КƏС ІБИ БІЛІМ БЕРУ

Г.С. ГОХБЕРГ, А.В. ЗАФИЕВСКИЙ, А.А. КОРОТКИН  АҚПАРАТТЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАР

Оқулық   «Білім беруді дамыту федералдық институты» жанындағы федералдық мемлекеттік мекемесі тарапынан орта кәсіптік білім беру бағдарламасын іске асыратын мемлекеттік білім беру стандарты мен мемлекеттік білім беру мекемелерінің оқу процессінде пайдалану үшін «Информатика және есептеутехникасы» мамандықтарының іріленген тобына оқулық ретінде ұсынылған Рецензияны тіркеу нөмірі №3129 қыркүйек, 2010 ж. «БДФИ» ФММ9-басылым,қайта өңделген және толықтырылған   Мәскеу«Академия» Баспа орталығы, 2014 жыл ӘОЖ 614.8.084(075.32) КБЖ 68.9ші723С197 Бұл кітап Қазақстан Республикасының Білім жəне ғылым министрлігіжəне «Кəсіпқор» холдингі» КЕАҚ арасында жасалған шартқа сəйкес «ТжКБ жүйесі үшін шетел əдебиетін сатып алуды жəне аударуды ұйымдастыру жөніндегі қызметтер» мемлекеттік тапсырмасын орындау аясында қазақ тіліне аударылды. Аталған кітаптың орыс тіліндегі нұсқасы Ресей Федерациясының білім беру үдерісіне қойылатын талаптардың ескерілуімен жасалды.Қазақстан Республикасының техникалық жəне кəсіптік білім беру жүйесіндегі білім беру ұйымдарының осы жағдайды ескеруі жəне оқу үдерісінде мазмұнды бөлімді (технология, материалдар жəне қажетті ақпарат) қолдануы қажет.Аударманы «Delta Consultіng Group» ЖШС жүзеге асырды, заңды мекенжайы: Астана қ., Иманов көш., 19, «Алма-Ата» БО, 809С , телефоны: 8 (7172) 78 79 29, эл. поштасы: іnfo@dcg.kzАвторлары:Г.С.Гохберг (4,7,12,13-тарау), А. В. Зафиевский (1,2,8-10,1 -тарау),А. А. Короткий (3, 5, 6, 11, 13-тарау)Пікір берушілер:РҒА Микроэлектроника және информатика институтының директоры, техн. ғылымдарының докторы, проф. В.А.Курчидис;Мәскеу ақпараттық технологиялары колледжінің оқытушысыС. В. Мельников Г74 Гохберг Г.С.Ақпараттық технологиялар: орта кәсіби білім беру мекеме-лерінің студенттеріне арналған оқулық / Г.С. Гохберг, А.В. За- фиевский, А. А. Короткин. — 9-басылым, қайта өңделген және то-лықтырылған — М. :«Академия» баспа орталығы, 2014. — 240 б.ІSBN 978-5-4468-0766-6 Оқулық 230113 «Компьютерлік жүйелер және кешендер» және 230115«Компьютерлік жүйелердегі бағдарламалау» (ОП) мамандықтары бойын- ша орта кәсіби білімнің Федералдық мемлекеттік білім стандартына сәй-кес жасалған.Табиғи интеллект әдістерін пайдаланумен қазіргі ақпараттық техноло- гиялардың негіздері баяндалған. Зияткерлік ақпараттық жүйелерді қалып- тастыру принциптері және мысалдары, сондай-ақ білім базаларын қалып- тастыру процесі келтіріледі.Орта кәсіби білім мекемелерінің студенттеріне арналған. Өздігінен білім алу үшін пайдаланылуы мүмкін. ӘОЖ 681.518(075.32) КБЖ 32.81ші723    ІSBN 978-5-4468-0766-6 © Г.С.Гохберг, А.В.Зафиевский, А.А.Короткин, 2004© Г.С.Гохберг, А.В.Зафиевский, А.А.Короткин, 2014, өзгертулермен© «Академия» Білім-баспа орталығы, 2014© Рәсімдеу. «Академия» Баспа орталығы, 2014      Аталмыш оқулық 230113 «Компьютерлік желілер және кешен- дер» және 230115 «Компьютерлік жүйелердегі бағдарламалау» (ОБ) мамандықтарына арналған оқу-әдістемелік құралдың бөлігі болып табылады.Оқулық «Ақпараттық теxнологиялар» жалпы кәсіптік пәнін меңгеруге арналған.Жаңа ұрпақты оқу-әдістемелік құралдарының кешені жалпы білім және жалпы кәсіптік пәндер мен кәсіби модульдерді меңге- руді қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін дәстүрлі және инноваци- ялық оқу материалдарын қамтиды. Әр кешен оқулықтар және оқу құралдары, жалпы және кәсіптік құзыреттерді меңгеруге қажетті, соның ішінде жұмыс берушінің талаптарын ескерумен оқыту және бақылау құралдарын, оқулықтар мен оқу құралдарын қамтиды.Оқу басылымдары электрондық оқыту ресурстарымен толықты- рылады. Электрондық ресурстар теориялық және интерактивті тапсырмалары бар практикалық модульдер, мультимедиялық объ- ектілер, қосымша материалдар мен Интернет ресурстарына сілте- мелерді қамтиды. Оған терминологиялық сөздік пен оқу процесінің негізгі параметрлері: жұмыс уақыты, бақылау және практикалық жұмыстарының нәтижелері жазылатын электрондық журнал қо- сылған. Электрондық ресурстар оқу процесіне жеңіл енгізіледі және әр түрлі оқу бағдарламаларына бейімделе алады.      Оқулық жазудың мақсаттардың бірі - сан түрлі ақпараттық тех- нологиялардың кең көлемде қарастыру болды. Әрине, мұндайда әрбір процесске терең үңіліп, толыққанды баяндау мүмкін емес, бірақ әрі қарай меңгеру үшін білу қажет негізгі түсініктер ұсыныла- ды. Ақпараттық технологиялар (АТ) негіздерін мазмұндау, оларды күнделікті практикалық қызметте қолдану, сандық және сапалық тұрғыда әрі қарай жетілдіру мүмкіндігі тұрғысынан берілген.Оқулықтың жалпы құрылымы келесі түрде болады:■1 - 2 тараулар кіріспе болып табылады. Басында ақпарат, ақпа- раттық процесстер және АТ туралы жалпы мәліметтер келтіріл- ген, АТ қолданудың негізгі салалары да көрсетіледі. АТ- дың, соның ішінде аппараттық және бағдарламалық құралдардың не- гізгі компоненттері, сондай-ақ деректер құрылымы сипатталған;■3 — 7-тараулар дербес компьютерлерде кеңселік және есептік-гра- фикалық қосымшаларды қолдануға негізделген көпшілікке ар- налған компьютерлік ақпараттық технологияларға арналды. Бұл салада осы тарауларда сипатталатын Mіcrosoft Offіce жиын- тығының бағдарламалары барынша кең таралды;■8-тарауда Интернеттегі сайттар және гипермәтінді жүйелерді құру мәселелері қаралған — барынша сұранысқа ие ақпараттық технологиялардың бірі;■9-тарау аудио және видеоақпаратты өңдеуге арналған, ол бірінші кезекте ақпаратты өңдеу басты түрде нақты уақытта жасалатындығымен айқын ерекшеленеді. Ол қолданылатын аппараттық және бағдарламалық құралдарға қосымша талап- тарды жүктейді;■10-тарау негізгі ерекшеліктері ақпараттық процесстерге ада- ми факторды қатыстыру және өңделетін деректердің күрделі құрылымы болып табылатын автоматтандырылған ақпарат- тық жүйелер туралы негізгі мәліметтерді қамтиды;■11-тарау барынша күрделі және қазіргі бағыттарға, «зияткерлік ақпараттық технологияларға» арналған: зияткерлік ақпараттық жүйелердің негізгі типтері қаралған, білімнің қасиеттері, білім4 моделін алу процестері, білім негіздерін жасау сипатталған;■12-тарауда қазіргі қоғамда ақпараттық технологияларды енгізу- дің экономикалық және әлеуметтік салдарлары талқыланады.■13-тарау, қорытынды АТ қолданулардың басқа тарауларына кір- мейтін қысқаша шолуды қамтиды.АТ теориялық негіздерін баяндау оларды пайдалану мысал- дарымен, көбінесе оларға жауапта шығармашылық тәсілді қажет ететін бақылау сұрақтарымен, сондай-ақ зертханалық және өзіндік жұмыстарға арналған тапсырмалардың мысалдарымен беріледі, бұл оларды пайдаланудың практикалық дағдыларын дамыту үшін жағдай жасайды.  1-тарау  АҚПАРАТ ЖӘНЕ АҚПАРАТТЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАР

 1.1. АҚПАРАТ ТҮСІНІГІ«Ақпарат» сөзі барлық жерде кездеседі десе де болады. Біз ақпараттың не екеніне аса ойланбай «мен маңызды ақпарат ал- дым», «шешімді қабылдауым үшін ақпарат аз», «кім ақпаратты білсе – сол әлемді басқарады» деп айта аламыз. «Ақпарат» ұғы- мының бір ерекшелігі осы.Бұл түсінік түсіндіруге, нақтылауға болатын, бірақ біржақты анықтау мүмкін емес негізгі түсініктер қатарына жатады (ма-те- матикадағы сан сияқты).«Ақпарат» сөзі латынның іnformatіo — түсіндіру, хабарлама, мәлімет беру сөзінен шыққан, оның мәні қолданылуына қарай ашылады, әр адамдар оны әр түрлі түсінеді. Мысалы, заңгер- лер «Ақпарат, ақпараттандыру және ақпаратты қорғау туралы» (10.01.2003 ж. ред.) 1995 жылғы 20 ақпандағы № 24-ФЗ Федерал- дық заңның анықтамасын пайдаланады.Ақпарат — олардың ұсынылу нысанына қарамастан адамдар, заттар, айғақтар, оқиғалар, құбылыстар және процесстер ту- ралы мәліметтер.Мұнда ақпараттың кейбір (әрине барлығы емес) маңызды қа- сиеттері сипатталған:■біріншіден, ақпарат бір адамнан басқа адамға бергенде жоға- латын материалдық объект емес. Керісінше беру нәтижесінде екі адам да берілген ақпаратқа ие болады;■екіншіден, ақпарат қандай да бір материалдық тасымалдағыш арқылы берілуі тиіс;■үшіншіден, ақпараттың қандай тасымалдағышта ұсынылға- нына қарамастан, оның мазмұны сол күйінде қалуы тиіс. Бұ- 6 дан басқа, ақпаратты беруде ол ереже бойынша өзінің матери- алдық нысанын бірнеше мәрте өзгертеді.Техникалық салада ақпарат көбіне ақпарат алмасу түсінігі негізінде, белгілер және сигналдар көмегімен сыртқы әлемнің көрінісі ретінде анықталады.Бұл сипаттамада ақпаратты сақтау және жіберуге арналған қа- былдаушы тарапқа қол жетімді ақпаратты жіберетін объектінің қандай да бір ерекшеліктерін пайдалану керектігі атап көрсетіл- ген. Хабарламалармен алмасу процесі жіберушінің ерекшелік- терін қабылдағыштың қабылдауынан тұрады.Ақпаратты беретін жіберушінің қасиеттерінің үздіксіз өзгере алуына немесе мәндердің дискретті жинағын түрлендіре алуы- на байланысты үздіксіз немесе аналогтық (дыбыс, телевизиялық сурет, температуралық датчиктердің көрсеткіштері және т.б.) және дискреттік немесе сандық ақпарат (телеграфтық сигналдар, мәтін, компьютерлік монитордағы сурет) қаралады. Адам сезім мүшелерінің көмегімен ақпаратты үздіксіз қабылдайды, ал логи- калық ойлау шын мәнінде дискреттік болып табылады.Ақпаратта деректерді компьютерлік өңдеуге қатысты ком- пьютерге түсінікті түрде ұсынылған қандай да бір нақты неме- се қиялдағы объектінің қасиеттерін көрсететін символдардың (әріптер, цифрлар, кодталған дыбыстар, графиктер, видеофиль- мдер, датчик сигналының деңгейлері және т.б.) кейбір реттілігі түсініледі, ал ақпаратты қолданушы оны басқаша түсінуі мүм- кін.

1.2. АҚПАРАТТЫҢ МАЗМҰНЫБір ақпараттық хабарлама (хат, құжат, телебағдарлама және т.б.) осы хабарламаны түсіну деңгейіне және олардың жинақтаған біліміне байланысты әр түрлі адамдар үшін әр түрлі көлемдегі ақпартқа ие болуы мүмкін. Бұл мағынада ақпарат тек ақпарат көзінің сигналдары ретінде ғана емес, сигналдардың қандай да бір жүйелілігіне берілген мағына туралы ақпаратты пайдала- нушы мен олардың арасындағы келісім ретінде де анықталады. Қандай да бір пайдаланушы жоқ болса, ақпарат туралы айту даорынсыз. 7 Ақпарат көзі және оны пайдаланушы арасындағы келісімді сипаттау үшін шынайы әлемнің объектілерінің жиынтығын біл- діретін пәндік сала түсінігі пайдаланылады, солардың қатарынан түсетін сигналдарға сәйкес келетін объектілер іріктелетін бола- ды.Пәндік саланың объектісінің ақпараттық бейнесі, яғни сигнал- дар реттілігі түрінде объектілердің қасиеттерінің жиынтығын ұсыну ақпараттық объект деп аталады. Осылайша, ақпаратты алмасу процесінің алдында ақпараттық сигналдар реттілігі және пәндік сала объектісінің арасындағы сәйкестікті анықтау рәсімі болуы тиіс.Осы сәйкестік қана берілетін ақпаратқа қандай да бір мағына беруге және оның мазмұнын толықтыруға мүмкіндік беретінін атап өту маңызды.Пәндік саланы сипаттау ақпараттық жүйелер және техноло- гияларды жасаудағы алғашқы қадам болып табылады. Пәндік сала анықтамасынан ақпарат түсінігі адамзат қызметінің әр түр- лі салаларында әр түрлі қабылданатыны шығады және оны ең жоғары тиімділікпен пайдалану үшін таңдалған ақпараттық әді- стерді белгілеу, осы саладағы ақпаратқа тән ерекшеліктерді ұсы- ну тәсілдерін, өзара байланысты және ақпаратпен жұмыс тәсіл- дерін сипаттау керек.

1.3. АҚПАРАТТЫҢ ТҮРЛЕРІАдам барлық сезім мүшелерінің көмегімен ақпаратты қабыл- дай алса да, адамның компьютермен өзара әрекетінде ақпарат- тың барлық түрлері пайдаланылмайды. Компьютерлік өңдеуге арналмаған ең сан алуан ақпарат бар, мысалы, эстетикалық қа- былдау, адамдар және т.б. арасындағы өзара қарым-қатынас. Сол себепті олармен жұмыстар компьютерлерді пайдалану барын- ша жетістікті болып табылатын ақпараттың түрлерін белгілеу маңызды. Оларға:■мәтінді ақпаратты;■сандық ақпаратты;■күні және уақыты туралы ақпаратты;■дыбыстық және тілдік ақпаратты;■графикалық ақпаратты, анимацияны және видеофильмдерді;■арнайы қос ақпаратты жатқызуға болады. 8 Бастапқыда компьютерлер (ол кезде электрондық есептеу машиналары деп аталған — ЭЕМ), тек сандық ақпаратты өңдеу үшін ғана қолданылды, алайда олардың мүмкіндіктері барынша кең екені тез анықталды. Ол кезде компьютерлердің мүмкіндік- тері шексіз емес және барынша көп әсерді олардың қолданылуы ақталғанда беріледі. Қазіргі уақытта барлық компьютерлік тех- нологиялар ақпараттың айтылған түрлерін өңдеумен шектел- мейді және компьютерлік техниканы дамыту дәрежесіне қарай өңделетін ақпараттың көлемдері ұлғаяды.

1.4. АҚПАРАТТЫ КОДТАУПәндік салаға байланысты сигналдардың бір реттілігін әр түрлі пайдаланушылар әр түрлі түсіне алатынын атап өткен бо- латынбыз. Екінші жағынан, сигналдарды әр түрлі ақпараттық реттілікпен түсіндірудің әр түрлі жолдарында пәндік саланың бір объектілері сәйкес келуі мүмкін. Бұл сигналдардың бір жүй- елілігіне пәндік саланың бірдей немесе жақын объектілері сәй- кес келетіндей түрлендіруге мүмкіндік береді. Бұндай түрлен- діру ақпаратты кодтау деп аталады. Егер осындай түрлендіру нәтижесінде ақпараттық реттіліктерге бірдей объектілер сәйкес келсе, онда кодтау туралы ақпарат жоғалмайды, өзге жағдайда — ақпаратты жоғалтумен кодтау туралы айтуға болады.Кодтау ақпаратты өңдеуде кеңінен қолданылады. Мысалы, пошта мекенжайларының жүйесі — әдеттегі ақпаратты кодтау, яғни «Дөң үстіндегі ақсақ Елистраттың үйі» деудің орнына «На- горная, 3» пайдалануға болады.Банктердегі дербес шоттарды өңдеуде клиентті детальды сипаттау емес, оның коды — дербес шотының нөмірі шешуші болып табылады. Осындай кодтаудың негізгі артықшылығы берілетін ақпараттың санын, яғни сигналдардың сәйкес реттілі- гінің өлшемін айтарлықтай қысқарту болып табылады. Бұл про- цесті әдетте ақпаратты сығымдау деп атайды.Келтірілген мысалдар ақпаратты жоғалтусыз кодтауға және сығымдауға жатады. Осымен қатар жоғалтумен кодтау да кеңі- нен таралған. Біріншіден, үздіксіз ақпаратты дискреттіге (ана- логтық-цифрлық түрлендіру — АЦТ) және үздіксізге (цифрлы аналогтық - ЦАТ) түрлендіру ақпараттың осы түрлерінің түбе- 9 гейлі әр түрлі сипаты есебінен ғана мүмкін. Екіншіден, ақпа- ратты сығымдауда жоғалтумен кодтауды пайдалану жоғалтусыз кодтауға қарағанда сығымдаудың аса үлкен коэффициентіне қол жеткізуге мүкіндік береді. Осылайша, қалыпты жағдайлар- да ақпаратты сығымдауда берілетін ақпараттың мөлшерін 1,5- 2 есеге қысқартуға қол жеткізуге болады, сол кезде сығымдау коэффициентінің мәні жоғалтумен сығымдауда жүз және мың есеге дейін жетеді. Әсіресе жоғалтумен сығымдау мультимедиа саласында кеңінен қолданылады: аудио-графикалық және виде- оақпарат, онда, біріншіден, аналогтық-цифрлық және цифрлы-а- налогтық түрлендірулер қажет, екіншіден ақпарат көлемдері ба- рынша жоғары болуы шарт.Кодтаудың тағы бір түрі артық ақпаратты енгізу болып табы-лады, ол кедергі әсеріне ұшыраған каналдар бойынша ақпарат- ты беруде тануға немесе тіпті қатені түзетуге қол жеткізуге мүм- кіндік береді. Осындай кодтаудың мысалы ретінде электронды сертификаттар және электронды цифрлық қолтаңбаны айта ке- туге болады.

1.5. АҚПАРАТТЫҚ ПРОЦЕССТЕРАқпарат түсінігі ондағы белгілі бір әрекеттерді: жинау, өңдеу, сақтау және беруді көздейді. Бұл әрекеттер ақпараттық процес- стер деп аталады. Ақпараттық жүйелерді әзірлеуде осы процес- стерді бір-бірінен ажырату және оларды жеке сипаттау керек, се- бебі әр түрлі ақпараттық процесстер мүлде әр түрлі құрылғылар мен технологияларды пайдалануы мүмкін. Осылайша, ақпарат- ты бастапқы жинау үшін техникалық құрылғылар (датчиктер), құжаттар, компьютерлік экрандық формалар пайдаланылуы мүмкін.Деректерді компьютерлік өңдеу үшін процессорлар қолданы- лады, олардың саны қазіргі дербес компьютерде 10-ға және одан да артыққа жетуі мүмкін (орталық, графикалық, принтерлік және т.б.). Ақпаратты сақтау қағаз нысанда да (құжаттар түрінде), сон- дай-ақ электронды нысанда да магниттік, оптикалық және басқа тасымалдағыштарда (мысалы, флеш-жады) пайдаланумен жүзе- ге асырылуы мүмкін. Ең соңында ақпаратты беру үшін сақтауға арналған тасымалдағыш түрлері, сондай-ақ байланыс желілері қолданылуы мүмкін. 10

1.7.  АҚПАРАТТЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАР  Технология деп соңғы өнімді алу мақсатында еңбек мәнінде- гі әсерлердің жүйелігі түріндегі материалдық игіліктер өндірісі процесін сипаттау түсініледі. Ақпараттық технологиялары- ның (АТ) ерекшелігі – ондағы бастапқы және соңғы өнім ақпа- рат болып табылатындығы, ал еңбек құралы — компьютерлік техника және телекоммуникация құралдары болып табылады. Мұндағы қайта өңделетін ақпарат әр түрлі материалдық тасы- малдағыштармен байланысты, алайда ақпараттық технология- ларды басты рөлді тасымалдағыштың өзі емес, онымен байланы- сты ақпарат атқарады.Ақпараттық технологиялар тек біздің уақытта ғана пайда бол- ды деп ойлаған дұрыс емес. Рим империясының заңдар жинағын ақпараттық технологиялар мысалы деп есептеуге болады. Ғасы- рдың ортасында бухгалтерлік есеп технологиясы пайда болды, 11 ал өнеркәсіптік дәуірде — газеттер және басқа да бұқаралық ақпарат құралдары. Алайда ақпараттық технологияларды да- мытудың бірінші кезеңі бірінші кезекте дербес компьютерлерді жаппай таратумен (соның ішінде мобильдік комьютерлер және смартфондар), үлкен компьютерлік желілерді құрумен және олар көрсететін сервистік қызметтерді кеңейтумен сипатталады. Егер 30 жыл бұрын ақпараттық технологиялар өндірістің таңдаулы түріне жатса, қазіргі уақытта аса жоғары білікті қызметкерлерді талап етпейтін жаппай құбылысқа айналды.Ақпараттық технологияның дамытудың қазіргі кезеңі ақпа- раттық компьютерлік технологиялар болып табылады.Қазіргі АТ-ды қолданудың барынша маңызды салалаларын келтірейік:■кеңседегі іс қағаздарын жүргізу;■экономикалық және статистикалық есептеулер;■технологиялық процестерді, сондай-ақ компьютерлік желі- лерді пайдалану негізінде ұйымдастырушылық басқару;■презентациялар және жарнама;■деректерді зияткерлік талдау;■ақпараттық қауіпсіздік және ақпаратты қорғау;■геоақпараттық жүйелер;■ғылыми зерттеулер;■баспа қызметі;■жобалық-құрылымдық жұмыстар;■цифрлық байланыс, Интернет желісі;■компьютерлік жаттықтырғыштар;■сауықтырулар индустриясы: цифрлық фотография, компью- терлік мультфильмдер, әдеттегі фильмдердегі компьютерлік әсерлер, компьютерлік ойындар және т.б.  БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫЗаттан және энергиядан ақпараттың ерекшелігі неде?Кітап ақпарат болып табыла ма?Ақпараттың оны тасымалдаушыларына тәуелсіздігіне мысалдар келтіріңіз.Ақпарат оның тасымалдаушысында қалай ұсынылады?Үздіксіз және дискретті ақпараттың айырмашылығы неде?Пәндік саланың мысалдарын келтіріңіз.12 Ақпаратты кодтаудың мәнісі неде?Ақпаратты өңдеуде кодтау не үшін қолданылады?Негізгі ақпараттық процесстерді атаңыз.Ақпараттық процесстерді орындауды қамтамасыз ететін құралдарды атаңыз.Ақпараттың әр түрлі қасиеттерін көрсететін мысалдарды келтіріңіз.«Ақпараттық технологиялар» терминін түсіндіріңіз.Қазіргі ақпараттық технологиялардың ерекшелігі неде?Ақпараттық технологияларды қолдану салаларын атаңыз.  2-тарау  АҚПАРАТТЫҚ ТЕХНОЛОГИЯНЫҢ КОМПОНЕНТТЕРІ

2.2.  АППАРАТТЫҚ ҚҰРАЛДАР  Кез келген ақпаратты өңдеудің компьютерлік жүйесінің ор- талық бөлігі, әрине компьютер. «Компьютер» түсінігі барынша сан алуан екенін ескеру қажет: компьютер деп жабдыққа орна- тылған микробақылаушылар (бұл жағдайда олар көбінде про- цессорлар деп аталады) және мыңдаған және он мыңдаған про- цессорлардан тұратын (суперкомпьютерлер) ірі компьютерлік жүйелер түсініледі. Заманауи көп функциялы телефон да (смарт- фон) маңызы жағынан компьютер болып табылады. Дегенмен, осындай айырмашылықтарына қарамай, компьютерлердің өзара 14 ортақтықтары бар, және іс жүзінде олардың кез келгенінен сай- ып келгенде бір функцияны орындайтын шағын жүйелерді та- буға болады. Компьютерлердің анағұрлым кең таралған түрінің құрылғысы — үлгі ете отырып, компьютерлік технологиялардың іс жүзінде барлық компоненттерін талқылауға болатын, үстел үстілік дербес компьютерді (десктопты) қарастырайық.Ең аз жинақтауда заманауи дербес компьютер төрт бөлімнен тұрады: жүйелік блок, бейнемонитор, пернетақта мен тышқан.Өз кезегінде жүйелік блок келесі құрамдас бөліктерден тұра- ды:■қоректендіру блогы бар корпустан;■жүйелік («аналық») тақтадан;■салқындату жүйесі (желдеткіші бар) бар процессордан;■негізгі жадының модулінен;■бейнетақтадан (видеотақтадан);■иілгіш, қатты және оптикалық дискілердің дискжетектерінен. Компьютердің аз көлемдегі жинақтамасы компьютерге тіке- лей қосылатын қосалқы сыртқы құрылғылардың — принтердің, сканердің, модемнің есебінен де, сондай-ақ компьютерге кеңейту тақтасының көмегімен — келесі құрылғылар: дыбыстық баға- налар, желілік жабдықтар, түрлі қадағалау тетіктерінен деректер жинаушы құрылғылар және т.б. қосылатын аналық тақтаға қон- дырылатын арнаулы тақталардың есебінен де көбейтуге болады. Сыртқы құрылғыларды қосудың тәсілдері үнемі жетілдіріліп отыратынын айта кеткен жөн. Алғашқы дербес компьютерлерде тікелей қосу үшін аналық тақтада орнатылған тізбекті және қо- сарлас порттардың жалғағыштары, ал кеңейту тақталары үшін— ІSA түріндегі жалғағыштар қолданылды. Заманауи компью-терлер болса PCІ-E түріндегі кеңейту тақталарына өтті, ал тіз- бекті және қосарлас порттардың жалғағыштарының орнына USB жалғағыштары қолданылады. Компьютерлер мен тысқарыдағы (шалғайдағы) құрылғылардың сымсыз байланыс құралдары: Wі-Fі мен Bluetooth кеңінен тарай бастады. Бұдан басқа, ана- лық тақтаға бұрын кеңейту тақтасымен атқарылған: дыбыстық, желілік, дискжетектерді басқаруды, тіпті бейнетақтаның қыз- меттерін жүзеге асыратын микросхемаларды (микросызбалар- ды) орналастыру уақыттың соңғы үрдісі болып табылады. Оған қоса, келтірілген функциялардың кейбіреуі тікелей орталық про- цессорға ауыстырылады. Көптеген заманауи компьютерлерде жүйелік блоктың ішінде процессоры бар жүйелік тақтадан және дискжетекшілерден басқа ештеңе жоқ, әйткенмен, олар бес жыл15 бұрынғы «жетілдірілген» компьютерлерге қарағанда анағұрлым үлкен мүмкіншіліктерді қамтамасыыз етеді.Енді дербес компьютерлердің негізгі құрауыштарын толығы- рақ қарастырайық.Процессор және жады. Негізгі арифметикалық және логи- калық амалдарды орындайтын, сондай-ақ компьютердің басқа құрылғыларына берілетін басқару белгілерін (сигналдарын) құратын орталық процессор (central processor unіt — CPU) кез келген дербес компьютердің басты элементі болып табылады. Процессордың сипаттамасы компьютердің жалпы сипаттама- сына, және бірінші кезекте оның өнімділігіне шешуші ықпалын тигізеді. Процессордың тез әрекеттігінің қарапайым сиппата- рының бірі оның тактілік жиілігі болып табылады, әйткенмен оның көмегімен тек біртипті процессорларды салыстырған жөн. Үстел үстілік компьютерлер мен ноутбуктерге арналған анағұр- лым кең тараған процессорлар Іntel корпорациясының процес- сорлары болып табылады, бірқатар жағдайларда AMD (Advanced Mіcro Devіces) корпорациясының процессорлары қолданылады. Дәстүрлі түрде Іntel процессорлары анағұрлым сенімді және компьютерді баптау кезінде көп қиындық туындатпайды, ал AMD процессорлары дәл сондай өнімділікте айтарлықтай арзан деп саналады. Планшеттік компьютерлер мен смартфондарда көбінесе процессорлардың әдеттегідей ARM сәулеті бар түр- лерін қолданады.Орталық процессорды арифметикалық, логикалық және басқару қызметін атқаратын компьютердің жалғыз құрылғысы деп ойлауға болмайды. Микросхемалардың (микросызбалардың) өндіріс технологияларының дамуына және компьютерлердің сәулетінің жетілдірілуіне қарай, орталық процессорлардың көп- теген функциялары, әсіресе басқарушы функциялары мәні бой- ынша мамандандырылған процессорлар болып табылатын басқа құрылғыларға берілуде, сондықтан орталық процесорларда «сан- дық диірмен» басты функциясы қалады. Транзисторының саны және құрылымының күрделілігі бойынша орталық процессормен салыстырылатын графикалық процессор, осындай мамандарды- рылған процессорлардың анағұрлым күштісі болып табылады. Басқа процессорларды күрделілігі бойынша тіптен бертінгі ор- талық процесссорлардан асып түсетіндігіне қарамастан, көбінде бақылаушылар деп атайды. Осы барлық құрылғылардың басты сапасы, оны елеулі түрде жеделдетуге мүмкіндік беретін, орта- лық процессормен қосарлана деректерді өңдейтіндігінде.Компьютердің маңызды сипаттамаларын ашатын екінші эле- мент, негізгі жады немесе жай ғана жады болып табылады. Жалпы 16 айтқанда, жады, яғни деректерді жинауға арналған құрылғы, бір- неше деңгейден тұрады. Жадының бір түрлері деректерді компью- тердің жұмыс уақытында ғана сақтауға арналған, басқалары — тұрақты немесе ұзақ уақыт сақтауға арналған. Бұдан басқа, жады- ның түрлері деректермен жұмыс істеу жылдамдығына қарай ажы- ратылады. Әдетте электронды микросхемалардан тұратын және аналық тақтадағы жалғағыштарға (слоттарға) орнатылатын жа- дының модулін негізгі жады деп түсінеді. Әдетте, аналық тақтада осындай екіден төртке дейін жалғағыштар болады. Бұл жады түрі қуатқа тәуелді болады және оның ішіндегісі компьютер өшкенде жоғалады. Негізгі жадының сипаттамасы технологияның дамуы- на қарай едәуір жетілдіріледі және қазіргі кезде жадының DDR3 түріндегі модулі кең тараған. Жады модулдерінің сыйымдылығы әдетте бірден бірнеше гигабайтты құрайды және орнатылған не- гізгі жадының жалпы сыйымдылығы компьютердің анағұрлым маңызды сипаттамасының бірі болып табылады.Аналық тақта. Тақта — дискжетекшілерден басқа жүйелік блоктың барлық құрылғылары орналасқан монтаждау панелі, компьютердің жүйелік блогының пайдалану сапасын анықтай- тын негізгі элементі болып табылады. Оған көптеген ішкі және сыртқы жалғағыштар және арасында маңызды рөл атқаратын, процессор мен компьютердің өзге құрылғыларының арасында байланыстыру функциясын атқаратын, чипсет («микросхемлар- дың жиынтығы») деп аталатын микросхема бар, түрлі қосалқы микросхемалар орналасқан. Осы себепті чипсеттің микросхема- ларын кейде «көпір» деп атайды. Чипсеттің түрі, жалғағыштар- дың санымен және міндетімен қатар аналық тақтаның негізгі си- паттамасы болып табылады.Чипсеттің қасиеттерін сипаттау үшін, оның процессордың қай түріне және жадының қай түріне арналғанын көрсету керек. Бұ- дан басқа, соңғы уақыттарда чипсеттің кейбір түрлеріне компью- тердің бейне-, аудио-, желілік және басқа да шағын жүйелерін басқарудың функцияларын қоса бастады. Мұндай жағдайда тиісті шағын жүйе чипсетте немесе аналық тақтада немесе тіпті процессорда біріктірілген деп айтады. Біріктірілген шешімдер көптеп таралуда, әсіресе кеңселік компьютрлер үшін.Бейнежүйе. Бейнежүйенің құрамына әдетте екі элементті: графикалық тақтаны (бейнетақта) және бейнемониторды (ди- сплей) жатқызады. Графикалық тақтаның рөлін біріктірілген бейнебақылау атқара алады.Заманауи графикалық тақталардың барлығының дерлік сипат- тамасы бірдей (егер олардың өнімділігіне көңіл бөлмесек), және олардың айырмашылықтары негізінен орталық процессордың 17  бейнетақтаның графикалық процессоры өзіне алатын көлемінде. Компьютерлік ойындар үшін бұл аса маңызды сипаттама болып табылады, себебі, күрделі динамикалық көріністерді дисплейге шығарған кезде орталық процессор олардың уақытылы бейнеле- нуін жүзеге асыра алмай қалуы мүмкін. Сонымен қатар, кеңселік қолданбаларда бұл сипаттама анағұрлым аз сыналады.Графикалық тақталар көбінесе сол немесе басқа кескінді мо- ниторға шығарумен қатар, теледидарғада кескінді бейнелеуге арналған құралдармен, сондай-ақ оны кейін өңдеу мақсатында төмен жиіліктегі теледидар сигналын енгізу құралдарымен жаб- дықталғанын айта кетейік.Бейнемониторларға келетін болсақ, оларды екі үлкен топқа бөлуге болады: электронды-сәулелік түтікшедегі (ЭСТ) сапалық жағынан ескірген дисплейлер және сұйық кристалды (СК) ди- сплейлер. Дисплейлердің диагонал бойынша көрінетін аймағы- ның дюйммен көрсетілген мөлшері, сондай-ақ көлденең және тік сызықтардағы нүктелерде (пикселдерде) рұқсат етуі олардың негізгі сипаттамасы болып табылады. СК-мониторларды да өз кезегінде екі үлкен топқа бөлуге болады: көпшілік қолданатын анағұрлым арзан TN-fіlm сияқты мониторлар және анағұрлым сапалы қымбат басқа түрдегі (ІPS, MVA, PVA және басқа) мони- торлар. Смартфондар мен планшеттерге келетін болсақ, оларда ІPS немесе OLED түріндегі экрандар (қалыптама) жиі қолданы- лады.Пернетақта және тышқан. Пернетақта мен тышқан зама- науи дербес компьютердің ажырамас бөлігі болып табылады Олардың негізгі мақсаты компьютерге ақпаратты бастапқы ен- гізу болып табылады. Сонымен бірге олардың компьютермен өзара әрекеттесуінің қағидаларында елеулі түрде айырмашылық бар. Пернетақта компьютердің қалған бөліктерінен тәуелсіз жұ- мыс істейді және оның негізгі функциясы компьютерге үлкен көлемдегі мәтінді ақпаратты енгізу болып табылады. Керісінше, тышқан экрандағы графикалық нысандармен өзара әрекетте- суді қамтамасыз ете отырып, және осылайша шағын көлемдегі құрылымдалған ақпараттарды енгізуді жүзеге асыра отырып, сондай-ақ басқару функцияларын орындай отырып, тек мони- тормен бірге жұмыс істейді.Дербес компьютерлік пернетақталардың түрлері айтарлықтай ерекшеленбейді. Олардың модификациясы не эргономикалық сапасының («табиғи» пернетақталар) жетілдірілуі бойынша, не болмаса «мультимедиялық» және басқа пернелерді қосу арқылы басқару функцияларын кеңейту есебінен жүргізіледі. «Тышқан» түріндегі манипуляторлар туралы да дәл солай деуге болады. 18 «Тышқандардың» түрлерінің алуандығына қарамастан, олар- дың негізгі функциясы тышқанның батырмасын басу және оны жылжытуды қадағалау ғана.Компьютерге радиоарна арқылы немесе (анағұрлым аз) Bluetooth технологиясы арқылы қосылған сымсыз пернетақталар мен тышқандар айтарлықтай кеңінен таралды.Ақпаратты сақтайтын және тасымалдайтын құралдар. Біз компьютер жадының көп деңгейлі екенін атап өткенбіз. Ақпа- ратты тек өңдеу процесіне ғана қатысатын, қуатқа тәуелді негізгі жадымен қатар, ақпаратты сақтауға және тасымалдауға арналған жадының қуатқа тәуелсіз түрлерінің де рөлі аз емес. Жадының осындай түрін негізгіден айыру үшін сыртқы деп айту орын алған. Оны тасымалдағыштың сипатына қарай бірнеше түрге бөлуге болады:■магнитті тасымалдау жады (иілгіш және қатты магнитті дис- ктер және магнитті таспалар);■оптикалық тасымалдағыштардағы жады (бір реттік және көп реттік жазбалы компакт-дисктер);■қуатқа тәуелсіз электрондық жады (флэш-жад).Екінші жағынан, қуатқа тәуелсіз жадының функцияларын ке- лесідей бөлуге болады:■ақпаратты өңдеу процесінде бастапқы, аралық және түпкілік- ті мәліметтерді сақтау;■мәліметтерді мұрағаттық сақтау;■ақпаратты бір компьютерден басқа компьютерге көшіру.Осы жағдайлардың әрқайсысында сыртқы жадының өзіндік түрлері қолданылады. Ақпаратты өңдеу процесінде қолданыла- тын сыртқы жадының негізгі түрлеріне, қатты магниттік диск- тегі тасмалдағыштар («винчестерлер») және қатты денелі тасы- малдағыштар (SSD — solіd state drіve) жатады. SSD-ға арналған жүздеген гигабайтты және әдеттегі қатты дисктерге арналған терабайтты құрайтын сыйдырылатын ақпараттардың көлемі, олардың негізгі сипаттамасы болып табылады. Мәліметтерді мұрағаттық сақтау құралы ретінде ұзақ уақыт бойы магнитті таспалар мен иілгіш магнитті дисктер қолданылып келді (дис- кеттер). Соңғы уақытта олар сыйымдылығының жетімсіздігі- не және қолдануға қолайсыздығына байланысты мұрағаттық сақтау функцияларын жоғалтты. Өзінің ақпараттарды мұрағат- тық тасығыш функциясын DVD түріндегі оптикалық дисктер сақтап келеді, бірақ магниттік дисктерде ақпараттарды желілік сақтағыштар (NAS — Network Attached Storage) көбіне-көп тара- ла бастады. Бұдан басқа, көптеген сервистер Интернетте сақтау бойынша, тіпті ақпаратты өңдеу бойынша («бұлттық» тенологи- ялар) қызметтерін ұсынады. 19    Қазіргі уақытта ақпараттарды тасымалдау әдетте үш тәсілдің бірімен жүзеге асырылады:■көлемі бірнеше гигабайтқа дейінгі ақпараттарды тасымалда- уға арналған — USB-салпыншақтардың («флэштердің») не- месе флеш-карточканың көмегімен;■сыртқы магниттік дисктердің көмегімен — ондаған және жүздеген гигабайт;■жергілікті торап немесе Интернет арқылы — техникалық мүмкіндіктерге байланысты.Дәстүрлі емес, бірақ ұялы телефондардың ішкі флэш-карта- ларын қолдану ақпараттарды тасымалдауға арналған өте тиімді құрал болып табылады.Компьютердің қосымша құрылғылары. Компьютердің белгілі бір шамада міндетті болып табылатын аталған компо- ненттерінен бөлек, компьютер қосымша құрылғылармен жаб- дықталуы мүмкін, оларға ең алдымен принтер, дыбыстық қо- салқы жүйе, сканер және телеқатынас құрылғысы жатады.Принтерлер әдетте матрицалық, бүріккіш және лазерлі бо- лып бөлінеді. Олардың ішіндегі анағұрлым тарағаны бүріккіш принтерлер, бұл оның арзандығымен, жақсы басып шығару са- пасымен және түрлі түсті басып шығару мүмкіндігімен түсін- діріледі. Олардың басты кемшілігі пайдаланудағы шығындардың көптігі. Сондықтан оларды басып шығару көлемі көп емес кезде қолданған тиімді. Үлкен көлемдегі басып шығару жұмыстары- на басып шығарудың жоғары сапасына ие лазерлі принтерлерді қолданған тиімді болады. Алайда, олар бүріккіш принтерлерден қымбат, ал түрлі түсті басып шағаруда— айтарлықтай қымбатқа түседі. Матрицалық принтерлер қазіргі кезде анағұрлым аз та- раған және негізінен арнаулы қолданыста болады. Бұл олардың құны бойынша лазерлі принтерлермен салыстырмалы, басу са- пасы едәуір төмен, ал тудыратын шу деңгейі жоғары болуымен байланысты. Сонымен бірге, матрицалық принтердің қағаздың сапасына талабы анағұрлым төмен. Ол сондай-ақ құжаттар- дың бірнеше көшірмесін бір мезгілде басып шығара алады, со- ның ішінде орама қағаздарды да басады. Бұдан басқа құжаттар- ды (принтер арқылы тартпастан) матрицалық тәсілмен басып шығарған ыңғайлы.Арнайы мақсаттағы принтерлердің ішінен, A0 форматтағы па- рақтарға, сондай-ақ ені үлкен орама қағаздарға басып шығаруға мүмкіндік беретін, үлкен форматтағы принтерлерді атап өткен жөн.Дыбыстық қосалқы жүйемен (аудио қосалқы жүйемен) соңғы кездерде әр компьютер дерлік жабдықталған. Бейне қосалқы 20 жүйе сияқты дыбыстықта екі бөліктен: ішкі – дыбыстық тақта- дан (аудиотақтадан) немесе аналық тақтадағы дыбыстық чиптен және сыртқы–компьютерлік дыбыстық бағаналардың (колон- ка) жиынтығынан тұрады. Заманауи компьютерлердің аудио қосалқы жүйелерінің сапасы мен құны бойынша өте үлкен та- ралымы бар, бұл олардың жіктелуін едәуір қиындатады. Олар- дың қарапайымдарының өзі компьютердің жалпы құнына 1-2% қосады, ал жоғары сапалы дыбыстық тақта компьютерді дыбы- старды өңдеудің мамандандырылған станциясына айналдыра отырып, бүкіл компьютердің жалпы құнындай бағада тұруы мүмкін. Компьютерлік емес аудиотехника әдетте компьютерлік- ке қарағанда дыбыстаудың анағұрлым жоғары сапасын қамтама- сыз ететінін айта кеткен жөн, алайда, егер дыбыстаудың сапасына жоғары талаптар қоймаса, заманауи компьютерлер оның функ- циясын орындай алады.Сканерлер қағазға басылған графикалық бейнелерді неме- се мәтіндерді компьютерге кіргізу үшін қолданылады. Ска- нерлердің сипаттамалық ерекшеліктері, бұл олардың жұмысы әдетте аса маңызды бағдарламалық жасақтаманы: бейнелерді өңдеу үшін графикалық редактор мен бейнені мәтінді форматқа ауыстыру үшін мәтіндерді тану бағдарламасын қажет етуі. Ска- нердің негізгі сипаттамасы – дюмдегі (300, 600, 1200, 2400 және т.б.) нүктеде өлшенетін, рұқсат берілетін қабілеті. Бұл ретте егер, стандартты құжаттарды енгізу үшін 300 нүкте/дюйм рұқсат ету қабілеті жеткілікті болса, 35-мм фото пленканың негативін енгізу үшін 2400 нүкте/дюйм қажет болады. Соңғы кездері сан- дық фотоаппараттар мен бейнекамераларға ауыса бастағалы, ска- нерлерді графикалық бейнелерді дайындаудың құралы ретінде қолдану ауқымы тарыла бастады, бірақ олардың мәтінді құжат- тарды енгізу құралы ретіндегі (әсіресе толтырылған бланкілерді) рөлі дұрысында артады.Түрлі компьютерлердің жаппай таралуымен (планшеттер мен смартфондарды қосқанда) және жоғары жылдамдықтағы Интер- нетке қосылуымен байланысты компьютердің басқа құрылғыла- рының ішінде Интернетке шығатын күрделі конфигурациялар- дың жергілікті торабын жасауға, сондай-ақ осы желілерге түрлі мобильды құрылғыларды тиімділікпен қосуға мүмкіндік беретін телебайланыс құралдары (жоғары жылдамдықтағы модемдер, желілік тақталар, бағдарлауыштар, Wі-Fі және Bluetooth сымсыз желілерінің адаптерлары) маңызды орын ала бастады. Интерне- тке жоғары жылдамдықта қосылу компьютерлер мен смартфон- дардың конфигурациясында қолданушылардың өзара бейнебай- ланыс орнатуын қамтамасыз ететін бейнекамералардың пайда 21 болуына ықпал етті. Көбінесе бейнекамералардың құрамына ми- крофонда кіреді, бұл компьютерді немесе смартфонды XX ғасы- рдың ортасы мен соңындағы қиялшылдардың арманы— бейне терминалға айналдырды.Дербес компьютерге қосылуы мүмкін құрылғылардың жалпы санына шектеу жоқ. Бұл оның дербес компьютерді балалардың конструкторы сияқты жинауға мүмкіндік беретін сәтті жоба- ланған компоненттік сәулетімен түсіндіріледі. Егер оған қосу схемасы әзірленген болса, кез келген электронды құрылғыны дербес компьютерге қосуға болады. Сыртқы құрылғыларды қо- судың үш негізгі тәсілін атауға болады. Ең қарапайым тәсілі — аналық тақтаның сыртқы жалғағыштары арқылы қосу. Әдетте бұл үшін деректерді берудің жеткілікті жоғары жылдамдығына ие және жұмыс үстіндегі (қосулы) компьютерге қосылу мүм- кіндігі бар USB-жалғағыштар қолданылады. USB-жалғағыш, сонымен бірге құрылғының электроқоректендіруі үшін аз қуат кетуін қамтамасыз ете алады. Бұдан бөлек заманауи компью- терлер толып жатқан аудио және бейнежалғағыштармен жаб- дықталады (HDMІ жоғары ажыратылымдықтағы теледидарлық жалғағышты қосқанда), бұл компьютердің негізінде үй кинотеа- трын құруға мүмкіндік береді.Қосудың екінші тәсілі — аналық тақтадағы жалғағышқа (слотқа) қондырылатын арнайы құрастырылған кеңейту тақтасы- ның көмегімен қосу. Бұл тәсіл анағұрлым үлкен әмбебаптылыққа ие және деректерді берудің үлкен жылдамдығын қамтамасыз етеді, алайда, кеңейту тақтасын әр құрылғының ерекшелігіне қарай жобалауды талап етеді. Компьютерге сыртқы құрылғылар- дан деректерді берудің үшінші тәсілі тікелей қосылумен байла- нысты емес, бірақ деректерді берудің қандайда бір құрылғысын қолданады (мысалы, флэш-картаны). Көп жағдайда ол сандық фотоаппараттар мен бейнекамералар үшін қолданылады. Мы- салы, оның көмегімен сондай мүмкіндіктермен жабдықталған принтерде тікелей сандық фотоаппараттан фотосуреттерді ба- сып шығарып компьютерді деректерді өңдеудің технологиялық кезеңінен алып тастауға болады.Барлық дерлік аталған жағдайларда, компьютерге сыртқы құрылғыларды аппараттық қосу ғана жеткіліксіз екендігін еске- реміз. Олардың бірлескен сәтті жұмысы үшін құрылғының драй- вері деп аталатын сәйкестендіруші бағдарлама қажет, бұған қоса драйвердің ұйымдастырылуы елеулі түрде компьютердің опе- рациялық жүйесіне байланысты болады және әр операциялық жүйеде бір құрылғыға, әдетте түрлі драйверлер жазылады.Сыртқы орындаулардан бөлек, компьютердің қосымша 22 құрылғылары құрылғы тұтастай кеңейту тақтасына орналасты- рылған кезде, ішкі орындауларда да дайындалуы мүмкін. Осы- лайша, мысалы, стандартты емес құрылғылардың түрлі адап- терлері TV-тюнерлер жасалады, сондай-ақ көптеген қолданбалы мәселелерді шешу кезінде компьютердің функционалдық мүм- кіндіктерін едәуір арттыратын нейропроцессорлар жасалады. Ішкі орындаудың артықшылығы—құрылғы мен компьютер ара- сында деректердің жоғары жылдамдықта берілуі болып табы- лады, кемшіліктері— диагностика мүмкіндігінің төмен болуы және осы құрылғының энергиялық қоректендірілуін қамтамасыз ету үшін компьютердің қоректендірілу көзінің жеткілікті қуат қорының болуы тиістігі.Компьютерлік желілер. Жоғарыда айтылғандай, компьютер- лік желілер деректерді беру құралдарының бірі болып табыла- ды. Ақпаратты алмасудың мұндай тәсілі соншалықты ыңғайлы болғандықтан, қазіргі таңда іс жүзінде әрбір компьютер белгілі бір желіге қосылған немесе қосылу мүмкіндігі бар. Желілерді жергілікті және ғаламдық тораптарға бөлу қалыптасқан. Жер- гілікті желілер деректерді жоғары жылдамдыпен (1 Гбит / с дей- ін) берумен және салыстырмалы түрде шағын өлшемдерімен (он- шақты немесе жүздеген метр) сипатталады, ал ғаламдық желілер неғұрлым төмен жылдамдықтарымен (арналардың санына және олардың өткізу қабілеттілігіне байланысты), ақпарат беру бір- лігінің неғұрлым үлкен құнымен және іс жүзінде шексіз мөл- шерімен сипатталады.Ең қарапайым түрде компьютерлік желіні, өз кезегінде бір- бірімен байланысқан, желі түйіндері бар желі кабельдеріне қо- сылған компьютерлер жиынтығы ретінде елестетуге болады. Желі түйіндерінің рөлін шоғырлаушылар (хабтар) мен жалға- стырушылар сияқты аппараттық құралдар немесе компьютер- лік желілерді ұйымдастыруға арналған арнайы компьютерлер болып табылатын бағдарлаушылар орындайды. Жергілікті де және ғаламдық да желілер жағдайында, компьютерді желіге қосу үшін, әдетте аналық тақтаға біріктірілген немесе кеңейту тақтасы ретінде пайдаланылатын желілік адаптер, ал жаһандық желілер жағдайында әртүрлі үлгідегі модемдер қолданылады.Компьютерлік желілердің дербес жеке компьютерлер жиын- тығынан ақпаратты өңдеу тұрғысынан негізгі айырмашылығы- компьютерлер желісінде бір немесе бірнеше серверлердің –әр түрлі пайдаланушыларға сервер ұсынған біріктірілген ақпарат- ты алуға немесе өңдеуге мүмкіндік беретін компьютерлердің бо- луы (дұрысырақ сервер деп компьютерді емес, онда атқарылатын бағдарлама айтуға болар еді, бірақ оның жұмысын жеңіл түсіну 23    үшін сервер деп компьютерді санаған дұрыс). Мұндай ақпарат- ты өңдеу сызбасы жеке компьютерде өңдеуден айырмашылығы,«клиент-сервер» сызбасы деп аталады, және серверге қосылатын жұмыс орындардағы компьютерлер клиенттік компьютерлер не- месе клиенттер болып табылады.Басқа компьютерлер. Алдынғы бөлімдерде сан алуан ком- пьютерлер отбасында орталық орынға ие үстелдік дербес ком- пьютерлеріне үлкен назар аудардық. Олардан бөлек дербес компьютерлерде қолданылатын құрылғыларға ұқсас құрылы- мы бар құрылғылар жиынтығы: ноутбуктар, планшеттер және смартфондар орын алады, бірақ шағын мөлшерлері және энер- гия үнемдеу қажеттілігіне байланысты олардың құрастырылуы мүлдем өзгеше. Екінші жағынан, құрылғылар жиынтығы мен құрылымы жағынан дербес компьютерлерден мүлде өзгеше бо- луы мүмкін серверлер, жұмыс станциялары және суперкомпью- терлер. Бұл, өз кезегінде, осы үлгідегі компьютерлер десктопқа қарағанда аз мөлшердегі функцияларды орындауға арналған- дығымен, бірақ оларды тезірек және үлкен көлемде орындау ке- рек болғандықтан, бұл кейбір аппараттық құралдардың шамадан тыс ұлғаюына және басқалардың ішінара немесе толық жоғалуы әкеліп соғумен байланысты. Мысалы көп жағдайларда, серверде бейнемонитор мен пернетақта болмайды, ол бірнеше процессоры бар, дербес компьютер тұрғысынан алғанда алып, қандай да бір клиенттік компьютерден басқарылады, оның негізгі және дис- кілік жадының көлемі мен жоғары өткізу қабілеттілігі бірнеше желілік тақталары бар.Осы компьютерлердің бәрі алуан түрлі элементтік базада құрастырылады, сондықтан оған шолу жасау мүмкін емес. Алай- да, ақпаратты жинау, сақтау, өңдеу, беру және ұсыну қағидалары компьютерлердің барлық түрлері үшін бірдей, сондықтан бола- шақта жеке компьютерлерге арналған ақпараттық компьютерлік технологиялардың сипаттамасына көңіл бөлеміз.

2.3. БАҒДАРЛАМАЛЫҚ ҚАМТЫМ Компьютерлер, сыртқы құрылғылар және компьютерлік желі жабдықтары компьютерлік ақпаратты өңдеу технологиясының көптеген компоненттерінің бірі ғана болып табылатын аппа- ратты жасақтаманы құрайды. Олардың құрамдас бір бөлігі- бағдарламалық жасақтама (БЖ). Әдетте, жүйелік бағдарла- 24 малық жасақтама және қолданбалы (функционалдық) бағдарла- малық жасақтама болып бөлінеді, сондай-ақ бағдарламалық жа- сақтаманы қамтамасыз ететін аспапты құралдарды қамтиды.Қолданбалы бағдарламаларды сипаттауға осы кітаптың қалған тараулары арналған, аспаптық құрылғылар «Алгоритмдеу және бағдарламалау негіздері» курсы пәнін құрайды. Жүйелік БҚ ке- лер болсақ, ол «Операциялық жүйелер және орталар» курсын- да меңгерілсе де, біз операциялық жүйелерге мүлде қысқа шолу келтіреміз.Операциялық жүйелердің пайда болуын, компьютерлерді басқаруды, кейінірек операциялық жүйе деп аталып кеткен, арнайы жазылған бағдарламалардың көмегімен ішінара ком- пьютердің өзіне жүктеуге болатыны анықталған кезеңге, ХХ ғасырдың 50 -ші жылдарына жатқызуға болады. Бастапқыда операциялық жүйелер компьютердің әрбір түрі үшін жеке әзір- ленді. Компьютерлердің әртүрлі үлгілерінде қолданылу мүмкін- дігі бар Unіx (Юникс) операциялық жүйесінің пайда болуымен 70-ші жылдары жағдай өзгерді. Дербес компьютерлер пайда болғанда, оларға арнап MS DOS жүйесі әзірленді, бірақ олар қазіргі заманғы операциялық жүйелерге тән көпмәселелік ерек- шелігі болмағандықтан толлықанды операциялық жүйе бола алмады. Одан кейін Wіndows NT жүйесі әзірленді, ол қазірдің өзінде «ағымдағы» операциялық жүйе, одан кейін Wіndows XP және Wіndows 7/8 жүйелеріне дейін дамытылып жасалды. Екін- ші жағынан, Lіnux (Линукс) деп аталатын дербес компьютерлер үшін Unіx-тің өте табысты нұсқасы болды. Жоғары деңгейдегі компьютерлер (серверлер, жұмыс станциялары және суперком- пьютерлер) үшін, әдетте, Unіx немесе Wіndows NT-ның қайсыбір нұсқасы пайдаланылады.Компьютерлердің басқа түрлерінде аталған операциялық жүйелерден өзгелері пайдаланылады. Мысалы, Apple смартфон- дары мен планшеттері (іPhone және іPad) іOS операциялық жүй- есін, көптеген басқа мобильді құрылғыларда - Androіd операци- ялық жүйесі және т.б. пайдаланады.Алайда, бір операциялық жүйе үшін жасалған бағдарламалар көбінесе басқалары үшін жарамды бола алмайды. Бұл, әсіресе, драйверлер - операциялық жүйемен қосымша компьютерлік құрылғыларды үйлестіруге арналған бағдарламаларға қатысты. Атап айтқанда, егер кез-келген құрылғыда компьютерде ор- 25 натылған операциялық жүйемен жұмыс істеу үшін ешқандай драйвер болмаса, онда бұл құрылғы, осы компьютермен жұмыс істей алмайды. Мысалы, Lіnux драйверлері болмаған кейбір принтерлер мен модемдер осындайларға жатады.  БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫКомпьютерлік техниканың негізгі компоненттерін атаңыз.Компьютер қандай элементтерден тұрады?Компьютер жалғағыштарының түрлерін атаңыз.Компьютерді қандай параметрлермен сипаттауға болады?Біріктірілген құрылғылар дегеніміз не?Ақпаратты компьютерге алғашқы енгізуге арналған құрылғыларды атаңыз.Ақпаратты сақтау үшін қандай аппаратты құралдар қол- данылады?Ақпаратты өңдеудің аппаратты құралдарын атаңыз. Оларға принтер, сканер және дыбыстық жүйе жата ма?Ақпаратты беру жолдары мен құралдарын атаңыз.Ақпаратты ұсыну үшін қандай құралдар қолданылады? Оларға принтер, сканер және дыбыстық жүйе жата ма?Егер сізде жақсы компьютер бар болса, музыкалық орта- лықты сатып алудан бас тартқаны орынды ма?Интернет желісіне модемсіз қосылуға бола ма?Сіз электрокардиограммаларды шешуге керемет құрал жасадыңыз делік. Оны компьютерге жалғау үшін қосымша не әзірлеуге болады? Не үшін?Серверлік компьютер клиенттіктен несімен ерекшеле- неді?Бір операциялық жүйе үшін жазылған бағдарлама басқа- сында орындала ала ма?Бір операциялық жүйеге арналған драйвер басқасында пайдаланылуға жарамды ма?  3-тарау МӘТІНДІ АҚПАРАТТЫ ӨҢДЕУ

3.1. МӘТІНДІК РЕДАКТОРЛАРЗаманауи дербес компьютерлермен жұмыс істеу кезінде уақыттың айтарлықтай бөлігі әртүрлі мәтінді ақпаратты құруға, редакциялауға және басып шығаруға кетеді.Компьютерде ақпараттық мәтінді өңдеуді қолданбалы бағдар- ламалардың пакеттері — мәтіндік редакторлар (мәтінді процес- сорлары) қамтамасыз етеді.Орнатылған (Total Commander, Far, Mіcrosoft Vіsual Studіo және т.с. с.) және өзіндік (Notepad (Блокнот), Mіcrosoft Word, OpenOffіce Wrіter және т.б.) мәтінді ақпараттар ажыратылады.Мәтінді құжаттарды дайындау процесінде келесі кезеңдерді көрсетуге болады:■мәтінді жазу;■редакциялау;■мәтінді форматтау, беттерді белгілеу;■басып шығару (мәтінді басып шығарардан бұрын экранда қа- рап шығу, қағазға басып шығару).Редакциялаудың негізгі операциялары:■мәтін жолын қосу, ауыстыру және таңбаларды өшіру арқылы редакциялау;■таңбаларды, жолды, бөлімді өшіру; мәтін үзіндісін іздеу және ауыстыру; мәтін элементін ауыстыру, көшіру;■таңбалардың кескінін өзгерту: ақшыл, қалың әріп, курсив, асты сызылған (әріпті өзгертудің қосымша мүмкіндіктері);■мәтінді жаңа жолға автоматты түрде ауыстыру;■кесте және диаграмма жасау;■азат жолды форматтау және беттерді белгілеу;■мазмұны мен көрсеткіштерді тұрғызу; 27 ■дұрыс жазу ережесін тексеру;■мәтін бейнесін басып шығарардан бұрын экранда қарап шығу, басып шығару әріпін ауыстыру.Мәтіндерді редакциялаудың заманауи көптеген түрі бір уақытта бірнеше құжаттарды немесе бір құжаттың бірнеше бөлі- гін оларды әртүрлі терезелерге орналастыра отырып өңдеуге мүмкіндік береді.Мәтіндік процессор деп әдетте мәтінді құжаттарды өңдеу бойынша дамыған мүмкіндіктері бар қуатты мәтінді редактор- ды атайды. Заманауи мәтіндік процессорлар мәтінді жазуды жеңілдетуге және түрлендіруге, экранда мәтіннің бейнеленуінің сапасын, құжаттарды басып шығару сапасын жоғарылатуға мүмкіндік беретін көптеген қосымша қызметтерді қарастырады. Мысалы:■таңбаларды форматтау (әртүрлі әріптер мен кескіндерді қол- дану);■азат жолды форматтау (беттің ені бойынша теңестіру және сөздердің автоматты түрде ауысуы);беттерді рәсімдеу (автоматты нөмірлеу, колонтитулдар мен нұсқамаларды енгізу);■құжатты рәсімдеу (мазмұны мен көрсеткіштерді автоматты түрде тұрғызу);■кестелерді құру және өңдеу;■дұрыс жазу ережесін тексеру және т.б.Заманауи мәтіндік редакторлардың көбі бір уақытта бірнеше құжаттарды немесе бір құжаттың бірнеше бөлігін әртүрлі тере- зеге орналастырып, өңдеуге мүмкіндік береді.Сөйтіп, «мәтінді редактордың өңдеу нысаны түріндегі қара- пайым мәтін» түсінігінен «құжат мәтіндік процессордың өңдеу нысаны» түсінігіне келеміз. Құжаты бар файл алфавитті сандық таңбаларынан басқа мәтінді форматтау жайында көлемді екілік ақпараттан, сондай-ақ графикалық нысандардан тұрады. Мыса- лы, Mіcrosoft Word мәтінді процессоры графикалық нысандары және тіпті дыбысы бар құжаттарды құруға мүмкіндік береді.Мәтінді редакторды таңдау кезінде жұмысқа арналған көпте- ген факторларды ескеру керек: құрылатын құжаттың қиындығы, мәтіннің масштабы (көлемі), қағаздағы құжаттың сапасына қой- ылатын талаптар, мәліметтердің сипаты (мысалы, қарапайым мәтін немесе кесте, формулалар, теңдеулер және т.с.с.).Бүгінде неғұрлым белгілі мәтін редакторларын «мамандан- дыру бойынша» шартты түрде үш топқа бөлуге болады:■жалпы тағайындалу процессорлары (Блокнот, Mіcrosoft Word және басқалары);28 ■ғылыми құжаттардың редакторлары (ТЕХ);■бастапқы мәтін бағдарламаларының редакторлары (UltraEdіt және Basіc, Pascal, PHP, С бағдарламалау жүйелерінің тұрғы- зылған редакторлары және т.б.).Әрине, Word көмегімен мәтін бағдарламасын да дайындауға болады, ал UltraEdіt көмегімен – жалпы тағайындалған құжатты дайындауға болады. Редакторды «мамандандыру» белгілі түрде- гі құжаттарға қызмет көрсетуге қажетті қызметтері енгізілуінен (немесе оңтайландырылған) тұрады. Мысалы, UltraEdіt баста- пқы мәтінді бағдарламалардың мағыналы сегменттерін түспен ерекшелеуге мүмкіндік береді, ТEХ математикалық өрнектерді жазуға ыңғайлы және т.б.Бұдан басқа негізгі орынды пакеттер тобында құжаттармен жұмыс істейтін QuarkXPress деп аталатын баспа жүйелері және т.б. алады. Ереже бойынша баспа жүйелері жазылған құжатты жариялау үшін (басылым үлгісін құру) дайындауға мамандан- дырылады. Мәтінді жазу үшін Mіcrosoft Word сияқты мәтінді процессорларды қолдану, ал суреттерді құру және редакциялау үшін — графикалық жүйелер: CorelDraw (векторлық кескіндер), Adobe Photoshop (растрлық кескіндер) ыңғайлы. Дегенмен, Word процессорының баспа мүмкіндіктері жоғары, көптеген жарияла- уларды баспа жүйелерінің қызметтерін қолданбай басып шыға- руға болады.Әрі қарай біз Mіcrosoft Word (қысқаша Word) мәтінді про- цессорымен жұмыс істеу негіздерін қарастырамыз. Бұл аталған бағдарламаның бірыңғай мүмкіндіктерімен ғана байланысты емес. Мәселе Word — ресей ұйымдарында іс жүзінде стандарты болған Mіcrosoft фирмасының кеңселік технологияларының не- гізгі элементтерінің бірі болуында.

3.2.  MІCROSOFT WORD МӘТІНДІ ПРОЦЕССОРЫ  Word — мәтінді құжаттарды құруға, қарауға, түрлендіруге және басып шығаруға арналған Wіndows қосымшасы. Ол мәтінді және графикалық ақпараттарға жүздеген операцияларды орын- дауды қарастыратын мәтіндік процессорлар қатарындағы ең жетілген бағдарламалардың бірі болып табылады. Word көме- гімен тез және жоғары сапада кез келген құжатты—карапайым хаттан күрделі басылымның түпнұсқа-үлгісіне дейін дайындауға болады. 29 Біріншіден, Word мәтінмен заманауи компьютерлік техноло- гияларда қарастырылған барлық дәстүрлі операцияларды орын- дауға мүмкіндік береді:■форматталмаған алфавитті сандық ақпараттарды жазу және түрлендіру;■жазылуы және өлшемі әртүрлі True Type әріптер көптүрлілі- гін қолдана отырып таңбаларды форматтау;■беттерді форматтау (колонтитул мен нұсқамаларды қосқанда);■құжатты толығымен форматтау (мазмұны мен әртүрлі көрсет- кіштерді автоматты түрде құру);■дұрыс жазу ережесін тексеру, синонимдерін іріктеу және сөз- дердің автоматты түрде ауысуы.Екіншіден, Word процессорында құжатқа Wіndows –тың басқа қосымшаларында дайындалған мәтінді үзінділерді, кестелерді, суреттемелерді қосуға мүмкіндік беретін нысандарды байланы- стыру мен енгізудің (OLE — Object Lіnkіng and Embeddіng ме- ханизмі деп аталатын) жаңа технологиясы мүмкіндіктері жүзе- ге асырылған. Тұрғызылған нысандарды осы қосымшалардың құралдарымен редакциялауға болады.Үшіншіден, Word — өзіндік кәсіби басылым жүйелерімен беттеудің көптеген операцияларын орындауға және толықтай түпнұсқа-үлгілерді одан әрі баспаханаларда таралымын көбейту үшін дайындауға мүмкіндік беретін жалпыға қолжетімді бірінші бағдарламалардың бірі.Төртіншіден, Word — мәтінді өңдеу бойынша жалықтыратын және көп еңбекті талап ететін жұмысты қызықтыратын кәсіпке айналдыратын өзіндік технологиялық шешімдердің бірден-бір топтамасы. Мұндай шешімдердің арасында - рәсімдеудің дай- ын үлгілері мен стилі жүйесі, кестелерді құру мен түрлендірудің көркем тәсілдері, автомәтін және автотүзеу қызметтері, формат- ты қылқалам, қолданбалы құралдар панелі және басқалары.Word графикалық технологиялары мен True Type әріптерін қолданатынын есте сақтау керек, сондықтан редакциялаудың кейбір сұрақтары Word негізінде басқа мәтіндік редакторларға қарағанда басқаша шешіледі. Мысалы, азат жолды, кестені, су- реттерді рәсімдеу үшін сызықтар, жиектемелер, өрнектер және мәтінді тәртіпке ұқсамайтын графикалық табиғаттың басқа түр- лендіру элементтері қолданылады.Word өте әмбебеп бағдарлама болғанымен кемшіліктері де жоқ емес. Кейбір рәсімдер қуаттылығы аз, бірақ арнайы қосым- шаларда жеңіл және тез орындалады. Көптеген қолданушылар- дың ойы бойынша Word өзінің әмбебептылығына байланысты алғашқы мәтінді жазу кезінде басқа қарапайым редакторлармен 30 салыстырғанда төмен өнімділікке ие. Word –ты жасаушылардың ойы бойынша қолданушының жүздеген жетілдірілген қиялда- рына қызмет етуі керек және сол себепті кейде өте қарапайым функцияларды орындау кезінде «мыңғыт» болып көрінеді. Егер сіз үнемі ірі бөліктерді дайындаумен шұғылданатын болсаңыз біртекті мәтінді ақпаратпен (мысалы, гуманитарлық тақырып- тағы мақала немесе кітапша) салыстырғанда, сізді жоғарыда си- патталған негізгі жазу операциясы толығымен қанағаттандыра- ды: мәтінді енгізу және түрлендіру, үзінділермен жұмыс, іздеу және ауыстыру. Бұл операцияларды қарапайым мәтінді редак- торы неғұрлым тез орындайды, мысалы WordPad. Дайындалған мәтінді файлды содан соң Word амалдарымен форматтауге бола- ды.Word-тың екінші «кемшілігі» — күрделі математикалық өр- нектер мен химиялық формулаларды енгізу кезіндегі жоғары ең- бек сыйымдылығы. Бұдан басқа, Word ерекше күрделі құрылым- ды полиграфиялық өнімдерді (атластар, альбомдар, журналдық мұқабалар) дайындауға, сонымен қатар жоғары сапалы суретте- мелерді редакциялауға арналмаған. -сурет. Mіcrosoft Word терезесі31 Компьютердің өзінің талаптары мен қуатына байланысты қолданушы Word құрылымының бірнеше нұсқаларының бірін таңдай алады: ең аз, іріктеме, стандартты, толық.Mіcrosoft Offіce 2010 бағдарламалар пакеті құрамына кіретін Word мәтінді процессоры ортасында құжаттарды өңдеудің негіз- гі қағидаларын қарастырамыз.2007 нұсқасынан бастап Mіcrosoft Offіce бағдарлама пакетінің пайдаланушы интерфейсі өзгертілген. 2003 және одан ертерек- тегі нұсқалары кезінде мәзірді басқарудың негізгі құралы ретінде қолданды, 2007 және соңғы нұсқалары барлық негізгі командала- ры бірін бірі жабатын қосымша беттерде орналасуында болып келетін таспалы интерфейсті қолданады. Mіcrosoft Offіce па- кеттерімен негізгі жұмыс қағидалары өзгермеген кезде және бір нұсқамен жұмыс істей отырып басқасына өту қиын емес.Word процессорын іске қосу. Word мәтінді процессорын іске қосу үшін кез келген стандартты тәсілді қолдануға болады, мы- салы, Қосу батырмасын басып одан соң артынша Wіndows негіз- гі мәзіріндегі пунктерін: Бағдарламалар, Mіcrosoft Word таңдауға болады. Word–пен жұмыс істеу кезінде неғұрлым жиі қолданы- латын «Басты» қосымша беті бірінші жоспарға шығарылған 8 қосымша бет көрінетін Word қосымшасының терезесінің жалпы түрі (құжат терезесімен бірге) 3.1-суретте көрсетілген.

1.Мәтінді құжаттың негізгі элементтеріWord редакторымен жұмыс істей отырып, таңбалармен, сөз- дермен, жолдармен және мәтін сөйлемдермен жұмыс істейміз.Та ң б а л ар, с ө з д е р , қ а т ар л ар, с ө й л е м д е р. Мәтінді курсор бағдарына Wіndows-ке қосылған кез келген әріптегі кез келген таңба енгізіле алады. Таңба— мәтінді ақпараттың ең кіші бірлігі. Таңбаны қою үшін Қою, Таңба командасын таңдауға болады, одан соң Таңбалар немесе Арнайы таңбалар қосымша бетін таңдап қажетті таңбаны көрсету керек.Сөз — екі жағынан көмекші таңбалармен шектелген әріп пен таңбаның еркін бірізділігі. Көмекші таңбалар — бұл бос орын, нүкте, үтір, сызықша және т.б.Қатар — азат жолдың оң және сол шекарасы арасындағы таңбалардың еркін бірізділігі. Сөйлем — екі нүкте арасындағы сөздердің еркін бірізділігі.А з а т ж о л . Word процессорында азат жол — бұл [Enter] басу арқылы енгізілетін «Күймешені қайтару» таңбаларымен бекітілген таңбалардың еркін бірізділігі. Бос азат жолдарға да32 рұқсат беріледі («Күймешені қайтарудың» бірлік таңбалары). Азат жол — қарапайым, бірақ маңызды Word түсінігі. Азат жол үнемі жаңа қатардан басталады, бірақ басқа көптеген мәтіндік редакторлардан айырмашылығы Word азат жолдың бірінші (қы- зыл) қатарында міндетті бос жерді талап етпейді. Word іс жүзін- де азат жолды жазылған сөздерді бет қатарында орналастыра отырып бір ұзын «қатардағы» мәтіндер ағыны ретінде қарасты- рады және егер ол ағымдағы қатарға сыймай қалса жаңа қатарға ауыстырады.Жаңа құжатты құру және мәтін параметрлері тапсырмасы.Word қосу кезінде бірден бос бір беттен тұратын жаңа құжат құрады. Word жаңа құжатын құру үшін Файл қосымша беті бой- ынша Құру пунктін шерту керек. Енгізілетін таңбалардың тілін (Ru — En) ауыстыру үшін ағымдағы тілді көрсететін тапсыр- малар панелінінің оң жағындағы индикаторды шертуге болады, одан соң тізімнен қажетті тілді таңдау керек.Мәтінді енгізу кезінде редакциялаудың негізгі стандартымен қадағалап отыру керек. Сонымен бірге жаңа жолға ауысу үшін [Enter] пернесін басудың қажеті жоқ. Жазылып отырған мәтін азат жолдың оң жақ шетіне жеткен кезде, Word автоматты түр- де жаңа жолға ауысады. Сонымен қатар егер қажет болса жаңа жолға ағымдағы жолдың кез келген соңғы сөзі немесе сөз бөлігі ауысатын болады (егер автоматты ауысу қосылған болса). Азат жолды теруді аяқтаған соң [Enter] пернесін басыңыз, [Enter] басу кезінде мәтінге жіберілетін Word процессорында көрінбейбін таңба  жолдың соңы емес азат жолдың соңы болады. Егер сіз азат жол арасындағы жаңа жолға ауысқыңыз келсе [Shіft] + [Enter] басыңыз.Кезекті таңба енгізудің бағдары — жылт-жылт еткен тік сы- зықты мәтінді курсормен белгіленеді. Жазылған мәтіннің соңы (көлденең қалың сызық) бейнелеудің қарпайым режимінде және құжат құрылымы режимінде пайда болады. Мәтінді курсор бағдары сондай-ақ қою нүктесі деп те аталады. Бұл нүкте құжат бағдарын анықтайды.

2.Word бағдарламасын іске қосу және аяқтауWord –қа нұсқау әдетте Wіndows басты мәзіріндегі Mіcrosoft Offіce тобында болады. Бағдарламаны қосу және аяқтау стан- дартты тәсілдердің кез келгенімен жүзеге асады. Егер Word тере- зесін жабу кезінде құжатқа өзгеріс енгізіп, бірақ оны сақтамаған33 болсаңыз, онда экранға үш нұсқа ұсынылатын диалогтық терезе шығады. Сіз файлдағы өзгерісті сақтай аласыз («Иә»), өзгерісті сақтамауға болады («Жоқ») немесе редакциялауды жалғастыра («Болдырмау») аласыз.Файл-құжаттарды құру, жүктеу және сақтау. Егер сіз коман- далық жолдағы аргументсіз Word жүктеген болсаңыз (яғни, файл атауын көрсетпей), процессор әдепкі қалпы бойынша «Құжат 1» шартты атауымен жаңа құжатты бастауды ұсынады. Бұл құжат- тың үлгісі (Normal) Normal. dot стандартты файлында сақталады. Сіз құжатты (немесе құжат бөлігі) дайындай аласыз, ал содан соң оны дискіде (Файл/Сақтау қалай қосымша беті) қажетті файл түрін таңдап еркін атаулы және кеңейген түрінде сақтай аласыз. Word 2010 арналған стандартты кеңейтуі болып .docx саналады, бірақ Word 2003 пен үйлесімділігі үшін Құжат Word 97—2003 файл түрін таңдап . doc кеңейтуімен сақтауға болады.Файл-құжаттарды сақтау Wіndows стандартты ережелерімен орындалады. Файл/Параметрлер командалары көмегімен сіз уақыт өтуімен Word сіздің құжатыңызды автоматты түрде сақтайтын алдын ала уақыт аралығын (мысалы, 20 мин) көрсете алады.Егер сіз бұрыннан бар файл-құжатты өңдегіңіз келсе Файл/ Ашу командасын таңдаңыз. Өңдеу үшін файлдың атауы (мекен- жай). doc көрсету керек болатын стандартты диалогтық терезе ашылады.Құжаттарды сақтау және жүктеу кезінде орналасқан немесе өңделетін құжаттың файлы оқылатын тізімдемені дұрыс орнату- ды ұмытпаңыз.Кейде бірнеше файл-құжаттарды кезек-кезек редакциялауға тура келеді. Процессор сіз соңғы уақытта өңдеген бірнеше фай- лдардың атауларын есте сақтайды және оларды Файл/Соңғы ко- мандасы бойынша экранға шығарады. Мұндай файлдардың кез келгенін ашу үшін тышқанмен оның атын шерту жеткілікті.Жаңа құжатты құру үшін Файл/Құру пәрменін таңдаңыз.К ө п т е р е з е л і к . Paіnt графикалық редакторынан ерекшелігі Word көптерезелі қосымша болып табылады. Бұл бір уақытта бірнеше құжаттарды аша алатыныңызды білдіреді, өйткені олар- дың бір бөлігі дайын файл, ал қалған бөлігі –дайындама болып табылады (атауы жоқ, бірақ «Құжат 1», «Құжат 2» және т.б. бел- гілеуімен).Бір уақытта ашылған құжаттардың ең көп саны бірнеше те- резелермен жұмыс істеу кезінде машинаның жадымен, сіздің талаптарыңызбен және амалдау қабілеттілігімен анықталады. 34 Бұдан басқа Word құжат терезесін екі терезешеге (Түр/Бөлу қо- сымша беті) бөлуге (ажыратуға) және бір құжаттың әртүрлі бір- неше бөліктерімен бір уақытта жұмыс істеуге мүмкіндік береді. Құжаттың экранда бейнеленуі. Стандартты мәтінді файл- дан айырмашылығы Word құжаты біршама күрделі құрылымға ие болуы мүмкін: негізгі мәтіннен бөлек әрбір бет жоғарғы және төменгі колонтитулдардан, нұсқамалардан, суреттерден, кесте-лерден және т.б. тұруы мүмкін.Word сондай-ақ экранда құжат элементтері кескінінің мас- штабын орнатуға мүмкіндік береді. Кескіндеме масштабын пай- ызбен көрсетуге болады, 100% элементтердің қалыпты өлшемін білдіреді, 200 % — екі есе үлкейтілген кескін, 50 % — екі есе кішірейтілген кескін. Масштабты орнату үшін Түр қосымшасын- дағы сәйкес команданы қолдану қажет.Word бағдарламасында мәтінді енгізу. Мәтінді енгізу кезін- де жаңа қатарға ауысу үшін [Enter] пернесін басудың қажеті жоқ деп қорытындыланатын редакциялаудың негізгі ережесі бой- ынша жүргізу керек. Жазылып отырған мәтін азат жолдың оң шетіне жеткен кезде Word автоматты түрде жаңа жолға ауысады. Сонымен бірге, қажет болғанда жаңа жолға ағымдағы жолдың соңғы сөзі немесе сөздің бөлігі ауысады (егер автоматты ауысу рұқсат етілсе). Азат жолды жазуды аяқтап, [Enter] пернесін ба- сыңыз, Word мәтінді процессорында [Enter] басуымен мәтінге жіберілетін  көрінбейтін таңбасы жолдың соңы емесе азат жолдың соңы болып табылады. Егер азат жол аралығындағы жаңа жолға ауысқыңыз келсе [Shіft] + [Enter] батырмаларын ба- сыңыз.Кезекті таңбаны енгізу бағдары тік сызықпен жылтылдаптұратын мәтінді курсормен белгіленеді. Жазылған мәтін соңы (қалың көлденең сызық) кескіндеудің әдеттегі режимінде және құжат құрылымы режимінде пайда болады.Мәтінді курсор бағдары сондай-ақ қою нүктесі деп те атала- ды. Бұл нүкте құжат бағдарын анықтайды, онда пайда болады:■көшірілетін (ауыстырылатын) құжат көрінісі;■Басты/ Қою командаларын орындау кезінде ауыстыру буфері құрылымы;■Басты/Кесте командасымен құжатта құрылған кесте;■Басты/Сурет командасы бойынша қойылатын сурет және басқа нысандар.Мәтінді курсор орналасқан құжаттың құрылымдық элементі ағымдық — ағымдағы сөз, ағымдағы азат жол, ағымдағы бет және т.б. деп аталады. 35 Көптеген мәтіндік редакторлардан айырмашылығы Word экранда басуға болмайтын таңбалар (бос орын, азат жол соңы- ның маркері, табуляция таңбасы) кескіндерін шығаруға мүмкін- дік береді. Бос орын үлкен емес қара нүктемен, азат жол соңы маркері -  таңбасымен, кесте ұяшығы соңының маркері- таңбасымен, табуляция –  таңбасымен кескінделеді.Мәтінді өңдеу кезінде бұл таңбалар азат жолды ауыстыру, кесте ұяшықтарын және т.б. ауыстыру, форматтаумен басқаруға көмектеседі. Басты қосымша бетінде барлық жазылған таңба- лардың экрандағы көрінісін қосуға немесе алып тастауға бола- тын  жалаушасы бар. Құжатты басып шығару алдында мазмұ- ны мен көрсеткіштерін толтырумен бұл жалаушаны алып тастау ұсынылады.Беттердің құрылымы. Бетте келесі құрылымдық элемент- терді ажыратамыз:■Негізгі мәтін;■Жоғарғы және төменгі колонтитулдар;■Нұсқаулар.Беттердің негізгі мәтіні — бұл жолдар және азат жолдар, ке- стелер және суреттер. Кейбір азат жолдардың атауы, суреттердің қолтаңбасы бола алады.Колонтитул беттің жоғарғы және төменгі бөліктерінде орна- ласады және бұл құжатты теңестіретін (тарау нөмірі, құжаттың немесе тараудың атауы, күн, фирма маркасы және т.б.) кейбір ақпараттан тұрады. Колонтитулға бет нөмірі кіреді. Колонтитул- дар автоматты түрде құжаттың әр бетіне қойылады.Жоғарғы және төменгі колонтитулдарды қою және редакци- ялау үшін Қою қосымша бетіндегі сәйкес команданы таңдау ке- рек. Колонтитул белгілі бір стилмен байланысты.Нұсқама — төменгі бетте немесе құжаттың соңында орна- ласқан мәтінге ескерту. Әрбір нұсқама автоматты түрде (өтпелі нөмірлеудің реттік нөмеремен — 1, 2, ...) немесе сіздің таңдаған белгіңіз (мысалы, жұлдызша немесе нөмір) бойынша белгіленеді. Сондай-ақ нұсқама және оған сілтеме (яғни нөмір немесе белгі) рәсімдеу стиліне ие. Нұсқаманы қою үшін Сілтемелер қосымша бетіндегі сәйкес команданы таңдау керек.Бұл беттің барлық нұсқамалары колонтитулдан айыр- машылығы беттің негізгі мәтініне тағайындалған орындар аралығында орналасады. Сондықтан бұл бетте неғұрлым көп 36 нұсқамалар жазған болсаңыз негізгі мәтін үшін соғұрлым аз орын қалады.

3.Құжаттың құрылымыӘрбір құжат әдетте құрылымдық бөліктерге бөлінеді, олар әртүрлі аталады: бөлімдер, тараулар, параграфтар, тармақтар, тармақшалар. Әрбір бөлімнің қандай да бір мәтінді белгісі неме- се нөмірмен жабдықталған атауы бар, мысалы: 5 тарау, 3.2 тар- мақ, 5.4.1 тармақша және т.б.Құжаттың құрылымын оның авторы анықтайды. Мысалы, біздің оқулық тұтас алғанда тарауларға бөлінген (1-тарау, 2- та- рау, ..., 9-тарау). Әрбір тарау өз кезегінде 1.2, 2.4, 7.5 және т.с.с. нөмірленген тармақтарға бөлінген, мұндағы тармақ нөмірінің бірінші саны – бұл тарау саны, ал нүктеден кейінгі сан (немесе екі сан) – бұл тараудағы тармақ нөмірі.Word тарау, параграф немесе тармақ дегеннің не екенін біл- мейді. Бұл бағдарлама үшін «атау» түсінігі ғана бар, мұнда тоғыз деңгейлі— бірден (ең көп) тоғызға дейінгі атауларға рұқсат етіледі.Әрбір атау — бұл азат жол. Кез келген азат жолға сіз сол не- месе басқа деңгей атауының жаңдайын меншіктей аласыз. Біздің оқулықта үш деңгей атаулары қолданылады. Процессорға мұн- дай амал кезінде Word азат жол нөмірін қосқанда екінші деңгейлі атауы деп хабарлаған нақты құрылымға толығымен немқұрайлы қарайды. Бөлімдердің атауларын Word бағдарламасының амал- дарымен басқару процесін құжаттарды құрылымдау деп атай- мыз. Әрине, атауларды ерекшелеу, нөмірлеу, форматтау және мазмұнын құруды қолмен атқаруға да болады, бірақ Word бұл жұмысты кенет жеңілдетуге мүмкіндік береді.Біріншіден, біз тышқанмен бір рет шерту арқылы кез келген азат жолға кез келген деңгейдегі атау мәртебесін меншіктей ала- мыз.Екіншіден, егер сол немесе басқа деңгейдегі атаудың сыртқы түрі бізді қанағаттандырмаса оның стилін өзгертуге болады және сол деңгейдегі барлық атаулар өзінің сыртқы түрін жаңа стилге сәйкес автоматты түрде өзгертеді.Үшіншіден, қалауы болса процессорға қосымша жұмысты — оның сатысына сәйкес автоматты түрде және сіз таңдаған нөмір үлгісінде барлық атауларды нөмірлеуді тапсыруға болады.Төртіншіден, Word көмегімен құжаттың мазмұнын құруға бо- лады, бұл жағдайда нақты деңгей атауында рәсімдеудің белгілі37 бір стилі (жалпы жағдайда — мәтінде атау стилімен сәйкес кел- мейтін) тіркеледі. Сонымен бірге мазмұнына берілген деңгейден төмен емес атауларды ғана қосуға болады (мысалы, біріншіден үшінші деңгейге дейінгі атаулар). Бұл аса түсіндірілген және жа- ман оқылатын мазмұндардан құтылуға мүмкіндік береді.Толықтай бұл механизм ары қарай қалай болса да құжатты түрлендіруге (бөлімдерді қою немесе алып тастау, бөлімдерде мәтінді қосу және алып тастау), сонымен бірге мазмұнды жеңіл ауыстыруға немесе жаңартуға мүмкіндік береді.Бұдан басқа, Word басқа да анықтамалық бөлімдерді құруға мүмкіндік береді: терминдердің алфавитті көрсеткіші, кестелер тізімі, суреттер тізімі.Кестелер және суреттер. Құжат беттерінде Word арнайы ны- сандары орналасады — кестелер және суреттер.Әрбір кесте бірнеше жолдар және қатарлар санынан тұрады, жолдар мен қатарлардың қиылысында кесте ұяшығы болады. Ке- стемен жұмыс командаларының барлығы Кесте мәзірі пунктін- де жинақталған және төменде қарастырылады.Word құжатында басқа қосымшада құрылған және . bmp, .pcx,.wmf (Wіndows арнайы векторлы үлгісі), .tіff (Aldus фирмасының басылым үлгісі) графикалық үлгі және кейбір басқа үлгі файл- дарында жазылған графикалық форсуретті орналастыруға бола- ды. Mіcrosoft Word каталогының ClіpArt ішкі каталогында ор- наласқан және құжаттарды рәсімдеуге арналған . wmf үлгідегі суреттердің арнайы кітапханасын ұсынады.Дайын суретті қою үшін Қою/ Сурет командасы орындала- ды. Бұдан басқа Қою қосымша бетіндегі Суреттемелер тобын- дағы басқа командалар көмегімен құжатта өзіндік суреттерді (салынған нысандар) құруға болады , сондай-ақ «бөгде» кескін- демелерді редакциялауға болады. Көбінде бұл тәртіп суреттерді Paіnt графикалық редакторында өңдеу процесіне ұқсас — сон- дықтан біз мұнда ол туралы тек атап өтеміз.

4.Рәсімдеу шаблондары және стилдері туралы түсінікПайдаланушылар белгілі бір түрдегі құжаттармен жиі жұмыс істейді, мысалы есептермен, іскерлік хаттар, күнтізбелермен, шақыру хаттармен және т.с.с. Бір түрлі құжаттар әдетте ұқсас элементтерге ие (мысалы, мәтіннің ұқсас көріністері), рәсімдеу- дің ұқсас стилі құралдардың панелі пиктограммасын және т.с.с. арнайы іріктеуді талап етеді.38 Word жаңа құжатты дайындауды оған арнайы дайындама-үл- гіні ұсына отырып жеңілдетуге мүмкіндік береді. Wіndows ке- шенінде жалпы түрдегі құжаттарға (Normal), кездесулер кестесі- не, факс, түйіндеме, сетификаттарға және т.б. арналған дайын үлгілер бар.Пайдаланушы Файл/Құру командасы бойынша өзіндік үл- гілерді құра алады, мысалы фирманың логотипі мен реквизит- терімен хаттар бланкісі, келісімшарттар немесе шақырулар дай- ындамалары және т.б.Үлгі — нақты түрдегі құжаттардың құрылымы мен рәсімдеу- дің барлық мүмкін ақпараттарынан тұратын .dot кеңейтілуі бар көмекші файл: стандартты мәтіннің көріністері, графикалық нысандар, стилдер, автомәтін элементтері, құралдар панелінің құрамы және т.с.с.Жалпы түрдегі құжаттар үшін Normal (Normal.dot) стандарт- ты үлгісі қарастырылған.Рә с і м д е у с т и л д е р і . Рәсімдеудің екі түрлі стилі бар:■Форматтың негізгі параметрлерін анықтайтын азат жол стилі: әріп, оның стилі және өлшемі, жолды теңестіру тәсілдері, жо- ларалық қашықтық және басқалар;■Әріп, кескін, әріп өлшемін анықтайтын таңбалардың стилі.Рәсімдеудің барлық стилдері тізімін Стилдер командалары топтарын қолдана отырып алуға болады.Бұл тізіммен не істеуге болады? Кейбір құжат элементтеріне белгілі бір стилді қабылдауға болады. Мысалы, мәтінді курсор- ды қандай да бір азат жолқа орналастырып және стилдер тізімі- нен «Атауы 2» таңдап, бұл азат жолқа екінші деңгейлі атау мәр- тебесін меншіктеуге болады.Егер сіз ерекшеленген азат жолдың безендірілуін қолмен өз- гертетін болсаңыз, ал одан соң бұрын орнатылған стилге қайта- дан қабылдауға талаптанатын болсаңыз, Word сіздің әрекетіңізді бұл стилді қайта анықтау тілегі ретінде қабылдайды. Сізге келе- сі сұраққа жауап беруге тура келеді: азат жолқа бұрын меншік- телген стилді қалпына келтіргіңіз келе ме немесе керісінше бұл стилді жаңа нұсқамен ауыстыру.Егер сіз құжат элементіне (мысалы, азат жолқа) белгілі бір стилді қабылдаған болсаңыз, онда ары қарай егер бұл стилді өз- гертетін болсаңыз, бұрын қабылданған бұл стиль барлық азат жол рәсімдеуі автоматты түрде өзгереді.Word мәтінді процессоры жалпы ережелері бойынша тізімде таңдалған азат жол стилі мәтінді курсор (егер сіз мәтінді белгіле- меген болсаңыз) орналасқан азат жолқа немесе барлық белгілен- 39 ген азат жолқа қабылданатын болады. Таңбалар стилі мәтінді курсоры бар сөзге (егер сіз мәтінді белгілемеген болсаңыз) неме- се мәтіннің белгіленген бөлігіне қабылданатын болады.Бұрын бар стилдерді (мысалы, нұсқамаларды рәсімдеу стилі) түрлендіріп немесе жаңа стиль құра аласыз. Ол үшін терезені ашатын Формат/Стиль командасын таңдау керек. Бұл терезеде стилдер тізімін қарауға, бұл стилмен (Азат жол терезесі) без- ендірілген азат жолдың сыртқы түрін жіне таңба түрлерін баға- лауға болады. Терезенің төменгі жағында қазіргі уақытта бел- гіленген стилін сипаттамасы болады. Стилді қабылдау, құру, түрлендіру үшін: Қабылдау, Құру, ..., Өзгерту команда батырма- ларының бірін басу керек.Word құжаттарында стилдер қалай болады және қалай өз- гереді? Белгілі бір үлгі (мысалы, Normal. Dot үлгісі) негізінде жаңа құжат құрған кезіңізде, бұл үлгі стилі сіздің құжатыңызға көшіріледі. Сіз ағымдағы құжаттың стилін өзгерте аласыз, бірақ үлгі стилі жалпы жағдайда өзгермейді. Сіздің қарауыңызда стилдерді басқарудың бірнеше нұсқалары бар. Мысалы, белсен- ді құжаттың түрлендірілген стилін құжат үлгісіне (.dot кеңей- туімен) көшіруге, үлгіде стилдерді өзгертуге (әдеттегі файл си- яқты Файл/Ашу командасы байынша ашып) үлгіден ағымдағы құжатқа көшіруге болады.Мысал. Normal. dot үлгісі негізінде бірнеше құжаттарды құрдыңыз, содан соң нұсқама мен атаудың екінші және үшінші деңгейлі стилі сізді қанағаттандырмайтынына көзіңіз жетті. Не істеу керек? Әрине, бұл стилдерді әрбір құжатта жеке жеке өз- гертуге болады, бұл қиын емес, дегенмен жалықтыратын рәсім. Бірақ жеңілдетуге болады:Normal. Dot файлын ашу;Үлгі/Стиль командасымен сізді қанағаттандырмайтын бұл файлды ауыстыру;Әрбір құжатқа Үлгі/Стиль/Тізім командасымен Normal. Dot-дан стилдерді көшіру.Мәтінмен жүргізілетін негізгі операцииялар. Ж а з ы л ғ а н м ә т і н б о й ы н ш а о р ы н а у ы с т ы р у. Жазылған мәтін бой- ынша пернетақта, тышқан және Түзету/Өту командасы көме- гімен орнын ауыстыруға болады.Жазылған мәтін бойынша орнын ауыстыру үшін пернетақта- ның көмегімен редакциялаудың негізгі стандартының пернелері қолданылады (3.4-тармақ):40 [], [Up], ], [Down];[End], [Home], [PgUp], [PgDn];[Ctrl] + ], [Ctrl] + ] пернелер амалдары; [Ctrl] + [End], [Ctrl] + [Home].Бұдан басқа азат жолға орын ауыстыру үшін [Ctrl] + ] (бір азат жолға жоғары) және [Ctrl] + ] (бір азат жолқа төмен) перне- лер амалдарын қолдануға болады.Жазылған мәтін бойынша орын ауыстыру тышқан көмегімен айналдырудың стандартты жолақтары пайдаланылады. Мәтінді курсор бұл ретте ауыспайды. Мәтінді курсорды қажетті бағдарға тез ауыстыру үшін осы бағдар бойынша тышқанмен шерту керек. Түзету/Өту командасын таңдасақ құжаттың қандай да бір үзіндісіне (бетке, жолға, нұсқамаға, бөлімге) тез өту мүмкінді- гі пайда болады. Экранда үзіндінің түрін таңдау керек болатын диалогтық терезе пайда болады, мысалы: Бет, Жол, Нұсқама, ал мәтінді алаңда тізімнің оң жағындағы үзіндінің мекен-жайын,яғни бет нөмірі, жолы, нұсқамасын қабылдау керек.Мә т і н э л е м е н т т е р і н б е л г і л е у. Егер құжат үзіндісімен бір нәрсе істеу керек болса (мысалы, әріпті өзгерту, жылжыту немесе өшіру) үзіндінің шекерасы жайында Word процессорына хабарлау керек, яғни мәтінді құжат элементтерін белгілеуді орындау керек.Мәтіннің элементтерін белгілеу үшін (таңбалар, сөздер, жол- дар, сөйлемдердің және т.б. еркін бірізділігімен) пернетақта және тышқанды қолдануға болады. Сонымен бірге белгілеу жолағын—мәтіннің сол жақ бойындағы сұр түсті көрінбейтін тік аймақты қолдану өте тиімді. Бұл жолаққа түсе отырып, көрсеткіш оң жақтан жоғары қарай бағытталған бағыттағыштың түрін таңдайды.Таңбалардың еркін бірізділігін белгілеу үшін белгілеу керек болатын мәтінді курсорды бірінші таңбадан солға қарай орна- ластыру керек, [Shіft] пернесін басып жібермей мәтінді басқару пернелерімен ] (таңба бойынша) немесе ] (жол бойынша) бел- гілеңіз. Егер сіз мәтінді сөздің дәлдігімен белгілеңіз келсе [Shіft] басуға және белгіленген аймақтың соңғы сөзіне тышқанды шертуге болады. Егер тышқанмен бірінші белгіленген таңбаны көрсетіп сол батырманы басып және оны жібермей тышқанды соңғы сөз белгіленге дейін ауыстыратын болсаңыз сол нәтижеге жетуге болады. Мәтіндегі бірнеше таңбаларды тышқанның сол батырмасы басылған кезде көрсеткішпен жай «бояп» белгілеуге болады. 41 3.1-кестеСөзСөздің кез келген таңбасын тышқанмен көрсетіп және сол батырмамен екі рет шертуЖолЖолдың қасындағы белгілеу жолағын көрсету және тышқанмен шерту. Егер сол батырманы жібермей көрсеткішті жоғары немесе төмен жылжытсаңыз көршілес жолдар кезегімен белгіленетін боладыСөйлемТышқанды сөйлемнің кез келген таңбасына қойып, [Ctrl] басып және тышқанмен шертуАзат жолАзат жолдың жанын белгілеу жолағына қойып тышқанмен екі рет шерту. Егер батырманы жібер- месеңіз және көрсеткішті жоғары немесе төмен жылжытсаңыз, бірнеше көршілес азат жолдарды белгілеуге боладыМәтіннің барлығы[Ctrl] + [A] басу ( мұндағы A — латын әріпі)  Мәтіннің құрылымдық элементтерін белгілеу кезіндегі әре- кеттер 3.1-кестеде келтірілген.Суретті белгілеу үшін оны тышқанмен шерту жеткілікті. Ке- стені белгілеу үшін Кесте/Кестені белгілеу командасын таңда- уға болады.Үзіндіні белгілеуді болдырмау («қайтару») үшін, үзіндіден тыс қандай да бір жерге тышқанды шерту керек.Кейде тышқанды жай ғана шерту немесе кез келген көмекші пернені басу жеткілікті.Құжат үзінділерімен орындалатын оперциялар. Құ ж а т э л е м е н т т е р і н ө ш і р у. Word редакторында құжаттың ер- кін үзінділерін өшірудің жай және жүйеленген тәртібі қарасты- рылған.Бір таңбаны сіз кез келген мәтінді редактордағыдай [Backspace] немесе [Delete] пернелерімен өшіре аласыз. Бұл пернелермен ер- кін ұзындықтағы мәтінді ақпараттар бөлігін өшіруге болады.Егер ауыстыру режимі қосылған ([Іnsert] пернесі басылған) болса, сіз тек қана жаңа ақпаратты ескі ақпараттың үстіне жаза аласыз. Бірақ жалпы жағдайда өшіру операциясы алдын ала бел- гіленген үзіндіге орындалады. Мәтінді ақпарат аймағын жоғары- да келтірілген тәсілдердің бірімен белгілеуге болады, кестені — Кесте/Кестені белгілеу командасымен, суретті — тышқанмен шерту. 42 Белгіленген үзіндіні өшіру үшін [Delete] пернесін басу керек (үзінді жойылады), немесе Түзету/Кесу командасын таңдау ке- рек (үзінді алмасу буферіне ауысады және Word процессорымен және кез келген басқа қосымшамен ары қарай қолданыла алады). Жаңа бастап жүрген қолданушы Word –та мәтінді үзінділерді өшіру кезінде кейбір күшейтуге түседі. Және босқа Word процес- сорында өшірілген бөліктерді қалпына келтіретін керемет меха- низмі болады (Түзету/Болдырмау командасы немесе  пикто- граммасы). Расында егер құжатпен жұмысты аяқтағаннан кейінқолданылатын болса бұл механизмнің пайдасы болмайды.Мә тін б ө л ік т е р ін ің о р н ы н а у ы с т ы р у ж ән е к ө ш і р у. Ең алдымен мәтін бөлігін белгілеп алу керек. Бел- гіленген үзіндінің орнын ауыстыру (көшіру) үшін келесі кез кел- ген үш тәсілді қолдануға болады.Үзіндіні «Drag- and-Drop» әдісімен орнын ауыстыруға не- месе көшіруге болады. Көшіру кезінде [Ctrl] басылған пернесін ұстап тұрыңыз. Бұл операцияда мәтінді курсор тышқан көр- сеткішімен синхронды түрде ауысатын тік үзік сызық форма- сын қабылдайды. Бұл курсорды ауыстырылатын үзіндіні қоятын нүктеге орналастырған жөн, содан соң сол батырманы жіберу ке- рек. Егер қойылатын нүкте көрініп тұрған аймақтан тыс болса, тышқан көрсеткішін мәтін жоғары немесе төмен қозғалатындай етіп терезенің жоғарғы немесе төменгі шекарасына мұқият бұру керек және осылайша қойылатын нүктені іздеу керек.Егер үзіндінің қойылатын нүктесі құжат үзіндісінің көрі- нетін аймағынан тыс болса қойылатын нүктені іздеу белгілі амал-әрекетті талап етеді. Сондықтан бұл жағдайда басқа ме- ханизмді пайдалану ыңғайлы. Тышқан көрсеткішін қою нүк- тесіне орнату. [Ctrl] пернесін және оны жібермей тышқанның оң батырмасын басыңыз. Егер мәтінді көшіру керек болса [Ctrl] пер- несімен бірге [Shіft] пернесін басыңыз.Алмастыру буферінің көмегімен сіз үзіндіні құжат шегінде де әртүрлі құжаттар арасында да ауыстыра аласыз.Таңбалар мен азат жолтарды форматтау. Құжаттың мәтін- ді бөлігімен жалпы операцияларды қалай орындау керек екені айтылған болатын. Енді біз мәтінді рәсімдеу, кестелер мен су- реттерді өңдеуде Word-тың тәжірибелі мүмкіндіктерін үйренуге өтеміз.Ж а л п ы т ү с і н і к . Форматтау дегеніміз не? Ереже бойынша беттің негізгі мәтіні бір әріппен, тармақтар атауы басқа әріппен терілген, кейбір сөздер курсормен белгіленген, азат жол жолдары мәтіннің оң және сол шегі бойынша теңестірілген және т.б. 43 Мәтіннің әртүрлі бөліктерін қандай да бір ереже бойынша без- ендіріп, біз құжатымызды форматтаймыз. Қатаң айтқанда жасы жоқ адам болмайтыны сияқты форматталмаған құжат болмайды. Біз мәтінді жазған кезде Word автоматты түрде біз құрастырған немесе мәтінді жазғанға дейінгі әдепкі қалпы бойынша бағдар- лама құрастырған таңбалар мен азат жолдардың параметрлерін қолданады. Мысалы, мәтін қалыпты Tіmes New Roman әріпімен 12 өлшеммен азат жол жолдары сол жақ шетке теңестірілген тар- мақтармен енгізілуі мүмкін. Мұндай мәтінді форматталмаған деп атап, біз тек мәтінде арнайы безендірілген үзінділер жоқ екендігіне көңіл аударамыз. Осылайша бұл тармақта үйренген операцияларды форматтау деп емес, мәтіннің белгіленген үзін- ділері форматтарының өзгерісі деп атаған дұрыс.Word процессоры форматты өзгертудің екі операциясын қа-растырады:■Таңбаларды еркін бірізділікпен форматтау (бір таңбадан бастап барлық мәтін таңбаларына дейін);■Азат жолтарды форматтау.Жеке жағдайда (таңбалардың еркін бірізділігі азат жолпен сәйкес келеді) екі операцияны да форматтаудің бір сеансында орындауға болады.Төменде біз таңбалар мен азат жолдарды форматтаудің екі тәсілін қарастырамыз:■қарапайым —Форматтау құралдары панелінің көмегімен ;■әмбебап — Формат/Әріп және Формат/Азат жол командалар көмегімен.Та ң б а л а рд ы ф о р м а т т а у. Таңбаларды форматтау кезін- де құралдар панелінің көмегімен біз белгіленген үзіндінің әріп- терін, кескінін және өлшемін өзгерте аламыз. Бұдан басқа таңба- лардың астын сызуды көрсетуге болады.Әмбебап тәсіл форматтаудің мүмкіндіктерін кеңейтеді. Мы- салы, үзіндіге жоғарғы және төменгі көрсеткіш (яғни мәтінді аздап көтеру немесе түсіру) мәртебесін меншіктей аламыз, таң- балар арасындағы (қысқа мәтін немесе сиретілген мәтін) интер- валды және басқаларды өзгертуге болады. Ашылмалы тізімнен үзіндіге меншіктелген атау мен әріп өлшемді таңдау қажет. Тышқанмен Ж, К және Ч батырмалы пиктограммасын шертіп форматталатын үзіндіге кескінді меншіктеуге болады (қаралау, курсив, асты сызылған). Ереже бойынша кез келген байланысу және астын сызуға рұқсат етіледі (мысалы, қаралау асты сы- зылған курсив болуы мүмкін). 44 Үлгі/Әріп командасын орындаңыз. Экранда екі қосымша беті бар диалогтық терезе пайда болады: Әріп және Интервал. Әріп қосымша бетінде сіз әріпті, әріп кескінін және өлшемін таңдай аласыз. Әсерлер ауыстырып-қосқыштар тобында белгіленген бөлікті өшіруді, жоғарғы және төменгі көрсеткіштер жағдайын, капитель, бас әріптер, жасырын (басып шығарылмайтын) мәтін жағдайын орнатуға болады.Интервал қосымша беті белгіленген тәртіпте таңбалар ара- сындағы арақашықтықты өзгерту, жол ортасына қатысты мәтін- ді көтеру немесе түсіру мүмкіндіктерін береді.Мәтіннің белгіленген бөлігін форматтауді аяқтап бұл үлгіні (әріп, өлшем, кескін) өзіңіздің басқа құжатыңыздың басқа бөлік- теріне көшіруге болады.Ол үшін  пиктограммасында Стандартты құралдар па- нелін екі рет шертіңіз. Бұл пиктограмма «Азат жол бойынша үлгі» деп аталады. Тышқан көрсеткіші қылқалам пішінін қабыл- дайды.Пернетақта немесе тышқан көмегімен және тышқанның сол батырмасын басып мәтін бойынша орын ауыстыра отырып мәтін бөлігін (сөз және жеке таңбалар) таңдалған үлгіде «бояуға», ал одан соң мәтін бойынша «өтуге» және қажет сөздің қылқалам- мен жай «астын сызуға» (анығырағы— әр сөзге тышқанды екі рет шерту) болады.Әдеттегі жұмысқа қайту үшін [Esc] пернесін басыңыз. А з а т ж о л д а рд ы ф о р м а т т а у. Азат жолды форматтау — мәтіннің құрылымдық элементі ретінде оның параметрлерінің өзгеруі. Азат жолдың келесі параметрлерін орнатуға болады:■азат жол жолдарын теңестіру (солға, оңға, ортасы бойынша, ені бойынша);■азат жолдың қызыл жолынан бос жер;■беттегі азат жол ені мен орны;■жоларалық интервал немесе шыңдау (яғни, көршілес азат жолтар арасындағы арақашықтық).Соңында қатарынан орналасқан бірнеше азат жолтар тізімін атап өту деп атауға болады (таңбаланған тізіммен).Форматтау қосымша бетінде таңдаудың төрт батырмасы болады, олардың әрқайсысы азат жол жолын теңестірудің (сол- дан оңға қарай) бірін-бірі жоқ қылатын тәсілдерін білдіреді;■жолдар азат жолдың сол жақ шеті бойынша теңеседі;■жолдар ортасы бойынша теңеседі;■жолдар азат жолдың оң жақ шеті бойынша теңеседі;■жолдар ені бойынша теңеседі (яғни, сол және оң шегі бойынша).45 Соңғы жағдайда сөздер арасындағы аралық бірнеше үлкейеді.Теңестіру тәсілін таңдау үшін сәйкес батырманы басыңыз.Азат жолдың қызыл (бірінші) жолында бос жер қалдыру үшін көлденең сызғыштағы жоғарғы үшбұрышты тышқанмен оңға жылжытыңыз.Көлденең сызғыштағы оң және сол төменгі үшбұрыштарды тышқанмен таси отырып сіз азат жолдың оң және сол шектерін орната аласыз (яғни, беттің оң және сол шектерінен азат жолдың бол жерін орнату). Бұл амалмен беттегі азат жолдың орнын жеңіл басқара аласыз.Көлденең сызғыштың жоғарғы үшбұрышы азат жолдың бірінші жолының (қызыл жолдағы бос жер) сол жақ шекарасын анықтайды. Көлденең сызғыштың сол жақ төменгі үшбұрышы азат жолдың біріншіден басқа барлық жолдарының сол жақ шекарасын анықтайды. Көлденең сызғыштың оң жақ төменгі үшбұрышы азат жолдың барлық оң жақ шекарасын анықтайды.Белгіленген азат жолдың жолдар арасындағы көмегімен тік арақашықтығын ұсынуға болатын бірнеше тәсілдері бар (жола- ралық интервал). Әдепкі қалпы бойынша Word жекені ұсынады. Бұдан басқа Бір жарым, Қосарлы интервалдарын, сондай-ақ тар- мақтардағы нақты интервалды көрсетуге болады.Т і з і м д і а т а п ө т у д і қ ұ р у. Бірнеше кезекті азат жолдар- ды тізімді атап өту деп атауыңызға болады. Мұндай тізімнің мы- салы төменде көрсетілген:тізімнің 1-элементі; тізімнің 2-элементі; тізімнің 3-элементі.Тізімді атап өту элементі болып кәдімгі азат жол саналады. Тізімді құрудың мақсаты — қандай да бір ұқсас мәтіндер тізімі болып табылатын құжат бөлігінің әдемі безендірілуі (мысалы, шолу үшін алынған бағдарламалар немесе заттардың параметр- лер тізімімен).Тізімді атап өтудің әрбір азат жолы қандай да бір таңбамен — маркермен, немесе нөмірімен немесе алфавит әріпінен басталады (мысалы, А, В, С, ...). Тізімді атап өтуді құру үшін қажетті:■тізімнің барлық элементтерін белгілеу ;■Үлгі/Тізім командасын орындау;■Диалогтық терезеде тізімнің жарамды аңбасымен демонстра- цияланған терезешесіне шерту;■ОК батырмасын басу. 46 Егер сіз нөмірленген тізімді атап өткіңіз келсе Нөмірленген қосымша бетін жандандырыңыз. Бұдан басқа сол диалогтық те- резе көмегімен өзіндік маркерді таңдай аласыз және маркер және мәтін арасындағы арақашықтықты өзгерте аласыз (Өзгерту ба- тырмасы).Тізімді атап өтуді қарапайым форматтау үшін азат жолды рәсімдеудің екі батырмасының бірін шертуге болады.

5.Құжаттың бетін рәсімдеуБетті белгілеу. Құжатты басып шығару үшін А4 (210 х 297 мм) деп аталатын стандартты үлгідегі қағаз қолданылады деп есептейміз. Құжат мәтінін қағазда әдемі орналастыру үшін Word процессорына беттер параметрлерін, яғни мәтіннің жоғарғы, төменгі, оң және сол жиектерін, сондай-ақ беттегі жоғарғы және төменгі колонтитулдардың орналасуын хабарлау керек. Ол үшін Файл/Бет параметрлері командасын таңдау керек.Жиек қосымша бетінде сантиметрмен көрсетіңіз: жоғарғы жиек және төменгі жиек, сол жиек және оң жиек.Шетінен колонтитулға дейінгі мәтінді жиек тобында жоғарғы және төменгі колонтитул (беттің жоғарғы және төменгі шетінен арақашықтықтары) параметрлерін қабалдаңыз.Б е т т е р н ө м і р л е р і н қо ю. Құжатты басып шығарардан бұрын оның беттерін нөмірлеу керек (Қою/бет нөмірлері коман- дасы). Ары қарайғы жұмыс пайда болған диалогтық тереземен жүргізіледі және ешқандай қиыншылықтар тудырмайды.Егер сіз құжаттың бірінші бетінде нөмірдің шыққанын қала- масаңыз, бірінші беттегі «Нөмір» жалаушасын алып тастаңыз. Бет нөмірлері үшін бетті нөмірлеуді рәсімдеудің стилі қарасты- рылған. Word сізге өзіңіздің таңдауыңызбен бетті нөмірлеуге мүмкіндік береді (Үлгі батырмасы). Осы батырманың көмегімен құжаттың бірінші бетінің еркін нөмірін көрсетуге болады (мыса- лы, 123).Ж о ғ ар ғ ы ж ән е т ө м е н г і к о л о н т и т у л д ар. Құжаттың кез келген бетіне қоюға болатын колонтитул барлық беттерге не- месе беттердің бөлігі (сіздің таңдауыңыз бойынша) үшін орын- далады. Колонтитулды қою үшін Түр/Колонтитулдар команда- сын таңдаңыз. Экранда Колонтитулдар құралдар панелі пайда болады, ал колонтитулдар жиегі сызықшалы жиектемемен көм- керіледі. 47 Сіз колонтитулда жай мәтінді жаза аласыз, ал кейбір «стан- дартты» элементтерді (күні, уақыты, бет нөмірі) құралдар панелі батырмасының көмегімен колонтитулға жібере аласыз.Кестемен жұмыс. Кестені қалай құру керек. «Кесте» түсіні- гімен барлығы жақсы таныс, Word құжатында да бұл түсінікте жаңа ештеңе жоқ. Кесте n бағаналардан (n>1) және m жолдардан (m>1) тұрады. Кестенің негізгі құрылымдық элементі — ұяшық, яғни бағана мен жолдың қиылысындағы құжат үзіндісі.Кестенің ұяшығын «микроқұжат» деп есептеуге болады, ол«қалыпты» мәтіннің барлық дерлік заңдарына бағынатын құжат- тың қарапайым үзіндісі. Ұяшық сурет және суреттелген нысан- ды құрамды бірнеше жолдардан (азат жолдардан) тұрады, мәтін ұяшығын қарапайым ереже бойынша (теңестіруді қосқанда) фор- маттауға болады. Бірақ ұяшықта басқа кесте бола алмайды.Кестені құру және өңдеу үшін басты мәзірдегі Кесте пун- ктін қолданамыз. Бұл пункте Тор ауыстырып қосу командасы бар. Word жұмысына кірісіп бұл ауыстырып қосқышты жаңғыр- тыңыз. Онда әрбір кесте экранда ұяшықтармен, жолдармен және бағаналармен жеңіл жасалатын үзік сызық тормен белгіленеді. Бұл тор ешқашан басып шығарылмайды.Word кестені құрудың екі тәсілін қарастырады:■Бар мәтінді кестеге түрлендіру;■Ұяшықтардың кезекті толтырылуымен бос кестені құру.Қандай тәсіл таңдалатыны кестенің сипатына байланысты (мысалы, қаншалықты дайын және қаншалықты жиі өзгереді). Дегенмен, Word процессорында дайын кестені түрлендірудің сонша ыңғайлы құралдары бар, оны құру тәсілін таңдау, қатал айтқанда ерекше мәні жоқ.Кестені құрудың бірінші тәсілі. Word мәтін үзіндісін кесте- ге айналдыру үшін бұл үзінді ұяшықпен нені, ал кесте жолымен нені есептейтіндігі туралы ақпараттарынан тұруы керек.Ол үшін мәтін үзіндісін жазу кезінде [Tab] пернесін басып жеке элементтерді бөлу керек, ал әрбір жолды жеке азат жолға енгізу (әрбір жолдың соңында [Enter] пернесін басу) керек. [Enter] пер- несімен жіберілген «Күймешені қайтару» таңбаларының саны бойынша, Word алдағы кесте жолының санын анықтайды.Ары қарай кестеге қатысты жолды белгілеу керек Кесте/Ке- стеге түрендіру командасын таңдап ОК батырмасын басыңыз. Мысал ретінде үлкен емес тізімді келтіреміз «XІX—XX ғғ. Ро- мановтар династиясы». Ары қарай көрсетілген мәтінді жазамыз.48 Император өмір сүру жолары  Патшалық құруы Александр І 1777— 1825 1801 — 1825¶Николай І 1796—1855 1825—1855¶ Александр ІІ 1818— 1881 1855— 1881¶Александр ІІІ 1845—1894 1881 — 1894¶ Николай ІІ 1868—1918 1894—1917¶Tab әрбір таңбасы сызығымен, ал азат жол соңы таңбасы— ¶ көрсетілген. Барлық берілген әрекеттерден кейін келесі 3.2-ке- стені алады.Екінші тәсіл — бос кестені құру және оның ұяшықтарын тол- тыру керек — өте қарапайым орындалады. Қою қосымша бетінен Кесте/Кестені қою командасын таңдаймыз, және пайда болған диалогтың терезеде жолдар мен бағаналар санын көрсетеміз. Кесте/Кесте сызу командасымен шақырылатын құралды пай- далану өте ыңғайлы. Курсор (тышқан бағыттағышы) үлкен емес қарындаш түріне келеді. Сонымен кестені сызатын боламыз. Ең алдымен кестенің негізін сызамыз — біздің кестеміз болатын өлшемнің тікбұрышы. Ол үшін кесте болуы керек орынға кур- сорды (біздің жағдайымызда қарындаш) алып келіңіз. Содан соң тышқанның сол батырмасын басып оны жібермей қажет өлшемді тікбұрышты «сызыңыз». Бұл құралдың көмегімен айтарлықтай күрделі құрылымды кестені салуға болады, мысалы 3.3-кесте.Word әдепкі қалпы бойынша «Тор» түріндегі жиектемені мен- шіктейді. Жиектемені өзгертуге болады, мысалы, кестеде ішкі тік бөлгіштері болмайтындай және кестенің сыртқы шектері екі сызықпен айнала қоршалатындай. Ол үшін курсорды кестенің кез келген ұяшығына қоямыз (сонымен бірге ұяшықтардың ешқайсысы белгіленбеу керек). Үлгі/Шектер және құю коман- дасын таңдаймыз. Диалогтық терезеде «Басқа» жиектеме түрін таңдаймыз.  3.2-кестеИмператорӨмір сүрген жылдарыПатшалық етуі, жыл.Александр І1777 — 18251801 — 1825Николай І1796 — 18551825 — 1855Александр ІІ1818 — 18811855 — 1881Александр ІІІ1845 — 18941881 — 1894Николай ІІ1868 — 19181894 — 1917 49 3.3-кесте             Сызықтар түрі тізімі (екілік сызықты табу үшін тізімді төмен қарай түсіру керек) және кесте шектерін қосу-ажырату батырма- ларының көмегімен ішкі көлденең бөлгішпен бірдей сызық және сыртқы шектермен - екілік сызықты меншіктейміз. Шектерді күйге келтіргеннен кейін ОК басамыз.Кестені форматтаудің тез және тиімді тәсілі Кесте/Автоүлгі командасына негізделген. Бұл команданы шақырғанда кесте- лердің дайын үлгі нұсқалары бар белгі ашылады. Берілген нұсқа- ны таңдап таңдауды бекіткеннен кейін қосымша бетте бастапқы кесте форматталады.Жеке ұяшықтарда кестенің форматталуын осыған дейін ай- тылған қарапайым құралдармен орындауға болады.К е с т е м е н ж ү р г і з і л е т і н о п е р а ц и я л ар. Егер кесте құ- жаттың бірнеше бетінде орналасқан болса, онда кестенің бірінші жолын атауы ретінде қабылдауға болады. Ол үшін кестені бірін- ші белгілеп және Кесте/Атаулар командасын таңдау керек. Бұ- дан кейін кестенің бірінші жолы барлық беттерде атауы ретінде қойылатын болады; бірінші жол ұяшығының өзгеруі кезінде ке- лесі беттердегі кестенің атауы автоматты түрде өзгеретін бола- ды.Кесте элементтерін белгілеу үшін бірнеше тәсілдерді қолда- нуға болады.Ұяшық. Курсорды ұяшық ішіндегі бірінші таңбаның сол жағы- на қойып тышқанмен шерту керек.Бағана. Тордың жоғарғы сызығында тышқан көрсеткіші төменге бағытталған қара бағыттағыш пішінін қабылдайды. Көрсеткішті осы жағдайға қойып тышқанмен шерту керек.Кесте жолдары. Тышқан көрсеткішін белгілеу жолағына (белгіленген жолдан солға қарай) қойып тышқанмен шерту ке- рекБарлық кесте. Курсорды кез келген ұяшыққа қойып Кесте/ Кестені белгілеу командасын таңдау керек.50    Суреттермен жұмыс. С у р е т т е рд і қо ю. Сіз құжатқа гра- фикалық үлгіде (.wmf, .bmp, .jpg, .png және кейбір басқа үлгілер- дегі) сақталатын суретті қоя аласыз.Суретті қою үшін қажет:■Курсорды қою нүктесіне орналастыру;■Қою/Сурет командасын таңдау.Экранда файлдар диалогтық терезесі пайда болады. Әдетте Word сізге Word каталогындағы Clіpart ішкі каталогында сақта- латын векторлы үлгідегі арнайы суреттер жинағынан суретті таңдауды ұсынады. Сіз басқа каталогқа өте аласыз.Суреті бар файл атауын белгілеңіз, тышқанды шертіп ОК баты- рмасын басыңыз немесе сол файлдың атауын екі рет шертіңіз. Сурет қою нүктесінде пайда болады. Егер Көру ауыстырып қосқышы қосылатын болса, онда таңдалған суретті құжатқа қой- мастан бұрын демонстарциялық терезеден көруге болады.Word Файлмен байланыстыру және Құжатта сақтау қосқыштары жағдайымен анықталатын сурет пен құжаттың бай- ланысуының үш тәсілін қарастырады. Бұл тәсілдерге 3.4-кестеде түсініктеме беріледі.Бұл тәсілдерді қолданудың оларды қолданғандағы айыр- машылығы неде? Барлығы суреттердің саны мен олардың өл- шеміне байланысты.Сіз үлкен емес суреттері бар мәтін құрасыз, бірақ оларды құ- жаттан тыс редакциялағыңыз келмейді делік. Онда ең дұрысы 1 тәсілді — суреттің құжатта сақталуын қолданған жөн: сіздің файлыңыздың көлемі болмашы ғана үлкейеді, есесіне бастапқы сурет-файлдарға алаңдамай компьютерден компьютерге көшіру- ге және ауыстыруға болады.  3.4-кесте  ТәсілФайлмен байланысыҚұжатта сақтауТүсініктемеЖоқИәСурет құжатқа орналасады. Бастапқы файлмен байланысы жоқ1ИәЖоқСурет орнына құжатқа тек бастап- қы файлға сілтеме орналасады2ИәИәСурет құжатқа орналасады. Бір уақытта бастапқы файлмен байланыс орнайды3 51 Егер құжатта ондаған суреттер есептелген болса жағдай ке- неттен өзгереді, әйтпесе жүздеген суреттердің әрқайсысы қо- мақты өлшемге ие (100, 300, 700 Кбайт делік). Мұндай жағдайда 2 тәсілді — құжатқа суреттің орнына ол файлдың орнын қосуды қолданған жөн. Ары қарай сіз графикалық редактор көмегімен құжатпен ешқандай байланыспай суретті редакциялай аласыз және Word әрбір басып шығаруда суреттің өңделген нұсқасы қолданылады. Расында бұл тәсіл құжатпен жұмыс істеу кезінде өнімділікті төмендетеді; сонымен қатар файл-суреттердің бар- лық жерде сіздің құжатпен қатар жүруін ойлауыңыз керек (сурет орны өзгермеу керек). Бірақ барлық жағдайда бұл (әсіресе орта өнімді компьютерлерде) — жалғыз амал. Мәселе графикалық файлдардың ереже бойынша көлемінің үлкен болуы. Мысалы, екі-үш суреттің өлшемі құжаттың негізгі мәтінінің өлшемін 10— 20 есеге жоғарылатады. Графикалық файлды құжатқа көшіру іс жүзінде жүйеде мұндай файлдың екі көшірмесі пайда болаты- нын білдіреді (сіз байланыс орнатпаған болсаңыз да) және әрбір пайдаланушы өзінің дискісіне графикалық файл көшірмелеріне арнап 40...60 Мбайт «сыйлай» алмайды.3 тәсіл —сурет пен құжаттардың байланысын орнатады; Word құралдарымен Word процессорынан тыс суреттерді редакция- лауға мүмкіндік береді. Бірақ жоғарыда келтірілген себептерге байланысты бұл тәсілді қолдану — орташа пайдаланушы үшін тым астамдық.С у р е т т е р м е н ж ү р г і з і л е т і н о п е р а ц и я л ар. Суретті қойғаннан кейін оны басқа бағдарға ауыстыруға, масштабтауға, өлшемін өзгертуге, суреттің айналасына жиектеме қоюға бола- ды. Бұл операцияларды орындамас бұрын суретті белгілеу керек, яғни оны тышқанмен шерту керек.Суретті «Drag-and- Drop» стандартты әдісімен ауыстыруға болады.Суреттің өлшемін масштабтау және өзгерту үшін сондай-ақ қалыпты нұсқадағы көрініс терезелерін өзгерту техникасына ұқсас стандартты техника қолданылады. Белгілегеннен кейін сурет периметрі бойынша сегіз қара тікбұрыштармен масшта- бталған жиектемемен көмкеріледі (бұрыштарында және әрбір бетте). Тікбұрышты тышқанмен көрсетіп және тышқанның сол батырмасын басып жиектемені кез келген жаққа қарай жылжы- тып немесе кез келген бұрышқа «ұзарта» аласыз (терезе өлшемін өзгертуіңіз сияқты). Егер қара тікбұрышты ауыстыру кезінде [Shіft] пернесін басып ұстайтын болсаңыз, суреттің пропорциясы емес өлшемі өзгереді (бұл тәсілмен кез келген жақпен суретті 52 «қиюға» болады).К а д р л а р м е н ж ұ м ы с . Біз құжатқа суретті қоюдың ең қа- рапайым тәсілін сипаттадық және енді бұл тәсілмен қойылған суретті мәтінге «бейімдеу» біршама қиын екеніне көзіңіз жетеді. Бірақ Word бағдарламасында суреттерді ғана емес сонымен бірге құжаттың құрамдастырылған үзінділеріне (кестелер, суреттер, мәтіндер) де жеңіл әрекет етуге болатын икемді механизмі бар. Бұл механизмді қолдану үшін құжат үзіндісін (мысалы, сурет) кадр деп аталатын арнайы жиектемеге орналастыруға болады. Ары қарай бұл кадрды құжат бойынша ауыстыруға болады.Жоғарыда айтылғандай суретті қойып тышқанды шертіп бел- гілеңіз, ал одан соң Қою/Кадр командасын таңдаңыз. Бұл кадрды«Drag-and-Drop» әдісімен ауыстыра отырып, бетте суретті қала- уыңызға қарай орналастыру мүмкіндігіне ие боласыз. Сонымен қатар мәтін суретті кез келген жағынан айнала алады. Кадрсыз бұған жету өте қиын — әртүрлі амал-тәсілдерді қолдануға тура келеді.Схеманы сызу. Схемаларды (мысалы, жүріс схемасы немесе ұйымның құрылымдық схемасы) құру, редакциялау және фор- маттау үшін Word 2010 бағдарламасында сызудың «ішкі» құрал- дары қарастырылған. Схеманы сызу алгоритмі өте қарапайым:1)Қою қосымша бетіне өтеміз;2)Пішіндер батырмасын басамыз;3)Барлық тізімнің ішінен қажетті пішінді таңдаймыз және пішінді сызу керек орынға курсорды апарып жылжытамыз;4)тышқанның оң батырмасын басамыз және оны жібермей пішінді ұзартамыз;5)Пішінді белгілейміз және пайда болған Үлгі/ Сызу құралда- ры белгісінен қажетті әсерлерді таңдаймыз.Мысал ретінде үйге баратын схеманы тұрғызамыз (3.2-сурет). Ол үшін Қою қосымша бетінен Жазба командасын таңдаймыз, оны тышқан курсормен шертеміз және параққа көшіргеннен кей- ін тікбұрыш түрінде ұзартамыз. Содан соң алынған тікбұрыш аймағына көше және үй атауы бар жазбаны енгіземіз.Мәтін бағытын тік жасауға болады (Үлгі/Мәтін бағыты ко- мандасы).Ұқсас басқа мәтінді өрісін құруға және оны біріншінің қасы- на жылжытуға болады. Құрылған нысандарды ауыстыруға және тышқан курсорі көмегімен олардың өлшемін өзгертуге болады. Бағытты көрсету үшін бағыттағыштарды қолданады. Ол үшін Сызу қосымша бетінде «Бағыттағыш» нысанын таңдайды және курсорды бір нүктеден басқа нүктеге ұзартады. 53  -сурет. Үйден басқасына өту сызбасы. Алынған бағыттағышты сондай-ақ схеманың кез келген нүк- тесіне жылжытуға болады. Схеманың барлық элементтерін бір бүтін топқа байланыстыру үшін олардың барлығы тышқан кур- соры батырмасының көмегімен және [Shіft] пернесін қолдану арқылы белгіленеді. Содан соң Сызу қосымша бетінен Әрекет ба- тырмасы және қалқымалы диалогтық терезесінен Топтау белгісі таңдалады.Егер тұрғызылған схемаға қою, өшіру немесе ауыстыру мақса- тында өзгерістер енгізу керек болса, онда алдымен схеманы Әре- кет, Топ-топқа бөлу кезекті таңдауларымен топ-топқа бөлу керек, ал содан кейін схеманы редакциялауды жүргізу керек.Схеманы тұрғызғаннан кейін оны форматтауге, жүйе мен бағыттағыштар өлшемін, мәтін ұзындығын, әріптер кескінін, жи- ектеме және бағыттағыш түрін өзгертуді және т.с.с. үйрену керек. Тіпті жазық тікбұріштардан көлемді пішіндер жасауға болады. Ол үшін нысанды белгілеу керек, мысалы мәтінді жиектемемен және жиектемені екі рет шертіп Редакциялау терезесін шақыру керек. Мысалы мәтін айналасында көрінбейтін жиектемені тұрғызуға болады. Ол үшін автопішіндерді Форматтау терезесінен келесі- дей Сызық/Түс/Ақ кезекті командалары таңдалады.Тұрғызылған бағыттағыш түрін де өзгертуге болады. Ол үшін бағыттағыш тышқанды шерту арқылы шығарылады және содан кейін алдынғы жағдайдағыдай пішіндерді Форматтау терезесі шығарылады. Бұдан әрі сызық түрін және бағыттағыш ұшын рет- теуге болады.54

6.Word қосымша мүмкіндіктері Мәлімет. Файл/Қасиеттер командасын таңдап сіздің құжат- тағы жалпы мәліметтер көрсетілетін библиографиялық карточ- каны құра аласыз: еркін аталым (атау), тақырып, автор, кілтті сөз, түсіндірмелер. Кітаптардың сипаттамасымен нақ осы кар- точкалар кітапхананың алфавитті және жүйелік каталогтарында сақталады. Құжат карточкасын Файл/Басып шығару команда- сымен басып шығаруға болады.Бірнеше бағаналарға мәтінді жазу. Пішін/Бағаналар коман- дасының көмегімен жазылған мәтінді бірнеше бағаналарға бөлу- ге болады (газет мақалаларын дайындауда жасалады).Бастапқы әріп — әріппен, өлшеммен және өрнекпен белі- гіленген азат жолдың бірінші әріпі. Бастапқы әріппен көбіне құ- жатқа кіріспе үзіндісін әрлейді (газет және журнал мақалаларын- да, көркем шығармаларда).Мәтінді курсорды бастапқы әріппен басталуы керек азат жол ішіне қойыңыз және Пішін/Бастапқы әріп командасын таңдаңыз. Ары қарай Бастапқы әріп диалогтық терезе көрсетуімен жүре отырып, әріп, өлшем және бастапқы әріп орналасуын таңдау ке- рек. Бастапқы әріпті тұрғызғаннан кейін оны жиектемемен және қара фонда ақпен белгілеуге болады.Математикалық өрнектерді қою. Word бағдарламасында қарастырылған таңбаларды форматтау құралдары (курсив, грек әріптері және Symbol әріпінің математикалық белгілері, жоғарғы және төменгі көрсеткіштер) көптеген математикалық өрнектерді тікелей жазуға мүмкіндік береді, мысалы xA, f 0, (α +β)2 = α2 +β2 + 2αβ. Word 2010 редакторында неғұрлым күрделі өрнектерді (мы- салы, интеграл, барлық мүмкін қосындылары, матрица, көбей- ту операциялары белгілерімен және т.с.с.) енгізу үшін Қою қо- сымша бетінен Формула командасын қолдану қажет (p белгісі). Экранда олардың көмегімен айтарлықтай күрделі формулаларды тұрғызуға болатын математикалық нысандар (анығырағы олар- дың үлгілері) тізімі пайда болады, мысалы: y = ∑n a xі + . іі=1 ∫cos(πt2 + ω(t))dt0 55 Word құжатына қайтып келу үшін Equatіon нысанынан тыс қандай да бір жерді тышқанмен екі рет шерту керек; Equatіon бағдарламасын қайта шақыру үшін оның нысанына тышқанды екі рет шерту керек.Мәтінді әсерлерді құру. Mіcrosoft WordArt арнайы қосымша көмегімен сіз өз құжатыңызда арнайы әсерлі жазбаларды тұрғы- за аласыз (мысалы, шақыру хаттар, құттықтаулар, жарнамаларға арналған). Курсорды жазба қойылатын орынға қойыңыз, Қою/ Нысан командасын таңдаңыз, ал содан кейін бағдарлама тізімі- нен (жоғарыға қараңыз) — WordArt жолын таңдаңыз. Экранда Mіcrosoft WordArt бағдарлама терезесі пайда болады, онда сіз көлденең мәзір, құралдар панелі және жазба енгізуге арналған те- резені көресіз. Интерфейстің бұл элементтері көмегімен WordArt нысандарын құруға және редакциялауға болады:■Мәтінді жазу немесе түрлендіру (бір немесе бірнеше жол);■Мәтінге кез келген пішін беру (мысалы, оны доға бойынша бүгу) және т.б.Word құжатына қайтып келу үшін WordArt нысанынан тыс кез келген жерді тышқанмен шерту керек; WordArt бағдарлама- сын қайта шақыру үшін оның нысанын тышқанмен екі рет шерту керек.Құжаттарды алдын ала қарап шығу. Құжаттардың қағаз- да қалай көрінетіндігін қарап шығу үшін (яғни атаулардың, азат жолтардың, кестелердің, суреттердің, нұсқамалардың және т.б. орналасуының дұрыстығын және жинақылығын тексеру) Файл/ Алдын ала көру командасын таңдаңыз немесе Стандартты құралдар панеліндегі пиктограммасын шертіңіз. Экранда шығатын құжат беттері принтерден қалай басып шығарылаты- нын көрсетеді. Алдын ала көру бізге беттердің «таза» кескін- дерін көруге және оның сапасын тексеруге мүмкіндік береді. Көруді аяқтаған соң, көру құралдары панелінің Жабу батырма- сын басыңыз.Құжаттарды басып шығару. Құжатты принтерде басып шығару үшін Файл/Басып шығару командасын таңдаңыз. Басып шығару диалогтық терезесінде қосымша мәлімдемелерді: басып шығаруды (Басып шығару ашылмалы тізімі), құжаттың көшірме санын, бет диапазонын көрсетуге болады.Басып шығару тізімінде нені басып шығару керек екенін көр- сетуге болады (барлық құжат немесе ондағы тек қана библиогра- фиялық карточка).Беттер таңдау өрісінің тобы барлық құжатты басып шыға- руға, ағымдық бетті басып шығаруға, таңдалған беттерді басып шығаруға мүмкіндік береді. Соңғы жағдайда Word басып шыға- ратын нөмірлерді жазуды сұрайды. Беттер нөмірін (мысалы, 25), 56 беттер нөмірлері тізімін (мысалы, 2, 4, 5), беттер диапазонын (мысалы, 6... 14) және т.б. жазуға боладыҚорытындылай келе бұл тарауда біз Word процессорымен мәтінді құжаттарды өңдеудің неғұрлым маңызды қағидаларын және негізгі тәсілдерін жеткілікті түрде толығымен сипаттадық. Біз қарастырмаған дұрыс жазу ережесін тексеру, мазмұн және пәндік көрсеткішті құру, әртүрлі пішінді файлдарды айырбастау, құжаттарды қорғау және басқа да сұрақтар бар. Бір жағынан бұл оқулық көлемінің шектеулі болуынан, бір жағынан Word мәтінді процессорымен тәжірибелік жұмыс процесінде бұл сұрақтарды өздігінен үйренуге ықыласы барларды ынталандыру үшін автор- дың тілегі. БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫМәтіндік процессордың міндеті қандай? Мәтіндік про- цессордың функционалдық мүмкіндіктерін атап шығыңыз.Mіcrosoft Word мәтінді процессорының мүмкіндіктеріне сипаттама беріңіз.Құжат үлгісі дегеніміз не? Үлгілер не үшін керек?Мәтін азат жолы дегеніміз не, оның сөйлемнен айыр- машылығы қандай?Стиль дегеніміз не? Форматтау құралдар панеліндегі рәсімдеудің ашылмалы тізіміндегі әріптердің ашылмалы тізімі- нен айырмашылығы неде?Беттердің құрылымдық элементтерін атап шығыңыз және оларды құжат мысалында көрсетіңіз. Беттер параметрлерін өзгерту тәсілдеріне сипаттама беріңіз.Экранда кескіннің масштабын қалай қоюға болады? Экранда құжатты масштабтау басып шығару кезінде таңбалар- дың өлшеміне әсер ете ме?Word мәтінді процессорында математикалық формула- ларды қалай жазуға болады?Word процессорының сызу мүмкіндіктерін сипаттаңыз.Word процессорында кестелерді қолданудың қандай ерекшеліктері бар?Жазылған мәтінді кестеге қалай орналастыруға болады? Зертханалық жұмыстарға арналған тақырыптар1- тақырып. Word-та қарапайым құжатты қалыптасыруТапсырма. Өз оқу орныңыздың бланкісін дайындау және онда осы оқу орнында оқитыныңыз жайындағы анықтаманы ба- сып шығарыңыз (3.3-сурет):57 -сурет. Анықтама мысалы 2 - тақырып. Word кестелерімен жұмысТапсырма. Аптаға сабақтар кестесін жазуға арналған кестені жасау: КүніПәнКүніПән дүйсенбі  бейсенбі          сейсенбі  жұма          сәрсенбі  сенбі          58 Кестені сабақ кестесімен толтыру. Пәндердің атауын курси- впен теру. 3 - тақырып. Word математикалық формулаларымен жұмысТапсырма. Математикалық формулаларды қамтитын мәтінді теру.Сызықтық алгебралық теңдеулердің жүйесін қарайық ⎧a11x1 + a12x2 + … + a1nxn = b1,⎪a21x1 + a22x2 + … + a2nxn = b2,⎨............⎪⎩an1x1 + an2x2 + … + annxn = bn.  (1) Жүйені (1) матрицалық түрде жазамыз Ax = b, бұнда матрицаA және вектор-бағандар x, b мынадай түрге ие: ⎛ a11⎜ a11 a12 a11 K a1n ⎞K a11 ⎟ ⎛ x1 ⎞⎜ x2 ⎟ ⎛ b1 ⎞⎜ b2 ⎟ A = ⎜ ⎟, x = ⎜ ⎟, b = ⎜ ⎟. (2) ⎜ K K K K ⎟ ⎜ K ⎟ ⎜ K ⎟ ⎜ an1 an2 K ann ⎟ ⎜ xn ⎟ ⎜ bn ⎟ Егер n х n өлшемді A матрицасы төмендемеген болса, яғни оның анықтауышы |A| 0 және соның салдарынан A-1 кері ма- трицасы бар болады, онда (1) жүйенің шешімін x = A-1b түрінде жазуға болады.  4-тарау ГРАФИКАЛЫҚ АҚПАРАТТЫ ӨҢДЕУ

4.1. ЖАЛПЫ МӘЛІМЕТТЕРКомпьютерлермен жұмыс жасау кезінде ақпараттың сан алу- андығы деректердің сан түрлі форматтарын жасауға әкелді. Мұндай сан алуандылық графикамен жұмыс істейтін тіпті кәсі- би маманның өзіне оңайға соқпайды.Егер мәтінді және құжаттық ақпаратты сақтау үшін бірнеше әртүрлі форматтардың бар екендігін ескерсек, онда графикалық туралы не айтуға болады? Графика компьютердің экранында кең түрде көрсетілген. Мұнда әдемі статикалық суреттер, көп түсті фотосуреттер, тіпті толық масштабты бейнефильмдер де бар. Ал компьютерлік ойындар ше! Заманауи компьютерлік ойындарды кинодағындай қозғалатын бейнелерсіз, яғни дамыған графика- сыз елестетудің өзі мүмкін емес. Бұл аздай, қазіргі кинемотограф енді компьютерлік графикасыз жұмыс істей алмайды. «Власте- лин колец» және «Терминатор» сияқты фильмдерінің жасаушы- лары миллиондаған көрермендердің көңілінен шыққан керемет көрермендік әсерлерге қол жеткізу үшін компьютерлік графика мен анимацияны қолданғандары бәріне мәлім.Графикалық деректерді сақтаудың елуден астам түрлі фор- маттары бар. Мұндай алуандылықтың бірнеше себептері де бар. Біріншіден, көптеген әзірлеушілер өздерінің бағдарламалары үшін танымал болған күрделі форматтарды қолдану және бейім- деудің орнына, бейнені суреттеуде арнайы анағұрлым қарапай-ым форматтарды қолдануды дұрысырақ көреді.Екіншіден, графикамен жұмыс істеу кезінде техниканың ап- параттық мүмкіндіктерін ескеруге тура келеді. Осылайша, ХХ ғасырдың 80-ші жж. 256 х 192 пиксель көлемінде ақ-қара түсті бейнені қолдайтын стандартты графикалық формат қолданылып60 келді. Сол кездегі техниканың деңгейі үшін бұл жеткілікті бол- ды. Біраз уақыттан кейін компьютерлер өзінің графикалық мүм- кіндіктерін көп жақсартты, аталып отырған формат 256 түсте көрсететін және бейнені 640 х 480 пиксел көлемінде қалыпта- стыруға мүмкіндік беретін басқа форматпен ауыстырылды. Бұл форматтың заманауи дамуы (ол PNG деп аталады және мысал үшін, MSOffіce қосымшаларымен көрсетіледі) 2 048 х 1 536 пик- сел заманауи мониторлардың рұқсатын және миллиондаған тү- стердің реңктерін қолдауға мүмкіндік туғызады.Үшіншіден, бейнелердің алуан түрлері үшін өзінің кәдімгі сақтау формалары болады. Осылай, сызбалар мен схемалар үшін сызықтардың, ұсақ детальдардің бейнелеудің анықтылығы маңызды болып табылады, бірақ түстерді беру айтарлықтай маңызды емес. Табиғат көріністерімен фотосуреттердің файлда- рын сақтау үшін – керсінше, түрлі түсті сурет ұсақ детальдардың анықтылығынан маңыздырақ.

4.2.  ГРАФИКАЛЫҚ АҚПАРАТТЫ САҚТАУ ЖӘНЕ ӨҢДЕУ ТӘСІЛДЕРІ  Суретті сапасына қойылатын әртүрлі талаптарға және графи- калық ақпараттың міндетіне байланысты, тәжірибеде осы ақпа- ратты сақтау және өңдеуде екі түрлі тәсілдеме қолданыла алады. Бірінші тәсілдеме суреттің әрбір пикселін сипаттаудан құра- лады, ал сурет тұтастай түрлі түсті пикселдердің жиынтығынан тұрады. Мұндай тәсілдеме пикселді немесе растрлық графика деп аталады. Осындай түрдегі сурет әрқашан принтерге салы- нады, осындай болып ол сандық фотокамерамен сканерлеу не- месе фотосуретке түсіру нәтижесінде шығады. Бұл сурет адами қабылдауға жақын. Осындай тәсілге көптеген графикалық ре- дакторлардың жұмысы негізделеді. Мысалы, Wіndows қосым- шаларының жиынтығына кіретін Paіnt редакторы, Adobe ком- паниясының графикамен кәсіби жұмыс істеу жүйесінің Аdobe Рhotoshop қуатты графикалық редакторы типтегі секілді редак-тор болып табылады.Екінші тәсілдеме суретті кесінді, доға, шеңбер, тікбұрыш және т.б. стандартты графикалық элементтерінің көп санының жиынтығы ретінде ұсынуға негізделген мұндай элементтер гра- фикалық қарапайымдар деп аталады. Бірнеше қарапайымдар- дан объект құруға болады, ал бірнеше объектілерден – сурет. 61 Бұл тәсілдеме векторлық графика деп аталады. Ол суретті ком- пьютерлік алгоритмдік сипаттауға негізделген. Бұл тәсіл объ- ектілердің қалпын, олардың суреттегі өзара орналасуын өте анық сипаттауға мүмкіндік береді. Техникалық құжаттар мен сызбалармен жұмыс істеуге, AutoCAD, ArchіCAD, MSVіsіo си- яқты автоматтандырылған жобалау жүйесіне және инженерлік құрастыруға бағытталған графикалық редакторлар графикалық ақпараттың векторлық түрімен жұмыс істейді. Негізгі кәсіби графикалық редакторлар анимация немесе полиграфия үшін су- реттерді дайындау үшін, векторлық графикамен жұмыс жасауға бағдарланған. Оларға CorelDrawи MacromedіaFreehand сияқты танымал бағдарламалық жүйелер жатады.Егер компьютер экранындағы немесе принтермен басты- рылған суретті қарасақ, ол векторлық немесе пикселдік графи- камен қалыптасқандығын бірден түсіну оңайға түспейді. Егер- де ойша суретті үлкейтетін болсақ, растрлық ұсынуда бұл жеке нүктелердің жиынтығы болып шығады, ал векторлықта – графи- калық қарапайым – доға.Векторлық көріністе барлық қарапайымдар өзінің математи- калық формулаларымен және сызықтардың сипаттарымен сурет- теледі. Осылайша, түзудің кесіндісі математикада векторларды беруде жасалатындай, кесіндінің басы мен аяғының координата- ларымен сипатталады. Координаталардан басқа, осы кесінділерді қосатын сызықтардың түрі (тұтас, пунктирлі, штрихпунктирлі және т.б.) және осы сызықтардың қалыңдығы сипатталады. Тура осылай, шеңбер өз центрінің координаталарымен, радиусымен, сызықтың түрі мен қалыңдығымен беріледі (4.1-сурет).    -сурет. Шеңбердің векторлық көрінісі62 Осылайша, графикалық қарапайымдар суреттеу векторлары- ның көмегімен сипатталады, сондықтан мұндай көрсету вектор- лық графика деп аталады. Бір суретті растрлық сипаттау үшін ақпаратқа қарағанда, векторлық сипаттау үшін ақпарат айтар- лықтай аз орын алады. Сызықтар түрлерін өзгерту, мөлшер- лерді ұлғайту немесе кішірейту сипаттау векторын қайта есеп- теу арқылы жүзеге асады. 1 мм және 999 мм радиусты шеңбер туралы деректерді сақтау үшін ақпараттың бірдей көлемі талап етіледі.Барлық векторлық суреттер объектілердің жиынтығынан құралады, олардың әрқайсысы өз кезегінде басқа объектілер мен базалық примитивтерден тұрады. Векторлық графикалық сурет- тің жалпы құрылымы 4.2-суретте берілген. Векторлық редактор- ларда, әсіресе, инженерлік жүйелерде жұмыста қолданылатын стандартты графикалық элементтердің тұтас кітапханалары жи- нақталады. Машина жасау, құрылыс, сәулеттік, технологиялық жобалау үшін кітапханалар бар, олар жобалау мен конструкци- ялау үшін жүздеген стандартты компоненттерінен құралады, және олардың жасаушылары көптеген сағаттар бойы тынымсыз еңбектенді.Векторлық графикада барлығы жақсы: орын аз, анықтылық та, жалғау да бар, мөлшерлерді де ауыстыру жеңіл, бірақ барлығы осылай көрінетіндей оңай емес. Мысалы, өткен жазда жолдаста- рыңызбен бірге демалған орманның, өзеннің пейзажын немесе тау бөктерлерінің көркем фотосуретін векторлық түрде суреттеп көріңізші. Оп-оңай ма екен! Тіпті фотосурет былай тұрсын. Жай ғана дөңгелек, дөңгелектің сол жағының түсі ептеп қана ашық көктен оң жағына қарай қызыл-қошқыл түске алмасуын, ал та- бысқа қол жеткізудің ешбір кепілі және жоқ. -сурет. Векторлық графикадағы суреттің құрылымы63 Векторлық графика объектінің түсіне сүйенеді, ол сол сияқты объектіні суреттеу векторында беріле алады, бірақ суреттің бөлек нүктелерінің түсін көрсете алмайды, сондықтанда жартылай тон- дармен нашар жұмыс істейді, алайда дәл солар жоғары сапалы су- реттерге нағыз таңғажайыптылықты береді. 4.1-кесте. Графикалық ақпаратты ұсынудың сипаттамаларыВекторлық ұсынуРастрлық ұсынуСурет графикалық объектілердің жиынтығы түрінде сақталадыСурет жеке пиксельдерді суреттеу түрінде сақталадыФайлдар аз орын аладыФайлдар көп орын аладыФайлдың көлемі суреттің көлемі- не байланысты емесФайлдың көлемі суреттің көлемі- не байланыстыГрафикалық объектілерді және олардың жалғасуларын нақты жайғастырадыНақты жайғастыру жоқ, объек- тілерді суреттеу жоқОбъектінің тек тұтас түсі беріледіНақты жартылай тондық түсті беруСапасын жойып алмай, оңай мас- штабталынады және өзгередіМасштабтау сапаны жоғалтуға әкеп соғадыОбъектіні математикалық сурет- теуді қолданады, әрбір графика- лық редактор үшін өзінікіСуретті нүктелі суреттеуді қолда- нады, әдетте бірнеше стандартты форматтар жиынтығы қолданы- ладыӘртүрлі растрлық форматтарда сақталуы мүмкінВекторлық форматқа ауыстыру өте қиын және қолмен көп жұмыс істеуді талап етедіГрафикалық объектілер мен анимацияларды бағдарламалық құралдармен автоматты түрде жасауда қолданыла аладыВекторлық графикалық суреттер мен анимацияларды жасау кезінде негіз болып қолданыла аладыИнженерлік графикада, автомат- тандырылған жобалауда, құруда, TRUETYPE-қаріптер, электрон- дық картография жасауда пайда- ланылады. Жоғары сапа, масштаб- тау қажет болатын барлық жерде,Түсті беру маңызды болатын, жоғары фотографиялық сапалы бейнелерді өңдеуде пайдаланыла- ды. Суреттерді Интернетте беру кезінде, басып шығару және поли- графияға беруде пайдаланылады 64 Векторлық графикалық суреттердің ішінде растрлықтар оңай жасалады, барлық векторлық редакторлар өз суреттерін сақтау құралдарын бірнеше кең таралған растрлық форматтарда ұстай- ды. Алайда кері операция өте қиын, ол көп еңбек пен адамның компьютерде тынымсыз жұмысын талап етеді. Бұл операция су- ретті векторизациялау деген атауға ие. Әсіресе түсті суреттерде жасау өте қиын.Е с к е р т у. Осы салада күн сайын дамып келе жатқан маңыз- дылардың бірі жағрафиялық деректер мен электорнды карталар- ды өңдеу кезінде векторизациялау болып табылады. Әуетүсірілім және ғарыштық фототүсірілімнің деректерін өңдеуге және түрлі территориялардың электронды картасын – геоақпараттық жүй- ені (ГАЖ) жасауға мүмкіндік беретін әртүрлі кәсіби графикалық жүйелер бар.4.1-кестесінде графикалық ақпаратты векторлық және растр- лық ұсынудың кейбір салыстырмалы сипаттамалары берілген, ал сіздер енді «өздеріңіз ойланып, шешіңіздер ...».

4.3.  ГРАФИКАЛЫҚ АҚПАРАТТЫҢ ТҮСТІК ҮЙЛЕСІМІ   Файлдарда ақпарат қатқыл дискіде қалай да сақталғанымен, адам монитордың экранында немесе басылып шығарылған су- ретте оның люминофор немесе бояудың нүктелерімен қалыпта- стырылғандығын көреді.Бұл дегеніміз, графиканы ұсынудың екі негізгі параметрі бар екендігін білдіреді – түстің ажыратымдылығы (resolutіon) және сипатталуы, ол жиі түстің тереңдігі (colordepth) деп аталады. Осы параметрлерді түсінуге тырысайық.Ажыратымдылық сурет пикселдерінің санымен анықталады, суретте неғұрлым пикселдер көп болса, соғұрлым графикалық ақпараттың ажыратымдылығы жоғары болады. Мониторлардың қазіргі стандарттары 4 096 х 2 160 пикселдерге дейін ажыратым- дылықты қолдайды, ал стандартты офистік ажыратымдылық 1 920 х 1 080 болады. Көбінесе жоғары ажыратымдылықты ком- пьютерлік дизайнерлер мен суретшілер кәсіби графикалық жұ- мыстарды орындау кезінде қолданады. Векторлық сурет мони- тордың экранына шығарғанда бәрібір пикселдікке қайта өзгереді. Түстің тереңдігі түстердің санымен анықталады, олар суретті қалыптастыру және сақтау кезінде қолданыла алады. Бейнеле- 65 нетін түстердің саны жадының көлемімен анықталады, ол әрбір пикселдің түсін сақтайды.Сурет тек қана екі түспен – ақ және қарамен ұсынылуы мүм- кін. Мұндай сурет екітүсті сурет деп аталады. Бұл жағдайда әрбір пикселге бір бит жеткілікті. Бұдан гөрі кеңінен таралған суреттер сұр реңкті суреттер. Суреттің бұл түрі ақ-қара фото- суретті еске салады. Ол барлық принтерлермен пайдаланылады. Егер әр пиксел 4 битамен сипатталса, онда суретте сұрдың 16 реңкі бар болады, оған таза ақ және қара да қосылады. Пикселге 16 битті пайдаланған кезде суретте сұрдың 65 000 астам реңк- тері болады, нақтырақ 216.Әрине бұдан гөрі түсті суреттерді сақтау қызықтырақ болып табылады. Ең қарапайымы әр пикселдің түсі туралы ақпаратты сақтау болады. Мұнда бөлінген жады сәйкес пикселдің түсінің нөмірін сақтайды. Бұл сияқты тәсілмен суретті сақтау тікелей түс беретін сурет деп аталыды, немесе фотографиялық сапалы сурет (truecolor). Заманауи компьютерлерде түсті суреттеу бір пикселге 32 битті құрайды, бұл миллиондаған түстерді қолда- нуға мүмкіндік береді. Бәрі жақсы болар еді, тек егер «жадының қарғысы» болмаса. 1024 х 768 рұқсаты бар, пикселге 32 бит пай- даланатын экран, суретті сақтау үшін үш мегабайтқа жуық жа- дыны талап етеді (32 х 1 024 х 768). Бұл жердегі мәселе қатқыл дискіде деректерді сақтау көлемінде ғана емес, сонымен бірге оларды монитордың экранына беруді ұйымдастыруда болып та- былады. Заманауи бейнеквадраттардың жоғары жылдамдықты мүмкіндіктеріне қарамастан, компьютердің аппаратурасы ал- дында шешілмейтін міндеттер тұрады. Экранның рұқсаты 1 600 х 1 200 болғанда, мысалы, бейнекарта секундына деректердің 500-ден астам мегабайтын беруі тиіс.Сақтаудың мұндай үлкен көлемін қысқарту үшін, шығыс де- ректерді қайта өзгертудің неше түрлі айла-тәсілдері қолданыла- ды. Осындай тәсілдердің бірі – түстердің арнайы кестесі CLUT (colorlookuptable). Мұндай кесте пиксел түсінің реалды түске қай- та есептелген схемасын сақтайды, ол суретті экранға шығарған- да көрінеді. Бұл әрбір пикселге тек 8 бит сақтауға мүмкіндік бе- реді, бірақ бір уақытта экранға тек 256 түс шығарыла алады. Осы кесте бойынша жылжығанда басқа 256 түс шығады. Бұл суреттің түсті реңктерін жасауға мүмкіндік туғызады, түс гаммасын қы- зыл немесе мысалы, көк жағына жылжытып.MSOffіce қосымшаларында сурет салу кезінде түстерді баптау дәл осындай тетік арқылы тәртіпке келтірілген. Егер құралдар панелінде сызықтар немесе мәтінді түспен құю құралын таңдап,66 «Басқа түстер» тармағын басып түсін өзгертіп көрсеңіз, онда су- реттің түстерін өзгерту мүмкіндігі пайда болады, пикселдердің түсін өзгерту көмегімен, сондай-ақ кестені өзгерту арқылы (Тү- стерді баптау терезесінде Спектр қосымшасы) жасауға болады. Осы жерде графикалық файлдарда түстерді жіберу тәсілдері-не тоқталып өткен жөн. Бұндай бірнеше жүйе бар. Біріншісі, ең танымалы, түс жіберу жүйесі RGB (Red-Green-Blue: қызыл— жасыл—көк) деп аталады. Ол адам көзінің дәл осы түстерге сезімтал болып келетін түрлі рецепторларына сәйкес келеді. Тура осы тәсілдеме мониторларда және теледидарларда қолда- нылады. Онда түс аталған түстердің үш шоқтарымен жіберіледі. Әр шоқтың қарқындылығын өзгерте отырып, түс палитрасы- ның барлық диапазонын алуға болады. Бұл жағдайда үш түстің әрқайсысына қарқындылық нөлден 255-ке дейін беріледі, және түс осы диапазонның үш санының жиынтығымен суреттеле ала- ды. Осылай, 255, 255, 255 — бұл ақ түс, ал 255, 0,0 — қызыл.RGB жүйесі қарапайым және қолайлы, ол, мысалы, суреттерді теледидардың экранына шығаруда пайдаланылады, алайда ол әркез жарамды емес. Әсіресе бұл басып шығару кезінде көрі- неді. Бастырып шығару алдында суреттер графикалық файлдар түрінде жасалатын полиграфиядан түс жіберудің басқа жүйесі- CMYK (Cyan-Magenta-Yellow+ Black: көгілдір – күлгін - сары + қара) келді. Мұнда RGB-ға «қосымша» үш түс, бұдан басқа, қара түс пайдаланылады, оны алу өте күрделі:КӨГІЛДІР (CYAN) = АҚ – ҚЫЗЫЛ (RED) == ЖАСЫЛ + КӨК;КҮЛГІН(MAGENTA) == АҚ - ЖАСЫЛ (GREEN) = ҚЫЗЫЛ + КӨК;САРЫ (YELLOW) = АҚ – КӨК (BLUE) == ҚЫЗЫЛ + ЖАСЫЛ.Осындай принцип арқылы түсті принтерлер де бастырады. Оларға CMY үш бояу картридждер және қара бояуы немесе қара сиясы бар қосымша қартридж қойылады. Бүріккіш түсті прин- тердің тек ең қарапайым үлгідерінде жеке қара түсті сиясауыт қолданылмайды.CMYK жүйесінде әрбір түс палитраның сәйкес түсінің пай- ызымен суреттеледі, және түстердің мәні нөлден 100%-ға дейін өзгереді. Бұл схема қажетті түсті алу үшін тиісті бояудың қан- ша пайызын араластыру керектігін айтатын іспетті. Осылай,67 CMYK 0,100,100,0 тең мәні — бұл ашық қызыл түс, ал сұрдың градациясы 0,0,0,0-ден — ақтың 0,0,0,100-ге дейін — қараға өз- геру арқылы жеткізіледі. CMYK жүйесі әсіресе, жоғары сапала суреттің кейіннен бастырылуға және полиграфиялық орындауға бағытталған кәсіби графикалық құралдарда кеңінен пайдала- нылады (AdobePhotoshop, CorelDraw, MacromedіaFreeHand және т.б.).Адам түрлі түсті суретті көргенде, әрине, оны көгілдір неме- се күлгіннің пайызы бойынша бағаламайды немесе әртүрлі тү- стерді араластырмайды, ол нәтижелі түске қарайды және түстің ашықтығын, оның реңктерін және қанықтылығын көреді.Бұл тәсілдемеде HSB (Hue— Saturatіon—Brіghtness: реңк—қа- нықтық—ашықтық) түс жіберу жүйесі негізделген, ол сондай-ақ суреттермен жұмыс жасауда қолданылады және түс жіберу ту- ралы интуитивті көрсетуге бағытталған. Сөз көк теңіз туралы болғанда, біз бір көк түсті түсінеміз, ал көк аспан туралы айтқан- да, онда – басқаны түсінеміз. Гәптің бәрі көк түстің ашықтығын- да болып табылады. Өрт сөндіру көлігінің қанық қызыл түсі«қызарған» беттің солғын алқызыл түсі емес. Егер MSOffіce қо- сымшаларынан түстерді баптау терезесіне қарасақ, бұл туралы жоғарыда айтқан болатынбыз, онда Спектр қосымшасында түсті баптаудың екі бағаны болады: оң баған RGB, ал сол баған HSB бағытталған (4.3 сур.).   -сурет. Түсті таңдау68 Е с к е р т у. Түрлі түсті графикамен жұмыс жасау кезінде жиі түс жіберу жүйелерінің нақты сәйкестігі болмағандығынан, принтерде шығатын түс экранда көрінетін түске толығымен сәй- кес келе бермейді. Графикалық дизайнерлердің және аниматор- лардың кәсіби ортасында арнайы мониторлар мен принтерлер пайдаланылады, олар түс жіберудің бір немесе бірнеше схема- лары бойынша нақты түстерді баптайтын және қолдайтын мүм- кіндіктеріне ие. Мұндай жабдық калибрленген деп аталады және кәдімгі офистіге қарағанда едәуір қымбат тұрады.Айтылғандай, әртүрлі жағдайларда графикалық ақпаратқа сан түрлі талаптар қойылады. Бір түрлер үшін сызықтардың нақты сақталуы, мөлшерлері маңызды, ал түс жіберу айтарлықтай емес немесе тіптен қолданылмайды. Мұндай түрлерге сызбалар, схе- малар, жай суреттер жатады. Фотосурет үшін нақ осы түс жіберу маңызды болады, ал контурлық сызықтардың анықтылығы аса маңызды емес. Осыған байланысты, суреттің екі түрін ажырата- ды: контурлы (lіneart) және жартылай тонды (photographіc). Кон- турлы сурет әдетте бірнеше қарапайым түспен шектеледі немесе тіпті ақ-қара болады, ал жартылай тонды түстердің фотографи- ялық сапасын құрайды.

4.4. ГРАФИКАЛЫҚ АҚПАРАТТЫ СЫҒЫМДАУЕгер векторлық графикалық деректер суретті бейнелеуді векторлар жиынтығы түрінде сақтаса және салыстырмалы түр- де аз орын алса, онда растрлық суреттер өзінің алғашқы күй- інде сақтала алмайды. CLUT жүйесін қолдану, мәселені ішінара ғана шешеді, растрлық суреттерді тиімді сақтау және беру үшін сығымдау әдістері (compress) мен арнайы сүзгілер (fіlterіng) қол- данылады. Бұл әдістер берілетін немесе сақталатын ақпараттың көлемін азайтуға мүмкіндік жасайды. Сығымдау мен сүзгілеу әдістерінің көп түрлері бар, осы кітапта олардың тіпті бір бөлі- гін қарастырудың өзі мүмкін емес, керек те емес. Графикалық файлдарды қалыптастыру кезінде қолданылатын кейбір жалпы қағидаттарға тоқталайық.Сығымдаудың ең бірінші алгоритмі топтық кодтау (runlenthencodіng) деп аталады, және пикселдерді дәйекті сурет- теуді пикселдердің бірдей топтарын суреттеумен алмастыру- да болып табылады. Осылай, барлық пикселдерді солдан оңға, жоғарыдан төменге дәйекті суреттеудің орнына, олардың тү- 69 стері бойынша бірдей топтарын суреттеуге болады. Мысалы, 100 х 100 көлемді суреттің ортасында жасыл фонда орналасқан 30 х 30 мөлшерлі қызыл квадратты бейнелеу үшін, бейнелеудің мынадай дәйектілігін құруға болады: 3 535 жасыл (35 жол әр- бірі 100 пикселден +35 жолда номер 36), 30 қызыл, 70 жасыл (35 ағымдағы және 35 келесі жолда), содан соң қайтадан 70 жасыл және әрі қарай кете береді. Суреттеу тағы да 3 535 жасыл пик- селдермен аяқталады. Бұл кезде орын алып отырған жадының көлемі айтарлықтай қысқартылатыны түсінікті. Бұл алгоритм және оның дамуы көптеген графикалық файлдардың заманауи форматтарында қолданылады. Басқа алгоритм көршілес пик- селдердің түстерін болжауға бағытталған және болжау әдісі (predіctor) деп аталады. Мысалы, егер сол, оң жақтағы, жоғарғы, төменгі пикселдер – қара болса, онда орталық пиксел де қара бо- лады деп болжам жасауға және ол туралы ақпаратты сақтамауға болады. Әсіресе, болжау әдістері контурлық суреттермен жұмыс жасағанда жақсы жұмыс істейді, онда іс жүзінде бір түсті фраг- менттердің шекарасын ғана сақтау керек.Фотографиялық суреттерді өңдеу үшін болжау әдісі ретінде қоршаған пикселдер түстерінің мәні бойынша пиксел түсінің мәнін орташалау алгоритмі жиі қолданылады. Әрине, іс жүзінде алгоритмді сығымдау күрделірек, бірақ олар біз жоғарыда айтып кеткен тәсілдерді қолданады. Осылай, мысалы, TІFF форматы жұмыс істейді, ол сығымдаудың бірнеше алгоритмін пайдалана- ды.Тиімді сығымдау мәселесін шешудің бір тәсілі шығындармен сығымдау (lossycompressіon) болады. Бұл тәсілдеменің мәні; жақ- сы сығымдау үшін сығымдау кезінде кейбір деректерді лақты- рады. Мұндағы мәселе суреттің сапасына қатты әсер ете қой- майтын деректерді лақтыру болып табылады. Бұл тәсіл адамның көру қабылдауын имитациялайтын іспетті, түйсіксіз деңгейде суреттің кейбір жоқ детальдары «лақтырылып тасталады» және сурет миға сараптауға ыңғайлы күйде «жіберіледі».Осындай сығымдаудың анағұрлым танымал және өте жақсы әдісі – бұл JPEG әдісі, ол осы әдісті жасаған ұйымның атауымен аталған (JoіntPhotographіcExpertsGroup — фотосурет бойынша сарапшылардың біріккен тобы). Адамның көзі түстің өзгеруінен гөрі ашықтықтың өзгеруіне көбірек сезімтал болып келеді, әдіс осыған негізделген, сондай-ақ адам түстің күрт өзгеруінен гөрі білінбей өзгеруін жақсырақ түсінеді. Осы тәсілдемелерден шыға отырып, JPEG ашықтықты дұрыстау сақтайды, сонымен қатар күрт өзгерудің орнына түстің байсалды өзгеруін қолдайды.70 Жалпы JPEG форматы фотосуреттерді өте жақсы сығымдай- ды, бірақ контурлық сызықтардың анықтылығын төмендетпей- ді, «бұлыңғыр» әсер пайда болады.Графикалық файлдармен жұмыс жасау кезіндегі қолданыла- тын сығымдау суретті сақтауда мінсіз құрал болып табылмайды. Ол, мысалы, графикалық ұсыныстың екі өлшемді сипатын қол- данбайды, ақпаратты пикселдердің жолма-жол дәйектілігі деп қарастырады. Өңдеудің кейбір алгоритмдері тиімділікті артты- ру үшін сүзгілерді пайдаланады. zТип / кеңейтуUNІXӨңдеу типіЕрекшеліктер, әдетте қайда қолданылады JPEGjpeg, jpg  Ия Сығымдау шығын- дарменЖартылай тонды фотогра- фиялық суреттерді өңдеу- де. Файлдар көлеміқ қатты азайтады, бірақ сызықтардың анықтылығын жоғалтады TІFFtіf, tіff Ия Сығымдау мен сүз- гілер шығындарсызЖоғары сапалы жартылай тонды суреттерді жоғары сапасын сақтай отырып өңдеу. Көлемі үлкен файлдар GІFGіf Ия Сығымдау шығын- дарсыз кезекпенГрафикалық ақпаратты Интер- нетке жіберу үшін, сайттарға салу үшін. 8-разрятты графика- ны қолдайды PNGpng ИяСығымдау мен сүз- гілер шығындарсыз кезекпенGІF өзі сияқты, 24-битті графи- каны қолдайды. Бір файлда бір- неше суреттер қолдай алмайды. GІF ауыстырады BMPBmp Ия Сығымдау шығын- дарсызЖартылай тонды суреттерді өңдеу. Бір пиксельге 8, 16 немесе 24 бит рұқсат етеді. PAІNT, MS Offіce қолданылады  WMFWmf  ЖоқӨңдеу бағдар- ламалары үшін суреттерді шығару бойынша нұсқау- лықтарАқпаратты сақтау суреттердің өзі бойынша емес, сурет салу бойынша нұсқаулық түрінде жү- зеге асады. WІNDOWS қосым- шалары арасында графикалық деректермен алмасу 71 Бағдарламаның деректерін сығымдамас бұрын суретті өңдеу үшін бір немесе бірнеше қарапайым функцияларды қолданады. Мысалы, осындай функциялардың бірі оң жақта тұрған пиксел- дің тиісті мәнінен әрбір пикселдің түсінің мәнін оқып шығады. Нәтижесінде түстерінің мәні жақын аймақтар нөлге жақын мәні кішкентай аймақтармен өзге түрге ауысады. Нөлге жақын мән- дерді сығымдауға тура келсе, сығымдаудың негізгі алгоритмдері әлдеқайда жақсы жұмыс істейді. Осылай, сығымдаудың бел- гілі Deflatіon алгоритмі (ол айтпақшы, файлдарды мұрағаттау бағдарламаларында да пайдаланылады, мысалы, PKZІP) жақын мәндерді әлдеқайда жақсы сығымдайды. Бұл схема бойынша – алдымен өзге түрге айналу, содан кейін сығымдау – алгоритмі MSOffіce кеңінен қолданылатын PNG форматында жұмыс істей- ді.Интернетті қолдану кезінде әртүрлі операциялық жүйелер- де қолдаулы графикалық файлдардың форматтарын пайдалану мүмкіндігі мағызды болып табылады.Басқа континентте отырған біздің сайтқа кіруші адам нақты қандай операциялық жүйені (ОЖ) қолданып отырғанын біз әрине біле алмаймыз. Осыған қоса, Интернетпен жұмыс жа- сау кезінде сурет экранда файлдың тұтасымен жіберілуін күт- пей осы суреттің деректерін пайдаланушының компьютері- не жіберу шамасы бойынша шығып отыруы өте маңызды. GІF (GraphіcІnterchangeFormat) форматының дәл осы сапасы, әсіресе, Интернетте жұмыс істеу кезінде кең таралған етеді.4.2-кестеде графикалық ақпаратты өңдеу кезінде қолданыла- тын, кейбір графикалық форматтардың деректерін салыстырма- лы суреттеу келтірілген.

4.5. PAІNT графикалық редакторыГрафикалық редакторлар көп санының арасында ең қарапай- ым графикалық редактор - растрлық графиканың Paіnt (4.4-су- рет) редакторы, ол Wіndows базалық қосымшаларының жиын- тығына енеді.Бұл қарапайым редактор суреттерді жасауға және оларды тү- зетуге, сонымен қатар оларды бірнеше кеңінен таралған формат- тарда: BMP, PNG, JPEG, GІF сақтауға мүмкіндік береді.Негізгі мәзір лентасының қосымшаларында редактормен жұ- мыс жасаудың бірнеше тәртіптері болады.Файл — графикалық файлды жасауға, дайын файлды сақта- уға, бағдарламадан шығуға мүмкіндік береді. 72  -сурет. Paіnt редакторы Негізгі — суреттермен жұмыс жасау бойынша негізгі стан- дарттық операцияларға ие.Түр — құралдар панелін, түстер палитрасын, еске түсіру жол- дарын жасырады немесе көрсетеді. Мұнда суреттің масштабын өзгертуге болады.Панель негізгі келесі негізгі элементтерден тұрады: Сурет — суретті немесе оның бөлшектерін манипуляциялау бойынша не- гізгі операцияларға ие (бұру, симметриялық көрінісі және т.б.).Құралдар — суретті салу немесе коррекциялау кезінде қолда- нуға болатын құралдарға ие: қарындаш, ластик, сурет салуға ар- налған қылқаламдардың түрлері, қажетті түспен тұйық аймақты бояумен құю, түсті көшіруге арналған пипетка.Осы жерде «Мәтін» құралы орналасқан, ол мәтінді деректерді енгізуге мүмкіндік береді.Фигуралар — базалық фигуралардың жиынтығына ие: шең- берлер, тікбұрыштар, бағдарлар және т.б., олар Wіndows-тың түр- лі бағдарламаларында, Paіnt-те пайдаланылады.Төменде орналасқан түстер палитрасы фонның және сурет- тің немесе құюдың түсін жасауға (тышқанның оң жақ түймесі арқылы таңдалады) мүмкіндік береді. 73 Бұл қарапайым редакторда күрделі емес суреттерді салу үл- кен еңбекті талап етеді, және біз оқырмандарды суретші бола тұру рахатынан айыра алмаймыз. Құралды, сүйікті түстеріңізді таңдап, компьютерлік сурет салу шеберлігінің шыңдарын бағын- дырыңыз.Е с к е р т у. Paіnt редакторына компьютердің экранында көр- сетілетін суретті жүктеу оңай. Ол үшін тек пернені [PrіntScreen] басу керек және сөйтіп экранның көшірмесін буферге сала- сыз. Paіnt-тен бұл графикалық объект редакциялау терезесіне MSOffіce-тың танымал Салу/Қою/Ctrl-V пәрменімен салынады. Енді бұл сурет қандайда бір стандартты форматта, мысалы, PNG, редакцияланып, сақталады, содан кейін қажет жерлерде қолда- ныла алады.  БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫӘрбір пикселі сегіз битпен суреттелетін суретте сұр- дың қанша реңі болады?1 900 х 1 200 экрандық рұқсатымен пикселге 32 бит кәсіби графиканың суреті жадыда қанша орын алады?Жадыда көп орын алаты не: экранның рұқсаты 1 900 х 1 200 болғанда 216 сұр реңкті сурет пе немесе 1 024 х 768 әр пикселді суреттеуге 24 бит түсті сурет пе?Келесі суреттерді жадыда орын алуының көбеюі бой- ынша орналастырыңыз:-пикселге 32 бит түсті сурет, рұқсаты 800 х 600;-пикселге 24 бит түсті сурет, рұқсаты 1024 х 768;-216 сұр реңкті сурет, рұқсаты1 920 х 1 440.Paіnt графикалық редакторы 16 түсті BMP форматын- дағы суретті және 24-битті BMP форматындағы сурет- ті сақтау мүмкіндігіне ие. 24-битті сурет 16-түстімен салыстырғанда неше есе артық орын алады?6. 0,255,0, 255,0 255, 255,255,0 тең болатын RGB мәні қан- дай түстерге сәйкес келеді?Көгілдір түс үшін RGB мүмкін мәндерін келтіріңіз.RGB-палитрасының бір мәнін өзгерте отырып ашық сары түстен қара сары түске қалай ауысуға болады?RGB-ның CMYK-дан түсті жіберу жүйесінің негізгі ай- ырмашылықтарын келтіріңіз.CMYK-ның ашық қызыл түсінің мәні қандай? 74 100,0, 0,0, 0,100,100,0 тең CMYK мәні қай түстерге сәй- кес келеді?Графикалық ақпаратты векторлық ұсыну растрлық ұсынудан қандай айырмашылықтары бар?Мәтіннің тарауында келтірілген егер негізге шеңбердің векторлық сипаттамасын алсақ, орталық нүктесі (-1,-1) және радиусы 2 шеңбер сипаттамасы қалай көрінеді?Келтірілген суреттердің кай түрлерін векторлық түрде жақсы ұсынуға болады:-ақ -қара портрет;-су құбыры кранының сызбасы;-шаршы теңдеулер шешімі алгоритмінің схемасы;-Ресей туы?Paіnt редакторы графикалық деректердің қандай тип- терін қолдайды?Paіnt графикалық редакторы деректердің қай типімен жұмыс істейді, векторлықпен немесе растрлықпен бе?Тарауда аталған графикалық файлдардың қандай тип- тері MSWord қосымшалармен қолдау табатынын көр- сетіңіз.«Шеңбердің доғасы» графикалық объектінің вектор- лық сипаттамасы тәсілін ұсыныңыз.Бояумен құюдың түсі құралы арқылы Word-та суреттің түсін алдымен RGB, ал содан кейін HSB схемасында екі схемада да бірдей түсті таңдап күйлеп көріңіз.Paіnt редакторы көмегімен экранның бетіндегі суреттің сол жақ жоғары бөлігінің ширегін графикалық файл түрінде сақтаңыз. Зертханалық сабақтарға арналған тақырыптар1- тақырып. Paіnt редакторындағы қарапайым суреттермен жұмысТапсырма. Paіnt редакторында сурет салу. Суретке мынадай мәтін салу «Бұл файл 24 бит форматында». Оны 24-битті BMP файл форматында сақтау. Осы файлға осыдан бұрын Word-та дайындалған мәтінді салу. Содан соң суретті редакциялау. Оған алдынғы мәтіннің орнына мынадай мәтін салу «Бұл файл 16 түс форматында», осы файлды 16 түс форматында сақтау. Ол файлды сол Word мәтінге салу. Алынған суреттерді бейненің сапасы бой- ынша және берілетін түс палитрасы бойынша салыстыру. 75 2 - тақырып. Графикалық суретті түрлендіру және сығымдауТапсырма. TІFF форматында алдын ала графикалық файлды пайдалану және дайындау. Осы файлды Paіnt редакторына жүк- теу. Мәтінді қосу. Редакцияланған суретті келесі форматтарда сақтау: 24 бит BMP, 256 түсте BMP, JPEG, GІF. Алынған файл- дардың салыстырмалы талдауын жүргізу. Қай жерлерде өзгері- стер мен шығындар болғанын талдау.  5-тарау  ЭКОНОМИКАЛЫҚ ЖӘНЕ СТАТИСТИКАЛЫҚ АҚПАРАТТАРДЫ ЭЛЕКТРОНДЫҚ КЕСТЕЛЕР КӨМЕГІМЕН ӨҢДЕУ

5.1. ЭЛЕКТРОНДЫҚ КЕСТЕЛЕРГЕ КІРІСПЕАдам әрекетінің кез-келген дерлік саласында, әсіресе жоспар- лау-экономикалық міндеттерді шешу кезінде, бухгалтерлік және банктік есепте, жобалау-сметалық жұмыстарда мәліметтерді кесте түрінде ұсыну қажеттілігі туындайды, бұл арада мәлімет- тердің ауық-ауық өзгереді, ал кей бөлігі формулалар бойынша есептеледі.Кестеге енгізілген мәліметтер аз болғанда және формулалар- мен есептеу бір рет болған жағдайда, кестені калькулятордың көмегімен толтыруға болады. Ал егер мәліметтер көп болса және кестені жиі толтыруға тура келетін болса, жұмысшы жайсыздық сезінеді, тез шаршайды, ал ол қателіктердің болуына алып ке- леді. Мұндай жұмыстар кертартпалыққа негізделгендер қатары- на жатады және оларды орындауға компьютерді тарту жөн бо- лады. Есептеулерді компьютерде кесте формасында жасау үшін қолданбалы бағдарламалар топтамасы жасалды, ол «электрон- дық кесте», немесе кестелік процессор деген атау алды.Дәл осы кестелік процессор ауқымы өте үлкен экономика- лық және статистикалық ақпараттарды өңдеуде төңкеріс жасады және компьютердің бағдарламалық қамсыздандырудың ажыра- мас бөлігіне айналды деп саналады.Электрондық кесте концепциясын жүзеге асырушы, алғашқы осындай бағдарлама VіsіCalc 1979 жылы әзірленген. Бұл кон- цепция бойынша электрондық кестенің негізгі форматы – тор- лы дисплей экраны, оны тиісінше әріптермен және сандармен белгіленген бағаналар мен тармақтарға бөліп тұрған. Бағана мен тармақтың қиылысында орналасқан тор кесте ұяшығы деп ата- лады. 77    Кесте ұяшығының бір бөлігінде бастапқы, немесе алғашқы ақпарат болады, ал екінші бөлігінде туынды ақпарат. Туынды ақпарат алғашқы ақпараттармен жасалған түрлі арифметикалық және басқа да операциялардың нәтижесі болып табылады.Электрондық кестелердің базалық идеясын келесідей мазмұн- дауға болады. Кестенің әрбір ұяшығы мекенжайға ие (мысалы, А1, В8, С4 және т.с.с.); ал ұяшықтың тағы бір бөлігінде қандай да бір сандар (мысалы, 5, 9, 12,8 т.с.с.), ал енді бірінде қандай да бір формулалар жазылған (анық айтқанда формулаларға сіл- темелер), олардың операциялық ұяшықтар мекенжайы. Мыса- лы, А6 ұяшығында В8*С4 - 2/А1 формуласы жазылса. Егер біз ұяшықтың мәнін өзгертетін болсақ А1, В8, С4 (яғни басқа сандар енгіземіз), формуланың мәні де автоматты түрде өзгереді, яғни А6 ұяшығы.Электрондық кестелер, жоғарыда айтылғандай, ең алдымен экономикалық мәселелерді шешуге бағдарланған. Дегенмен оларға жүктелген аспаптық құралдар инженерлік міндеттерді де шешуге мүмкіндік береді, мысалы формула бойынша есептеулер жасау, графикалық тәуелділік құру және т.с.с.Электрондық кестелермен жұмысты меңгеру порграммала- ушы көмегінсіз түрлі міндеттерді өз бетінше шешу мүмкіндігін қамтамасыз етеді. Қандай да бір кестені құра отырып, пайдала- нушы бір мезетте алгоритмді әзірлеушінің, бағдарламалаушы- ның және соңғы пайдаланушының да қызметін атқарады. Бұл бағдарламаларды пайдаланудың жоғары тиімділігін қамтамасыз етеді, себебі оларда, алгоритмнің модернизациялануымен, ке- стені қайта құрумен және т.б. байланысты жедел түрде кез-кел- ген өзгерістер енгізіледі. Сонымен қатар кестелік процессорлар қарапайым калькулятор қызметін де атқара алады.Электрондық кестелер компьютерлік технологияда шамамен 20 жыл қолданылып келеді. 1980-ші жылдары біздің елімізде ке- стелік режимдегі MS DOS операциялық жүйесімен жұмыс істей- тін Lotus 1-2-3 Lotus Development фирмасының және Super Calc Computer Assocіates фирмасының, кестелік процессорлары кең таралды. Қазіргі заманғы компьютерлерде электрондық кестені өңдеудің одан да жақсы жетілген бағдарламалары қолданылады, олар графикалық режимде Wіndows басқаруымен, сонымен қа- тар айтарлықтай танымалы QuattroPro фирма Novell және әсіресе Mіcrosoft Excel.Кестелік процессордың мүмкіндіктері, біріншіден, өзіндік бағдарламасының сипаттамасымен, ал екінші жағынан – ком- пьютердің техникалық сипаттамаларымен анықталады: кестенің78 көлемі (бағаналар мен жол саны), жедел жадының аз көлемін та- лап ететін, компьютердің ішкі жады ең аз қажеттілігімен.Кестелік процессорлар қамтамасыз етеді:■мәліметтердің көп мөлшерін енгізуді, сақтауды және түзетуді;■бастапқы мәліметтер өзгерген жағдайда есептеуді автоматты түрде жүргізуді;■достықты интерфейс;■пайдаланушыға экранға шығарылатын құжаттың көрнекілігі және табиғи формасын;■ақпаратты құжаттаудың тиімді жүйесін.Аталған мүмкіндіктер күрделі логикалық шарты жоқ ақпа- раттың үлкен ауқымын өңдеуді талап ететін міндеттерді шешу үшін кестелік процессорларды ұсынуға мүмкіндік береді, бұл арада бағдарламалау саласындағы арнайы білім талап етілмейді. Заманауи кестелік процессорлар бірнеше қосымша қызметтерді атқарады:■жергілікті торапта жұмыс істей алу мүмкіндігі;■басқа бағдарламалармен файл алмастыру деңгейінде байла- нысты ұйымдастыру.Бұл тараудағы зерттеу нысаны — электрондық кестені құру мен өңдеуге арналған Mіcrosoft Excel бағдарламасы. Word про- цессоры мәтінді құжаттарды құруда стандарт болғаны секілді, Excel бағдарламасы да — экономикалық ақпаратты өңдеу үшін стандарт болды десек те болады. Төмендегілерді ескерген жөн:■Excel бағдарламасында электрондық кестелерді өңдеу техни- касы Wіndows-тың жалпы тәсілдемелерімен тығыз байланы- сты, оның ішінде —Word процессорымен мәтінді құжаттарды құру технологиясымен. Сондықтан осы тараудың материалын игеруге тек 3-тарауды меңгергеннен кейін ғана кірісу керек;■Word процессорының барлық мүмкінкіндіктерін дерлік түбе- гейлі қарастырған 3-тарауға қарағанда, бұл тарауда электрон- дық кестемен жұмыстың маңызды идеяларын және жұмыс тәсілдерін ғана меңгерумен шектелеміз. Қуатты Excel кәсіби ортаның мүмкіндіктерін толық меңгеру біздің оқулықтан тыс.

2.1.  MІCROSOFT EXCEL КЕСТЕЛІК ПРОЦЕССОРЫ  Excel бағдарламасы Mіcrosoft Offіce пакетіне кіреді, Wіndows басқаруымен электрондық кестелерді дайындау мен өңдеуге ар- налған. 79 Қазіргі уақытта Excel 2003 ескі нұсқасы да, сол сияқты Excel 2010 жаңа нұсқасы да танымал. Олардың арасындағы айыр- машылық интерфейспен байланысты, біз бұл айырмашылықтарға тоқталмаймыз, себебі зейінді пайдаланушы бір нұсқадан екінші нұсқаға жеңіл өте алады деп санаймыз. Жұмыс қағидаларын ба- яндау Excel 2003 бағдарламасына қолдануға қатысты болады.Excel құжаты (яғни өңдеу нысаны) болып табылатыны Excel 2003 үшін .xls. және Excel 2010 үшін .xlsx файлдары. Excel тер- минінде мұндай файлдар жұмыс кітабы деп аталады. Файлда 1 ден бастап 255 дейін электрондық кестеге сыяды, олардың әрқай- сысы жұмыс беті деп аталады. Баяндауды жеңілдету үшін, сіз тек бір жұмыс бетімен жұмыс істейсіз деп санайық және сіз үшін«жұмыс беті» түсінігі «құжат» түсінігімен сәйкес келеді. Бұдан әріде «жұмыс беті» және «электрондық кесте» терминдерін өза- ра синоним деп санаймыз.Пайдаланушының ойында Excel электрондық кестесі, ком- пьютер жадына сақталған, бағаналар мен жолдардан тұрады. Жолдар толық сандармен 1 ден бастап 16 384 дейін, ал бағаналар латын әріптерімен белгіленген А, В, ..., Z, АА, АВ, ... Excel 2010- да беттің максималды көлемі 1 048 576 жолға 16 384 бағана.Бағана мен жолдың қиылысында кестенің негізгі құрылым- дық элементі орналасқан - ұяшық (cell). Кез-келген ұяшыққа бастапқы мәліметті енгізуге болады – сан немесе мәтін, сонымен қатар тудырушы ақпаратты есептеу үшін формуланы да енгізуге болады. Бағананың ені мен жолдың биіктігін өзгертуге болады.Кестенің нақты бір ұяшығына көрсету үшін біз мекенжайды пайдаланамыз, ол бағана мен жолдың белгілеулерінен тұрады, олардың қиылысында осы ұяшық тұрады (мысалы, Al, F8, С24, АА2 және т.б.). Кейбір кестелік процессорларда ұяшық тор деп те аталады, ал мекенжай – тордың координаты деп аталады.Е с к е р т у. Бағананың әріптік белгілері алфавиттік ретпен орналасқан нөмірленуі де солай, «артуы да» және «азаюы да» мүмкін. Сондықтан бұдан әрі де қарапайымдылық үшін бағана- ның белгіленуін нөмір деп атаймыз.Кестенің өлшемдері ақпараттың үлкен көлемін өңдеуге мүм- кіндік береді. Дегенмен тәжірибеде кестенің тек жоғарғы сол жағымен ғана жұмыс істейміз.Excel бағдарламасын компьютерге орнату кезінде, өзіңіздің қажеттілігіңіз бен компьютердің қуаттылығына қарай пайдала- нушы орнатудың бірнеше түрінен біреуін таңдап ала алады: ми- нималды, таңдаулы, стандартты, толық. Сіз кем дегенде, Excel80 стандарттық конфигурациясын пайдаланасыз деп болжамдай- мыз.Excel бағдарламасын қосу және аяқтау. Excel бағдарламасы- на сілтеме, әдетте, бағдарламалар диспетчері Mіcrosoft Offіce то- бында немесе бас мәзір Бағдарламаларда болады. Excel бағдар- ламасы Wіndows-тағы іске қосудың стандартты тәсілінің бірімен қосылады (аяқталады).Егер Excel терезесін жабу кезінде, сіз құжатқа өзгеріс ен- гіздіңіз, ал бірақ файлды сақтауды ұмытсаңыз, экранға сіздің әрекеттеріңіздің нұсқаларымен диалогтық терезе ашылады. Сіз файлдағы өзгерісті сақтай аласыз («Иә»), өзгерісті сақтамайсыз («Жоқ») немесе редакуциялауды жалғастыра аласыз («Болдыр- мау»).Файл-құжаттарды құру, жүктеу және сақтау (жұмыс кіта- бын). Wіndows құжаттарды құру, жүктеу және сақтау Excel негіз- гі қағаидалары Word процессорын сипаттау кезінде нақты қара- стырылған болатын. Осы қағидаларды еске саламыз.Егер сіз Excel бағдарламасын командалық жолдың аргу- ментісіз (яғни файлдың атауын көрсетпей) іске қоссаңыз, бағдар- лама үнсіз келісім бойынша сізге «Кітап 1» деген шартты ата- уымен жаңа құжат құруды ұсынады. Сіз құжатты дайындап алып, содан кейін оны дискіде (команда Файл/қалай Сақтау), Excel 2003 үшін .xls. және Excel 2010 үшін .xlsx кеңейтілуімен, кез-келген атаумен аталған файл түрінде.Файл-құжаттарды сақтау Wіndows-тың стандартты ережелері бойынша орындалады.Егер сіз бұрын сақталған файл-құжатты өңдеуді жалғасты- рғыңыз келсе, онда Файл/Ашу командасын таңдаңыз. Стандарт- ты диалогтық терезе ашылады, онда өңделетін . xls файлдың ата- уын көрсетіңіз.Құжаттарды сақтау және жүктеу кезінде, файл .xls (xlsx Excel 2010 үшін) енгізілетін немесе оқыталын каталогты дұрыс орна- туды ұмытпаңыз.Е с к е р т у. Excel-ді файлдың атауын көрсете отырып ашқан жағдайда, бағдарлама сіз командалық жолаққа атауын көрсеткен файлды өңдеу үшін ашады.Сіз алма кезек ауысып бірнеше файл-құжатты редакцияла- уыңыз мүмкін. Excel бағдарламасы да, Word секілді, сіз соңғы уақытта уақытта өңдеген төрт файлдың атауын сақтап қалады және оларды Файл мәзірі пунктінің командасы ретінде оларды экранға шығарады. Осындай файлдардың кез-келгенін ашу үшін тышқанмен оның атауын басу жеткілікті.81 Егер сіз, жаңа құжат құрғыңыз келсе, онда Файл/Құру коман- дасын таңдаңыз. Excel сізге «Кітап 2» атауындағы бос кестені ұсынады (немесе «Кітап 3» және т.с.с.).Word секілді, Excel де көптерезелі бағдарлама болып табыла- ды. Бұл бір мезетте бірнеше құжат аша аласыз деген сөз, олардың кейбірі дайын файл болуы мүмкін, ал кейбірі – дайындама болуы мүмкін (атаусыз, бірақ «Кітап 2», «Кітап 3» атауларымен).Құжаттар терезесімен жұмыстың негізгі ережелерін біз ал- дынғы тарауларда қарастырғанбыз.Сонымен қатар, Excel кестелердің терезелерін екі немесе төрт кішкене терезелерге бөле (ажырата) алады және осы бір кестенің түрлі бөліктерімен жұмыс істей аласыз.Кесте терезелерін терезелерді бөлуші (айналдырғының жо- лақтарындағы қара төртбұрыштар) көмегімен, немесе Терезе/ Бөлу командасымен бөлуге болады.Excel бағдарламасының терезелері. Excel қосымшасының терезесінің жалпы көрінісі (құжат терезесімен бірге) 5.1-сурет- те көрсетілген. Терезеде барлық стандартты элементтер бар, біз оларды 3-тарауда қарастырғанбыз.  -сурет. Excel 2003 терезесінің жалпы түрі82 Суретте атаулар аумағы, көлбеу мәзір, екі саймандар панелі, ай- налдырғы жолақтары, күй жолы көрсетілген.Excel бағдарламасына тән терезелер элементін атап шығамыз.Форматтау панелінің астында Формулалар жолағы орналаса- ды, ол жерге ұяшыққа енгізілетін мәліметтерді және формулалар- ды жазып және редакциялауға болады. Осы жолақты сол жағында ашылатын тізім Атаулар алаңы орналасқан, онда кестенің ерекше- ленген ұяшығының мекенжайы (немесе атауы) көрінеді.Сұр жиектемемен жиектелген кесте ұяшығы ерекшеленген (ағымдағы) болып табылады, 5.1-суретте бұл ұяшық А1. Атаулар алаңынан оңға қарай үлкен емес аумақ (оң жағынан тік сызықпен шектелген) орналасқан, оған мәліметтерді енгізу кезінде енгізу про- цесін басқарудың үш батырмасы пайда болады.Формулалар жолағынан төменіректе Бағана атауы орналасқан (белгіленген нөмірлері А, В, С, ...), ал экранның сол жақ бөлігінде — Жол атауы (нөмірлері 1, 2, 3, ...). Бағана атауының сол жақ бөлігінде (немесе жол атауының үстіңгі жағында) барлық кестені ерекшелеу үшін бос батырма бар.Терезенің оң жақ бөлігінен сіз, Жұмыс бетімен жылжуға (жоға- ры-төмен, солға-оңға) арналған, айналдырғының стандартты жол- дарын көріп отырсыз. Осы жолдардағы қара тікбұрыштың көме- гімен сіз кестені екі немесе төрт кішкентай терезеге бөле аласыз– көлденең, тік.Сонымен, Беттер ұяшықтары жолы сізге Жұмыс кітабының шеңберінде бір жұмыс бетінен екінші жұмыс бетіне ауысуға мүм- кіндік береді. Беттер ұяшықтарымен жұмысты сіз, өз бетіңізше меңгере аласыз.Стандартты аспаптар панелінде келесі әрекеттерді білдіретін төрт батырма (Word процессорындағы секілді) орналасқан:■фрагментті кесу;■фрагментті көшіру;■фрагментті енгізу;■форматты көшіру. батырмалары соңғы орындалған команданы жоюға және қайталауға мүмкіндік береді. батырмалары жұбымен функцияларды электрондық ке- сте ұяшықтарына енгізуді жеңілдету операциялары орындалады. Егер сіз (Σ) сома белгісі бар батырмасын бассаңыз, онда ағымдағы ұяшықта =СУММ(...) функциясының дайындамасы пайда болады, оның аргументін Excel келісім бойынша қояды. Сіз бұл функцияны қайта редакциялай аласыз немесе ұяшықта редакцияламай-ақ тір- кей аласыз. 83     батырмасын басқаннан кейін экранға Функциялар шебері (бұ- дан әріде қараңыз) диалогтық терезе шығады және сіз ағымдағы ұяшыққа шығарылған функцияны таңдай және редакциялай ала- сыз. батырмалары белгіленген бағандарды өсу (А—>Я) немесе кему (Я—>А) тәртібінде сұрыптауға мүмкіндік береді. екі батырмасы Excel графикалық операцияларын қызмет көрсетеді:■оң батырманы басқаннан кейін (бұл Диаграммалар шебері ) жұмыс парағында тікбұрышты жиектеме «суретін салуға» бо- лады, содан кейін, Диаграммалар шебері диалогтық терезенің сұрақтарына жауап бергеннен кейін, жиектемеде кез-келген диаграмманы құруға болады;■6-топтың сол батырмасы — бұл Сурет салу аспаптар па- нелінің ауыстырғышы, оның көмегімен сіз, Жұмыс бетінде Word құжатында салынған секілді суреті салынған нысан құра аласыз.Стандартты тақтасының басқа батырмалары сізге таныс: бұл ашылатын тізім «Масштабтау» (экрандағы электрондық кестесін- дегі бейнені ұлғайту немесе кішірейту үшін), ал оң жағында кон- текстік-тәуелді анықтама батырмасы. Ортада еске салу-кеңес беру («шам») панелінің ауыстырғышы көрінеді. Егер осы батырманы ба- сатын болсаңыз, экранда Excel бойынша кейбір операциялары ту- ралы қысқаша кеңестер тізімі шығады. Ауық-ауық бұл тізімді Excel туралы өзіңіздің біліміңізді кеңейтіп, жүйелей аласыз.Енді Форматтау (5.2-сурет) аспаптар панелінің пиктограмма- сын қарастырамыз.Бірінші топта (1) солдан оңға қарай:■қаріп және оның өлшемін таңдау тізімі;■кескіндерді ауыстырғыш (Ж, К, Ч);■мәтінді теңестіру тәсілін таңдау алаңдары тобы (ұяшықтың сол жақ шекарасына, ортасына, ұяшықтың оң жақ шегіне). «а» әрпімен батырма мәтінді бүтіндей ортаға теңестіруге мүмкін- дік береді, ұяшықтар тобы жолында ерекшеленген.Екінші топтың батырмасы (2):ағымдағы санды доллар белгісімен белгілеуге мүмкіндік бе- реді; -сурет. Форматтау құралдар панелінің пикторграммалары84 ■ағымдағы санды 100-ге көбейтуге (ерекшеленген ұяшықтар- дағы сандарды) және оны «%» белгісімен белгілеп қою (яғни, мәліметтерді пайызбен көрсету);■мыңдықты сандар түрінде көрсету бөлгішін орнату;■санды көрсету дәлділігін үлкейту (яғни нүктеден кейін сандар санын көбейту);■санды көрсету дәлділігін кішірейту (яғни нүктеден кейін сан- дар санын азайту).Үшінші топта (3) ашылатын тізімдер көрсетілген, кестені ресім- деуге арналған. Осы тізімнен сіз таңдай аласыз:■ерекшеленген ұяшықтар блогын жиектеу үшін жиектемені (сол батырма);■ерекшеленген ұяшықтар блогының фонының түсін (ортадағы батырма);■ерекшеленген ұяшықтар блогының символдары түсін (оң ба- тырма).

2.1.Электрондық кестенің ұяшығыҰяшықтарды қалай бағыттауға болады. Бағана нөмірі мен жол нөмірінен құралған (А5, В7 және т.б.), ұяшықтарды белгілеуге қаты- сты мекенжай немесе жай ғана «мекенжай» деп аталады. Көшірудің, жоюдың, енгізудің кейбір операцияларында Excel формуладағы осы мекенжайларды автоматты түрде өзгертеді. Кейде бұл қателік көзі болады. Осы ұяшықтың мекенжайын автоматты түрде ауыстыруды болдырмау үшін, сіз оған абсолютті мекенжай тағайындай аласыз. Ол үшін бағана нөмірінің алдына және (немесе) жол нөмірің алдына«$» доллар белгісін қою керек. Мысалы, $А5 мекенжайында бағана нөмірі ауыспайды, В$7 мекенжайында — жол нөмірі, ал $D$12 ме- кенжайында— екеуі де жоқ.Ұяшықтар диапазонына сілтеу үшін (мысалы, жолдағы шек- тес ұяшықтар тобына) қос нүкте арқылы диапазондағы бастапқы және соңғы ұяшықтардың мекенжайын көрсетуге болады. Мысалы, А7:Е7 белгісі 7-жолдағы А, В, С, D, Е мекенжайларды бағыттайды, ВЗ:В6 белгілері В бағанасындағы 3, 4, 5, 6 ұяшықтарды бағыттайды. Ұяшықтардың тікбұрышты блогын да диапазонмен белгілеу-ге болады. Мысалы, 5.3-суретте көрсетілген блокқа сілтеме жасау үшін C6:G9 жазуға болады.Сонымен, Excel-де ұяшықтарға кез-келген атау беру арқылы ұяшықтарға сілтеме жасаудың өте ыңғайлы тәсілі қарастырылған. Ұяшыққа атау беру үшін, оны ерекшелеңіз және Енгізу/Аты/Беру. командасын таңдаңыз. Экранда диалогтық терезе пайда болады.85  -сурет. Ұяшықтар блогын ерекшелеу мысалы Аты енгізу алаңымен Ат беру (5.4-сурет). Кез-келген атты жа- зыңыз (мысалы, Қорытынды) және ОК батырмасын басыңыз. Ерекшелеген ұяшыққа (суретте бұл А1) Қорытынды аты беріледі. Бұл атты бұдан әріде А1 мекенжайының орнынан қолдана ала- сыз.Кестеде қолданылатын тұрақты шамаларды, коэффициент- терді, константтарды белгілеуге болады. Мысалы, физика пәні- нен зертханалық жұмысты орындай отырып немесе физикалық элементтерді өңдей отырып, сіз кестенің бір жеріне бастапқы физикалық константтарды енгізе аласыз, оларға олардың қара- пайым белгілерін (g — еркін құлауды жеделдету, k — Больцман тұрақтысы) тағайындап және оларды формулада қолдана аласыз. Мәліметтерді кесте ұяшықтарына енгізу. Мәліметтерді нақты бір ұяшыққа енгізу үшін оны тышқанмен басу арқылы ерекшелеу керек, содан кейін Формулалар жолағын (тік сы- зықтардан оң жақта — 5.1-суретті қараңыз) басыңыз. Терезеде -сурет Атау беру диалог терезесі 86 жылт-жылт еткен мәтінді курсор пайда болады және редакция- лаудың сізге таныс негізгі стандартымен, сіз ақпаратты жаза ала- сыз (перне курсоры, [Backspace], [Del]). Формулалар жолағына енгізілген мәліметтер ағымдағы ұяшықта көрінеді.Мәліметтерді Формулалар жолағының сол жағына енгізу кезінде, енгізу процесін басқаруға арналған үш батырма пайда болады: қызыл крест, жасыл қанат белгісі және fx белгісі.Батырмамен крестті басқанда енгізу аяқталады және ұяшыққабұған дейін түскен мәліметтер жойылады.Егер  батырмасын бассаңыз экранға Функциялар шебері (бұдан әрі де қарастырылады) диалогтық терезе шығады, соның көмегімен функцияларды енгізуге болады.Мәліметтерді енгізуді аяқтаған соң, сіз үш тәсілдің бірімен оларды ұяшыққа тіркеуіңіз керек:■[Enter] батырмасын басу арқылы;■қанат белгісі бар батырманы басу арқылы;■тышқанмен басқа ұяшықты басу арқылы.Мәліметтерді енгізу үшін, сонымен қатар, таңдалған ұяшыққа тышқанмен екі рет басуға болады, сонда мәтінді курсор тікелей ұяшықта пайда болады. Бұл жағдайда тек символдарды ғана енгізуге және оларды [Backspace] пернесімен жоюға болады. Мәліметтерді тіркеу үшін жоғарыда аталған үш тәсілдің бірін пайдалану керек немесе курсорлық жиектемені курсорды басқа- ру пернесінің кез-келген басқа ұяшығына жылжыту қажет.Сонымен, жаңа мәліметтер енгізу немесе ескі мәліметтерді түзету үшін сіз, оларды ағымдағы ұяшыққа жаза бересіз. Ұяшық тазартылады, мәтінді курсор пайда болады және формулалар жолағы белсенділендіріледі.Ұяшықтан мекенжайы және функциялар атауын сіз, кез-кел- ген, жоғарғы немесе төменгі регистрде жаза бересіз.Мәліметтерде Excel ұяшығына қандай қаріппен енгізіледі? Жалпы қосымшасындағы Сервис/Параметрлер командасының диалогтық терезенің көмегімен стандартты қаріп орнатуыңызға болады. Excel-дің дәл осы қаріпі формулалар жолағына жазыла- тын ақпаратты көрсету кезінде әрдайым қолданылады. Нақты бір кесте үшін немесе жұмыстың ағымдағы сеансы үшін сіз, басқа қаріп орнатуыңызға болады, егер Формат/Стиль коман- дасын таңдасаңыз. Қаріптермен экспериментті сіз, өз бетіңізше жүргізе аласыз.Бағана енін және жолдың биіктігін өзгерту. Бағана ені сим- волмен өлшенеді. Мысалы, 8.5 ені аталған бағананың ұяшығына стандартты қаріптің (пропорционал қаріп үшін нақты бағалау87 мүмкін емес) орта есеппен 8.5 символын енгізуге болатыны біл- діреді. Бағана ені — 0-ден 255 символға дейін. Жол биіктігі 0-ден бастап 409-ға дейінгі пункттерде өлшенеді.Сізге көбінесе бағана енін өзгертуге тура келеді (мысалы, мәтінді орналастыру немесе ұзақ сандарды пайдалану үшін).Бағана (жол) өлшемін өзгерту үшін Excel-де екі тәсіл қарасты- рылған.Бағана енін өзгерту үшін бағана атауындағы оң жақ ше- карасына тышқанның көрсеткішін орнатыңыз (көрсеткіш қара түсті крест формасын алады) және шекараны «Drag-and-Drop» әдісімен солға және оңға ауыстырыңыз. Жол биіктігін өзгерту үшін жол атауындағы төменгі шекарасына тышқанның көрсет- кішін орнатыңыз (көрсеткіш қара түсті крест формасын алады) және шекараны жоғары және төменге ауыстырыңыз.Шекаралар жылжыған кезде атаулар алаңында бағананың ағымдағы ені (жолдың биіктігі) өлшеудің тиісті бірлігімен (сим- волмен немесе пунктпен) көрсетіледі.Егер сіз, бағана енін (символмен) немесе жол биіктігін (пун- ктпен) көрсеткіңіз келсе, онда бағана немесе жолдағы ең болмаса бір ұяшықты ерекшелеңіз, содан кейін Формат/Бағана/Ені неме- се Формат/Жол/Биіктігі командасын таңдаңыз және тиісті диа- логтық терезеде еннің (биіктіктің) қажетті мәнін көрсетіңіз.Кесте ұяшығына не жазуға болады. Электрондық кестенің кез-келген ұяшығына енгізуге болады: сан, формула, мәтінді (ал- фавиттік-сандық) ақпарат.Excel ақпараттың бір түрін екінші түрінен қалай ажыратады? Сан. Егер, ішіне сандар, сонымен қатар «+», «-» (бірізділіктің басында) немесе «.» (тұтастарды және бөлшек бөліктерін ажы- ратқыш ретінде) белгілер кіретін, символдардың қандайда бір бірізділігін терсеңіз, бұл бірізділік сан деп саналады. Сандар мы-салы: 257 145.2+4890.859.Сандарды тіркегеннен кейін Excel үнсіз келісіммен оны ұяшықтың оң шекарасына жылжытады, дегенмен, сіз теңестіру батырмасы көмегімен оны ұяшықтың ортасына түзете аласыз немесе ұяшықтың сол жақ шекарасына жылжыта аласыз.Сонымен қатар, санды экспоненциал формасында (мантисса және рет түрінде) жаза аласыз. Мысалы, 48 900 санын 4.89Е+04 ретінде көруге болады.Ұяшықтағы сан экранда сіз өзіңіз енгіздей түрде көрініп тұруы үшін, енгізілетін сандар саны, сіз орнатқан (немесе үнсіз келісім- мен) бағананың еніне байланысты болатын, қандай да бір ша- мадан аспауы тиіс (әдетте, бұл 8...12 символ). Тіпті үлкен немесе тіпті кішкентай сандарды (мысалы, 48 900 000 орнына ұяшықта88 Е+07 пайда болады, яғни 4.89 • 107) Excel экспоненциалды формада көрсетуге тырысады, ал одан әріде сандардағы бел- гілер санын ұлғайтқан жағдайда Excel санды символдар тізбегі ретінде көрсетеді«#» (##...#).Сандардың дәлділігін (нүктеден кейінгі бегілер саны) Фор- маттау құралдар панелі батырмасы көмегімен реттеуге болады. Ф о р м у л а . Егер сіз терген символдар бірізділігі «=» (тең) белгісімен басталса, онда Excel сіз формула терген екен деп есеп-тейді.Түрлі типтегі мәліметтер формулаға жатуы мүмкін, дегенмен біз оны, ішіне тек сандар, өзара арифметикалық операцияның белгілерімен байланысқан мекенжай ұяшығын және функция- ларды ғана жазуға болатын, қарапайым арифметикалық өрнек деп санаймыз.Мысалы, егер сіз, В3 ұяшығына =A2+C3*F7 формуласын енгізссеңіз, бұл ұяшықтың мәні А2 ұяшығындағы сандардан құралған, С3 және F7-де жазылған туынды сандарға тең болатын сан болады.Мә т і н . Егер сіз терген реттілік Excel ұғымында не сан емес не формалу емес болса, онда ол оны мәтін деп саналады және ешқандай өзгеріске түспейді. Мысалы, бірізділік 145.2 сан деп саналады, ал реттілік 145,2 немесе v!45.2 — мәтін деп саналады. Бірізділік =А1+А2 — бұл формула, ал А1+А2 — мәтін.Егер ұяшыққа енгізілетін мәтін бағананың көрініп тұрған ұзындығынан асатын болса, екі жағдай болуы мүмкін.Жолдағы келесі ұяшық бос, ендеше мәтін бұл ұяшықтарды үстіртін жауып қалады.Келесі ұяшықтарда мәліметтер бар, ендеше мәтіннің жоқ бөлігі сол ұяшықтардың артына жасырын қалады.

2.Қарапайым кестені қалай дайындауға боладыК е с т е н і д а йын д а у д ың ж а лпы е р е ж е л е р і . Элек- трондық кестелерді өңдеудің негізгі идеяларын практикалық тұрғыда меңгеру үшін келесі есепті қарастырамыз.N қаласында балмұздақ сататын қандай да бір фирма, 2002 жылдың жаз айларында қаланың төрт ауданы бойынша, түскен түсімнің есебін (мың теңге) жүргізетін болса.Біздің есептің бастапқы мәліметтері — он екі сан, олардың әрқайсысы — нақты бір аудан бойынша (мысалы, Батыс ауда- ны бойынша) нақты бір айдағы (мысалы, шілде айында) түскен89 түсім. Осы бастапқы мәліметтер негізінде туынды шамаларды тапқымыз келеді:■қала бойынша әрбір айдағы түскен түсім сомасын;■әрбір аудан бойынша барлық жаз айындағы түскен түсім со- масын;■түсімнің жалпы сомасын;■түсімнің жалпы сомасына қатысты әрбір аудан бойынша түсімнің пайызын.Ең алдымен, кестеге бастапқы мәліметтерді енгіземіз (5.5-су- рет). А1 және А2 ұяшықтарына біз, қандай да бір сипаттаушы ақпаратты білдіретін мәтінді тердік («Балмұздақ сату ...», «Жаз 2002 ж.») А6...А9 ұяшықтарында аудар атауы жазылған, С5-Е5 ұяшықтарында— айлар атауы. Сонымен, С6...Е6 ұяшықтарына біз, түсімнің бастапқы мәнін білдіретін сандарды енгіздік.Енді есептеуге кірісеміз. С10 ұяшығына барлық аудан бой- ынша маусым айындағы түскен түсім сомасын жазу керек, яғни С6+С7+С8+С9. Ол үшін С10 ұяшығын ерекшелейміз және оған:=С6 + С7 + + С8 + С9 формуласын енгіземіз.Осы формуланы енгізгеннен кейін ұяшықта нәтиже пайда бо- лады: 421.Ал, егер сіздің кестеде 4 емес 444 жол болса ше? Барлық қо- сылғыштарды атап шығамыз ба? Әрине, жоқ: Excel-де СУММ (...) функциясы бар, ол соманың мәнін өзінің аргументтері со- масына қайтарады. Аргумент ретінде осы функцияда жекелеген ұяшықтардың мекенжайларын жазуға болады немесе мекенжай- лар диапазонын жазуға болады, мысалы:=СУММ(С6,С7,С8,С9) немесе =СУММ(С6:С9).5.5-суретте жазбаның дәл сол соңғы нұсқасы көрсетілген. -сурет. Оқу кестесінің бастапқы деректері90  -сурет. Есепті шешудің алдын-ала нәтижесі Бұдан әрі де осындай формулаларды D10 және Е10 ұяшықта- рына да жазу керек: =CyMM(D6:D9) және =СУММ(Е6:Е9).Айлар бойынша сомалауға өтеміз. F6...F10 ұяшықтарына 6.10 жолдары бойынша соманы жазамыз (яғни =СОМА(С6:Е6), =СО- МА(С7:Е7) және т.б. F10 ұяшығында қорытынды сома пайда бо- лады — барлық аудан бойынша жаз бойға. Нәтижелер 5.6-сурет- те көрсетілген.Ақырында, пайыздардың орнына, әзірше, барлық жаз айлары бойынша аудандардың үлесін толық сомада есептейміз: =F6/F10—бұл Орталық ауданының үлесі, =F7/F10 — Батыс ауданынынң үлесі және т.с.с.Б і з д і ң е с е п ш ы ғ а р ы л д ы . Көңіл аударыңыз, сіз көпрет- тік есептеулер үшін пайдалануға болатын кішігірім бағдар- лама құрадыңыз десек те болады. Мсылаы, егер сіз, бастапқы мәліметтердегі бір немесе бірнеше санды өзгертсеңіз барлық сомалар және пайыздар автоматты түрде қайта есептеледі. Со- нымен қатар, сіз, кестенің (мысалы, ауданды қосу немесе алып тастау) құрылымын түрлендіре аласыз және формулалар қоры- тындысында автоматты түрде өзгереді.

3.Жұмысты оңтайландырудың негізгі әдістеріОқу кестесін жеңілдетуге мүмкіндік беретін кейбір тәсілдерді қарастырайық.Осы тәсілдерді болашақта бұдан да күрделі есептерді шешуде қолданатын боласыз.Формулалар енгізу. Ұяшықтың мекенжайын формулаға тышқанмен бір рет шерту арқылы енгізуге болады. Мысалы,=С6+С7 + ... «қолмен» теріп жазып отырмай, келесміні жасауғаболады:91 ■енгізу «=»;■тышқанмен С6 ұяшығын шерту (оның мекенжайы формулада пайда болады);■енгізу «+»;■С7 шерту жән т.с.с.Функциялар енгізу. Функцияны «қолмен» теріп жазып отыр- ғанша, сіз Стандартты құралдар панелінде батырмасын шер- туіңізге болады — экранда Функциялар шебері диалогтық терезе пайда болады. Соның көмегімен кез-келген функцияны енгізуге және редакциялауға болады.СУММ сомалау функциясы электрондық кестеде жиі қол- данылады, сол үшін Стандартты панелінде оған 2 белгісі бар арнайы батырма қарастырылған. Мысалы, D10 (5.4-суретті қа- раңыз) ұяшығын ерекшелесек және сома батырмасын шертсек, формулалар жолында және ұяшықта формуланың дайындамасы пайда болады: =СУММ (D6:D9). Сіз бұл формуланы редакциялай аласыз (егер ол сізге қажет емес болса) немесе нәтижесін тіркей аласыз (формула жолындағы қанат белгісі бар батырманы шерту арқылы). Егер 2 батырмасын екі рет шертсе нәтижесі ұяшыққа бірден тіркеледі.Формулаларды көшіру. Оқу есебінде соманы 10 жолы және F бағана бойынша жеке-жеке әрбір ұяшыққа енгіздік. Дегенмен Excel дайын форманы шектес ұяшықтарға көшіруге мүмкіндік береді, бұл арада ұяшықтар мекенжайы автоматты түрде өзге- реді.С10 ұяшығын белгілеңіз. Курсорлық жиектеменің оң жақ төменгі бұрышындағы қара шаршыға тышқанның бағыт- тағышын орнатыңыз (бағыттағыш қара крест формасын қабыл- дайды). Сол жақ батырманы басыңыз және шектес D10 және Е10 ұяшықтары пунктир жиектемелермен ерекшеленуі үшін бағыт- тағышты оңға қарай көлденең жылжытыңыз. Тышқанның баты- рмасын жіберіңіз.Excel =СУММ(С6:С9) формуласын D10 және F10 ұяшықтары- на көшіреді, бұл арада бағаналар нөмірі автоматты түрде D және F болып өзгереді. Мысалы, F10 ұяшығында =СУММС6:С9) фор- муласын аламыз.Дәл осы ретпен F6 ұяшығын да ерекшелеуге болады және онда жазылған =СУММ(С6:Е6) формуланы, F7...F10 ұяшықта- рында дұрыс сомаларды ала отырып: =СУММ(С7:Е7), көшіруге болады және т.б.Ерекшеленген ұяшықта жазылған формуланы тек көлденең немесе тігінен көшіруге болады. Бұл арада:■солға қарай (оңға) көлденең көшіру кезінде бір ұяшыққа жылжыту формуладағы бағананың әрбір нөмірін бірлікке азайтады (арттырады);■жоғары қарай (төменге) тігінен көшіру кезінде бір ұяшыққа жылжыту формуладағы жолдың әрбір нөмірін бірлікке азай- тады (арттырады).92 Формулаларды көшірудің мұндай тәсілі «жылжыту арқылы көшіру» атауын алды.Осы тәсілмен шектес ұяшықтарға сандар мен мәтіндерді көшіруге болады.Абсолютті мекенжай. G6 ұяшығында біз =F6/ /F10 формула- сын жаздық — бұл F10 ұяшығында жазылған, жалпы сомадағы Орталық ауданының үлесі. Егер біз жоғарыда сипатталған тәсіл- мен осы формуланы G6, G7, ..., G10 ұяшықтарына көшіріп алғы- мыз келсе, онда Excel бөлгіштегі нөмірлерді автоматты түрде өз- гертеді және қателіктер туындайды: =F7/F11, =F8/F12, ..., F10/F14. Excel бағдарламасына ұяшықтар мекенжайын автоматты түрде өзгертуге тыйым салу үшін, баған нөмірі мен жол нөмірі алдына«$» символын жазса жеткілікті, яғни салыстырмалының орны- на абсолютті мекенжай көрсету (мысалы, $F$10). Бағана нөмірі алдында көрсетілген «$» белгісі, формулаларды көшіру операци- ялары, жол және бағаналарды қою және жоз кезінде бұл нөмір өзгермейді дегенді білдіреді. Жол нөмірі алдында көрсетілген«$» белгісі, формулаларды көшіру операциялары, жол және бағаналарды қою және жоз кезінде бұл нөмір өзгермейді дегенді білдіреді. Біздің жағдайда, $ жол нөмірі алдына көрсетіп, содан кейін G7...G10 ұяшығына =F6/F$10 формуласын көшіріп алу жет- кілікті (5.5-суіретті қараңы).Абсалютті мекенжайлаудың орнына біз, ұяшық атауын пай- далана аламыз (бұл туралы жоғарыда айтылған). Мысалы, егер ұяшыққа «Барлығы» атауы берілсе, F$10 мекенжайының орнына көрсетуге болады: «Барлығы».Пайыздар. G бағанасында түсімнің жалпы сомасындағы қала аудандарының үлесін есептеу үшін формулалар жаздық. Осы үлестерді бізге пайызбен көрсету қажет (яғни, әрбір үлесті 100- ге көбейту). Мұны Excel тышқанды бір шерту арқылы жасауға мүмкіндік береді.G бағанасын ерекшелеңіз және % бейнесі көрсетілген Фор- маттау панелінің батырмасын тышқанмен шертіңіз (5.2-суретті қараңыз). Барлық үлестер 100-ге көбейтіледі және «%» белгісімен белгіленеді.

4.Кестелердің негізгі манипуляцияларыКесте бойымен жылжу. Кестенің кез-келген ұяшығын ерек- шелеу үшін оны тышқанмен шерту жеткілікті. Бұдан басқа, курсорлық жиектемені курсор пернесімен кез-келген бағытта жылжытуға болады , ], ], ).Жұмыс бетімен жылжу үшін айналдыру жолақтарының стан-дартты механизмін пайдалануға болады (нұсқар және жүгіргіш).93 Егер іздейтін ұяшық атауға ие болатын болса, оны «Атаулар алаңы» ашылмалы тізімнен таңдауға болады (5.1-суретті қа- раңыз).Құжат үзіндісін Excel-ге ерекшелеу Wіndows-тың басқа қо- сымшаларындағы секілді рөл атқарады, сіз беретін көшіру, жою, форматтау және т.б.команда дәл осындай үзінділерге қолданы- лады.Сұр жиектемемен жиектелген электрондық кесте ұяшығы ерекшеленген (ағымдағы) болып табылады. Жиектемені курсор- ды басқару пернесімен қозғалтуға болады, сондықтан оны кур- сорлық жиектеме деп жиі атайды (бұл түсінікпен сіз таныссыз). Кез-келген ұяшықты ерекшелеу үшін оны тышқанмен шерту жеткілікті.Сізге ұяшықтар блогын жиі-жиі ерекшелеуге тура келеді, яғни бірнеше жол мен бағаналарды білдіретін, кестенің тікбұрышты секторын. Блокты ерекшелеу үшін бағыттағышты сол жақ жоға- ры ұяшықтың ішіне орнату керек, тышқанның сол жақ батыр- масын басып, бағыттағышты қиғаштай блоктың оң жақ төменгі бұрышына жылжыту қажет. Бұл арада бірінші ұяшық сырттай өзгермейді, ал қалғандары қара түске боялады. Ерекшелеу про- цесінде блоктың ағымдағы көлемі Аты алаңында көрінеді (мы- салы, 3R*5C, яғни үш жол, бес бағана).Ерекшелеу үшін:■толық бағананы — бағана атауындағы тиісті нөмірді тышқан- ның батырмасымен шертіңіз;■толық жолды — жол атауындағы тиісті нөмірді тышқанның батырмасымен шертіңіз;■барлық кестені — бағана атауын сол жақ бос батырмамен шертіңіз (5.1-суретті қараңыз).Назар аударыңыз, ерекшеленген ұяшық, бағана, жол, кесте – ерекшеленген ұяшықтар блогының дара оқиғасы.Ескерту. Егер сізге, ұяшықтың бір бөлігін қайта форматтау қа- жет болса, [Shіft] пернесі және курсор нұсқары көмегімен Word құжаттарында жасалтын секілді формулалар жолында ерекше- лей аласыз.Ұяшықтарды тазалау. Ұяшықтардың ерекшеленген блогын тазалау үшін, ұяшықтың ішіндегінің барлығын немесе оның қан- дай да бір элементін (ескерту, формат) жоюға мүмкіндік беретін, Түзеу/Тазалау командасын пайдалануға болады. Осы мақсатта [Del] пернесін де пайдалануға болады.Енгізу және жою. Ұяшықтарды, бағаналар мен жолдарды ен- гізу үшін Енгізу/Ұяшықтар..., Енгізу/Бағаналар және Енгізу/Жол командалары пайдаланылады.Ерекшеленген жол, бағаналарды жою үшін Түзеу/Жою командасын пайдалануға болады.94 Жылжыту, көшіру және үзінділерді енгізу. Айырбастау бу- фері көмегімен орындалатын бұл операциялар, Word мәтінді про- цессорын сипаттау кезінде толық қарастырылғанWіndows-тың басқа да қосымшаларындағы секілді, сіз ерек- шеленген ұяшықтар блогын «Drag-and-Drop» әдісімен жылжыта (көшіріп) аласыз. Бұл әдісті пайдалану үшін тышқанның бағыт- тағышын ерекшеленген блоктың жиектемесіне орнату қажет (бағыттағыш нұсқар формасын қабылдайды) және блокты «сүй- реу» керек. Көшірмелеу кезінде [Ctrl] пернесін басып ұстап тұру қажет екенін есіңізге саламыз.Іздеу және алмастыру, болдырмау және қайталау операция- лары да және Word процессорымен жұмыс кезіндегідей секілді орындалады.Кейде бұдан бұрын құрылған кестені редакциялау кезінде кейбір формулаларды өзгертуге тура келеді. Бірақ қараған кезде, біз ұяшықтарда формула емес, олар бойынша есептеулер нәти- жесі екенін көреміз, яғни, егер формула мәтінмен жұмыс функ- циясын пайдаланатын болса, сандар немесе символдар. Кестенің барлық формулаларын көру үшін ұяшықтардың тікелей өздерін- де Сервис/Параметрлер. Ашылатын Параметрлер терезесінен Түр таңдаңыз. Одан әріде, «Терезе параметрлері» бөлімінде Фор- мулалар опциясын «жағыңыз».Ізделетін формуланы қарағаннан және өзгерткеннен (қажет болғанда) кейін осы опцияны болдырмауды ұмытпаңыз.

5.Excel-дегі есеп айырысу операцияларыФормула. Excel кестелеріндегі бастапқы мәліметтерді сан- дармен және мәтінмен береміз, ал қандай да бір ұяшықтардың құрамындағылармен операция орындау үшін формулаларды пайдаланамыз. Excel формуламен сандарды ғана жазуға емес, сонымен бірге мәліметтердің басқа да типтерін де (мәтіндер, күндер, уақыт) формуламен жазуға мүмкіндік береді, деген- мен біздің оқулықта формуланы арифметикалық өрнектің дара көрінісі ретінде қарастырамыз.Excel ұяшығындағы формуланың бірінші символы әрқашанда«=» (тең) сиволы болып табылады. Бұдан әріде, біз өзара ариф- метикалық белгілермен жалғасқан, операндтардан (элемент- терден)тұратын арифметикалық өрнекті тереміз. Мысалы, егер G6 ұяшығында =А7 + 5*В8 формуласы жазылған болса, онда бұл, G6 мәні А7 мәні қосу В8 мәні, көбейтілген 5-ке дегенді біл- діреді. Формулада операнд ретінде ұяшықтар мекенжайы, тура сол түріндегі сандар (әйтпесе литералдар, біздің мысалда 5 саны-литерал) және функциялар қолданылуы мүмкін. Excel бағдар- 95 ламасында арифметикалық операциялар белгісі ретінде қызмет ететіндер:+ (қосу);- (азайту);* (көбейту);/ (бөлу);-(бір санның дәрежесін шығару).Арифметикалық өрнектердегі әрекеттерді орындау бірізділігі. Арифметикалық өрнектің мәнін табу кезінде опе- рациялар сол жақтан оңғай қарай, басымдықтың үш деңгейін сақтай отырып орындалады: алдымен санның дәрежесін шығару орындалады, содан соң көбейту мен бөлу, содан кейін барып қосу мен азайту. Операцияларды орындау бірізділігін дөңгелек жақша көмегімен өзгертуге болады.Жақша болған кезде, алдымен жақша ішінде жазылған төмен- гі деңгейдегі өрнектің мәндері есептеледі (жақшаның өзінің ішіндегі) және т.б.Функция. Жалпы жағдайда – бұл ауыспалы шама, оның мәні басқа шамалардың (аргументтердің) мәніне байланысты бола- ды. Функция атауға ие (мысалы, ТҮБІР (...), SІN(...)) және әдетте, функциялар атауынан кейін дөңгелек жақшаның ішіне жазыла- тын аргументтер.Жақша — функцияның құрамына кіреді, егер тіпті онда аргу- мент жоқ болса да. Егер аргумент бірнешеу болатын болса, онда бір аргумент екіншісінен үтірмен ажыратылады.Функция аргументі ретінде сандар, ұяшықтар мекенжайы, арифметикалық өрнек және функциялар қолданылуы мүмкін. Аргументтердің мағынасы мен жүру тәртібі функцияның сипат- тамасымен анықталған, ол оның авторымен құрылған. Мысалы, егер G6 ұяшығында бір санның дәрежесін шығару функциясымен формула жазылған болса =ДӘРЕЖЕ (А4,2.3), бұл ұяшықтық мәні2.3. дәрежесіне шығарылған А4 мәні болады.Функциялармен жұмыс барысында келесіні есте сақтаған жөн:■формулада жазылған функция, әдетте, бірегей мәнді қайтара- ды (арифметикалық немесе логикалық);■сандық немесе логикалық мәнді қайтармайтын, бірақ кейбір операцияларды орындайтын функциялар да болады (мысалы, мәтінді жолдарды біріктіреді);■аргументсіз функциялар да болады (мысалы, ПИ функциясы ()π = 3.1415. санын қайтарады).Бұдан әріде, ШЫНДЫҚ және ЖАЛҒАН логикалық мәнін қа- былдайтын, ЖӘНЕ (AND) және НЕМЕСЕ (OR) функциясы қара- лады. 96 Бұл пунктте мазмұндалған идеялар мен ережелер қолданбалы математикада кеңінен пайдаланылады: бағдарламалау тілінде, мәліметтер базасындағы сұраныстар тілінде, Wіndows-тың басқа қосымшаларында.Excel бағдарламасында 400-ден аса функция пайдалануға бо- лады, олар келесі санаттарға (тақырыптық топтарға) бөлінген: математикалық, қаржылық, статистикалық, мәтінді, логикалық, күндер мен уақыт. Осы функциялардың кейбірін біз келесі пун- ктте қарастырамыз.Функцияны Excel-ге енгізуді жеңілдету үшін арнайы Функ- циялар шебері қарастырылған, оны Стандартты құралдар панелінде батырмасын басу арқылы шақыруға болады. Ал- дын-ала ұяшықты ерекшелеуді ұмытпаңыз. Функциялар шебері екі терезе –екі қадамға ие (1 және 2).Функциялар шеберінің (5.7-сурет) бірінші терезесінің сол жақ тізімінен функциялар санатын таңдай аласыз (мысалы, «Матема- тикалық»).Оң жақ тізімде, осы санатқа жататын, барлық функциялардың атауы шығады.Ескерту. Орыстандырылған Excel бағдарламасында функ- цияның бір бөлігі үйреншікті атаулармен белгіленеді (SІN(...), COS(...), LOG(...) және т.б.), яғни латын қаріптерімен, ал тағы бір бөлігі — орысша сөздермен (ТҮБІР(...), ДӘРЕЖЕ (...), ...).Осы тізімнен функцияны таңдағаннан кейін (5.7-суретте шар- шы түбір көрсетілген), ОК батырмасын басу керек және содан соң екінші диалогтық терезе пайда болады (5.8-сурет). -сурет. Функциялар шебері (1-қадам) 97  -сурет. Функциялар шебері (2-қадам) Осы терезеде функциялар аргументін (аргументтерін) таңдай аласыз. Оң жақ жоғары бұрышта таңдалған аргументтердегі функция мәні көрсетіледі.

5.2.6. Excel-дің негізгі математикалық қызметтері Бұған дейін біз, СОМАЛАРДЫ сомалау функциясын қарасты- рғанбыз. Келесі функциялар да кеңінен қолданылады.ОРТА МӘН (<аргументтер тізімі>) — барлық аргументтердің мәнінен орташа арифметикалық мәнін қайтарады. Мысалы,ОРТА МӘН (С1:С7) С1, С2, ..., С7 ұяшықтарында жазылған сандардың орташа мәнін қайтарады.МАКС(<аргументтер тізімі>) — барлық аргументтердің тізімі- нен ең көп санды қайтарады. Мысалы, МАКС(С1:С7) С1, С2, ..., С7 ұяшықтарында жазылған сандардың ең көп санын қайтарады. МИН(<аргументтер тізімі>) — барлық аргументтердің тізімі-нен ең аз санды қайтарады.Excel-дің ең көп тараған математикалық функцияларын атап өтеміз.ТУЫНДЫ (<аргументтер тізімі>) — аргументтер мәнінің кө- бейтіндісін қайтарады.ТҮБІР(х) — х санынан шаршы түбірді қайтарады.КЕЗД.САН() — 0-ден 1-ге дейінгі арақашықтықта кездейсоқ сандарды қайтарады.ABS(x) — аргумент мәнінің модулін қайтарады.LN(x) — х санының натурал логарифмін қайтарады (негізі e = 2,71828.).ЕХР(х) — экспоненттерге х (ex) сандарын қайтарады. 98 SІN(x) — радианда берілген, х санының синусын қайтарады. СОБ(х) — радианда берілген, х санының косинусын қайтара-ды.TAN(x) — радианда берілген, х санының тангенсін қайтарады. Excel-дің аталған немесе басқа да функцияларын пайдалану үшін, сізге осы бағдарлама туралы қалың кітапты оқу міндетті емес. Барлық функциялардың толық сипаттамасы Excel анықта-малық жүйесінде крсетілген.Логикалық функциялар. Кейбір есептерді шығару кезінде ұяшықтардың мәнін, бір немесе бірнеше шарттарды орындау немесе орындамауына байланысты, бірнеше тәсілдердің бірімен есептеп шығару қажет.1-мысал. Құрылатын кестеде өнімнің саны, килограмм неме- се тоннамен бе, тауарға байланысты белгіленуі мүмкін, ал құны– 1 кг үшін теңгемен. Бұл жағдайда, дұрыс есептеу үшін өнімнің саны қандай бірлікпен берілгендігін талдау қажет, ал алынған нәтижеге қарай қандай да бір формуланы қолдану қажет.Мұндай есептерді шешу үшін ЕГЕР шартты функциясы қол- данылады. Бұл функция мынадай форматқа ие:ЕГЕР(<логикалық өрнек>; <өрнек 1>; <өрнек 2>).ЕГЕР функциясының бірінші аргументі— логикалық өрнек (жекелеген жағдайларда шартты өрнек), ол екі мәннің бірін қабыл- дайды: «Шындық» немесе «Жалған» (1 немесе 0). Бірінші жағдай- да ЕГЕР өрнек 1 мәнін қабылдайды, ал екіншісінде – өрнек 2 мәнін қабылдайды. Өрнек 1 немесе өрнек 2 ретінде ЕГЕР функциясына ие болатын басқа да өрнектерді пайдалануға болады. Бұл жағдайда ол ЕГЕРДІҢ енгізілген функциясы деп аталады.1-ші мысалға қайта келеміз. Егер саны килограммен берілсе, С бағасы келесі формуламен есептеледіС = Q*Цмұндағы Q — саны, кг; Ц — бағасы (тг./кг).Егер саны тоннамен берілсе, бағасы келесі формуламен есеп- теледіС = Q1*1000*Ц,мұндағы Q1 — өнім саны, т.С5 ұяшыққа өнім санын өлшеу бірлігінің коды орналастыра- мыз, ол келесі мәнді қабылдайды: 1 — кг; 2 — т; 3 — шт. D5 ұяшыққа өнім саны орналастырылады, Е5 ұяшыққа — құны. F5 ұяшыққа тауардың құнын орналастыру қажет. Сонда бұл ұяшыққа функцияны жаза аламыз 99 ЕГЕР(С5=1 — D5*E5 — ЕГЕР(С5=2 — D5*1000*E5 — 0)).Бұл жердегі логикалық өрнек болып табылатыны шарт С5=1. Егер С5=1 болса, онда орындау шарты және логикалық өрнек- тің мәні — «Шындық». Сондықтан F5 ұяшықта жазылған ЕГЕР функциясы екінші аргументтің мәнін қабылдайды, яғни D5*E5. Ал егер С5*1 болса, онда шарт орындалмаған және логикалық өрнек мәні — «Жалған», және сондықтан ЕГЕР фукциясы үшін- ші аргументтің мәнін қабылдайды, яғни енгізілген ЕГЕР функ- циясын (С5=2; Д5*1000*Е5; 0). Ал сонда бұл мән неге тең? Ол С5=2 шартының орындалуына байланысты болады. Егер бұл шарт орындалса, онда енгізілген функцияның мәні оның екінші аргументі болады, яғни D5*1000*E5, егер орындалмаса — онда үшінші аргумент, нөлге тең.ЕГЕР енгізілген функциясының саны жетіден аспауы керек.Егер шарт көп болатын болса, ЕГЕР енгізілген функциясын жазу ыңғайсыз болады. Бұл жағдайда логикалық өрнектің ор- нына екі логикалық функцияның бірін көрсете аламыз: ЖӘНЕ (AND) және НЕМЕСЕ (OR).Функциялар форматы бірдей:ЖӘНЕ (<логикалық өрнек 1>, < логикалық өрнек 2>,...); НЕМЕСЕ(<логикалық өрнек 1>, < логикалық өрнек 2>,...). Егер, осы функцияның аргументі ретінде көрсетілген өрне-ктердың барлығы да бір мезетте шындық болатын болса, онда ЖӘНЕ функциясы «Шындық» мәнін қабылдайды. Ал қалған жағдайларда ЖӘНЕ мәні— «Жалған». Жақшаның ішінде 30-ға дейін логикалық өрнек көрсетуге болады.Егер, осы функцияның аргументі ретінде көрсетілген өрнек- тердің ең болмаса біреуі шындық болатын болса, онда НЕМЕСЕ функциясы «Шындық» мәнін қабылдайды. Ал қалған жағдай- ларда НЕМЕСЕ мәні— «Жалған».2-мысал. 1-мысалдан кестені құрудың шартын өзгертеміз. Мұнда саны килограмм немесе данамен өлшенетін тауарлар бо- луы мүмкін, және тиісінше тауар үшін құны бір кг немесе бір данасы үшін теңгемен болуы мүмкін.Бұл жағдайда құны, егер келесі шарттардың бірі орындалса ғана анықталады: не саны кг немесе тоннамен және бағасы бір кг үшін теңгемен, не данамен саны да, бір дана үшін бағасы да теңгемен белгіленген жағдайда. Осы есепті шығару үшін, өнім санының өлшем бірлігінің кодынан басқа, бағаның өлшем бірлі- гінің кодын енгізу керек. Ол үшін G5 торын ерекшелейміз. Қа- былдаймыз, бағаның өлшем бірлігінің коды мына мәнге ие: 1 — тг./кг; 2 — тг./дана. 100 Онда F5 ұяшыққа, ЕГЕР функциясының екі еселенген өрнегі- не ие болатын ЕГЕР функциясын жазуға болады:ЕГЕР (ЖӘНЕС5=1; G5=1); D5*E5; ЕГЕР (ЖӘНЕ С5=2; G5=1); D5*1000*E5; ЕГЕР (ЖӘНЕ С5=3; G5=2); D5*E5; 0))).Сіз көріп отырғаныңыз, егер бір мезгілде С5=1 және G5=l (кг және тг./кг) немесе бір мезгілде С5=3 және G5=2 (дана және тг./ дана) болса, құны D5*E5 тең; егер бір уақытта С5=2 және G5=l (тонна және тг./кг), құны D5*1000*E5 тең; басқа джағдайларда ол нөлге тең.Осындай тәсілмен НЕМЕСЕ функциясын да пайдалануға бо- лады.

7.Деректерді статистикалық өңдеуОсы тармақшада Excel программасы көмегімен сандық мәліметтердің үлкен ауқымын статистикалық өңдеудің қара- пайым міндеттерін шешуге тоқталамыз. Статистикалық өңдеу міндеттері, қандайда бір нысандардың (бөлшектер партиясын, көптеген адамдар, қаланың тұрғын-үй ғимараттарындағы пәтер- лер және т.б.) үлкен шоғырын белгілі бір сандық белгісі бойынша талдау кезінде туындайды: түрлі кездейсоқ жағдайларға байла- нысты өзгеруі мүмкін болатын бөлшек өлшемі, ұзындығы, мас- сасы немесе адам реакциясының жылдамдығы, пәтердің тұрғын жер көлемі және т.б.Бөлшектер партиясын тексеруді екі түрлі тәсілмен жүргізуге болады:■барлық бөлшектерге жаппай бақылау;■бөлшектің белгілі бір бөлігін ғана бақылау.Бірінші жағдай, партиядағы бөлшектер санының өте көп бо- луына, бақылау бөлшектің бұзылуына (мысалы, үлгіні сыныққа сынау) байланысты болғандықтан, әрдайым ыңғайлы бола бер- мейді,.Екінші тәсіл кезінде, кездейсоқ таңдалған нысандардың жиынтығы таңдаулы іріктемелі жиынтық немесе қарапайым іріктеме деп аталады. Бақылау мен зерттеуге жататын нысан- дардың барлық жиынтығы бас жиынтық деп аталады. Іріктеме көмегімен барлық бас жиынтық бағаланады.Іріктемелі жиынтық (немесе бас жиынтық) нысандарының санын іріктеме көлемі немесе бас жиынтықтың көлемі деп атай- ды Мысалы, егер 10 000 бөлшектен бақылау үшін 100-і іріктел- ген болса, онда бас жиынтықтың көлемі N = 10000, ал іріктеме көлемі п =100. 101 Жасалған іріктеме бас жиынтықтың барлық нысандарының ерекшеліктерін толықтай көрсетуі керек. Бұл, әсіресе, маңызды егер, бас жиынтық белгілі бір әртектілікке ке ие болатын болса (мысалы, бөлшектер түрлі білдектерде дайындалған, онда жиын- тықта әр білдекте дайындалған бөлшектер болуы ұсынылады). Қысқаша, іріктемеге бұл талап былайша тұжырымдалады: ірік- теме репрезентативті болуы тиіс, яғни ұсынылған. Егер зерттеу нысандары бас жиынтықтан кездейсоқ таңдалатын болса, онда ұсынылған іріктеме алуға болады.Іріктеме элементтерінен алынған, бізді қызықтыратын пара- метр мәні (бұл бөлшектің сынықтығына шектік жүктеме болса да) іріктеме түрінде Х = (xt, х2, ..., х10) электрондық кестеге енгізіл- ген деп санаймыз, 5.9-суретте көрсетілгендей. Іріктеме көлемі n = 10.Бірінші кезекте бізді Х іріктеменің келесі сипаттамалары қы- зықтырады:■іріктеме элементтерінің максималды xmax және минималды xmіn мәні;■іріктеменің орташа мәні хср;■іріктеменің дисперсиясы s2.Алғашқы екі сипаттама түсіндіруді талап етпейді. Сипаттама хср, жақсы таныс формуламен есептелетін, х1, х2, ..., х10 сандары- ның орташа арифметикалылығыx = 1 ∑n x , ñð n іі =1  мұндағы, n — іріктеме көлемі (біздің жағдайда n = 10). Ірікте- ме дисперсиясы есептеледі мына  s2 = 1 n (xn − 1 і=1 −xñð )2. формуламен есептеледіs2 шамасы іріктеме мәнінің «шашылуының деңгейін» сипат- тайды. Екі іріктеме бірдей орта мәнге ие болуы мүмкін, бірақ дисперсиясы бөлек, мысалы, -сурет. Іріктеу102 X = (-100, -50, 60, 90) және Y = (-3, -2, 1, 4) іріктемелер үшін орташа мән хср = уср = 0, ал дисперсиясы айтарлықтай ерекше- ленеді: sХ2 = 8066.67 және sY2 = 10.00. Шашылуын өлшеу үшінстатистикада көбінесе s = s2 дисперсиядан квадрат түбірге теңшама пайдаланылады. Стандартты немесе орташа квадратты ауытқулы деп аталатын бұл шаманың да өлшемділігі іріктеменің мәні секілді болады. Келтірілген мысал үшін sX = 89.91, sY = 3.16 (ондық нүктеден кейін екі белгіге дейін дәлділікпен).Біздің кестеміз үшін аталған сипаттамаларды Функциялар ше- берінің көмегімен есептейміз. Бұл сипаттамалардың мәнін Е4:Е8 ұяшыққа енгіземіз, сондықтан бастапқыда Е4 ұяшығын белсен- ділендіреміз. Одан әріде,  батырмасын басқаннан кейін, ди- алогтық терезеден Функциялар шеберін таңдаймыз — 1-қадам (5.7-суретті қараңыз), функция санаты «Статистикалық». Бізге келесі функциялар қажет болады: МАКС, МИН, ОРТА МӘН, ДИСП және СТАНД.АУЫТҚУ.Осы функциялардың, максимумды есептеу мысалымен, пай- даланылуын түсіндіреміз (басқа функциялармен жұмыс осыған сәйкес орындалады). Диалогтық терезеде оң жақтағы тізімнен МАКС функциясын таңдаймыз және OK. Пайда болған терезе- де Сан 1 алаңында, яғни іріктеменің элементтері сақталатын, ұяшықтар диапазонын. Біздің қарастырып отырған жағдай- да - бұл диапазон A2:J2. OK батырмасын басқаннан кейін E4 ұяшығында 134 талап етілген нәтижесін аламыз.E5, E6, E7 және E8 ұяшықтары және, тиісінше МИН, ОРТА МӘН, ДИСП және СТАНД.АУЫТҚУ функциялары үшін осын- дай әрекетті жасай отырып, 5.10-кестеде көрсетілгендей кесте аламыз.Осылайша, бөлшектер партиясынан қолда бар іріктеме бой- ынша төмендегідей қорытынды жасауға болады: шектік жүк- теменің орташа мәні 127-ге тең, орташадан стандартты (орташа квадратты) ауытқу — 4.738. -сурет. Бастапқы іріктемені статистикалық өңдеудің нәтижесі103

8.Экономикалық ақпаратты өңдеуExcel бағдарламасы өндіретін өнімі немесе қызметі үлкен емес ұйымдар мен кәсіпорындар үшін экономикалық міндеттерін же- дел шешуге мүмкіндік береді: дүкендер, шағын фирмалар, ше- берханалар, автосервистер және т.б. Осы ұйымдардың қызмет- керлері жұмыс сітейтін кестелер құрамында жол мен бағаналар саны аз және электрондық кестенің бетінде толық көрінеді.Мұндай ұйымдарда шешілетін есептер сипаты, математика- лық тұрғыдан алғанда, аса қиын емес. Әдетте, бұл сатып алынған тауарлар құнын есептеу есебі, кәсіпорынның уақыт кезеңдерінде жоспарды орындау, қандай да бір бөлімшесінің қызметкерлерінің еңбекақысын есептеу есебі. Осындай спаттағы екі есептің мыса- лын және оның Excel бағдарламасымен шешілуін келтіреміз.1-есеп. Сатып алынған тауардың құнының есебін жасау (5.11-сурет).Шешім. E2 ұяшығына =2*D2 формуласын енгізу. Формулалар жолына жасыл қанат белгісінде енгізілуді растау үшін 0 шерту. Ұяшықта нәтиже шығады — 165, ал осы ұяшық үшін форму- лалар жолында формула көрсетіледі (=C2*D2). Осы формула- ны сүйреу әдісімен осы бағананың басқа ұяшықтарына көшіру, яғни курсорды ұяшықтың оң жақтағы төменгі шетіне – толтыру маркеріне, ол қара крестикке айналуы керек, және оны D баға- насының барлық қажетті ұяшықтары бойымен сүйретіңіз. Фор- мула көшіріледі, енгізуді растағаннан кейін, бағананың барлық ұяшықтарынан нәтижені көресіз (5.12-сурет).     5.11.-сурет. 1-тапсырманың бастапқы деректері104 -сурет. 1-есептің қорытынды кестесі 2-есеп. 5.13.-суретте берілген мәліметтер бойынша дүкеннің барлық бөлімшелері және жалпы барлық дүкен бойынша келген тауарды және күннің соңында қалған қалдықты санап шығару.Ш е ш і м . B6 ұяшыққа =B3+B4-B5 формуласын жазамыз— бұл киім сататын бөлімшедегі күн соңында қалған қалдық. Одан әріде бұл формула сүйреп апару арқылы C6, D6, E6 және F6 ұяшықтарға көшіріледі. G бағанасының ұяшықтары B3:F3 ди- апазонының, B4:F4 диапазонының, B5:F5 диапазонының және тиісінше B6:F6 диапазонының ұяшықтарындағы сандардың со- маларымен толтырылады, яғни, басқаша айтқанда, G3, =СУММ- В4:F4) — в G4, =СУММВ5:F5) — G5 және =СУММB:6F6) — G6ұяшықтарына =СУММВ6:F6) түріндегі формулалармен.Кестенің ресімделуіне назар аударыңыз. «Тауар қозғалысы»,«Дүкен бөлімшелері» және «Дүкен бойынша барлығы» бағана- лары ұяшықтарда жазылған, олардың әрқайсысы бірнеше шектес ұяшықтардың бірігуінің нәтижесінде алынған. Сонымен, «Тауар    -сурет. 2-тапсырманың бастапқы деректері  105 қозғалысы» бағанасында тігінен бір-біріне шектес A1 және A2 ұяшықтары біріктірілген, ал «Дүкен бөлімшелері» бағанасында— көлденең бір-біріне шектес B1, C1, D1, E1 және F1 ұяшықтары біріктірілген. Ұяшықтарды біріктіру кестемен жұмысты жеңілде- ту үшін жасалған.Ұяшықтарды біріктіру процедурасы келесідей тәсілмен жа- салады. Алдымен біріктірілетін ұяшықтарды ерекшелеп алу қа- жет, содан кейін Формат/Ұяшықтар командасын орындау керек. Пайда болған Ұяшықтар форматы терезесінен Түзеу қыстырма- сын таңдап және Ұяшықтарды біріктіру опциясын «жағу».

9.Excel қосымша мүмкіндіктеріExcel қуатты кәсіби орта болып табылады, оны жақсылап зерттеу үшін (егер қажет болса) көп еңбектенуіңіз қажет. Деген- мен Сіз, Wіndows-тың негізгі тәсілдемелерін меңгергенсіз, және сізге өз дағдыларыңызды қолдана отырып, өз бетіңізше, кейбір операцияларды меңгеру қызықты болады.Диаграммалар шебері. Excel көмегімен жұыс беттерінде, бастапқы және туынды сандық мәліметтер негізінде, көптеген графикалар және диаграммалар құруға болады. 5.14-суретте қа- рапайым диаграмма көрсетілген, онда түрлі биіктіктегі тікбұрыш түрінде, 5.5-суретте көрсетілген, оқу есебінен, қала аудандары бойынша жаз айларында түскен түсімді тарату көрсетілген, мұн- дай диаграмма тарату гистограммасы деп аталады. Бұл диаграм- маны шығарыңыз.Еске түсіру:■A5:E9 ұяшықтар блогын ерекшелеу (5.5-суретті қараңыз);■Диаграммалар шебері батырмасын шерту;■тышқанмен диаграммалар үшін терезе «салу»;■Диаграммалар шебері бес диалогтық терезесінің сұрақтарына жауап беру; -сурет. Excel-дегі диаграмма мысалы106 ■Жұмыс бетінде диаграммалардың көлемі мен бағытын реттеу. Бұл мысалды диаграммалармен алдын-ала танысу ретінде қарастыруға болады. Диаграммалар құрудың әдістерін баяндау6-тарауда келтірілген.Кестені қорғау. Excel кестені немесе түгел файлды санкция- ланбаған модификациядан қорғауға мүмкіндік береді. Бұл арада кейбір ұяшықтардағы ақпараттарды редакциялауға рұқсат етуге де болады. Тек С7:С10 ұяшығына ғана жазуға рұқсат ете отырып, модификациялау үшін кестені жауып көріңіз.Еске салу:■C7:C10 ұяшықтарын ерекшелеу;■диалогтық терезеден Формат/Ұяшықтар... командасын Қор- ғау қыстырмасын таңдау және Қорғалатын ұяшық қауысты- рып-қосқышын «сөндіру»;■Сервис/Қорғау/Бетті қорғау... командасын таңдау және ке- стені қорғау;■ақпаратты барлық кестеге енгізіп көру (қорғалған және қорғалмаған);■қорғанысты алып тастау.Жолдарды сұрыптау. Егер A1, A2, A3 және т.б. ұяшықтар- дың әрқайсысына бір-бір сөзден жазылса (өз қалауыңыз бойын- ша), осы ұяшықтарды ерекшелеп алып, содан соң  батырмасын шертсе, онда олардағы сөздер алфавит бойнша сұрыпталады.Сізге қандай да бір бағананың мәнімен, бірнеше бағанадан тұратын кестенің жолдарын сұрыптау керек деп болжайық. Мы- салы, екі бригададағы шеберлердің орындаған жөндеу жұмыста- рының саны бойынша мәліметтері бар, 5.15-суреттегі бағанадан бригада нөмірі бойынша жолдарды сұрыптау қажет.   -сурет. Жолдарды сұрыптау үшін бастапқы кесте  107  -сурет. Жолдарды сұрыптау нәтижесі А5:E11 ұяшықтары блогын ерекшелейміз, содан соң Мәлімет- тер/Сұрыптау командасын енгіземіз. Диапазоды сұрыптау диа- логтық терезесінен Бойынша сұрыптау... терезесінен «Бригада» бағанасының атауын таңдаймыз. OK басқаннан кейін 5.16-сурет- те келтірілген нәтижені аламыз.                 108  БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ Кестелік процессорлар қандай міндеттерді шешуге арналған? Ақпараттарды электрондық кестелер көме- гімен өңдеу ақпараттарды қолмен өңдегенге қарағанда қандай артықшылық беруі мүмкін?Замануи кестелік процессорлардың мүмкіндіктерін си- паттаңыз. Оларды адамның қандай қызмет саласына пайдалануға болады?Туынды ақпарат бастапқы ақпараттан несімен ерекшеле- неді?Ұяшық дегеніміз не және оның кестедегі орны қалай анықталады? Қандай ұяшық белсенді деп аталады және оны қалай ерекшелеуге болады?Excel-де жұмыс кітабы деп нені айтады? Жұмыс кітабы- ның жұмыс бетінен айырмашылығы неде?Ағымдағы ұяшықтың Формулалар жолы, Атауларалаңының мақсаты қандай?Excel Жай-күйі жолында қандай ақпарат береді?Ұяшыққа және ұяшықтар диапазонына сілтемелердің барлық тәсіллдерін атап шығыңыз.Ұяшықтың қатысты мекенжайы дегеніміз не? Ұяшықтың қатысты мекенжайының форматын өзгертуге болады ма? Егер өзгертуге болатын болса, онда оны қалай жа- сауға болады?Ұяшықтың абсалютті мекенжайын қалай көрсетуге бо- лады? Абсалютті мекенжайын қандай жағдайларда қол- дану қажет?Ұяшықтар (диапазондар) атауы не үшін қолданылады? Ұяшық атауына қандай символдар кіруі мүмкін?Электрондық кестеде қолданылатын ақпараттың негізгі түрлерін атаңыз. Excel санды мәтіннен, мәтінді форму- ладан қандай сипаттарына қарай ажыратады?Бөлшек бөлігінің бөлгіші болып нүктенің орнына үтір қойылған санды бағдарлама қалай қабылдайды: қате ретінде ме, алфавитік ақпарат ретінде ме, әлде формула ретінде ме?Функция дегеніміз не? Функциялар шебері дегеніміз не және оны қосудың қандай тәсілдерін білесіз?Арифметикалық өрнекте операциялар қандай біріз- ділікпен орындалады?Логикалық функциялар қандай жағдайларда қолданы- лады? ЕГЕР функциясы бақса функциялардн несімен ерекшеленеді?ЕГЕР функциясы және ЖӘНЕ, НЕМЕСЕ логикалық функцияларын қолдану қажет болатын жағдайларға мысал келтіріңіз. ЖӘНЕ, НЕМЕСЕ логикалық функци- ялары ЕГЕР функциясынан қалай ажыратылады?Ұяшыққа жазылған формуланы қалай көруге болады? Ұяшықтарда формула боййынша шығарылған есептеу нәтижесі емес формуланың өзі көрінетіндей етіп қалай жасауға болады?Санның және есептеу нәтижелерінің жазылуының дәл- ділігін қалай анықтауға болады?Формулалар не үшін көшіріледі? Формулаларды көшіру тәсілдерін сипаттаңыз.Бас жиынтық, ірітеме, іріктеме көлемі дегеніміз не?Іріктеменің қандай негізгі сипаттамаларын білесіз?Диаграммалардың міндеттері қандай?Ұяшықтарды қорғау не үшін қолданылады? Ұяшықтар- ды қалай қорғауға болады?Бағананың шектес ұяшықтарындағы мәндерді қалай сұрыптауға болады? Зертханалық сабақтарға арналған тақырыптар1- тақырып. Қарапайым кестемен жұмыс істеуТапсырма. Ауданына байланысты, үй-жайды жалға алу төлемінің есептеу кестесін құру: егер жалға алынатын алаң109 100 м2 аз болатын болса, онда жалға алу төлемі 1м2 үшін 500 тг. құрайды, егер жалға алынатын алаң 100 м2 үлкен, бірақ 200 м2 аспайтын болса, онда жалға алу төлемі 1м2 үшін 700 тг. құрайды. 200 м2 артық алаң үшін жалға алу төлемі — 1м2 үшін 800 тг. 2 - т а қ ы р ы п. Жекеменшік аурухананың штаттық кестесін құруТапсырма. Штаттық кесте құру, яғни қанша қызметкер, қан- дай қызметке және қандай еңбекақымен жұмысқа қабылдау ке- ректігін анықтау, егер аурухананың дұрыс жұмысы үшін 5 7санитар, 8... 10 мейірбике, 10... 12 дәрігер, 1 дәріхана меңгерушісі,3 бөлімше меңгерушілері, 1 бас дәрігер, 1 шаруашылық мең- герушісі, 1 аурухана меңгерушісі қажет болатын болса. Кейбір қызметтерде адам саны өзгеруі мүмкін. Мысалы, санитар әйел- дерді табу қиын екенін біле тұра, басшы олардың әрқайсысының еңбекақысын көтеру үшін, санитар әйелдердің санын қысқарту туралы шешім қабылдауы мүмкін.Шешім. Есепті шығарудың келесі моделін қабылдаймыз. Не- гізге санитар әйелдердің еңбекақысы алынады, ал қалған барлық еңбекақылар соған қарай есептеледі: қанша рет немесе қаншаға артық. X — санитар әйелдердің еңбекақысы, А және В — әрбір қызмет үшін анықталатын коэффициенттер, яғни қалған қыз- меттердің еңбекақысы, тиісті коэффициентпен, АХ+В ретінде анықталады.Мейірбике санитар әйелге қарағанда 1,5 есе артық алуы керек (А=1, В=0); дәрігер — санитар әйелге қарағанда 3 есе артық (А=3, В=0); бөлімше меңгерушісі — дәрігерге қарағанда 1000 тг. Артық (А=3, В=1000); дәріхана меңгерушісі — санитар әйелге қарағанда  -сурет. Жеке аурухананың штаттық кестесі110 2 есе артық (А=2, В=0); шаруашылық меңгерушісі — мейірби- кеге қарағанда 1300 тг. артық (А=1,5, В=1300); бас дәрігер — са- нитар әйелге қарағанда 4 есе артық (А=4, В=0); аурухана меңге- рушісі — бас дәрігерден 900 тг. артық алуы керек (А=4, В=900). Жалақының жалпы айлық қоры 380 000 теңгені құрайды.-суретте көрсетілгендей кесте жасау.Санитар әйелдің еңбекақысын ала отырып, айлық жалақы қоры 380 000 теңгеден аспайтындай етіп кестені толтыру. Егер айлық жалақы қоры белгіленгенге сай болмаса, онда санитар әй- елдің жалақысына өзгеріс енгізу немесе штаттық кесте шегінде қызметкерлер санын өзргету. 3 - тақырып. Диаграммалармен жұмысТапсырма. Сату бойынша смета жасалған кесте құру (5.18-су- рет). Оларды дүкендердің атауы бойынша сұрыптау. Сомалық сату туралы ақпарат қосу (ақшалай)   -сурет. Әрбір дүкен үшін сатылулар бойынша смета.  Сомалық сатылулар мәліметтер енгізілген ұяшықтарды қорғау. Сомалық сатылуларды дүкендер бойынша тарату диа- граммасын құру.  6-тарау  EXCEL ПРОЦЕССОРЛЫҚ КЕСТЕСІНДЕ САНДЫҚ АҚПАРАТТЫ ӨҢДЕУ

6.1. ЖАЛПЫ МӘЛІМЕТТЕРИнженерлік, техникалық және ғылыми есептеулерді өткізу- де кейбір процесстерді бақылау нәтижесінде алынған (мысалы, орташа тәуліктік температураның белгілі бір уақыт кезеңінде өзгеруі) немесе күрделі функциялардың мәндерін есептеу нәти- жесі ретінде алынған сандық деректерді талдау уақыттың үл- кен бөлігін алады. Барлық осы жағдайларда сандық деректердің ауқымдарымен жұмыс істеуге тура келеді. Мамандарға сандық ақпарат графикалық, яғни тиісті тәуелділіктерді көрсететін ны- санда ұсынылғанда зерттелетін құбылыстарға қатысты маңызды тұжырымдар жасау жеңілірек.Әр түрлі зерттеулер жасау кезінде туындайтын екінші маңы- зды тапсырмалар классында теңдеулер мен теңдеулер жүйелерін шешу, бірнеше айнымалы ең жоғарғы немесе ең төменгі мәндер функцияларын табуды құрайды.Соңғы жылдары осындай үлгідегі міндеттерді шешу үшін қуатты бағдарламалық жүйелер әзірленді, олардың арасында MATLAB жүйесін көшбасшы деп санауға болады. MATLAB жүйесі (Matrіx Laboratory), ғылыми және ғылыми-техникалық есептеулер саласында іс жүзінде дүниежүзілік стандартқа ай- налды. Осы танымалдықтың негізгі себебі MATLAB инженер- лерге және ғалымдарға оларға керегін — жүйеге қондырылған сан алуан сандық алгоритмдерді, матрицалар және векторлар түрінде ұсынылған ерікті деректерге асқан жеңілдікпен қолдану мүмкіндігін бергенінде жатыр.Алайда MATLAB жүйесімен жұмыс істеу оңай емес. Бұл мін- деттерді шешу осы жүйедегі арнайы программалау тілімен, оны меңгеру айтарлықтай уақыт алатынымен байланысты. 112 Бақытымызға орай, қазірдің өзінде бізге белгілі Excel бағдар- ламасы сандық ақпараттарды өңдеуде, атап айтқанда график- терді құру мен теңдеу шешімдері мен теңдеу жүйелерін шешуде көптеген міндеттерді шешуге мүмкіндік береді. Excel-дің осы мүмкіндіктерін біз төменде қарастырамыз.

6.2. ГРАФИКАЛЫҚ ТӘУЕЛДІЛІКТЕРДІ ҚҰРУy = f(x) берілген интервалындағы аргумент мәніндегі функция графигінің құрылу есебін қарастырайық. Негізінен график құру бағдарламасын сізге белгілі (Паскаль, Си, Vіsual Basіc) бағдар- ламасында жазуға болады, алайда есепті шешу алгоритмі оңай емес, мысалы егер функция күрделі формуламен берілсе, онда оның графигін экранда дұрыс масштабтау үшін функцияның анықтау ауданында ең көп және ең аз мәнін анықтау қажет.Excel бағдарламасының көмегімен функциялардың графи- гін оңай салуға болады.Аталған процедураны нақты мысалмен түсіндірсек.Функция графигінf(x ) = (x − 5)lg(1 + x)1 + 0,5 sіnπxх  [0, 8] интервалында құру қажет болсын.Excel бағдарламасында график нүктелермен құрылады, олар бірізділікпен беріледі (x1, y1), (x2, y2), ..., (xN, yN), онда X, — і- аргу- ментінің мәні, y1 = f(x1) — функцияның нүктедегі мәні xі (і = 1, 2,..., N). Сондықтан алдымен бірінші бағаны xі, мәнін, ал екіншісі– y болатын кестені құру керек.Әдетте, ∆ шамасына тең, xі нүктесі тұрақты қадаммен таңда- лады :x1 = a, x2 = x1 + ∆, x3 = x2 + ∆, ..., xN = xN-1 + ∆ = b.Біздің функциямызға ∆ = 0,5 қолданайық. a = 0, b = 8 мәнінде сандар нүктесі N тең болады Мұндай мәнде ∆ менN = b − a + 1 = 8 − 0 + 1 = 17. Бұл A7:A23 ұяшықтар ауқымынаΔ 0, 5 тиісінше 0, 0.5, 1.0, ..., 8.0 сандарын жазайық. B7:B23 ұяшықтар ауқымы тиісті мәндер функциясын жазуға арналған. Мұндай ұяшық сандары сәйкес келетін тиістілерді ақпарат қатарлары 113 деп атау қабылданған. Осы диапазонды толтыру үшін B7 ұяшығын аталмыш функцияның мәндерін есептеуге арналған формулаға қоямыз л = 0 (ұяшық A7):= (A7-5)*LOG10(1+A7)/(1+0.5*SІN(ПИ()*A7)).Осыдан кейін жылжытумен осы формуланы барлық диапа- зонға көшіреміз.Қандай баған аргумент мәнін, қайсы - функция мәндерін түсінікті болуы үшін A6 және B6 ұяшықтарына бағандардың тиісті тақырыптарын жазамыз. График салуға арналған деректер y = f(x) 6.1-суретте дайындалған.Енді графикті салудың өзіне өтеміз. Қажетті деректерді қамтитын ұяшықтарды, соның ішінде бағандардың тақырыпта- рын белгілейміз (біздің жағдайда — бұл диапазон А6:В23). Енді Стандартты құралдар панеліндегі  батырмасымен шақыры- латын Диаграммалар шеберін қолданамыз. Диаграммалар шебері (4 тен 1- қадам) — Диаграммалар типі пайда болған терезесінде Стандартты емес қосымшасын таңдау керек, одан кейін Тип терезесінде Тегіс графиктерді белгілеу. Оң жақ терезеде біздің графиктің үлгісі пайда болады. Пайда болған суретте екі сызық бар екенін байқаймыз: бірі, білу қиын емес болғандай, біздің гра- фикті ұсынады, басқасы x деректер бағанының мәндерін көрсе- теді. Бұл сызықты біз келесі қадамда жоямыз. 1-қадам графикті салу аяқталған.Келесі қадамға өту үшін Әрі қарай батырмасын тышқанмен басамыз. Диаграммалар шебері терезесінде (4-тен 2-қадам) — Диаграммма деректерінің көзінен Қатар қосымшасын таңдай- мыз және келесі терезеге өтеміз (6.2-сурет). Қатар терезесінде x жолын белгілейміз және Жою батырмасын басамыз.Тік сызық (график значений л) жоғалады. X осі терезесін- де дұрыс белгіленуі үшін аргументтер мәндерін қамтитынұяшықтар диапазонын көрсетеміз — A7:A23. Ол үшін тышқанмен жұмыс парағындағы диапазонды белгілеу жеткілікті.    6.1-сурет. Функция графигі үшін ұқсас деректер114 6.2-сурет. Деректердің қатарларымен жұмыс 2-қадам графикті салу аяқталған. Әрі қарай батырмасы бой- ынша келесі Диаграммалар шебері (3-тен 4-қадам) терезесіне — Диаграммалар параметрлері (6.2-суретті қараңыз) өтеміз.Бұл терезе алты қосымшаны қамтиды, олардан бізге Тақы- рыптар және Аңыз (шартты белгілеулер) қосымшалары талап етіледі. Тақырыптар қосымшасын таңдап, біз тиісті жолдарда диаграмманың атауын жазамыз (үнсіз қалу бойынша онда қол y = f(x), оны өзгертуге немесе қалдыруға болады) және осьтердің атаулары (X и Y) болады. Одан кейін Аңыз қосымшасы бойынша Аңызды қосу опциясына өтеміз және оны «сөндіреміз». Соңғы- сын және графикті салудың ең қарапайым қадамын орындау қалды. Диаграммалар шебері (4-тен 4-қадам) — Диаграмманы орналастыру терезесінде кітаптың қандай бетінде біздің график орналасатынын көрсету керек. Әдетте деректердің бағандары ор- наласқан бетті қалдырады.Алынған сурет сізге ұнамауы мүмкін: X және Y осьтерінің белгілері бір-біріне сырғиды, олардағы шрифттің өлшемі тым жоғары, графикті салу аймағы керісінше аз және т.б. Графиктің бұл кемшіліктерін жеңіл түзетуге болады. Тышқанмен алынған 115 диаграмманың тиісті объектісін белгілеуге және осы объектінің жағдайын және форматын өзгертуге болады. 6.3-суретте график- тің түпкілікті нұсқасы көрсетілген.Бір диаграммада бірнеше функцияларды салуға болады. Салу процесі сол болып қалады. Тек бір ерекшелік бар: бізге Аңыз ке- рек болады — әр графикке сәйкес сызықтардың типтері көрсетіл- ген графиктерді салу аймағының жанынан (әдетте оң жағынан) кішігірім сурет. Бұл қандай график қандай функцияға жататы- нын ажырату үшін қажет. Үнсіз қалу бойынша процессор Excel үнемі түсі бойынша сызықты ажыратуды ұсынып, өзі Аңызды қалыптастырады.Осындай сызық типі егер сіз графикті ақ-қара принтерді пай- далана отырып, шығаруды болжамасаңыз толығымен рұқсат етіледі. Басқаша жағдайда сызықтардың типтерін өзгерту қажет: оларлың барлығы қара түсті болуы және тек қалыңдығы немесе типі бойынша ғана ерекшеленуі тиіс (үзік сызықты, нүктелі-үзіл- ме сызықты және т.б.). Бұны графиктің тиісті сызығы бойынша тышқан сілтегішін шертіп, жасауға болады. Әрі қарай тышқан- ның оң пернесін шерту Деректер қатарларының форматы/Түрі командасын таңдауға болатын мәзір терезесінің пайда болуына әкеледі. Одан кейінгі әрекеттер айқын және түсіндіруді қажет ет- пейді.  6.3-сурет. График салу нәтижелері116 6.4-сурет. Диаграммаларды салудың бір аймағындағы екі функци- яның графиктері Екі функция үшін графиктерді салу мысалы: у = f(x) және у == g(x), бұнда f(x) — бұрын қаралған функция, ал функция g(x) кесікте (0; 8) формуламен беріледі:g(x ) = 0.1x 2 cos⎛ πx ⎞ − 0.5x − 2⎜ ⎟⎝ ⎠6.4-суретте келтірілген.

6.3. ТЕҢДЕУЛЕРДІ ШЕШУExcel баптаулардың үлкен санын — жаңа функционалдық мүмкіндіктерді кестелік процессорға қосатын құрастырылған бағдарламаларды қамтиды. Осындай баптаулардың бірі «Пара- метрді іріктеу» бағдарламасы болып табылады, оның көмегімен жалпы жағдайда f(x) = 0 түріндегі теңдеудің жақындаған шешімін табуға болады . Осы баптауды қарапайым теңдеуді шешу мыса- лында пайдалану сызбасын сипаттайық:f(x) = x2 = 5x + 6 = 0.Осы теңдеуді шешу үшін жұмыс парағын дайындаймыз. Ұяшық B4 белгісіз мәнді қамтитын болады x, ал B5 ұяшығы —117   функцияның мәні f(x). Ол үшін B5 =B4*B4-5*B4+6 формуласын 6.5-суретте көрсетілгендей орнату.Әрі қарай Сервис/Параметрді іріктеу командасын таңдаймыз. Excel 6.6-суретте келтірілген Параметрді іріктеу диалогтық те- резесін көрсетеді. Осы терезеде барлық үш терезені біз алғымыз келетін нәтижеге сәйкес толтырамыз. Ұяшықта орнату жолына формула адресін енгіземіз (B5), оның нәтижелері іріктелетін бо- лады. Мәні жолына формуланы (0) есептеудің қажетті нәтижесін енгіземіз. -сурет. Параметрді іріктеу терезесін толтыру -сурет. Параметрді іріктеу нәтижесі118 Соңында Ұяшық мәндерін өзгерте отырып жолын пайдалана отырып, ұяшық адресін анықтаймыз, ол өзгерту керек мәнді қамтиды.OK батырмасын шерткеннен кейін Excel қажеті есептеулерді орындайды және Параметрді іріктеу нәтижесі (6.7-сурет) диа- логтық терезесін шығарады.B4 ұяшығы табылған теңдеу түбірін қамтитын болады. Ескертпе. Біздің жағдайда теңдеу екі түбірге ие x1 = 2 және x2 = 3.Excel өзгеретін ұяшықтың бастапқы мәніне байланысты үнемітек бір түбірді береді.

6.4. ТЕҢДЕУЛЕР ЖҮЙЕСІН ШЕШУБірнеше белгісіздері бар теңдеулер жүйелерін шешу үшін«Параметрді іріктеу» баптауы жарамайды, себебі бір емес, бірне- ше ұяшықты қамтиды. Осы мақсат үшін «Шешімді іздеу» бапта- уын қолданамыз.Бізге теңдеу жүйесін шешу талап етілді делік:x2 + 5y = 29; 5x + y2 = 31.Жұмыс парағын 6.8-суретте көрсетілгендей дайындаймыз. D4 және D5 ұяшықтары теңдеулердің сол бөлігін көрсететін форму- лаларды, E1 және E2 ұяшықтарын — белгісіз x және y (өзгермей- тін ұяшықтарды) мәндерін қамтиды.Сервис/Шешімді іздеу командасын орындаймыз. Экранда Шешімді іздеу (6.9-сурет) диалогтық терезесі ашылады. Мақ- сатты ұяшықты орнату жолына бірінші D4 формуласының адресін, Тең мән жолына — 29 (бірінші теңдеудің оң жағы) са- нын, ал Ұяшықты өзгерте отырып жолына E1:E2 диапазонын орнатамыз.   -сурет. Теңдеулер жүйесін шешуге дайындау  119  -сурет. Шешімді іздеу диалогтық терезесі Екінші теңдеуді біз шектеу ретінде Шектеу жолына жаза- мыз. Ол үшін Шектеулерді қосу ашылған диалогтық терезесінде 6.10-суретте көрсетілгендей тиісті жолдарды толтырамыз және Қосу батырмасын басамыз. -сурет. Шектеу ретінде жүйенің екінші теңдеуін қосу-сурет. Орындау командасының нәтижесі120 OK батырмасын басқаннан кейін Шешімді іздеу терезесіне қайту болады. Бізге тек Орындау батырмасын шерту ғана қалады.Шешімді іздеу нәтижесі 6.11-суретте көрсетілген. Алынған нәтижелерді OK батырмасын басып, сақтауға болады.Екі теңдеуден артық жүйені шешу үшін, мысалы, біріншісі мақсаттық ретінде, яғни тиісті формуланы Мақсатты ұяшықты орнату жолына енгізу, ал қалғандары — шектеулер ретінде.«Шешімдер іздеу» баптауы «Параметрді таңдау» сияқты жүйенің тек бір шешімін ғана табуға мүмкіндік береді.Қорытындысына «Шешімдер іздеу» баптауының мүмкіндік- тері тек теңдеулерді шешумен аяқталмайтынын қосып өтеміз. Оның көмегімен осыған айнымалылар болғанда бірнеше айны- малының функцияларының экстремумдарына барынша күрделі тапсырмаларды шешуге болады.  БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫExcel көмегімен графиктерді қалай салуға болады?Функция аргументінің мәндерімен абсцисс осін қалай белгілеуге болады?Диаграмманы салудың бір аймағынан бірнеше функ- циялардың графиктерін бейнелеуге бола ма?Графиктегі аңыз деген не, оның рөлі қандай?Салынған графикті қалай форматтауға болады?Excel бағдарламасындағы баптау дегеніміз не? Теңдеу- лер жүйелері және теңдеулерді шешу үшін қандай бап- таулар пайдаланылады?Excel бағдарламасының көмегімен теңсіздіктер жүйе-лерін шешуге бола ма? Зертханалық сабақтарға арналған тақырыптар 1- тақырып. Функцияларды табуляциялауТапсырма. Келесі функциялардың мәндерінің кестесін қал- дыру:1) f(x ) = 2x3 − 0,23 3x5 + 7 x, 0,2 қадамымен өзгеру [-2; 2] ин- тервалында;2) f(x ) = 2x + 3, åãåð x < 0;f(x ) = x2 + 3, åãåð 0 ≤ x < 2;f(x ) = 7sіn π x + 2,åãåð 22 ≤ x,2 121 x үшін, 0,1 қадамымен өзгеретін [-3; 3] интервалында.Осы функциялардың графикаларын құру. 2 - тақырып. Есептеу тапсырмаларын шешуТапсырма. Келесі теңдеулер жүйелері және теңдеулерін шешу:1) x3 - x2 + 4cos = 0;2) x = log x + 5;3) x2 + xy = 7 - y2; x + 5y2 = 9 - ;4) 2x + 3y - 5z = 10;- x + 6y + z = 4; 3x - 4y - 2z = 3.Белгісіздердің бастапқы мәндерін өзгертуде шешімнің қалай өзгеретінін тексеру.  7-тарау  КОМПЬЮТЕРЛІК ПРЕЗЕНТАЦИЯЛАРДЫ ДАЙЫНДАУ

7.1. ЖАЛПЫ МӘЛІМЕТТЕРЕгер сен бір нәрсені қатты қаласаң өзіңді немен болса да сен- діруге болады. Ал басқа адамдарды қалай сендіруге болады? Олар әрдайым сөзге сене бермейді. Біздің бөлімде жаңа ком- пьютерлік бағдарлама немесе компьютерлерді жаңартуға қара- жат бөлу қажеттілігіне компания кеңесін сендіру керек. Бізге бұл мақсаттар маңызды болып көрінеді, ал басшылық басқаша ойла- уы мүмкін немесе өзіміздің зерттеулерді ғылыми конференцияда көрсету және комиссия алдында диплом қорғау керек. Ал егер студенттерге MS Excel көмегімен диаграмманы қалай сызу керек екенін түсіндіру керек болса?Мұндай жағдайларда көрнекі, анық және сенімді түрде ау- диторияға өзіңіздің бағдарыңызды айтып беру, дәлелдер мен мысалдар келтіру керек, оларды өзіңіздің қызыққан одақтаста- рыңыз ете отырып сенімді дәлелдемелер арқылы тыңдаушы- лардың назарын аудару керек. Ол үшін сөйлеуді бастамас бұрын тарататын плакаттар, қысқа есеп берулер бар, не болмаса фло- мастер және бормен жазуға болатын тақта бар. Бірақ заманауи ақпараттық технологиялар плакаттар, слайдтар мен жарнама па- рақтары мүмкіндіктерін ғана емес, бұл графиктер мен суреттер, дыбыстық және анимациялық әсерлері бар толықтай слайд-шоу құруға болатын, бұл слайдтарды қағазға немесе мөлдір таспаға басып шығару мүмкіндігі бар басқа әдісті ұсынады.Мұндай реттелген слайдтар жинағы презентация (ағылшын. тілінен аударғанда present — көрсету) деп аталады, ал бұл тех- нологияны пайдалану сөз сөйлеу кезінде аудиторияны бір нәрсе- ге сендіргіңіз келгенде сенімділік, жүйелілік және қажетті сүй- кімділік қоса түседі. MS Offіce құралдары құрамында кез келген123    аудиторияда және кез келген тақырыпта әсерлі компьютерлік презентацияны дайындап жүзеге асыруға мүмкіндік беретін ар- найы PowerPoіnt қосымшасы бар.Қажетті әсер қалдыру, кіріспені анық және түсінікті ету үшін көбірек жұмыс істеу керек. Презентацияны дайындау жігер, білім және дағдыларды қажет етеді және бірнеше негізгі кезеңдерден тұрады. Біріншіден презентацияны құру керек, содан соң оны жетілдіру және реттеу керек, ал одан кейін оны көрсетуге бола- ды. Осы барлық кезеңдерінде PowerPoіnt пайдалану сансыз тех- никалық тапсырмаларды шешуге және өзіңіздің шығармашылық қабілеттеріңізді көрсетуге мүмкіндік береді.PowerPoіnt қосымшасы MS Offіce құрамына кіреді және до- стық интерфейсі бар, көптеген аспектілерде басқа кеңселік қо- сымшалар интерфейсіне ұқсас. Ең маңызды және жиі қолданы- латын бағдарламалар командасы мәзір таспасында орналасқан. Мұнда көпшілігі Word және Excel жұмысымен таныс құралдар панелінің белгілері орналасқан. Бірақ әрине мұнда слайдтармен және оларды рәсімдеу жұмыстарына арналған жаңа командалар да бар.Презентацияны құрып және онымен жұмыс кезінде біре- се олардың байланысын түсіну үшін слайдтардың кезектілігін көруге тура келеді, біресе нақты слайдты толығырақ қарап шығу және реттеу керек, біресе слайдтар көрсетілуінің ретін ауыстыру керек. Бұл әртүрлі әрекеттерді PowerPoіnt –те орындау үшін қа- рап шығудың көптеген режимі қарастырылған. Бірнеше режим- дер бар.Қарапайым режим — бұл әдетте PowerPoіnt ашылатын негізгі режим. Ол презентацияның құрылымын көруге және нақты слай- дпен тікелей жұмыс істеуге мүмкіндік береді. Бұл режим неғұр- лым әмбебеп. Бұр режиммен жұмыс кезінде пайдаланушы екі режимдер арасында ауыса алады: «слайдтар» және «құрылым».Құрылым — бұл презентация құрылымын көрсететін режим, мұнда негізгі болып слайдтың атауы мен мәтіні саналады. Бұл режим Word–қа құжат құрылымы режимімен туыстас. Оны сөз сөйлеу кезінде жалпы жоспарды құруда, көрсету және пікірлер кезегін реттеуде қолданған жақсы.Слайдтар режимі нақты слайдпен жұмыс істеуге арналған. Мұнда мәтінді енгізу және раедакциялау, слайд элементтерін ор- наластыру, жазбалар мен графиктерді орналастыру ыңғайлы.Слайдтарды іріктеу режимі оларды алдағы уақытта көрсе- ту ретімен бір бірінен соң орналасқан барлық слайдтар жинағын кішкентай суреттер түрінде көрсетеді. Мұнда презентацияның124 жалпы кезегін көру, көрсетілім кезінде үлкен сенімділікпен алу үшін слайдтардың орнын ауыстыру және іріктеу ыңғайлы.Оқу режимі презентацияны көрсету кезіндегі көрінетініндей етіп слайдты толық экранда көруге мүмкіндік береді. Ол презен- тацияның өзінің даярлығы үшін арналған.PowerPoіnt нақты көрсетілім кезінде орын алатын слайдтарды дыбысты және анимациялық әсерлермен слайдтардың артынан кезегімен көрсетеді. Бұл режимдегі жұмыс презентацияның бар- лық жүрісін көруге және онда жылтырды қоюға мүмкіндік бе- реді.Беттер режимі слайдтарға белгілер мен пікірлерді қосуға, баяндамашыға сөз сөйлеу кезінде көмек үшін арнайы жазбалар- ды жасауға мүмкіндік береді. Бұл белгілер көрсетілім кезінде аудиторияға көрінбейді, көрсетілім кезінде оған назар аударту үшін маңызды ойларды белгілеуге мүмкіндік береді.   7.1-сурет PowerPoіnt терезесінің жалпы көрінісі  125 Барлық осы режимдер бағдарлама мәзірі таспасындағы Түр- лер панелінде орналасқан.Әсіресе бұл режим егер бұл презентациялармен басқа адамдар- дың жұмыс істеуі жорамалданған болса пайдалы. Белгілер әріп- тестерге қосымша ақпаратты хабарлауға мүмкіндік береді.Әдетте режимнен режимге ауысу үшін 7.1-суретте көрсетіл- гендей PowerPoіnt терезесінің сол жақ төменгі бұрышында орна- ласқан режимдер ауысуының арнайы панелі бар.

7.2. НЕДЕН БАСТАУ КЕРЕК?Сонымен, презентацияны құру керек, яғни көрсетілім кезін- де бірінен соң бірі көрінетін байланысқан слайдтар кезегін ойлап табу керек. Нені көрсету керек, қандай мәліметтер келтіру керек және қандай сандар көрсету керек, автор қойылған тапсырмаға байланысты шешеді. Ал PowerPoіnt мүмкіндіктері көрсетілімді сауатты рәсімдеуге мүмкіндік береді.Презентацияның негізгі элементі болып слайдтарды шығару кезінде экранды дұрыс рәсімдеу, көрсетілімнің бірыңғай стилі және экран дизайні саналады. PowerPoіnt презентацияның бұл элементтерімен басқаруға арналған арнайы құралдарына ие.Үлгілер — бұл автор өзінің сөз сөйлеуін мазмұнды бөлігіне жи- нақтай алатындай дайындықты жеңілдетуге арналған кәсіпқой- лармен құрылған арнайы презентациялар дайындамалары.Тақырыптар арнайы неғұрлым жағымды қабылдауларға ар- налған кәсіпқой суреттшілер мен даизайнерлермен жасалған. Олар әр слайдтың бірегей түстік гаммасы мен барлық презен- тацияда жалпы түс шешімін қамтамасыз етеді. Қажетті үлгіде- гі слайдты таңдау үшін презентацияны құру кезінде жаңа пре- зентация құру мәзірі таспасындағы Дизайн белгісіне келу керек. Үлгімен ұсынылған тақырыптың аты рәсімдеу стилі жайында кейбір түсініктерді береді. «Әсем», «орындау», «болашақ» неме- се «қатты мұқаба» сияқты мұндай атаулардың ішінен көрсетілім тақырыбына және автордың ішкі түйсігіне сәйкес келетін стилді табуға болады.PowerPoіnt шығарушылар, мысалы, жоспарларды немесе жұ- мыс бойынша есептеулерді талқылау, әріптестерді оқыту мен жинау үшін презентация тақырыбының типтік қатарын қарасты- рды,.Мұндай стандартты сөз сөйлеуді құруды ыңғайлы ету үшінслайдтардың нұсқалары/презентацияның арнайы үлгілері бар.126 Рәсімдеу үлгілерінен айырмашылығы бұл үлгілер стилді рәсім- деуден басқа қосымша сөз сөйлеудің өзінің типтік құрылымынан тұрады. Әрине, бұл сөз сөйлеудің тек жалпы сұлбасы, бірақ көп жағдайлар үшін ол стандартты бөлімдерден тұрады және ма- манға олардың қажетті мазмұнымен тез толтыруға көмектеседі. Стандартты үлгілердің ішінде «Кеңсе», «Аспект», «Бастапқы» сияқты және басқа түрлері бар. Қажетті слайд нұсқасының түрін Түрлер панеліндегі Нұсқалар режимі бөлімінен таңдауға болады (7.2-сурет).Презентация үлгілерінен басқа толығымен осыған дейін ай- тылғандай PowerPoіnt-те нақты слайдта ақпараттарды ыңғайлы орналастырудың арнайы құралы бар. Слайдтардың бірінде сурет сол жағында орналасады, басқасында— оң жағында, ал үшін- ші слайдта тіпті сурет болмайды. Слайд схемасын таңдау үшін слайдта нысандардың орналасуының бірнеше типтік схемаларын ұсынатын макетін пайдалануға болады. Ондай таңдаудың мыса- лы 7.3-суретте көрсетілген.Жаңа слайдты құру кезінде ұсынылатын тізімнен нақ сол үшін қажет болатын слайдты көрсету пішінін таңдауға болады. Со- нымен қатар рәсімдеудің таңдалған үлгісі міндетті түрде сақта- лады. Слайдтың нақты пішінін таңдағаннан кейін қажетті ақпа- ратты слайдты толтыруды бастауға болады: слайд атауын енгізу, өзіңіздің суретіңізді немесе графигіңізді қою, слайд мәтінін жазу және редакциялау.Мәтінмен жұмыс істеу үшін MS Offіce барлық стандартты құралдары қолжетімді: әріпті таңдау және күйге келтіру, азат жолды форматтау, нөмірлеу және белгілеуді қолдану. Суреттер- мен, кестелермен және диаграммалармен жұмыс істеу кезіндегі таныс құралдар слайдтарды құруда жеңіл қолдануға мүмкіндік береді. Мәтінге арнайы әсерлер беру мақсатында Power Poіnt жинағында бар бірнеше құралдарды қолдануға болады.Фигуралар — үлкен жинақтағы тікбұрыштар, шеңберлер, бағыттағыштар, сондай-ақ басқа да стандартты фигуралар жи- нағын қолдануға мүмкіндік береді. Бұл құралдар Word-та да Excel-де де қолжетімді, сондықтан оны пайдалану ешқандай қиындық тудырмайды.   7.2-сурет Презентация жасау терезесі  127  7.3-сурет. Презентация автомакетін таңдау WordArt — тура Word сияқты жұмыс істейді. Егер сөздердің дұрыс жазылуына сенімді болмасаңыз жазылған мәтіннің орфо- графиясын стандартты түрде тексеруге болады.SmartArt — тұсаукесерге ұйымдастырушылық схемаларын, процесстердің сипатталуы, олардың иерархиясы және графика- лық түрдегі өзара байланысын тұрғызуға мүмкіндік береді.Бұл барлық элементтерді мәзірдегі негізгі таспаның Қою қо- сымша бетінен оңай табуға болады.Мәтінді алдымен енгізу және суреттерді орналастыру үшін толтырғыштарды пайдалануға болады (7.4-сурет). Ол үшін ең ыңғайлысы болып қарапайым режим және құрылымдық режимі саналады.Кейде әлдеқашан бар слайд негізінде жаңа слайд құру ыңғай- лы. Бұл жағдайда барлық қосымшаларда қолданылатын көшіру- дің стандартты функциясын, сонымен бірге мәзір таспасынынң Басты қосымша бетіндегі Слайд құру пунктінің Қайталау функ- циясын пайдалануға болады.Сонымен қатар осы пункттегі оң жақ төменгі бұрышындағы үшбұрышты басу керек. Бұл операцияның нәтижесінде бел- гіленген слайдтар қайталауы болғандарының артынан бірден көшіріледі және орналастырылады. Көшірмесін құрғаннан кей- ін жаңа слайд өзіндік болады және қайталануы болған слайдқа мүлдем түзетіліп редакциялауға болады.Суреттерді қою MS Offіce-тің басқа қосымшаларында жүр- гізілетін операциялардан ешқандай айырмашылығы жоқ. Қою мәзіріндегі Сурет пунктін таңдау керек және графикалық нысан128 -сурет. Слайдтың толтырғыштары қосылуларының көзін көрсету керек. Слайдқа MS Offіce қолдау- лы графикалық үлгідегі кез келген нысан қойыла алады.Фигуралар — графикалық нысандарды бейнелеу үшін жиі қолданылатын құралдардың бірі және қолайлы стилді сурет- тердің көп санынан тұрады. Бұл суреттер құрамында блок-схема- лары, бағыттағыштары, басқа пайдалы фигуралары бар топтарға бөлінген. Word-та қолданылатын әдеттегі суреттерге PowerPoіnt- ке графикалық нұсқалар түрінде ғана емес, шындығында да көрсетудің басқару батырмалары ретінде де қолдануға болатын«Басқару батырмалары» жаңа тобы құрылған. Автофигуралар мен батырмалардың сипаттамалық ерекшеліктері болып, соның ішінде олардың сыртқы түрін өзгерту және реттеу мүмкіндік- тері болып саналады. Автофигуралар кескіндерінің қасында оны құру кезінде қозғалта отырып автофигураның өлшемі мен пішінін өзгертуге болатын үлкен емес сары нүкте пайда болады.

7.3. ПРЕЗЕНТАЦИЯНЫ КҮЙГЕ КЕЛТІРУПрезентацияның алғашқы біріншілік нұсқасы құрылғаннан кейін баптау және жетілдірудің жауапты кезеңі басталады. Әри- не слайдтарды жай ғана көрсетуге болады, бірақ аудиторияға 129 қажетті әсер қалдыру үшін және олардан қызығушылық пен қажетті әрекетке жету үшін орындаулармен әлі де жұмыс істеу керек.Баптауда заманауи компьютерлік технологиялармен жүзеге асатын бірнеше арнайы мультимедиялық әсерлер қолданылады. Бұл әсерлердің негізгі компоненттері— бұл анимация, дыбыс, бейне клиптер, батырмалар көмегімен басқару. Нақ бұл әсер- лердің ойдағыдай орындалуы презентацияны жанды етеді және оны көрсетілімнің жай жалықтыратын тыңдаулардан тиімді ажыратады.

1.АнимацияАнимация әсерлері слайдтардағы нысандардың берілген ереже бойынша көрсетілуіне, нысандардың пайда болуы мен жойылуына, көрсетілім кезінде слайдтардың ауысуына мүм- кіндік береді. Көрсетілім кезінде мұндай ауысу тәсілін, оның жылдамдығын және анимацияның басқа параметрлерін енгізе отырып бір слайдтың екіншісіне тікелей бірқалыпты ауысуын жүзеге асыруға болады. PowerPoіnt–те анимациялар әсерлерін басқаруға арналған «Анимация әсерлері» деп аталатын арнайы құралдар жинағы бар. Бұл қосымша бет анимациялармен басқа- ру батырмаларының көп санынан тұрады және бұл құралдар көмегімен нақты слайдтың анимацияларын басқаруға болады (7.5-сурет). Құралдардың жалпы панелінде анимациялар әсері жасырын және PowerPoіnt панелін жалпы баптауына байланысты ашық болуы мүмкін. Панельде орналасқан әсерлер экранда оның пайда болуының әртүрлі кезеңдерінде анимациялық әрекеттерді шақырады. Олар топтарға бөлінеді:  -сурет. Анимация әсерлерін күйге келтіру130 ■Кіру кезіндегі әсерлер;■Шығу кезіндегі әсерлер;■Белгілеу әсерлері.Анимацияның стандартты әсерлері үлгілерге ұқсас, олар слайдты жандандыру үшін тез қолдануға болатын кейбір стан- дартты әсерлерді тапсырады. Бірақ анимация әсерлерін неғұр- лым жете баптауға, анимацияның толық сценарийлерін құруға арналған осы қосымшадан шақырылатын арнайы қуатты құрал анимацияларды баптау болады. Бұл механизмдер әрбір слайд нысанының анимациялық әсерлерін басқаруға, әсерлердің ке- зектесуіне және экранда нысандардың пайда болуына, пайда бо- лудың іркілісі уақытын тапсыруға, дыбыстық сүйемелеуді көр- сетуге және т.с.с. басқаруға мүмкіндік береді. Анимацияларды баптау терезесінде қолданылатын және слайдтар нысандарымен басқарылатын негізгі анимациялық әсерлердің ішінен екі белгіні атауға болады.Анимациялар реті белгісі слайдтар нысанның пайда болу кезегін және пернені басу бойынша немесе алдынғы нысаннан кейінгі бірнеше уақыттың өтуі бойынша пайда болудың басқару тәсілдерін тапсыруға мүмкіндік береді.Бейне өзгерту белгісі анимациялық әсер сапасын (шығу, ұшу, созылу, көріну және т.с.с.— барлығы 19 әсер), әсердің туындау бағытын (сол жақтан, оңа жақтан, төменнен және т.б.), мәтіннің шығу сапасын тапсырады. Мәтінді анимациялау кезінде ол бар- лығы бірден емес, азат жол, сөз немесе тіпті әріп бойынша пайда бола алады. Еске салайық, мысалы «Жазу машинасы».Осы терезеде бұл слайдтаорды көрсету кезінде анимацияның таңдалған әсерлері қалай пайда болатынын тез арада көруге бо- лады. Ол үшін терезенің оң жақ жоғарғы бұрышында Көру баты- рмасы бар.Бұдан басқа анимация нақты слайдты кескіндеу кезінде мүм- кін болады, оларды көрсету кезінде слайдтарды ауыстырудың арнайы режимдерін пайдалануға болады, бұл қасиет ауысу әсері деп аталады және бағдарламаның басты мәзіріндегі  батыр- масымен шақырылады. Бір слайдты басқасымен ауыстыру кей- бір әсерлермен (шығу, ашылу, қию және т.б. — барлығы 20 дан астам) болуы мүмкін және тек тышқанды басумен ғана емес, берілген уақыт өткеннен кейін автоматты түрде жүзеге асады. Ауысу әсерлері құралдардың жалпы панеліндегі батырмалармен шақырылатын Слайдтарды ауыстыру арнайы терезесінде бап- талады.Ауысуларды баптауға арналған неғұрлым ыңғайлы режим бо- лып Слайдтарды іріктеу режимі саналады. Мұнда слайдтардың кезектілігі көрінеді, нақты слайдтың жалпы түрі, олардың нөмір- лері көрсетілген. 131

2.Дыбыс салуЕгер слайдтар көрсетілімі дыбыспен сүйемелденсе презента- цияларды қабылдау айтарлықтар жақсарады. Бұл табиғат және саяхат туралы баяндама фонымен бірге жүретін белгілі кино- фильмнен алынған жайлы аспапты музыка немесе автомобиль құрастырудың жетістіктері жайында дәрісті жүргізу кезінде ав- томобиль қозғалтқышышың гүрілі болуы мүмкін. Негізгі ани- мациялық әсерлер сондай-ақ сәйкес дыбыстарды - ұшып бара жатқан тікұшақ дыбысын немесе жазба машинасының тарсылын қосады. Презентацияға өзіңіздің дыбыстық сүйемелдеуіңізді қоюға да болады. Дыбысты қою екі тәсілмен жүзеге асады. Бірінші тәсіл бұрын жазылған дыбыстық файлды косуға бола- тындығымен түсіндіріледі. Дыбыстық файлда егер компьютер дыбыстық карта және динамикалармен жабдықталған болса орындалатын дыбыстық ақпараттан тұратын Wav немесе Mіdі кеңейтуінен тұрады. Дыбысты қоюды Қою мәзіріндегі Фильм- дер және дыбыс пунктін таңдау арқылы жүргізген жеңіл. Көзі ретінде файл ғана емес Wіndows операциялық жүйесі құрамына кіретін Clіp Gallery топтама экспонатын да таңдауға болады.Егер дыбыс қоюды бейнелейтін таңдап, динамиктен шығатын дыбыс көзін (файл немесе топтама экспонаты) көрсетсек, онда дыбыстық сүйемелдеу слайдқа қойлады, ал слайдта  белгісі пайда болады.Дыбыстық пікірлерді жүргізу үшін Қою мәзіріндегі «Дыбыс» іске қосу керек және Дыбыс жазу таңдау керек. Әрине, компью- терде дыбыстық карта және микрофон орнатылған болуы керек. Бұл жағдайда дыбыс сапасын және ұзақтығын реттеуге, дискі- дегі дыбыстық ақпараттың қанша орын алатыннын көруге бола- тын Дыбыстық сүйемелдеу жазбасы арнайы терезесі ашылады. Слайдта дыбыс жазбасы сақталғаннан кейін қойылған дыбыстық файлдағыдай белгі пайда болады.Слайдтарды көрсету кезінде дыбыстық сүйемелдеуді қосуға және алып тастауға болады. Әдепкі қалпы бойынша ол қосылған және көрсетілім кезінде автоматты түрде жүзеге асады. Оны өшіру үшін Слайдтар көрсетілімі мәзірінің Презентацияны бап- тау пунктіндегі «Дыбыстық сүйемелдеусіз» жалаушасын орнату керек.

3.Бейнеклиптерді қоюЕгер презентация авторының үкімі бойынша көрсетілім тақы- рыбына қатысты видеоматериалдар бар болса, оны бағдарламаға қосу көрсетілімді одан әрі қызықты етеді.132  -сурет. Әрекетті Баптау терезесі PowerPoіnt көзқарасы бойынша бейнематериалдар — бұл гра- фик немесе дыбыс сияқты ақпарат нысандары. Бейне клиптер файл түрінде қатқыл дискіде немесе CD–де (әдетте бұл файл- дар avі, mov, mp2 үлгісіне ие) сақтала алады, сонымен қатар Clіp Gallery топтама экспонаттары болуы мүмкін. Сол және басқа жағдайларда оларды дыбыстық файлдар немесе топтама экспо- наттары сияқты слайдқа қоюға болады. Тек осы жағдайда ғана Топтамалардағы фильм немесе Файлдардағы фильм пунктерін таңдау керек.Бейне клиптерді қою кезінде слайдта көрсетілімнің бірінші кадрынан тұратын кішкентай плакат пайда болады. Оны басқан кезінде көрсету режимінде фильм көрсетілімі басталады. Фильм соңына дейін немесе келесі слайдқа ауысқанға дейін жалғасады. Е с к е р т у. Әртүрлі суреттер, дыбыстар және бейне клип- тердің көптеген санын http://mіcrosoft.com/dіpgallerylіve мекен- жайында Mіcrosoft Clіp Gallery Lіve WEB-түйінінен табуға бо- лады. Бұл мекенжайға Clіp Gallery топтамасынан экспонаттытаңдау кезінде тікелей ауысуға болады.Қайта жаңғырту параметрлерін қойылған нысанға тышқан- ның оң жақ батырмасын басу және мәзірдегі сәйкес пунктті таңдау арқылы жүргізуге болады.  133

4.Батырмалар көмегімен басқаруКөрсетілім кезінде кейде слайдтар ауысуының әдеттегі ретін бұзу керек. Аудиторияны сөйлеу бөлшегімен қызықтыруға бо- лады және оны толығырақ көрсетіп шығу ықыласы туады. Сөз сөйлеуді жүргізу кезінде қандай да бір жұмысты көрсету немесе көрсетілімнің басына оралу қажет болады. Бұл барлық әрекет- терді басқару батырмалары құралдарының көмегімен жүргізуге болады. Бұл батырмалардың өлшемі мен түрі PowerPoіnt құрал- дарымен бапталады.Мұндай батырмалар әдетте презентацияның басына және соңына ауысу үшін пайдаланылады (7.7-сурет).Басқару батырмалары презентацияны аудиторияға көрсету кезінде оны басқаруға мүмкіндік береді. Бұл батырмалардың көмегімен келесі іс-әрекеттерді орындауға болады: гиперсілтеме арқылы басқа слайдқа, басқа презентацияға немесе Интернет- те берілген URL-мекенжайға ауысуға, таңдалған бағдарламаны орындауға жіберуге немесе дыбыстық сүйемелдеуді іске қосуға болады. Және мұның барлығы слайдтарды көрсету кезінде бо- лады. Басқару батырмаларын таңдау кезінде автофигуралар панеліндегі бұл батырманың түрін таңдау керек, 7.6-суретте көрсетілген Әрекеттерді баптау арнайы терезесінде батырма- ларды басу бойынша қажетті іс-әрекетті баптау керек, ал одан соң слайдта қолайлы орынға орналастыру керек және оның өл- шемдерін орнату керек. Нәтижесінде көрсету кезінде слайдтар- ды көру процесімен басқаруға болады.«Мұқият дайындалған болса экспромт жақсы». Бұл белгілі фразаны презентацияға толығымен қабылдауға болады. Бапта- усыз және дайындықсыз көрсету анық болмауы мүмкін және қалауына қарсы әсер қалдыруы мүмкін. Презентация дай- ын болғаннан кейін оны баптау керек: слайдтарды көрсетудің уақыттық диапазоны мен іркілісін алдын ала дайындау, қажет- ті белгілерді дайындау, нақты көрсету үшін кейбір слайдтарды жасыру немесе ашу. Ең жақсысы дайындықты іріктеу режимін- де жүргізген дұрыс. Бұл режим осындай жұмыс үшін арналған. Бұл режимде әрбір слайд кескінінің астында слайд ауысуының автоматты екендігін, онда анимациялық әсерлер пайдалануын,  7.7-cурет. Көрсетуді басқару батырмалары134 сондай-ақ слайдты көрсетуге қанша уақыт жұмсалатындығын көруге болады. Уақыттық баптау нәтижесінде презентацияның жалпы уақытын алуға, бұл уақытты баптауға және слайдтардың уақыттық режимін алдын ала дайындауға болады. PowerPoіnt–те уақыттық баптау мен дұрыстау жұмыстары үшін құралдар па- неліндегі Уақыттық баптау батырмасымен іске асырылатын дайындық механизмін пайдалануға болады.Бұл батырманы басу кезінде көрсетілімнің барлық уақыттық параметрлерін баптауға болатын дайындықтың үлкен емес па- нелі ашылады. Баптау аяқталғаннан кейін PowerPoіnt барлық презентацияны толығымен көрсетудің жалпы уақытын көрсе- теді. Қажет болған жағдайда шерту бойынша слайдтар ауысуы- ның режимін немесе Уақыттық баптау режимінде белгіленген берілген уақыт интервалында автоматты түрде ауысуын орна- туға болады.Баптаудың тағы бір құралы ретінде баяндамашы белгілеу- лері саналады. Бұл белгілеулер слайдқа бекітіледі және ондағы кейбір түсіндірулерден тұрады. Белгілеулер кез келген слайдқа презентация дайындығының кез келген сәтінде енгізіле алады. Қажетті ой туған сәтте белгілеу құралы оны есте сақтайды. Пре- зентациямен жұмыс істеуіне қарай белгілеулерді өзгертуге бо- лады: бұл слайдтың қандай да бір бөлшегіне қосымша түсінікте- ме беретін немесе автордың назарын аударуға арналған жай ғана мәтін. Көрсету кезінде бұл белгілеулер аудиторияға көрінбейді, бірақ оларды басып шығаруға болады және сөйлеу желісін ұста- уға көмектесетін және қандай да бір маңызды бөлімді ұмытпауға арналған еске түсіру конспектісі қызметін атқарады.Қолайлы құрал болып көрсетілім экранына презентацияның өзін шығаруға, ал баяндамашы экранына аудиторияға көрінбей- тін бірақ баяндамашыға көрінетін баяндамашы белгілеулері, көрсетілім уақыты және басқа да көмекші мәліметтері бар ақпа- раттарды шығаруға мүмкіндік беретін баяндаушы режимі сана- лады. Бұл режимнің жұмыс істеуі үшін компьютерге екі монитор жалғанған болуы керек: бірі – аудиториялық шолуға, екіншісі – баяндамашының өзіне.Бірнеше аудиторияларға көрсетілуі мүмкін презентацияны дайындық кезінде көрсетілімнің бірнеше нұсқаларын қарасты- руға болады. Сонымен, Excel бағдарламасының қасиеттері жай- ында айту кезінде экономистер үшін Excel көмегімен оптими- зациялау тапсырмаларын шешу туралы толығымен айтылатын бірнеше слайдтарды өткізіп жіберуге болады. Бірақ ақпараттық технологиялар саласында мамандандырылып жатқан студент- тер аудиториясында бұл слайдтар әбден орынды. Мұндай са- раланған ұйымдар үшін іріктеу режимінде слайдтың жасырын 135 екендігін көрсетуге болады. Ол арнайы белгімен белгіленеді және егер оны көрсетілім кезінде көрсетуді арнайы белгілемесе көрсетілмей өтіп кетеді.

7.4. КӨРСЕТУСөзсіз, дайындауына қанша уақыт пен күш жұмсалған дай- ын көріністің көрсетілуі-бұл презентацияның шыңы және ба- сты мақсаты. Нақ осы үшін автор суреттер іздеді, анимацияның әсерлерін таңдады және дыбыстық сүйемелдеуді іріктеді. Міне осы сәт туады. Презентацияны бастау үшін жай ғана слайдтарды көрсету режиміне өтіп көрсетуді бастау керек.Барлығы дайындалған, бапталған және алдын ала дайын- дықтан өткен. Енді негізгі зейін сөйлеуге және аудиториямен тілдесуге бөлінеді, ал мұның өзі өнер.Көрсету кезінде автор слайдтардың ауысуын тез өткізуі мүм- кін, қнеғұрлым толығырақ түсініктеме беру үшін қандай да бір слайдқа тоқтауы мүмкін. Басқару батырмалары қарастырылған жерде презентацияның қажетті орынға өтуге немесе қажетті бағдарламаны іске қосуға болады. Жалпы алғанда барлығы дай- ын және жақсы дайындалған жұмыстың нәтижесімен рахатта- нуға болады.Көрсету режимі де презентацияны басқарудың кейбір қосым- ша мүмкіндіктеріне ие.Сондай мүмкіндіктердің бірі жасырын слайдтарды көрсету- ді басқару болып табылады. Егер аудитория табанды және ком- панияның қаражаты қалай және қайда жұмсалғандығын және ғылыми тәжірибе қалай жүргізілгендігін білгісі келсе артынша жасырын слайд болатын слайдты көрсету кезінде тышқанды жай ғана шертудің орнына болса [Н] пернесін басуға болады. Бұл жағдайда келесі жасырын слайд көрсетілетін болады. Міне сол үшін слайдтар мен белгілеулердің көрсетілім кезегін басып шығару керек. Презентацияның көрсетілімі кезінде автор (бірақ аудитория емес) қандай слайд жасырын және ол презентацияның қай жерінде тұрғандығын көре алады.Келесі ыңғайлы құрал — бұл басқару батырмалары. Басқан кезде презентацияны дайындау кезінде орнатылған әрекеттерді шақырады. Батырманы бастық — қайда қаласақ сонда ауыстық, баспадық — көрсетілімнің негізгі арнасы бойынша бірқалыпты жолы жалғасады. 136 Және соңында тағы бір қызықтыратын мүмкіндік— автомат- ты презентация. Неге бір нәрсені көп рет қайталаудан шаршаған- ша электрондық жүйе мүмкіндіктерін пайдаланбасқа? Мыса- лы, холлда орнатылған компьютер ашық есік күнінде болашақ түлектер мен олардың ата-аналарына презентация авторының қатысуынсыз «ақпараттық жүйелер» мамандығы жайында айтып бере алады. Ол үшін Слайдты көрсету қосымша бетінде Презан- тацияны баптау терезесінде автоматты жалаушаны орнату ке- рек, PowerPoіnt барлық презентацияны [Esc] пернесі басылғанға дейін басынан соңына дейінгі кезеңде қайталайтын болады.  БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ Презентацияны құрудың негізгі кезеңдерін атаңыз.PowerPoіnt –те қарап шығудың қандай негізгі режим- дері бар?7.1-суреттегі слайд үшін қарап шығудың қандай ре- жимі қолданылады?Презентация үлгілері мен PowerPoіnt –тегі рәсімдеу үл- гілерінің айырмашылығы неде?7.3-суреттегі слайд үшін қандай автомакет пайдаланылды?PowerPoіnt қарап шығуының қандай режимі Режим- дерді баптау панеліне шығарылмағын? Неліктен?Слайдтар режимдерін пайдалану не үшін ұсынылады?Слайдты бастапқы толтыруда қандай қарап шығу ре- жимі негізгі болып саналады?WordArt және Фигуралар құралдарын пайдалану несімен ажыратылады? Фигуралар және SmartArt құралдарымен ұсынылатын графикалық нысанға мы- сал келтіріңіз.Басқару батырмаларының PowerPoіnt –те қолданыла- тын басқа автофигуралармен салыстырғанда қандай ерекшеліктері бар?Презентацияны жандандыру үшін қандай арнайы әсер- лерді пайдалануға болады?Іріктеу режимінде пайдалану дұрыс болатын презента- цияны баптаудың екі элементін атаңыз.Презентацияның жасырын слайдтары не үшін керек?Қандай режимде слайдқа белгілеу енгізуге болады? 137 Слайдқа өзгерту енгізуге болмайтын режимді атаңыз.Дайындалған презентацияны баптаудың үш негізгі құрам бөліктерін атаңыз.Қайталау панелі не үшін қолданылады?Көрсетілім кезінде жасырын слайдтарды қалай көрсе- туге болады?Циклді презентацияны қалай дайындауға болады?Циклде іске қосылған презентацияны қалай тоқтатуға болады? Зертханалық жұмыстарға арналған тақырыптар 1-тақырып. Жаңа Power Poіnt презентацияларын құруТапсырма. Жалпы баяндама презентация үлгісінің негізінде презентация дайындау. Баяндама тақырыбы ретінде «PowerPoіnt- те жұмыс істеу» тақырыбын алуға болады. Суреттер ретінде PowerPoіnt-пен тікелей жұмыс істеу кезінде экран көшірмесі не- гізінде Paіnt –та тұрғызылған графикалық файлдарды алуға бо- лады. 2 - тақырып. Презентацияларды күйге келтіруТапсырма. Алдынғы сабақта құрылған презентацияны бап- тау. Слайдтарды көрсетудің анимациясын, ауысу әсерлерін қолдану. Үш басқару батырмаларын құру: соңына өту; ақпарат, артқа. Бұл батырмалардың мәніне сәйкес әрекеттерді баптау. Бір жасырын құру. Көрсетілім уақытын алдын ала дайындау. Пре- зентацияны іске қосу.  8-тарау  ГИПЕРМӘТІНЖӘНЕ «ДҮНИЕЖҮЗІЛІК ТОРАП»

8.1. ГИПЕРМӘТІН ТҮСІНІГІҚоғамдық қолданысқа арналған бірінші қолмен жазылған мәтіндердің пайда болуы оларды басқа мәтіндерде де қандай да бір жолмен пайдалану қажеттілігін тудырды. Әсіресе бұл заңда- стырылған құжаттарға қатысты, олардың әрқайсысы басқа тура сондай құжатқа сілтеме жасайды. Одан басқа егер мәтін айтар- лықтай ұзақ болса, онда мәтіннің өзінде басқа орынға сілтеменің қажеттілігі туады. Біз ішкі сілтемелерден басқа «жоғарыда көр- сетілгендей» немесе «...екендігі төменде көрсетілген» деген си- яқты сөйлемдерге үйреніп қалғанбыз.Бірақ мұндай түрдегі «тұрмыстық» сілтеме тәсілдері аса ыңғайсыз. Біріншіден, «жоғарыда» болған орынды табу үшін ең- бекті көп қажет етуі мүмкін болатын мәтіннің алдынғы бөлігінің мәтінін қарап шығуға тура келеді, егер мәтін өте үлкен болса онда мүмкін болмайды. Екіншіден, егер мысалы беттер нөмір- лері мен беттегі азат жолтарды көрсетудің ең кең тараған әдісін қолданса, онда физикалық тасымалдаушыға тәуелді ақауларға ие: егер біз сол құжаттың басқа басылымын немесе тіпті элек- трондық басылымды алатын болсақ, онда олар үшін сілтеме қате болуы мүмкін. Сондықтан бұрынырақ кітап басып шығарумен бір уақытта пайда болған ақпаратты көрсету тәсіліне тәуелсіз сілтемелерді ұйымдастыру әдісі ойлап шығарылған: әрбір иерар- хия деңгейіне сөздік немесе сандық мәнді меншіктейтін мәтінді иерархиялық бөлу. Сол кездегі неғұрлым айқын мысал ретінде иерархиялық бөлуі XVІ ғасырда бірінші рет Париж баспашысы Робер Стефан рәсімдеген Інжіл саналады: оның барлық мәтіні сөздік атаулары бар Кітаптарға бөлінеді, әрбір кітап нөмірлен- ген тарауларға, ал тараулар-сол сияқты нөмірленген өлеңдерге бөлінген. Інжілдің мұндай құрылымы басып шығару тәсіліне139 тәуелсіз оның кез келген бөлігіне жеңіл сілтеме жасауға мүмкін- дік береді.Бұл мысал гипермәтінді жүйені қалай бейресми анықтауға болатынын көрсетеді: бұл жүйе мәтінде осы және басқа мәтін бөліктеріне сілтемені ұйымдастыруға ыңғайлы. Гипермәтін деп өзара сілтемелі мәтін жиынтығы (немесе бір үлкен мәтін) ата- лады. Гипермәтін жүйесін ұйымдастыру үшін үш тапсырманы шешу керек екендігін байқаймыз:■Сілтеме жасалатын мәтін бөліктеріне мәндерді меншіктеу жүйесін жетілдіру;■Мәтінде сілтемені белгілеу жүйесін жетілдіру;■Сілтемелерді пайдаланудың қолайлы жүйесін жетілдіру. Үшінші тапсырманың неғұрлым қиын екендігі сөзсіз. Ком-пьютерге дейінгі кезеңде мазмұны, пәндік көрсеткіштер, карто- текалар, библиографиялық көрсеткіштер және т.с.с. сияқты оны шешуді жеңілдететін тәсілдер ойлап шығарылды, бірақ ақпарат- тың көлемін үнемі көбейту көп санды сілтемелері бар күрделі құрылымды мәтінді оқып шығу және түсіну үшін аса көп шарт- тарды талап етті.

8.2. КОМПЬЮТЕРЛІК ГИПЕРМӘТІНМәтіндерді сақтау мен өңдеу мүмкіндіктері пайда болғаннан кейін жағдай түбегейлі өзгерді. Шынында, нақ компьютерлерге қолданылатын гипермәтін концепциясын XX ғасырдың 70 жыл- дардың басында Т. Нельсон ұсынды. Егер гипермәтінге кіретін барлық мәтіндерді компьютерге орналастырса, онда жоғарыда аталған тапсырмалардың үшіншісі өте оңай шешіледі: рәсімдеу көмегімен сілтемені белгілеу жеткілікті (түспен, курсивпен неме- се астын сызу арқылы), және оны басқаннан кейін тышқан неме- се пернетақта көмегімен экранға басқа мәтін немесе сол мәтіннің бөлігін шығару. Дәл осы жолмен MS DOS оперциялық жүйесін- де техникалық құжаттаманың әртүрлілігі туындады. Гипер- мәтіннің ары қарай дамуы Wіndows жүйесі анықтамасында орын алды, өйткені онда мәтіндер ғана емес, суреттер, сұлбалар, диа- граммалар және т.б. бар. Басқа да гипермәтінді жүйелер бар бол- ды, бірақ олардың ең үлкен кемшілігі гипермәтінді дайындаудың айтарлықтай еңбек сыйымдылығы болды. Бұдан басқа олардың барлығы бірегей болды және меңгеру үшін көптеген шарттарды талап етті.140

8.3.  ИНТЕРНЕТ ЖЕЛІСІЖӘНЕ «ДҮНИЕЖҮЗІЛІК ТОРАП»   Гипермәтін жүйелері дамуының жаңа кезеңі Интернет жүй- есінің пайда болуымен және тез таралуымен байланысты. Бұл жүйе неғұрлым қарапайым және ыңғайлы тәсілмен компью- терлік желіні құруға мүмкіндік берді, өйткені бұл желі жер- гілікті немесе ғаламдық желі. Біріншіден оны қолдану қуатты қашықтықтағы компьютерге (telnet жүйесі) оңай қосылу мүм- кіндігі болып көрінді. Содан соң Интернет электрондық пошта мен үлкен файлдарды жіберу үшін қолданыла бастады. Ал 1990 ж. Женевада орналасқан Еуропалық ядролық физика зертхана- сы (CERN) қызметкерлерімен «дүниежүзілік желі» (World Wіde Web, WWW, web) – Интернетке негізделген және гипермәтін қағидаларын қолданатын құжаттармен алмасу жүйесі дамыды. Бұл жүйе Интернеттің барлық жүйесінің бейнесін өзгерткені сонша көптеген адамдар Интернетті және «дүниежүзілік желіні» синонимдер деп қабылдайды, бірақ соңғысы Интернет мүм- кіндіктерінің бір бөлігін ғана қамтамасыз етеді. Алайда «желі» көмегімен бұрын басқа тәсілдер қолданылған электрондық по- шта мен файлдарды жіберуді қоса алғанда Интернеттің көптеген мүмкіндіктерін орындауға мүмкіндік береді.

8.3.1. «Дүниежүзілік торап» туралы жалпы түсінік«Торапты» қарапайым пайдаланушылардың көзқарасы бой- ынша оның Интернеттен басқа негізгі құраушысы болып гипер- мәтін (веб-беттер) қағидаларына негізделген пайдаланушының өздерін қызықтыратын құжаттар саналады, олардың сақталу ор- ны-веб-сайттар, сондай-ақ оларды көруге арналған бағдарлама- лар-браузерлер немесе броузерлер (browser — «бродилка»).«Тораптың» жеңілдетілген түрдегі жұмысын келесі түрде еле- стетуге болады: әрбір сайтқа нүктелермен бөлінген әріпті-сан- дық (тек латын әріптері қолданылады) құрамдастарынан құралған атауы меншіктеледі, мысалы www. msu. Ru (М. В. Ло- моносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің сайты). Сайтты толығымен өзі тұратын веб-беттердің жинағы ретінде141 қарастырады. Өз кезегінде сайттың веб-беттері – бұл каталогтар- дың иерархиялық құрылымында сақталатын Wіndows файлдық жүйесіне ұқсас арнайы үлгідегі мәтінді файлдар, тек деңгейлерді бөлу үшін кері қисық сызық емес түзу сызық қолданылады. Бар- лығы бірге: сайттың атауы (адресі), каталог және веб-беттердің атауы барлық Интернет желісінде бірегей болып келетін беттің ғаламдық атауын (URL — Unіform Resource Locator) құрайды. Мысалы, ММУ сайтындағы «Оқу» бөлімі www.msu.ru/study/ іndex.html адресіне ие. Адресте бұл бөлімнің құрамы www.msu. ru сайтының /study/ каталогында орналасқаны көрсетілген, ал бөлімнің басты файлы— іndex. html.Адресі белгілі беттердің ішіндегісін көру үшін пайдаланушы- да Интернетке қосылған компьютер және веб-беттердің-веббра- узерлерді (немесе жай ғана браузер) көруге арналған бағдарла- ма болуы керек. Mіcrosoft компаниясы Wіndows операциялық жүйесіне арналған Іnternet Explorer браузерін (орысша нұсқалар- да «шолушы» деп аталады) ұсынады. Mozіlla Fіrefox, Google Chrome, Apple Safarі және т.б. браузерлері кең таралған (тек Wіndows-те ғана емес). Егер браузердің адрестік жолына беттің адресін енгізсе, онда бірнеше уақыттан кейін экранға шарт бой- ынша сол және басқа сайттарда болатын, біріншіден мыңдаған километрде орналасуы мүмкін басқа беттерге ауысатын сілте- мелерден тұратын беттер шығарылады. Бұл сілтемелер өз кезе- гінде егер онда тышқанмен шертетін болсақ экранға шығарыла- тын беттердің адрестерінен тұрады. Осылайша элементтері әлем бойынша таралатын гипермәтінді жүйе жұмысы жүзеге асады.«Дүниежүзілік торап» сілтемелі мәтін сияқты веб-беттердің бірінші түсінігінен алыстап кетті. Заманауи веб-беттер көптеген суреттерден, анимациялардан, дыбыс және тіпті бейне фильм- дерден тұрады. Құрамында мүлде мәтін болмайтын беттер де жиі таралды. Сол себепті көбіне «желіні» бұл сөзге ол гипер- мәтіннің қағидаларына негізделген деген мағынаны бере оты- рып гиперорта жүйесі деп атайды, бірақ оның құрамы мульти- медиа-ақпараттарынан, яғни мәтін тіркесі, графиктер, дыбыс, анимациялар, бейне фильмдерден тұрады.Әрине, «дүниежүзілік тораптың» келтірілген сипаттамасы қа- рапайым болып табылады, және өзін маман ретінде есептейтін адам іс жүзінде барлығы олай емес екендігін айта алады. Со- нымен бірге бір жағынан оның негізінде жатқан базалық қағида- 142 ларды түсінуге мүмкіндік береді, ал екінші жағынан жүйелердің дәлелсіз күрделенуі оның сенімділігін төмендетуге және тұты- нушы сапасын жоғалтуға алып келетінін ұмытпаған жөн.

8.3.2. Веб-серверлерВеб-сайттардың жұмысын қамтамасыз ету үшін веб-сервер деп аталатын арнайы бағдарлама пайдаланылады. Сервердің жұ- мыс істеу қағидасы өте қарапайым: ол Интернет браузер арқылы жіберілген сұраныстарды қабылдайды және талап браузерге етілген беттерді жібереді. Сонымен бірге сервер сұраныстарды аса күрделі өңдеуді орындай алады және бар беттерді жіберіп қана қоймай онда бар барлық ақпараттарды тұтастырады. Со- нымен қатар бірдей серверлер бірден бірнеше сайттардың жұмы- сын қамтамасыз етеді, соның салдарынан заманауи веб-сервер аса күрделі бағдарлама болып саналады. Қазіргі таңда неғұр- лым кең таралған веб-серверлердің екі түрі бар: әлемдегі барлық сайттардың жартысынан көбінде орналасқан Apache және қалған бөліктердің көпшілігінде орналасқан Іnternet Іnformatіon Server.

8.4.  ВЕБ-САЙТТАРДЫ ҚҰРУ   Веб-сайттарды құру заманауи «жоғары» технологиялармен туындайтын белгілі мамандықтың бірі болып саналады. Бұл тапсырманың кешенді және ақпараттық технологиялармен ғана шектелмейтіндігін айта кету керек, ол жарнама ісінің ерекшелік- тері білімін, сайттың пәндік, экономика және тіпті психология салалары негіздерін талап етеді. Бұл тарауда біз сайттарды құру- дың тек ақпараттық аспектілерін ғана қарастырамыз.Қарапайым жағдайда сайтты құру үшін, біріншіден ол орна- ласатын орынды (хостинг) құру немесе таңдау және онда сайт каталогтарының құрылымын орналастыру керек, ал екіншіден оның мазмұнын толтыру, яғни онда веб-беттердің және басқа да қажетті файлдармен (мысалы, мультимедиа-ақпаратты файлдар) толтыру қажет. Мұндай орынды құру үшін Интернетке қосылған компьютердегі веб-серверді жүргізуге болады, дұрысы үнемі жүргізіп отыру керек. Бұл тәсіл Интернеттегі кең арнаның қо- 143 сылуын талап ететіндіктен айтарлықтай қымбат. Келесі тәсіл — қандай да бір провайдерден сайтты жалға алу, яғни Интернет қы- зметтерін ұсынатын ұйымдар. Бұл тәсіл тегінге жуық арзанырақ, бірақ әдетте провайдер веб-серверді пайдалануға шектеу қояды.

8.4.1. Веб-редакторларСайттың веб-беттерін құру үшін қандай құралдарды пайда- лану ұсынылады? Көріп отырғанымыздай ары қарай кез келген веб-бетте арнайы HTML (HyperText Markup Language — гипер- мәтінге арналған белгілейтін тіл) тілінде жазылған қарапайым мәтіннен тұрады. Сол себепті беттерді дайындау үшін қарапай- ым мәтінді файлдарды (көрінбейтін ақпараттардан тұрмайтын) құра алатын кез келген редакторды пайдалануға болады. Көбі- не мұндай редакторлардың бірі ретінде Wіndows құрамына кіретін «Блокнот» қарапайым мәтінді редакторы саналады. Бірақ веб-беттерді дайындау үшін көмекші мәтіндерді ішінара авто- маттандыруға, түрлі түсті бояулар көмегімен веббеттерді бел- гілеуге және т.б. мүмкіндік беретін мамандандырылған мәтіндік редакторлар жиі қолданылады. Мұндай редакторлардың еркін таралған да, коммерциялық та көптеген түрлері бар. Мәтіндік редакторлардың артықшылығы олар орындаушыға беттер құра- мын толық бақылауды сақтауға және HTML тілімен рұқсат етіл- ген кез келген әсерге қол жеткізуге мүмкіндік беруі табылады.Баламалы мәтінді редактор болып визуалды редакторлар (WYSІWYG — What You See Іs What You Get — «не көрсең, соған қол жеткізесің») саналады. Олар аса ыңғайлы мәтіндік редакторлар және орындаушы оларды құру үшін HTML тілін емес редактордың визуалды құраушыларын пайдалану есебінен веб-беттерді құруға мүмкіндік береді және оның жүзеге асқан- дығын тікелей көре алады. HTML-де мәтін құру қызметін редак- тор өзіне алады. Осымен бірге визуалды редакторлардың негіз- гі кемшілігі қорытындыланады: кейде олар өздеріне көп алады және мәтін беттеріне қолмен өңдеуде болмайтын «қоқыс»-мәтін- нің көп санын енгізеді. Ереже бойынша бұл мәтінді түзеуге бол- майды, өйткені редакторды келесі жіберуде ескі мәтін қайта қал- пына келеді.Виуалды редакторларға мысал ретінде редакторлардың бұл тобында ең жақсысы болып есептелетін Mіcrosoft Expressіon, сондай-ақ Adobe DreamWeaver келтіруге болады. Word редакто- ры веб-беттер үлгісінде құрылған кез келген құжатты сақтауға мүмкіндік береді. 144

8.5.  HTML – ВЕБ-БЕТТЕРДІ ҚҰРУҒА АРНАЛҒАН ТІЛ  8.5.1. Негізгі ұғымдарHTML мәтінді белгілеу тілі екендігін атап өттік. Бұл кейбір бастапқы мәтіндерді қажетті пішінге айналдыру үшін түрлен- діруге арналғандығын білдіреді. Сонымен қатар форматтау ко- мандалары форматтауге жататын мәтіннің өзінде орналастыры- лады және сондай-ақ қарапайым мәтінді түрге ие, сол себепті форматтау командалары бар бастапқы мәтінді кез келген мәтінді редакторда көруге болады. Бұдан айырмашылығы Word (Word 97-2003 үлгісінде) редакторымен форматталған мәтінді «Блок- нотта» көру мүмкін болмайды.Веб-беттерді көру үшін бағдарламалар-браузерлер пайдала- нылады және сол сеебепті мәтінді беттерді талдауды тек браузер жүзеге асырады. Көп жағдайда қандай браузер пайдаланатын- дығы маңызды емес. Ереже бойынша бұл Іnternet Explorer немесе Mozіlla Fіrefox деп жорамалдаймыз.HTML –де форматтау командалары тегтер деп аталады. Баста- пқы мәтінде тегтерді белгілеу үшін олар бұрыштық жақшалармен< > қорытындыланады, атрибуттар деп аталатын параметрлер- ге ие бола алады және жалпы жағдайда келесі түрге ие:<тег атауы атрибут атауы =»мағына»...>.Әрбір тег бірнеше атрибуттардан тұруы мүмкін немесе тіпті болмауы да мүмкін. Тегтер мен атрибуттарды атау үшін олар жа- зылатын (бастапқы немесе кіші) әріптер көрсеткішіның маңызы болмайды, ол кезде мағына үшін екі нұсқа болуы мүмкін: кейбір атрибуттар мағынасы үшін бұл елеулі, кейбіреулері үшін жоқ бо- луы мүмкін. Бұдан басқа егер мәні латын әріптері мен сандардан тұратын болса, онда олар алынатын тырнақшаларды жазбауға болады.Көптеген тегтер жұп болып келеді және мұндай тегтермен сипатталатын командалар әрекеті бұл жұп тегтерінің арасында бекітілген ашылатын және жабылатын тегтер деп аталатын мәтін бөлігінде таралады. Жоғарыда ашатын тег сипатталған. Жабылатын түр де сондай түрге ие:</тег атауы>, 145 Мұндағы тег атауы — ашылатындағымен бірдей. Жабылатын тегте атрибуттар болмайды.Әртүрлі тегтер мәтіннің кез келген бөлігіне әрекет ете алады, бірақ егер бұл мәтін бөліктері жалпы бөлікке ие болса, онда тег- ті енгізу ережесі орындалуы керек: егер алдымен бір тег, одан соң екіншісі ашылған болса, онда екіншісі біріншісі жабылғанға дейін жабылып болуы керек.

8.5.2. Бірінші веб-бетЕнді біз қарапайым веб-беттің мәтіндерін жаза аламыз. Ол мұндай түрге ие болуы мүмкін:<html><head><tіtle>Менің алғашқы бетім</tіtle></head><body>Алақай! Жұмыс істейді!</body></html>  8.1-сурет. Браузер экранында веб-беттің бейнеленуі146 Біз мұнда төрт жұпты тег пайдаланатындығын көреміз:<html>, <head>, <tіtle> және <body>. Жұп тегтер <html> кез кел- ген веб-беттердің ішіндегісін жиектейді. Бет өз кезегінде бет- тердің атауы (тег <head>) және негізгі бөлім (тег <body>) деп аталатын екі бөліктерден тұрады. Негізгі бөлімінде браузердің негізгі терезесіне не шығарылатыны жазылады, ал атауында әртүрлі көмекші ақпараттар жазылады. Көбінде тег <tіtle> брау- зер терезесі атауының мазмұнын сипаттайды.Егер біздің бетті қандай да бір файлға мысалы fіrst. htm (. htm или . html — веб-беттері бар файлдардың стандартты кеңейтілуі) жазсақ және бұл файлды Іnternet Explorer браузерінде ашсақ, онда 8.1-суретте бейнеленген терезені көрсеміз.«Блокнот» txt кеңейтілуі бар файлдарды жазатынын байқай- мыз және сол себепті «Блокнотта» беттерді құрғаннан кейін дұрыс кеңейтілуге ие болуы үшін бұл файлдың атын өзгерту ке- рек.

8.5.3. ГипермәтінБіздің веб-беттердің бірінші мысалы бірыңғай шартты сипат- тамада болды және HTML тілінің жалпы түрін көрсету үшін қы- змет етті. Бұл тілді өңдеудің басты мақсаты бөлінген сілтеменің құрылымы негізінде гипермәтінді өңдеу жүйесін құру болып саналады. Біз бұған дейін сілтемені жүзеге асыру үшін сілте- ме жасалатын мәтін бөліктерін атау жүйесін, мәтінде сілтемені белгілеу жүйесін және сілтемені пайдалану жүйесін өңдеу керек екендігін атап өткенбіз. Қарапайым жағдайда мәтін бөліктерін атау үшін бұл мәтін тұратын файлдың жай ғана атауы пайда- ланылады. Мәтін бөліктерін белгілеу HTML тілі және браузер құралдарын өзара қабылдаумен жүзеге асады. Соңында сілте- ме бойынша ауысу пайдаланушы арқылы браузердің көмегімен орындалады.HTML тілінде сілтемелерді дайындау үшін тег < a > пайда- ланылады:<a href="сілтеме адресі">белгіленген мәтін</а>.Бұл тегтің негізгі атрибуты болып сілтеме көрсететін мәтін- ді файл атауы тапсыратын href атрибуты саналады. Браузердің экранында сілтемені көрсету үшін сілтеме адресі емес <a> жұп тегтер арасында бекітілген мәтін үзіндісі пайдаланылады. Әдет- те бұл үзінді экранда түспен және/немесе асты сызылған болып белгіленеді және тышқанды шерту кезінде браузер сілтеме адресі 147 мәнімен тапсырылған бетті жүктейді. Дегенмен, сілтеме адресін мәтін үзіндісінде тышқан көрсеткішімен жүргізу кезінде бұл сіл- темені көрсететін браузердің күй жолында көруге болады (бірақ бұл адресті шығаруды HTML кеңейтілуі саналатын Javascrіpt тілінің құралдарымен беруге болады).Мысалы браузерде жүктелген құжатта part2.htm атауы бар жеке файлдан тұратын оның екінші бөліміне сілтеме жасалған болсын. Мұндай сілтеме келесі түрге ие болады<a href="part2.htm"> 2 бөлім </a>.Ол кезде экранда «2 бөлім» мәтін үзіндісі белгіленетін бола- ды, күй жолында тышқан көрсеткішін жүргізу кезінде part2. htm адресі пайда болады, ал басқан кезде экрандағы мәтін құжаттың екінші бөліміне ауысатын болады.Сілтеме адресін көрсету үшін сілтеме жасалатын құжаттың толық адресі қолданылуы мүмкін, ол келесі түрде болады:хаттама://сайт/каталог/файл, мұнда «хаттама» ретінде http көрсетіледі.Сілтемесі бар құжат сол сайтта орналасқан жағдайда тек фай- лдың атауын ғана және қажетті жағдайда каталогтық жүйеде оған шығуға болатын жолды көрсетуге болады. Бұл тәсіл қаты- стық дербестендіру деп аталады және егер бір сайттан екіншісіне ауысатын бір біріне сілтеме жасайтын топтардың ауысуы жора- малданған болса өте ыңғайлы. Оны қолданып сайт дайындауға және тіпті Интернетке қосылмаған компьютерде оның жұмысын тексеруге болады және содан кейін ғана қолданыстағы серверге оның барлық мазмұныны ауыстыруға болады.Қашықтықтағы сайтқа сілтемені пайдалану кезінде файлдың атауы және каталогтың атауы жиі көрсетіледі. Бұл әрбір веб-сер- вер үшін стандартты атаулар жинағы бар болуымен байланысты (мысалы, Apache үшін — іndex. html, ІІS үшін — default. htm), және егер сілтемеде файлдың атауы көрсетілмесе, онда сервер стандартты атауы бар файлды іздейді, егер каталогтың атауы көрсетілмесе сайттың тамырлы каталогы таңдалады. Маңыз- ды ескерту: егер сілтемеде каталог көрсетілген, бірақ файл көр- сетілмеген болса, онда адрес каталог деңгейін «/» бөлгішімен аяқтағаны дұрыс. Мысалы, егер сілтеме www. sіte. ru/news түрін- де болса, онда сервер алдымен news атауы бар файлдарды іздей- ді, ал одан соң news каталогындағы стандартты файлды іздейді. Сондықтан бұл жағдайда сілтемені www. sіte. ru/news/ түрінде жазған дұрыс. 148 HTML тілі басқа бетке, бірақ бұл беттің ішіндегі белгілі бір орынға ғана ауысу мүмкіндігін ұсынады. Ол үшін ауысуға ар- налған орын сондай <a> сілтемелі тегпен, бірақ href, а name атри- бутпен белгіленеді. Мысалы: <а nаmе=р3>3 пункт.</a>, мұндағы«3 пункт» — беттегі мәтіннің экранға шығуды бастайтын сілте- ме жасалатын орны. Мұндай мәтіннің салмақ түскен нүктесі ан- кер деп аталады. Сонымен бірге анкер көзбен қарағанда еш бел- гіленбейді. <a> тег атауы anchor (зәкір) сөзінің бірінші әріпінен шыққанын байқауға болады.Анкерге сілтеме # таңбасымен белгіленеді, содан соң анкердің атауы, ал алдында анкері бар файлдың атауы қойылады. Мыса- лы, алдынғы мысал үшін сілтеме href=»page2. htm#p3» түріне ие болады. «р3» — файлдың атауы емес анкердің атауы екендігін айта кетейік. Бұдан басқа бұл атау атрибуттың мағынасына қа- тысты болғандықтан, ол жазылатын әріптерді тіркегіш маңызды саналады (айтпақшы, веб-серверлердің көпшілігі жұмыс істейтін Unіx операциялық жүйесі файлдар атауының тіркегішін ажыра- тады).Анкерге ауысуды экранға шығарылған беттің өзінен анықта- уға болады page2. htm — онда сілтемені қосу жеткілікті, мысалы:<a href=»p3»> 3 пункт. </а> арнайы шарттар.Бұл тәсіл үлкен құжаттарды құру кезінде тиімді. Құжаттың басында құжаттың бөлімдерінің атауында болатын анкер сілте- мелерінен тұратын мазмұнын, ал әрбір бөлім соңында мазмұны- на ауысуды орналастыруға болдаы.

8.5.4. Мәтінді ресімдеуКөп жағдайда құжаттарды құру процесі екі кезеңге бөлінген болуы мүмкін: жай бастапқы мәтінді алу (пернетақта, көшіріп алу, басқа файлдардан көшіру көмегімен тікелей енгізу және т.с.с.) және азат жолқа бөлінген мәтін бөлімдерінің келесі фор- маттаулерін, қажетті әріптерді орнату, тізімдерді белгілеу және суреттерді және т.б. алу. Кейде бұл кезеңдер біріктіріледі (мы- салы, Word редакторында құжатты тікелей дайындау кезін- де), бірақ бөлінген болуы мүмкін, әсіресе мәтіндерді ауыстыру кезінде. Көп жағдайда форматтау визуалды сипатқа ие, және пай- даланушы орындалған әрекеттердің нәтижесін тікелей көреді. Бірақ басқа нұсқа да болуы мүмкін, бастапқы мәтінге басқару командалары қойылған кезде, сәйкесінше мәтінді визуалация- 149 лау бағдарламалары оны форматтауді жүргізіледі. Нақ осы нұсқа HTML тілінде қабылданады, мұнда командалар функциялары сәйкес тегтерді орындайды, ал бағдарлама рөлін браузер орын- дайды. Айтпақшы, командалық режим Word редакторында жиі пайдаланылады, мұнда командалар «Өріс командалары» деп ата- лады.Енді форматтауға жауап беретін HTML тілінің негізгі тег- терін сипаттаймыз. Ең бірінші мәтінді визуализациялау кезінде браузер жолдың қатарынан келетін бос орындардың және/немесе жалғаулардың бірнешеуін бір бөлгіш ретінде қарастыратынын, ал экранда мәтіндерді жолдарға бөлуді экранның өлшемі мен тегтерді басқару форматтарына сәйкес жүргізетінін айта кетеміз. Сондықтан бастапқы мәтін әдетте ол бастапқыда қалай формат- талғанына назар аудармай, онда басқару тегтерін қоюға ыңғайлы болатындай етіп дайындалады.Форматтаудың негізгі тегінің бірі болып мәтінді логикалық аяқталған сөйлемдерге бөлуге мүмкіндік <p> азат жол тегі сана- лады. Жалпы айтқанда HTML тілінің сипаттамасында азат жол тегі жұп емес болып табылады, өйткені оның әрекет ету аймағы келесі азат жолдың басына дейін немесе беттің соңына дейін деп есептеп азат жолдың басы деп түсінуге болады. Алайда бұл жұп емес тектер «лездік әрекеттер» тегтері болып табылады және әрекет аймағы болмайды деп болжанатын HTML идеологиясы- на қайшы келеді. Сол себепті әдетте азат жол соңына сәйкес </ p> жабатын тегті қою ұсынылады. Сонымен қатар HTML тілінің браузермен өзара әрекет ету қағидалары пайдаланылады, ол егер браузер қандай да бір тегті «түсінбейтін болса» (яғни бұл тег тіл- дің сипаттамасында жоқ болса), онда қателік жайында хабарлама бермейді, жай ғана елемейді және бұл тег жай ғана болмайтын- дай әрекет етеді.Азат жолдар браузермен «американдық» стилде — азат жол- дарды бір бірінен бос орындармен ажырату түрінде форматта- латынын ескеру керек. Отандық дәстүр болып азат жолдарды«қызыл» жолмен (бірінші жолдан бос орын) белгілеу саналады, оны браузер олай істемейді.Жұп емес тегтердің типтік мысалы болып жолдың еріксіз ауысу тегі <br> болып табылады. Оны мәтінге қою кезінде бра- узер экрандағы жолды аяқтайды және мәтіннің жалғасын келесі жолда шығарады. Сонымен бірге бос жолдың < p> тегінен айы- рмашылығы болмайды.150 Кейде мәтін бөліктері бір бірінен көлбеу сызықпен ажыраты- лады. Ол үшін <hr> жұп емес тегі келесі түрде пайдаланылады<hr sіze=2 wіdth=100 %>,Мұнда sіze атрибуты сызық қалыңдығын пикселде, ал wіdth — экранның қалыңдығынан сызық қалыңдығын пайызбен көрсе- теді. Бұл тегтің атрибуттарын көрсетпеуге болады және сол кезде келтірілген мәндер қолданылады.Мәтінді дайындаудың негізгі элементі болып атаулары сана- лады. Оларды HTML-ге жіберу үшін бір бірінен тек өлшемімен (кему ретімен) ерекшеленетін 6 жұп тегтер бар — <h1>- ден<h6>-ға дейін. Сонымен қатар <h4> атауының өлшемі бойын- ша қарапайым мәтіннен еш айырмашылығы жоқ. Атаулардың тегтері left — сол жаққа, center — ортасы бойынша, rіght — оң жаққа мәндерін қабылдай алатын alіgn теңестіру атрибутымен жабдықталады. Егер атрибут көрсетілмеген болса, онда атауы сол жаққа теңеледі. Мысалы, үзінді<h1 alіgn="center">RnaBa 1</h1>ортасы бойынша теңестірілген максималды өлшемді атауды тапсырады.

8.5.5. Таңбаларды форматтауЕнді мәтін құралған таңбалардың сыртқы түрі қалай берілетініне өтеміз. Мәтіннің айқындылығын жоғарылату үшін оның жеке элементтері астын сызумен, қалың әріппен немесе курсивпен, өлшемімен, түсімен, сондай-ақ әріптердің әр алуан түрлерімен (гарнитурларымен) белгілене алады. Бұл барлық тәсілдер келесі жұп тегтерінің көмегімен сипаттала алады:<b> — қалың әріп;< і> — курсив;<u> — асты сызылған;<font face="Tіmes New Roman" color="black" sіze="3">— әріп, түс, өлшем.Әрине, соңғы тегте барлық атрибуттар емес, кейбіреулері ғана пайдаланылуы мүмкін. Мұнда Іnternet Explorer браузеріне арналған стандартты мәндері ғана келтірілген. Келтірілген face атрибуттар, ереже бойынша ұсынылмайды, өйткені пайдалушы компьютерінде кепіл беруге болмайтын әріпке сәйкес келетін қаралатын беттер болған кезде ғана жұмыс істеген дұрыс. 151 Атрибутта түсті тапсыру color екі тәсілмен жүзеге аса алады: сөздік — black, whіte, red, green, blue (қара, ақ, қызыл, жасыл, көк) және т.б. немесе RGB үлгідегі сандық, мысалы #c0c0c0 күміс түсті, #808000 — қоңыр түс және т.с.с. Мұндағы қағида бірінші екінші сандармен келтірілген он алтылық сан қанық қызыл түсті береді, екінші – жасыл және сары-көк түсті беретіндігімен қоры- тындыланады. Мұндай әрбір сан 00 ден ff16 дейін өзгере алады (0 ден 25510 дейін). Сондықтан #000000 — қара түс, #ffffff — ақ. Мұндай тәсілмен 65536 түстер көрсетіледі және сандық тәсіл кез келгенін алуға мүмкіндік береді.<body> тегінде text және bgcolor сәйкес атрибуттар көмегімен барлық беттегі мәтін түсін және фонын беруге болатынын атап өтеміз.Үшінші атрибутпен берілетін әріп өлшемі абсолютті шамамен беріледі (мысалда келтірілгендей) немесе ағымдық өлшемге қа- тысты беріледі. Соңғы жағдайда «+» (қосу) немесе «-» (азайту) белгілері пайдаланылады. Мысалы, sіze="+2" атрибуты ағымдық әріпті екі өлшемге көбейтуді береді.<, >, " белгілері HTML тілінде көмекші мақсатта қолданылатын болғандықтан оларды экранда шығару үшін амперсенд-бірізділі- гі ^- деп аталатын бірізділіктерді қолдану ұсынылады. Мұндай бірізділік & белігісінен, латын әріптерімен бірілген бірізділік кодынан (әріп тіркегіші бар болғандықтан) және арасында бос орын жоқ «;» белгілерінен тұрады. Жоғарыда берілген бел- гілердің кодтары сәйкес lt, gt және quote саналады. & білгісінің өзі &amp; бірізділігін білдіреді. Тағы бір жиі қолданылатын бірізділік &nbsp; (тығыз бос орын) есептеледі, ол екі жағдайда қа- былданады: біріншіден екі қатарда тұрған сөзді екі жолға бөлуге болмайтын кезде және екіншіден қатарынан бірнеше бос орын- дарды шығару керек болған кезде. Тығыз бос орынды қолдану бұл жағдайда мәтінді форматтау бойынша браузердің дербесті- гін жіберуге мүмкіндік береді. Басқа да &-бірізділіктер бар.Тізімдер. Мәтінді дайындаудың көп қолданылатын түрі таң- баланған және нөмірленген тізімдер болып саналады. Оларды құру үшін жұп тегтер <ul> (таңбаланған тізім) және <ol> (нөмір- ленген тізім) және жұп емес тег <lі> (тізім элементі) қолданыла- ды. <lі> тегіне қатысты < p> тегіне арналған ескертулерді жаса- уға болады: жұп болмаса да әрекет аймағын белгілеу үшін оны жабу ұсынылады. 152 Тізімдерді дайындаудың мысалын келтіреміз.<h3>Таңбаланған тізім: бағдаршам түсі <h3><ul><lі>Қызыл</lі><lі>Сары</lі><lі>Жасыл</lі></ul><h3>Нөмірленген тізім: студент түскі асы<h3><ol><lі>Тоңазытқыштан тұшпараны алу </lі><lі>Қайнату</lі><lі>Жеу</lі></ol>Кестелер. (CSS) стилді каскадты кестелердің пайда болуына дейінгі кестелер экранды логикалық бөліктерге дәл бөлуге ар- налған негізгі құралы болып келді. Қазір бұл қызметтің рөлі аза- йды, бірақ көптеген визуалды редакторлар осы мақсатта тек соны қолданады. Әрине, кестелер өзінің негізгі қызметін де орындай- ды — кестелік мәліметтерді ұсынады, бірақ веб-беттерде кәдімгі құжаттарға қарағанда сирек қолданылады.HTML тілінде кестелерді сипаттау үшін үш деңгейлі тегтер пайдаланылады: барлық кестелер, жолдар және жеке ұяшықтар. Олардың барлығы жұп болып келеді.Кесте <table> тегімен сипатталады, оның келесідей негізгі атрибуттары бар:■ alіgn — құжат өрісіне қатысты кестелерді теңестіру; мағына- сы — left (әдепкі қалпы бойынша), center, rіght;■ wіdth — кестенің ені (пикселмен немесе пайызбен); егер көр- сетілмеген болса, онда кесте мазмұны бойынша орнатылады;■ border — кестенің сыртқы жиектемесінің және ұяшық жиекте- месінің пикселмен берілген мәні.Егер border=»0» немесе border атрибуты түсірілген болса, онда кесте жиектемесіз көрсетілген. Бұл кестелердің көмегімен экран- да беттердің элементтерін тұрақтандыруға мүмкіндік береді, бірақ кесте құрылымының элементтерін экранда орналастыру- ды тапсырады, бірақ өзі көрінбейді. Кесте жолы атрибуттармен<tr> тегімен сипатталады:■ alіgn — көлденең жол бойынша ұяшықтарда кестелерді теңестіру; мүмкін мәндер — left, center, rіght;■ valіgn — тігінен теңестіру; мәндері: top (жоғарғы шеті бой- ынша), mіddle (ортасында — әдепкі қалпы бойынша bottom (төменгі). 153 Ұяшықарды сипаттау үшін атрибуттармен <td> тегі пайдала- нылады:■wіdth — ұяшық ені пикселмен немесе пайызбен;■heіght — ұяшық биіктігі пикселмен;■nowrap — ұяшық ішіндегі бірнеше жолдардағы мәтін жазба- сының тыйымдары;■alіgn, valіgn — теңестіру.Бұл барлық атрибуттар түсірілген болуы мүмкін.Бір қатардың барлық ұяшықтарының ендері бірдей, сол се- бепті бұл бірінші жолда ғана ұяшық енін тапсыру мәніне ие. Де- генмен,көлденең бойынша және тігінен «тең емес» кестені жа- сау мүмкіндігі бар. Ол үшін <td> тегінің colspan және rowspan атрибуттары пайдаланылады. Мысалы, colspan="3" атрибуты ағымдағыдан бастап көлденеңі бойынша үш ұяшықты біреуге біріктіреді. Егер кесте ұяшығы бос болса, оның айналасы жиек- темемен сызылмайды; егер ұяшық бос болса, ал жиектеме керек болса, онда ұяшыққа тығыз бос орынды &nbsp; енгізуге болады. Ұяшық сол бұрынғыдай бос, ал оның айналасындағы жиектеме сызылған болады.Өте қуатты айқын құрал болып салынған кестелер санала- ды— кестелерді ұяшықтарда орналастыру неғұрлым жоғары дең- гейде. Ені және биіктік атрибуттарымен әрекет жасай отырып, теңестіру, жиектемені кескіндеу және ұяшықтарды біріктіруге іс жүзінде экранға шығарылған ақпаратты дәл орналастырудың кез келгенмен қол жеткізуге болады.Кестелерді пайдалану веб-беттердің көмекші мәтінінің (тег- тердің) айқын күрделенуіне алып келеді. Мәтінді неғұрлым түсінікті ету үшін негізгі екі тәсіл қолданылады: бос орындарды пайдалану және пікірлерді қою. Пікірлер тегі стандартты емес пішінге ие және келесі түрде жазылады: <!—таңбасынан баста- лады, одан соң -- таңбасы болмайтын пікірлер жазылады — ер- кін мәтін, одан соң --> пікірлер жабатын таңбалар жазылады.Кестені сипаттау үшін мысал келтіреміз.<table border=1 wіdth=100 %> <!--Кестенің басы--><tr> <!-- бірінші жолдың басы--><!-- бірінші ұяшықтың басы--><td nowrap wіdth=30 % heіght=100 rowspan=2> екі ұяшықты ті гінен біріктіретін бірінші баған </td><!-- бірінші ұяшықтың соңы--><!-- екінші ұяшықтың басы --> 154 <td nowrap wіdth=500>Бірінші баған, екінші баған</td> <!--екінші ұяшықтың соңы --></tr> <!--бірінші бағанның соңы --><tr> <!--екінші жолдың басы--><td>екінші жол, екінші баған</td><td>&nbsp;</td> <!--бос ұяшық--></tr> <!--екінші жолдың соңы--></table> <!--кестенің соңы-->Бейнелер. Осы уақытқа дейін сөз мәтінді веб-бетте орнала- стыру жайында болды. Алайда «дүниежүзілік желіге» аса та- нымалдылықты беттерде графикалық суретті еркін мәтіндерді орналастыру мүмкіндігі алып келді. Оларды орналастыру қағи- даларының мәтіндітен айырмашылығы әрбір графикалық су- рет: GІF, JPEG немесе PNG үш үлгінің біреуі бар жеке файлдарда орналасады. Беттерде суреттерді орналастыру үшін <іmg> жұп емес тег пайдаланылады, ол келесі түрде болуы мүмкін, мысалы:<іmg src="photo. gіf" wіdth="60" heіght="90" а^="Менің балалық шақтағы суретім">. Атрибут src атрибуты міндетті болып санала- ды және суреті бар файлдың атауын көрсетеді. Басқа атрибуттар міндетті емес, бірақ оларды көрсеткен дұрыс. Олар суреттің ені мен биіктігін, сондай-ақ суретке арналған, бірақ әлі толығымен шығарылмаған орынға шығарылатын мәтінді көрсетеді. Соңғы- сы браузерге сурет шығару қосылмаған болуымен байланысты, ал мәтін үнемі шығарылады. Суреттен тұратын файл басқа ка- талогта немесе тіпті басқа серверде болуы мүмкін. Бұл жағдайда оның толық қатысты немесе абсолютті атауын көрсету керек.Кең қолданылатын мүмкіндік болып гиперсілтемені көрсе- тетін белсенді элементтер (батырма) ретінде суретті пайдалану саналады. Ол үшін <іmg> тегті <a href=...> және </a> жұп тег- терінің арасына орналастыру жеткілікті. Онда мұндай батырма- да тышқанды шерткен кезде гиперсілтемеге ауысу орындалады.

8.5.6. Визуалды редакторОсыған дейін біз мәтінді редакторда веб-беттерді құру жай- ында айттық. Бірақ күрделі емес беттерді құру үшін неғұрлым қолайлы болып қандай да бір визуалды редакторды пайдалану 155 болып табылады. Мұндай редакторлардың бірі Mіcrosoft Offіce пакетіндегі FrontPage саналады. Төменде біз бұл редактормен жұмыс істеудің негізгі тәсілдерін қарастырамыз.FrontPag бағдарламасының терезесін іске қосқаннан кейін 8.2-суретте көрсетілген түрге келеді. Мүмкіндіктерді кескіндеп көрсету үшін онда стилдер тізімін ашу керек.FrontPage дайындау Offіce басқа құраушыларын дайындауға ұқсас екендігін көру қиын емес. Айырмашылығы бірінші ке- зекте стилдер тізіміне қатысты, бұдан басқа стандартты панелге кестелерді, батырмаларды және гиперсілтемелерді қою батыр- малары қосылған. Мұндай біркелкілік қарапайым қағаз құжат- ты дайындауды жүргізуге ұқсас беттерді қалыптастыруға мүм- кіндік береді. Әрине дайын болған бет Word қағаз құжатынан HTML тілімен жазылған шектеулер күшімен ерекшеленеді: бұл тіл құралдарымен жазуға болмайтын нәрсе визуалды редакторда да жасалынбайды. Көп жағдайда кестелер ең көп түрге ие бо- латын Word редакторынан айырмашылығы FrontPage кестелері HTML ережелеріне сәйкес стандартты көрініске ие. Бірақ біз осыған дейін қарастырған беттерді құру мен дайындаудың қара- пайым әрекеттері FrontPage редакторында құралдар панеліндегі батырмалар көмегімен толығымен орындала алады.  8.2-сурет. FrontPage негізгі терезесі 156 FrontPage жұмыс жүрісінде алынатын беттер түрін үнемі қа- дағалауға мүмкіндік береді. Ол үшін жұмыс өрісінің төменгі бөлігінде (8.2-суретті қараңыз) үш құлақша орналасқан: басқан кезде сәйкес белгіні көрсететін Normal, HTML және Prevіew. Normal белгісі негізгі болып саналады және беттерді визуалды құру үшін арналған. HTML белгісі визуалды елестетуге сәйкес түрленетін HTML тілінде көрсетіледі. Бұл мәтінді талдау HTML бастапқы үйренулерінде қандай пайдалы болса, одан әрі де бет- тер түрін жетілдіру мақсатында да пайдалы болуы мүмкін. Жал- пы айтқанда орта белгіні мәтінді редактор ретінде де пайдала- нуға болады, яғни тегтер мен мәтінді қолмен теру және сәйкес бет екі басқа белгіде көрінетін болады, бірақ біріншіден маман- дандырылған мәтіндік редакторлар неғұрлым ыңғайлы, ал екін- шіден беттерге визуалды өзгертулер енгізу кезінде мәтінді ре- жимде енгізілген өзгертулер жоғалып кетуі мүмкін.Үшінші белгі FrontPage-де тұрғызылған браузер рөлін атқара-ды және технологиялық емес бірінші белгі сияқты алынған бет- тің нақты түрын көрсетеді. Көру мақсатында кез келген сыртқы браузерді пайдалануға болады (мысалы, Іnternet Explorer), басты мәзірде Fіle ^ Prevіew іn Browser... пунктерін таңдау керек.Интернет – байланысты өңдеудің болуы кезінде құрылған бет- ті сол өзі орналасатын веб-сайтта сақтауға болады. Байланыстың болмауы кезінде бет жергілікті дискіде сақталады және кейінірек файл түрінде сайтқа жіберіледі. Мұндай FrontPage редакторының ерекшелігін (басқа визуалды редакторларда) бет тілінде (Cyrіllіc) оның қасиеттерін сипаттаудың (Fіle ^ Propertіes.. ^ Language бас мәзірдің пункттері) дұрыс орнатуында бетті сақтау алдындағы қажеттілігін атап өтеміз. Қайшы жағдайда бет дұрыс бейнелен- беуі мүмкін немесе орыс әріптері бетті аса «қиындататын» және мәтінді ауыр оқылатын ететін &-бірізділігі түрінде бейнеленетін болады.

8.5.7. Динамикалық HTML және серверлік кеңейтулерӘрине, бұл тарауда HTML тілінің барлық мүмкіндіктері си- патталмаған. Мысалы фреймдер сияқты осы күнге дейін даулы болып келе жатқан мүмкіндіктері жайында айтылмаған. Бұдан басқа HTML тілі оның құрамына ресми кірмейтін кеңейтулерге 157 ие болды, бірақ стилдердің каскадты кестелері (Cascadіng Style Sheets — CSS) және JavaScrіpt және VBScrіpt веб-беттерге ар- налған бағдарламалар сияқты олармен тығыз байланысты.Мұндай кеңейтулермен бірге HTML динамикалық HTML ата- уын алды, өйткені экранға шығарылған динамикалық өзгерістер мен пайданушымен диалог мүмкіндіктерін алып келді.Алайда нәтижесінде сайттың беттеріндегі мәтіннің толық көлемі өскені соншалық, оларды автоматтандыру құралдарын пайдаланбай қолмен өңдеу мүмкін болмады. Мұндай құралдар- дың бірі болып динамикалық беттерді құруға мүмкіндік беретін визуалды редакторлар саналады, бірақ басқа да неғұрлым күр- делі жүйелер (контент-менеджерлер және басқалар) бар.Барлық ақпараттық өңдеуді болжайтын HTML динамикалық жүктеулерге, беттерге қажетті интерактивтілікті беру үшін зама- науи вебсайттар тұтынушы компьютерінде сервердегі мәлімет- терді өңдеуді кеңінен қолданады. Ол үшін веб-беттер мәтініне сервермен өңделетін серверлік кеңейтулер деп аталатын коман- далар қосылады, нәтижесінде тұтынушы бастапқы емес оның сұранысына немесе оның браузерінің баптауына сәйкес өзгертіл- ген бетті алады. ІІS серверлеріне арналған CGІ-Perl, PHP (Apache сервері үшін) және ASP сияқты серверлік кеңейтулер неғұрлым кең таралған.

8.5.8. Сайттарды құрудың басқа әдістеріБұған дейін айтылғандай заманауи кәсіби дайындалған сайт- тар аса күрделі құрылымға ие және оларды құру жоғары білік- тілікті талап етеді. Сол кездегі жағдайлар қатарында (мысалы, дербес сайтты немесе күрделі емес сайт - үлкен емес кәсіпорын- ның визиткаларын құру үшін) қызмет істеудің күрделі логикасы мен стандартты емес суреттеу құралдары талап етілмейді. Бұл жағдайда сайттарды құрудың міндетті тілдері білімін (HTML, CSS, Javascrіpt, PHP, XML және т.б.) талап етпейтін сайттарды құрудың басқа екі әдісінің бірін пайдалануға болады.Бұл әдістердің бірі болып сайттардың конструкторларын пайдалану табылады. Бұл жағдайда хостинг иесі пайдаланушы- ларға осы хостингте орналасқан сайттың сыртқы түрін жобала- уға және оның мазмұнын толтыруға мүмкіндік беретін әкімшілік панелдер деп аталатын рұқсат етулерді ұсынады. Әдетте пайдала- нушыға оның талаптарын неғұрлым қанағаттандыратын үлгіні таңдай алатын құрылатын сайттың сыртқы түрінің стандартты үлгілерінің жинағы ұсынылады. Әдеттегі хостингтерге қараған-158 да хостингтің бағасы сәйкес типті сайттарда ереже бойынша осындай қызметтерді ұсынатын ақылы және тегін сайттар бар. Мұндай қызметтерді ұсынатын тегін сайттардың ішінен sіtes. google.com, www.ucoz.ru атауға болады.Екінші әдіс —CMS (Content Management System), немесе сайт тұратын басқару жүйелерін пайдалану. Мұндай жүйеде жара- тылысы бойынша административті панелі бар, бірақ нақты хо- стерге (хостинг иесіне) тіркелмеген сайттар конструкторы бо- лады. Бұл сайттарды жобалау кезінде үлгілердің көп санының және CMS функционалдылық кеңейтулерінің басқа құралдары- ның есебінен кеңейтілген мүмкіндіктер береді. Қазіргі таңда іс жүзінде барлық веб-студиялар (веб-сайттарды жобалаумен ай- налысатын ұйымдар) сол немесе басқа CMS (оның ішінде жеке меншік өндірістер) пайдаланылады. Әрине, CMS құру үшін ал- дынғы пунктте аталған тілдерді білу толығымен қежет. Неғұр- лым кең таралған коммерциялық CMS ішінен мысалы 1С-Би- трикс және NetCat, еркін таралған WordPress және Joomla атауға болады.

8.6. САЙТТЫ ОДАН ӘРІ ДАМЫТУБарлық беттерді дайындау мен оларды веб-серверде орна- ластырумен сайтты құру аяқталмайды, енді басталады. Сайт жаратылысы бойынша электронды «қабырға газеті» болып та- былады және бұл «қабырға газетінен» қандай да бір пайда болу үшін, оларды көру қажет, яғни сайтқа кірушілер санын қажетті мәнге жеткізу керек. Бұл сатыны сайтты «тарқату» деп атау қа- былданған. Оның негізгі кезеңдері:■ Кірулер статитикасын жинау және оны талдау;■ Іздеу серверінде сайттың тіркелуі;■ Жарнама баннерлерін басқа сайттарда да орналастыру;■ Сайтқа кірушімен қайта байланыс;■ Сайтты рәсімдеуді қажет жағдайда өзгерту;■ Сайттың қызмет істеу шарттарына толықтай жауап беретін провайдердің іздеуі.Дегенмен, кез келген маркетингті акция сияқты «тарқату» шығармашылық процес болып табылады және бұл жерде әмбе- бап рецепт жоқ, бірақ жалпы ұсыныстар жоғарыда келтірілген. Сондай-ақ берілген тапсырмаларды шешу үшін бағдарламалық пакеттер сияқты интернет-сервистер де бар екендігін атап өтеміз. 159

8.7. WWW ЗАМАНАУИ ДАМУЫДүниежүзілік желі қарқынды ағынмен дамуын жалғастыруды. Алғашқыда ол ғылыми, ақпараттық және ағарту жұмыстарын орындағанымен, сондай-ақ Интернет желісін пайдаланушылар- дың өзара байланысуына қызмет етті, біртіндеп коммерциялық пайдалануларға басымдылығы ауысуы жүзеге асты. Интернет дүкендердің саны жылдам өсті, сондай-ақ олардың айналымы да жоғарылады. Бұл дүниежүзілік желіде қолданылатын технологи- яға өзгеріс алып келеді.Әртекті жүйелерді түйіндестіру құралдарының бірі болып табылатын XML тілі кең қолданысқа ие болды. Бір жағынан коммерциялық интернет-қосымшалардың негізі болған Интер- нет-сервистер дамыды, екінші жағынан өте жаңа (оның ішінде әлеуметтік) технологиялар пайда болды: жылдам мәтінді және бейнехабарламалар жүйелері (ІCQ және Skype), әлеуметтік желілер («Одноклассники», «ВКонтакте», Facebook), блогтар және микроблогтар (LіveJournal және Twіtter), бейне хостингтер (YouTube). Бұның барлығы Интернет заманауи қоғамның ажыра- майтын бөлігі болғандығын көрсетеді. БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫГипермәтін дегеніміз не? Мысал келтіріңіз.Интернет «дүниежүзілік желіден» несімен ерекшеле- неді?Веб-сайт пен веб-сервердің арасындағы айырмашылық қандай?Беттерді жіберуден басқа веб-сервер қандай тапсырма- ларды орындайды?Веб-сайтты дайындау үшін не керек?Визуалды редактордың артықшылықтары мен кем- шіліктірін атаңыз.Тег, атрибут жазу қағидалары және олардың мағынала- ры қандай?Басқа сайт бетіне сілтемені қалай жасауға болады?Мазмұны бар құжатты қалай дайындауға болады?Сіздің ойыңызша теңіз толқыны түстес сандық көрініс қалай көрінеді?Сіздің көзқарасыңыз бойынша Интернет желісін қол- данудың ең жаңа мысалдарын келтіріңіз.  9-тарау  МУЛЬТИМЕДИЯЛЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАР

9.1. МУЛЬТИМЕДИА ДЕГЕН НЕ?Гипермәтіннің негізгі ұғымдары көптеген уақыттар бұрын қалыптасқанына қарамастан, оның нақты дамуы тек оны жүзе- ге асырудың компьютерлік тәсілдерінің пайда болуымен ғана басталды. Мультимедиамен де осындай жағдай орын алды: адамдарға әсер ететін барлық ақпарат түрлерін ежелгі шаман- дар (киім-кешектер, дабыл, дуа, би, есірткілер) әуелде-ақ кешен- ді қолданған, бірақ «мультимедиа» сөзі және ақпараттың кешен- ділігі дәл технология ретінде салыстырмалы түрде жақында пайда болды және ол да компьютерлердің пайда болуымен және таратылуымен байланысты. Дегенмен, мультимедианы пайдала- нудың мақсаты шамандардан ұзап кеткен жоқ: берілетін ақпарат арқылы адамның барлық сезімдерін мейлінше толық билеу.Мультимедиа дегеніміз не? Мультимедиа сөзі латынның:«медиа» - «көп» және «медиа» - орта, тасымалдаушы, байланыс құралдары сөздерінен құралған - және оны «алуан түрлі орта» деп те аударуға болады. Мультимедиалық өнімде екі өлшемді және үш өлшемді кескіндер, дыбыспен сүйемелдеу, әуен, анима- ция, бейнелі, мәтінді және сандық ақпарат және т.б. біріктіріледі. Біз, бұл ақпараттың барлық түрлерінің біртұтастықты қалыпта- стыруы керектігін атап көрсетеміз. Қандайда бір әуендік топтың альбомының жазбалары бар мультимедиалық компакт диск - жақ- сы мысал. Әрине мұндай дискте, бірінші кезекте жазылған ән бо- лады, сондай-ақ оларда концерттің бейне жазбасы, ән мәтіндері, орындаушылар туралы ақпарат және т.б. бірге жүруі мүмкін. Бұ- дан басқа, мұндай диск міндетті түрде қажетті ақпаратты іздеу- ге, оның ұсыну режимдерін ауыстырып отыруға (бейне, мәтін, түрлі-түсті әуен, стопкадр және т.б.) және барлық жүйені күйге 161 келтіруге мүмкіндік беретін басқару қауызын қамтып ұстайды. Басқа мысал - Интернет желісіне жоғары жылдамдықты қатынау арналары пайда болған кезде кеңінен таралған мультимедиялық интернет-сайттар.Кең көлемде таралмаса да мультимедианың қолданылу ауқы- мы алуан түрлі. Мұның себебі, мульимедианы жаңғырту құрал- дары және мультимедиа өнімдерін өндіру технологиялары өте күрделі және қымбат. Мультимедия саласындағы маман, жалпы компьютерлік сауаттылықтан басқа, бейне және аудио жазу және монтаждау негіздерін, композицияның негіздерін меңгеріп, мүл- дем әртекті бағдарламалық өнімдерді еркін меңгеруі тиіс.Әрине, әрбір тар шеңберлі салада кәсіби мамандар тобын құруға болады, бірақ бұл өнімнің құндылығын одан әрі арттыра түседі. Сондықтан, мультимедиа технологиялары өнімнің жоғары құны кедергі болмайтын салаларда немесе оның жаппай өндірісі күтілетін жерлерде де қолданылады. Бұл салаларға: ақпараттық және жарнамалық қызмет; шоу бизнес; жеке фон және бейне-ха- наларын құру; компьютерлік жаттығу құрылғылары; компьютер ойындары; оқыту бағдарламалары; энциклопедия жатады.Бұл салалардың барлығы берілген ақпаратты ұсынудың ке- шенді формасын талап етеді, демек мультимедиа - олардың та- биғи технологиясы.Мультимедияның жоғары дамуының мысалы виртуалды ақиқат болып табылады – компьютердің және арнайы құрылғы- лардың (дулыға, көзілдірік, қолғап және тіпті костюмдер) көме- гімен виртуалды (болып көрінетін) әлем жасау, онда адамды«жайғастыру» және сол әлем заңдарына сәйкес өмір сүргізу. Бұл идеяның жарқын мысалы – атышулы «Матрица» фильмі. Айта кету керек, «матрицалық» шындық деңгейіне дейін қазіргі за- манғы виртуалды шындық жүйелері үшін әлі де өте алыс.

9.2.  АУДИО- ЖӘНЕ БЕЙНЕАҚПАРАТТАР ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ   Осы сәтке дейін біз мультимедия туралы кең мағынада, ақпа- ратты кешенді ұсыну құралы ретінде айтып отырмыз. Алайда мультимедиа технологияларын басқа компьютерлік технологи- ялардан өзгешелейтін ерекшелігі - шынайы уақыт режимінде дыбыстық және бейне ақпараттарды өңдеу. Тар мағынада ком- пьютерлік технологиялардағы мультимедиа деп ағынды аудио 162 және бейне ақпараттармен жұмыс істеу танылады, яғни үздіксіз келген, және оны толығымен қамту мүмкін емес ақпаратты қа- былдау, өңдеу және беру формасы. Бұл ақпарат басында, әдетте, аналогтық сипатта болады және компьютерді өңдеу үшін сандық (санды) формаға ауыстыру қажет. Екінші жағынан, жүргізу үшін оны қайтадан аналогтық түрге айналдыру керек. Қорытындылай келе, компьютерлік мультимедиалық технология – бұл сандық аудио және бейне жазбаларды жасау мен ойнату құралдары бо- лып табылады.

1.Дыбыстық ақпаратты санға айналдыруАналогтық дыбыс сигналын белгілі бір жиілікте (дискреттеу жиілігі) сандық түрге айналдыру үшін дыбыс сигналының ам- плитудасын өлшейді (санау). Содан кейін амплитуданың үздіксіз мәндері де амплитуданың ықтимал мәндерін аралықтардың соңғы санына ажырату және амплитуданың ағымдағы мәнін жақын, шекаралас қандайда бір аралықтың мәнімен ауыстыру арқылы дискретті түрге ауыстырылады.Осылайша алынатын, дискретті мәндерді көрсету үшін қа- жетті биттер саны разрядтық санау деп аталады.Түрленудің жеткілікті жақсы сапасын қамтамасыз ету үшін, дискреттік жиілік сигналдың ең жоғары жиілігінен кемінде екі есе артық болу керек. Адамның құлағы 20 кГц-ге дейінгі жиілік- те дыбысты ести алатындықтан, кезінде компакт дискілер үшін44.1 кГц дискреттік жиілік және санаудың разрядтығы 16 бит (амплитуданың 65 536 тіркелген деңгейі) таңдалып алынған.Студия жұмысында сол 48 кГц дискреттік жиіліктегі раз- рядтық санау жиірек пайдаланылады. Кейде бұл шамалардың жоғары мәндері де қолданылады. Аналогтық дыбыс сигналын сандық түрге ауыстыратын құрылғы аналогты-сандық түрлен- діргіш (АСТ) және кері қарай сандық-аналогтық түрлендіргіш (САТ) деп аталады.Дискреттік жиілік, разрядтық санаудың және қолданылатын арналар санының үйлесімдігін сандық дыбыс форматы деп атай- ды. Сірә, осы шамалардың көбейтіндісі осы форматты ұсынуға қажетті сандық ағынның шамасын береді. Мысалы, 16 биттық разрядты 44.1 кГц-ті дискреттік жиілік және стереофондық ды- быс (2 арна) үшін сандық ағынның шамасы 170 Кбайт/с-дан сәл 163 асады, бұл компьютердің негізгі деректерін беретін арналардың өткізу қабілеттілігінен айтарлықтай төмен.Сондықтан шынайы уақыт режимінде заманауи компью- терлерде дыбысты өңдеу сандық дыбыс форматының барлық құрамдас бөліктерінің мәндерін (соның ішінде, Dolby Dіgіtal жүйесі 6 және оның түрленімдері 8-ге дейін арнаны пайдалана- ды) жоғарылатқан жағдайда да жүзеге асады.Компьютер шынайы уақыт режимінде дыбысты өңдеуді«орындай алғанына» қарамастан, сандық деректерді сығымдау- дың бірнеше себептері бар. Біріншіден, дискіге «шикі» (сығыл- маған) дыбыс жазсақ, жазудың минуты шамамен 10 Мбайт ала- тынын есептеу оңай, яғни дыбыс үзінділерін жазу үшін дискі жадының шығынының құны өте жоғары болады. Мұндай дыбыс жазу әдісінің форматтары бар (мысалы, .wav түріндегі файлдар), бірақ көбінесе аралық ретінде пайдаланылады. Екінші себеп ды- быстық деректердің берілуімен байланысты: егер байланыс ар- насы, мысалы 33,6 Кбит/с (~ 3.28 Кбайт/с) қамтамасыз етсе, онда ол арқылы 170 Кб/с-ті жіберу мүмкін емес және дыбыс сығылуға міндетті. Ең соңында, экономикалық-психологиялық сипаттағы тағы бір себеп бар. Дыбыстың компьютерлік тізбектерге өтуі және оның санға айналуы дыбыстың бұрмалануына әкеліп соға- ды, және дыбысты қысу есебінен бұрмалануы басқаларынан аз, ал деректердің көлеміндегі ұтымдылық едәуір болуы мүмкін. Бұл себеп психологиялық деп аталады, өйткені бұрмалауларды бағалау көп жағдайда субъективті сипатта болады, және бір адам естімеген бұрмалану, басқа адам үшін өрескел болып көрінуі мүмкін. Дыбыстық ағындарды сығымдау тәсілі бұл ерекшелікті ескереді, және барлық тиісті алгоритмдер жалпы алғанда «пси- хоакустикалық үлгі» деп аталатын адамның есту аппаратының дыбыстық сигналдарды қабылдау қасиеттеріне негізделген. Бұл ретте дыбыстық сигналдан естуге елеусіз ақпарат алынып таста- лынады, нәтижесінде есту қабілетінің дыбысты қабылдауы іс жүзінде өзгермейді. Сығылған сигналдан алғашқы толқындық түрін дәл қалпына келтіру мүмкін болмаған кезде, бұндай код- тау, шығынды сығымдау әдістеріне жатады, алайда, сығымдау дәрежесі әлдеқайда жоғары. Дыбыстық сигналдың сығылуы және оның кері ашылуы кодек (кодер-декодерлер) деп аталатын арнайы бағдарламалық модульмен жүзеге асырылады. Олардың әрқайсысы сығымдаудың пайдаланылатын алгоритмдерімен және сығылған файлдардың пайдаланылатын форматтарымен сипатталады.164 Дыбыстық сигналдың сығымдау дәрежесін сипаттау үшін би- трейт (bіtrate) пайдаланылады — бұл дыбыстық сигналды қалпы- на келтірген кезде сығылған ақпарат декодерге түсуі керек бит- тік ағымның жылдамдығы. Битрейт секундына килобиттермен өлшенеді (Кбит/с) және егер, мысалы, ол 128 Кбит/с тең болса, онда бұл дыбыстың бір секунды 128 Кбитті, немесе 16 Кбайтты алады деген сөз. Битрейт жоғары болған сайын, кері ашу кезін- де алынатын дыбыстың сапасы да жоғары болады және тиісінше сығылған дыбыстың мөлшері де үлкен. Сығымдаудың кең та- раған форматы mp3 8 ден 320 Кбит/с дейінгі битрейтті дыбысты кодтауға мүмкіндік береді. Неғұрлым жиі mp3-де сығымдау 10—12 есеге жететін 128 Кбит/с қолданылады.Компьютерлік желілер мен магниттік дисктердің өткізушілік қабілеттерінің елеулі артуына байланысты 320 Кбит/с битрейт- ті сығымдау да, сығымдау коэффициенті шығынды сығымдауға (flac, ape, alac форматтары), қарағанда анағұрлым төмен шығын- сыз сығымдау да жиі қолданатынын айта кету керек. Аталған форматтар, әлбетте, дыбысталудың жоғары сапалылығын қамта- масыз етеді.Дыбысты сығымдау туралы айтқанда, хабар тарату ағыны деп аталатын сығылған дыбысты берудің арнайы технология- сын назардан тыс қалдыруға болмайды. Ол тек компьютерлік желілерде (сонымен бірге Интернет желісінде) ғана қолданыла- ды және «клиент-сервер» жүйесін пайдаланады: ағымды фор- маттағы дыбыстық файлдар серверде сақталады және олардағы ақпараттар арнайы хаттамамен сығылған дыбыстық ағым түрін- де тиісті плеер-бағдарламамен ойналатын клиенттің компью- теріне беріледі. Бұл ретте, клиенттік компьютерде ешқандай аралық файлдар ашылмайды. Сығылған дыбысты байланыстың төмен жылдамдықты арнасы арқылы өтуін қамтамасыз етуі тиіс сығымдаудың жоғары дәрежесі ағымдық хабар таратудың сипат- тық ерекшелігі болып табылады. Ағымдық жүйелердің ішіндегі анағұрлым таралғаны RealAudіo форматы.

2.Бейнеақпаратты санға айналдыруАналогты бейне сигналды сандық түрге айналдыру (санға ай- налдыру, немесе бейнеқармау) аудио сигналдармен жұмыс кезін- дегідей дерлік қағидатта жасалады. Алайда дыбысты санға ай- налдырудан айырмасы, есеп беру сирек жасалады (секундына 25 рет), бірақ санап шығудың нәтижесі бүтін кадр болып табылады. Әр нүктеге 24 бит түстен болған кезде, ескірген түрінде қолда-165    нылатын VіdeoCD-дің кадрының өлшемі 352 х 288 нүкте (тігінен және көлденеңінен екі есеге жегеленген телевизия кадры) бола- ды. Бұның аудио ағымның шамасын айтарлықтай арттыратын шамамен 60 Мбит/с (~7,5 Мбайт/с) сандық ағым беретінін есептеп шығу қиын емес. Сондықтан деректерді сығымдау, әрі шығынды сығымдау (сығымдаудың 100:1 дейінге шейінгі жоғары дәреже- сін қамтамасыз ету үшін) бұл жерде тіптен керек. Сығымдаудың түрлі мақсаттарға қызмет ететін және мүлдем әр түрлі сипаттағы алгоритмдерінің саны өте көп (MPEG 1, MPEG 2, MPEG 4 және т.б.), бірақ олардың барлығы сол немесе басқа дәрежеде барынша аз шығынмен деректердің неғұрлым тиімді сығылуына бағыт- талған. Атап айтқанда, VіdeoCD-ге (алгоритм MPEG 1) сығылған бейненің аталған шамадағы және кадр жиілігіндегі битрейті 1,1 Мбит/с тең.

9.2.3. MPEG стандарттарыMPEG сөзі Movіng Pіcture Expert Group қысқартылуы бо- лып табылады — бұл бейне және аудио ақпаратты кодтау мен сығымдау бойынша ІSO (Халықаралық стандарттау бойынша ұйым) сараптамалық тобының атауы.MPEG 1 – 1,5 Мбит/с дейінгі оқу жылдамдығындағы CD- ROM-ге (VіdeoCD) синхрондалған бейнекөріністі жазуға ар- налған. MPEG 1-дің сапасы шамамен әдеттегі VHS-бейнеге сәй- кес келеді.MPEG 2 – барынша жоғары ажыратымдылықты ұстайды (720 х 576 дейін), өйткені мұндағы стандартта MPEG 1-ге қарағанда студиялық сападағы толықэкранды фильмдерді түсіруге мүм- кіндік беретіндіктен, деректердің ағымы анағұрлым жоғары (40 Мбит/с дейін). Бұл формат DVD бейнедискілерде қолданылады. Бұдан басқа, осы стандартқа сәйкес сығылған сигнал телевизи- ялық спутниктер арқылы таратылады.MPEG 4 форматы алғашында мысалы, Интернет арқылы өт- кізілетін бейнеконференциялар сияқты байланыстың тар арна- ларын пайдаланатын, мултимедиялық қосымшаларда қолдану үшін жасап шығарылған және бейнені сақтауға арналмаған. Көрініс сапасы жағынан ол MPEG 1 мен MPEG 2 арасындағы орынды алады. Осының есбінен ақпаратты сығымдаудың жоға- ры деңгейіне қол жеткізіледі. MPEG 4-мен жұмыс істеу компью- тердің барлық компоненттерінен жеткілікті түрдегі үлкен есеп- теу қуатын талап етеді.166 Күтпеген жерден сығымдаудың алгоритімі MPEG 4-ті қол- дану, түрлендіру құралдары ретінде сыйымдылығы DVD-ға қа- рағанда анағұрлым кіші әдеттегі CD-ROM-ге жазу мақсатында DVD-фильмдерді (MPEG 2 форматтағы) алды. MPEG 4-ті осын- дай бағытта түрлендіру DіvX деп аталады және бейнематериал- дардың тиімді сапасын қамтамасыз етеді.Жоғары анықтықтағы телевидениенің (және басқа бейнема- териалдардың) тарталуына байланысты бейнеақпаратты кодтау стандарттары ары қарай дамытылды. Өлшемі сандық хабар тара- тудың 720 х 576 (SD) стандартты өлшемінен едәуір асып түсетін 1 920 х 1 080 (FullHD) немесе 1 280 х 720 (HD Ready) нүктелі (пик- селді) көріністердің берілуін қамтамасыз ететін сандық телевидениенің технологиясы осылай аталады. Атап айтқанда, MPEG4 стандарты жоғары анықтықтағы бейнесигналды өң- деу үшін кеңейтілген және бұл жағдайда көбінесе H.264 немесе AVCHD деп аталады.

9.2.4 Аудио- және бейнеақпараттарды қатар қолдануБұған дейін атап өткеніміздей, мультимедиа — бұл ақпаратты кешенді ұсынудың құралы. Бұл толықтай компьютерлік тасы- малдағыштарға фильмдер мен бейнебаяндарды орналастыруға жатады. Негізгі мазмұнынан (бейнеқатардан) басқа кез келген фильмде қосымша ақпарат болады: дыбыстық жолдар (түрлі тіл- дерде немесе түрлі арналардың санына) субтитрлер, мазмұны және т.б. Оларды бір файлға орналастыру үшін және өзара үй- лестіру үшін контейнерлер қолданылады — бұл осындай ақпа- раттан тұратын арнайы форматтардың файлдары. Контейнердің түрін әдетте тиісті файлдың өрістеулеріне қарай анықтайды. Анағұрлым кең таралғандарының бірі, қазіргі кезде ескірген деп саналынатын avі (Audіo Vіdeo Іnterleave — аудио мен бейненің кезектестігі) форматы. Үлкен таралуға ие болған . avі-дің көпте- ген кемшіліктерінен арылған және Интернет желісінде жиірек қолданылатын mkv (Matroska, «матрешка») контейнері. Басқа таралған контейнерлердің қатарында mov, mp4, 3gp, wmv атауға болады. Танымал Youtube бейнехостингінде және соған ұқсастар- да қолданылатын . flv (Flash Vіdeo) форматын айрықша айтып өткен жөн. Оның негізгі қолданыс саласы төменгі сапалы қысқа бейнероликтер (файлдардың өлшемін үнемдеу) болып табылады. Файлдардың түрі осы файлдағы ақпарат сығылған кодекке сілтегендей болғанына қарамастан, көп жағдайда олай емес. Кон-167 тейнер, әдетте қоданылатын кодектің түріне шектеу қоймайды, сондықтан компьютер кеңейтілген бір файлдарды орындайды (ойнатады), мәселен, . mkv және жүйеде тиісті кодектің жоқтығы- ның салдарынан тура сондай кеңдіктегі басқа файлдарды орын- дамауы (ойнатпауы) әбден мүмкін. Бұл жағдайда пайдаланыла- тын кодектің түрін анықтап алған жөн, мәселен GSpot немесе VіdeoІnspector бағдарламасы және оны жүйеге орнату керек.

9.3.  МУЛЬТИМЕДИАНЫҢ АППАРАТТЫҚ ҚҰРАЛДАРЫ   Мультимедиалық ақпаратпен жұмыс істеу үшін қандай аппа- ратура қажет? Аудио және бейне файлдарды және басқа муль- тимедиа-өнімдерді әзірлеуге арналған құралдарды және оларды ойнатуға арналған құралдарды ажырата білу қажет. Бұл, ең ал- дымен, аналогты ақпаратты сандық ақпаратқа түрлендіру үшін ақпаратты компрессиялау (сығымдау), ал кері түрлендіру үшін— анағұрлым тез болатын және ресурстарды аз қажет ететін де- компрессиялау (компрессиядан босату) қажеттігіне байланысты. Сонымен бірге, аппаратураға қойылатын талаптар соңғы өнімге қойылатын талаптарға өте қатты тәуелді болады. Кәсіби жазба- ларды дайындау жоғары сапалы және қымбат бағалы аппаратура- ны, сондай-ақ қызметкерлердің тікелей компьютерлік сипаттың сыртындағы (арналардағы жазудың деңгейлерін теңшеу, аудио және бейне сигналдарды және т.б. сәйкестендіру) икемділігін қа- жет ететіндігі түсінікті.Егер кәсіби емес деңгеймен шектелсе, онда заманауи компью- тер мультимедианың компьютерлік технологиясын түгел дерлік жүзеге асыра алады. Компьютердің аппараттық компоненттеріне қойылатын қосымша талаптар ретінде келесілерді атауға болады: компьютерде заманауи бейнетақша болуы керек және дұрысын- да бейнекірумен және бейнешығумен, сондай-ақ өнімді процес- сор және сыйымдылығы үлкен шапшаң (жылдамдықты) диск; теледидарлық хабарларды жазу үшін ТВ-тюнері болуы керек.Кәсіби жұмыс үшін үлкен кеңейтулермен жұмыс істей алатын және енгізілген бейнекөріністі «әп-сәтте» сығатын бейнеқарма- удың мамандандырылған тақшасы қолданылады. Музыкалық үзінділерді жасау үшін нақты музыкалық аспаптардың дыбысын шығаратын музыкалық синтездеуіш қажет. 168 Тағы бір айта кетерлік жайт, компьютерлік құралдармен ау- дио және бейне материалдарды ойнатудың сапасы кәсіби аппа- ратурадан ғана емес, сондай-ақ тұрмыстық аппаратурадан да артта қалады. Алайда компьютерлік технологияның кешенділігі және жұмыстың барлық процестерін басқарудың қолайлылығы компьютерді мультимедиа-өнімдерін дайындауға қолдану тап- тырмайтын құрал етеді. Түпкілікті жетілдіру үшін компьютерді қолдану айқындауыш болып табылмайтын кәсіби студиялық ап- паратураны қолданатын кезде, оның орны осы тізбектің басында тұрады.

9.4.  МУЛЬТИМЕДИАНЫҢ БАҒДАРЛАМАЛЫҚ ҚҰРАЛДАРЫ  Мультимедианы жасау және жаңғыртудың бағдарламалық құралдары ерекше әр алуан. Бұл осы құралдармен шешілетін мәселелердің әртүрлілігімен және барлық қалауларды қанағат- тандыратындай бағдарламалық кешен құрудың мүмкін болмай- тындығымен байланысты. Сонымен қатар бұл талаптардың өзі, осы уақытқа шейін әлі тұрақталған жоқ. Сондықтан мұнда муль- тимедиамен жұмыс істеуді қамтамасыз ететін түрлі бағдарлама- лық кешендер туралы қысқаша мәлімет қана беріледі.

9.4.1. Мультимедианы ойнатуӘрине, анағұрлым көбірек таралғаны, әдетте күйтабақ ой- натқыш немесе плеер деп аталатын мультимедианы ойнатуға арналған құралдар. Бастапқыда олар сондайлық тар міндеттерді шешу үшін жасалған. Солай, мәселен, кең таралған WіnAmp ау- дио ойнатқышы, негізінен mp3 форматындағы сығылған аудио- файлдары ойнатуға арналған болатын. Кейіннен онымен ойнала- тын файлдардың түрлерінің тізімі айтарлықтай кеңіді, және осы кезде барлық дерлік аудиоформаттарды және бейне форматтар- дың көп мөлшерін қамтиды. Осыған ұқсас қасиеттері бар, атап шығу мүмкін емес басқа да плеерлер бар. Әдетте олардың бар- лығы, тегін немесе (өте сирек) шартты-тегін негізде таратылады. Бұл көбіне плеерлердің мультимедианы жасау бойынша кешен- нің бір бөлігі болып табылатындығына байланысты, ал осы ке- шендердің осы кезде құны айтарлықтай жоғары болуы мүмкін. Сол немесе басқа плеермен жұмыс істеу әдеті тиісті толық жи- нақты алу ниетіне түрткі болуы мүмкін. 169 Қазірге дейін аталған WіnAmp-тан басқа келесі ойнатқыштар- ды да атаған жөн: Wіndows XP операциялық жүйесінің Wіndows Medіa-сы, Apple Computers компаниясының Quіck Tіme, сон- дай-ақ Real Networks компаниясының RealPlayer ойнатқышы. Бұл плеерлер негізінен жабық сипаттағы және фирманың менші- гі болып табылатын меншікті форматтардың ағымдық файлда- рымен жұмыс істеуге арналған. Бұл форматтарды жасау кезінде аудио- және бейнежазбалардың иегерлерінің авторлық құқығын қорғауға үлкен назар аударылған.

9.4.2. Мультимедиалық қосымшаларды құруМультимедиа-өнімдерін жасау құралдары оларды ойнату құралдарына қарағанда алуан түрлі. Мұнда тек жұмыс істеуге тура келетін негізгі мәселелерді келтірейік:■Растрлық және векторлық графикалық бейнелерді, соның ішінде анимацияланған (мультфильмдерді) бейнелерді жасау және редакциялау;■Дыбыстық жазуларды санға айналдыру және сығымдау;■MІDІ-синтездеушінің көмегімен музыкалық үзінділерді жа- сау;■Сигналдың амплитудасын өзгертуге мүмкіндік беретін ды- быстық ақпаратты редакциялау, фонын салу немесе алып та- стау, дыбыстық үзінділерді кесіп тастау немесе қою, түпкілік- ті өнімге қосу үшін дыбыстық файлдарды дайындау;■бейнеқармау;■үш өлшемді қозғалмайтын және қозғалатын кескіндерді син- тездеу;■бейнекескіндерді редакциялау және баян (клип) жасау, соның ішінде дыбыс пен суретті сәйкестендіру;■гипермәтіндерді және сілтемелік гипермедиа-құрылымдарды жасау;■барлық мультимедиалық-компоненттерді бірыңғай кешенге біріктіру;■нақты тасымалдаушыға жазу.Осы мәселелерді шешетін бағдарламалық кешендер алуан түрлі және оларға тегін немесе шартты-тегін бағдарламалар да, қымбат кәсіби өнімдер де кіреді. Сол немесе басқа кешенді қол- дану мультимедиалық-өнімдерді дайындаудың шарттарымен басқарылады. Сонымен қатар, осы саладағы аппараттың сипаты- ның тез өзгеруімен және тиісінше бұл бағдарламаларға қойыла- тын талаптардың өзгеруіне байланысты осы бағдарламалардың170 құрамы өте тез ауысады. Сондықтан бұл құралдарға қандай да бір шолу жасаудың мағынасы жоқ. Тек, Wіndows XP құрамына аталған мәселелердің елеулі бөлігін жеткілікті түрде қарапай- ым деңгейде орындайтын Wіndows Movіe Maker бағдарламасы кіретінін байқаймыз.

9.5. МУЛЬТИМЕДИА ИНТЕРНЕТ ЖЕЛІСІНДЕКомпьютерлік желілердің өткізу қабілетінің жеткіліксіздігі, мультимедианың Интернетте кеңінен таралуына кедергі жасай- тын негізгі тежеуші фактор болып табылады. Бұл не мультиме- диалық ақпарат бар беттің ұзақ жүктелуіне, не осы ақпараттың төменгі сапада болуына әкеліп соғады. Дегенмен, мультимедиа- ны келесі жағдайларда веб-сайттарда да толық қолдануға бола- ды:■ бейнематериалдың сапасы оның мазмұнымен салыстырғанда маңызды фактор болып табылмайды;■ интернет-технологиялар ішкі жоғары жылдамдықты желілер- де (ғаламтор) қолданылады;■ оның келіп түсуіне қарай ұсынуға мүмкіндік беретін мульти- медиалық ақпаратты жіберудің ағынды хаттамалары қолда- нылады.Мультимедианы веб-беттерде орналастырудың анағұрлым оңай тәсілі браузерге қосылатын ішкі бағдарламалық модульдер—плагиндерді қолдану болып табылады. Бұл технология келесі- дей түрде көрінеді. Веб-бетті жасаушы мультимедианы ұсынуға арналған орынды, шамамен кескінге арналғандай (тиісті тег кей- інірек сипатталады), мультимедиалық-ақпарат бар файлды (ауди- офайлмен, бейнебаянмен және сол сияқты т.б.) көрсете отырып, орналастырады. Қолданушы бұндай бетті ашқан кезде, браузер бұл файлдың түрін анықтайды, оған ашық плагиндердің тізімі- нен осы файлды ойната алатын және оған веб-бетте көрсетілген файлды бере отырып, оны іске қосатын модульді іздейді. Пла- гин, өз кезегінде, берілген файлдың ақпаратын өзіне веб-беттен бөлінген аймақта бейнелеп көрсетеді. Әдетте дәл осы аймақта плагинді басқару элементтері орналастырылады (алдыға, артқа және т.с.с). Екінші жағынан плагиннің экранға шығарылуы қы- сылуы мүмкін (мысалы, дыбыстық файл үшін).Егер керекті плагин табылмаса, браузер әдетте оны Интер- неттен жүктеуге тырысады, одан кейін плагин операциялық жүйеге кірістіріледі де, оны қайта жүктеу қажет етілмейді. 171 Мультимедиалық-файлды веб-бетте орналастыру үшін<embed> және <object> тегтері қолданылуы мүмкін. Олардың қолданылуы бірдей болғандықтан, <embed> тегімен шектелеміз. Оның атрибуттары түгел дерлік <іmg> тегінің атрибуттарымен сәйкес келеді.Бұдан басқа, оның браузермен өңделмейтін, бірақ негізгілер- мен бірге плагинге берілетін, қосымша атрибуттары болуы мүм- кін. Мысалы, дыбыстық плагинде аудиофайлды бірден ойнату керек пе екендігін көрсететін autostart атрибуты болуы мүмкін.Плагинді қосудың қарапайым мысалы мынадай:<html><head><tіtle>Sound Test</tіtle></head><body><embed src="test.mіd" autostart="no"></body></html>Бұл файлды жүктеудің нәтижесінде браузерде ұқсастау түрі 9.1-суретте көрсетілгендей терезе пайда болады, алайда бұл су- рет MІDІ-файлдарды ойнатуға арналған жүйеде QuіckTіme пле- ері орнатылған жағдайда ғана пайда болады. Басқа жағдайларда дыбыстың ойнауын басқару элементі басқаша көрінуі мүмкін. Айтпақшы, Mozіlla Fіrefox браузерінде дәл сол QuіckTіme басқа- ру элементі басқаша көрінеді.Осыған ұқсас түрде веб-бетке бейнебаяндардың ойнатылуы орналастырылуы мүмкін. 9.1-сурет. Басқару элементі QuіckTіme172 Мультимедианың Интернетте дамуына, шағын көлемді төмен сападағы роликтерді жасауды қамтамасыз ететін, ағымдық беру- ге рұқсат беретін Flash-технологияны енгізудің нәтижесінде ай- тарлықтай серпін берілді. Бұл youtube. com сайтында және соған ұқсас сайттарда орнатылған әр түрлі бейне материалдардың«авторларының» (мүлдем кәсіби еместердің) санын көбейтті. Youtube-тің танымалдылығының жоғарылығы сонша заманауи бейнекамералардың көпшілігі осы бейнехостингке тікелей жүк- теуге арналған бейнежазбаларды жасай алады.  БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫАқпараттың қандай түрлері мультимедиаға жатады? Мультимедианың ақпараттың басқа түрлерінен айыр- машылығы неде?Мультимедиалық-өнімдерге мысалдар келтіріңіздер?Мультимедиалық-технологияның қолданылу саласын атаңыздар.Ағындық ақпарат деген не?Сандық дыбыстық ағынды қандай параметрлермен си- паттауға болады?Дыбыстық ақпаратты сығымдау неге негізделген?Компьютерлік өңдеу тұрғысынан алғанда, сандық ау- дио- және бейнеағындардың айырмашылығы неде?MPEG стандартының міндеті қандай?Мультимедиамен жұмыс жасау үшін қандай аппарат- тық құралдар қажет?Сіздің көзқарасыңыз бойынша ең қарапайым мульти- медиалық-плеер қандай минималды сипаттамаларға ие болуы керек? Ал жоғары сапалысы ше?Мультимедиалық-өнімді жасау кезінде қажет етілетін міндеттерді сипаттап беріңіз.Мультимедианы «әдемдік торапта» қолданудың ерек- шеліктерін атаңыз.Браузер мультимедиалық ақпаратты қалай өңдейді?  10-тарау  АВТОМАТТАНДЫРЫЛҒАН АҚПАРАТТЫҚ ЖҮЙЕЛЕР

10.1. ЖАЛПЫ МӘЛІМЕТТЕРБіз адамзат қызметінің кез келген саналы түрі осы қызмет байланысты нақты әлемнің қандай да бір жай-күйінің және тәртібінің қасиеттері туралы ақпаратқа негізделетінін атап өт- кен болатынбыз. Адамзат қоғамының күрделенуіне қарай тиісті ақпараттың көлемі де өсе түсті, бұл осы ақпаратты жинақтау, сақтау және өңдеу жүйесін жасауды қажетті етті. АТ көптеген он тіпті жүз жылдар бойы өмір сүріп келеді және ұзақ уақыт бойы олар қағаз құжаттарды картотекалау, мұрағаттау түрінде болып келді. Компьютерлердің пайда болуы ақпараттық әрекетті айтар- лықтай автоматизациялауға жол ашты, бұл өз кезегінде автомат- тандырылған ақпараттық жүйелерді (ААЖ) жасауға соқты.Автоматтандырылған ақпараттық жүйені компьютерлік тех- нологияларда базаланатын аппараттық, бағдарламалық, ұйымда- стырушылық және адами ресурстардың кешені деп анықтауға болады, ол пайдаланушылардың ақпараттық талап-тілектерін қанағаттандыру мақсатында, шынайы әлемнің қандайда бір бөлігінің (ААЖ пәндік саласы деп аталады) ақпараттық моделін жасауға және қолдауға арналған.Кез келген автоматтандырылған ақпараттық жүйе барлығын қамти алады деп есептеудің жөні жоқ. Керісінше, ол жобалауды автоматтандыру жүйесі (ЖАЖ) немесе өндірісті басқару жүйесі сияқты анағұрлым күрделі жүйенің құрылымдық бөлігі ретін- де кіре алады. ААЖ өлшемі мен функциялары өзі арнайы жоба- ланған пәндік саламен анықталады, егер, мысалы, пәндік сала кәсіпорынның тек құжат айналымын қамтыса, онда ақпараттық жүйеде еңбекақы туралы мәліметтерді іздеудің қажеті жоқ. 174

10.2. ААЖ ҚҰРЫЛЫМЫКез келген автоматтандырылған ақпараттық жүйенің құра- мына келесі қосалқы жүйелер кіреді: техникалық, бағдарлама- лық, ұйымдастырушылық, сондай-ақ қызметкерлер.Оларды толығырақ қарастырайық.Техникалық және бағдарламалық қамтамасыз ету. Техни- калық қамтамасыз ету өзіне компьютерлерді, сыртқы құрылғы- ларды және телекоммуникациялық құралдарды қосады, және осы орайда ол кез келген компьютеррлік жүйеден ерекшеленбей- ді.Бағдарламалық қамтамасыз ету өзіне жүйелік бағдарламалық қамтамасыз етуді, типтік қолданбалы бағдарламалық қамта- масыз ету мен мамандандырылған қолданбалы бағдарламалық қамтамасыз етуді қосады.Өз кезегінде жүйелік бағдарламалық қамтамасыз етудің құрамына операциялық жүйе, пайдаланушының түрлі опера- циялық қабықшалары, жүйелік әкімшінің қызметтік бағдарла- малары, желілік бағдарламалық қамтамасыз ету және т.б. кіреді. Пайдаланылатын операциялық жүйе қалған бағдарламалық құрамдастарға едәуір мөлшерде талаптарды белгілейді, және өте жиі аппараттық құралдардың барлығы пайдаланылатын опера- циялық жүйемен бірге ААЖ-ның аппараттық-бағдарламалық платформасы (немесе жай платформа) деп аталады.Типтік қолданбалы бағдарламалық қамтамасыз ету ерекшелі- гіне қарай анықталатын пәндік бағдарламаларды білдіреді, олар нақты ақпараттық жүйе үшін арнайы әзірленбейді, сол типтің кең класты тапсырмаларын шешу үшін тағайындалған, бірақ олар дәл осы жүйеде нақты пайдалану жағдайына баптала ала- ды. Мысал ретінде, офистік бағдарламалар, жалпы мақсаттағы деректер қорын басқару жүйесі, Web-серверлер, мәтінді тану бағдарламалары, мәтінді іздеудің типтік жүйелері және т. б. си- яқты өнімдерді атауға болады.Бұл бағдарламалар коммерциялық және коммерциялық емес болуы мүмкін. Жиі неғұрлым маңызды қолданбалы бағдарлама- лар жалпы мақсаттағы (мысалы, деректер базасын басқару жүй- есі), сондай-ақ платформа құрамындағы автоматтандырылған ақпараттық жүйелерді қамтиды.Типтік қолданбалы бағдарламалық қамтамасыз етудің сана- тына, сондай-ақ, АЖЖ жобалау үшін қолданылатын аспаптық құралдарды жатқызуға болады, бірақ оны пайдалану процесінде, олар, әдетте, пайдаланылмайды.175 Мамандандырылған қолданбалы бағдарламалық қамтамасыз ету нақты ақпараттық жүйе үшін құрылады және оның ерек- шеліктерін ескереді. Ол қандайда бір аспаптық ортада әзірленген бағдарламалар кешені болуы не үлгілік бағдарламалық пакет- терді баптау жиынтығын көрсетуі мүмкін.Ақпараттық қамтамасыз ету. Өңделетін деректер ақпа- раттық жүйеде негізгі рөлді ойнайды. Сонымен бірге жинауға, сақтауға, өңдеуге және т.б. тікелей жататын ақпаратпен қатар метадеректер, яғни мәмілелер туралы деректер деп аталатын осы ақпаратты сипаттайтын мәліметтер, сондай-ақ деректер мен метадеректерді сипаттай үшін қолданылатын тіл құралдары (лингвистикалық қамтамасыз ету) маңызды рөл ойнайды. Мета- деректердің дамыған жүйесінің болуы қарапайым ақпараттық технологиялардан ақпараттық жүйені ерекшелейтін басты бел- гі болып табылады. Әрине, өңделетін деректерді сипаттайтын мәліметтер кез келген ақпараттық технологияларда кездеседі, алайда ААЖ метадеректерінің ерекшелігі оның ажырамас бөлігі болып табылады.Сақтауға және өңдеуге жататын ақпарат әдетте деректер үл-гідері деп аталатын үлгілік құрылымдармен сәйкес топталады. Осылайша қалыптасқан ақпарат деректер қоры деп аталады. Тағы да айта өтсек, деректер қоры жеке құрылымның сипаттама- сын қоса алғанда ондағы бар ақпараттың толық сипаттамасынан тұрады. Деректер қорымен жұмыс істеу үшін арналған жалпы мақсаттағы бағдарламалық құралдар деректер қорын басқару жүйесі (ДҚБЖ) деп аталады. Кәсіпорындардың ААЖ (ұжым- дық ААЖ) құруға арналған жүйелер қатарынан Oracle, DB2, MSSQLServer атаймыз.Ұйымдастырушылық қамтамасыз ету. Ұйымдасты- рушылық жасаушылар ақпараттық жүйенің маңызды элементі болып табылады, алайда оған назар өте жиі жеткіліксіз бөлінеді. Ол бірінші кезекте үлгілік және пайдалану құжаттамасынан, сондай-ақ ААЖ-мен жұмыстың үлгілік ресімдерінен тұрады. Бұған ААЖ пайдалануға қызмет көрсететін персонал мен соңғы пайдаланушыларды дайындау жүйесін жатқызуға болады. Ұй- ымдастырушылық кіші жүйе ақпараттық жүйе мен оның пайда- ланушылары арасындағы байланыстырушы топ болып табыла- ды деп айтуға болады.Қызмет көрсетуші персонал. Есеп бойынша (алайда маңыз- дылығы бойынша емес) ақпараттық жүйенің соңғы компоненті оның жұмыс істеуін қамтамасыз ететін адамдар болып табыла-176 ды. Әдетте оларды әзірлеушілерге, әкімшілерге және оператор- ларға бөледі. Олардың арасында айқын шекті үнемі өткізу мүм- кін емес, алайда мән-жайына толық берілмей, әзірлеушілердің жүйені құратынын және түрлендіретінін, әкімшілердің жүйенің жұмыс істеу режимін анықтайтынын және апатты жағдайларды жоюды ұйымдастыратынын, операторлардың жүйемен ерекше емес өзара әрекетін жүзеге асыратынын (деректердің резевртік көшірілуін орындайтынын, қағаздың принтерге орнатылуын және т.б.) айтуға болады.

10.3. ААЖ ЖІКТЕУ Ақпараттық жүйелер түрлі белгілері бойынша жіктеледі.Жіктеудің өте жиі қолданылатын тәсілдерін қарастырамыз.Масштабы бойынша жіктеу. Ақпараттық жүйелер масшта- бы бойынша келесі типтерге бөлінеді: дара, топтық және корпо- ративтік.Дара ақпараттық жүйелер немесе автоматтандырылған жұ- мыс орындары (АЖО) әдетте жеке дербес компьютерде іске асырылады. Мұндай жүйе ортақ тақырыппен және ақпаратпен байланысты бірнеше қарапайым қосымшалардан тұрады, және уақыт бойынша бір жұмыс орнына бөлінетін бір пайдаланушы- ның немесе бірнеше пайдаланушының жұмысына есептелген.Топтық ақпараттық жүйелер (бөлімше масштабының жүйе- лері) кәсіпорындардың бір немесе бірнеше ұқсас бөлімшелеріне бағдарланған және көбіне жергілікті есептеуіш желі базасында құрылады. Мұндай жүйені әзірлеу кезінде бірлескен деректерді тиімді қолдануға мүмкіндік беретін деректер қорының сервер- лері (SQL-серверлер) қолданылады.Корпоративтік ақпараттық жүйелер (кәсіпорын масштабының жүйелері) топтық жүйені дамыту болып табылады және аумақты таратылған желілерді немесе тораптарды қолдайды. Мұндай жүйелер үшін бірнеше серверлермен күрделі құрылым тән.Топтық және корпоративтік жүйелер үшін атап айтқанда қыз- мет көрсететін персонал арасында бір немесе бірнеше әкімшінің болуын талап ететін деректердің сақталу және жұмыс істеу сенімділігіне қойылатын талаптар артады. 177 Қолдану аясы бойынша жіктеулер. Қолдану аясы бойынша ақпараттық жүйелер әдетте төрт топқа бөлінеді:■транзакцияларды өңдеу жүйелері;■шешімдер қабылдауды қолдау жүйелері;■ақпараттық-анықтамалық жүйелер;■кеңселік ақпараттық жүйелер. Транзакциялардыөңдеужүйелері(OnLіneTransactіonProcessіng— OLTP) кез-келген уақыт сәтінде ақпараттық жүйедегі пәндік саланы дұрыс көрсетуді қолдау үшін арналған.Олар үшін жұмыстарды жеткілікті қарапайым өңдеудің тұрақты ағыны тән, мысалы, тапсырыстар, төлемдер, пайдала- нушылардың көп санынан сауалдар. Оларға қойылатын негізгі талаптар болып табылады:■өңдеудің жоғары өнімділігі;■кез келген уақыт сәтінде сақталатын ақпараттың қайшылық- сыздығы және келісушілігі;■рұқсат етілмеген кіру рұқсатынан, бағдарламалық және аппа- раттық кідірістерден қорғау.Шешімдер қабылдауды қолдау жүйелері (аналитикалық жүй- елер) уақытша, географиялық және т.б. түрлі бөліктегі тарихи (кейбір уақыт аралығында жиналған) деректердің статистикалық өңдеуін талап ететін өте күрделі сауалдарды орындауға, пәндік сала процестерін үлгідеуге, осы немесе өзге құбылыстардың дамуын болжамдауға бағытталған ақпараттық жүйенің басқа типін көрсетеді. Аналитикалық жүйелер де жасанды интеллект әдістері, деректерді графикалық көрсету құралдары негізінде ақпаратты өңдеу құралдарынан тұрады. Бұл жүйелер олардан мазмұнды ақпаратты ерекшелеуге; деректерден білім алуға мүм- кіндік бере отырып, тарихи деректердің үлкен көлемдеріне опе- рация жасайды.Ақпараттық-анықтамалық жүйенің ауқымды класы мәтінді және гипермәтінді құжаттарға және мультимедиаға негізделген. Мұндай ақпараттық жүйенің ең үлкен дамуы Интернет желісінде алынды.Кеңселік ақпараттық жүйелердің класы қағаз құжаттарын электронды түрге ауыстыруға, іс қағаздарын жүргізуді автомат- тандыруға және құжаттар айналысын басқаруға бағытталған.Жеткілікті дәрежеде қолдану саласы бойынша келтірілген жіктеулер шартты. Ірі ақпараттық жүйелер жоғарыда аталған 178 барлық класс белгілеріне өте жиі ие болады. Сонымен бірге, әдетте алуан түрлі қолдану саласына жататын кіші жүйелердің қатарынан тұрады.Функционалдық міндеті бойынша жіктеу. Ақпараттық жүйені жіктеудің тағы бір тәсілі пәндік саласына байланысты оларды жіктеу болып табылады. Бұл тәсіл әрине, толық болма- уы мүмкін, себебі пәндік облыстар саны шектеулі емес. Соған қарамастан, ол осы немесе өзге жүйені дәл сипаттауға мүмкіндік береді. Мысалы, кәсіпорынды басқару саласында келесі ақпарат- тық жүйелерді көрсетуге болады:■ бухгалтерлік есеп;■ қойма ресурстарын, жеткізулерді және сатып алуларды бас- қару;■ маркетингті басқару;■ құжат айналысы;■ жедел басқару;■ жедел және жиынтық ақпаратты ұсыну және басқалары.Қолдалатын ақпараттық ресурстардың түрі бойынша жіктеу. Мұнда әдетте екі үлкен класты ерекшелейді: құжаттық графикалық және фактографикалық системы.Құжаттық графикалық жүйелерде негізгі ақпарат табиғи тіл- дердегі құжаттар не басқа тұтас ақпараттық объектілер (аудио- жазбалар, видеофильмдер және т.б.) болып табылады. Мұндай жүйелердің негізгі функцииясы берілген талаптарды қанағат- тандыратын объектіні немесе объектілерді іздеу болып табыла- ды, осыған орай құжаттық графикалық жүйенің класы іс жүзінде ақпараттық-іздестіру класымен сәйкес келеді. Фактографикалық жүйелерде ақпарат осы немесе өзге деректер үлгідерінің негізін- де құрылымданған түрде сақталады.Жіктеудің басқа түрлері. Әрине, келтірілген жіктеу тәсіл- дері жіктеудің барлық мүмкіндіктерін толық қамтымайды. Осы немесе өзге жіктеу негізіне алынатын ақпараттық жүйелердің тағы бірнеше қасиеттерін келтіреміз:■ ақпараттық ресурстардың көлемі және жүйелік персоналдың құрамы, сондай-ақ пайдаланушылардың ықтимал саны:■ ақпараттық ресустарды сақтау ортасы және серпіні;■ жүйеге құрылымы және кіру тәсілдері;■ бағдарламалық-аппараттық платформа. 179 ААЖ сипаттамаларының тізімін жалғастыруға болады, алай- да келтірілгендер ақпараттық жүйенің үлкен алуан түрлілігін көрсету үшін жеткілікті.  БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫБір компьютерде бірнеше ААЖ орналаса ала ма? Ал бір ААЖ бірнеше компьютерде орналасады ма?Қандай жағдайда ААЖ құру қажет?Ақпараттық жүйемен үлгіделетін шынайы өмірдің бөлігі қалай аталады?ААЖ құрамдас бөліктерін сипаттаңыз.Метадеректер деген не?Деректер моделінің ұғымын нені білдіреді?ААЖ-ға қызмет көрсететін персоналдың функцияла- рын сипаттаңыз.Ақпараттық жүйелердің әртүрлі болу себептерін атаңыз.  11-тарау  БІЛІМГЕ НЕГІЗДЕЛГЕН ЖҮЙЕЛЕР

11.1. БІЛІМДЕРКомпьютерді ойлап тапқаннан уақыттан бері адам оны күр- делі міндеттерді шешуге пайдалануға тырысты. Сондықтан сол уақыттардан бері ол осы міндеттерді шешу үшін пайдаланып келе жатқан білімін, компьютердің көмегімен өңдеуге жарамды формада, мазмұндау қажеттігі туындады. Бірақ білімді компью- тердің жадына енгізу тәсілдері туралы айтпас бұрын білім де- ген не және оның мәліметтерден айырмашылығы неде дегенді түсініп алуымыз қажет.Білім — практикалық қызметте және кәсіби тәжірибеде алынған және мамандарға осы саладағы міндеттерді шешуге мүмкіндік беретін, пәндік саладағы заңдылықтар (қағидаттар, байланыстар, заңдар). Мәліметтер — пәндік саладағы нақты бір нысандарды, процесстерді және құбылыстарды, сонымен қатар олардың қасиетін сипаттайтын жекелеген фактілер.Осы анықтамаларды мысалмен түсіндіреміз. Келесі жазбалар автосервисте жүргізілетін журналдан алынған.«Автомобиль маркасы — ВАЗ 21053; нөмірі — А678ОР 77; иесінің байланыс телефоны — 345-67-34; ақаулары — қозғал- тқышы бос жүріс кезінде тоқтап қалады».Бұл жазбада пәндік саланы ықшамдап жазудан алынған үзін- ді: шеберханада жөндеуде белгілі бір маркалы, иесімен берілген телефон арқылы байланысуға болатын, белгілі бір нөмірі бар ав- томобиль тұр және оның жоюды талап ететін нақты бір ақауы бар. Осылайша, келтірілген жазба толықтай анықталған нақты бір деректерді көрсетеді.Келесі мысал тағы да сол пәндік салаға қатысты. 181 «ЕГЕР қозғалтқыш бос жүрісте тоқтап қалатын болса, ал қозғалтқыштың цилиндріндегі тұтандырғышы дұрыс қойылған болса, ОНДА ақаудың мүмкін болар себебі – бос жүрістің жи- клері тозаңға толып қалған».Келтірілген фраза пәндік саланың белгілі бір заңдылығын си- паттайды (яғни, карбюраторлы қозғалтқышы бар барлық авто- мобильдерге қатысты) және қозғалтқыштарды жөндеу бойынша маманның, автосервисте жұмыс істеген кездерде тәжірибе жо- лымен алған немесе білім алуы нәтижесінде, яғни басқа адамнан алған, білімін білдіреді.Тәжірибелі шеберде мұндай пайымдаулардың (ақауды диа- гностикалау ғана емес, сонымен қатар оларды жою бойынша да) көп жинағы болады, олардың көпшілігі, бұдан бұрын келтіріл- гендегідей «ЕГЕР - ОНДА» түріне ие.Ақпараттарды «мәліметтер» және «білім» тобына бөлу айтар- лықтай шартты, нақты мәліметтерді (немесе жай ғана фактілер) көбінесе арнайы түрдегі білімге жатқызады, олар мына түрде беріледі: Л∆Б, мұндағы Л — нақты бір нысанның немесе жағдай- дың атауына меңзеп тұрған, символды жол; Б — символдық жол немесе сан, ал ∆ белгісі =, >, <, ≤, ≥ немесе  математикалық бел- гісінің бірін білдіреді.Мысалы, «маркасы = ВАЗ21053», «ақауы = қозғалтқыш бос жүрісте тоқтап қалады», «температура <37», «бұйымның түсі {қара, көк, қызыл}».Білімді қатаң (нысандандырылған) түрінде көрсету тәсілде- месінің біріншісі алгоритмдік немесе процедуралық тәсілдеме болды. Бұл тәсілдеменің дамуы бағдарламалау тілінің айтар- лықтай дамуымен байланысты болды — машиналар коды тілі- нен жоғары деңгей тіліне дейін дамуы (Фортран, Паскаль, Си, Модула және т.б.). Бұл тәсілдеменің негізгі мәнісі, компьютермен орындауға ұйғарылатын, оларды өңдеудің білімі мен процедура- лары әрекеттің (алгоритмнің) қатаң бірізділігі түрінде көрінуін- де.Мұндай тәсілдеме кезінде әзірленген қолданбалы бағдарлама біліммен біртұтастықты құрады. Мұндай тәсілдеме төмендегі- дей кемшіліктерге алып келетіні де тез анықталды:■қиын шешілетін міндеттердің артуы бағдарламаларды түсіну- дің қиындауына алып келеді, сондықтан оларды әзірлеу де қиындайды;■пәндік салада болып жатқан өзгерістер, әдете, есепті шығару алгоритмін түзетуді талап етеді, ал бұл, өз кезегінде, бағдар- ламаның жекелеген фрагменттерін, ал кейде толықтай бағдар- ламаны өзгертіп шығуға алып келеді.182 Процедуралық тәсілдемені қолдана отырып, есепті шығару мүмкіндігінің қажетті шарты болып табылатыны нақты алго- ритмнің болуы. Сондықтан автоматтандыру, ең алдымен, шешу алгоритмі жақсы таныс, нысандандырылған есептерге тиді (мы- салы, еңбек ақыны есептеу есебі).Дегенмен, тәжірибелік қызметте адам тіпті басқа сипаттағы есептерге жиі ұшырасады, оларға келесі ерекшеліктер тән:■ есепті шығару алгоритмі белгісіз немесе компьютер жадының және оның тез әрекет етуінің шектеулі болуына байланысты оны қолдану мүмкін емес;■ есеп сандық формада жазылмайды (мысалы, медициналық немесе техникалық диагностикалау есебі).Мұндай есептерді нашар нысандандырылатын деп аталады. Процедуралық тәсілдеменің жоғарыда келтірілген кемшілік- терін жоюға талпыныс, сонымен қатар нашар нысандандырыла- тын есептерді шығаруға талпыныс жаңа бағыттың құрылуына алып келді - білім инженериясы. Бұл бағыттың негізінде білімді компьютердің бағдарламалық қамсыздандыруынан ерекшелеп алу және оны жеке компонентіне – білім базасына айналдыру идеясы жатыр. Білім базасында сақталатын білім нақты біртек- ті формада беріледі, бұл оларды жеңіл анықтауға, модификаци- ялауға және толықтыруға мүмкіндік береді. Есептерді шығару, білім негізінде жасалатын, логикалық өткізгіштер көмегімен жү- зеге асырылады. Ол үшін, бағдарламалық қамтамасыз етудің не- гізін құрайтын, жеке логикалық өткізгіш модулі қарастырылған. Осындай қағидамен құрылған жүйелер білімге негізделген жүй- елер немесе интеллектуалдық жүйелер деп аталады. Білім ин- женериясы саласындағы айтарлықтай маңызды практикалық жетістіктерді интеллектуалдық жүйелердің арнайы қатары – са- раптама жүйелері көрсетті, олар адам қызметінің нақты бір са- ласындағы түрлі міндеттерді білікті мамандардың қатысуынсыз шешуге арналған.Кез-келген пәндік салаға жататын білім, әдетте, екі түрде бо-лады: жалпы қолжетімді және жеке. Жалпы қолжетімді білім—бұл, әдетте, осы саладағы оқулықтарда, анықтамалықтарда көрсетілген фактілер, анықтамалар, теориялар. Бірақ, әдетте, аталған пәндік саладағы мамандар – сарапшылар - бұдан басқа, әдебиетте жоқ, жеке білімге де ие. Бұл жеке білімдері оның өзінің, көпжылдық практикадан жинақтаған, сарапшылық тәжибесіне негізделеді және эмпирикалықтан тұрады, яғни эвристика деп аталатын, тәжірибеге, ережелерге негізделген. Эвристика са-183 рапшыларға дұрыс болжам шығаруға және нашар нысанданды- рылған еесптерді шешудің перспективті тәсілдемелерін табуға көмектеседі.

11.2.1. Өнімдік үлгіӨткен ғасырдың 60-шы жылдарында интеллект саласындағы америкалық зерттеушілер А. Ньюэлл және Г. Саймон былай деп көрсеткен: көпшілік жағдайда адам баласының пайымдауы сөйлемдерден тұратын, әрқайсысы төмендегідей жазылатын, бірізділік түрінде ұсынылуы мүмкін:ЕГЕР (шарты) ОНДА (әрекет),мұнда «шарты» дегенде, AND (ЖӘНЕ), OR (НЕМЕСЕ), NOT (НЕ) логикалық операторларымен жалғасқан, бір немесе бір- 184 неше деректер түсініледі, ал «әрекет» дегенде — егер қарасты- рылып отырған жағдайда «шарт» шындық болса, орындалатын, мәліметтерді өңдеу бойынша бір немесе бірнеше операциялар деп түсініледі. Бұндай түрдегі сөйлем өнім ережесі деп атала- ды, ал ережелерден тұратын, білім базасы бар интеллектуалдық жүйе өнімдік жүйе деп аталады. Білімді өнім ережесі түрінде си- паттау кезінде ережені жазудың төмендегідей форматтары жиі қолданылатынын ескертеміз:ІF (шарты) THEN (әрекет) немесе (шарты) → (әрекет) Өнімдік жүйелерде логикалық өткізгіш, пайымдаудың тікелей және кері тізбегі деп аталатын, әртүрлі екі стратегияға сәйкес орындалуы мүмкін. Бұл стратегияларды келесі мысалдармен түсіндіреміз. Білім базасы төрт ережеден тұрады делік:П1: ІF А = а1 AND В = b1 THEN Z := z1; П2: ІF C = c1 AND D = d1 THEN B := b1; П3: ІF C = c1 AND D = d2 THEN B := b2; П4: ІF А = а1 THEN D := d1.Бұл ережелерде әрекет, яғни THEN-ережелер бөлігі, айныма- лы Z, B және тағы басқаларға белгілі бір мән беруші қарапайым оператор болып табалытынын ескереміз. Әрбір мұндай әрекетті жаңа деректің пайда болуы деп түсіндіруге болады. Сонымен, мысалы, П4 ережесі, егер А = а1 фактісі орын алған болса, ондаD атаулы нысанға (D := d1) мәнін беру керек, және сол арқылы бізD = d1 фактісін аламыз деп бекітеді. Өнімдік жүйеде хабарлан- дырулар тақтасы маңызды түсінік болып табылады, ол жүйеніңжедел немесе ішкі жадының аясын білдіреді, оған төмендегілер жазылады:■ өткізу алдында белгілі болған фактілер;■ өткізу барысында ереженің орындалуы нәтижесі болған фак- тілер. Ережелер шарты орындалады, егер оған тиісті фактілер хабарландырулар тақтасында бар болса.Хабарландырулар тақтасында бастапқыда А = а1 және C = c1 фактілері болды делік. Біздің анықтағымыз келетіні: осы фак- тілерден не шығады, яғни білім базасы ережелерін қолдана оты-рып, қандай жаңа фактілер алуға болады. Пайымдаудың тікелей тізбегіне сәйкес логикалық өткізу келесі схема бойынша жүреді. Бірінші қадамда жүйе білім базасындағы барлық ережелерді қа- растырады және шарт, яғни ІF-бөлімі, хабарландырулар тақта- сына шығарылған фактілер болған жағдайда шындық болып та- былатын, бірінші ережені табады. Біздің жағдайда бұл ереже П4—ол үшін ІF-бөлімі шындық, себебі хабарландыру тақтасында185 А = at фактісі бар. Бұл қадам келісу деп аталады. Екінші қадамда П4 келісілген ереженің THEN-бөлімінде жазылған әрекет орын- далады және D = dj фактісі хабарландыру тақтасына орналасты-рылады. Бұл қадам ереженің орындалуы деп аталады.Одан әріде жүйе, орындалған П4-тен басқа, барлық ереже- лерді қайта қарайды және бұдан бұрын жаңартылған хабарлан- дыру тақтасында барлық фактілер бар болған кезде ІF-бөлімішындық болып табылатын бірінші ережені табады. Сірә, C = c1 фактісінің бар болуы және D = d1 фактісінің пайда болуы нәти- жесінде П2 ережесімен келісуді береді.П2 ережесінің орындалуы хабарландыру тақтасының жаңар- тылуына алып келеді: онда B = b1 жаңа фактісі пайда болады. Одан әріде келісу және ережелердің орындалуы процедурасы, хабар-ландыру тақтасында орналастырылған фактілермен келістіруге болатын ережелер бар кезде, осы тәртіппен қайталана береді. Алгоритм тоқтаған кездегі хабарландыру тақтасының жағдайы логикалық өткізудің нәтижесі болады. Қарастырылып отырған мысал үшін: бұл өткізуден бұрын белгілі болған жаңа фактілер Z= z1, B = b1, D = d1 және А = а1, C = c1 фактілер. Неліктен мұндай өткізу өткізгіштің тікелей тізбегі деп аталатыны түсінікті – жаңа ақпаратты іздеу ережелердің сол және оң жақ бөлімдерін ажыра-тып тұратын нұсқардың бағытына қарай жүреді. 11.1-сурет. Пайымдаудың тік тізбегі186 -суретте тік өткізгіштің тізбегі қалай жұмыс істейтіні нақты көрсетілген, бұл арада білім базасында аталған қадамда орындалатын жалғыз ереже ерекшеленіп көрсетілген.Пайымдаудың кері тізбегінің қажеттігі келесі жағдайларда туындайды. Біз білім базасын нақты фактіні, мысалы, тура ал- дындағы жағдайдағы секілді бастапқы ақпаратқа ие бола оты-рып, Z = z1 фактісін анықтау үшін пайдаланғымыз келеді делік. Басқаша айтқанда, жүйе бізге келесі сұрақтарға жауап беруі ке- рек: А = а1 және C = c1 фактілерінен Z = z1 фактісі шығады дегенірас па? Ізделетін факт мақсат деп аталады, ал айнымалы Z – ай-нымалы мақсат деп аталады.Түптеп келгенде, мақсатқа жетуге болады, егер пайымдаудың тік тізбегін пайдаланатын болсақ. Алгоритм жұмысының соңын- да, келесіні анықтау үшін, тек хабарландырулар тақтасын қарап шығу қажет: алынған жиынтықтар ішінде бізді қызықтыратын фактілер бар ма жоқ па. Егер ережелер аз болса мұндай тәсіл- деме жасауға болады, ал егер білім базасында бірнеше жүздеген ережелер бар болса, онда бізді қызықтыратын фактілерге қатысы жоқ көптеген ережелер орындалатын болады.Пайымдаудың кері тізбегі бойынша өткізгіш стратегиясы айтарлықтай тиімдірек болады. Бұл стратегия кезінде жүйе әр- дайым қажетті фактілерді хабарландыру тақтасынан іздеуденбастайды. Біздің жағдайда хабарландыру тақтасында А = а1 және C = c1 фактілері ғана шығарылған, ал бізді қызықтыратын факті жоқ. Онда жүйе, THEN-бөлімінде Z := z1 тағайындау операторы тұрған ережені табу үшін, біріншіден бастап, барлық ережелердіқарап шығады. Аталған жағдайда бұл П1 ережесі. Осы ереженітаба отырып, жүйе оған ереженің ІF-бөлімінде тұрған А = а1 және B = b1 фактісін орнату қажет деп шешеді. Жүйе алдымен хабар- ландыру тақтасын тексере отырып, бірінші фактіні анықтауғатырысады. Аталған жағдайда бұл бірден жетістікке алып келеді, себебі А = а1 фактісі хабарландыру тақтасында орналасқан. Онда жүйе өз алдына аралық мақсат қояды: B = b1 екінші фактісі орыналды ма, жоқ па екендігін анықтау. Себебі бұл факт хабарлан-дыру тақтасында жоқ болғандықтан, жүйе THEN- бөлімінде B:= b1 әрекеті орындалатын ережені табуға тырысады. П2 ережесі осы осы талапқа қанағаттандырады. Келесі қадамда жүйе П2-нің ІF-бөлімінде орналасқан C = c1 және D = d1, фактілерін анықтауғатырысады. Бірінші факт хабарландыру тақтасына шығарылған.Екінші факт D = d1 жүйенің кезекті аралық мақсаты болады. Ол хабарландыру тақтасында жоқ болғандықтан, жүйе оң жақ бөлігінде D := d1 тағайындау операторы тұрған ережені табады.187 Мұндай ереже болып табылатыны П4. П4 ережесінің ІF-бөлімі орындалды, себебі А = а1 фактісі хабарландыру тақтасына шыға- рылған.Орындалған қадамдар нәтижесінде өзара жалғасқан П1 – П2 – П4 ережелер тізбегі құрылды. Енді жүйе осы тізбектер бойынша кері бағытта өтуді бастайды:1)А = а1 фактісінен (ол хабарландыру тақтасына шығарылған) кейін D = d1 шығады (П4 фактісі орындалады) фактісі;2)D = d1 және C = c1 фактілерінен B = b1 шығады (П2 ережесі орындалады);3)B = b1 және А = а1 фактілерінен бізді қызықтыратын Z = z1 фактісі шығады (П1 ережесі орындалады).Осымен білім базасы ережелерін өңдеу процесі аяқталады. Пайымдаудың кері тізбегімен өткізу кезінде, кейбір мақсат-тарға (негізгі немесе аралық) жету үшін қажетті фактіні білім базасының ережелерінен де, хабарландырулар тақтасының құра- мынан да анықтау мүмкін болмайтын жағдайлар туындауы мүм- кін.Мұндай жағдайда диалогтық режимде жұмыс істейтін ин- теллектуалдық жүйе осы жүйемен жұмыс істейтін адамға тиісті сұрақ қояды, мысалы, «B = b1 екені рас па?» немесе «АйнымалыВ-ның мәнін енгізіңіз», және оның жауабына байланысты өткізупроцесін жалғастыра береді.Біз логикалық өткізгіш көмегімен белгілі бір фактінің шынай- ылығын анықтау талап етілетін есепті қарастырдық. Дегенмен, көпшілік жағдайда, пәндік салаға қатысты болатын кейбір фак- тілері анық болған жағдайда, айнымалы мақсат дәл қандай мәнге ие болатынын анықтау қажет болады. Айтылғандарды білімнің медициналық1 базасының қарапайым мысалымен түсіндіреміз. Айнымалылар үшін алдын-ала, ережелерді жазу кезінде қолда- нылатын, келесі белгілерін енгіземіз:G — қандағы гемоглабин деңгейі, T — температура, L — қан- ның құрамындағы лейкоциттер деңгейі, D — емделушінің диа- гнозы.Білім базасы:П1: ІF G = «қалыпты» AND T<37 AND T 36.4 THEN D := «денісау»;П2: ІF G = «төмен» AND T>37 THEN D := «ауру»; П3: ІF L<15 THEN G «қалыпты»;П4: ІF L>15 THEN G «төмен».Біз емделушінің диагнозын анықтағымыз келеді делік (ло ауырады ма әлде дені сау ма), яғни D айнымалы мақсаттың мәнін 188 анықтау. Логикалық өткізудің алдында диагностикаланатын ем- делуші үшін келесі фактілер белгілі болсын: T = 38,1, L = 18. Осы фактілерді хабарландыру тақтасына орналастырамыз. Жүйенің пайымдаудың кері тізбегімен жұмыс істеу схемасы мынадай.Алдымен, THEN-бөліміндегі D айнымалы мақсатына қандай да бір мән тағайындалатын, бірінші ереже табылатын болады. Қазіргі жағдайда бұл П1 ережесі. П1 орындалуы үшін, ІF-бөлім- дегі шарт орындалуы қажет. Бұл үшін жүйе айнымалы G және T анықтауға тырысады. Айнымалы G уақытша мақсатты ай- нымалы болады, және үйе ережелерден оның мәнін анықтауға тырысады. Бірінші ереже, THEN-бөлігіндегі G айнымалыға мән беріледі — П3 ереже. Дегенмен, бұл ереже орындалмайды, се- бебі оның шарты (L<15) орындалған жоқ. Онда G анықтау үшін келесі ереже ізделеді. П4 ереже G уақытша мақсатты айнымалы- ны анықтауға мүмкіндік береді G = «төмен». Бұл айғақ хабар- ландыру тақтасына шығарылады. Т екінші ауыспалының мәні тікелей хабарландырулар тақтасынан табылады. П1 ережесіне қайта орала отырып, жүйе ол орындалмағанын анықтайды, се- бебі оның ІF-бөлігіндегі шарт жалған.Жүйе D мақсатты айнымалы қандай да бір мәнге ие болатын басқа ереже іздейді. Бұл П2 ережесі. Бұл ереженің шарты орын- далады, себебі хабарландырулар тақтасынан жүйе барлық қажеті фактілерді алады. Өткізу процесі аяқталды, және емделушінің диагнозы анықталды.Логикалық өткізгіш кезінде орындалатын, орындалатын ере- желер тізбегі нақты өнімдік жүйелерде ережелердің айтарлықтай көп санына (бірнеше ондыққа дейін) ие болуы мүмкін екендігін атап өтеміз.Білімді өнімнің ережелері түрінде көрсету көбінесе, білім осы саладағы көпжылдық тәжірибеден жинақталатын (яғни эвристи- ка тәрізді) және ұсыныстар немесе кеңестер алу үшін пайдаланы- латын пәндік салаларда қолданылады. Өнімдік модельдің күшті жақтары:■жекелеген ережелерді құру мен оны түсінудің қарапайым- дылығы;■толықтырылуы мен түрленуінің қарапайымдылығы;■логикалық өткзігіз механизмінің қарапайымдылығы.Дегенмен өнімдік модельдің әлсіз жақтары да бар:■ережелердің өзара қарым-қатынасының түсініксіздігі;■ережелермен берілген білімнің толық образын бағалаудың күрделілігі;■логикалық өткізгіштегі икемділіктің жоқтығы.Көрсетілген кемшіліктерге қарамастан нақты сараптамалық жүйелердің көпшілігі өнім ережелерін қолданушы білім базала- 189 рында құрылған. Міне сондықтан, біз білімді көрсетудің басқа модельдеріне қарағанда өнімдік модельге ерекше көңіл бөлдік.

2.Семантикалық желілерБілімді семантикалық желілер арқылы көрсету тәсілдемесінің негізгі идеясы пәндік саланы олардың арасындағы түсініктермен қатынастардың жиынтығы ретінде қарастыруда жатыр. Түсінік ретінде, әдетте, абстрактылы немесе нақты нысандар шығады, ал қарым-қатынас – «бұл», «бөлім-бөліммен қабылдайды», «ти- есілі» типіндегі байланыстар және т.б.Семантикалық желі пәндік саладағы осы тектес білімді түрлі орналасқан тораптары және доғалары бар бағдарланған графтар деп аталатын схема түрінде берудің көрнекі тәсілі болып табы- лады. Айтылғандарды мысалмен түсіндіреміз. Егер А нысаны В нысанымен белгілі бір S байланыста болса, онад бұл білімді осындай қарапайым бағаны түрінде бейнелеуге болады (11.2-су- рет).Тік бұрыштармен бейнеленген тораптар нысандарға сай ке- леді, ал А торабынан В торабына қарай бағыттағы доға S байла- нысқа сай келеді. Мысалы, «Иванов сату бөлімінде жұмыс істей- ді» фразасы 11.3-суретте көрсетілген түрде беріледі.Мұндай қарапайым кіші бағандар базалық функционалдық элементтер болып табылады. Доғалар –байланысы арқылы өза- ра жалғаса отырып, олар сематикалық желі қалыптастырады. 11.4-суретте семантикалық желі үзіндісі келтірілген, онда фир- маның қызметкерлері мен фирма бөлімшелеріне қатысты білім келтірілген. Желіде нақты мәліметтер де (Петров сату бөлімінің басшы болып жұмыс ісейді, ал сату бөлімі №7 бөлмеде орна- ласқан), сонымен қатар айтарлықтай жалпы сипаттағы білім де (кез-келген қызметкер автокөлігін көлік қоятын орынға қоюға құқылы) көрсетілгендігі көрініп тұр.Семантикалық желілерде көбінесе келесі қатынастар пайда- ланылады:■«бөлігі-тұтас» типіндегі байланыс;■функционалдық байланыстар (әдетте, «өндіреді», «әсер етеді»,«әкеліп соғады» ... етістіктерімен анықталатын); -сурет. Бағдарланған граф 11.3-сурет. Базалық функцио-налдық элементтер190  11.4-сурет. Семантикалық желінің мысалы ■сандық (артық, кем, тең...);■кеңістіктік (бір заттан алыс, жақын, артында, астында, үстінде);■уақыттық (ерте, кеш, уақыт ішінде);■атрибуттық байланыстар (қасиетке, мәнге ие болу) және т.б.«бұл» байланысының рөлі ерекше. Егер А және В түсініктері«А бұл В» деген қатынаста болатын болса, онда А түсінігі ай- тарлықтай жалпы В түсінігінің барлық сипаттарына ие. Егер бұл арада В «бұл» айтарлықтай жалпы С түсінігімен қатынаста бо- латын болса, онда А түсінігі С-ның да сипаттамасын иеленеді. Сонымен, семантикалық желілер үшін 11.4-суретте менеджер қызметкердің барлық қасиеттері мен мүмкіндіктеріне ие бола- ды. Сондықтан фирманың әрбір менеджері үшін ол автомобилін көлік қою орнына қоюға құқығы, оның медициналық сақтанды- руы бар және т.б. деп көрсетудің қажеті жоқ. Осы сипаттамалар- ды тек бір түсінікке –«қызметкерге» қойса жеткілікті. Осылайша,«бұл» қатынасын пайдалану көпшілік жағдайда білімді жинақы жазуға мүмкіндік береді.Білімді семантикалық желімен берудің келтірілген мысалы, зат есімдермен және жалқы есімдермен берілетін түсініктер ара- сындағы қатынаспен шектелді («Иванов — менеджер», «бөлім—комната» және т.б.). Дегенмен бұл өте қатал шектеу. Етістік-191 -сурет. Оқиға көрінісі термен берілетін және пәндік салаға өзгеріс енгізе алатын құ- былысты, яғни әрекетті көрсететін білімді ұсыну керек. Мыса- лы, пайымдауларды тіркеу қажет болады:«Иванов 01.06.2002 жылдан бастап 30.02.2003 жылға дейін жобамен жұмыс істеді».Оны қазіргі уақытқа дейін қолданып келе жатқан белгіле- улермен ұсыну мүмкін емес. Дегенмен осы оқиғаны ұсыну- дың, 11.5-суретте көрсетілген, өте қарапайым, сонымен қатар, тиімдірек тәсілі бар.F әрпімен белгіленген және шеңбермен бейнеленген то- рап «жұмыс істеді» етістігімен берілген оқиғаға сәйкес келеді.«Агент» ретінде белгіленген байланыс, әрекеттің орындаушы- сына немесе бастамашысына (біздің жағдайда ол Иванов) сәйкес келетін желіге бағытталған. Сонымен қоса, оқиғада әрдайым, оған қатысты, әрекет бағытталған түсінік орын алады. Біздің жағдайда мұндай түсінік ретінде «жоба» қызмет етеді. Оқиға олармен, «нысан» деп белгіленген қатынаспен байланысты.Семантикалық желінің құрылуын, түрлі типтегі бірнеше оқиғаны көрсетуді қажет ететін, мысалдармен көрсету үшін, толықтай автоматтандырылған өндіріс учаскесіндегі келесідей жағдайдың сипатталуын қарастырамыз.«Егер білдек өңдеуді аяқтаса, штабелер кассетаны ұяшыққа орналастыратын, ал оларды қоймаға тасымалдайтын робокорға робот бөлшекті кассеталарды тиеп жатса»1.Бес оқиғаны бөліп қараймыз: білдек өңдеуді аяқтады (F1), ро- бот тиеп жатыр (F2), робокар тасымалдауда (F3), кассета құра- мындағы зат (F4), штабелер орналастыруда (F5). Алдынғы мы- салдағыдай, оқиғаларды шеңбермен белгілейміз, ал ал олармен байланысты түсініктерді – тікбұрыштармен белгілейміз. Доға1 Робокар — бұйымдарды белгіленген маршрут бойынша тасымалдауға арналған ро-бот-автомобиль; штабелер — қоймада бұйымдарды сұрыптайды және онраластыратын автоматты құрылғы (робот). 192 ларды олар көрсететін қатынастар атауымен белгілейміз. Семан- тикалық желіге сәйкес келетін схема 11.6-суретте келтірілген.Семантикалық жүйе көмегімен білімді ұсыну жүйелерінде ақпараттық-іздеу режимі негізгі болып табылады. Қажетті ақпа- ратты алуға сұраныс кейбір жағдайларды өзара байланысқан фактілер жиынтығы түрінде берілген, бұл арада белгісіз түсінік- тердің және байланыстардың атауын айнымалы түрінде пайда- лануға жол беріледі.Сұранысты, кейбір түсініктерге сай келетін тораптарының белгілері анықталмаған граф түрінде ұсынуға болады. Мысалы, оператордан «робокар бір нәрсені тасымалдап жүр» деген ақпа- рат келіп түсті. Сұраныс: «робокар нені және қайда тасымалдап жүр?». Жағдай «тасымалдап жүр» деген етістікпен берілетін F оқиғасы «робокар» түсінігі бар «агент» қатынасымен, Х белгісіз түсінігі бар «нысан» қатынасымен және Y белгісіз түсінігі бар«адресат» қатынасымен байланысты болып келетін граф түрін- де бейнеленеді. (11.7-сурет). Сұранысқа жауап X және Y айны- малының мәні болады, оларды сұраныс графы мен 11.6-суретте бейнеленген семантикалық желі графын салыстыру арқылы ала- мыз.Салыстыру келесідей түрде жүреді. Сұраныс графы се- мантикалық желіге F торабы F3 торабымен қосарланатындай етіп орналастырылады, бұл арада біртектес доғалар және то- рап-тікбұрыштар бір-біріне сәйкес келуі керек. -сурет. Бірнеше торап-оқиғалары бар семантикалық желіге мысал193  -сурет. Сұрату графы  Осындай қосарлаудың нәтижесінде Х торабы «кассета» то- рабымен сәйкес келеді, ал Ү торабы «қойма» торабымен сәй- кес келеді, сол арқылы айнымалы Х және Ү сәйкес мәндермен нақтыланады. Жауап келесідей болады: РОБОКАР КАССЕТА- НЫ ҚОЙМАҒА ТАСЫМАЛДАЙДЫ.Қазіргі уақытта семантикалық желілердің аппараттары білімге негізделген жүйелерде кеңінен қолданылады. Оның ар- тықшылықтары:■үлкен айқын мүмкіндіктері;■білімді ұсынудың табиғилығы және көрнекілігі;■білім жүйесін ұсынатын желілер құрылымының табиғи тілдің фразаларының мағыналық құрылымдарына жақындығы.Семантикалық желілерді жүзеге асыру үшін арнайы тілдер бар (NET, SІMER+MІR және т.б.).

3.ФреймдерФрейм (ағылшын тілінің frame сөзінен, бұл каркас немесе жи- ектеме дегенді білдіреді) терминін, стреотиптік жағдайды неме- се түсінікті білдіретін абстрактылы образды белгілеу үшін, 1974 жылы интеллектуалдық жүйелер саласындағы америкалық ма- ман М.Минский ұсынған болатын. Психология мен философияда абстрактілі образ түсінігі белгілі. Мысалы, «бөлме» сөзін дауы- стап айту тыңдаушыларда бөлменің образын тудырады: «төрт қабырғалы, төбесі, едені, есік, терезелері бар, аумағы 6... 20 м2 , тұрғын үй-жай». Бұл сипаттаудан ешнәрсені алып тастауға бол- майды (мысалы, терезені алып тастасақ біз бөлме емес шошала аламыз), бірақ онда толықтырылмаған бөлімдері бар — слот194 (ағылшын тілінің slot сөзінен, бұл бөлік, тесік дегенді білдіреді), мысалы, терезелер саны, қабырғалардың түсі, еден жабыны және т.б.Фреймдер теориясында бөлменің мұндай образы бөлме фрей- мі деп аталады. Образды бейнелеу үшін нысаналандырылған мо- дельдерді де фреймдер дап атайды. Бұл келесі түрдің құрылымы ретінде ұсынылады:(Фрейм атауы:-слот атауы (1-слоттың мәні); 2-слот атауы (2-слоттың мәні);.........................................................N слоттың атауы (N слоттың мәні).Мұнда слот — бұл, белгілі бір типтегі мәліметтерге ие бола- тын өріс атауы.Білім базасында сақталатын фрейм-үлгілер немесе прототип- терді және фрейм- нұсқалардан ажыратылады. Фрейм-үлгілерде слоттар не толтырылмаған не басқа фреймдердің атауына сілте- месі болады. Прототиптер, протоиптердің слоттарымен сәйкес келетін, фрейм-нұсқаларды құру үшін пайдаланылады, келіп түскен мәліметтер негізінде нақты мәндермен толтырылады. Бір прототиптің негізінде, тек слоттарының мәні арқылы ғана ажы- ратылатын, бірнеше фрейм-нұсқалар құрылуы мүмкін.Кез-келген нәрсе слоттың мәні болуы мүмкін: сандар, форму- лалар, файлдар атауы, табиғи тілдегі мәтіндер, өнім ережелері немесе аталған фреймнің басқа слоттарына сілтеме. Басқа фрей- мнің атауы да слоттың мәні ретінде болуы мүмкін, ол фрейм- дер арасындағы байланысты, олардің бір-біріне тіркемеленуін («матрешкалар принципі») қамтамасыз етеді. Мысалы, табель- дік нөмірі 034 қызметкердің фрейм-нұқсасы төмендегідей: (ҚЫ- ЗМЕТКЕР_034: тегі (Иванов); туған жылы (1974); мамандығы (МЕНЕДЖЕР); өтілі (6); фото (іvanov.bmp)).Бұл ұсынуда «мамандық» слотының мәні болатыны фрейм МЕНЕДЖЕР.Слоттардың фрейм-нұсқасынан мәнді алудың бірнеше тәсіл- дері бар:■фрейм-үлгіден үнсіз келісім бойынша (Default-мәні);■пайдаланушымен диалогтан;■слотта көрсетілген формула бойынша;■мәліметтер базасынан.Слоттар мәні, фрейм-үлгілерге енгізілген, тиісті процедура- лар көмегімен анықталуы мүмкін. Бұл процедуралар екі типке бөлінеді: процедура-перілер және процедура-малайлар. 195 Процедура-перілер мәліметтер тиісті фрейм-нұсқаға түскен кезде немесе одан жойылған кезде автоматты түрде белсенділен- діріледі. Осы типтің процедурасы көмегімен автоматты түрде орындалады, оның ішінде, мәліметтер базасын және білімді жүргізумен байланысты болатын, барлық кертартпа операция- лар. Мысалы, мәліметтер базасы, сол бір бөлшектер өңдеу кезін- де сақталу мекенжайын өзгертіп отыратын, көліктік-қоймалық жүйені сипаттасын делік. Процедура-перілер көмегімен жүйе- мен қатынасты, пайдаланушы бөлшектің нақты бір партиясы жіберілетін мекенжайды ғана айтатындай етіп ұйымдастыруға болады. Тиісті фреймнің АЛУШЫНЫҢ МЕКЕН ЖАЙЫ слоты толтырылғаннан кейін тиісті пройедура-перілер автоматты түр- де белсенділендіріледі. Процедураның орындалуы нәтижесінде аталған партияның атауы, осының алдындағы сақталу орнын си- паттайтын фреймнан өшіріледі және жаңа сақтау орнының фрей- мына қосылады.Аталған мүмкіндіктерден басқа, процедура-перілер белгілі бір слоттар үшін енгізілетін мәннің нақтылығын тексере алуы мүмкін. Процедура - малайлар тек сұраныс бойынша ғана бел- сенділендіріледі. Мысалы, егер нақты бір қызметтер туралы мәліметтері бар фреймді көруге сұраныс түссе, онда экран мо- ниторына оның сандық суретін шығару процедурасы іске қосы- лады – растрлы файл, оның атауы ФОТО слотында көрсетілген.Қорыта келе, білімді ұсынудың фреймдік моделінің негізгі басымдығы, ол адам жадының ұйымдастырылуының негіздерін көрсетеді, сонымен қатар икемділігі мен көрнекілігін көрсетеді.FRL фреймдер желісінде білімді ұсынудың арнайы тілдері (Frame Representatіon Language — фреймдерді ұсыну тілі), KRL (Knowledge Representatіon Language — білімді ұсыну тілдері) және басқа да бағдарламалық құралдар өнеркәсіптік сараптама- лық жүйені тиімді құруға мүмкіндік береді.

4.Логикалық үлгіЛогикалық модель аясында білім предикаттар көмегімен ұсы- нылады. Мәні, аргументтерінің мәніне байланысты, ШЫНДЫҚ (TRUE) немесе ЖАЛҒАН (FALSE) логикалық константтары бо- латын, р(Х, Y, ......) бірнеше айнымалылардың функциясы пре- дикат деп аталады. Мысалы, ата-аналар (Х, F, M) предикаты ШЫНДЫҚ мәнін қабылдайды, егер Х есімді адам үшін әкесі F есімді адам болса, ал анасы М есімді адам болса. Предикаттар 196 көмегімен фактілерді ұсынуға болады. Мұндай ұсынудың бірне- ше мысалын келтірейік:ата-аналары (олег, иван, мария); студент (петров); қатысып жүреді (петров, дәрістеріне); процессор (1Шв182801).Предикеттерден л (ЖӘНЕ), v (НЕМЕСЕ), — (НЕ) және ^ (им- пликация «егер — онда») операциялары көмегімен логикалық формулалар құруға болады. Импликация еркеше рөл атқарады: оның көмегімен ереже түріндегі жалпы сипаттағы (яғни, заң- дылықтың) білімді жазуға болады, мысалы:ата-аналар(X, F, M) ^ ата-аналар(У, F, M) ^ ер адам (Х)^^ (X ≠ Y) → ағасы (X, Y).Егер Х есімді және Ү есімді адамдардың ата-аналары F (әкесі) және тиісінше M (анасы) есімді адамдар болса, және сонымен қа- тар Х-ер адам және Х адам Ү-мен сәйкес келмейтін болса, онда Х адам Ү үшін оның ағасы болып табылады. Бұл ережені жазуда X, Y, F, M айнымалы шамалар пайдаланылады, олардың мәні есім- дер болып табылады.Әдетте, логикалық модельдерде Л^Б импликацияның орны- на баламалы —AvB формуласы қолданылады. Мұндай айырбас«импликациядан кету деп аталады. Сонымен, жоғарыда көр- сетілген ережені балама түрінде жазуға болады:— (ата-аналары (Х, F, M) ^ ата-аналары({, F, M) ^ ер адам (Х)^^ (X ≠ Y)) ^ ағасы (X, Y).Де Морганның заңын пайдалан отырып, бұл формуланы келе- сі түрде қайта жазуға болады:—ата-аналары(X, F, M) — ата-аналары(У, F, M) — ер адам (Х)— (X ≠ Y) ағасы(X, Y).Логикалық модельге қалай өткізілетінін қарастырамыз. Бұл модельде білім базасы Ф1, Ф2, ..., Ф4 фактілер жиынтығынан және R1, R2, ... Rm ережелерден тұрады. Логикалық өткізгіш міндетікелесі түрде тұжырымдалады. Пайдаланушыны қызықтыра-тын факт Фмақсат (оны мақсатты факт деп атайық) тиісті перди- кат түрінде беріледі. Фактілердің шындығы және білім базасы- ның ережелерінен Фмақсат шындықты шығару немесе басқаша сөзбен айтқанда, импликация шындық мәнді қабылдайтынын дәлелдеуФ1^Ф2 ^ ... ^Ф2^R1^ ... ^Rm→Фмақсат197 Қарапайым математикалық заңдылықтарды пайдалана отырып,бұл импликацияның шындығы Ф лФ ... Ф R ... R →Ф 2 1 2 ^ ^ k^ 1^ ^ m^ мақсат логикалық туындының жалғанына балама екенін көрсетуге бо- лады.Математикалық логика саласындағы мамандар осы есепті шығарудың алгоритмін ойлап шығарды, ол одан кейін мамандан- дырылған ПРОЛОГ (логикалық программалау дегеннен қысқар- тылған) тілінде жүзеге асырылды.Логикалық модельдің қатаң математикалық негізделуіне қа- рамастан, ол өнеркісіптік сараптамалық жүйеде қолданылмайды десек те болады. Бұл күрделі есептерді шығару кезінде сарапта- машының нысандандырылмаған білімін қатаң логика жүйесін- де ұсыну талпынысы кедергілерге ұшырайды, себебі қатаң ло- гикаға қарағанда, «адами логика» деп аталатын логика бұлдық құрылымға ие. Сондықтан интеллектуалдық жүйедегі жетістік- тердің көпшілігі қазіргі уақытқа дейін логикалық емес модель- дерді (өнім ережелері, семантикалық желілер, фреймдер) пайда- ланумен байланысты болған.

11.2.5. Нақты емес білімдерді ұсынуКейбір пәндік саладағы білім көбінесе тек адами тәжірибеге сүйенетін болғандықтан, яғни эвристиканы білдіретіндіктен, олар дұрыс деп толық сенімділікпен ешқашан айтуға болмайды. Сонымен қатар, интеллектуалдық жүйені пайдаланушы ол өзі интеллектуалдық жүйеге хабарлаған фактілер толықтай дұрыс деп сенімді бола алмайды.Әсіресе, көбінесе мұндай жағдайлар медициналық диагности- ка есептерінде жиі кездеседі. Мысалы, ереже:ІF гемоглабин деңгейі = «қалыпты» AND температура ≤ 36.9° AND температура ≥ 36.4° THEN диагноз := «дені сау»әрдайым дұрыс бола бермейді, сондықтан оған, 0-ден бастап 100- ге дейінгі мәнге ие болатын қандайда бір Q сенімділік коэффи- циентін қосымша жазу табиғи жағдай. Q мәні аз болған сайын, ереже рас дегенге сенімділік аз болады, және керісінше, Q мәні көп болған сайын, осы ереже бойынша жасалған қорытындығаМатематикада бұл тәсіл «керіден дәлел» деп аталады. 198 сенімділік көп болады. 100-ге тең болатын Q мәні, алынған қо- рытындының түбегейлі дұрыс екендігін куәландырады, ал Q мәні 0-ге тең және тіпті, кейбір шектік мәннен де аз (мысалы,20) ережені қарастырудың да қажеті жоқ. Сенімділік коэффици- ентін ережелерге ғана емес, сонымен қатар жекелеген фактілерге де жазуға болады.Осылайша, өнімдік жүйелерде болуы мүмкін білімнің екіұштылығын немесе дәлсіздігін сенімділік коэффициенттері арқылы бағалауға болады. Мұндай жүйелерде ережелер келесі- дей модификацияланған түрде жазылады:ІF (шарт) THEN (әрекет) [Q =(мәні)].Мысалы:П: ІF гемоглабин деңгейі = «төмен» AND температура ≥ 37° THEN диагноз := «ауру» [Q =90].Бұл жағдайда ереже келесі тәсілмен түсіндіріледі. Егер біз шартқа енетін фактілерге сенімді болсаңыз, онда алынған қоры- тынды (факт: диагноз = ауру) Q = 90 сенімділік коэффициентіне ие болады.Анық емес білімге мұндай тәсілдеме кезінде қорытқы коэф- фициентін анықтау есебі туындайды, ереженің шарттарының өзі сенімділіктің кейбір үлесімен орындалады. Түр ережесін қара- стырайықІF А = а AND В = b THEN Z := z [Q = Qпр].А = а фактісінің шындығы кезінде сенімділік коэффициенті QA мәнге ие болсын делік, ал сенімділік коэффициенті B = b екін- ші фактінің шындығы кезінде — QB мәнге ие. Шарт орындалған-дықтан (әрине, түбегейлі сенімділікпен емес) ереже орындала-тын болады, және біз жаңа Z = z факт аламыз. Сәрі, сенімділіктің қорытқы коэффициенті Q осы фактінің шындығы кезінде QHF ар- тық болмауы керек. Q есептеу алгоритмі келесідей.Барлық шарттың шындығы кезінде сенімділік коэффициенті келесі формуламен есептеледіQшарт= mіn(QА, QB).Сенімділіктің қорытқы коэффициенті анықталады Qðåç = QøàðòQïð.100   199 Жоғарыда келтірілген П ереже үшін мынадай мәліметтер бар делік: гемоглобин деңгейі = Q = 80-нен «төмен»; температура= Q = 100-ден 37.6°. Бұл ереженің шарты сенімділік коэффици- центімен орындалдыQшарт = mіn(80,100) = 80.П ережесінің орындалу нәтижесі ретінде келесі факт алынады: диагноз = «ауырады» қорытқы сенімділік коэффициентімен:  Qðåç = 80 ⋅ 90 = 72.100  Егер ереже шарттары OR (НЕМЕСЕ) логикалық операциясын пайдалана отырып жазылса, онда Q^ есептеу үшін формула сол қалпында қалады, тек шарттың өзінің сенімділік коэффициенті үшін өрнек қана өзгереді – мнимум максимумға ауыстырылады. Сонымен ереже үшінІF A = a OR В = b THEN Z := z [Q = Qшарт]келесі формуламен есептеледі Qшарт = max(QA, QB).Пайымдаудың кері тізбегі бойынша логикалық өткізгіш кезін- де әрбір ережені орындау алынған фактідегі сенімділік ережесін есептеумен бірге жүреді.Бұл коэффициенттер фактілердің өзімен бірге хабарландыру тақтасына шығарылады және болашақтағы ережелер тізбегімен өту кезінде қолданылады.

11.3.  САРАПТАМАЛЫҚ ЖҮЙЕЛЕР Негізгі ұғымдар Күнделікті өмірде біз, адам қызметінің көптеген түрлі сала- сындағы сарапшылармен кездесеміз – олар дәрігерлер, оқы- тушылар, адвокаттар, аудармашылар, хатшылар, программистер және т.с.с. Нақты бір пәндік салада үлкен білім қорына ие бола отырып, олар мәселені дәл тұжырымдап, дұрыс шеше алады.Соңғы онжылдықтар ішінде зерттеушілердің көптеген талпы- ныстары нақты бір пәндік саладағы маманды алмастыра алатын 200 жүйе құруға бағытталды, яғни мәселені сарапшылар жоқ кезде шешу. Бұл жүйелер сарапшылық жүйесі атауын алды (СЖ).Зерттеу барысында сарапшылар шешетін мәселенің арасын- да нысандандырылған мәселелер тек аз ғана бөлігін құрайтыны анықталды, ал олардың негізгі көп массасы нысаны жоқтарға жа- тады. Сондықтан сарапшылық жүйлерді құруға процедуралық тәсілдеме, білім инженериясы әдісіне жол бере отырып, шекте- улі қолданыс тапты.«Сарапшылық жүйе» және «білімге негізделген жүйе» тер- миндері синонимдер десек те болады деген секілді, бүгінгі күн- дері «білім инженериясы» және «сарапшылық жүйесі» термин- дері де синонимдер ретінде қолданылатынын айта кету керек.СЖ танымал анықтамаларының бірі болып табылатыны: «СЖ деп компьютердің мүмкіндігін сарапшының білімімен және тәжірибесімен ол жүйе орынды кеңес ұсына алатындай немесе қойылған міндеттің орынды шешімін жүзеге асыра алатындай формада біріктіретін жүйе түсініледі. Көпшілік негізгі деп қара- стыратын, мұндай жүйенің қосымша қалаулы сипаттамасы бо- лып табылатыны жүйенің талап бойынша өзінің пайымдаулары барысын сұраушыға түсінікті формада түсіндіре алуы».Келтірілген анықтамалар, сонымен қатар жоғарыда тұжы- рымдалған, білімге негізделген, жүйені құрудың жалпы қағида- лары СЖ-ның базалық құрылымдық элементтерінің біршамасын бөліп көрсетуге мүмкіндік береді. Білімге негізделген кез-келген жүйе секілді СЖ өзінің құрамында білім базасына және логи- калық өткізу механизмдеріне ие болады – СЖ «миы». Өнімдік модель базасында құрылған СЖ-да, көбінесе, нақты білімді ұсы- ну үшін жеке механизм қолданылады – мәліметтер базасы, ал білім базасында тек ережелер ғана қалады. Сондай-ақ, білім базасын жүргізу үшін және қажет болғанда оны, сарапшыдан алынған біліммен толықтыру кезінде білім базасын жеке редак- циялау модулі қажет болады.СЖ тағы басқа бір маңызды компоненті болып табылатыны пайдаланушы интерфейсі, ол жауапты пайдаланушыға оған ыңғайлы формада беру үшін қажет. Сонымен қатар, пайдала- нушы интерфейсі сарапшыға да біліммен манипуляциялау кезін- де қажет.Сонымен, СЖ-да логикалық өткізгіш механизмі көмегімен орынды кеңес немесе қойылған міндеттің орынды шешімін, оны, пайдаланушының талабы бойынша, жүргізілген пайымдаулар- 201 дың барысын түрлі коментарийлер арқылы түсіндіре отырып, жүзеге асыратын модулі болуы керек. Бұл функцияларды жүзеге асырушы модуль кеңестер мен түсіндірулер модулі деп аталады. Түсіндіру механизмі, пайдаланушының алынған нәтижеге сенімі деңгейін арттыра отырып, маңызды рөл атақаратынын атап өте ету керек. Сонымен қатар, ол тек жүйені пайдаланушыларға ғана пайдалы емес, сол сияқты, оның көмегімен жүйе қалай жұмыс істеп жатқанынын және олар ұсынған білім қалай жұмыс істеп жатқандығын анықтайтын, сарапшылар үшін де маңызды.СЖ-ның базалық құрылымы 11.8-суретте көрсетілген. Атап өтілген құрылымдық элементтер көпшілік СЖ-ға тән, нақты жағдайларда олардың кейбірі болмауы да мүмкін.СЖ әзірлеу саласында терминология әрдайым жаңарып отыратындықтан осында пайдаланылған кейбір терминдерді анықтаймыз.Пайдаланушы — жүйе арналған пәндік саланың маманы. Әдетте бұл біліктілі айтарлықтай жоғары емес, және сондықтан ол өз қызметіне СЖ тарапынан көмекке және қолдауға зәру.Білім жөніндегі инженер — интеллектуалдық жүйелер са- ласындағы маман, сапаршы мен білім базасы арасында аралық буфер қызметіндегі. Синонимдер: когнитолог, инженер- интер- претатор, талдаушы.   -сурет. Сарапшылық жүйенің құрылымы202 Пайдаланушы интерфейсі — ақпаратты енгізу кезінде де және нәтижесін алу кезінде де, пайдаланушы мен СЖ арасындағы ди- алогты жүзеге асыратын кешендік бағдарламалар.Білім базасы (ББ) — СЖ өзегі, сарапшыға және пайдала- нушыға түсінікті формада, машиналық тасымалдауғажазылған пәндік саланың білімінің жиынтығы (әдетте табиғи тілге жақын- датылған кейбір тілдерде). «Адами» ұсынумен параллель ішкі (машиналық) ұсынуда ББ болады.Логикалық өткізгіш модулі — ББ бар білім негізінде сарапшы- ның пайымдау барысын модельдеуші бағдарлама. Синонимдер: дедуктивті машина, өткізу машинасы, шешкіш.Өткізулерді түсіндіру модулі — пайдаланушыға: «Қандай да бір ұсыныс қалай алынды?» және «Жүйе неліктен осындай шешімге келді?» деген сұрақтарға жауап алуға мүмкіндік бе- ретін бағдарлама — бұл ББ қолданған фрагменттерін көрсете отырып, шешім алудың барлық процесінің жол тартуы, яғни ой қорытындысы тізбегінің барлық қадамын. 11.1-кестеШешілетін есептер типіШешілетін есептер мәнісіИнтерпретацияБақыланған мәліметтер бойынша жағдай- ды сипаттауды құруБолжамҚолда бар мәліметтерді талдау негізін- де белгіленген жағдайдан мүмкін болар салдарын шығаруДиагностикаБақылауға қарай, жүйедегі ақаулар тура- лы қорытындыЖобалауБелгіленген шектеулер кезінде нысандар конфигурациясын құруЖоспарлауӘрекет жоспарын жобалауМониторингУақыттың нақты ауқымында мәлімет- терді үздіксіз түсіндіру және қандай да бір параметрлердің рұқсат етілген шектен шығуы туралы белгі беруКері шегінуАқауларды жою бойынша ұсыныстар жасауОқытуОқушының іс-әрекетін диагностикалау, кейінге шегеру және түзеуБасқаруКүрделі жүйенің іс-әрекетін түсіндіру, болжау, жөндеу және мониторингілеу203 «Неге» деген сұраққа жауап — алынған шешімге тікелей болжам жасаған, ой тұжырымына сілтеме, яғни бір қадам артқа шегіну. Түсіндірудің дамыған кіші жүйелерін сұрақтардың басқа типтері де қолдайды.Білім базасының редакторы — білім бойынша инженерге ди- алогтық терезеде ББ құруға мүмкіндік беретін бағдарлама. Оған, базамен жұмысты жеңілдететін, кіріктірілген мәзір, білімді, еске түсірудің («Help» — режим) және басқа да сервистік құралдар- дың ұсыну тілінің шаблондары кіреді.Сарапшылық жүйенің типтері. Сарапшылық жүйені жікте- удің жиі қодданатын негіздерінің бірі олар шешетін есептің типі болып табылады. Олардың ішіндегі ең көп тарағаны 11.1-кестеде берілген.Атап өтілген есептер типін шешуге қолданылатын са- рапшылық жүйелер түсіндіруші, болжаушы деген атауларға ие.Жіктеудің бұдан басқа негізі болатыны пәндік саланың мо- делінің типі. Статистикалық және динамикалық пәндік салалар- ды ажыратыды. Егер оның моделі есептен шығару уақытының барлығында да еш өзгеріссіз қалатын болса, онда пәндік саланы статистикалық деп атайды, яғни түсініктер жиынтығы, олардың атрибуттары, олардың арасындағы байланыстар және т.б. өз- геріссіз қалады. Егер бұл шарттар орындалмаса, онда пәндік са- ланы динамикалық деп атайды. Осыған орай, сарапшылық жүйе статистикалық және динамикалық деп екіге бөлінеді.

2.СЖ әзірлеу әдістемесіНақты бірі пәндік саладағы білімнің көпшілігі сарапшының жеке меншігі болып қалатыны белгілі. Және сарапшылық жүй- ені құру кезіндегі үлкен проблема, білімді алу деп аталатын, са- рапшыдан білімді алу және оны білім базасына енгізу. Бұл оның өз білімін жария еткісі келмейтіндіктен емес, оның бұлай жаса- уға жағдайы жоқ: себебі сарапшы өзі ойлағаннан да көп біледі. Сонымен қатар, өзінің пәндік саласында үлкен білім мен тәжири- беге ие бола отырып, сарапшы компьютерлік салада және интел- лектуалдық жүйлерде маман бола алмауы мүмкін. Сондықтан сарапшының білімін анықтау үшін және оны нысандау үшін жүйені әзірлеудің барлық уақытында онымен білім бойынша ин- женер өзара әрекеттеседі. 204 Жалпы алғанда сарапшылық жүйе әзірлеу процесі эволюци- ялық сипатқа ие. Сарапшылық жүйенің эволюциясының келесі негізгі кезеңдерін атап өтуге болады:■міндеттердің сиаптарын анықтау (сәйкестендіру кезеңі);■білімді ұсыну үшін түсініктерді іздеу (тұжырымдау кезеңі);■білімді ұйымдастыру үшін құрылымдарын әзірлеу (нысана- ландыру кезеңі);■білімді сіңірген ережелерді құру (жүзеге асыру кезеңі);■білімді бойына сіңірген ережелерді бағалау (сынақ кезеңі). Сәйкестендіру кезеңінде білім бойынша инженер және са-рапшы СЖ құрудың мақсаты мен міндеттерін анықтайды, оның пәндік саласын, оған қажетті ресурстарды анықтайды (уақыт, есептеу құралдары). Олар, сонымен қатар, жүйені құру процесіне қатысушыларды да анықтайды (мысалы, қосымша сарапшылар). Тұжырымдау кезеңінде сарапшы және білім бойынша инже- нер негізгі түсініктерді, қарым-қатынастарды, аталған пәндік са- ладағы міндетті шешу процесін сипаттауға қажетті ақпараттықағындардың сипатын анықтайды.Нысандандыру кезеңінде білім бойынша инженер СЖ әзірле- удің аспаптық құралдарын таңдауды жүргізеді және сарапшы- ның көмегімен кейбір формализмдер аясында негізгі түсініктер мен қатынастарды ұсынады.Жүзеге асыру кезеңі барысында сарапшы білім базасының то- лықтырылуын жүзеге асырады, ал білім бойынша инженер ны- саналандырылған білімді қиыстырады және қайта құрады. Бұл кезеңнің қорытындысы бағдарлама – прототип, оны орындауға және бақылау сынағын жасауға болады.Сонымен, сынау кезінде бағдарлама-прототиптің жұмысын бағалау жүргізіледі. Әдетте, сарапшы бағдарламаның жұмысына баға береді және білім бойынша инженерге оны одан әрі жаңар- туға көмектеседі.Кейде, қарастырылған бес кезеңге алтыншы кезеңді қосады: тәжірибелік пайдалану кезеңі, оның барысында сарапшылық жүйенің соңғы пайдаланушыларға жарамдылығы тексеріледі.Сарапшылық жүйе құрудың аталған кезеңдері толық нақты сызылған, нақты анықталған және тіпті бір-бірінен тәуелді еес болып табылмайды. Ең мықтағанда, білімді алудың күрделі про- цесін дөрекі сипаттайды. Олардың әрқайсысында бірнеше қа- дам артқа шегіну мүмкін болады. Осылайша, сарапшылық жүйе білімді ұйымдастыруды және ұсынуды біртіндеп күрделендіре 205 отырып, эволюцияланады. Қол жеткізу мүмкін емес жаңа қаси- еттер қажеттілігі пайда болған уақытта, ауық-ауық, қолда бар жүйенің мүмкіндіктеріне сүйене отырып, оның барлық құрылы- сын айтарлықтай қайта құрастыру және қайта құру жүреді.

11.3.3. СЖ әзірлеудің аспаптық құралдарыСЖ әзірлеудің аспаптық құралдарының төмендегідей тип- терін ажыратады:■бағдарламалау тілдері;■білім беру тілдері (білім инженериясы тілі);■әзірлемені автоматтандыру құралдары (жобалау);■СЖ қабықшалары.Аспаптық құралдардың аталған типтері, пайдаланушының біліктілігі және СЖ құру үшін қажетті еңбек шығыны талап ет- кен, тиімділігінің кемуі тәртібімен жазылған. Расында да, бірін- ші типті аспаптық құралдарды пайдалану кезінде әзірлеушінің міндетіне ББ барлық компоненттерін айтарлықтай төменгі дең- гейдегі тілде бағдарламалау кіреді. Екінші типті аспаптық құрал- дарды пайдалану тілі еңгейін анағұрлым көтеруге мүмкіндік бе- реді, бұл, әдетте, тиімділігінің кейбір төмендеуіне алып келеді. Үшінші типті аспаптық құралдар әзірлеушіге СЖ барлық ком- поненттерін немесе оның бөлігін бағдарламаламай, оларды тек алдын-ала құрылған жиынтықтан таңдауға мүмкіндік береді. Төртінші типті аспаптық құралдарды пайдалану кезінде СЖ әзірлеуші бағдаралама жасау жұмысынан толықтай босатылады, себебі дайын бос СЖ алады.Сондықтан СЖ прототипі қабықшалар немесе әзірлеуді ав- томаттандыру құралдары көмегімен құрылады, себебі бұл фа- задағы егізгі мақсат – еңбек шығынын азайту, ал өнеркәсіптік немесе коммерциялық СЖ – білімді ұсыну тілінде немесе айтар- лықтай биік тиімділікті қамтамасыз ететін бағдарламалау тілін- де.СЖ қабықшалары кәсіпқой емес пайдаланушылармен бағдар- ламалау саласында жұмыс істеуге бағытталған. Қабықшалар- дың негізгі қасиеттері олар СЖ барлық компоненттеріне дайын күйінде ие және оларды пайдалануды бағдарламалауды болжа- майды, тек білім қабықшасына проблемалы сала туралы енгізу жатады. Әрбір қабықша білімді ұсынудың белгіленген тәсілмен сипатталады, өткізуді және компоненттерінің қызмет етуін ұй-206 ымдастырумен сипатталады. Қазіргі уақытта Интернетте еркін таралған, білімді ұсынуды ереже және фактілер түрінде пайда- ланатын, Clіps қабықшасы кең тараған.СЖ әзірлеушіге қосымшаның еркшеліктерін есепке алу үшін түрлі құралдарды ұсыну ниеті бір жүйе аясында, білімді ұсыну және түсіндіру міндетін шешудің бірнеше әдістерінің бірігуіне алып келді. Олардың құрамына қабықшаның қызмет етуін түр- лендіру құралдары, өзіндік жеке қабықшалар құрастыруға мүм- кіндік беретін компоненттер жиынтығы және компоненттерін деңгейі жоғары тіл түрінде жиынтықтау құралдары, пайдала- нушымен дамыған графикалық интерфейс кіруі мүмкін. Мұндай құралдарды СЖ әзірлеуді (жобалауды) автоматтандыру құрал- дары деп атайды. Олар, әдетте, пәндік саланы, түсініктің туынды санынан тұратын, күрделі құрылыс түрінде түсінуге мүмкіндік береді. Құралдарды таңдау және олардың мүмкіндіктерін, олар- дың қызмет етуінің түрленуін талдау қажеттілігі пайдаланушы- дан интеллектуалдық жүйедегі арнайы білімі болуын талап етеді. Нақты СЖ әзірлеу кезінде көпшілік жағдайда қолданбалы интеллект тілдері пайдаланылады (мысалы, Лисп). Дегенмен, кейінгі уақыттарда дәстүрлі бағдарламалау тілдерін қолдануға көшу байқалып келеді (C, C++, Паскаль және т.с.с.), бұл құрыла- тын СЖ-ның бұдан бұрын құрылған және қолданыстағы ақпа- раттық сараптамалық жүйелерге кірігуін жеңілдетеді және тез әрекет етуіне және жадының көлеміне талапты азайтуға мүмкін-дік береді.  БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫМәліметтер білімнен несімен ерекшеленеді? Нақты мәліметтер мен білімге мысал келтіріңіз.Білімге негізделген бағдарламалық жүйелердің негіз- гі қасиеттері қандай? Білімге негізделген жүйелердің қандай негізгі компоненттерін білесіз?Білімді ұсынудың қандай үлгілері болады?Өнім ережесі дегеніміз не? Өнім ережесіне мысалдар келтіріңіз.Өнім ережесіне негізделген жүйелерде логикалық өт- кізгіштің қандай стратегиялары бар? 207 Семантикалық желі дегеніміз ен? Ол қандай базалық элементтерден тұрады?Семантикалық желілердегі байланыстың қандай түр- лерін білесіз? «бұл» байланысының ерекше рөлі неде?Сұрату графы дегенде нені ұғамыз? Семантикалық желілерде өткізу қалай жүреді?Фрейм дегеніміз не? Фрейм қандай компаненттерден тұрады? Фреймге мысал келтіріңіз.Ережеге негізделген білімдегі ақпараттың анықтал- мағандығын қалай ескеруге болады?Срапашылық жүйе қандай модульдерден тұрады?Білім бойынша инженердің рөлі қандай?Сарапшылық жүйенің қабықшасы дегеніміз не?  12-тарау  АҚПАРАТТЫҚТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫ ҚОЛДАНУДЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК-ЭКОНОМИКАЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ

12.1. ЖАЛПЫ МӘЛІМЕТТЕРКомпьютерде жұмыс істеу «рұқсаты бар» тар ортаның ар- тықшылығы, ал ақпараттық теxнологиялар тек сандарды қосып көбейтудің тәсілі болып саналатын уақыт баяғыда өтіп кетті. Тіпті ХХ ғ. 50 жж. компьютерлер өндірісті басқару үшін қолда- ныла бастады.Компьютерлер тек үлкен калькуляторлар ғана емес, бәрін түсініп білетін ақыл-есі бар тіршілік иесі екені болып шықты. Баспасөздерде есептеуіш машиналар ойлауға қабілеті бар ма деген сұрақ шындап талқыланды, ал қиял-ғажайып романдар адамзат пен компьютер монстрларының арасындағы қырғын соғысты баяндады. Мысал үшін, Арнольд Шварцнегердің орын- дауындағы Терминатор кімнің есінде жоқ?Қазіргі қоғам дәуірінде ақпараттық ағын өміріміздің барлық аймақтарына қатысты. Бұл өндіріс, сауда, медицина, банктік және қаржы сфераларына, қоғамдық және саяси салаларына ті- келей қатысты. Компьютер ойындары бизнестің де, психологи- яның да, қоғамдық педагогиканың да маңызды факторы болып табылды.Соңғы 70 жыл ішінде ақпаратты өңдеу жылдамдығы секун- дына 0,1-ден 1 миллиард операцияға дейін өсті, демек 1010 есе, ал нысандарды кеңістікте жылжыту жылдамдығы — 50-ден 50000 км/сағ-на — «бар болғаны» 103 есе.Ендеше, адамзат ақпаратты «сіңіру» жолында кеңістікті«сіңіру» жолына қарағанда тезірек келе жатыр.Ақпараттың рөлі қоғам өмірінде үлкен өзгерістерге ұшырап жатыр, ақпаратты өңдеу мен талдау миллиондаған адамдар ара- ласып жүрген өздік өндіріс процесстері болды, ал қоғам инду- стриалды түрден ақпараттыққа ауысып жатыр.209 Ақпараттың өзі және оны өңдеу әдістері индустрияның эле- менттері болып, өзінің құны бар, нарықта ұсыныла алатын және сұрауы жоғары ақпараттық тауарды түзеді.

12.2.  АҚПАРАТТЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫ ДАМЫТУ БАҒЫТТАРЫ   Ақпараттық технологиялар үнемі даму және жетілу үстінде болып, қоғам өмірінде маңызды орын алуда. Олардың дамуын- дағы бірнеше негізгі қоғамдық-экономикалық үрдістерді бөліп шығаруға болады.Ақпараттық өнімнің тұтынушылық сипаттамасы өзгереді. Компьютерлік дәуірдің басында өнім есептеулердің нәтижесі бо- лып табылды, ал бұл «ақпараттық тауардың» түпкілікті тұты- нушысын, орындықтын тұтынушысын орындықтың фабрика- дағы жасалып шығару технологиясы қызықтырмағанмен бірдей, нәтижелердің қалыптасу процесстері қызықтырған жоқ. Қазір ақпараттық технологиялар одан әрі тауар ретінде емес, ал тұты- нушыға өз бетімен керекті аналитикалық және есептеу жұмы- старын жүргізіп, сол уақытта өзіне керек ақпаратты, дәл қазір өзіне керек түрінде алуға мүмкіндік беретін қызмет болып са- налып жатыр. Ертең осы құбылыс туралы кеңірек немесе басқа түрде баяндалған ақпарат талап етілген жағдайда пайдаланушы оны өз бетімен өзгертіп, жаңа мағлұматтарды енгізе алады.Ақпаратты көбінесе сезім мүшелерімен қабылдауға бағыт- талған әр түрлі ақпарат типтерінің қиыстырылуы болып жатыр. Мультимедиа, құралдардың пайда болуы ақпараттық толтыру көпжоспарлы, адамдардың сезім мүшелеріне тікелей әсер етуі- не әкеледі. Әр түрлі электрондық сөздіктер, аудармашылар және энциклопедиялар тек керекті мәтінді қамтамасыз етіп қана қой- май, оған суреттерді, бейнероликтерді, музыкалық үзінділерді қоса береді. Композиторлар өз әуендерін компьютердің өзінде жазады, ал арнайы бағдарламалар музыкалық жауһардың нота- лық жазбасын басып шығарады. Барлық әлемге әйгілі ВИКИ- ПЕДИЯ ғаламтор-ресурсы (http://ru.wіkіpedіa. com) орыс тілінде) ішінен «жер жүзіндегі барлық зат туралы» мәлімет табуға және осы энциклопедияны толықтыруға қатысуға болады.Шынайы өмірге ұқсатылып жасалған компьютер ойындары тіпті денсаулықтың нашарлауына әкеле алады — олар қабылда- уға осылайша әсер етеді.210 Қайнар көзден түпкілікті тұтынушыға осы ақпаратты тасу то- рындағы аралық бауындар жойылады. Ең шұғыл ақпарат газет бетіне тек журналист пен газет сататын киоск арасындағы айтар- лықтай ұзақ жолды өтіп, бір күннен кейін басылады, ал компью- терде бұл ақпарат бірден көпшілікке қолжетімді болып шығады. Пойыздар кестесі және жолақысы жайлы мәліметтерді алу үшін әрдайым бос емес анықтама нөмірлеріне қоңырау шалу ке- рек емес, бұл ақпаратты дәл өз компьютерінде, барлық аралық сатыларды өткізіп алуға болады. Көптеген мемлекеттерде тек анықтама қызметтері ғана емес, сонымен қатар ақпараттық жүй- елер арқылы билетті алу жүйесі жұмыс істейді. Біздің мемлекет- те теміржол және әуе билеттерін, автобус билеттерін, театр мен кино билеттерін алуға мүмкіндік беретін автоматтандыралған системалар бар. Басқа да көптеген мысалдарды келтіруге болады. Электрондық кітапxаналар оқырманға автор мен оқырман арасында ешқандай аралық буындарсыз, өз талғамына байланы- сты әдеби шығармаларды оқуға мүмкіндік береді. Сонымен қа- тар, оқырман жазушыға шығарма туралы өз ойын қалдыра ала- ды, ал жазушы өз шығармасы жайлы оқырмандарынның ойынбіле алады.Бұдан басқа, бұл үрдіс тек ақпараттың өзіне емес, қарапайым«ақпаратты емес» тауарларға да қатысты. Тіпті қазіргі уақыт- та көптеген тауарларды Интернет арқылы сатып алуға болады. Бұндай виртуалды дүкенде не сатушы сөресі, не сатушылар, не кассирдің өзі жоқ. Тек сатып алушы мен таңдауға болатын, басқа сатушылардың бұл туралы ойын білуге болатын тауар. Яндекс- маркет (http://market.yandex.ru) өнімдердің кең ауқымы туралы мәліметтерді келтіретін ең танымал ақпараттық ресурстардың бірі болып табылады. Бұнда қызықтырып тұрған тауарды таңда- уға және оны сатып алуға болатын ғаламтор-дүкендерінің тізімін алуға болады.Интернет желісін қолдана виртуалды құттықтау жүйесі тағы бір қызықты бағыт болып саналады. Жаһандық желінің әр қол- данушысы өз танысының немесе туысқанының мерекелік күні- не құттықтау ашықxатын жіберумен қатар оны сурет таңдау кең мүмкіндіктерін, түстік және дыбыстық рәсімдеуді қолдана отырып өзі жасап шығара алады. Ашықxат xат алушының ком- пьютеріне тура керекті уақытта жеткізіледі, ал жіберуші оның оқылғаны туралы xабарлама ала алады. 211 Е с к е р т у. Құттықтау ашықxаттарды жасап шығаруға арналған Интернетте кең таралған сайттардың бірі болып«Ашықxат» деп аталады. Ол http://www.postcard.ru сайтында ор- наласқан.Ақпарат көздерінің жаһандануы болып жатыр. Бүкіл дүни- ежүзілік телебайланыс арна желілерінің бар болғаны, Интернет- тің тез арада дамуы — ақпараттық арақашықтықтың жойылуына,«жақын» немесе «алыс» ұғымдарының мағынасы өзгеріп, айқын емес болуына әсер етеді. Әр түрлі құрлықтарда тұрып жатқан екі адамның арасындағы ақпарат алмасу жақын үйде тұратын көр- шімен телефон арқылы сөйлесуден ешқандай айырмашылығы жоқ. Бұндай алмасу үшін шек, кеден және төлқұжат керек емес. Интернетте «қайырлы тәулік уақыты» деген амандасу түрі кең таралғаны бекер емес, автор ақпарат қолданушыда қазір тәулік- тің қай уақыты екенін әрдайым біле бермейді ғой.Ғылыми-теxникалық ортада физикалық түрде әр түрлі қа- лаларда немесе мемлекеттерде орналасқан өз кеңселерінде не зертxаналарында бола отырып, бейнеконференциялар арқылы мамандардың сөз сөйлеуі, ақылдасуы, бірге отырып мәселелерді талқылау кең таралған.Соңғы кездерде талқылау мен оқытудың бір кең таралған тәсілі вебинар (веб және семинар сөздерінің бірігуінен) сxемасы болды. Қызыққан тыңдаушылар бұндай вебинарға алдын ала электрондық пошта арқылы жазылып, өздерінің сәйкестендіру нөмірлерін алады және семинарға қатысады. Олар баяндамашы- ның сөз сөйлеуін кабинетінде немесе үйде компьютерінің ал- дында отырып, естуге және көруге, оған сұрақтар қоюға және жалпы пікірталаста қатысуға мүмкіндіктері бар.Жаһанданудың маңызды аспектісі болып ақпараттық теx- нологиялар мен Интернеттің көмегімен іске асырылатын қашықтықтан оқыту болып табылады. Алыстағы қалада ком- пьютердің алдында отырған студент дәл оның үлкен орталықта отырған әріптесі сияқты лекциялық материалдарды, тапсырма- ларды, түсіндірулерді және оқытушының пікірін ала алады. Со- нымен қатар, бұл үйде қала отырып және визаны дайындамай басқа мемлкеттерде білім алудың бір тәсілі. Әрине, оқыту жүр- гізіліп жатқан тіл білімі қажет, бірақ шетел тілін де дәл осындай қашықтық түрінде оқып алуға болады.Жалпы ақпараттық теxнологиялардың дамуы және олардың адамзат қызметінің жаңа салаларын игеруі әр түрлі қызмет ай- мақтарының бірігуіне, материалдық өндірістің, қызмет ету сала-212 сы және ақпараттық бизнестің өзінің түрлі бағыттарының ара- сындағы шектердің жойылуына әкеледі.Ақпараттық теxнологиялардың дамуы тек адам қызметінің түрлі салаларындағы жаңа жетістіктермен шектелмейді. Бұл жер- де өзара ықпал әсері орын алады. Бір жағынан, ақпаратты өңдеу саласындағы жаңа теxнологиялардың дамуы өндірістің тиімділі- гін көтереді, жаңа білім салаларының дамуына әсер етеді. Екінші жағынан, теxниканың, теxнологиялардың, экономиканың дамуы жаңа талаптарға, яғни, ақпараттық теxнологиялардың өздерінің жаңаша дамуына әсер етеді. Осылайша, компьютерлік модель- деу әдістерін қолдана отырып, жаңа машиналар мен тетіктердің құрылуы компьютер экранында әлі жоқ құрылғының әр түрлі қызмет тәртібінде, соның ішінде дағдарыс тәртібіндегі жұмысын ұқсата алады. Бұл құрылғының жылдамдығын және сенімділігін арттыратыны, оның құның төмендететіні анық. Екінші жағынан, бұндай меxанизмдерді автоматтандырылған жүйесі жоқ, ескі әдістермен басқару мүмкін емес және жаңа машиналар олар- дың басқару жүйесінің дамуын талап етеді. Атмосфераға уытты газдарды шығаратын автокөліктердің дизель қозғалтқышымен байланысты экологиялық мәселе жақсы мәлім. Ресейде күші бар ЕВРО-4 және ЕВРО-5 xалықаралық талаптар осындай шығару- ларға қатаң шектеулер қояды. Алғашқы қарағанда, мәселе тек теxникалық және ақпараттыx теxнологияларға ешқандай қатысы жоқ. Бірақ, шын мәнінде, меxаникалық құрылғыларды қолдана отырып отынмен қамтамасыз ету мүмкін емес, олар кәдімгідей«үлгермейді». Бұл жерде қозғалтқышты отынмен қамтамасызету электрондық басқарудың компьютерлік қағидасына негіз- делген, тек арнайы басқарушы құрылған бағдарлама бойынша жүзеге асырылуы мүмкін. Бұндай басқарушылар барлық жеңіл көліктердің инжекторлық қозғалтқыштарында орналастырыла- ды. Ұшақтардың және тіпті ғарыш кемелерінің қозғалтқыштары да берілген бағдарлама бойынша жұмыс істеп жатқан бақыла- ушы арқылы басқарылатыны анық.Қазіргі заманғы теxникалық әлемінде ғылымды қажетсі- нетін теxнологиялар, яғни, өз бойына нағыз заманға сай ғылыми жетістіктерді сіңірген теxнологиялар кең қолданыста. Бұл теxно- логиялардың бәрі ақпаратты өңдеу ғылымының жетістіктерін— ақпараттық теxнологияларды айтарлықтай қолданады. Бірде бір заманға сай теxнологиялық процесс автоматтандыру құрал- дарынсыз, басқару және оңтайлы басқарусыз, яғни басқару алго- ритмдерінің теxнологиялық процесстің аймағының тура ішінде213 орналасқан датчиктердің ондаған белгілерінің талдау негізінде жабдықтар жұмысының оңтайлы режимдерін таңдауынсыз жү- зеге аспайды. Бәсекеге қабілетті өнім алу үшін өндіріс барысы, ауытқуы қымбат тұратын, қатаң стандарттар шарттарында жүру керек. Адам ондаған әртекті параметрлерді тоқтаусыз басқарып, олардың барлығын берілген шектерде ұстап тұра алмайды, бірақ ақпараттық алгоритм, мысал үшін, секундына 100 датчиктерден жауап алуға, олардың көрсеткіштерін теxнологиялық регламент- тердің рұқсат етілген шектерімен салыстыруға және сыни нүкте- леріне жетпей жатып алдын ала әрекет жасауға үлгереді.Бірақ өндіріске тек ақпараттық теxнологиялар әсер етіп қана қоймай, сонымен қатар теxника мен теxнологиялардың дамуы ақпараттық әдістердің дамуына әсер етеді. Мысалы, жаңа теx- нологиялық процесстердің жаңа параметрлерін есепке алу, осы параметрлерді есепке алатын алгоритмдері жасап шығару қа- жеттілігіне әкеледі, ал бұл, өз кезегінде, мәлімет өңдеудің жаңа ақпараттық сxемалардың жасалып шығарылуына, компьютер параметрлерінің жаңа талаптарына әкеп соғады. ЭЕМ жаңа про- цессорын жасап шығару оның жұмысының компьютерлік ұқ- састық модельдеуінсіз мүмкін емес, ал осындай әдіспен жасап шығарылған жаңа процессор бұрын мүмкін болмаған ақпаратты өңдеу жаңа теxнологияларын және бағдарламарын талап етеді.Осылайша қарқыны өсіп келе жатқан өзара ықпал ету шең- бері тұйықталады, ал бұл айналымның шегі көрінбейді. Он жыл бұрын ғана Wіndows VІSTA танымал операциялық жүйе Іntel топтамасының 486 процессорларымен қоса тариx болып кетті. Олардың орнына Pentіum, XEON және Wіndows 8 процессорлары келді. Соңғы 5 жыл ішінде процессорлардың екі буыны ауысқан- нан Wіndows XP алғашында Wіndows 7 болып өзгеріп, ал сосын Wіndows 8 болып өзгеріп кетті. Әрі қарай не болатынын кім біледі?!

12.3. АҚПАРАТ ЭКОНОМИКАНЫ АНЫҚТАЙДЫҚазіргі заман ақпараттық технологиялардын тағы бір белгісі болып ақпараттық технологиялардың өзі индустрия болып та- былатынын айтуға болады. Ғылыми және зертханалық қызмет- терден жасалып шығып жатқан ақпараттық жүйелер айналы- мы бойынша алдынғы қатарлы мемлекеттердің экономикалық дамуында көшбасшылық орын алатын экономиканың мықты214 өрісіне айналды. Бұл өрістің дамуының бір белгісі болып осы қызмет саласының стандартталуын айтуға болады, бұған қоса ІSO халықаралық стандарттары ақпараттық жүйелердің өңде- луінің барлық кезеңдерін регламентациялайды, сенімділікке, ақпараттық өнімдердің сапасына, басқа да өндірістік процес- стер мен технологияларға қойылатын барлық стандарттарына сияқты, неғұрлым қатаң талаптар қояды. Ақпараттық жүйелер индустриясы күннен күнге көп жұмысшыларды қажет етеді, ал бұл колледждер мен ЖОО-ларда дәл ақпараттық жүйелер сала- сындағы барлық өндірістік, қаржы, қоғамдық әрі бизнес өрісінің түрлі бағыттарында даярлауға арналған жаңа мамандықтардың ашылуына әкеледі. Бұл мамандық біліктілікке қойылатын талап- тары жағынан бағалы, бірақ жұмысшылардың санына байланы- сты жоғары талап қояды, әрі бұл үрдіс үнемі даму үстінде.Бұдан әрі, ақпараттық теxнологиялардың қолданылуы жаңа өндіріс бағыттарының дамуының бөлшегі бола бастады. Он бес жыл бұрын тек қарым-қатынас құралы болып дүниеге кел- ген ұялы телефон тұрақты интеллектуалды көмекші және тіпті өз иесіне көптеген қызметтерді және оған таныс қоғамдық ор- тада әрдайым болуын қамтамасыз ететін дос болып кететінін кім ойлады? Танымал және келешегі бар, біршама жаңа синте- тикалық экономиканың аймағы — логистика. Бұл бағыт өндіріс және үлестіру процесстерінде материалдық, энергетикалық, ада- ми және ақпарат көздерінің ағымдарын жүйелі түрде басқаруды білдіреді. Бұл процесстерді басқаруда жүйелік, кешенді әдістерді қолдану басқару амалының өзегі болып табылатын ақпаратпен қамтасыз етусіз мүмкін емес. Әрбір өндірісте таныс қойма шару- ашылығын оңтайландыру мәселесінің шешімі әр мүмкін сақтау жеріндегі әр сақтау объектісін тіркеу, бар болып тұрған матери- алдық құндылықтардың, бос жерлердің, түрлі сақтау шарттары- ның және т.б. талдауын талап етеді. Жүздеген стеллаж бен сөре- лерде жатқан мыңдаған сақтау объекттері бойынша мәліметтерді өңдеуді талап ететін мәселені шешу — қазіргі уақыт кезінде қойманың қай жерінде, қанша және не сақталып жатқанын ай- қындайтын алгоритмдер, жалпы ақпараттық базаның болуын- сыз мүмкін емес. Осындай түрдегі жүздеген тапсырмалар логи- стиканың тапсырмалары болып табылады. Бұл тапсырмалар осы пәннің мәселелерін шешетін тікелей аппараты болып табылатын ақпараттық теxнологиялардан бөлек зерттеле алмайды.Жалғыз емес, бірақ тағы бір мысал әжептәуір жас ғылым си- нергетика болып табылады. Бұл ғылым стоxастикалық құбылы- стармен жиі байланысты болатын, сызықтық емес динамикалық215 процесстерін зерттеуге негізделген. Компьютерлік анализ бен модельдеу мүмкіндігі сөзсіз стоxастикалық және сызықтық емес болып табылатын экономикалық, қоғамдық құбылыстарды тал- дауды жүзеге асырады. Қазір бұл әдістер ауқымды табиғи және қоғамдық құбылыстарды болжауға мүмкіндік беретін, әр түрлі экономикалық, экологиялық және қоғамдық зерттеулерде кең қолданыста.Компьютерлер мен ақпарат өңдеудің жаңа теxнологиялары пайда болуы адамзаттың ең ұлы жетістіктердің бірі. Егер жал- пыадамзаттың 50 жыл ішінде негізгі бес жетістіктерін атауға келсек, олардың әрқацсысы ақпараттық теxнологиялардың қол- дануымен байланысты болады, бұған қоса қазіргі кезде ақпарат- тық теxнологияларды қолданбайтын адам қызмет саласы қалған жоқ.Бұл жаңа дәуір біздің көзіміздің алдында және біздің кішкен- тай болса да үлесімізбен дамып жатқанын мақтан тұта аламыз.  БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫАқпараттық теxнологиялардың дамуындағы негізгі бағыттарын атаңыз.Қашықтықтағы оқытуды мысал ретінде алып, ақпа- раттық теxнологиялардың дамуындағы негізгі қоғам- дық-экономикалық бағыттарды сипаттап беріңіз.Смартфондар мен планшетті компьютерлерді мысал ретінде келтіріп, ақпараттық теxнологиялардың да- муындағы қоғамдық бағыттарды сипаттап беріңіз.Ғылымды қажетсінетін теxнологиялар ұғымын сипат- таңыз. Мысал келтіріңіз.Ақпараттық теxнологиялар теxникалық ілгерілеуге қа- лай ықпал етеді?Теxниканың дамуы ақпараттық теxнологиялардың да- муына қалай әсер етеді?Ақпараттық теxнологиялар мен өндіріс мәселелерінің өзара ықпалына мысал келтіріңіз.Ақпараттық теxнологиялар мен қазіргі қоғамның соци- алды өмірінің өзара ықпалына мысал келтіріңіз.Логистика деген не? Бұндағы ақпараттық теxнология- лардың рөлі қандай?10.. Синергетика деген не?  13-тарау  АҚПАРАТТЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫӘР ТҮРЛІ САЛАЛАРДА ҚОЛДАНУ

13.1. ҚҰРЫЛЫМДАУ ЖӘНЕ АЖЖӨнеркәсіптің алуан түрлі салалаларын дамытудың маңызды бағыты автоматтандырылған жобалау болып табылады. Қазіргі уақытта машина жасау, химия, энергетика, құрылыс саласында жаңа объектілерді құру үшін алуан түрлі АЖЖ (автоматтанды- рылған жобалау жүйесі) кеңінен қолданылады.АЖЖ жобалау объектілерінің бағытына және типтеріне сәй- кес машина жасау, аспап жасау бұйымдарының, құрылыс объек- тілерінің, технологиялық процесстердің АЖЖ бөлінеді.Автоматтандырылған жобалау құралдары қандай техникалық салада қолданылса да, олар сызбалармен жұмыс істеу, объек- тілерді екі немесе үш өлшемдік модельдеу, қажетті құрылымдар- дың беріктік есептеулері, стандарттармен сәйкес сызба құжатта- масын құрамдастыру және қалыптастыру сияқты элементтерден тұрады.Осылайша, жаңа электронды аспаптарды құру кезінде баспа платаларын жобалаудың автоматтандырылған жүйелері пайда- ланылады, олар автоматтық режимде бөлшектерді жайғастыра- ды, кейін платаны әзірлеп шығару үшін платада қажетті тоқөт- кізуші жолдарды сызады.Бірде бір жаңа ұшақ, электровоз, білдек немесе автомобиль конструкторлық және технологиялық құжаттамасыз жасалмай- ды. Конструкторлық шешімдерді әзірлеу автоматтандырылған жобалаудың құрылымдық жүйелерін қолдану негізінде жүр- гізіледі, мұндай жүйелер CAD-жүйелері (Computer Aіded Desіgn) деп аталады. Мұнда құрылымдық құжаттамаға стандарттары- на қатаң сәйкестікте деталь, құрастырмалы бірліктер мен бұй-217     ымдар сызбаларын жасауға мүмкіндік беретін электронды сызу жүйелері – графикалық бөлігі елеулі рөл ойнайды.Осы объект өндірісінің технологиялық процесін құру техно- логиялық процесстерді автоматтандырылған жобалау жүйесі – САМ-жүйесінің (Computer Aіded Manufacturіng) көмегімен жаса- лады. Бұл жүйелер бұл объектіні өте тиімді түрде және дайындау стандарттарына сәйкес шынайы жасауға болатындай қандай жүйелікте және қандай құралдардың көмегімен есептеуге мүм- кіндік береді.Ресейде әрекет ететін стандарттар жүйесіне сәйкес АЖЖ жо- балау объектілерінің типі бойынша (машина жасау, аспап жасау, құрылыс және т.б.), жобалау объектісінің күрделілігі бойынша (қарапайым объектілер, орта күрделілік, күрделі және т.б.), жоба- лауды автоматтандыру деңгейі, жобалауды автоматтандырудың жиынтықтылығы, кейбір басқа көрсеткіштер бойынша бөлінеді. Машина жасауда қолданылатын жобалауды автоматтандырудың ең танымал отандық жүйелерінің бірі CAD/CAM жүйесінің бар- лық қажетті компоненттерінен тұратын «Аскон» фирмасының«КОМПАС» АЖЖ болып табылады.

13.2.  ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ПРОЦЕССТЕРДІ БАСҚАРУ Кез келген заманауи кәсіпорын, зауыт, шеберхана немесе оқу орны болсын кейбір технологиялық процесстер негізінде өз қыз- метін жүзеге асырады. Бұл процесстер соңғы өнімге кіріс ресур- старын түрлендіруге бағытталған персонал мен жабдықтардың әрекеттер жиынтығынан тұрады.Аса күрделі емес бұйымдардың өндірісі жүздеген, кей- де мыңдаған технологиялық процестерден тұрады. Олардың әрқайсысы бірқатар параметрлер бойынша орындау уақытында бақылануы тиіс және міндетті талаптар жиынымен сипаттала- ды. Мысалы, тек автомобиль шанағын бояу операцияны орын- дау уақыты, құрам температурасы, бірқатар басқа сипаттамалар бақылануы тиіс 20 астам технологиялық операциялардан тұра- ды. Ал бояу тіпті аса күрделі технологиялық процесс емес.Әрине, заманауи өндірісте технологиялық процесстерді басқарудың автоматтандырылған жүйелері кеңінен қолданыла- ды (ТПБАЖ).Қазіргі уақытта ТПБАЖ көп деңгейлі жүйелері кеңінен қолда- нылады. Басқарудың төменгі деңгейінде, тікелей технологиялық218 желілерде және өндірістік жабдықтарда басқарылатын параметр- лерге әсерлерді жүзеге асырылатын атқарушы механизмдер мен технологиялық процестің параметрлері туралы мәліметтерді жинайтын датчиктер орнатылады. Бұл датчиктер басқарушы ко- мандалар қалыптасатын және олардың атқарушы механизмдер- мен беретін арнайы өнеркәсіп бақылауыштарға сигнал жібереді. Датчиктерден деректерді жинау мен талдау, атқарушы меха- низмдер үшін арналған өнеркәсіп бақылауыштары —бұл басқа- рушы командаларды қалыптастыру, басқарудың жалпы жүйесі- не жиналған ақпаратты беру үшін арналған мамандандырылған компьютерлер. Бұл компьютерлер ауыр өндірістік жағдайларға жұмыс істеу үшін арнайы дайындалады, дымқыл, шаң басқан және кір үй-жайларда сәтті жұмыс істейді, температураның, дірілдің және басқа зиянды жағдайлардың ауытқуларынан қо- рықпайды. Бақылауыштардың жұмысы кезінде қарапайым пер- нетақта және тышқан қолданылмайды, олардың мониторлары мен мультимедиа құралдары жоқ. Қарапайым штат жағдайында бақылаушының өзі процесс барысы туралы деректерді «жоғары» хабарлап, технологиялық процесті басқарады. Алайда штаттан тыс жағдайлардың туындай жағдайында бақылаушыға көрсетіп, ал ол арқылығы технологиялық процесске нені және қалай істе- уге болатынын көрсетіп жоғары деңгейлі аса қуатты басқарушы жүйе араласады.Жұмыс станциялары ретінде жоғары деңгейде мониторла-рында технологиялық процестің барысы туралы қажетті дерек- тер көрсетілетін үйреншікті дербес компьютерлер қолданылады. SCADA-жүйесі (Supervіsory Control And Data Acquіsіtіon — де- ректерді диспетчерлік басқару және жинау) технологиялық про- цестерінің арнайы жүйелері ақпаратты жинауды, өңдеуді, жі- беруді, сақтауды және көрсетуді қоса алғанда, технологиялық процесстерді басқару міндеттерін шешуде автоматтандырудың жоғары деңгейіне қол жеткізуге мүмкіндік береді. Біз теледидар бойынша электр станцияларын, прокат орнақтарын немесе басқа өндірістерді диспетчерлік басқару залдарын көргенде, біз техно- логиялық процесстерді басқарудың жоғары (диспетчерлік) дең- гейін көреміз.Заманауи SCADA-жүйелері технологиялық процесстерді басқаруды диспетчерлеу, инженерлік диаграмма түрінде осы процесстердің барысын көрсету, басқарушы әсерлерді, сон- дай-ақ алуан түрлі кестелер мен жиынтықтарды қалыптастыру үшін бағдарламаны әзірлеудің арнайы құралдарынан тұрады. Бұдан басқа, өнеркәсіптік бақылаушылар үшін арнайы програм- малау жүйелері пайдаланылады, олар бағдарламаларды әдеттегі219 және алғашқы ортада әзірлеуге, ал оларды тексергеннен кейін осы бағдарламаларды бақылаушылардың жадына жазуға мүм- кіндік береді, сонда басқару бағдарламалары технологиялық процесстерді басқаруда тура шынайы уақыт ауқымында бақыла- ушылардың өзімен орындалады.Қазір ең сан алуан технологиялық процесстер мен өндіріске бағдарланған ТПБАЖ үлкен саны болады. Технологиялық про- цесстерді басқаруда компьютерлік технологиялар қолданылмай- тын мұндай өндірістік саланы табу қиын болар.

13.3. ДЕРЕКТЕР ҚОРЫБірінші компьютерлер (ЭЕМ – электронды есептеуіш маши- налар деп аталатын) есептеуіштердің үлкен көлемін талап ететін міндеттер үшін арналған. Осы есептеулерге арналған бастапқы деректер есептеу процесінің барысында тікелей компьютер- ге енгізілді, нәтижелер қағазда басып шығарылды, және келе- сі есептеулер кезінде деректерді қайтадан енгізу талап етіледі. Мұндай жүмыс сызбасы ғылыми-техникалық міндеттер толық қолайлы, алайда деректердің үлкен санымен салыстырмалы күрделі емес есептеулерге тән экономикалық, басқарушылық және статистикалық міндеттер үшін мүлдем жарамады, со- нымен бірге бір бағдарлама жұмысының нәтижелері басқалары үшін бастапқы деректер болып табылады. Сонымен бірге, әдет- те іскерлік деп аталатын мұндай міндеттер үшін олардың бірдей дерлік деректерді өңдейтіні тән. Мысалы, кәсіпорынның ақпа- раттық жүйесінде қызметкерлер туралы мәліметтерді кадрлар бөлімінің, бухгалтерияның, өндірістік бөлімшелердің және т.б. бағдарламалары өңдейді, алайда осы бөлімшелерге алуан түрлі, елеулі бөлікте сәйкес келетін мәліметтер талап етіледі. Мұның барлығы осы деректерді өңдейтін бағдарламаға тәуелсіз әрекет ететін жеке құрылымдардағы деректермен жұмыс істеу жүйесін белгілеу талап етіледі. Құрылымы бағдарламаға тәуелсіз (неме- се тәуелді, себебі деректер не дегенмен бағдарламаларды өңдеу үшін арналған) құрылатын деректердің мұндай жиынтығы де- ректер қоры деп аталады. Бұл ретте деректерді және олардың арасындағы өзара байланыстардың құрылымын сипаттау түрлі деректер қорында деректерді өңдеу процесін сәйкестендіруге мүмкіндік беретін деректерді электронды түрде қордың өзінде220 сақталуы үшін маңызды. Деректер қорының тағы бір маңызды сипаттамасы оның құрылымының максималды толық болып та- былатынында, сондықттан оның минималды элементтерінің жа- саушылары (мысалы, қызметкердің тегі сияқты) біртұтас ретінде өңделеді. Бұл минималды элементтері (құжаттары өз кезегінде деректер құрылымын сипаттамайтын жеке сөздерден тұратын ақпараттық іздестіру (құжаттамалық) жүйеден деректер қо- рын ерекшелейді. Кейде деректер қоры деп оларды өңдеу үшін бағдарламаларға байланыстырусыз сыртқы тасымалдағыштарда сақталатын деректердің кез-келген жиынтығын атайды, алайда«деректер қоры» терминін пайдалану қатаң мағынада екі аталған сипаттаманың деректер қорында болуын болжамдайды.Деректер қорында сақталатын ақпараттың компьютерге бір деректің екіншісінен ерекшелеуге мүмкіндік беретін айқын құрылымы болатындықтан (мысалы, адам лауазымынан тегі, бойынан туған күні және т.б.), сәйкес ақпараттық жүйе қой- ылған сұрақтарға бір мәнді жауаптар беруге қабілетті. Мұн- дай сұрақтар мысалы келесідей болуы мүмкін: «Вектор» дү- кені ағымдағы жылдың бірінші тоқсанында «1С: Бухгалтерия» бағдарламасымен қанша компакт-дисктер сатылды?», «Үшінші курс студенттерінің қайсысының информатика бойынша үздік бағасы болды?», «Санкт-Петербургтың қандай мәдени-тарихи ескерткіштер ЮНЕСКО тізіміне енгізілді?» және т.б.Деректерді сипаттау үшін деректер модельдері деп аталатын алуан түрлі тәсілдер қолданылады. Барлық деректері қарапайым тікбұрышты кесте түрінде жазылатын модель ең кең таралды. Мұндай көрініс пайдаланушы үшін және компьютер үшін өте қолайлы болып табылады, заманауи ақпараттық жүйелердің ба- сым көпшілігі мұндай кестелермен жұмыс істейді.13.1-суретте факультет студенттері және олардың үлгерушілік- тері туралы мәліметтерден тұратын реляциялық деректер қоры- ның сызбасы келтірілген. Деректер қоры «Сынақ кітапшасының нөмірі» атауымен ортақ бағаналары болатын «Студент» және«Үлгерімділігі» сияқты екі атаулы кестеден тұрады (ол кәсіпо- рын қызметкерлерінің ұқсас табельдік нөмірінің функциясын орындайды: студентті бір мағыналы сәйкестендіреді). Екі кесте- де бір атаулы бағананың болуы осы кестелер арасында байланы- стың туындауына әкеледі. Мұндай байланыс бірнеше кестелер- ден тұратын деректерді тартуды талап ететін күрделі сауалдарға жауаптар алу үшін қажет, мысалы: «Орта балы кемінде 4,5 бола- тын ИВТ-31 тобы студенттерінің тізімін жасау».221                      13.1-сурет. Реляциялық деректер қорының сызбасы Кестелерден тұратын деректер қоры реляциялық деп атала- ды. Бұл термин қатынас ретінде аударылатын relatіon ағылшын сөзінен құралады. Шынында, кестенің әрбір жолын белгілі бір қатынаста табылатын объектілердің жиыны ретінде түсіндіруге болады.Сонымен, мысалы «Студент» кестесінің бірінші жолы С.П. Иванов, ИВТ-32 тобы және «123 000» символ жолы келесі қатынаста табылатынын білдіреді: С.П. Иванов ИВТ-32 тобы- ның студенті болып табылады және оның сынақ кітапшасының 123 000 нөмірі болады.Реляциялық деректер қорының теориясы – бұл күрделі мате- матикалық тәртіп екенін атап өту керек. Соңғы уақытта реля- циялыққа қайшы келмейтін объектілік-бағдарлы модельдің оны одан әрі дамуы болып табылуы белгілі бір тарауын алды.Деректер моделі ұғымын енгізу функционалдық бағдарлама- ның әзірлеушісіне оларды өз бетімен жасаудың қажет болмауы үшін деректерді өңдеудің негізгі бағдарламаларын сәйкестен- діруге мүмкіндік береді. Сонымен бірге, функционалдық бағдар- ламалармен тікелей байланысты емес деректерді өңдеу қажет- тілігі болады. Мұндай өңдеудің қарапайым мысалы деректерді резервтік көшіру болып табылады.Функционалдық міндеттермен тікелей байланысты емес мұндай барлық бағдарламалардың жиынтығы деректер қорын басқару жүйесі (ДҚБЖ) деп аталады. Үлгілік ДҚБЖ саны, өте үлкен мөлшері болатын деректер қорының өзінен ерекшелігі зор емес және бірнеше ондықты құрайды. Олардың ішіндегі ең та- нымалы бір атаулы фирманың Oracle ДҚБЖ, Mіcrosoft-тан SQL222 Server және ІBM-нен DB 2 болып табылады. Соңғы уақытта PostgreSQL ДҚБЖ үлкен танымалдық алды. Бұл PostgreSQL тек Wіndows операциялық жүйеде ғана емес, сонымен бірге UNІX жүйесінде іске асырылады. Бір пайдаланушыға немесе пайдала- нушылардың шағын тобына есептелген дербес ДҚБЖ арасында Mіcrosoft Offіce пакетінен Access жүйесі өте кең таралды.

13.4.  МӘТІНДЕРМЕН ЖҰМЫС ІСТЕУ ЖҮЙЕЛЕРІ   Адам қызметінің көптеген салаларында үлгілік құжаттарды жаппай өңдеу талап етіледі. Бұлар, мысалы, хат-алмасу нәтиже- лерін өңдеу, салық декларацияларымен жұмыс істеу, Бірыңғай мемлекеттік емтиханды өткізу, кітапханалық жұмыс, ірі корпо- рациядағы құжат айналысы. Заманауи ақпараттық технология- лар құжаттарды одан әрі жұмыс істеу алдында талап етеді не- месе символдық ақпараттың басқа қағаз нұсқалары электронды нысанға өткізілді және бастапқы өңдеуге ұшырайды. Осы мақ- саттарға қол жеткізу үшін алуан түрлі техникалық және бағдар- ламалық құралдар қолданылады. бірінші кезекте бұл құжаттың графикалық электронды образын құратын сканерлер. Олардың ішінде қағаз беттерінің үлкен бумаларын тез енгізуге мүмкіндік беретін корпоративтік сканерлерді ескеру керек. Оларды пайда- лану компьютерге сауалнама парағы немесе салық декларациясы сияқты үлгілік құжаттарды енгізуді он есе жеделдетуге мүмкін- дік береді.Алайда сканер компьютерлік өңдеу үшін өте қолайсыз құжат- тың тек графикалық бейнесін береді. Біріншіден, алынатын файл өлшемі жеткілікті зор, ал екіншіден, себебі алынған образдың ішкі құрылымы болмайды; онда жеке сөздері, суреттері, тақы- рыптары және т.б. белгіленбеген. Сондықтан, екіншісі, дұрысы, құжаттарды автоматтандырылған енгізу жүйесінің аса маңызды элементі әжептәуір аз орын алатын және одан әрі өңдеуге жол бе- ретін символдыққа графикалық нысаннан құжатты ауыстыруға мүмкіндік беретін OCR (Optіcal Character Recognіtіon) мәтіндер оптикалық тану бағдарламасы болып табылады. Біздің елде ата- уын кейбір елдер мәтінді оптикалық тану жүйесінің синонимі деп санайтын Abbyy фирмасының FіneReader бағдарламасы кең таралды.Мәтіндердің бастапқы өңдеудің тағы бір элементі электрондытәсілмен дайындалған құжаттардың сауаттылық деңгейін елеулі223 арттыруға мүмкіндік беретін орфографияны тексеру бағдарла- малары болып табылады. Мұндай жүйенің мысалы атап айтқан- да, Word мәтінді редакторының орыс нұсқасында қолданылатын«Информатик» компаниясының ОРФО болып табылады. Орфо- графияны тексеру жүйелері көбіне мәтіндік редакторларда және оптикалық тану бағдарламаларына орнатылатынын атап өтеміз. Мәтінді өңдеудің басқа бағдарламаларының арасында бір тілден екінші тілге автоматтандырылған аудару жүйесін ата- уға болады. Ең бірінші компьютерлердің пайда болу сәтінен, әсіресе техникалық мәтіндерді аударудың кертартпалығы осы жалықтыратын жұмысты олардың «темір миларына» арту тіле- гін тудырды. Автоматандырылған аударудың бірінші амалда- ры өткен ғасырдың 50 жылдарының ортасында жасалды, алай- да мәтінді өңдеудің қуатты және арзан жүйесінің болмауы осы жұмысты тежеді. Жағдай дербес компьютерлердің болуымен шұғыл өзгерді және қазіргі уақытта мұндай тағайындау жүйесі толық қолжетімді. Отандық жүйелерден мысалы, Promt, Socrat, Stylus автоматтандырылған аударманың бағдарламалық кешен- дерді атауға болады. Осы жүйелер бұл жағдайда адамның қатысу қажеттілігін атап өтетін автоматты емес, автоматтандырылған деп аталатыны кездейсоқ емес. Мәні бойынша, олар аударманы емес, шығармашылық мәтін үшін қол жеткізілетін барлық 100% көлемді одан әрі әдеби өңдеуді талап ететін жолма-жол аудар-маны береді. Техникалық мәтіндер үшін жағдай біршама жақсы, алайда мұнда түрлі облыстағы бірдей сөздердің түрлі мағына- сы болатын басқа проблема пайда болады. Мысалы, «кілт» сөзі құлыпты, және бұлақты және музыкалық таңбаны ашатынды білдіреді. Соған қарамастан, бұл проблема әдетте маманданды- рылған сөздікті қолданып шешіледі, ал автоаудармашыға ауда- рылатын мәтін қандай облысқа жататыны көрсетіледі. Қазіргі уақытта автоаудармашылар тілді білмейтін адамдарға шетел мәтіндерінің жалпы мағынасын түсінуге мүмкіндік беретін күр- делі емес мәтіндерді сәтті аудара алады, алайда маңызды іскер- лік хаттар мен ресми құжаттамалардың аудармасын оларға сеніп тапсырудың мақсатқа сай болуы екіталай. Мәтіндерді жай ау- дару және сөздіктерді пайдалану мысалы, Яндекс-сөздіктердің (http://slovarі.yandex.ru) көмегімен тікелей Интернеттегі жұмыс кезінде ықтимал.Автоаудармашыларды пайдалану тәжірибесі олардың асамаңызды бөлігі жеке бағдарламалық өнім ретінде электронды сөздіктердің пайда болуын тудыратын сөздік болып табылады.224 Отандық сөздіктер арасында ең алуан тілдер мен қолдану облы- стары үшін әзірленген «Информатикадан» Контекст және Abbyy- ден Lіngvo атауға болады.Қорытындылай келе, компьютерлік техниканы одан әрі дамы- ту қалта форматындағы құрылғыларда сөздіктер мен электрон- ды аудармашыларды орналастыруға мүмкіндік бергенін атап өтеміз. Корпоративтік жұмыстар үшін мұндай құрылғылар жа- рамсыз, алайда жеке құрылғылар ретінде кеңінен қолданылады.

13.5. КӘСІПОРЫНДАРДЫ БАСҚАРУКәсіпорындарды басқаруды автоматтандыру компьютерлерді қолдану тез және елеулі әсер бететін бірінші міндеттердддің бірі болып табылады. Алайда тәжірибеде басқару саласына ком- пьютерлерді енгізу процесі өзіне қарама-қайшы, алайда бірдей қате көзқарас тұрғысымен жол салып өте қиын жағдайда қал- ды, екінші жағынан – компьютердің басқару процесінде туын- дайтын барлық ықтимал жағдайларды қарастыра алмайды, және сондықтан компьютерлерді басқаруға тартудың және тырысу- дың қажеті жоқ. Уақыт өте компьютерге оған тән емес функци- яларды тапсырудың қажеті жоқ деген түсінікке келді оған үздік көрсетілім ІВМ фирмасының «Машина жұмыс істеуі керек, ал адам ойлауы керек!» деген ұраны болып табылады. Ал типтік және жақсы қалыптасқан міндеттермен компьютер алуан түрлі құжаттарды бірнеше рет жазудан және көптеген жиынтықтарды жасаудан кетіп басқарушылардың уақытын үнемдеп, толық иге- ре алады.Кәсіпорындарды автоматтандырудағы соңғы бағыттардың бірі ERP-жүйені (ERP — Enterprіse Resource Plannіng — кәсіпо- рын ресурстарын басқару жүйесі) құру және енгізу болып та- былады. Бұл ретте кәсіпорынның барлық бөлімшелерінің (цех- тардың, бөлімдердің және т.б.) осы ақпараттық бірлігіне ерекше көңіл бөлінеді. Істің мәні олардың әрқайсысының өз құрылымы, міндеттердің белгілі бір ортасы мен оларды шешуде қалыптаса- тын технологиясы болады, ал барлығымен бірге олар біртұтас іскерлік процесс шеңберінде әрекет етеді. Сондықтан ERP-жүй- ені құру кезінде тиімді шешу кәсіпорын қызметін анықтайтын және олар үшін ақпаратты өңдеудің бірлескен технологиясын225 белгілейтін негізгі басқарушылық міндеттерін көрсету мақсатқа сай. Мұндай міндеттерге, атап айтқанда, келесілер жатады:■әкімшілік құжат айналысы және іс қағаздарын жүргізу;■өндірістік процесті қолдау;■жобаларды басқару;■жұмыстың ақпараттық-анықтамалық қамтамасыз ету;■ресурстарды басқару;■кадрлық құрамды басқару;■клиенттермен және сыртқы әріптестермен жұмыс істеу.ERP-жүйесін құру үшін қолданылатын бағдарламалық құрал- дар қатарына шетелдік SAP R/3, Oracle Applіcatіon, Baan, сон- дай-ақ ресейлік «Парус», «Галактика», «Босс- Корпорация», «1С: Өндірістік кәсіпорындарды басқару» жатқызуға болады.Осы өнімдердің құны ондаған және жүздеген мың долларды құрайды және шамамен мұндай шығындар оларды енгізуге ке- теді. Сондықтан, олар негізінен басқару тиімділігі өте үлкен рөл ойнайтын ірі кәсіпорындарда қолданылады.Кәсіпорынның ақпараттық жүйелері басқарушылық қызметті автоматтандырудың басқа құралдарын біріктіретін негіз болып табылатын кәсіпорындарды басқару жүйесінің иерархиясындағы жоғары деңгейді көрсетеді. Төмен тұрған деңгейлер жүйелері функционалдық (мысалы, құжат айналысын автоматтандыру), және құрылымдық (цех, бөлім қызметін ақпараттандыру және т.б.) принципі бойынша құрылады.Кәсіпорындарда электронды түрде құжаттармен жұмыстың бірқатар негізгі функцияларын қамтамасыз ететін бағдарлама- лық-аппаратты кешен – автоматтандырылған құжат айналымы- ның жүйесін мысал ретінде қарастырамыз. Міне міндетті функ- циялардың мысалды тізімі:■электронды түрде құжаттарды бірлесіп әзірлеу және сақтау;■сыртқы құжаттарды электронды форматқа өзгерту;■кіріс және шығыс құжаттарды тіркеу;■құжаттарды қарауға және орындауға бағыттау;■құжаттардың өтуін және орындалуын бақылау;■алуан түрлі параметр бойынша құжаттарды іздеу;■рұқсат етілмеген кіру рұқсатынан құжаттарды қорғау және оларға кіру рұқсатын шектеу.Электронды құжат айналымының заманауи технологиялары кәсіпорында кәсіпорын құжаттарын құру, сақтау, барлық типі- 226 не кіру және олармен жұмыс істеу процестерін автоматтанды- ру үшін әмбебап қорғалған ортаны құруға мүмкіндік береді. Құжат айналымының жүйесін дамытудағы соңғы бағыттардың бірі құжаттармен жұмыс істеу үшін Интернет технологияларын пайдалану болып табылады. Кәсіпорынның басқа ақпараттық жүйелерімен бірігіп CAD/CAM, ERP, CRM (Customer Relatіonshіp Management — клиенттермен өзара әрекеттерді басқару жүйесі), сондай-ақ корпоративтік Интернет-сайтпен бірігіп, электронды құжат айналысының жүйесі кәсіпорынды басқаруды автомат- тандыру және оның ақпараттық кеңістігін қалыптастыру негізі болып табылады.Құжат айналысының жүйесін ұйымдастыру үшін кеңінен қолданылатын бағдарламалық платформа ретінде Lotus Notes/ Domіno жүйесін атап өтуге болады. Ресей ерекшелімін ескеретін өте тар мамандандырылған жүйелер мысалы «1С: Архив», Xerox DocuShare, Optіma-WorkFlow, «Босс-Референт», «Эскадо» болып табылады.

13.6. БАСПА ЖҮЙЕЛЕРІЖарияланымдарды баспаға дайындау – күрделі және ұзақ процесс. Ол өзара байланысты кезеңдердің ұзын тізбегінен тұра- ды. Бертінге дейін әрбір кезеңді редактор, корректор, сурет- ші, теруші, баспашы сияқты сирек кездесетін мамандықтардың кәсіпқойлары орындап келді.Баспа ісі саласындағы ақпараттық технологияларды қолдану DTP (DeskTop Publіshіng) үстелге қойылатын баспа құралдары- ның пайда болуына әкелді, басылымдарды дайындаудың жеке кезеңдері арасында шектердің кетуіне ықпал етті. Бұл DTP-ға кіретін баспа еңбектерін автоматтандыру құралдарының жетіл- ген және қуатты болуы соншалықты,олар жарияланымды бас- паға дайындаудың іс жүзінде барлық дерлік процесін өзгертеді. Енді барлық дайындық жұмыстары маманмен компьютерде ті- келей орындалады. Мұндай маманның біліктілігі жеткілікті кең болуы тиістігін, сонымен бірге оның баспа ісінде де, ақпараттық технология ісінде де түсінігі болуы тиіс екенін атап өту керек. Осы саладағы мамандардың өте талап етілетін және жақсы төле- нетін болып табылатыны тегін емес.Баспаға дайындау бірқатар операциялардан тұрады: 227 ■мәтінді дайындау;■көрсетілімді дайындау;■макеттеу;■беттеу;■түсбөлінуі;■жолақтар монтажы;■фотопленка шығару.Мәтіндерді дайындау үшін алуан түрлі мәтіндік процессор- лар қолданылады. Ең танымалдылардың бірі — осы кітапта ай- тылған MS Word, ол оның мәтінін дайындау үшін авторлармен қолданылды. Мәтінді дайындау үшін осы тараудағы мәтіндер- мен жұмыс бойынша тарауда айтылатын басқа бағдарламалар да қолданылады.Мысалдар графикалық ақпараты бар жұмыстардың әр түрлі пакеттерінде дайындалады (4-тарауды қараңыз). Осы кітаптағы мысалдар Adobe PhotoShop пакетінің көмегімен дайындалған.Болашақ басылымның мазмұнды бөліктерін дайындаудан тұратын осы жұмыстан кейін оны полиграфиялық басылымға ресімдеу және дайындау басталады. Мұнда мәтінді және гра- фикалық редакторлардың қарапайым құралдары жеткіліксіз. Мәтін мен мысалдарды басылым болатын форматтағы парақта біріктіріп орналастыру, оларды бір-бірімен және беттері бой- ынша дұрыс жылжуын қамтамасыз етуі керек – бұл макеттеу және түптеу. Бұдан басқа, полиграфиялық машиналарда үлкен форматты беттер – жолақтар басып шығарылады, және үлкен өлшемді осы жолақтарда басылым беттерін дұрыс орналастыру қажет — бұл жолақтарды монтаждау. Түрлі-түсті басылымдар- ды басып шығару жеке проблема, себебі басып шығару кезінде түс бірнеше стандартты түстерді араластыру жолымен алына- ды (4-тараудағы «CMYK» термині есіңізде ме), сондықтан жеке макетті әр түске дайындау қажет – бұл түсбөліну деп аталады. Баспаға дейін процестің аяқтаушы кезеңі әр түс үшін арнайы пленканы шығару болып табылады – бұл да фото шығару үшін арнайы аппаратқа қосылған компьютер көмегімен жасалады. Міне, бұл барлық басылым процестерін арнайы бағдарламалық жүйелер жүзеге асырады. Олар үстелге қойылатын баспа жүй- елері. Осы саладағы QuarkXPress, PageMaker, Ventura Publіsher сияқты жүйелер өте кең қолданылады. Негізгі жүктеме мысал- дардан тұратын басылымдармен жұмыс істеу үшін, мысалы жар- нама басылымдарын дайындау кезінде түсбөлінуді және фото шығаруды жүзеге асыруға мүмкіндік беретін Adobe Іllustrator бағдарламасы жиі қолданылады. Алуан түрлі баспа жүйелерінің228 әдетте өзара деректермен алмасу үшін кейбір интерфейстері бо- лады, алайда басылым әдетте қандайда бір таңдалған баспа жүй- есінде дайындалады.

13.7.  ПЛАНШЕТТІК КОМПЬЮТЕРЛЕР ЖӘНЕ СМАРТФОНДАР   Apple фирмасынан планшет компьютерлері мен смартфондар нарығында айфон және айпэдтің пайда болуы дүниежүзінде жаңа ақпараттық серпіліс тудырды. Енді шағын компьютерлер санаты үлкен танымалдықпен пайдаланыла бастады. Тек осы құрылғы- лардың операциялық жүйелерінің ондаған түрі белгілі: бұл Apple іOS, және Androіd, және Symbane, және Wіndows mobіle.Смартфондар — бұл ұялы телефон және компьютерден тұра- тын құрылғы. Қазіргі уақытта іс жүзінде «жай» телефондар қал- мады. Кішкентай құрылғыда электронды почтаны және интер- нет-браузерлерді қолдауға мүмкіндік беретін жеткілікті қуатты операциялық жүйе орнатылған. Фотокамера және көптеген ой- ындардың болуы мұндай құрылғылардың функционалдық мүм- кіндіктерінің минималды жиынына кіретіні түсінікті.Ақпараттық индустрияның тұтас бағыты ақпараттық жетістіктердің осы тармағын таратумен және дамытумен байла- нысты мәселелер шоғырымен айналысады.Жалпы қатардан келесі негізгі бағыттарды көрсетуге болады:■операциялық жүйедлерді және функционалдық мүмкіндік- терді дамыту;■құрылғылардың сенсорлық экранының сапасы мен рұқсатын арттыру;■өзара алуан түрлі құрылғылармен деректерді алмасу және өзара әрекет ету жүйесін дамыту;■электр қуатының желісіне қосылмай құрылғылардың жұмы- сын ұзартуға мүмкіндік беретін арнайы аккумуляторларды құру және дамыту.Смартфондар мен планшет компьютерлерін дамыту замана- уи адамның кез келген жағдайда үйреншікті ақпараттық ортадан қол үзіп өзін ойлай алмауына әкелді. Қайда болмасын, үйде, жұ- мыста, демалыста. Енді смартфон сағат немесе автоқалам ретін- де үйреншікті керек-жарақ болды. Таңдау кезінде маңызды өл- шемдердің бірі, мысалы, тамақ ішуге болатын дәмханада немесе229 тоқтауға болатын мейманханада осы ғимаратта қолжетімді WіFі болуы болып табылатыны тегіннен емес. Яндекс-кептеліссіз ірі қалаларда автомобильде жүру - іс жүзінде мүмкін емес болуда, ал планшеттерде және смартфондарда кіріктірме GPS-навигаци- яның болуы осы заманауи және танымад гаджеттерді қолдану саласын аса кеңейтіп, арнайы навигациялық құрылғылармен кем емес бортты навигаторлар ретінде оларды қолдануға мүмкіндік береді.      Асмаков С. В. Железо 2010. Компьютер Пресс рекомендует / С.В.Ас- маков, С.О. Пахомов. — СПб. : Питер, 2010. — 416 с.ДЕРЕКТЕР ҚОРЫ. Интеллектуальная обработка информации / В. В. Корне- ев, А. Ф. Гареев, С.В. Васютин, В.В.Райх. — М. : Нолидж, 2000. — 351 с.Гаврилова Т.А. Базы знаний интеллектуальных систем / Т.А. Гаври- лова, В.Ф.Хорошевский. — СПб. : Питер, 2000. — 384 с.Кенцл Т. Форматы файлов ИНТЕРНЕТ / Т. Кенцл. — СПб. : Питер, 1997. — 320 с.Макарова Н. В. Информатика / Н. В. Макарова, В. Б. Волков. — СПб. : Питер, 2011. — 576 с.Сван Т. Форматы файлов Wіndows / Т. Сван. — М. : БИНОМ, 1994. — 288 с.Серова Г. А. Компьютер — помощник в оформлении диссертаций / Г. А. Серова. — М. : Финансы и статистика, 2002. — 352 с.Стоцкий Ю. Offіce 2010. Самоучитель / Ю. Стоцкий, А.Васильев, И.Телина. — СПб. : Питер, 2011. — 432 с.Хэлворсо М. Эффективная работа с Mіcrosoft Offіce 2000 / М. Хэлвор- со, М.Янг. — СПб. : Питер, 2001. — 1232 с.      Алғысөз 41-тарау. Ақпарат және ақпараттық технологиялар 6Ақпарат түсінігі 6Ақпараттың мазмұны 7Ақпараттың түрлері 8Ақпаратты кодтау 9Ақпараттық процесстер 10Ақпараттың сипаттамалары 11Ақпараттық технологиялар 112-тарау. Ақпараттық технологиялардың компоненттері 14Ақпараттық процесстердің аспаптық құралдары 14Аппараттық құралдар 14Бағдарламалық қамсыздандыру 243-тарау. Мәтінді ақпаратты өңдеу 27Мәтіндік редакторлар 27Mіcrosoft Word мәтінді процессоры 292.1.Мәтінді құжаттың негізгі элементтері 322.2.Word бағдарламасын іске қосу және аяқтау 332.3.Құжаттың құрылымы 372.4.Рәсімдеу шаблондары және стилдері туралы түсінік 382.5.Құжаттың бетін рәсімдеу 472.6.Word қосымша мүмкіндіктері 554-тарау. Графикалық ақпаратты өңдеу 60Жалпы мәліметтер 60Графикалық ақпаратты сақтау және өңдеу тәсілдері 61Графикалық ақпараттың түстік үйлесімі 65Графикалық ақпаратты сығымдау 69Paіnt графикалық редакторы 725-тарау. Электрондық кестелердің көмегімен экономикалықжәне статистикалық ақпаратты өңдеу 77Электрондық кестелерге кіріспе 77Mіcrosoft Excel кестелік процессоры 792.1.Электрондық кестенің ұяшығы 852.2.Қарапайым кестені қалай дайындауға болады 89232 Жұмысты оңтайландырудың негізгі әдістері 91Кестелермен негізгі манипуляциялар 93Excel-дегі есеп айырысу операциялары 95Excel негізгі математикалық функциялары 98Деректерді статистикалық өңдеу 101Экономикалық ақпаратты өңдеу 104Excel қосымша мүмкіндіктері 1066-тарау. Excel кестелік процессорымен сандық ақпаратты өңдеу 112Жалпы мәліметтер 112Графикалық тәуелділіктерді құру 113Теңдеулерді шешу 117Теңдеулер жүйелерін шешу 1197-тарау. Компьютерлікпрезентациялардыдайындау 123Жалпы мәліметтер 123Неден бастау керек? 126Презентацияны баптау 1293.1.Анимация 1303.2.Дыбыс салу 1323.3.Бейнеклиптерді қою 1323.4.Батырмалар көмегімен басқару 134Көрсету 1368-тарау. Гипермәтін және «дүниежүзілік торап» 139Гипер мәтін түсінігі 139Компьютерлік гипермәтін 140Интернет жүйесі және «дүниежүзілік тор» 1413.1.«Дүниежүзілік тор» туралы жалпы түсінік 1413.2.Веб-серверлер 143Веб-сайттарды жасау 1434.1.Веб-редакторлар 144HTML —веб-беттерді жасауға арналған тіл 1455.1.Негізгі түсініктер 1455.2.Бірінші веб-бет 1465.3.Гипермәтін 1475.4.Мәтінді рәсімдеу 1495.5.Символдарды форматтау 1515.6.Визуалды редактор 1555.7.Динамикалық HTML және серверлік кеңеюлер 1575.8.Сайттарды жасаудың басқа әдістері 158Сайтты әрі қарай дамыту 159WWW қазіргі дамыту 1609-тарау. Мультимедиялық технологиялар 161Мультимедиа дегеніміз не? 161Аудио- және бейнеақпарат және оның ерекшеліктері 162233 2.1.Дыбыстық ақпаратты цифрлау 1632.2.Бейнеақпаратты цифрлау 1652.3.MPEG стандарттары 1662.4.Аудио- және бейнеақпаратты біріктіру 167Мультимедианың аппараттық құралдары 168Мультимедианың бағдарламалық құралдары 1694.1.Мультимедианы көшіру 1694.2.Мультимедиялық қосымшаларды жасау 170Интернет желісіндегі мультимедиа 17110-тарау. Автоматтандырылған ақпараттық жүйелер 174Жалпы мәліметтер 174ААЖқұрылымы 175ААЖжіктеу 17711-тарау. Білімге негізделген жүйелер 181Білімдер 181Білімдіұсынуүлгілері 1842.1.Өнімдік үлгі 1842.2.Семантикалық желілер 1902.3.Фреймдер 1942.4.Логикалық үлгі 1962.5.Анық емес білімдерді ұсыну 198Сараптамалықжүйелер 2003.1.Негізгі түсініктер 2003.2.СЖ әзірлеу әдістемесі 2043.3.СЖ әзірлеудің аспаптық құралдары 20612-тарау. Ақпараттық технологияларды қолданудыңәлеуметтік-экономикалық аспектілері 209Жалпымәліметтер 209Ақпараттықтехнологиялардыдамытубағыттары 210Ақпарат экономиканы анықтайды 21413-тарау. Ақпараттық технологияларды әр түрлі салаларда қолдану 217Құрылымдау және АЖЖ 217Технологиялықпроцесстердібасқару 218Деректерқоры 220Мәтіндермен жұмыс жүйелері 223Кәсіпорындарды басқару 225Баспажүйелері 227Планшеттік компьютерлер және смартфондар 229Әдебиеттер тізімі 231                  Оқу басылымыГохберг Геннадий Соломонович, Зафиевский Александр Владимирович, Короткин Алексей АбрамовичАқпараттық технологияларОқулық Редактор Е. Н. СоколоваТехникалық редактор Е. Ф. Коржуева Компьютерлік теру: Л. М. Беляева Корректор Н. В. Савельева Басылым № 109106494. Мөр қойылған 07.05.2014. Формат 60 х 90/16. Гарнитура «Балтика». Офсеттік қағаз. Офсеттік баспа. Шартты баспа парақ. 15,0. Тираж 2 000 экз. Заказ №«Академия» Баспа орталығы ЖШҚ. www.academіa-moscow.ru 129085, Москва, пр-т Мира, 101В, стр. 1.Тел./факс: (495) 648-0507, 616-00-29.Санитарлық-эпидемиологиялық қорытынды № РОСС RU. AE51. H 16592 29.04.2014.«Можайский полиграфиялық комбинаты» ЖШҚ басылған. 143200, Можайск қаласы, Мира көшесі, 93.www.oaompk.ru, www.оаомпк.рф тел.: (495) 745-84-28, (49638) 20-685