахан] атқа мінеді,

Аңырайтып желеді.
Әзімбай ханның тұсына
Сөйлес қыла қалады.
Жұрт сағынған Әзімбай

Қадамды басып шығады,
Патшаның жүзін көреді.
Бозбаланы жинатад,
Алтын шатыр тіктіріп,

Алтынды көрпе жайдырып,
Бал қымызды құйдырып,
Сусынын әбден қандырып.
Сонда Әзімбай сөйлейді,

Жеке басың қол болсын.
Садаққа салған қырық кез оқ
Дұшпанға атсақ, мол болсын.

Алтынды бөркің басыңда,
Қырық нөкерің қасыңда,
Арша қалқа, саған жол болсын.

Ақылға диқан данамыз,
Дүниені неге көрмейсіз,
Он екі жасар Назымды
Күйеуге неге бермейсіз?

Бұ тіліңді алайын,
Халқыма жарды салайын,
Қойды баққан құл қалмай,
Ешкіні баққан шал қалмай,

Ақсақ, шошақ таз қалмай,
Мырза, сірә, хал қалмай,
Бәрін жиып алайын.
Сексен үйді тігейін,

Сексен бие сауайын.
Сексен саба толтырып,
Бал қымызды жияйын.
Он екі жасар Назымды

Бір сүйгені бар болса,
Қалың мал алмай берейін.
Сонша мезгіл болғанда
Жылқы ішіне барады,

Сегіз ат ұстап алады,
Сегіз жігітке береді,
Жұртына хабар салады.
Бұл хабарды есітіп,

[Әр] түндіктен жан қалмай,
Қатуланып қамданды,
Жұрт жиылып аттанды.
Бір жасармен бүлініп,

Ақсақ кетіп барады,
Бір аяғын ұзартып,
Аяғы ақсақ жағының
Үзеңгісін қысқартып,

батырлар  жыры
Ақ балдағы белінде,
Қу таяғы қолында,
Әзімбай ханға бармаққа,

Назымға көзін салмаққа,
Он екі жасар Назымды
Қалың бермей алмаққа.
Үкісін жандатып

Шекесіне жабысқан.
Жарамды біткен орыстың
Сырғанақ жылтыр мұздай ғып,
Құйқасын жеп тауысқан.

Арт жағына қараса,
Желкесінен бу шығып,
Маса, сона, көбелек пен
Шыбын-шіркей ду шағып,

Тамағы мен табаны
Арасынан су шығып,
Исін адам көргісіз,
Маңайына адам барғы[сыз],

Бүкіл итпен жектілер,
Таздар да кетіп барады,
Әзімбай ханға барғалы,
Назымға көзін салғалы,

Он екі жасар қыз Назымды
Қалың мал бермей [алғалы].
Және тағы жігіттер,
Бір жосықты адамдар,

Жегі мен құрт екеуі
Мұртына жабысқан,
Кеңсіріктен бергі жерінің
Әкесін қоймай тауысқан,

Шеміршегін жеп тастап,
Мұрны бітіп қалған соң,
Аузына таман ауысқан,
Екі беті бұлтиып,

Мұрындар[ын бір] тартып
Пұшықтар кетіп барады,

Әзімбай ханға бармаққа,
Назымға көзін салмаққа,
Он екі жасар қыз Назымды
Қалың бермей алмаққа.

Нағиынан сындар адамдар
Бір жеңінен май ағып,
Мұрынынан боқ ағып,
Байтебесін басып сүйретіп,

Құлдар да кетіп барады,
Он екі жасар қыз Назымды
Қалың мал бермей алғалы.
Бұ дүниеде құрысқан,

Ілгері жетпей тырысқан,
Өзінде тісі жоқ,
Анда адамның ісі жоқ,
Кемерін қосып тек жатпай,

Араз болған кісідей,
Бір-біріне сөз қатпай
Шалдар да кетіп барады,
Әзімбай ханға бармаққа,

Назымға көзін салмаққа,
Он екі жасар қыз Назымды
Қалың мал бермей алмаққа.
Бұ жосынға жоламай,

Құдайым ісін оңдағай.
Бір жағынан бөлініп,
Төрелер мен бозбала
Қатар түзеп жөнелді.

Барқыт камзол үстінде,
Кәмшаттан бөрік басында,
Жасауылдар қасында,
Қарбанады шалбар салақтап,

«Назым қайда, Құдай» деп,
Екі көзі алақтап,
Алтыннан сабы салақтап,
Астында мінген арғымақ

батырлар  жыры
Әсемдетіп ойнатып,
Сегіз өрме қамшымен
Бауырға соғып өкіртіп,

Қазулы жатқан арықтан
Арғымағын секіртіп,
«Назым сұлу қайда?» деп,
«Алсақ жанға пайда», деп,

«Мұндай тоты қайда!» деп,
Әзімбай ханға барғалы,
Назымға көзін салғалы,
Он екі жасар қыз Назымды

Алла қолға тигерсе,
Көптен жүрген кектерін
Бір минутта алғалы.
Бұ жиылған жамағат

Сексен үйге түседі,
Бал қымызды құяды,
Сексен бие сояды.
Сусыны әбден қанған соң,

Жұрт мас болып алған соң,
Араласын деп
Назымға хабар салады.
Сонша мезгіл болғанда

Пернеменен көрініп,
Құдай берген екі аяқ
Бір басуға ерініп,
Бойын балап керіліп,

Аузынан ішкен шекер бал
Кіндігінен көрініп,
Назым кетіп барады.
Сексен үйді аралап,

Төре менен мырзасын
Бәрін де көріп саралап,
Біріне көзін салмады,
Хабарына алмады,

Төрелер менен мырзалар,
Батыр менен шоралар
Әсте артынан қалмайды.
Етегін қыздың жалмай-дүр,

Сонда дағы жігіттер,
Назым сұлу апаңыз
Алды-артына көзін салмайды.
Атасының алдына

Назымжан барып зарлайды,
Зарлағанда не дейді:

Ат ұстап мінер адам жоқ,
Сонша жаман кісіге
Менің де іздер шамам жоқ.
Сонда атасы біледі.

Бір кісіні жаратпай,
Әуре болдың, дүние боқ.

Ақылы диқан ханымыз,
Бұ сөзіңе тұрмаймыз.
Ортаңыздан жар іздеп
Сәркардан болдым зар илеп,

Құр хандық болған секілді
Бүгін сойған малыңыз.
Жалғызың Назым мен болсам,
Әзімбай атам сен болсаң,

Назымның мұнда ісі жоқ.
Сексен үйдің ішінде
Өздігінен жол тауып,
Адамдық қылар кісі жоқ.

Әзімбай ханның алдына
Бір төлеңгіт келеді,
Қол қусырып сөйледі,
Сөйлегенде не деді:

Жолыңызға бек құрбан
2–167

батырлар  жыры
Малымыз бен жанымыз,
Сөзіме құлақ салыңыз.
Ақ өткелден ары өтсе,

Алты күндік жер өтсе,
Отыз үйлі обыр бар,
Тоқсан үйлі тобыр бар.
Отыз үйлі обырда,

Тоқсан үйлі тобырда
Айдарына малы жоқ,
Шайнарына майы жоқ,
Қара қасқа аттың күшімен,

Садағының ұшымен
Асырап жүрген ер Қамбар.
Тілегін аның Құдайым
Һәр заманда берген-дүр.

Мұңы бар нашар адамдар
Алыстан іздеп келгенлер.
Он екі жасар сол Қамбар,
Иманнан басқа не қам бар.

Патшадан артық басы бар,
Киік пенен құланнан
Осы күнде асы бар.
Жазғаны кедей демесең,

Мұнан артық адам жоқ.
Тез баршы деп айтуға
Менің сізге шамам жоқ.

Бұ тіліңе ермеймін,
Мақтаған Қамбарды көрмеймін.
Он екі жасар Назымды
Кедейге, тіпті, бермеймін.

Төлеңгіттің сөзіне
Назымжан құлақ салып тұр.
Бойы балқып, жігіттер,
Бір бәлеге қалып тұр.

Үйіне таман барып тұр,
Алтын сандық ашып тұр.

Меруерттен сызай* қолға алып,
Қамбарға хатты жазып тұр.
Шыдай алмай Назымжан,
Асық та болып, азып тұр.

Ханның басы қыркүйек
Қарашамен қауышты,
Абылай төре дауысты
Бір түбектің құланын

Атып бір алып, тауысты.
Атайын десе, құлан жоқ,
Құлан менен бұлан жоқ.

Мынау қымбат жасымды.
Тыныштықты алмай, дүние боқ,
Отыз үйлі обырдың,
Тоқсан үйлі тобырдың

Тілегін, Құдай, бермедің.
Зарланғанын, Жасаған,
Құдіретіңмен көр-сәна.
Біреуі аштан өлсе де,

Обалы менің мойныма,
Көзінің жасы зарланып,
Төгілер менің қойныма.
Бір түбектің құланы

Шыдамдектар батырыңның ойына**
Он сегіз мың ғаламды
Жасатқан сорлы мен бе едім?!
Түн ортасы болғанша

Төсектің үстінде
Көйгөй тартып жылайды-ау.
Таң алакеуім болғанда
Отқа байлаулы

Қара қасқа тұлпары
Жерді де тарпып тұрмайды.
* Түпнұсқада осылай берілген.
** Түпнұсқада осылай берілген.

батырлар  жыры
Қара қасқа [атқа] мінеді,
«Иә, Құдай!» деп жөнелді,
Ұршық майы бұлтылдап,

Тұяқтан оты жарқылдап,
Бөкендей шаңы бұрқылдап,
Шақпақ оты жарқылдап,
Найзаның ұшы жарқылдап,

Азулары жарқылдап,
Ауыздықпен алысып,
Ұшқан құспен жарысып,
Алты қырдан өтіп тұр.

Алты күндік жер екен,
Күн шығардың алдында
Ақ өткелге жетіп тұр.
Алтынды бөркі басында,

Қырық нөкер қыз қасында,
Алтын шәйнек қолында,
Дәретке Назым келіп тұр.
Келе жатқан Қамбарды

Назым апам көріп тұр,
Оның Қамбар екенін
Тұлғасынан біліп тұр.
Ақ өткелден өтеді,

Көрініп тұрған Назымға
Бір қайырылмай кетіп тұр.
Сонда апай сөйлейді,
Сөйлегенде не дейді:

Қара атыңның мойнында
Өкпе-бауыр жал бар-ау,
Біздікіне түсе кет.
Қант пен мейіз шай бар-ау,

Сен жегендей май бар-ау,
Дәмі тәтті бал бар-ау,
Бір кісіні күткендей,
Аллаға шүкір, жай бар-ау.

Қамбар құлақ салмады,
Бұрылып оған бармады.
Барайын деп көңіл қылса да,
Артында қалған,

Асырап жүрген жамағат,
Асырап жүрген бейшаралар зарлайды.
Олардың аштығы
Қамбардың есінен қалмайды,

Сөйтіп жөней береді.
Қамбардан күдер үзген соң,
Үйіне Назым барып тұр,
Ғазын оқып алып тұр.

Жеті ағасының қатынын,
Жетеуін бірдей шақырып,
Алтынды айна қолға алып,
Өз көркіне өзінің

Есі кетіп ауып тұр.
Кіші бесін болғанда
Алпыс құлан астында,
Тоқсан құлан жанында,

Келеді Қамбар ыстықтап,
Астындағы қара аты
Азуын басып алақтап.
Келе жатқан Қамбарды

Апай көріп жүгіріп,
Ақ өткелдің аузында
Алтын шатыр келтіріп,
Алтын көрпе жайдырып,

Бал қымызды құйдырып,
Жібектен өрмек құрдырып,
Назым апам келіп тұр.
Қамбар жақын келген соң,

Қамбарға апам сөйлейді,
Сөйлегенде не дейді:

батырлар  жыры
Өкпе-бауыр, жал бар-ау,
Біздікіне түсе кет.
Қант пен мейіз, шай бар-ау,

Дәмі тәтті бал бар-ау,
Бір кісіні күткендей,
Аллаға шүкір, жай бар-ау.
Жалаңбұт өскен заңғар-ау,

Батыр да болсаң жаным сен,
Бұ сөзімнің ақырын
Ақылың салып аңғар-ау.
Үстіңде бүгін жарғағың,

Бұтыңда бүгін шалбарың,
Қайырылмасаң, қайырылма,
Бір қайырылар күн бар-ау.
Сен кедейге сақтаулы

Ақ төсімнің үстінде
Жан тимеген жай бар-ау.
Қайырылып бермен кел, кедей,
Жүзімді, кедей, көр, кедей.

Қаламменен жазылған
Қарақат көзді қасым көр.
Қолыңа майда етпесе,
Жібекті көр де, шашым көр.

Алтыннан соққан зер көрдің
Түймесін көр де, басым көр,
Меруетті көр де, тісім көр.
Алтынды шатыр ішінде

Ғажаптап көрген ісім көр.
[Жер] үстіне қар жауса,
Қарды көр де, етім көр.
Қар үстіне қан тамса,

Қанды көр де, бетім көр.
Қайырылып Қамбар келеді,
«Қарашы, әне, хайласын,
Келетұғын жолыма

Өрмек құрып тоқтатып,
Кедейлерге жоқтатып,

Әзәзіл боп бұ жерде
Азғыруға тұрғанын.
Мен бүйтейін бұған»,—деп
Қолына алды қылышын.

Тоғыз құлаш өрмегін,
Жібектен қылған ермегін
Семсермен турап салады.
Қырға таман барады,

Он екі жасар сен, Назым.
Жас басыңнан жар іздеп,
Күдерің менен үз, Назым.
Мені неге шақырдың,

Мырзаға тисең болмай ма,
Мырзалар сені алмай ма?!
Мен кедейге тигенмен
Не табарсың, бейшара!

Алтынды шатыр менде жоқ,
Мамықтан төсек менде жоқ,
Алтынды көрпе менде жоқ,
Ақ орда үй менде жоқ.

Қорлықпен өтер күніңіз,
Босағамда отырып,
Құлан менен бұланның
Сирағын жиып өлерсіз.

Сандық ашқан кілтісің.
Ақылың бар ма деуші едім,
Неткен ақымақ жігітсің,
Көңілің маған толмай ма,

Жаманды Құдай оңдай ма?!
Алтынды шатыр нетейін,
Мамық төсек нетейін,
Алтынды көрпе нетейін.

Босағаңда отырып,
Атып келген құланның

батырлар  жыры
Өкпесі мен бауырын жеп,
Сорпасын ішіп өтейін.
Сонда Қамбар сөйлейді,

Азырақ сабыр қыла тұр.
Аузы кәпір демесең,
Мақия деген хан еді,
Ақылға диқан хан еді.

Өзі билеген жұртынан
Көп ел іздеп аралап,
Қыз таппай жүр еді.
Сонша мезгіл болғанда

Бұ жол сені есітіп,
Он екі мың қол жиып,
Екі мың ләшкер көп жиып,
Жұртыңды сенің қорқытып,

Сені тартып алуға
Әзімбай ханға келер ол
Сонда жұртың сасқанда,
Хабарды жұртың бір берер.

Сол хабармен аттанып
Желе бір жортып келермін,
Он екі мың ләшкердің
Сыбағасын берермін.

Бәтуа болса, Назым жан,
Сол мезгілде көрермін.
Сөйтіп, Қамбар кетеді,
Назымға тоқтау түседі.

Жүз отыз құлан теңдеулі
Ауырламай тұрғаны
Желе де басып барады.
Алдынан қашқан түлкіні

Соғып та алып жүреді.
Сонша мезгіл болғанда
Мақия деген хан екен,

Ақылға диқан хан екен,
Кәпір деген жұртынан
Қыз жаратпай жүр екен.
Жаратқан соң, ағалар,

Құдайым берер әсіпті,
Жас балаға шабарлар
Қыла-дүр кім бесікті.
Ноғайлының жұртында

Назымжан бар деп естіпті.
Он екі мың қол алды,
Екі мың түйе пұл алды.
Сонша мың ләшкер кәпірлер

Ноғайға таман жол алды,
Қару-құрау мол алды.
Аттанып жатқан мезгілде
Келменбет деген кәпірдің

Шешені бірге жол алды,
Мақия ханға сөйледі,
Сөйлегенде не деді:

Ғақылға диқан данамыз,
Жолыңызға бек құрбан
Малымыз бенен жанымыз.
Қырық қара көк атпенен

Бес түйеге діллә артып,
Жолдаспенен барыңыз.
Әзімбай ғаріп барайын,
Қырық қара көк ат пенен

Бес түйеге артқан ділләні
Қарғыбау үшін берейін.
Қанша қалың мал керек,
Есептеп хатқа салайын.

Ел арасын жау қылман,
Татулықпен алайын.
Келменбеттің айтқанын
Ханы қабыл көреді.

Сұрағанның бәрін де
Заманда тауып береді.

батырлар  жыры
Аралары бұлардың
Қырық алты күндік жол екен,
Отыз бес күнде келеді.

Ордасының тұсынан
Сөйлес қыла қалады.
Жұрт сағынған Әзімбай
Қадам басып шығады.

Алтын шатыр тіктіріп,
Алтын көрпе жайдырып,
Бал қымызын құйдырып,
Сусыны әбден қанған соң,

Мас боп бұлар алған соң,
Әзімбай ханың сөйледі:

Жеке басың қол болсын.
Садағыңа салған қырық кез оқ
Кәпірге атсаң мол болсын.
Сапар қылып жүріпсіз,

Батыр, саған жол болсын.
Қай патшаның ұлысың,
Қай шарбағының гүлісің,
Қай мәнзелден боларсың,

Қанша жерге барарсың?
Келменбет сонда сөйледі:

Сөзіме құлақ салыңыз,
Айтқаныма наныңыз,
Бізді бір қабыл алыңыз.
Мақия деген хан еді,

Нәсілі кәпір демесең,
Өзіңдей-ақ хан еді.
Өз билеген жұртынан
Қыз жаратпай жүр еді.

Имансыз адам дүниеде
Көп күнәні жиыпты,
Кеудесіне мұндардың
Шайтан лағин ұйыпты.

Назым сұлу қызыңыз
Құлағына ұйыпты.
Асық болып байғұстың
Жүрегі жанып-күйіпті.

Сол себептен, тақсыр хан,
Біразырақ тартұрмын.
Келменбет сынды құлыңыз,
Жарлығыңызға ынтық боп,

Бұ бейшара құлыңыз
Қол қусырып тұрыпты.
Бұ көрінген асылды
Қарғыбау үшін алыңыз.

Артыңдағы қалың мал
Есептеп хатқа салыңыз,
Әміріңізше, тақсыр хан,
Біздің бір қолдан алыңыз.

Жөні болса сонан соң,
Назым бір сұлу қызыңды
Мақия ханға беріңіз.
Жұрт билеген Әзімбай

Дүние малға қыз жығып,
Көңлі кетті бұзылып.

Құдайдың бұ да пендесі,
Осынша малды алайын,
Назымды бұған берейін.
Бұ сөйлескен кеңесін

Әзімбай ханның кенжесі
Алшора сұлтан есітті.
Қатуланды, қаттанды,
Қаһарланып аттанды,

Арғымағын мінеді,
Сақырлатып оқ тартып
Шатырға жетіп келеді.
Қаһарланып Алшора

Ақылдаспай не дейсің?!
Ортада жалғыз Назымды
Кәпірге неге теңейсің.
Мұсылмандық жоқ болса,

Өз басыңда ерік болса,
Бұлайша неге сөйлейсің?!
Сақалың күзеп алайын,
Алжыған берсек, не дейсің?!

Жеке басың қол болсын.
Садаққа салған қырық кез оқ
Кәпірге атсаң мол болсын.
Мұнда келіп түскен құл,

Көңілің сенің өскен құл,
Келменбет, саған жол болсын.
Келменбет тұрып сөйледі:

Құрмандығың сой, бала,
Назым бір сынды сұлуды
Мақия ханға бер, бала.
Әгар шынды бермесең,

Он екі мың қол келер,
Сонша әскер мол келер,
Аламын деп сол келер,
Өзіңді ұстап алар ол,

Жас теріге салар ол.
Сені де бүйтіп қойған соң,
Ардақтаған аруыңды
Назым бір сынды зарлыңды

Тегін де олжа қылар сол.
Ат көтіне мінгізіп,
Зорлықпенен алар сол.
Алшора сынды батырың

Бұл сөзіне күйінді,
Етек-жеңін жиынды.

Бұ сөзіңе ермеймін,
Айтқаныңа көнбеймін.
Қатты соғыс қылмастан,
Күйеу демен жаным барында,

Кәпірге, тіпті, бермеймін.
Садағына қол салды,
Қозы жауырын оқ алды.
Келменбетке жар болған

Қырық жолдасын көрген соң,
Сыбағалы оқтарын
Аямай-ақ береді,
Алшора сынды батырың

Келменбетке таман келеді.
«Бермен келші сен, құл» деп,
Құлағын кесіп алады.

Тоқты мен қошқар садаға,
Басқа келген бәледен
Құлақ-мұрын садаға.
Маған жетер атағы,

Мақияға сәлем де:
Оған деген сақтаулы,
Қамбарым бар мақтаулы,
Құдайым өзі жақтаулы.

Келменбет сынды шешенің
Адамдарға таң болып,
Бір пормылы жан болып,
Тұла бойы қан болып,

Қарқ-қарқ күліп жөнелді.
Жолындағы дариядан
Жердей басып өтеді,
Қысылғаны сол құрлы.

Кіші бесін болғанда
Мақия ханға жетеді.
Мақия сынды ханыңның

батырлар  жыры
Алдында тұрып сөйледі-ау,
Сөйлегенде не дейді.
Құлағы жоқ, мұрны жоқ

Келменбетті көрді де,
Мақия сөйлей қалады:

Ақылың кеткен есерім,
Барма десем болмадың,
Өз сөзіңді оңдадың,
Құлақ-мұрның көрмедім,

Тонау берген, Келменбет,
Әзімбай ханға бардың ба,
Жібергенім бердің бе?
Оны тағы азсынып,

Қырық кісімді бердің бе?
Аузыңнан жеңіліп,
Ұялмастан тағы да
Саңырайып келдің бе?

Мұның бәрі салауат,
Кешу болсын, Келменбет,
Назымжанның, дүния,
Алтын жүзін көрдің бе?

Қуанып көңілің тасыған соң,
Көрімдік үшін Назымға
Құлақ-мұрның бердің бе?
Аузыңнан жеңіліп

Ғақылың жоқ ханымыз,
Жолыңызға құрмандық,
Шапса аулақ малымыз,
Құлағым мен мұрнымның

Кегін сонан алыңыз,
Шеру тартып барыңыз,
Біле білсең, тақсыр хан,
Бұл өзіңнің арыңыз.

Сонша мезгіл болғанда
Мақия сынды ханыңыз

Қатуланды, қаттанды,
Әскер тартып аттанды,
Келменбеттің қасына
Мақия патша келеді,

Сондай қатты желеді.
Үлкендіктен пайда жоқ,
Аламын деп ойлайды.
Бір Құдайдан болмаса,

Кәпірдің көңлі сондай-ды.
Тәуекел қылмай Назымды
Аламын деп келеді.
Көпініп мұндар барсаң да,

Сазаңды Қамбар береді.
Саулап жетіп келеді,
Әзімбай ханның еліне.
Түстік жерге түседі,

Шатырларын тігеді.
Патшаға елші жіберді,
Жібергенде не дейді:

Баршасы кетсін салауат,
Келменбеттің қырық жігіт,
Бұлар тағы жоқтаусыз.
Елшіге қылған қорлығың,

Келменбетке қылған зорлығың,
Болсын сізге кектеусіз.
Қанша қалың мал керек,
Есептеп бәрін алыңыз.

Бермек болсаң Назымды,
Жауабын жылдам беріңіз.
Бермеймін деп шалқайсаң,
Бүлінеді еліңіз.

Біз елшіні көріңіз,
Жауабын жылдам беріңіз.
Алақтады, қысылды,
Әзімбай жаман исенді,

батырлар  жыры
Сасып қорқып тұрғанда
Аршахан мен Алшора
Екеуі жетіп келеді,

Сөзіме құлақ салыңыз,
Он екі күн өткенше
Аял сұрап алыңыз.
Жұртыңа хабар салыңыз,

Ақылмен айла қылыңыз.
Әзімбай хан түсінді
Бұ жауаптың тегіне.
Құлақ салшы, жамағат,

Мақия сынды ханыңа
Менен сәлем айтыңыз,
Жұртымды жиып алайын,
Күйеудің келген көп қосшы,

Жалғыз шамам келмейді,
Күтіп оны аларға.
Бәтуа болса Назымды
Мереке қылып берейін,

Нәсіп болса Құдайдан,
Күйеудің жүзін көрейін.
Енді сіздер қайтыңыз,
Бұ сөзімді айтыңыз.

Елші қайтып барады,
Естіп білген сөздерін
Мақияға айта қалады.
Әзімбай айтқан жауабы

Кәпірге сондай жарлады.
Он [екі] күн кеңдікке
Тоқтап енді қалады.
Елшілер қайтып кеткен соң,

Он алты ат ұстап алады.
Сегіз биге мінгізіп,
Қамбарға хабар салады.
Тәуекел қылып Құдайға,

Сегіз би кетіп барады.
Құдіретімен Құдайдың,
Аңда жүрген Қамбарға
Душарласа қалады.

Сәлем беріп билерің
Амандасып алады.
Есендік сұрап болған соң,
Сегіз биге сөйледі,

Жеке де басың қол болсын,
Садаққа салған қырық кез оқ
Кәпірге атсаң мол болсын.
Атың жалы жығыңқы,

Көп шабулар көргендей.
Қабақтарың қатыңқы,
Түн ұйқысын бөлгендей.
Қарның жуан қабақтай,

Балтырың жуан табақтай,
Батырлар, сізге жол болсын.

Мұңымыз көп, көр, Қамбар.
Әзімбай сынды хан еді,
Ақылға диқан дана еді,
Назым да атты патшаның

Жалғыз қызы бар еді,
Бәтуа болса сізлерге
Беремін деп жүріпті.
Бұ күн болған кебімді,

Батыр Қамбар, көр енді.
Кәпір жұрттың патшасы
Мақия деген хан келді,
Он екі мың қол келді,

батырлар  жыры
Аламын деп сол келді.
Сізге келген бір хабар,
Арашалар жол келді.

Мұсылманның баласын
Кіріптар қылмай кәпірге,
Айырып та алар жөн келді.
Өз ойымен хандар елшілерге теңепті.

Жәрдем сұрап ханыңыз
Бізді сізге жіберді.

Кімді алмас қара жер.
Кәпірдің қылған қорлыққа
Шыдай алмас бір де ер.
Он екі күн болғанда,

Билер, мені онда көр.
Отыз үйлі обырға,
Тоқсан да үйлі тобырға
Азық жиып берейін.

Бұйрық болса Алладан
Ізлеп келген көп қолдың
Әуселесін көрейін.
Жамандық істеп, Қамбардың

Нәпсі көңлін иітіпті.
Атысуға керек деп
Қорғасыннан оқты құйыпты.
Оғын құйып болған соң,

Алты күн дамыл көрместен,
Отыз үйлі обырға,
Тоқсан үйлі тобырға
Бір айлық азық жиыпты.

Алты күн атын семіртіп,
Босағасын кеміртіп,
Аттанып ерттеп тұрғанда
Шешесі келіп сөйлейді,

Садағыңа салған қырық кез оқ
Кәпірге атсаң мол болсын.
Алты күн болды, шырағым,
Бұзылып тұрған ойың бар,

Сапар қылар жолың бар,
Жалғызым, саған жол болсын.
Сонда Қамбар сөйлепті:

Ақылға диқан жан еді.
Әзімбай ханның қолында
Болмай кеткен бір асыл,
Жалғыз қызы бар еді.

Кедей деп мені қорламай,
Бермек болып жүр еді.
Он екі мың қол келді,
Екі мың әскер жол келді,

Мақия ханы бастық боп,
Аламын деп сол келді.
Бұйрық болса келуінің
Лұқсат етсең барайын,

Кіріптар етпей кәпірге,
Айырып алып қалайын,
Түгел майдан салайын.
Иә, Расул Алла, Жаратқан

Есіркесең шыдайын.
Һәрне болған әміріңе
Ыриза болып шыдайын.
Рұқсат қылсаң, шешеке,

Жылдамырақ барайын.
Сонда апасы зарланды:

Бұ сөзіңді аңғардым.
Көре алмасам дүниеде
Күйігіңмен зарландым.
Алтыннан қылған тіректей

Кәуһар қылсам керек-ті.
Күміс қанат үйректей

батырлар  жыры
Қабыл көрсем керектей.
Арқадағы андыздай,
Жұпардағы құндыздай,

Ерте туып, кеш батқан
Өмір зая жұлдыздай.
Өзің берген жалғызды-ай
Аманат қостым, Құдайым,

Туғаннан асыл жиекердім
Дүниесінің жайын билердім,
Өзің берген жалғызды
Аманат қосып жібердім.

Жалғызым өлсе, жаманат,
Зарланып қалар жамағат.
Өзің берген жалғызды-ай
Өзіңе қостым аманат.

Масаты кілем жаба алман,
Жалғызым, сенен айырылсам,
Әуара болмай оңалман.
Бір қасқа қаның торсыққа

Құй дағы, жалғыз, жүре бер.
Үйде отырып өлсең де,
Жаныңа қорған бола алман.
Атына мініп тұрды да:

Анау молтақ көрінген
Бәйтерекке барғайсың,
Ат басындай түбіне
Алтын тығып қойғанмын,

Алтынды қазып алғайсың,
Обыр менен тобырға
Тамақ қылып бергейсің.
Ғаріптердің, шешеке,

Көңілін аулап жүргейсің.
Қара атына мінеді,
«Иә, Алла» деп жөнелді.
Тобық майы бұлтылдап,

Шақпақ оты шақылдап,
Найзаның ұшы жарқылдап,
Азулары шықырлап,
Ауыздыққа қарысып,

Ұшқан құспен жарысып,
Алты қырдан асып тұр,
Кәпірді бейнет басып тұр.
Ұлы бесін болғанда

Ақ өткелге жетіп тұр.
Алтын шатыр тігулі,
Алтыннан көрпе жаюлы,
Бал қымызға құюлы,

Назым апай күтіп тұр.
Ат үстінен Қамбардың
Аузынан сүйіп атыр.
Мұнараның басында

Түстік жерде Келменбет
Мұның бәрін көріп тұр.
Сонша мезгіл болғанда,
Келменбет шешен біліп тұр.

Кедейден шыққан Қамбардың
Ер екенін көріп тұр.
Сол заманда Келменбет
Өзіне-өзі айтып тұр.

«Туғанымда анадан,
Мұсылман едім мен жастан,
Өзіме серік аз болып,
Мен дінім бұздым әу бастан.

Айналайын Құдайға,
Жолықтырған Қамбарды.
Құлшылық қылып бағайын,
Мұхаммедтің алдына

Иманды болып барайын,
Енді бір хайла ойлайын,
Қамбарымды өлтіртпей,
Бір қасық қанын тілейін.

батырлар  жыры
Мақияны һәлак қылайын.
Кәпірге қызмет қылғанша,
Қаңғырып жүріп өлейін.

Екі де шердің алысқан
Майдандарын көрейін.
Әгар Қамбар жеңілсе,
Мен де артынан өлейін».

Құлақ салып қараңыз
Келменбет сынды батырға,
Иманды жанға айып емес,
Дозаққа күйіп жанарға.

Қамбар ханға бар бітер
Қара атын байлап шатырға.
Жаман көзбен қарады
Шалқасынан жатқан кәпірге.

Көзі көзге түскен соң,
Мақия қорқып сөйледі.

Арақ ішкен мас бала,
Күшің жеткен кісінің
Жандарына қас бала,
Біз сықылды батырға

Даярлап қойған ас бала,
Он екі күн болғанша,
Нағып келмей жатырсың?
Қорыққаның сонан белгілі,

Неғылған жаман батырсың!
Түсіңнен сенің белгілі,
Қорқып келіп отырсың.
Ашуым менің келіп тұр,

Айыптама мені сен,
Өз сөзіңнен тұтылсаң.
Келе жатқан жолымда
Атым менің аруда.

Мақия ханды көрген соң,
Көңілім менің жаруда.
Бір Алла деген адамның
Кеудесіне иман даруда.

Сізді іздеп үйден шыққалы
Он екі күн болыпты.
Шыққан күні түс көрдім,
Жібектен баулы құс көрдім.

Үш күнді текке жіберіп,
Тоғыз күннің ішінде
Таң қалғандай іс көрдім.
Жаңғалақ адам тұрады

Ақылынан адасып.
Жақсыға айтқан һәр сөзім
Жерде қалмас адасып.
Бір қаршыға қаз іліп,

Жапалақпен екеуі
Жатыр екен таласып.
Бұйрық болса, тақсыр хан,
Дидарын сұлу көресің.

Үш күн ойлап солардың
Әзер бердім төресін.

Дидарымды көресің,
Қалай бердің төресін?

Сенің күнде ілгенің қаз еді,
Жапалақ байғұс нашардың
Ілер құсы аз еді.
Бұ себеппен, тақсыр хан,

Ұялсаң, шығар ащы тер.
Алты күн өтіп кетті енді,
Қалған күнді сөйлей бер.

батырлар  жыры
Бүлкілдеген бүйрекке
Бүлдіршігі шығар көйлекке.
Қарға жатыр таласып

Қорлықты менен көрерсің,
Қалайша бердің төресін?

Шыққанымда Аллаға,
Жолда жатқан бақпадым
Алтын-күміс олжаға.
Үш күн ойлап, тақсыр хан,

Лашындағы үйректі
Алып бердім қарғаға.

Жаман көзбен қарайсың.
Ерік өзіңде бар болса,
Алла Тағ[Алла] жар болса,
Нелікке тым-ақ жарайсың.

Ораза қаза қылсаңыз,
Жаныңның таптың сауабын.
Тоғыз күнді өткіздің,
Үш күннің берші жауабын.

Мойнына таққан дуамын.
Дұшманым қорқып қашқан соң,
Артынан сондай қуамын.
Құлақ салып құп тыңда,

Мен берейін жауабын.
Олай бар да, бұлай бар,
Алдыңда қалың ноғай бар.
Өтірікті айтсаң да,

Табатұғын Құдай бар.
Таласқан екен бір байғыз
Сұңқардың ілген қуына,
Жасаған Ием жар болар

Үш күн ойлап, тақсыр хан,
Сұңқардың қуын әпердім
Нашар туған байғызға.
Батырдан сауға дегенмін,

Не боларсың жегенмен.
Шабыт қылсаң тағы да,
Ілерсің қуды дегенмін.
Кәпір ханы Мақия

..... салып төсекті
Надандығың білермін
Күлмесең де сен өзің,
Ұқсатып өзім күлермін.

Дұшпанның салған бәлесін,
Тәуір көрдім сөзіңді,
Ақырын қара көзіңді,
Қаршыға болып біз тұрмыз,

Жапалақ қылдың өзіңді.
Атама Қамбар атыңды,
Он екідегі жасыңда
Лашынға теңедің

Менің мынау басымды.
Қаттырақ-қаттырақ сөйледің,
Сыйламадың жасымды.
Қарға болдың, байғұсым,

Әжептәуір басыңды,
Мен аяймын жасыңды.
Аямасам жасыңды,
Алар едім басыңды.

Сені көріп кенелдік
Қу ілген сұңқар біз болып.
Бақытың бар немесің,
Байлана бердің кез болып,

Байғызбын деп сөз болып.
Еркектікті бастайын,
Бұ сөзіңнен аспайын.
Үлкендік қылсам, Қамбарым,

батырлар  жыры
Соғысудан қашпайын.
Үндемесең, батырым,
Мен қайтемін бұ қызды,

Бұйрық болса, сен-ақ ал.
Тәуекел қылып қайтамын,
Әзімбай ханға айтамын.
Қамбар деген кедейің

Тілеп алды қызыңды.
Мен тастадым, Әзімбай,
Әуелгі айтқан сөзімді.
Енді сүзбен көзімді,

Батыр білдім өзіңді.
Сонда Қамбар сөйледі:

Бір сенің айтқан сөзіңді,
Ұрамын ба көзіңді.
Хан жарағы бір деген,
Екеу қылып айтпасаң,

Атқа мініп келген соң,
Қас ақсүйек болсаң сен,
Соғыспай Қамбармен,
Қатын болып қайтпасаң,

Қорлаған, хан, сөзіңді
Ұмытпа бәлем, Мақия,
Қамбар ояр көзіңді,
Енді есітпен сөзіңді.

Ашуланып ақырып,
Қамбар атқа мінеді.
Мұны Мақия көреді,
Иттен жаман үреді.

Сонша мезгіл болғанда
«Жекпе-жек» деп Қамбар келеді,
Шыдай алмай Мақия хан
Атқа мініп келеді,

Қарсыласып тұрады,
Адырнасын құрады,
Кезектерін сұрады.

Қара қасқа атқа тіл бітті,
Мақия тұр көл бетті.
Ат айтады Қамбарға:

Әуелгі ату кезекті
Үшке шейін атуға
Мақия ханға бергейсің.
Кезекті Қамбар береді.

Қарсы қарап тұрады.
Мақия хан со жерде
Садағына қол салып,
Қолын [жаман] мол салып,

Қалмақ ердің қасы деп,
Дәл жүректің басы деп,
Өлер жерің осы деп,
Толғап-толғап ұрады,

Құдайым оған бұрады.
Әуелгі оғын тартқанда,
Айналайын қара ат
Жүресінен жата қалады.

Мақияның тартқан ол оғы
Үстімен кетіп қалады.
Екінші оғын тартқанда,
Бұған шейін қара ат

Тұрымтайдай бұлтылдап,
Нажағайдай жалтылдап,
Өнер қылып қалады.
Үшінші оғын тартқанда,

Бозторғай боп аспанға
Шырылдап қара ат шығады,
Астымен өтіп кетеді.
Төртіншіге келгенде

Қамбарға кезек береді.
Садағына қол салды,
Қолын жаман мол салды,
Қозы жауырын оқ алды.

батырлар  жыры
Қалмақ ердің қасы деп,
Қақ жүректің басы деп,
Керегі саған осы деп,

Толғап бір толғап ұрады.
Тартқанына шыдамай
Қара ат жата қалады.
Жатқан аттың үстінде

Батырың айғай салады.
Мақтанған Мақия ханыңның
Кеудесі кетіп барады,
Бөксесі тұрып қалады.

Мақия хан өліп қалған соң,
Он екі мың кәпірге
Қамбар ойын салады.
Сонша мезгіл болғанда

Көрген екен Келменбет пен Алшора,
Алшора кірді бір жақтан,
Келменбет кірді бір жақтан,
Кәпірге ойын салып жүр.

Шашынан ұстап иттердің
Басын жұлып алып жүр,
Қамбар сынды батырың
Қарын қанға малып тұр.

[Мұ]нараның басында
Назым да сұлу апаңыз
Соның бәрін көріп тұр,
Құдайға шүкір қылып тұр.

Қаріп пенен қасірге
Шақыртып алып қасына,
Қамбар батыр үшін деп,
Алтын-күміс беріп тұр.

Он екі мың көп кәпір
Бәрін қырып салған соң,
Үсті-басы қан болып,
Әзімбай ханға барып тұр.

Сөзіме құлақ салыңыз.
Он екі мың кәпірді,
Мақия хан бастық қып,
Жалғыз өзім мұқаттым.

Мінеки, қалың малыңыз,
Күйеулікке қолқа, біліңіз.
Біз де Құдай құлымыз,
Толды ма екен пұлымыз.

Отыз үйлі обырым,
Қырық үйлі тобырым
Аштан өліп барады.
Бермек болсаң қызыңды,

Жөнелту қамын қылыңыз.
Сонда Әзімбай хан ием,
Ақылы жоқ хан ием
Жөнсіз сөзді сөйледі,

Бұ тіліңе ермеймін,
Тіпті сені көрмеймін.
Назым да сынды жалғызым,
Жалаңқия, саған бермеймін.

Отыз үйлі обырың,
Тоқсан үйлі тобырың
Айдарына малы жоқ,
Шайнарына малы жоқ.

Оны күтіп тұрғандай
Назымжанның жайы жоқ.
Сол арада сөйледі
Алшора мен Арша хан:

Көкжал туған Қамбарым,
Мұның артын аңғарың,
Ақылы жоқ Әзімбай немені
Ыстығының Қамбардың

Үстегінің барымда
Пайғамбардың күйеуі

батырлар  жыры
Не малы бар сидырның.
Қызығы бар ма, жігіттер,
Мәрт болмағаны байлардың.

Түспедің ғой парыңа.
Сынап айтқан сөзіме,
Қатты айттыңдар көзіме.
Мен ұйыдым сөзіңе,

Арша хан, бердім мен саған,
Не қаласаң өзіңе,
Қызық көрсет көзіме.
Ыриза бол сөзіме,

Отауын көрсет көзіме.
Сол арада Арша хан
Қамбарды ертіп алады,
Отауға таман барады.

Әзімбайым жарады,
Түсіп жатқан Қамбарға
Назым апаң қарады.
Жиылып тұрған билерге

Қыз күйеуі жарады.
Жеңгелері жиылып
Назыммен бірге барады.
Амандасып жеңгелер

Үйлеріне тарады.
Батыр Қамбар қасында
Назым апаң қалады.
Бір-бірінен ғашықтар

Тілектерін алады.
Ханның елі жиылып
Тойын қыла қалады.
.............................

Отыз күн ойын өткізіп,
Қырық күн тойын өткізіп.
Мың түйеге жүк артып,
Жүз түйеге алтын мен ділдә артып,

Құл-құтанын бірге артып,
Ырғап-жырғап жөнелтті.
Байларға Қамбарды
Назым апаң теңгертті.

Үш күншілік қалғанда
Күйеу жөнін қылған боп
Алдында бұрын барыпты.
Жиып берген құланның

Һәр үйінде, жігіттер,
Бір-бір саннан қалыпты.
Кейін қалған Назымың
Үш күннен соң келіпті.

Жылқыдан айғыр сойдырып,
Ұлы тойды қылыпты.
Отыз үйлі обырға,
Тоқсан үйлі тобырға

Киіт үшін Қамбарың
Бір түйеден беріпті.
Аң аулаудан Қамбарың
Өзін сайып алып тұр.

Отыз үйлі обырлар,
Тоқсан үйлі тобырлар
Үй бар жүр-жүр деп
Жылқыны айдап салып тұр,

Қылығына қанып тұр.
Өтірік емес, кісілер,
Осы сөзім анық-дүр.
Мейлінше қанып тұр,

Мұны есіткен жақсылар,
Асық болмақ турасын
Ойларынан шығармай,
Көңіліңе салып тұр.

Халің келген сұлулар,
Бозбаланы есіңе алып тұр.
Оқытқушы жамағат,
Көңілің болса білмекке

батырлар  жыры
Жауһар деген тасыңыз—
Барша тастың анасы.
Керей менен Уақтың

Жұға деген жұртыңыз—
Уақтың ноқта ағасы,
Ер Қамбар—соның атасы.
Назым да сұлу апаңыз—

Олардың болған анасы.
Кешегі өткен ер Көкше—
Екеуінің баласы.
Бұл өлеңнің ішінде

Артық сөзі бар болса,
Маған қойма жаласын.
Қашық қылғын, Құдайым,
Шайтан деген бәлесін.

Сөйле десең біздерге,
Не сөйлейін сіздерге.
Көп те сөзім жоқ еді,
Айтпайды бойым кездерге.

Қаратаудың үлкені,
Сөйле десең сөзімді,
Қызыл жібек қырмызы,
Олар да қалар бір күні.

Ақ төстерін аңқытып,
Аққу қайтар бір күні.
Қызыл турам дәм болса,
Аямайды қарындас

Қырық күн шілде жаз күні.
Кімнің малы бар болса,
Қызығын көрер аз күні.
Бұрынғы өткен заманда

Ер Қамбар деген бар екен,
Әзімбай деген бай екен,
Солардан қалған сөзімді,
Он хан үйлі оят бар,

Қырық сан үйлі қыят бар,
Алпыс үйлі арғын бар,
Жетпіс үйлі жебір бар,
Тоқсан үйлі тобыр бар,

Он сегізде жасы бар,
Жалғыз туған басы бар,
Алалға қара дегенде,
Қара тұлпар аты бар,

Қисса Қамбар
(Қазан, 1888)
4–167

батырлар  жыры
Әуелі Құдай себепші
Соның бәрін асыраған,
Қамбар деген бір ер бар.

Құлағыңды салыңдар,
Сол уақытта ноғайда
Әзімбай деген бай болған,
Төрт түлікке сай болған.

Ішкендерін сұрасаң,
Шекер менен бал, шай болған.
Байлығы шалқар көл еді,
Көп ноғайдың биі еді.

Алты ұғлы бар еді,
Бәрі бірдей бөрі еді.
Кіші ұғылын сұрасаң,
Алшыораз мырза дер еді.

Алты ұғлының ішінде
Хор қызындай пішінді,
Назым атты жалғыз қыз
Алты ұғлымен тең еді.

Алтын күйме ішінде
Ақ сұңқар құстай толады.
Жауған қардан ақ қылды
Қыз Назымның еттерін.

Адам пенде көрмеген
Пердесін ашып беттерін.
Еш пендеге айтпаған
Ғашықтықтың дерттерін.

Баян қылып айтайын
Құдайдың берген көріктерін.
Табаны жерге жетпеген,
Маңдайы күнге күймеген,

Күймеден басқа нәрсеге
Жорға екен деп мінбеген.
Торқадан басқа киімді
Тон екен деп кимеген.

Салмаған көзін ойынға.
Назым атты сұлудың
Айтайын енді жайында.
Емін-еркін ер жетті,

Күйеуге бермей күн өтті,
Тоты құстай түленді.
Ат шаптырды Әзімбай
Он екі баулы өзбекке,

Ат кекілін өрмекке.
Жұрт шақырған мәнісі,
Алғыш деген Назымды
Сүйгеніне бермекке.

Есіткен соң хабарды,
Ноғайға салған шабарды.
Көп те кетіп барады,
Алтын тақтың үстінде

Бек те кетіп барады.
Алаңғасар әңгүдік
Текке кетіп барады.
Аз да кетіп барады,

Сақал-мұрты ағарған
Шал да кетіп барады.
Самайынан бит аққан
Таз да кетіп барады.

Сексен қойға ат алып,
Он бес қойға мата алып,
Сылдыр моншақ сықаққой,
Жарлы да кетіп барады.

Бай тойына барғалы,
Жетсе Назымды алғалы.
Шара бар ма кедейге,
Қалың борышқа қалғалы.

Сәскенің кезі болғанда
Ауылда тұрып қыз Назым
Қудай мойнын толғанды,
Барайын деп ойланды.

батырлар  жыры
Алтыннан қамыт доғасы,
Қымқап тонды киеді,
Шорай алтын жағасы.

Судалка шілия күмістен,
Божы арқаны күмістен.
Қызметкері тез жеккен,
Жегіп алды қос қара ат,

Киіп алды қос манат.
Киіп алды қос манат,
Қос арғымақ арындап,
Алтын арба сарылдап,

Ақарал атты шаһарға
Назым келіп қырындап.
Алтыннан қосқан терезе
Кілтін Назым ашады,

Алтын менен гауһарды
Әзімбайдай әкесі
Көшесіне шашады.
Базарда тазша күбандар,

Жаяу жүрген сигандар,
Алтын арба Назымның
Көп жаяуды басады.
Белде-белде, бел асар,

Бектерге садақ жарасар,
Сәскеде келген қыз Назым
Бесінге шейін аралап,
Мырзаларын саралап,

Тал бойына бір қайран
Таппағансиды миясар.
Бесіннің кезі болғанда
Қайтайын деп қыз Назым,

Ауылға енді тұрғанда,
Әзімбайдай әкесі
Бір жауапты қылды онда.

Ақарал шаһар қалаға.
Көрсін деп оны шақырттым,

Назым сынды-ай балаға.
Өтіп кетсең күніңнен,
Ішің толар ызаға.
Көп өзбекті шақырдым,

Келсін деп өңкей сап қасқа.
Келсін деп, сірә, айтпадым
Бұ түрлі сақал қақбасқа.
Ноғайым жаман болды ма,

Біреуі саған жақпасқа.
Ақылсыз бала тудың ба,
Бір ерді таңдап таппасқа.
Өтіп кетсең күніңнен,

Өзің, балам, саспасқа.
Сонда Назым сөйледі,
Сөйлегенде бүй дейді:

Құйрық-жалым сүздіріп,
Базарыңа салғандай.
Он екі баулы өзбекті
Сынап келдім, атеке.

Тал бойыма бір қыран,
Таба алмадым жарастық.
Жамандарға көз салсақ,
Даңғыл жолдан адастық.

Мұсылман аз, кәпір қау,
Бір күні келер бетпақ жау,
Даңқымыз кеткен әр жерге-ау.
Елде туған бір ер жоқ,

«Жекпе-жек» деп төбеге
Шауып та шығар бір ер жоқ.
Қынабы алтын көк алмас
Тасты кесер жебеге.

Нәзір көзім салмаймын,
Еш теңдікке алмаймын
Ақылы жоқ немеге.
Әзімбай сонда бөгелді,

батырлар  жыры
Ақылды туған қыз Назым
Ауылға таман жөнелді.
Әзімбай асқан ақылды,

Келмеген тойға кім бар?—деп,
Шақырушыны шақырды.
Шақырушы сонда сөйледі,
Сөйлегенде бүй дейді:

Қара тұлпар малдарды.
Өңкей тобыр ел көрдік,
Кемпір менен шалдарды.
Шақырғанмен келмес деп,

Әзімбай оған бермес деп,
Назымжан оған тимес деп,
Шақырмадым бұ тойға
Он сегіз жасар Қамбарды.

Ақ сұңқар құстай дабысты,
Дұшпаннан алған намысты.
Қамбар кедей деген соң,
Ел құлағы елу ғой,

Есітті батыр дабысты.
Ит жүгіртіп құс салып,
Жердің ауын тауысты,
Бермен қарай ауысты.

Кедейліктің зарпынан
Көңілінде бар арманы,
Қынабы алтын ақ болат
Аш беліне салғаны.

Қыран қара бүркіттей
Тұғырына қонғаны.
Әзімбайдың еліне,
Шалқып жатқан көліне,

Қамбар қиял ойлайды
Бір күні соған [баруды].

[Қара қасқа] тұлпарды
Батыр [ал]ды шалдырып,
Ұйқысын алды қандырып.
Шоқытып ерің жөнелді,

Томаша көрсе ырғытып,
Жабындымен сырғытып,
Ауыздықпен кергітіп,
Жердің ауын үркітіп,

Тау қазындай жаңқылдап,
Көшкен құстай сұңқылдап,
Алтын дабыл даңқылдап,
Әзімбайдың аулына

Таянғансиды аңқылдап.
Қара айдар мен кекілді
Қара қасқа тұлпарға
Қамбар салды үкімді.

Көргенім жалған болмаса,
Баяғы айтқан апаңыз
Иыққа ішік жамылып,
Беті оттай қабынып,

Айкел тұмар тағынып,
Балалы қаздай байпаңдап,
Дуадақ құстай жайқаңдап,
Алтын құман қолында

Таң намазға қыз Назым
Дәретке шыққан секілді.
Келбетін көрсең сұлудың,
Түймені көр де, басын көр.

Қаламды көр де, қасын көр,
Қарды көр де, етін көр.
Қар үстіне қан тамса,
Қанды көр де, бетін көр.

Толықсыған сұлуды
Көзіменен көрсе де,
Қайрылмастан жөнелді
Он сегіз жасар Қамбар ер.

батырлар  жыры
Үстіндегі кигені
Бүрмелі торғын көйлек-ті,
Бүлдіршін бытырай бүйректі.

Бара жатқан Қамбарды
Назым сұлу көздейді,
Шын батырға мезгейді.
Мінген аты Қамбардың

Аласы жоқ қара еді,
Жал-құйрығын тарады.
Жаудан қашқан кісідей
Қамбар кетіп барады.

Аш белдерін қынады,
Ер екенін сынады.
Назым сұлу қақсады,
Ғашықтық кіріп со сұлу,

Ер Қамбардың артынан
Баруға көңлі ұсады.
Көңліне енді намысы,
Ақылын сұлу тауысты.

Ер Қамбардың артынан
Шақырып салды дауысты.

Қара атыңда жал бар-ау,
Біздің үйге түсе кет,
Шай самаурын іше кет.
Қанша мейман түссе де,

Күткендей бізде әл бар-ау.
Артынан Назым келеді,
Жүгіріп жаяу тез шығып,
Ерке көңлі бұзылып.

Қамбардың қиял бір ойы:
«Сөйлесе кетсем сұлумен
Кетермін деп қызығып».
Артынан Назым келеді,

Жүгіріп басып емініп.
Ары қалды төгіліп,
Ақ өткелдей өткелден

Өте шықты ер Қамбар,
Үзеңгісі суға көміліп.
Ар жаққа шығып шешінді,
Әрбір сөзі Назымның

Қамбар[ға] айтқан мығым-ды.
Өкпе[сі] аузына тығылды,
Шаршап батыр жығылды.

Жерге салды тепкіні,
Қамбарға қылды өкпені.
Қарамастай өзіме,
Не болды менің жүзіме.

Ақ бетіме салды ма,
Жаппар бүгін секпілді.
Көшсе көшті бір майда,
Қомы сиған түйелі.

Көк шалғынға қонады
Саумалы бар биелі.
Қарамастай өзіме,
Не болды менің жүзіме?!

Ақ бетіме салды ма
Бес бармақтап күйені.
Ақ жүзім менің оңды ма,
Кедейдің соры болды ма,

Айнамды алып көрейін,
Опа, еңілік жағайын.
Алты құлаш ақ өрмек
Нақ жолына құрайын.

Сөйлесең бәске тұрайын,
Қайрылып енді келмесе,
Кедейдің сорын ұрайын».
Сары алтыннан бар еді

Жүзін көрер пердесі.
Алты бірдей бар еді
Қыз Назымның жеңгесі.
Пердесін қолға алады,

Пердеге жүзін салады,
Өз жүзіне қыз Назым

батырлар  жыры
Талып түсіп қалады.
Жеңгесіне иіртті
Алты ұршық ақ жібек.

Жеңгесіне жүгіртті,
Өзі құрды өрмекті.
Қамбардың жүзін көрмекке,
Далаға шықты көрнекке.

Белсенсе білек көрінер
Сырдың құба талындай.
Торғын балтыр көрінер
Ақ киіктің таңындай.

Қасы қара көрінер
Құралайдың теңіндей.
Екі емшегі көрінер
Сау қайыңның безіндей.

Ғашықтықтың зарпынан
Тоқиды өрмек ерінбей.
Қара қасқа тұлпардың
Маңдайында ағы бар.

Келетұғын Қамбардың
Кешкі мезгіл шағы бар.
Бір жағында бес құлан,
Бір жағында бес құлан,

Теңдеп алған аңы бар.
Құдайдың берген Қамбарға
Атадан артық бағы бар.
Қызыл алтай бір түлкі,

Тымақтығы ердің тағы бар.
Сипай-сипай қамшылап,
Жаңбырдай тері тамшылап,
Он құланменен шоқытып

Келе жатыр жануар.
Назым қақты өрмекті,
Ғашық болып отырған
Қамбардың жүзін көрмекке.

Көк алмасын суырып,
Заманасын қуырып,

Ат үстінен өрмекті
Кейіп шауып сермепті.
Балалы арқар баурайды,
Баласыз арқар зарлайды.

Алты құлаш ақ өрмек,
Алты жерден қыз Назым
Ашуланып турайды.
Дерті қатты сайыр еді,

Данышпан өзі ақылды,
Өткізбен деп қапылды.
Артынан жаяу жүгіріп,
Қамбарды Назым шақырды.

Қара атыңда жал бар-ау,
Қараның ханы елдер-ау,
Айтпасам да білмейсің,
Ашпасам да көрмейсің,

Дәнемені көрмеген,
Жалаңбұт өскен заңғар-ау.
Алды-артыңа қарасам,
Кедейің қалың сор бар-ау.

Өздерің барсаң оқисың
Бес намаздың қазасын.
Көрген жерден таныдым
Сүйегіңнің тазасын.

Айалың жаман дейтұғын
Есітсеңіз назасын.
Саған ғашық болғаным,
Кәпірдің берер деп едім

Жалғыз-ақ өзің жазасын.
Сонда Қамбар сөйледі,
Сөйлегенде бүй дейді:

Ноғайдың бәрі бек,—дейді.
Әзімбайдай әкеңнен
Көп тобырым қаңғырып,
Барып тамақ жеп пе еді.

батырлар  жыры
Алыста жатып есіттім,
Өзімді кедей деген соң,
Сүйегіме менің өтті енді.

Бір тілегім Құдайдан,
Кәпір алса олжаға,
Мінгізіп салса арбаға,
Артық туған қыз Назым

Алсам сонда тек,—дейді.
Сонда Назым сөйлейді,
Сөйлегенде бүй деді:

Жайма біткен қызыл тас.
Он сегізде Қамбар жас,
Шақырсам да қайрылмай,
Көңілімді қылдың мұнша пәс.

Алты ұғылдың ішінде
Мен бір туған қалам қас.
Көп тобырда сен едің
Тасты кескен бір алмас.

Аламын деп бір күні
Жиылып келер кәпір нас.
Өзімді айал демесең,
Жауабымды күтерсің,

Меніменен ақыл қос.
Қамбар тартып жөнелді
Қара қасқа тұлпарын.
Көп сөйлесіп Назымның

Тарқатпады іңкәрін.
Ауылға қайтқан секілді
Құртып бүгін дімкәрін.
Сөйлескенін көрген соң,

Ғашықтығын білген соң,
Ауылда тұрып көріпті
Әзімбайдың баласы,
Қыз Назымның ағасы,

Қызғанып айтқан сөзіне
Антұрғанның қарашы.

Сүйегің болған шын Қораз,
Қарай қойшы кедейге,
Назымжанға не дейді.
Кедей ханы Қамбарды

Алып келші өзіме,
Бір көрсетші көзіме,
Басын баудай кесейін,
Қанын судай ішейін,

Құнын өзім өтейін.
Сонда Алшыораз сөйледі,
Сөйлегенде не деді:

Айтуға аузым епті еді.
Назым сүйсе Қамбарды,
Шақырып алып берелік,
Мал алмастан тек,—деді.

Ай, ағалар, ағалар,
Ер қолынан мал тайса,
Өзен-суды жағалар.
Бектер мінер бедеу ат

Темірменен тағалар.
Кәпірден қысым келгенде,
Көп ноғайдың баласы
Сондай бір ерді сағалар.

Айтарға аузың еп пе еді.
Жалғыз атты кедейге
Назымжанды беруге,
Өз бойыңа еп пе еді.

Мінгенде атың ала-ды,
Алаға тоқым салады.
Сөздерден сөз ушығып

батырлар  жыры
Алшыоразбенен екеуі
Бақандасып қалады.
Сонда Назым көксейді

Он сегіз жасар Қамбарды,
Бірге туған жандардай.
Сол күндегі кәпірде
Мақтым хан деген хан бар-ды.

Ерлер атын суарар
Лайы жоқ бұлаққа,
Ат шаба алмас құмлаққа.
Әзімбайдың Назым қыз

Бар дегені бір күні
Кәпірдің ханы Мақтымхан,
Түскен екен құлаққа.
Кәпірдің ісі ақымды,

Патшалары ақылды,
Падишаның бар екен
Кедей ұлы Келмембет дейтін
Түбі шалақазақ шоқынды.

Әзімбайдың Назым қыз
Бізге лайық жар,—дейді.
Әзімбай берсін сол қызын,
Құлағына сал,—дейді.

Хан жарлығын қайтармай,
Падиша екі айтар ма-ай.
Тоғыз орыс қасында,
Жез телпегі басында,

Сырнайлары бапылдап,
Дулығасы жарқылдап,
Келе жатыр Келмембет
Ойынын ойнап шайтандай.

Ат құлағын теңлесті,
Кәпірлер құрды кеңесті.
Әзімбайдың аулына
Келіп қылды сөйлесті.

Кәпірдің кең қаласы
Жауаптың болды таласы.
Үйден шығып сөйлесті
Әзімбайдың ұлының

Бір ортаншы баласы,
Жауабын соның қарашы.

Жеке де басың қол болсын,
Түн ұйқысын бөлгендей,
Қабақтарың қатыңқы,
Түнше бұлт көргендей,

Атыңның жалы жатыңқы.
Қара да шекпен қынамал
Шаппалы мылтық нұсқалы,
Атылмай оғы тұрар.

Атыңды махкам түзейсің,
Кәпірлерге ұқсайсың,
Сұраймын,—деді,—жол болсын.
Сонда тұрып Келмембет:

Жантақты жерде сона бар,
Әзімбайдың Назым қыз[ын]
Қалап келген бала бар.
Арғымақ ат бізде бар,

Алтын жабдық сізде бар,
Жаптыртқалы келгенмін.
Патшаның айтқан жауабын
Жақтыртқалы келгенмін.

Қыз Назымды бермесең,
Патшаны қабыл көрмесең,
Он екі баулы өзбегім,
Шаптыртқалы келгенмін.

Алмас пышақ бізде бар,
Піскен қауын сізде бар,
Тілдіргелі келгенмін.
Көк қаршыға бізде бар,

батырлар  жыры
Ілдіргелі келгенмін.
Патшамның айтқан жауабын
Білдіргелі келгенмін.

Қыз Назымды бермесең,
Патшаны қабыл көрмесең,
Он екі баулы өзбегім,
Бүлдіргелі келгенмін.

Аузы кетпей тілектен,
Қылышы түспей білектен,
Со сөздерін айтқан соң,
Үйде отырған Алшыораз

Өтті сөзі сүйектен.
Сөз сүйектен өткен соң,
Ерліктің түсті салтына,
Ақылдаспай халқына,

Ер қаруы—бес қару
Таңдап алып Алшыораз,
Мініп алған секілді
Қозы күрең атына.

«Япырым-ай!» деп ақырып,
Бақырып өңкей кәпірді
Алдына салып айдады.
Өлтірді кәпір тоғызды,

Өлтіріпті доңызды.
Кедей ұғлы Келмембет
Өлтіруге ерінді,
Құлға қылды көрімді.

Құлағын кесіп құнтитқан,
Мұрнын кесіп мұнтитқан,
Ернін кесіп жымпитқан,
Құйрық-жалын күзеген,

Байталдай сымпитқан.
Тоғызын онның өлтіріп,
Кедей ұғлы Келмембет
Мақтымханға жіберген.

Әлқисса, хан Келмембетті бір жаушы жібергенде: «Зады
түлкі боп келдің бе, яки бөрі болып келдің бе?»—дер екен, ол­

жалы болса, «түлкі болдым», олжасыз болса, «бөрі болдым»
дейді екен; бұ мүбада әм бопты;

бар,—деп жіберді. Оны да әм ғаріп Келмембетті және патшаға
жіберді.

бар,—деп жіберді. Оны да әм қырайын деп еді, ноғайдың би,
жақсылары қырдырмай:—Қой, кәпірлер көп, біз азбыз, бір
қызға бола қонысымыздан айырып, көп жылағанша, бір қыз
жыласын,—деп құда түсіріп, той қылмақшы болып, Келмем­

бетті құда түсіріп қайырды.
Қалы кілем қара нар,
Тай тұяқ жамбы және бар.
Дабылдарын бөктеріп,

Сауыттарын төңкеріп,
Аузы түкті кәпірге
Көп ноғай сүйтіп жаранар.
Мінгізді бедеу міністі,

Кигізді қымқап киітті.
Бермесек деп бір қызды,
Үзіп жаннан үмітті.
Берді Назымды деген соң,

Мақтымхан сонда қуанды.
Қуанғанның белгісі,
Қымқап тонға симады.
Көп кәпірді жинады,

Аламын деп мақтанды.
Күн бұрыннан сақтанды,
Сақтанғанның белгісі,
Он мың ләшкер аттанды.

Үш мың алпыс топ алып,
Зеңбірекке оқ салып,
Жөнелді кәпір көп ләшкер.
Жүрген жолын тазартып,

Кәпірлер келіп орнады
5–167

батырлар  жыры
Ақаралдай шаһар қалаға.
Жайылды аты далаға,
Шапқынды салды салаға.

Қолқа сала келіпті
Назым сынды балаға.
Мақтымхан қылды хандықты,
Өзбектің көңілі тауыпты.

Әзімбайдың Назым қыз
Көремін деп бір күні
Кәпірдің ханы Мақтымхан
Қылған екен жарлықты.

Алтынды отау ішінде
Күйеу қылып Мақтымды,
Қорыққанынан сақтапты.
Жалғыз адам Назымға

Сөз айтуға батпапты.
Ақылменен білді де,
Түрлі киім киді де,
Күймесінен түседі.

Құданың салған әр ісін
Ақылменен күтеді.
Зер жапасы басында,
Алты жеңгесі қасында,

Ақылды туған қыз Назым
Аузы түкті кәпірге
Келе жатыр осында.
Торғынды жібек бөз болды,

Күміс түйме жез болды.
Ақылды туған қыз Назым,
Аузы түкті кәпірге
Нақ сәскеде кез болды.

Сұлулары көрген соң
Шыдамай сабыр-қарары,
Кезек түсті жанары,
Ұстайын деп ұмтылды

Қыз Назымның білегін.
Алдауменен патшадан
Тілеп алды тілегін.

Алдыңа келді жалғыз жан.
Құдай бір де, заң басқа,
Бұйрық болса Құдайдан,
Құтылмаспыз ауынан.

Келуші еді әуелі,
Күйеу үйден, қыз тыстан,
Ұстаушы еді білектен.
Ұзағынан тілесе,

Берермін деген тілектің.
Сексен күндей ой қылып,
Сексен күндей той қылып,
Үш сексен күн дегенде

Қыз, жігітті жатқызып,
Бұйрықтайын татқызып,
Алтын-күміс артқызып,
Ұзатушы еді атамыз,

Бұрынғы-соңғы жол қылып.
Бұл сөзіне нанғаны,
Ақылменен алдады,
Тыста тұрған жеңгеге

Жүгіріп Назым барғаны.
Назым қолын қимады,
Бір жеңгесі жабықтан
Кәпірге берді білегін.

Алдауменен патшадан
Тілеп алды тілегін.
Алтынды ішік саудырап,
Қайтадан барып тауыпты

Алтын күйме түнегін.
Бір күндері көп ноғай
Бәрі жүріп кеңесті,
Кеңескенде не дейді:

Ұшырды көлден қазымды.
Асырап жатқан тобырды,
О да бір туған пері еді,
Ғали[дан] соңғы ер еді,

Батыр еді айтулы,
Шарайна белдік тартулы,
Кәпірге қиған Назымды
Қамбарға қимай бола ма.

Ат-айғырдан мың жылқы
Іріктеп шығып өңкей би,
Алып жүрді тартуды.
Кәпірден ноғай қорықты,

Күн-түн қатып жүр деді,
Мінген аты зорықты.
Ит жүгіртіп құс салып,
Батыр Қамбар жүргенде,

Өңкей билер жолықты.
Сонда Қамбар сұрайды,
Бір ақылды ойлады.

Артықша туған ерлерім,
Қайғылы болып тұрды ма
Қатын-бала, елдерің.
Толықты ма миларың

Кәпірден қысым көргендей
Түстеріңіз қатыңқы,
Жолыңыз болсын, билерім.
Сонда билер сөйледі:

Үміт үздік бұл күнде
Төрт түлік жиған малдардан.
Уайым-қайғы көп болды
Кемпір менен шалдардан.

Сізді іздеп келеміз,
Біз қорлықпен өлмейміз
Кәпірдің хакім хандардан.

Сонда Қамбар сөйледі,
Сөйлегенде бүй дейді:

Бәріңіз бірдей бек,—дейді.
Әзімбайдай байыңнан
Көп тобырым қаңғырып,
Барып тамақ жеп пе еді.

Алыста жатып есіттім,
Өзімді кедей деген сөз
Сүйегіме менің өтті енді.
Бір тілегім Құдайдан,

Кәпір алса олжаға,
Мінгізіп салса арбаға.
Артық туған Назымды,
Алсам сонда тек,—дейді.

Мақтымхандай ханыңыз,
Ішке толған зарымыз.
Тартып алып кетсе де,
О да сіздің арыңыз.

Тәуекел деп барыңыз,
Алла оңғарса, қыз Назым
Болмай да қалмас жарыңыз.
Сонда Қамбар сөйледі:

Өлмеске қылған амал-ды,
Асырап жатқан тобырым
Өңкей ғаріп жаман-ды.
Желігіп жауға мен кетсем,

Айналып келмей тозар ел.
Мынау шолақ заманда
Бәріңіз бірдей араға
Жаудан бізге садаға.

Қайтарыпты билерін,
Жеті күн беріп уағда.

батырлар  жыры
Әлқисса, күндерде бір күн Мақтымхан ноғайдың билеріне
ұрысты:—Менің падишаһ, әм күйеу болғаным қалай, сіздердің
ойын, қызық сауық қылмағандарыңыз қалай. Сонда билер:—

Рәмсі тақсыр, біздің елде сіздің алдыңызда лайықты ойын
ойнау[ға] кісіміз жоқ. Егер мына жақта көп тобырды асырап
жатқан Қамбар кедей деген бір бала бар еді, бірақ ол келе
алмайды. Сіз марқаматшылық қылып алдырсаңыз екен,—

деген соң, патша Келмембетті жіберді, екі қоржын басы діллә
беріп: «бар, келсін, мынаны ғаріптері қорек қылсын, өзі келіп
алдыма ойын қылсын» деп.
Ділләні артып молықты,

Күн-түн қатып жүрді де,
Мінген аты зорықты.
Ит жүгіртіп құс салып,
Батыр Қамбар жүргенде

Қаһар қылса құдірет.
Құдайдың берген қайратын,
Аясам жаудан бір манат.
Есіткенім бар еді,

Көргенім сені жоқ еді,
Жолыңыз болсын, Келмембет.
Келмембет сонда сөйледі,
Сөйлегенде бүй деді:

Сені Қамбар шақырды.
Қылсын деді ойынды,
Құйсын деді шайымды,
Менмендігі болмасын

Ер Қамбардың ойында.
Үлестіріп діллә берейін
Өңкей тобыр жандарға.

Көп тобырым ... Қамбарға ...
Барамын деп хандарға
Тоғыз күн берді уағда.

Ділләні алып со жерде,
Тобырдың көңілі бітеді.
Қара қасқа тұлпарды
Қамбар ерің күтеді.

Жүні бұла өссін деп,
Алтынды ер жаптырды,
Көзі гауһар өссін деп,
Төрт шамшырақ жақтырды.

Аяғын арқан қияр деп,
Жібектен маймырт тақтырды.
Ащы тері шықсын деп,
Таң асырып шаптырды.

Жолдасына сенбей-ақ,
Шешесіне бақтырды.
Етек-жеңін қағынды,
Кәпірлерге баруға

Батыр Қамбар сағынды.
Қанжығам құтты болсын деп,
Байлады батыр дабылды.
Ердің ісі салмақты,

Кім өлмейді, таусылса,
Қаза жетіп, талқаны,
Сырт жағына бір салды
Алтыннан торы қалқанды,

Арпа, бидай сықылды.
Кәпірлерге баруға
Батыр Қамбар ынтықты.
Алты көш жерден демеген,

Күндік жерден көздеген,
Мойнына салды бір қару,
Түзу қара мылтықты.

Атқаныма шыдамай,
Дүміңнен кетсең маған серт.
Жеркелі жұмысты
Көрсеткелі тауысты.

батырлар  жыры
Сом балғаны тауысқан,
Суарарға кегенде,
Көлдің суын тауысқан,

Беліне ілді бір қару,
Балдағы алтын қылышты.
Кәпірге қылар хайланы,
Көрер ерлік пиданы,

Құдайдың тисе қайраны,
Шаншып алған секілді,
Болаттан құйған найзаны.

Шанышқаныма шыдамай,
Оңқыңнан кетсең саған серт.
Қыздар тігер қос қалта,
Ішке жағар ақ малта.

Аш беліне қыстырды
Болаттан соққан айбалта.

Шапқаныма шыдамай,
Оңқыңнан кетсең саған серт.
Ойлайды батыр талапты,
Тойғызды кедей тамақты.

Шіреніп тартса сынбаған,
Шыққан оғы қайрылмаған,
Ер басына қыстырды
Аузы қайқаң садақты.

Ақша бетке сабалар.
Жамандарға сөз айтсаң,
Есектейін шамалар.
Жақсы аттан жығылса,

Жаман адам табалар.
Қаз[ан]атлыққа барамын,
Кәпірге ойран саламын.

Тілеулес болып тұрың[ыз],
Бізді тапқан апалар.
Сонда апасы сөйледі,
Сөйлегенде не деді:

Ақаралдың шаһар қаласын.
Өлтірерсің кәпірдің
Қисабы жоқ немесін.
Қызыл қанды кешесің,

Майданға кіріп кеткенде,
Есіңе алмай кетесің
Өзінің тапқан шешесін.
Хақ Жаппар-ау, Жаппар Хақ,

Падиша құрар алтын тақ,
Сақтаушы болсын жалғыз Хақ.
Атқышыл менің мергенім,
Шүлеңкерім, зергерім,

Көзімді ашып көргенім,
Көп тобырдың, қанеки,
Жолдас болып ергенің.
Алла, саған аманат,

Ердің ісі жөн келер,
Қаса батыр майданда
Диірмендей дөңгелер.
Иіліп сәлем қылысқан,

Ибаменен тұрысқан,
Тәңірім мені сақтасын
Осы барған орыстан,
Тілеулес болып тұрыңыз,

Ақ жаулықты жеңгелер.
Күндіз жүрсем құрдасым,
Түнде жүрсем мұңдасым.
Бір төсекте сырласым,

Ақылы түгел мұңдасым,
Халқым үшін барады

батырлар  жыры
Кәпірлерге бір басым.
Қынабынан лықсиды
Тасты кесер алмасым.

Түңілмегей кәпірден
Бұ сапарда арымыз.
Дұшпандардан именбес
Көңілде қайрат барымыз.

Тілеулес болып тұрың [ыз],
Алпыс рулы ар[ғ]ында
Кемпір менен шалымыз.
Қара қасқа тұлпарға

Бестен жүген жүгендеп,
Бұраңғымен белдіктеп,
Шұғаменен терліктеп,
Жұптап айыл салады.

Тәулеп қамшы алады,
Күн жетпеген бауырдан,
Жел жетпеген сауырдан,
Орай бұттан салады.

Ақ білектің зарпынан
Тау жаңғырып қалады.
Сай суындай сарылдап,
Манат тоны дарылдап,

Шапқан сайын батырың,
Алты қырдан артылып,
Жер бауыры тартылып,
Ауыздықпен қарысып,

Ұшқан құспен жарысып,
Көбігі түсіп сауырдан,
Тер тамшылап бауырдан,
Үстіндегі ер Қамбар

Әруақ қысып барады.
Қара қасқа тұлпардың
Есіткен соң дүбірін,
Назым тосып тұр екен

Ер Қамбардың алдынан
Тоты құстай түрленген.

Қамбарға айтып бір сөзді
Сұлу Назым жаранған.

Ақаралдай шаһар қалаға.
Үкім қылып келіп тұр
Біздей ғаріп балаға.
Аш белімді қынадым,

Баяғыда көргенде
Ер екенің сынадым.
Тұра ма сені деп едім
Мұсылман мен кәпірдің

Жекпе-жек деп араға,
Көп кешігіп келместей,
Ішім толды сәнаға.
Кәпір барып топ аттың,

Келмеді деп ер Қамбар,
Көп өзбекке жоқтаттың.
Келеді деп өзіңді,
Қалай келмес деп едім.

Тарыққандай кезімде
Ақылым қалай, ер Қамбар,
Кәпірдің ханы Мақтымды
Үш сексен күн тоқтаттым.

Сонда Қамбар сөйледі,
Сөйлегенде бүй деді:

Қызғаннан соң тұрмады,
Оқ жыландай зырлады.
Қыз Назымға сөйлеген
Ер Қамбардың жауабы:

Қазған ордан секірді.
Келмеді деп көп ноғай,
Бекер маған өкінді.
Мен ғаріп бір баламын,

Бір сапарға барамын.
Жол үстінде айалмен
Сөйлесем болар кесір-ді.

батырлар  жыры
Алла өзі дем берді,
Ерлердің ісін жөн көрді.
Жетіп келді ләшкерге

Ақ таяқ екен патшайың
Келмембетке кез келді.
Сонда Келмембет айтады:—Әй, Қамбар, падишаң саған
қатты қаһары келіп өлтірем деп отыр, мұсылманнан шыққан бір

ер едің, мен сені патшадан тілеп алайын,—деді. Сонда Қамбар
айтты:—Мені сен тілеп алма, құдіретің жете ме?—деді. Сонда
Келмембет айтты:—Мен патшаға ақ таяқ уәзір болғалы ешбір
жұмысым түскен жоқ, мәкар түскен жұмысым осы.

Келмембет кірді ханына,
Сұрайын деп Қамбардың
Ара түсіп жанына.

Жаңа келді Қамбарың.
Мұнан бұрын бар ма еді
Тілеп сенен алғаным.
Бір тілей келдім Қамбардың

Көкіректе шыбын жандарын.
Бере алмасаң бір тілек,
Төгілді менің арларым.
Сонда Мақтым сөйледі,

Ерлердің аты без бүйрек.
Әкелсең еді Қамбардың
Жағасынан сен сүйреп.
Немене деп отырсың,

Бес байталға алған бедірек.
Көп сөйлемей шық,— деді,
Шығып кетші тезірек.
Келмембет тұрып жөнелді,

Тамам жаннан жамансың.
Хан емессің, қасқырсың,
Қаса албасты басқырсың.
Достарың келіп табалап,

Дұшпаның келіп басқа ұрсын.
Хан емессің, қабансың,
Тамам жаннан жамансың.
Қамбар сені өлтіріп,

Кемеліне келтіріп,
Сүйегіңді қасқыр кемірсін,
Майыңа қарсақ семірсін.
Келмембет шықты сілкініп,

Тұра алмады ер Қамбар,
Өзі тоқтап іркініп.
Бір кісідей көрмеді
Он мың ләшкер, көп шерді.

Ақ сауыттан шығарды
Қарыс сүйем түктерді.
Ер нұсқасын көрген соң
Батырларға мегзейді.

Келмембетке атын ұстатып,
Мақтымға Қамбар кез келді.
Кіріп үйге келгенде,
Айбатына шыдамай,

Мақтым қорқып селк етті,
Тұра келіп көрісті.
Қайта отырып тағына
Не кеп сөзін көрісті.

Алдияр тақсыр біз,—депті.
Әлқиссса, Қамбарға айтты:—Мен Келмембетті жібергенде
тоғыз күн уағда берген екенсің. Тоғыз күн өтіп он күн болды,
өлмеймін деп келдің бе, өлесің,—деді. Сонда Қамбар айтты:—

Рас, тақсыр, ажалым болса, өлермін мен, ажалым болмаса, не
үшін өлемін,—деді. Үйден шығып келе жатқанымда бір қарғай

батырлар  жыры
қара тазы қызыл алтай түлкіні алды, оған келіп бір қара төбет
зорлық қылды, таласып жатыр екен, маған келіп жүгінді. «Тазы,
сенің күнде алғаның түлкі, бір жолы қара төбетке байла»,—деп

төре бердім, үш күн айландым. Және онан келе жатқанымда бір
ақ сұңқар қуды алып жатыр екен, онан бір құладын таласып
жатыр екен, маған жүгінді, үш күн ойлап төре бердім. «Сұңқар,
сенің күнде алғаның қу, бір жолы құладынға байла»,—деп төре

бердім. Онан шығып келе жатқанымда бір лашын кептерді іліп
жатыр екен, келіп бір қарға таласып жатыр екен, келіп маған
жүгінді. Үш күн ойлап төре бердім: «Лашын, сенің күнде ала­
тын кептерің ғой, бір жолы қара қарғаға байла»,—деп төре бер­

дім. Тоғыз күн болды, оныншы күн болып тұрғаны,—деді.
Сонда Мақтым сөйледі,
Сөйлегенде бүй деді:

Ақтөс тазы мен,—дейді,
Таласқаның қыз,—дейді,
Он мың ләшкер балуанға
Бола алмассың тең,—дейді.

Ақ сұңқар құс мен,—дейді,
Ителгі құс сен,—дейді,
Таласқаның қыз,—дейді,
Он мың ләшкер балуанға

Бола алмассың тең,—дейді.
Лашын құс мен,—дейді,
Қара қарға сен,—дейді,
Сен қарғадай қарқылдап,

Суырып алар семсерін,
Өңкей ерлер жарқылдап.
Сонда Қамбар сөйледі,
Сөйлегенде бүй деді:

Екі атпадың, үш аттың,
Үш атпадың, төрт аттың,
Аш белімнен кесе аттың.
Бір атқаныңды айтайын,

Назымнан үзбей күдерді.
Қылсын депсің ойынды,
Қойсын депсің шайымды.
[Екі] атқаныңды айтайын,

Қара төбет мен болдым,
Ақтөс тазы сен болдың,
Қайткенде сенен кем болдым.
Үш атқаныңды айтайын,

Ақ сұңқар құс сен болдың,
Құладын құс мен болдым,
Қайткенде сенен кем болдым.
Төрт атқаныңды айтайын,

Лашын құс сен болдың,
Қара қарға мен болдым,
Қайткенде сенен кем болдым.
Құзғын менен қарғаға

Құдай қуат бергенде,
Ит кәпірім, жем болдың.
Батыр Қамбар қызады,
Ердің түгі шығады.

Сыртыменен сүйретіп,
Үй жапсарын бұзады.
Патшаның аты қара көк,
Өлерсің, кәпір, тектен-тек.

Айқай салды «жекпе-жек»,
Ұрыспаққа ойланып,
Мақтымханмен сайланып,
Кәпірге берді бір кезек.

Көк садақты қолға алып,
Қамбарға қарап көздейді.
Сол уақытта Қамбардың
Бәтуажа деген бабасы

Кәпірдің оғын қаңғыртып,
Тигізбестен демепті.
Қамбар алды садақты,
Тартайын деп қол оқты.

Сыртынан шықты атқан оқ
Жай отындай жайнады,

батырлар  жыры
Семіздігі сонша екен,
Төбенің басын майлады.
Оны көріп қыз Назым,

Жүгіріп жайып құшағын,
Қолына алып келеді
Алмас бұйда пышағын.
Оны көріп қыз Назым,

Мойнынан жазған секілді
Бұрынғы салған бұршағын.
Қарағай найза патырлап,
Мылтық оғы шатырлап,

Аракет пенен зеңбірек
Тұс-тұсынан атыпты.
Атқызды сонда аракет,
Кәпірге болды бәлекет.

Атқан оғы тимей-ақ,
Қырылып кәпір күйреді.
Атқан оғы жұлдыздай,
Қайтерін білмей кәпір ит,

Жеті жүз салдат
Ақ байқақ шығарды.
Жаяу оны айдап,
Біреулерін жанышқылап,

Біреулерін шапқылап,
Қырып шықты бұшайлап.
Кәпірлер қашып жойылды,
Қызыл қаны шашылды.

Атқа мініп Алшыораз,
Келмембетпенен екеуі
Ер Қамбарға қосылды.
Үшеуі болып қосқан соң,

Ләшкер қатты даңғырап,
Алтын арба салдырап,
Алдына шығып қайырды,
Дұшпанның көңілін майырды.

Жанарал, кіназ, майырды.
Ерлер алды намысты,
Айғайлап салды дауысты.
Ғали мінген Дүлдүлдей,

Тұлпарменен шабысты.
Үш күн, үш түн ұрысып,
Бірін қоймай тауысты.
Көрсетті ерлер жазаны,

Байтақ жатқан даланы,
Сол бетімен қырғындап,
Шауып қайтқан секілді
Семей деген қаланы.

Белесте ерлер салпылдап,
Дұшпандарын алқымдап,
Сол бетімен қызғанып,
Семей деген қаланы

Шауып қайтты жартылап,
Кәпірге қан құстырып,
Бір-біріне біреуін қостырып.
Алтын менен кәукәрің,

Торы кілем қымқаптың
Үстіменен келтірді.
Жетектеп батыр Қамбарды,
Қара жерді бастырмай,

Алтыннан тіккен отауға
Қамбар ерді кіргізді,
Мергені көз кезеді.
Берейін деп ойлады

Назымжандай бір қызды.
Алты жеңгесі келіпті,
Аяқтарын бір басып,
Ақырындап сырласып.

Батыр Қамбар отырған
Түгі шығып сауыттан,
Келуге сонда бата алмай,
Алты жеңгесі кетіпті.

Алтыннан тіккен ақ отау,
Аяқтарын кең басып,
6–167

батырлар  жыры
Табы оттай қабынып,
Айкел тұмар тағынып,
Алтын отау тұрады.

Ішігін келіп жамылып,
Назым сұлу сөйледі,
Қамбарға қарап сағынып:

Кәпірлерге бардыңыз,
Ойран-бүлік салдыңыз.
Сіз майданда болмасаң,
Төгіле жазды арымыз.

Асқармысың, таумысың,
Аруанамын, нармысың,
Қайыңмысың, талмысың,
Қазымысың, жалмысың,

Шекермісің, балмысың,
Құдай қосқан жармысың,
Уағда сөзде бармысың?!
Қыз Назымды шақырып,

Қамбар алды қасына.
Дәулет құсы ердің
Енді қонды қасына.
Сабырдың түбі—сары алтын,

Жетерміз деген осы ма.
Беліндегі белдікті
Тастаған ерлер шешініп,
Тоқтаған көңіл бекініп.

Әзімбайдың елінен
Атан-түйе айдатып,
Көп тобырдың алдырды
Бәрін мұнда көшіріп.

Тоқтатқан Қамбар сабырды,
Тілеген тілек қабыл-ды,
Елші салып ноғайдан,
Көшіріп келді тобырды.

Апасы көрді шорасын.
Тобырды әкеп бек салды
Ақарал шаһар қаласын.
Қарай қойшы, жігіттер,

Қамбар ердің ал сонда
Бір Құдайдан тілеуін.
Назымды Әзімбай ұзатты,
Байлығының белгісі,

Өзгесін айтып түгеспен,
Кез жарым қып алтыннан
Соқтырды түйе бұрауын.
Қамбар менен Назым қосылған,

Ғашықтық жолы ашылған,
Бар да мінер бір атқа,
Жоқ та мінер бір атқа,
Жаманменен сөйлессең,

Қаласың деген ұятқа.
Дегеніне жеткізіп,
Кемеліне келтіріп,
Батыр да жетті мұратқа.

Сөйле десең біздерге,
Не сөйлейін сіздерге.
Көп те сөзім жоқ еді,
Айтпай бойым кездерге.

Қара да таудың үлкені,
Қызыл жібек қырмызы,
Олар да қалар бір күні.
Ақ төстерін аңқытып,

Ақ құс қайтар күз күні.
Қызыл турам дәм болса,
Аямайды қарындас
Қырық күншілік жаз күні.

Кімнің малы бар болса,
Қызығын көрер аз күні.
Бұрынғы өткен заманда
Ер Қамбар деген бар екен,

Әзімбай деген бай екен,
Солардан қалған сөзімді
Баян қылып айтайын.
Он хан үйлі оят бар,

Қырық сан үйлі қият бар,
Алпыс үйлі арғын бар,
Жетпіс үйлі жебір бар,
Тоқсан үйлі тобыр бар.

Он сегізде жасы бар,
Жалғыз өскен басы бар,
Адал қара дегенде,
Қара да тұлпар аты бар,

Тоқсан үйлі тобыр
(Қазан, 1903)

Әуелі Құдай себепші
Он түлік бәрін асыраған,
Қамбар деген бір ер бар.
Құлағыңды салсаңдар,

Сол уақытта ноғайда
Әзімбай деген бай болған,
Төрт түлікке сай болған.
Ішкендерін сұрасаң,

Шекер менен шай, бал болған.
Байлығы шалқар көл еді,
Көп ноғайдың бірі еді,
Алты ұғлы бар еді,

Алтауы бірдей бөрі еді,
Ең кішісін сұрасаң,
Алшыораз мырза дер еді.
Алты ұғлы ішінде

Жалғыз туған қыз Лазым
Алтауымен бір еді.
Алтын күйме ішінде,
Ақ сұңқар құстай қолында,

Жауған қардан ақ еді
Қыз Лазымның еттері.
Адам пенде көрмеген
Пердесін ашып беттерін.

Еш пендеге айтпаған
Ғашықтықтың дерттерін.
Баян да қылып айтайын
Құдайдың берген көріктерін.

Табаны жерге тимеген,
Маңдайы күнге күймеген,
Күймеден басқа нәрсеге
Жорға екен деп мінбеген.

Шықпаған өзі саяға,
Салмаған көзін ұяға.
Лазым сынды сұлудың
Айтайын енді жайында.

Емін-еркін ер жетті,
Күйеуге бермей күн өтті.

батырлар  жыры
Ат шаптырды Әзімбай
Он екі баулы өзбекке.
Ат кекілін өрмекке,

Шақырғанның мәнісі,
Лазым деген сұлуды
Сүйгеніне бермекке.
Ноғай салған шабарды,

Есіткен соң хабарды,
Аз да кетіп барады,
Көп те кетіп барады.
Алтын тақтың үстінде

Би де кетіп барады.
Сақал-мұрты ағарған
Шал да кетіп барады.
Самайынан бит аққан

Таз да кетіп барады.
Сексен қойға ат алған,
Он бес қойға мата алған,
Селдір моншақ сықақ қой,

Жарлы да кетіп барады,
Бай тойына барғалы,
Жетсе, Лазым алғалы.
Шара бар ма Құдайға,

Қалың борышқа қалғаны.
Сәске кезі болғанда,
Ауылда тұрып қыз Лазым,
Қудай мойнын толғады,

Барамын деп ойлады.
Алтыннан қамыт доғасы,
Қамқа тонын киіпті,
Шора алтыннан жағасы.

Шидүлкесі күмістен,
Боз арқаны жібектен,
Қызметкерлер тез жеккен.
Жегіп алды қос қара ат,

Киіп алды қос манат.
Киіп алып қос манат,

Қос арғымақ арланып,
Көкарал шаһар қалаға
Лазымжан келді қырындап.
Алтыннан қосқан терезе,

Кілтін Лазым ашады,
Алтын менен гауһарды
Әзімбайдай атасы
Көшесіне шашады.

Базарға таш шакүбандар,
Жаяу жүрген шикандар,
Алтынды арба Лазымның
Көп жаяулар басады.

Белдем-белдем бел асар,
Бектарға садақ жарасар.
Сәскеге келген қыз Лазым,
Бесінге шейін аралап,

Тал мойнына бір перен,
Таба алмаған миясар.
Кешкі бесін болғанда,
Ауылға табан қыз Лазым

Қайтамын деп тұрғанда,
Әкесі Әзімбай сөйлейді,
Сөйлегенде не дейді:

Көкарал шаһар қалаға.
Көрсін деп сені шақырттым,
Лазым сынды баламға.
Өтіп кетсе күніңіз,

Ішің толар заяға.
Көп өзбекті шақырттым,
Келсін деп өңкей сабазға.
Келсін деп, сірә, айтпадым,

Бурыл сақал қақпасқа.
Ноғайым жаман болды ма,
Біреуі саған жақпасқа.
Ақылсыз бала тудың ба,

Бір ер таңдап таппасқа.
Өтіп кетсе күніңіз,

батырлар  жыры
Балам, бір күн зарларсың,
Ішің толар заяға.
Әнсіз әңгімесі

Лазымның һешкімді жаратпағанының мәнісі сол екен:
Қамбарды жарлы деп шақырмай қалған екен.
Сонда Лазым сөйлейді,
Сөйлегенде не дейді:

Жал-құйрығым сүздіріп,
Базарыңа салғандай.
Он екі баулы өзбекті
Сынап келдім, ата-еке.

Тал бойыма бір берен,
Таба алмадым жарастық.
Жамандарға көз салсақ,
Жақсы жолдан адастық.

Мұсылман аз, қалмақ қау,
Бір күні келер бетпақ жау.
Даңқымыз кеткен һәр жерге,
Елде туған бір ер жоқ,

Жекпе-жекке шығарға,
Жауға шығар бір ер жоқ,
Қынабы алтын көк алмас,
Тасты кесер жібек қай?

Назар көзім салмаймын,
Һеш теңдікке алмаймын
Ақылы жоқ немені.
Әзімбай бұл жауапқа бөгелді,

Ақылды туған қыз Лазым
Ауылға қарап жөнелді.
Әзімбай асқан ақылды,
Желмаядай бақырды.

Келмей қалған кім бар?—деп,
Шақырушыны шақырды.

Келмей қалған мен көрдім
Қара тұлпар малдарды.
Өңкей тобыр ел көрдім,
Кемпір менен шалдарды.

Шақырсам да келмес деп,
Әзімбай оған бермес деп,
Лазымжан оған тимес деп,
Шақырмадым бұл тойға

Он сегіз жасар Қамбарды.
Ақ сұңқар құс дабысты,
Дұшпаннан алған намысты.
Қамбар кедей деген сөз,

Ел құлағы елу ғой,
Естіп атыр дабысты.
Ит жүгіртіп, құс салып,
Жерінің аңын тауысты.

Балдағы алтын ақ берен
Орай белге алады.
Қыран қара бүркітті
Тұғырысына қонады.

Әзімбайдың еліне,
Шалқып жатқан көліне,
Қамбар қиял ойлайды,
Бір күні соған барсам деп.

Әнсіз әңгімесі
Әзімбайдың аулының қасында бір көлі бар еді, оған адам
бендесін жібермейтін еді, құлан, киік көп болатын еді. Қамбар
қиял ойлады: «Мені жарлы деп шақырмай қалды, мен сол көлге

барып, құлан, киік атып қайтайыншы»,— деп [ойлады].
Бүтін туған тұлпарын
Батырың алды шалдырып,
Ұйқысын алды қандырып,

батырлар  жыры
Томаша көрсе секіртіп,
Жабынғымен ырғытып,
Ауыздықпенен кергітіп,

Жерінің аңын үркітіп,
Тау қазындай шаңқылдап,
Ұшқан құстай сұңқылдап.
Қара айдарменен келеді,

Қара қасқа тұлпарға
Қамбар салды өкпені.
Көргенім жалған болмаса,
Кешегі жүрген қыз Лазым

Иық ішік жамылып,
Беті оттай қабынып,
Аяр тұрман тағылып.
Алтын құман қолында

Таң намазы дәретке
Лазымжан шыққан сықылды.
Балалы қаздай бағланып,
Тоты құстай жайқанып,

Келбетін көрсең сұлудың,
Түймені көр де, басын көр.
Қаламды көр де, қасын көр,
Қарды көр де, етін көр.

Қар үстіне қан тамса,
Қанды көр де, бетін көр.
Толықсыған сұлуды
Көзіменен көрсе де,

Қайрылмастан жөнелді
Он сегіз жасар Қамбар ер.
Үстіндегі кигені
Бүрмелі торғын көйлегі.

Бара жатқан Қамбарды
Лазым сұлу көздеді,
Шын батырға кез келді.
Мінген аты Қамбардың

Аласы жоқ қара еді,
Жал-құйрығы дара еді.

Жаудан қашқан кісідей
Қамбар кетіп барады.
Аш белдерін қынады,
Ер екенін сынады.

Лазым сұлу көксейді
Ғашықтық кіріп дертіне.
Ер Қамбардың артынан
Баруға көңлі ұқсайды.

Көңіліндегі намысты,
Ақылын сұлу тауысты.
Ер Қамбардың артынан
Шақырып салды дауысты.

Қара атыңда жал бар-ай.
Біздің үйге түсе кет,
Шай-самауыр іше кет.
Қанша мейман түссе де,

Күткендей біздің әл бар-ай.
Артынан Лазым келеді,
Жүгіріп басып ентігіп,
Ары қалды төгіліп.

Ақ өткелдей өткелден
Өте шықты ер Қамбар,
Үзеңгісі суға көміліп.
Ар жаққа шығып шешінді,

Лазымның айтқан әр сөзі
Өкпе аузына тығылды,
Лазым (жерге) салды тепкіні,
Қамбарға қылды өкпені.

«Қарамастай өзіме,
Не болды менің жүзіме.
Ақ бетіме салды ма
Жаппар бүгін сепкілді!

Көшсе, көшті бермейді,
Қом майысқан түйелі.
Ақ шалғынға қонады

батырлар  жыры
Саумалы бар биелі.
Ақ бетіме салды ма
Бес бармақтап күйені,

Ақ бетім менің оңды ма?!
Кедейдің соры болар ма?!
Айнамды алып көрейін,
Опа, ендік жағайын.

Қайрылып енді келмесе,
Кедейдің сорын ұрайын».
Сары алтыннан бар еді,
Алты бірдей пердесі

Қыз Лазымның бар еді.
Пердені қолға алады,
Пердеге жүзін салады.
Өз көркінен қыз Лазым

Талып түсіп қалады.
Жеңгесіне иіртті,
Алты ұршық ақ жібек
Жеңгесіне иіртті,

Өзі құрды өрмекті.
Қамбардың жүзін көрмекке,
Далаға шықты көрнекке.
Белсенген білек көрінер

Сырдың құба талындай.
Түрген балтыр көрінер
Ақ киіктің таңындай.
Қасы қара көрінер

Құралайдың көзіндей.
Екі емшегі көрінер
Сау қайыңның безіндей.
Ғашықтықтың дертінен

Тоқиды өрмек ерінбей.
Қара қасқа тұлпарың,
Маңдайында ағы бар.
Келетұғын Қамбардың

Кешкі мезгіл шағы бар.
Бір жағында бес құлан,

Бір жағында бес құлан,
Теңдеп алған аңы бар.
Қызыл алтай бір түлкі,
[Ты]мақтығы ердің тағы бар.

Құдайдың берген Қамбарға
Атадан артық бағы бар.
Сипай-сипай қамшылап,
Жаңбырдай тері тамшылап,

Он құланмен шоқытып
Келе жатыр жануар.
Лазым қақты өрмекті,
Қамбардың жүзін көрмекке,

Далаға шықты көрнекке.
Көк алмасын суырып,
Заманасын қуырып,
Ат үстінен өрмекті

Қиып шауып барады.
Балалы арқар баурында,
Баласыз арқар зарлайды.
Алты құлаш ақ өрмек

Алты жерден қыз Лазым
Ашуланып турайды.
Дәті қатты сірі еді,
Данышпан өзі ақылды,

Өткізбен деп қапылды.
Артынан жаяу жүгіріп,
Қамбарды Лазым шақырды.

Қара атыңда жал бар-ай,
Қараның қары қыстар-ай.
Айтпасам да білмейсің,
Дәнемені көрмеген,

Жалаңбұт өскен заңғар-ай.
Артыңға сенің қарасам,
Кедейден қалған сорың бар.
Өзің барсаң оқисың

батырлар  жыры
Көрген жерден таныдым
Сүйегіңнің тазасын.
Аялым жаман болмаса,