Баянғали
Әлімжанов
ШЫҒАРМАЛАРЫ VІ том
Алаш пен Манас

Шығармалары: Көп томдық. Б. Әлімжанов. – Көкшетау:
Келешек-2030, 2016.

ІSBN 978-601-302-125-6 (жалпы)
© Әлімжанов Б., 2016.

Баянғали мен Серік Құсанбаев
(Павлодар қ.)
Баянғали:
Ия, Алла, тақылдатып таңдайымды,

Аша гөр жарқыратып маңдайымды.
Бере гөр адамзатқа бейбітшілік,
Тоқтатып көтерілген қан дауылды!..

Ақ жүзін талай жаспен жуған елім,
Жұбаныш тапқан өлең-жырдан елім.
Елдігін, ерлігі мен енді есіне ап,
Босаған белін қайта буған елім.

Ойланып албастыдан құтылуды,
Алланың жолына бет бұрған елім.
Қадамың хақ жолында құтты болсын,
Ассалаумағаләйкүм, туған елім!

Тойында Қабанбайдың ұлың, енді,
Жырла деп атам Біржан жырын берді.
Көкшенің тау-даласы дүр сілкініп,
Сексен көл тереңінен тебіренді.

Оқжетпес, Жұмбақтастар қолын бұлғап,
Қарағай, қызыл қайың бүрін берді.
Бурасы Абылайдың буырқанып,
Үңгірі Кенесары күңіренді.

Еске алып аруақты аталарды,
Қазағым, елдік сәнің бүгін келді!
Біз бұны бірақ кештеу ұғыппыз ғой,
Өзіміз өзімізге қылыппыз ғой.

Ұмытып батыр өткен аталарды,
Ұялмай адамбыз деп жүріппіз ғой!

Парыз көп өтелмеген әлі бізде,
Қарызбыз елге жас пен кәріміз де.
Басқаның князьдарын хан көтеріп,
Адасып келіппіз ғой бәріміз де!

Сенгені адастырды сүйікті елді,
Тұндырып жүрегіне күйік-шерді.
Ел үшін қанын төккен батырлардан,
Сорғандар елдің қанын биік болды!

Жақсылық көп қой дәстүр-салтымызда,
Кім еңбек етсе туған халқымызға,
Соларды қадір тұтып, хан көтеріп,
Оралдық енді адамдық қалпымызға.

Қазақтың еске аламыз заңғарларын,
Осы ғой арнар әнім, жалғар әнім.
Тілеймін ендігі жас ұрпақтардың
Батырдың жолын алға жалғағанын!

Ер жігіт қызмет қып ұлы еліне,
Арнасын адамзатқа тілегін де.
Қолынан қабанбайлық келмегенмен,
Қабанбайы болсын де жүрегінде!

... Серікжан, сүйсінемін порымыңа,
Бар қазақ қолын соққан қарымыңа.
Інімнің бірі едің ғой жөні бөлек,
Арнайы жүрегімде орының да.

Ағаңнан құр бекерге шошыма көп,
Ал енді ақтарылып жосыла кет.

Мен саған ә дегеннен бас салсам ғой,
Жұрт айтар ағалығы осы ма деп.
Сондықтан батыр жайлы жырларыңды
Ағытып сөзіме сен қосыла кет!

Серік:
Армысыңдар, ағайын,
Бармысыңдар, ағайын.
Бісміллә деп сөз бастап,

Қолыма домбыра алайын.
Қолыма домбыра алған соң,
Күмбірлетіп қағайын,
Мұндай тойды көргем жоқ,

Көрсем де тойдың талайын.
Айшық жырмен ашылып,
Қалсын бүгін арайың.
Арқасы қызар жыр десе,

Қиқулаған көп қазақ
Байқап отсам маңайым.
Бүйірі қызған жүйріктей,
Ауыздықпен алысып,

Өршеленіп шабайын,
Көңіліңді табайын,
Ат арытып алыстан
Келген соң мына тойына

Қабыл ал, халқым, қабыл ал,
Жырымды бүгін тойыңа.
Шашу болып шашылған,
Ұлың едім мен де бір,

Аруақтарға бас ұрған.
Қабанбай сынды бабамды
Естуші едім марқұм бір,
Әкемнен сонау бала бір жасымнан.

Ерлігіне сүйінгем,
Дұшпанның құтын қашырған,

Қасарысқан дұшпанды
Алты бір қырдан асырған,
Айналайын бабалар,
Аруағыңнан айналдым.

Қысылғанда табылып,
Жүргейсің менің қасымнан.
Қиқулаған бабамның
Үні келіп жатақандай,

Құлағыма ғасырдан,
Қазағыма бір сәлем,
Ұрпақ болып таралған
Қабанбай сынды асылдан!

Келгендегі мақсатым –
Аққу-қазы шулаған
Көлді көрсем деп едім.
Қазағым-ау, неше жыл

Жүрегіңе орнаған
Шерді көрсем деп едім.
Қабанбай атын ойнатқан
Жерді көрсем деп едім.

Атасы басқа қалмақты
Қойдай қырған Қабанбай
Белді көрсем деп едім.
Қабанбай сынды асылды

Дүниеге әкелген
Елді көрсем деп едім.
Еңіреген еліме
Бас боп жүрген бұл күнде,

Той жасаған, халайық,
Ерді көрсем деп едім!

Баянғали ағамыз,
Сөзіме мынау сеніңіз.
Жүйрігісің ғой шауып бір,
Алынып жүрген теріңіз.

Бір-ақ тұтам болмайды
Жалпақ жатқан жеріміз.
Айта отыр аман ба,
Кешегі жүрген Шоқандар,

Біржан мен кеше Ақандар,
Аман ба Көкше еліңіз!

Баянғали:
Ал, інім, айттың маған ойыңды анық,
Айтайын мен де мұны ойыма алып.
Көкшенің елі-жұрты аман-есен,

Құдаш жүр жастарыңа бас болам деп,
Біз оны қақпаймыз ғой жас бала деп.
Дүрілдеп той өтеді Көкшетауда,
Жақында дала менен астана кеп!

Барайық сөздің міне түйініне,
Салады інім мені иірімге.
Еншалла, Көкшетаудың қазақтары
Оралып келе жатыр үйіріне!

Мінеки, елім мұны ұғынуда,
Шартылдап шапалағы ұрылуда.
Еншалла, Көкшетаудың қазақтары
Атаның ақ жолына бұрылуда!

Дұрыс қой ел жағдайын жырлағаның,
Осымен анық елге ұнағаның.
Десек те қалай ғана, інішегім,
Көкен менен Құдашты сұрамадың?

Демегін ағаң текке кір іздейді,
Болмаса ұстасатын жын іздейді.
Ақындар бірін-бірі іздемесе,
Серікжан, айтшы қане, кім іздейді?

Көкен шал талай жерді дулатқан-ды,
Өлеңін тасып, төгіп, тулатқан-ды.
Қабанбай жырын жырлап жастайынан,
Халқына әрбір жерде тыңдатқан-ды.

Осы жолы сырқаттанып келмей қалды,
Сәлем айтып қолын да бұлғап қалды.
Жете алмай мен алыста қалдым ғой деп,
Қарт адам кемсеңдеп бір жылап та алды!

Ал, Серік, мен айтайын көзіңізге,
Іздейік сабақтастық сөзімізде.
Сен дағы айта отыр, не жаңалық
Боп жатыр Керекуде өзіңізде?!

Айтайын сөзімді ашып әу басында,
Мен сені салам демен жамбасыма.
Айта кет мына тойда ағайынға
Жарбиып Жармақ тұр ма жар басында?!

Серік:
Тырнамайын, ағасы,
Жүректегі жараңды.
Ініңмін ғой қашанда

Көтерер сенің бағаңды.
Түсінетін санаңды,
Аға боп сенім артсаңыз,
Болайын іні табанды.

Әрине біліп сөйлеймін,
Ел алдында шамамды.
Отырған жоқпын, халайық,
Әніме бүгін сала алмай,

Болмаса өткен ғасырға
Жырменен бүгін бара алмай,
Құдайберліні айтасың,
Далам үшін қан кешкен

Осылай деп ініңіз
Айтатын сөзін толғады.
Талай тойда бұл інің
Ел намысын қорғады.

Сөзімді сірә айтпаспын,
Мынау елге шашылып,
Жатқан сірә жолдағы.
Сыйынып шықтым аламанға,

Әрқашанда дауылпаз
Иса бабам қолдады.
Бар айтарым елімнен
Қабанбайдың тойына

Кереку ыстық сәлемін
Жүректен халқым жолдады!

Айтылған сөзің текті боп,
Жатса елің тояды.
Мен емеспін, ағасы,
Бұлтақтап қашар өзіңнен

Қырдың сірә қояны.
Дей көрме мынау інішек
Сөзін келіп көркемдеп,
Әзілменен бояды.

Дей көрме мынау ініңіз
Айтатын сырын отырған
Халқынан сірә аяды.
Ермакты айттың әлгінде,

Құритын ол жауыздың
Күні де, аға, таяды!

Әлі де жырым сірә бір,
Жатқан шығар толыспай.
Сондықтан да шабайын
Қатарыңнан қалыспай.

Жүйріктің бағы жана ма,
Жүйрікпен бүгін жарыспай.
Інінің мейірі қана ма
Ағамен сөзбен қағыспай.

Халық ақыны бесеу еді,
Төртеуі де келмеді.
Жалғыз ғана келіпті
Жырын арнап ардақты

Ағам мынау Қонысбай!
Белгілі, аға, халқыма,
Көкше деген тұрағың.
Несіне, аға, ақиқат

Сөзді бұрыс бұрамын.
Ағам болсаң аңқылдақ,
Құшақты жайып тұрамын.
Айтылған егер ақылың

Болса оны ұғамын,
Бағым жанса аламан
Топты жарып шығамын,
Арналсын мынау халқыма

Деп жүрген ұлың мен едім
Көкейдегі жыр-әнім,
Ал енді інің дайын бұл
Болса егер қоя бер

Баянғали:
Барады бұл айтыста тамақ күйіп,
Серікжан талап биік, санат биік,
Көсілер Серікжанға не болған деп

Ақындар қол соққанда шешілмей ме,
Айқайлап ел алдында есілмей ме?!
Серіктің әлі тері шыққан жоқ қой
Тер шықса шапанын да шешінбей ме?

Қабанбай қарсы тұрған қалмағыңа,
Айналған қазағымның заңғарына.
Бірақ та қазақ әлі жеткен жоқ қой
Қабанбай, Абылайдың арманына,

Қабанбай, Бөгенбайлар тұрған кезде
Ескерткіш қойдық біздер Жармағыңа!

Мен саған сөз сөйледім ағамын деп,
Отырсың ақыл ұғар баламын деп,
Байқаңдар, жерді жарып алмаңыздар
Жармақты жүрген кезде жарамын деп!

Сыйлаймын мен өзіңдей іні барын,
Және де бұл сөзімнің ұғыларын,
Е, мейлі, тұра берсін елестетіп
«Достықтың» осындай да түрі барын!

Десек те қазақ бұған көнбейді де,
Бұйырса әлі қазақ өрлейді де,
Жармақтың ескерткіші тұрған кезде
Достықтың ешқайсына сенбейді де!

Өлеңім қызып, өрлеп барады де,
Алдыңда терлеп отқан аға міне,
Сәлем айт еліңдегі басшыларға
Ұятқа олар ертең қалады де,

Бүгінде ала алмаса өзі білсін
Жармақты уақыт өзі алады де!

Мен саған ақыл айтып дүрсінбеймін,
Сонда да ел қадірін білсін деймін,
Жоғалып даламыздан ол Жармақтар
Орнында Қабанбайлар тұрсын деймін!

Деуші едің Баян аға, ағалаймын,
Мен қалай інім сені жаралаймын.
Қанатың қатып, бекіп ұшқан інім,
Десе де қатқыл сөзге бара алмаймын,

Ақынға сұрақ беріп құлатуды
Мен өзім жігіттік деп санамаймын!

Байқаймын бұл сөзімнің ұнағанын,
Ұнаса тоқтамастан зырлағанмын,
Мен сенен жасым үлкен ағаңмын ғой
Сондықтан дұрыс сенің сұрағаның!

Ел-жұртым қолын соқса өлеңіме,
Бола ма ақындарға бөгелуге.
Өлеңге қаның қызып, қол соқпасаң,
Қазақпын деп мақтанып керегі не?

Алдыңда қызық айтыс салдым ба деп,
Отырмын біраз жерге бардым ба деп.
Е, бәсе, соғатұғын алақаннан,
Сеніп ем, кешегі өткен Брежневтен

Айтайын әр сөзімді дірілдетіп,
Отырсың бапсыз болып, інім, нетіп.
Серіктің арқасы бір көтерілсін,
Уа, халқым, қол соғыңдар дүрілдетіп!

Серік:
Ініге, аға, ескерткен
Дұрыс шығар ойың да.
Айтылмай жырым барады,

Тулап менің бойымда.
Сойылған шығар бұл тойға,
Жылқың, сиыр, қойың да.
Қабанбай бабам тойында,

Айтысып біздер отырмыз,
Сарапқа салып көрсеңші.
Мынау, аға, шыныңды айтшы,
Айтыс па, әлде ойын ба?

Баян аға, бұл інің,
Байқап тұрсам өзіңе
Жыр жағынан тең емес,
Бірақ та қосар ойлары

Ешкімнен де кем емес.
Бірақ мынау тойда бұл
Керек, аға, айтшы сен.

Қандай бізге ерегес,
Ерегестің білесің
Аяғы болар төбелес.
Осында білем ақындар

Дей алмаймын көп емес.
Ермакты айта бересің,
Ермактың сол ескерткішін
Түсінсең, аға, кезінде

Айтылды, аға, ініңе,
Ел алдында арызың.
Ақынсың ғой тілі өткір,
Тілі, сірә, әрі ұзын.

Кетпесін бүгін елімнің
Алдында менің парызым.
Ермактың анау мүсінін
Түсінсең, аға, болашақта

Білемін, аға, сөз десе,
Шумақтап сөйлер тосын ең.
Демеймін бірақ өзіңнің
Дауылыңнан шошып ем.

Айтатын кезі келгенде
Ағаға ақыл қосып ем.
Демеймін бірақ сөз алсам,
Сөз таба алмай сасып ем.

Болмаса сірә сөзіңнен,
Сұраққа сірә қашып ем.
Кезінде Ақан серілер
Батыраштың сірә да

Санаспаған басымен,
Санаспаған жасымен,
Сөзіңді арна халқыңа
Ініңіз енді тоқталсын

Баянғали:
Ағалар ақыл айтса ақындарға,
Ақындар ағаларын мақұлдар да.
Төбелес керегі жок дейсің ғой сен,

Ал, інім, сен бастадың ерегесті,
Ел-жұртым бұл сөзіңе елеңдесті.
Алдымда асқар таудай ағам деп ап,
Сен қайдан тау алдың тең еместі!

Жүрсекең мына жақтан шиыр деген,
Бұл өзі ақындарға қиын деген.
Шиыр десең шиырып мен айтайын,
Болмайды былтырғыдай биылғы өлең.

Әлгінде көтеріліп кетіп еді,
Басылып қалды қайта құйынды өлең!

Десек те, Серік інім, ер болғайсың,
Ішінде ерлерінің бел болғайсың.
Жармаққа ескерткішті қоймасаң да,
Оны алып тастайтұғын сен болғайсың!

Ағаға құлақ салсын ақын дейді,
Тіл алып сөйлегені мақұл дейді.
Тек қана жалғыз Қабанбай атам емес.
Баласы үш жүздің де батыр дейді!

Ағаның айту қиын көзіне мін,
Өйткені күн сайын мен кезігемін.
Жюрилер баға беріп жатқан кезде,
Сотталып жатқандай боп сезінемін!

Біз сөздің шыға алмадық ұшпағына,
Жюридің түсіп қалдық қыспағына.
Уақыттың тарлығы да жаздырмайды,
Ішіңнен қайнап өлең қысқанында!

Әрине, інім, сенімен егеспеймін,
Десек те әзілдесіп теңес деймін.
Сен жаңа төбелесті текке айтпадың,
Өзіңді каратист деп мен естимін!

Серікжан інім келіп оңды болды,
Бұл өзі талай жерде жолды болды.
Бұл тегін төбелесті айтқан жоқ қой,
Бүгінде інілерге ағаларын

Қара тер маңдайымнан сорғалады,
Айтыстан ертең үлкен жол қалады.
Дүние онсыз дағы қырылысып,
Жатқанда біз қосылсақ не болады?!

Ақындар сүйенбейді жұдырыққа,
Мейірім – өмірге өзек, мұны ұмытпа.
Ақылға емес, жұдырыққа сүйенгесін,
Зобалаң туып тұр ғой ұлы жұртта!

Өн бойым өлең айтсам дүрілдейді,
Еліме ет жүрегім елжірейді.
Қатыгездік тайраңдап тас жолдарда,
Мейірім кірпіктерде дірілдейді!

Сөзіңді айтар тағы Баян айың,
Несіне осы тойда аянайын.
Ал, Серік, айтшы қане не себепті
Адамдар бірін-бірі аямайды?!

Өлеңді ағаң тағы асырады,
Шабыты ұстағанда тасынады.
Ал, ботам, қане айтшы осы жерде,
Бір халық бір халықты күші жетсе,

Серік:
Аяқта деген сөзімді
Сөз айтайын Жүрсінге.
Ағамыз мынау інінің

Шабытын қазір білсін де.
Құлағына айтылған
Айшықты сөзін ілсін де.
Еркелеп інің кетсе егер,

Ағасы, сірә күрсінбе.
Блатпен екі минут алайын,
Аман-есен, ағасы
Алматыда жүрсің бе?!

Баянғали мен Шорабек Айдаров
(Жамбыл обл.)

Баянғали:
Ассалаумағалейкум, ақ таңды елге,
Бір ұлы іс орайын тапқан елге.
Сараны іздеп келіп Біржан атам,

Айтыста жұлдыз болып аққан жерге.
Бас ием топырағын қымтанып ап,
Аруақты Шоқан атам жатқан жерге!

Ал енді алдымызда тағы да сын,
Шорабек айтыстарда қағынасың.
Қарашы, әне, Әселхан келе жатыр,
Тағы да қашасың ба, нағыласың?

Тимеймін, құрдас, сенің намысыңа.
Болады әзіл сөзбен алысуға.
Мынаған Әселханды тренер қып,
Жіберсе жүйріктердің жарысына.

Шорабек жүгіргенді көрер еді,
Сол жерде маңдай терін төгер еді.
Әселхан төреші боп «марш» десе,
Шорабек рекорд жасап берер еді.

Атағын шетел дағы білер еді,
Суретін майкілерге ілер еді.
Қашудан рекорд жасап бұл Шорабек,
Гиннестің Кітабына кірер еді.

Қош келдің, қарсы алдыма, Шорабегім,
Мен жүрген ескі жолдың сорабы едің.
Кешегі ел қыдырған есер шақта.
Көтерген шашбауымды Шорам едің.

Тот басқан киімжыртқыш шегелердей,
Теңеудің қисық-қисық қорабы едің.

Шықпайды өлең шіркін бөгелуден,
Демеңдер бұларға енді не көрінген.
Айтыста бүгін өзім жолықтым ғой,
Шөкеңдей жүгірудің шеберімен.

Ал енді сөзіңді айтқын анық қылып,
Күлкіге ел-жұртыңды қарық қылып.
Суырғын бермен қарай теңеуіңді,
Түзейін мен сөзіммен қағып тұрып.

Шорабек:
Беу, Байеке!
Сен мені отырсың ғой салып отқа,
Болдым ғой қазандағы тары ботқа.

Әйгілі Әселханнан қашпайтындай,
Немене, Шорабектің жаны жоқ па?

Мен саған шыға аламын қайымдарға,
Шорабек осал өлең дайындар ма?

Жүгіртіп мына мені не қыласың,
Қуа алмай жүрген менің майым бар ма?
Ал енді сөз тыңдаңыз Шорабектен,
Өмірдің өзін ғана өлең еткем.

Айтысып Алматыда арулармен,
Нәсілхан, Жадыраны орап өткем.

Көзіңіздің алдында кеше ғана,
Кездестім Тоқтағұлдай кереметпен.
Баянғали құрдасым мына отыр,
Әзілін Шорабектің керек еткен.

Мықты ақынмын деп бірақ мақтана алман,
Айтыста Әселханнан сораң еткем.

Сонда да бұл айтысты қоймай өтем,
Ақындық қасиетті жоймай өтем.
Тасқа тағы тие ме тайқы маңдай,
Аузы күйген осылай ойлайды екен.

Ал енді Баянменен шығып тұрмын.
Жығылған күреске түк тоймайды екен.

Ақиқатты тот басар ақын ашпай,
Шын ақын шындықты айтар ақыл аспай,
Өтсін бұл айтысымыз шиеленісіп,
Қазіргі ұлтаралық қатынастай!

Айтысқа мен түсетін бір із жоқтай,
Сенен қорқам сілтердей қылыш топқа-ай.
Жүректен қалмаймын ба жараланып,
Инфаркт болып жатқан Рыжковтай.

Келемін айтыс үшін әлі ізденіп,
Мен үшін көрген де жоқ маңыз кеміп.
Айтыстан өз еркіммен кетсем бе екен,
Министр Шеварднадзе тәрізденіп.

Мен сені отырғам жоқ ірегелі,
Алқымға пышағымды тірегелі.

Жоғалсам мен қайтадан табыламын,
Секілді Литваның премьері.
Әзіл ойлап мен әлі алаңдаймын,
Бойымнан қалайша күш таба алмаймын.

Бел буып тағы саған шығып тұрмын,
Әруағы қолдай гөр деп Қабанбайдың.
Бауыржанның мен дағы бір баласы ем,
Майшелпек енді саған бола алмаймын.

Елінен аямаған батыр күшін,
Мұндайда көтереді ақын мысын.
Бәукеңе батыр атақ алып беріп,
Қуанып, қайран жұртым, жатырмысың!

Қабанбай – қазағымның қара көзі,
Атанған хан батыры, Дарабозы.
Еңістегі езілген елін-жұртын,
Сүйреген өрге қарай паровозы.

Байеке, жүрегің не сезе білді,
Осымен берем саған кезегіңді.
Өзіңе кезегімді беріп қойып,
Қалмасам болды теріп тезегіңді.

Баянғали:
Байқаймын біздің айтыс асқындады,
Өлеңім өн бойымнан тасқындады.
Еншалла, Қабанбайлар қолдамайды,

Ойыңа бұл сөзімді алғайсың сен,
Тағы да теңеп-теңеп жалғайсың сен.
Сахнада бір бақырып қашқаныңша,
Сол жерде өліп неге қалмайсың сен?

Аталы сөзге тоқтап және қалсаң,
Әселді тік көтеріп неге алмайсың сен?!

Бала едің көкейіңнен өлең өрген,
Мен келдім Көкшетаудай өрелі елден.
Өлетін жерді біліп, қашқан да жөн,
Ол дағы ақыл жеткен өнер деген.

Шорабек, қызық екен мақтаныңыз,
Ұят қой оны да айтып жатқанымыз.
Қашудан қазақ талай зар болған ғой,
Белгілі одан нелер тапқанымыз.

Айтыстағы тағы айтар ойың қандай,
Отырғын бұл айтысты уайымдамай.
Майшелпек бұл айтыста болман дейсің,
Өзіңнің іліп алар майың бардай.

Ой, шіркін, өне-бойым дірілдейді,
Өлеңім атамыздың үніндей-ді.
Арықпын деп отырсың бұл халыққа,
Қашқындар ешқашан да семірмейді.

Айналдым, Шорабегім, ақмаңдайлым,
Мен саған бормен күйе жаққандаймын.
Өзіңмен айтысқанда сахнада,
Бақыртып ешкі сойып жатқандаймын.

Демегін бұл сөзімді кекесін ғой,
Сен дағы тіліп-тіліп өтесің ғой.
Кетпейсің Рыжков пенен басқа құсап,
Кетсең сен нокаутқа кетесің ғой.

Шорабек:
Өзіңді жүнше сабап түтейін бе,
Қайғы боп маңдайыңа бітейін бе?
Немене, Әселханнан тұра қашпай,

Арының бар, Байеке, арындаған.
Сөзіңнен жансың және сен жаңылмаған,

Жағал үйрек секілді жағадағы,
Даусыңнан айналайын барылдаған.

Шығысқа салып жатыр Батыс пышақ,
Хусейн мен Буш кеше атысты сақ.
Айдаровты ап жатсың атакаға,
Бас салған Ирактарды АҚШ құсап.

Ирактар емес пе еді дара қия,
Мұсылман шамшырағын жағар ұя,
Бүлініп бұл дүние барады, ия?
Жаһанды дүр сілкінткен Арабия,

Айтысып меніменен әуресің бе,
Жарасар дәл осылай деу бір кімге?!
Бұл жерде нокдаунмен алып жатсам.
Немене Ирактардан әулиемін бе?

Баянғали:
Ақынның мен жолықтым майлысына,
Бірдеңе болған білем шайбысына.
Шорабек, дәл әлгіндей сөздерменен,

Біз өзі әзілдесіп күлейік те,
Десек те күлер жерді білейік те.
Әжуа, әзіл қылмай соғыс жайын.
Әлемге бейбітшілік тілейік те.

Ал енді тағы менің ағылғаным,
Қарашы сөз арнасы табылғанын.
Аузыңа алып өттің Әселханмен
Айтыста шымылдықтың жабылғанын.

Ол рас, сол айтыста дүрілдеткен,
Жайылып алты алашқа үнім жеткен.

Сен құсап тұра қашпай Әселханан,
Мен оны сол айтыста дірілдеткем.
Бұл сөзің енді бәле сатып алған,
Айтыста содан бері атым қалған.

Әселхан содан жаман болған жоқ қой,
Артынан «Халық ақыны» атын алған.
Шорабек, тағы қамшы басамыз ба,
Алдында қалың жұрттың тасамыз ба?

Ал енді бокстасып көреміз бе,
Болмаса тағы біздер қашамыз ба?

Сөзіңе нұсқау сілтер ақылды адам,
Тереңдеп қазып айтар ақын адам.
Қашқынға жолығам деп қашқын жайын.
Көп айтып кетіппін ғой осы жерде

Дедің ғой даусымызды барылдаған,
Барылдаған, е, мейлі, дарылдаған.
Әйтеуір бақырғаннан тәуір деймін,
Және де айтар сөзден жаңылмаған.

Сөзіңді ойыма орап неге алмаймын,
Айтатын сөзді тағы мен жалғаймын.
Ұрпағы Біржан салдың болсам дағы,
Мен бірақ Біржан салдай бола алмаймын!

Өлеңді тағы да мен селдетейін,
Көңілін тыңдағанның желдетейін.
Алланың бергеніне шүкіршілік,
Одан да асамын деп мен нетейін?

Шорабек ойлы ма екен, есті ме екен.
Бірталай мәселені шешті ме екен?
Айта отыр еліңдегі бастықтарың,
Ел жайлы үлкен ойға көшті ме екен?

Шорабек:
Шорабек өз-өзіне келе алады,
Ол дағы өйткені бір ел адамы.
Басқыншының қандайын, бауырым-ау,

Күшті қару-күлкі ғана жеңе алады!
Ұқсайсың біржолата көсілгенге,
Бұл жерде тілің сенің шешілгенге.
Сол сахна білмеймін жабылды ғой,

Сен өзің шапаныңды шешінгенде.
Бес баланың анасы және ақынды,
Әскеңнен қаштың деп те кесірленбе.

Тауықтың түсін неге түстемеймін,
Бұның өзі зорлықшыл күш пе деймін.
Иракқа атып жатқан ракетаның,
Біреуі химзаводқа түссе деймін.

Бұл күнде зиян қандай, шығын қандай,
Болдық қой соның бәрін ұғынғандай.
Әлгі сен сұраған бастықтарда,
Күші жоқ Мәскеу жаққа сыбырлардай.

Көкшулан көк түтіннің арқасында,
Бұл күні өкпе, бауыр сырылдардай.

Бір күні баудай түсіп жүрмейміз бе,
Дихлофос сеуіп қырған шыбындардай,
Қазағым, мен білмеймін құның қалды-ай,
Химзавод десе, менің жыным бардай.

Осыны ойласайық халық болып,
Қырылмай тұрған кезде түгің қалмай?

Баянғали:
Білуші ем сенде талай-талай ақыл барын,
Бірақ та мұны қалай мақұлдармын.
Шорабек, масқара ғой туған елге,

Ол мейлі түтіндесін, жалындасын,
Жабылар бір амалы табылғасын.
Мың жерден түтін жұтып жатсақ тағы,
Жерімде ешбір бомба жарылмасын!

Әр уақта ел-жұртыма күтім болсын,
Жұтқаны мейлі кейде түтін болсын.
Тілеймін ел-жұртыма бейбітшілік,
Әртеуір елім тыныш, бүтін болсын!

Екеуміз сөз арнасын табамыз ғой,
Қарасайшы, көп жастарға ағамыз ғой.
Бомбаны жарылсын деп тілемегін,
Ақылмен, күшпен заводты жабамыз ғой.

«Осымен айтыстарың бітті», – дейді,
Сендерден ел үмітін күтті дейді.
Ал енді Баянғали өздеріңе
Тойларың болсын дәйім құтты дейді.

Ел-жұртым тыныш болып, аман болып,
Болсыншы денсаулығың мықты дейді!

Шорабек:
Болса да айтатұғын ойым дайын,
Мен бірақ арсыздыққа бой ұрмайын.
Баянғали, ырзамын мен өзіңе,

Абылай ханның 280 жылдығына арналған республикалық айтыс
(Көкшетау, 1991 ж.)

Баянғали мен Ерік Асқаров
(Алматы қ.)

Баянғали:
Бісміллә, сөз бастайын а құдайлап,
Жақсының арғы-бергі бәрін ойлап.
Ассалаумағалейкум, туған елім,

«Арқада жер жетпейді Бурабайға,
Бөленген бұйра сыпсың қарағайға.
Бұлт құшқан мәңгі меңзең Көкшетауға,
Бөлектау: «Ой, бауырым!» дер анадайда.

Оқжетпес найза қия – қыранға ұя,
Қарасаң жанның шері тарамай ма?
Солардың ортасында Бурабай көл,
Мөп-мөлдір дөп-дөңгелек ұқсайды айға.

Бурабай – Арқа аралы – жер еркесі,
Ертеде қоныс болған Абылайға.

Қиын күні туған алаш баласына,
Шұбырып жапанның сар даласында.
Кез болған жаудан үркіп «Ақтабанға»,
Дұшпанның қалғандай боп табасына.

Арқаға аяқ салып түскен барып,
Екі оттың – орыс, қытай арасына,
Күндерде сонау – қара, тапсырған ел,
Тағдырын Абылайдай данасына.

Сол күнде ел қорғаған Абылайдың
Қылсаң да аз қанша тәуәп моласына».

Күн шығып Көкшетаудың аспанына,
Ту алып шықты бүгін жастарым да.
Әлгінде мен бастадым бұл айтысты,
Сүйеніп Мағжан ата дастанына.

Нышаны жақсылықтың білінгендей,
Құлагер ойға-қырға жүгіргендей.
Қазақтың қайғысы боп қатып қалған,
Бурасы Абылайдың тірілгендей!

Қиындық, құрсау күндер болмағандай,
Үзілген ел үміті жалғанғандай.
Көкшетау аталарды есіне алса,
Көшкен бақ қайта келіп орнағандай.

Еске алып бұрынғы өткен бабаларды,
Ту алды Көкшетаудың балалары.
Жарайсың, па шіркінім, жастарым, деп,
Қол соғып отыр қолдап ағалары.

Бастады бір жұмысты Құдайберлі,
Жұмысы ел-жұртына ұнайды енді,
Жарқ етіп «Темірқазық» жанды дағы,
Көкшетау аспанына шырай берді.

Құдашым алты алашқа сауын айтып,
Бұл тойға өңшең ығай-сығай келді.

Өлеңім менің де енді жорғалады,
Жастарың қыран құстай сорғалады.
Жұмысы жастарының мұндай болса,
Үлкендері қозғалса не болады?

Бір тойды Көкшетауым бергенінде,
Айналсын игі дәстүр өрнегіне.
Қайтеміз келмей қалған ақындары
Шүкірлік дейік біздер келгеніне.

Оларды жан салмаушы ек мақтағанда,
Санаушы ек өрен жүйрік ақтабанға.
Кім білед, мақтағанды көтере алмай,
Олардың көңіліне жақпаған ба?

Басында атасының шаба ма екен,
Асында Абылайдың шаппағанда!

Па, шікірін, Көкшетауым зерек екен,
Қолпаштап, қолдау бізді керек екен.
Талай жер мына бізге қол соғып ед,
Туған ел, ықыласың бөлек екен!

Жалғайын сөзді тағы жалғаған соң,
Айтайын мен дұрыстап толғаған соң.
Кім білед, Абылайға шенді ақындар,
Ойлаймын, бәлкім әлде келмей қалды,

Отырмын өлеңді енді өргендей боп,
Бір өзім топқа төтеп бергендей боп.
Айтыстың ақтаңгері Ерік келсе,
Көңілі Көкшетаудың толып отыр,

Жүрсең де кең даланың қай тұсында,
Санаушы ем өлең сөздің Майқысына.
Ей, ботам, оза шауып талай жүлде
Алдың ғой ұлы аламан айтысында.

Айтады сөзін енді мықтап інім,
Талайды айтыстарда жыққан інім.
Ішінде айтыстардың ең алғашқы,
Шет елге экспортқа шыққан інім.

Айтыста талайларды жеңген інім,
Өлеңді қамшыдай ғып өрген інім.
Шет елге экспортқа шығып кетіп,
Көкшеге импорт болып келген інім.

Мен бүгін не десең де көнем, інім,
Кіші боп соңымнан тек ере ме, інім?
Ал, енді жолда елге сәлеміңді,
Осымен кезегіңді берем, інім.

Ерік:
Шалқысын, шарықтасын, Ерік, бұл күн,
Көкшетау, қасиетіңді сен ұқтырдың.
Ассалаумағалейкум, баршаңызға,

Алдыңда біраз қанат қағайын деп,
Көңілін ағайынның табайын деп,
Мен келдім шаппас үшін ата басқа,
Асында Абылайдың шабайын деп.

Армысың, бабам кіндік кескен жері,
Ұрпағы Абыл, Баян өскен жері.
Жылында мың сегіз жүз елу жеті,
Біздің үй Сырымбеттен көшкен еді.

Өткені ел қазақтың ақынға аян,
Баяндап оны жырмен жатыр Баян.
Сұрасаң ағайындар жетінші атам
Алашқа аты шыққан Батыр Баян.

Табылмай тал бойынан тарыдай мін.
Болып ед алашына алып айбын.
Атамды Шоқан жазып кетпеп пе еді,
Аяулы батыры деп Абылайдың.

Той жасап ұрпақтары ерледі ғой,
Мына той көптен елдің көргені ғой.
Отырмыз Абылайдың асын бастап,
Алланың бұл да болса бергені ғой.

Азаттық аңсауменен Алашына,
Өтіп ед ем таба алмай жарасына.
Сәбеттік он бес патша сықсаң дағы,
Толмайды-ау Абылайдың сабасына!

Қазаққа қыдыр дарып қонсын деймін,
Елдігін бүкіл әлем көрсін деймін.
Айтыста патшаларға көп тиісемін,
Абылайдай болмаған соң менсінбеймін.

Ал, енді сізге сәлем, Баян аға,
Бар жайы інісіне аян аға,
Алқаңды аңсап келдім, ағатайым,
Елімнің жайлауындай аялаған.

Сен едің бір туысым мұнда менің,
Алдында елдің шалқып жырлап едің.
Атыңды атауға да сескенемін,
Атамның атын алған бір бала едің.

Алдында ел-жұртыңның ағындадың,
Мағжан дастанынан жаңылмадың.
Үзінді «Ер Баяннан» айтып тұрып,
Баянды бір атамай не қылғаның?

Келгем жоқ оны айтып мен егескелі,
Тырысып, жолдан аттап кері өткелі.
Асырған Абылайдың алапасын
Ол дастан Баян жайлы емес пе еді?

Тегіннен-тегін емес өкпем менің,
Өкпемен назар атып көк пен жерім.
Және де батып отыр Мағжанның
Інісін таныстырмай кеткендерің.

Осыны сіздерге айтып Ерігіңіз,
Тағы да сөз бастайды өр ініңіз.
Ғаділше Жұмабаев Мағжанұлы,
Қанекей, мына жұртқа көрініңіз.

Нәр де бар, әр де бар-ау өлеңінде,
Алды-артты ойламадың төгеріңде.
Ініңді «импортный товар» дейсің,
Ер болса, еленбейді дегенің бе?

Шетелге барасың деп өзің едің,
Сол кезде-ақ не боларын сезіп едің.
Айтарын айтып алып бес жыл бұрын,
«Қап» деген ағама енді кезігемін.

Жіберсең талай жерге барамын ғой,
Қазақтың көңілін қайда табамын ғой.
Кетсем де мұхит асып Канадаңа,
Қазақ боп жан-тәніммен қаламын ғой.

Ел көрдім Ерігім деп елжіреген,
Алдында ағындатып келдім өлең.
Қарсы алды төбесіне хан көтеріп,
Стамбул-пайғамбар ту желбіреген.

Одан соң мен өзім-ау Өлги бардым.
Жібермес ағайынға көнбей бардым.
Барғанда танып-келдім ағайынды,
Аңғарып алыстағы ел дидарын.

Демеймін шетелдегі ел кедей екен,
Демеймін бұл қазаққа өгей екен.
Сені де қарсы алады бара қалсаң,
Негізі Уақ пенен Керей екен.

Ал, енді лықсып отыр өнеріңіз,
Белгілі, бір кетсеңіз, жөнеріңіз.
Ағатай, мен берейін өзіңізге,
Қанекей, шу, жануар, деп жөнеліңіз.

Баянғали:
Өзіңе қалың елім қызығуда,
Бастың ғой ә дегенде сызылуға.
Атамдай атын мұның айтпаймын деп,

Төгілген бұл інімнің өлеңін ғой,
Мен өзім қымбат мүлік көремін ғой.
Баян мен Махаңдарды айтпай кетсем,
Ол-жағын өзі айтсыншы дегенім ғой.

Атылсын өлең сөздің сырбараңы,
Айтылмай бізден қандай сыр қалады?
Барлығын теріп бүгін айтып кетсем,
Әй, інім, енді саған не қалады?!

Бұл ағаң ішіне өлең жинамайды,
Сабалап тағы да өзін қинамайды.
Импортный белгің егер болмай қалса,
Білесің, қазақ өзін сыйламайды.

Бір қызық екеумізден ән күтілген,
Күтпейді мұндай өлең әр кісіден.
Қазағым өзін-өзі сыйлай қоймас,
Сыйлайды шетелдік тек маркісімен!

Ерікжан, елі-жұртын сүйген де бар,
Еңіреп елі үшін күйген де бар.
Оншалық жақпаған соң шетелдерге,
Сен түгіл, Абылайға тиген де бар.

Бұл сөзді ұққан да бар, ойлаған бар,
Атаны шын ниетпен сыйлаған бар.
Десек те, беу, қазағым, бұра тартып,
Абылай аруағымен ойнамаңдар!

Кезекті енді ініме беремін ғой,
Табад деп қиыннан жол сенемін ғой.
Шетелге шығып жүрсең, құтты болсын,
Қазақтың елшісіндей көремін ғой.

Ей, ботам, жете бергін арманыңа,
Санаймын сені ақынның заңғарына.
Шетелде жүрген қалың Керей, Уақты,
Көшіріп алып келе салмадың ба?

Өзіңе мен кезекті ұсындым ғой,
Демеймін алдыңда мен қысылдым ғой.
Советтік патша жайлы сөз айтқанда
Үрейін талайлардың ұшырдың ғой.

Ағалар ел басқарған нар дейік те,
Елді ойлаған адамға құдай-аруақ жар дейік те.
Анау-мынау кемдігін неғыламыз,
Ішінде жақсылары бар дейік те!

Көкшетау қанат жайған еліміз бар,
Ішінде елді ойлаған еріміз бар.
Төкең де әлгінде айтып кеткен жоқ па,
Құдаштай жастарыма пана болған,

Көкшетау қанат жайған еліміз бар,
Серікжан Қасымовтай мэріміз бар.
Бұл неге мақтап отыр деп жүрмеңдер,
Демеймін қалтаңызда мөріңіз бар.

Қызмет қып жүргеннен соң ұлы еліңе,
Жастарым жетсінші деп тілегіне.
Айтамын мен алғысты мөріңе емес,
Оу, Сәке, ел деп соққан жүрегіңе.

Бір сөзім бір сөзіме ұласуда,
Ағаңның сенесің ғой құлашына.
Жастарға қамқор болған Серікжандай,
Ағаны мен санаймын шын асылға.

Мөрі де, ерлігі де, мэрлігі де,
Жарасып үйлесіпті бір басына!

Өлеңді аннан-мыннан құрамаймын,
Мен өзі бөтен сөзді жырламаймын.
Көкшетау қаласында тұрмаймын ғой,
Сондықтан мэрден пәтер сұрамаймын.

Өлеңді енді жылдам құрсам болды,
Сөзімді түзу жаққа барсам болды.
Оу, Сәке, мақтауымның ақысына,
Жастарға қамқор болып тұрсаң болды.

Көкшетау жастары өсіп-өнсінші деп,
Құлаштап алақанды ұрсаң болды.

Ерік:
Жақсы ғой жөнді жерден іліккенің,
Отырсың жағдайымды біліп менің.
Сен айтсын дедім дейсің қалған жағын,

Қалайша қорлап кетті мынау ағам,
Мен қалай бұл қорлыққа шыдай алам?
Колбин мен Горбачевті боқтағанда,
Ешкімнен қарызға сөз сұрамағам.

Ел-жұрттың көңілі бір толсын деймін,
Ақынның тілегі ақ болсын деймін.
Ағамыз бұл інісін көп тұқыртпай,
Тәубаға енді біраз келсін деймін.

Советтің патшаларын тауысқанмын,
Олармен сахнада алысқанмын,
Барлығы «импортный» болсыншы деп,
Боқтауға Бушты қазір ауысқанмын.

Мастанып көп самолет ұшырғанға,
Байқаймын, Буш көкеңіз ұшынған ба.
Дәрмен жоқ біздің қолдан келетұғын,
Ей, Алла, өзің жар бол мұсылманға!

Мұхит Мерәліұлының 150 жылдығына арналған республикалық айтыс
(Орал, 1991 ж. 6 маусым)

Баянғали мен Шолпан Қыдырниязова
(Орал обл.)
Баянғали:
Бисмиллә, сөз бастайын, а, құдайлап,

Жақсының арғы-бергі бәрін ойлап.
Құттықтап, сәлем берем Кіші жүзге,
Мен келдім Орта жүзден «Абылайлап»!

Басымыз бір қазанда піссін дедім,
Көп тілек бір арнаға түссін дедім.
Орта жүз Кіші жүзбен қанаттаса,
Үрейі дұшпандардың ұшсын дедім.

Көңілім кіші атама хош еді ғой,
Күткенім менің дағы осы еді ғой.
Қиқулап бауырларым көтерсе егер.
Тоқтамай Баян енді еседі ғой.

Айқайлап, қиқуыңмен желіктірдің,
Әлемге кісілікті сен ұқтырдың.
Еліне Мұхит атам сәлем беріп,
Елінен Ақан, Біржан келіп тұрмын.

Ел десе елжіреген ет жүрегім,
Қосылсын бір арнаға дос тілегі.
Қазақтың асқақ әні күмбез болса,
Мұхит пен Біржан соның қос тірегі.

Екеуі екі жақтан шырқағанда,
Дауысы бар әлемге естіледі.
Шолпан қыз, Шолпан апай, Шолпан жеңгей,
Құдайым мынау істің сәтін бергей.

Түсінем жағдайыңды, келе алмадың,
Қалдың ғой кеше тойдың басын көрмей.

Ал енді қызметіңнен аянбайын,
Алдыңда жорғадайын аяңдайын.
Мен саған кеше көрген қызығымның
Барлығын жұрт алдында баяндайын.

Қазақтың ән-өлеңі байлығы да,
Ән барда қалмаймыз ғой қайғы-мұңға.
Мен көрдім ұл мен қызды кеше осында,
Мұхиттың еркін жүзген айдынында.

Болмады кеше тойдың бір кемдігі,
Ән салып ұрпақтары жүргендігі.
Сезіндім жан-тәніммен Мұхит әні
Тұтастай осы өңірге сіңгендігін.

Ұрпағы Мұхит жолын жалғайды ғой,
Әні де қыран болып самғайды ғой.
Үш жүздің бар баласы басын қосып.
Әлі де Мұхит әнін толғайды ғой.

Басқа әнге мынау елде сала алмайды,
Мұхиттай ыстық ешкім бола алмайды.
Қазақтың әні аспанда тұрған кезде,
Елдігі қазағымның жоғалмайды.

Мұхиттың әні аспанда тұрған кезде,
Ақ Жайық басқанікі бола алмайды!
Есіме алып өттім аталарды,
Қол соғып, хоштап жатыр боталары.

Және де бір қызығы, беу, Шолпан-ай,
Мен көрдім кеше живой атаманды.

Бұл тойын қазағымның Жайықтағы,
Құттықтауға Баевты лайықтады.
Атаман деген қандай болады деп,
Баевты Баянғали байыптады.

Адамның сөз ұғатын қатары бар,
Адамның сәлем алмас «нахалы» бар.
Қанішер атаманға ұқсамайды,
Поп сияқты дөңгелек сақалы бар.

Баевты үгіт сөзін желдірсін де,
Талайдың миларына ендірсін де.
Бір кезде өзі бастап шығып еді,
Өз өртін өзі енді сөндірсін де.

Тәп-тәуір бастадым ба жырдың басын,
Мұхиттың беріп жатыр бүгін асын.
Әлгінде Мұхтар қате айтып өтті,
Жалғанан ешбір халық құрымасын.

Орысты біз секілді адам көріп,
Жүрейік, қалмайық біз надан болып.
Мұхтаржан орыс жайын айтқан кезде,
Екі орыс қалып еді жаман болып.

Өршітпей араздықты, ойлаңыздар,
Кетеді әлдеқайда заман болып.

Аударсаң түсінеді толғауыма,
Сәттілік берсін деймін жолдарына.
Орыстың мұжығында өштігім жоқ.
Атаман болмасаңдар болғаны да.

Өлеңді тоқтамастан ақтардым ғой,
Қол соғып мына мені жақтадың ғой.
Мен кеше көргенім мен білгенімді,
Баяндап Шолпан қызға жатқаным ғой.

Ағайын, құлақ салсаңыз,
Соққысы бар атпалдай.
Алдыңа келген Баяның
Сөз өнерін тапқандай.

Қасыма келді, мінекей,
Мақтаулы Шолпан ақмаңдай.
Мұхит атам тойының,
Бар салмағын, ауырын,

Шолпан қызға артқандай.
Соның бәрін қайыспай,
Көтеріп алып, Шолпанжан,
Болашаққа тартқандай,

Байқап тұрмын осы үшін,
Орал менен Қаратөбе,
Бүгін мынау Гималайдан да асқандай!

Шолпан:
Шабытын бұл Баянның байқайым да,
Ойымды, асыл халқым, айтайын ба?
Берілген он бес минут өтіп кетті.

Жан едім жырдың дәмін тата қалған.
Шығады осындайда шатақ алдан.
Алдында айдай болып мен тұрғанда,
Айтысып отырмысың атаманмен?

Ән-жырды сыңғырлатқан шолпы үнім,
Болмаған өмірінде олқы міні.
Үш жүзден ән асырған сал Мұхиттың,
Кейінгі өнердегі толқынымын.

Қастерлеу өнерліні – салтым ізгі,
Өтті ғой дарындылар алтын ізді.
Мүрдесі Саралжында жатқанменен,
Сал Мұхит – ортақ ұлы халқымыздың.

Есіңе ап айта алмаған жортаңызға,
Асылды асыл деуге қорқамыз ба?
Көргенде мына тойды, ұлы бабам
Секілді отырғандай ортамызда.

Армысыз, өнер сүйген асылдарым,
Көріспей, сағынышым басылмады.
Қалықтап Мұхит әні көгімізде,
Осы ғой шаттығымның шашылғаны.

Ұлысың, сұлу Көкше, пір елінің,
Мен болсам, Жайығымның жүрегімін.
Сенің осал болуың мүмкін емес,
Бар тұрып Көкендейін тірегің бір.

Қыздары Ақ Жайықтың өр келеді,
Әйтсе де естілерге төр береді.
Тойымның қадірменді қонағысың,
Тілеймін бақ-жұлдызың өрлегенін.

Көңілім өсіп отыр мақтағанға.
Не жетсін ел сенімін ақтағанға.
Шолпанын өзге емес, өзі үшін,
Осылай ағаңыз бір сақтаған да,

Гүл өссе келтіреді дала сынын,
Жасыл бақ келтіреді қала сынын.
Аруы Ақ Жайықтың залда отыр,
Баянжан, мен солардың анасымын.

Өткізбек болып тойды жасасып ем,
Алдыңда қыздай күліп жасарып ем.
Жүрегің жарылмасын, байғұс бала,
Жайықтың қыздарының нашары мен.

Тұрғанда өн-бойыңда шалқып жігер,
Жебесін жыр садақтың тартып жібер.

Өзің біл, апа десең, жеңге десең,
Кәнекей, бас әзілге, шалқып жібер.

Баянғали:
Шолпанжан, бұл түріңмен қырасың ғой,
Сен менің жағдайымды ұғасың ғой.
Жайықтың Шолпан қызы болғаннан соң,

Сырыңды, Шолпан, енді аңдадым көп,
Сөз бердің енді маған толғағын деп.
Ықпаған атаманнан ер жүрегім,
Жарылса сұлулардан арманым жоқ.

Қыздары Ақ Жайықтың, айға асыңдар.
Әрқашан ел жағдайын ойласыңдар.
Гүл берген алдыңғы күн кездесуде,
Арулары Ақ Жайықтың, қайдасыңдар?

Қыздары Ақ Жайықтың, ақ болыңдар,
Әрдайым жақсыларға тап болыңдар.
Жылмаңдап, сені алдауға келетұғын,
Саудагер, андай-мұндайдан сақ болыңдар.

Жайықтың сөз айт дедің қыздарына,
Қыз десе, менің енді қызғаным да.
Есіме қазақ қыздар түседі ылғи,
Көз салсам желтоқсанның ызғарына.

Оларды отпен, сумен атқылады,
Әскерлер күрек алып шапқылады.
Сонда да қазақ қызын жеңе алмаған,
Саққұлақ әлдекімнің ақ құлағы.

Көңілің жырымменен толсын деймін.
Осындай думан ылғи болсын деймін.

Декабрист ұлдарым мен қыздарыма,
Қазағым бір ескерткіш қойсын деймін.
Шолпанжан, маған бүгін ағыл дейсің,
Қасымнан жақсы жырмен табыл дейсің.

Сонан соң біразырақ әзіл айтып,
Осы жерде көрер көзге қағын дейсің.
Ұқпаймын, қай шаруаны айтып тұрсың,
Шолпанжан, өзің айтшы, нағыл дейсің?

Шолпан:
Жастық шақ еске түсті-ау сағындырып,
Аңсатып, артта қалған сағым қылық.
Осыдан он жыл бұрын кездескенде,

Қыздарға сұлу дейсің, ақ бол дейсің,
Анадан, мыналардан сақ бол дейсің,
Жылмаңның бірі мына сен емес пе ең,
Сен сонда кімге маған тап бол дейсің?

Әркімнің сенетіні ән емес пе?
Бұл әзіл айтысқанда сән емес пе?
Баянжан, байқап сөйле, кәмпит беріп,
Сен алдап кететұғын бала емеспін.

Сайрадың желтоқсанның қосып әнін,
Есіме түссе мен де тосыламын.
Сол жастар оқуынан шығып кеткен,
Көшесінде астананың жосылады.

Мерейің асқан сайын асса деймін,
Шабытың шалқып әркез тасса деймін.
Ескерткіш орнататын бастау болса,
Отырған жастар үлес қосса деймін.

Кірмелер әрнені айтып ызыңдайды,
Жел сөзге асыл халқым қызынбайды.

Қаймағы бұзылмаған Қазақстан,
Ешқашан достығымыз бұзылмайды.

Қалықтап жыр көгінен ұштым дерсің,
Тап болып теңіне бір күштің дерсің.
Өзіме қолың бүгін жетпегенмен,
Самалын Ақбақайдың құштым дерсің.

Әрдайым жақсыменен достасамыз,
Асылды аршымаса тот басады.
Көбірек сөйлеп кетсем, кешір, халқым,
Осылай Баянменен қоштасамын.

Баянғали мен Лена Әбдіхалықова
(Қызылорда қ.)

Баянғали:
Разы бол, ағайындар, барыңыз да,
Бүгінгі той жасаған шағыңызда.
Ағалар күмән қылып жатыр екен,

Әкеліп салды мені Лена қызға,
Лена жақсы қыз ғой даламызда.
Бірақ та менің үлкен қызымдай ғой,
Әке мен баласы енді боламыз да.

Ұқсайды Лена біздің баламызға,
Орыны және бөлек даламызда.
Қарағым, қызымдайсың шынымды айтсам,
Болмақшы қандай айтыс арамызда?

Әрқашан сәтті болсын кемел үнің,
Сенемін шырқарына өнеріңнің.
Әрі қарай не қыламыз айтшы, қалқам,
Өзіңе бердім сөздің төрелігін.

Лена:
Балаңа, Баян аға ұқсатасың,
Шақырам шабыттансам күш атасын.
Бәйгеде тұлпар озып, шабар деймін,

Тектілік жатыр білем сөзіңізде,
Жалын бар елге арналған көзіңізде.
Нөпірлеп асау жырды төктің, аға,
Сарай ақын болған шығар кезінде өзіңіздей.

Аруаққа қарызымызды өтеп бағам,
Ағажан, әр сыныңа төтеп бағам.
Аруақты, арқалы елдің баласымын,
Қолдасын Ақ Жайықтан Мұхит бабам.

Ойлама Лена қызды көбелек деп,
Жауын жырын халқына себелеткен.
Секеңдеп бір орында отырмайсыз,
Жылқыдай шілдедегі бөгелектеп.

Баянғали:
Айтып ем қалқатайым түсінер деп,
Түсініп, сыйлап мені, кішірер деп.
Жылқыға теңеп едің ана жақта,

Баланың бірі едің ғой түсің ізгі,
Қуанттың жырыңменен Кіші жүзді.
Әкеңдей адамменен айтыспай-ақ,
Басқаға көрсетсеңші күшіңізді.

Біз өзі дарқан қазақ ел боламыз,
Ішінде елді ойлаған ер боламыз.
Айтыссақ қызымыздай баламенен,
Ағайын, айтыңдаршы, кім боламыз?

Жырыммен талайыңды бөледім бе?
Айтыста басқаларға көнемін бе?
Әкесі қызыменен айтысса егер,
Кісілік даламыздан кетер деймін.

Осы сөз жақын білем жастарыма,
Көтерді жаңа мені аспанына.
Жастарым, өсіп-өрлеп, өне берсін,
Аға боп мен жүрейін қастарыңда.

Сөзімді, бауырларым, құп алыңдар,
Көрермен, бәрің маған ұнадыңдар.
Баянның шын шабысын көргің келсе,
Өзімнің қатарымды шығарыңдар.

Лена:
Сел болып ағын судай ағыласың,
Құдайың кез келтірсе нағыласың.
Өнерде артық-кем жоқ тұлпарларда,

Халқыма шығармаспын ауыр үнді,
Жаманға сипатпаспын сауырымды.
Бұл ағам әкеңмін деп қайта-қайта
Халқым-ау, жаздырмайды бауырымды.

Болатын небір тұлпар ел көшінде,
Демеспін иық тақам теңдесім де.
Болар ел бірін-бірі батыр деген,
Жақсылар би болады он бесінде.

Мен болдым мұрагері жыр тағының,
Өлеңшіл өз елінің ұлтанымын.
Нартай мен Нұртуғанның ізіне ерген,
Сыр бойы жыр-дүниенің сұлтанымын.

Ақынның ахуалын түсін, елім,
Сөз таңдап айтысуға түсіп едім.
Ағамыз «әкеңмін» деп өзі айтқан соң,
Амал жоқ, алдында енді кішіремін!

Баянғали:
Сіз бен біз түсініскен бір кісіміз,
Оралар әлі талай жыр құсымыз.
Барлығын студенттің қызым деймін,

Ойымды осы айтқан барлаймын ғой,
Тілекті ел-жұртыма арнаймын ғой.
Қызымдай студенттің бұл бәйгесін,
Сірә да, халқым бүгін алмаймын ғой.

Шарықтап шабыттанған өлеңім ғой,
Жолымды, қызым, саған беремін ғой.
Оралда ұлан-асыр тойлар болса,
Ұрандап Көкшетаудан келемін ғой.

Бұл екі айтыс «Ақындар айтысы»
(Чапаев селосы, 1991 ж.) кітабынан алынды.

Баянғали мен Қонысбай Әбілов
(Торғай обл.)

Қонысбай:
Тарих бар ғой қазақтың әр тасында,
Еркелеп жүрміз елдің елдің ортасында.
Алты алаштың баласы бас қосыппыз,

Өнерімнің қарамай жастығына,
Бүгін тағы шығардың басты қырға.
Бөгенбайды тудырған асыл халқым,
Алдыңда идім келіп басты мына.

Келдім бүгін намысты жаныдым да,
Өзгертпеген көлемін, қалыбын да.
Уа, халқым-ау, өзіңді ырза қылған,
Жездесін Абашжанның таныдың ба?

Бір айтысым деймін мен бір ғасырым,
Қай кезде де іздеймін жыр асылын.
Мен кешегі Абаштың жездесімін,
Алдымдағы Баянның құрдасымын.

Жорғадай боп айтысқа желген құрдас,
Талай қызық-тойларды көрген құрдас,
Көкшетауда ардақтың аман ба екен,
Ауылынан Ақан, Біржан келген құрдас!

Сан бәйгеге қиналмай барған құрдас,
Өнерімен сан топты жарған құрдас.
Зайсандағы кешегі ұлы айтыста,
Ақбоз атты бәйгеге алған құрдас!

Шабыттанып мұндайда түлеймін ғой,
Жыр дегенде ерекше гүлдеймін ғой.
Дәл бүгінгі айтыста атқа мініп,
Табысты қайтуыңды тілеймін ғой.

Жылы қабақ ашсыншы райыңды,
Домбырамның құлағын бұрайын-ды.
Талай-талай өзіңе мақтау айттым,
Кіргізерсің сен дағы шырайымды.

Баянғали:
Ассалаумағалейкүм, заңғар елім!
Жүрегі толған үміт арман елім,
Өзінің байлығы мен сұлулығы,

Өзінің қалың соры болған елім.
Өзгені шығарып ап өз төріне,
Мекен ғып босағаны алған елім.

Басынан сан қиындық өтсе дағы,
Әйтеуір өлмей тірі қалған елім.
Намысын жігеріне жанимын деп,
Бөгенбай бабаны еске алған елім!

Халқымның қошеметі білетінім,
Қол соқсаң мен дуылдап жүретінмін.
Басына хан көтеріп сыйлап жатыр,
Ұл-қызы Ерейменнің білетұғын.

Ел-жұртым күтіп отыр жырды асыға,
Айтылар қыза келе сыр да ашыла.
Ақысын күтіп отыр Қонысбайым,
Мақтауды үйіп тастап құрдасына.

Есіңе әрбір жайды алармысың,
Адамды ақы, пұлсыз мақтамасаң,
Сен сірә, Қонысбайым болармысың.
Ақыным жақсы шықты толғағаның,

Есімде қыран болып самғағаның,
Беу, Қоныс, мен сүйсінем өнеріңе,
Жақсы ғой ата-салтын жалғағаның.
Әттеңі – Абаш үшін болсаң дағы,

Бәйгені талай топта алған құрдас,
Қаусатып қалың топты жарған құрдас.
Атанып «қазағымның Қонысбайы»,
Атағы шетелге де барған құрдас.

Ал енді Ерейменде осы айтыста,
«Абаштың жездесі» атын алған құрдас.

Отыс жеті жасында,
Қазандай бөркі басында,
Қара нанды бөліскен,
Тай, құлындай тебіскен,

Құрдасым келді-ау қасыма.
Қалмайды-ау менің бүгін де,
Бұған да сөзім арналмай.
От ауызды, орақ тіл,

Қалдырмас сөзді жалғамай.
Айтысып кеше Абашпен,
Әрең деп жаны қалғандай.
Жағдайы бар Қоныстың,

Абашта кеткен есесін,
Бүгін менен алғандай.

Отыр ғой Қоныс еркін желемін деп,
Мен де отырмын құрметтесе көнемін деп.
Ықылас білдіреді Қоныс маған,
Ақбозды өз қолынан беремін деп.

Жыным бар топ алдында қозатұғын,
Жүйріктің бірісің сен озатұғын.

Ақ бозды өз қолыңнан берем десең,
Қонысбай не бар енді созатұғын?

Қонысбай:
Мен сені ел алдында мақтадым ғой,
Сонда да, Баян, саған жақпадым ғой.
Құрдасың аспандатып көтергенде,

Айтысты айқыш-ұйқыш атыс қылдың,
Бұл жерге халықты сен қатыстырдың.
Бәйгені мен Абашқа берем деп ем,
Несіне оны мұнда шатыстырдың?

Бойыңнан ешқандай мін таппадым ғой,
Сенімін халқымның да ақтадым ғой.
Өзіңді көтергенде құрдас қой деп,
Сен маған мақтау сөзді таппадың ғой.

Риза болып қалсыншы өздеріңе.
Халық берер бағаны сөздеріңе.
Әкенің тағын тартып алар ұлдай,
Қан толып кетіпті ғой көздеріңе!

Өнермен сүйсінтіп мен келемін ғой,
Бәйгені керек десең беремін ғой,
Бір жылда туған өзің төл едің ғой.
Мұндайда аспандатып шырқар едім,

Борандай бұрқыратып бұрқар едім,
Сен болсаң Абылайдың немересі,
Мен Шақшақ Жәнібектің ұрпағы едім.

Өнермен ел алдында ойқастадың,
Сөзіме мағыналы ой тастадың.
Құрдас деп көтермелеп отырғанда,
Бәйгеңді бер дегенің қай сасқаның?

Баянғали:
Бұл жерде керегі не дау, егестің,
Байқаймын сен, Қонысбай, бала емессің.
Қан толып көзіме мен шығатындай,

Несіне саған сонша өңештейін,
Беу, құрдас, мен сенімен егіспеймін.
Ақбозы Бөгенбайдың Абашыңа,
Беретін меншік малың емес деймін.

Бұл сөзден отырсың-ау ұтылуға,
Мен тағы дайын тұрмын құтыруға.
Ақбозын бере салып Бөгенбайдың,
Балдыздың жығылмақсың ықыбына.

Мен сені жеке-дара ерек деймін,
Қонысбай сөз табуға зерек деймін.
«Қазақтың Қонысбайы» деп мақтадым,
Одан артық саған не керек деймін!

Бұл сөзің, батыр, маған жала деймін,
Жаладан туады ғой нала деймін.
Айтыспай табысайық біз екеуміз,
Жөнімен сөз түсінер баба бидің.

Біздерді отыр халық жарастырып,
Әр сөздің астарларын санастырып.
Бәйге үшін осы тойда, беу, Қонысбай,
Қайтеміз аруақтарды таластырып.

Бұл сөзді мына жұртың босаң деген,
Осындай болады ғой осал деген.
Тойында біз отырмыз Бөгенбайдың,
Үш жүздің бар баласын қосам деген...

Сондықтан әрбір сөзді саралайық,
Демеймін босқа жанды жаралайық.
Жиылған алты алаштың бар баласын,
Несіне біз екеуміз алалайық?!

Бәйге үшін беу, Қонысбай, осы тойдан,
Көрместей бет жыртысып тарамайық.

Айтатын жөн-жобаны біліп жүрсің,
Қайтесің аттың жайын айта беріп,
Сан тойда талай тұлпар мініп жүрсің.
Біз едік Көкшетаудың балапаны,

Осылай сілтей берсек таң атады.
Біз елден мінер атты сұрамайық,
Жетеді ықылас пен алақаны.

Қонысбай, артық болар мақтанымыз,
Көп еді сізді біздің мақтарымыз.
Баласы алты алаштың бәйге үшін,
Қиын ғой таласып бұл жатқанымыз.

Қонысбай:
Алда да кездесетін тойым көп қой,
Айдайтын малым менен қойым көп қой,
Нарықты сондықтан да менсінбедік,

Ақынға жеңіл сөйлеу жараспайды,
Құрдасқа құрдас неге санаспайды?
Бөгенбай болғанменен үлкен батыр,
Ешқашан Абылаймен таласпайды.

Жел сөзге Қонысбайды қимағайсың.
Аталы сөздерді сен сыйлағайсың.
Абылай туы астында жиналған ел,
Сен дағы қалың жұртты жинағайсың.

Ащы тер көзге келіп құйып жатыр,
Сөзіме халық мына ұйып жатыр.
Ал, анау Оралымда казактарың
Жанына қарулыны жиып жатыр.

Бірігу қазағыма арман деймін,
Кезінде өкініп те қалған деймін.
Үш жүздің балалары жиналып ап,
Таңбасын Ұлытауға саған деймін.

Демеймін әр сөзіңе таңғаламын,
Астықпен толтырғанмен қамбаларын,
Тойына Абылайдың барғаннан соң,
Көкшеде қалдырайық таңбаларын.

Елімнің кәдесіне жарар едім,
Бетке ұстар ақыны боп қалар едім.
Келіссең егер өзің, Баянғали,
Көкшеде мен таңбамды салар едім.

Баянғали:
Құрдастың құп аламын сөйлегенін,
Табылмас күнде мұндай той дегенің.
Өткенде Орал жаққа барғанымда,

Оларға қылықты бұл тыйсын дегем.
Ел-жұртын жақсылыққа жисын дегем.
Кешірім сұрап мынау даламыздан,
Киелі топырағын сүйсін дегем.

Несіне жауап таппай қиналамыз,
Әй, құрдас, тілегіңді құп аламыз.
Құтырар болса егер қазақ-орыс,
Үш жүзден бір кісідей жиналамыз.

Көп тілек бір арнаға түссін деймін,
Басымыз бір қазанда піссін деймін.

Алты алаш басын қосып атқа мінсе,
Үрейі атаманның ұшсын деймін.

Өсиет елім-жұртым жастарына,
Барады деп ойлаймын бастарына:
Тілегін құп аламыз Көкшетаудың,
Таңбамды салам деген тастарына.

Мен сенің қосыламын тілегіңе,
Қосылар миым дағы, білегім де.
Қазақтың бар баласы таста емес,
Бірлік пен татулықтың шын белгісі,

Қонысбай:
Айтамын мұның бәрін ашынғасын,
Тамаққа тойып алып тасынбасын.
Жуас деп қай кезде де қазағымды,

Сөзіңді үлкен көмек санар едім,
Тілегіңді ел алдында алар едім.
Исатай болып шықсаң Көкшетаудан,
Мен саған Махамбетке жарар едім.

Қызығын халық біздің көрер деймін.
Ешқашан өлмесінші өнер деймін.
Біз батыр бола білсек бұл халыққа,
Бәрі де соңымыздан ерер деймін.

Бұл айтыс «Сарыарқа» журналынан
(№ 2, 1994 ж.) алынды.

Қожабай ақынның 150 жылдығына арналған республикалық айтыс
(Жезқазған облысы, Жезді ауданы, 1991 ж., тамыз)

Баянғали мен Айтақын Бұлғақов
(Талдықорған қ.)

Баянғали:
Тамыры үзілмеген ғасырлардан,
Нәр алған кешегі өткен асылдардан.
Патшаның боданына түссе дағы

Ішінен патшаға да бас ұрмаған.
Сағынып, зары өткен соң күні бүгін,
Құмары тойға деген басылмаған.
Ассалаумағалейкум, туған елім,

Ағайын, құлақ салсаңыз,
Не деген дархан халықсың!
Шүкіршілік деп айтам,
Бір кезде өзі айтқандай.

Өлеңнің нұрын шалқытқан,
Баспалы қара көріктей
Қара тасты жырымен
Қорғасындай балқытқан,

Қожабайдай ақынды
Есіңе бүгін алыпсың.
Есіңе бүгін алғанда,
Қадір тұтып, құрметтеп,

Байқап тұрсам керемет
Суретін міне апарып,
Тауға да бүгін салыпсың.
Шүкіршілік деп айтам

Өзіңді-өзің таныпсың.
Өзіңді-өзің танысаң,
Не деген ұлы халықсың!
Танымасаң өзіңді,

Кішкентайсың, арықсың.
Халқымды жырлап мен отсам,
Мына жағымнан, Айтақын,
Жүгіріп жетіп келіп қалыпсың!

Айтақын, бермен құлақ сал,
Сен керемет ақынсың.
Өзің маған жақынсың,
Елді ойлаған батырсың.

«Қозы-Көрпеш – Баянның»
Киносында мінеки,
Бақсы боп түсіп жатырсың!

Көңілін тауып халықтың,
Айтатын сөзің анық тым.
Отырған кезде мінеки,
Барлығы да бүгінде,

Айтақынды танып тұр.
Әртіс болып халқыңа,
Өнеріңді тағы танытқын!

Отыр ғой елім маған түйресін деп,
Айтақын досына бір сый берсін деп.
Білесің беу, Айтақын әлі күнге
Қазақтың өсіп жатқан киносы жоқ!

Көңілі неге мұның бөлінген деп,
Жүрмеңдер мынау неден елірген деп.
Қазақтың рухы менен батырлығы
Өзінің киносында көрінген жоқ!

Мұны да мынау елім біледі ғой,
Көкейге, көкірекке түйеді ғой.
Кинода көрсең ылғи біздің қазақ
Қосалқы халық болып жүреді ғой.

Бұл сөзді мына жұртым елей ме екен,
Айтқызған жүрек пе екен, көмей ме екен.
Қазақты көрген басқа жұрт, ұлыстар,
Кинодан көріп бізді сыртымыздан,

Байқап көрсең, Айтақын,
Кинолардың бәрінде
Жүреді қазақ шерлі боп.
Оны көріп басқа жұрт

Мынау байтақ қазақты
Қалмай ма екен сорлы деп?

Е-е, айналайын Айтақын,
Ойлап тұрмын өзіңді.
Жұмыс қылған екенсің,
Бір іс қылған екенсің.

Киноға түсіп, беу, досым,
Дұрыс қылған екенсің.
Сөзімнің енді мәнісін,
Ұғар ма, шіркін, екенсің.

А, қазағымның киносын,
Көркейтіп алға бастырып,
Я болмаса біржола
Құртып тынар ма екенсің?!

Айтақын:
Асыл сөзді қор қылмай қорғасынға,
Кезі келді түсетін жорға сынға.
Жыр-көкпарды көрейік тақымдасып,

Көңіліңді мен сенің қалдырмайын,
Қас қылмаған қасқыр да жолдасына!

Жүйрік жүрдек Сүйінбай,
Сөз сөйлейін сұйылмай.
Ауызыма сөз түспеген
Аруақтарға сиынбай!

Ағарып таңым атқандай,
Қимай күнім батқандай.
Өшкені жанып қазақтың,
Сауға сұрап жатқандай!

Жер астында жатқанмен,
Алтын тегі көнермес.
Көнесін айтпай қазақтың
Жаңасы тегін еленбес.

Өзі өлгенмен ақынның
Жаппай сұлу сөзі өлмес!

Несі ақын ақынның жараспаған,
Несі жүйрік көкпарда таласпаған.
Айналайын Байекем, манасшылап
Кете бергін қырғызға Манас бабаң.

Не табасың егестен,
Жөн болады кеңескен.
Жырлағанмен Манасты
Тамырың қазақ емес пе?!

Өзді-өзіңнен шуладың,
Керең бе сенің құлағың?
Кино менен өнерді
Ағалардан сұрағын!

Баянғали:
Айтайын қалықтатып ән қанатын,
Ақынның әр сөзінде мән болатын.
Апырмай, әдет пе екен қазағыма

Ал енді бүлкілдесін көмейіміз,
Өлеңмен өсе берсін мерейіміз.
Беу, Айташ, қырғыздарға қатысым жоқ,
Тап-таза Көкшетаудың Керейіміз!

Мына жұрт Айтақынды танып жатыр,
Ол Айташ міне менің жанымда тұр.
Әлгінде қыз-келіншек, бала-шаға,
Айташтан автограф алып жатыр.

Жөні енді Айтақынның бөлек дейді,
Бұл бізге бәріңізден керек дейді.
Еліктеп Айтақынға біздің балдар
Еденді үйімізде тебед дейді!

Айтақын бәріңізден мықты дейді,
Талайды айтыстарда ұтты дейді.
Еліктеп Айтақынға еден теуіп,
Балалар полдың бәрін құртты дейді!

Беу, Айтақын, құлақ сал,
Өлең сөзде жорғадай,
Желіп қалған екенсің.
Міне бүгін айтыста

Ағаңа қарап тағы да
Төніп қалған екенсің.
Бар қазақтың далада
Сахнасының барлығын

Теуіп-теуіп қиратып,
Тыныш жатқан Жездіге
Келіп қалған екенсің!

Білеміз ғой, Айтақын,
Талай тойда дүрілдеп,
Бас бәйгені алғансың,
Қалың топты жарғансың.

Жарып алып өткенсің,
Талай-талай сахнаны
Солқылдатып тепкенсің.
Ал енді келіп киноға,

Түсемін деп, шырағым
Мұртың да жоқ, шаш та жоқ,
Не болып өзің кеткенсің?!

Көңілім менің қабыл алар ма екен,
Бір думан тағы бізде болар ма екен.
Жүз елу жыл өткен соң Айтақынды
Ұрпағы Қожабайдай есіне алар ма екен?

Есіне Айтақынды ала қалса,
Бұның бар ғой тауға апарып басын емес,
Шіркін-ай, екі аяғын салар ма екен?!

Айтақын:
Талайларды тепкімен жасқап едім,
Өзің биік, Байеке, асқақ едің.
Қызықсын деп Көкшенің бар қыздары,

Отырсың ба қызғана,
Сыртың күйсе мұз жала.
Тебе берем еденді-ай,
Ішің күйсе тұз жала!

Байлығы бар бұл елдің тұнып тұрған,
Табиғаты талайды қызықтырған.
Бұл күндері Байекем – Жезқазғаным
Атала ма деп қорқам киікқырған!

Су таусылды көлдегі,
Шөп таусылды жердегі.
Жаныңа тегі батпай ма
Табиғаттың өлгені!

Болмасын деп тілеймін заманақыр,
Қарғыс айтып кетеді қара да тұр.
Жер киесі біздерді қарғамай ма,
Ит мүжіген сүйектей далаң жатыр.

Ойдағы үлкен көл ғайып,
Таппай айтсаң сөз ғайып.
Әзіліңді қоя тұр,
Елдің қамын ойлайық!

Баянғали:
Ойлаймыз, ағайындар, даланы біз,
Дала мен бәріміз де жаралымыз.
Қуарып бара жатыр бай дүниең,

Тартылды Балқашың мен Аралымыз.
Даланы тазалаймын десең, халқым
Алдымен тазалайық сананы біз.
Дүние жылдан жылға құрып барад,

Бәріміз де өлеңмен елді айтамыз,
Қуарған, құрып жатқан жерді айтамыз.
Даланы жойып алсақ күні ертең,
Болашақ ұрпақтарға немді айтамыз?

Ар жақтан лықып-тасып аққасын кеп,
Отырмыз ел сенімін ақтасын деп.
Біз енді жар салайық бар халыққа,
Табиғат анамызды сақтасын деп!

Ақынның ұнайды ғой толғанысы,
Айқын боп қалды білем ой барысы.

Десек те әзілден біз қашпайықшы,
Бұл айтыс қазағымның алданышы!

Жиылды мына халық тамашаға,
Екеуміз ұқсамайық аласаға.
Айтақын, лекцияңды не қылады,
Отырған кемпір-шал мен бала-шаға,

Отырсақ мақал оқып біз екеуміз,
Айтысқа, беу, Айтақын, жараса ма?!

Ал, ағайын, құлақ салсаңыз,
Өн бойымнан мінеки,
Ағыл-тегіл жосты өлең.
Е-е, кино жайын мен айтсам,

Дархан жатқан қазақтың
Өнеріне, Айтақын,
Үлесіңді қос дегем.

Оған қарсы сөз айтып,
Мынау тұрған Айтақын
Мұрнын шұқып қарайды.
Шұқығанда түр қандай,

Өтірігі ішінде тіл қандай.
Мұртымды алып тастадым
Деп мақтанып отыр ғой,
Көкшетаудың қыздары

Барлық мұртын осының
Жалғыз талдап жұлғандай!

Ойлап тұрмын осы жерде
Отырған мына халықтың
Жырға көңілі толар деп.
Талай қызық бар-ау деп,

Е-е, қыз бен жігіт айтысса,
Бірсәрі ғой, ағайын.
Еркек пенен еркектің
Әзілі қалай болар деп?

Байқап тұрмын бекерге
Шалдырмаған екенсің.
Мұртыңды сен тегіннен
Алдырмаған екенсің.

Бір жағын Көкше жұлғанда,
Екінші жағын, шырағым,
Жезқазғанның қыздарына
Қалдырмаған екенсің?

Айтақын:
Сөзден ақын тегінде кездеседі,
Бұра тартқан жүйрікті терлетеді.
Лекция деп тілімді шұбарлама,

Енді халық ұғынды,
Жасырмассың сырыңды.
Бұзып жүрген тілімді
Сен сияқты білімді!

Сүйеніп-ау тұрғам жоқ тіл-жағыма,
Шығарайын мен енді бір жағына.
Жарасқаны-ай өзіме серілігім,
Қырындасам Жездінің қыздарына.

Батқан күнім бата бер,
Арайлы таңым ата бер.
Ішің күйсе, Байеке,
Бөлмеңізде жата бер!

Баянғали:
Айтақын тоқтамайтын ерім екен,
Өлеңі қалай-қалай төгілді екен.
Егерде тіл кінәсі менде болса,

Болмайды енді ақынның қысылғаны,
Дұрыс қой топ алдында қызынғаны.
Шырағым, бізге енді тәуелді емес,
Тілімнің қаймағы енді бұзылғаны.

Кінәлі оған дағы заманымыз,
Таусылып тұрған жоқ па амалымыз.
Аяққа ана тілін таптап тұрып,
Сыйлаймын деп айтамыз ананы біз.

Ана тіл шұбарланып жатқан кезде
Айтақын, бәріміз де жаралымыз.
Тіліміз жоқ боп кетсе бұл өмірден,
Белгісіз біздің ел боп қаларымыз!

Ана тіл өмірімнің мәні емес пе,
Қазақтың ары емес пе, бары емес пе?!
Сөйлеуі өз тілінде әр халықтың
Алланың өзі жазған заңы емес пе?!

Тең болса қазақ егер өңгелермен
Дүние, сен басқаша дөңгелер ме ең.
Жалынып еркіндікті сұрамайық,
Алланың заңын бұзған пенделерден!

Байекең жырды осылай қайырады,
Айтатын сөзі тағы табылады.
Осы жерде кімге қарау керектігін
Жездінің сұлулары айырады!

Сөзімді мақұлдады халқым деймін,
Көтеру ақыныңды салтың деймін.
Жезді деп сен өлеңді олай айттың,
Жездінің қыздары енді алтын деймін.

Мен тағы бөгелмейін, толғанайын,
Несіне көп бөгеліп ойланайын.
Өзіме жымың қағып, көзін қысқан
Жездінің қыздарынан айналайын!

Өлеңім міне менің сорғалады,
Демеңдер Айтақынды қорғалады.
Мына отқан қалың қыздар саған шықса,
Бейшара осы жерде нең қалады?!

Бұл айтыс аяғына таяр дедім,
Байқаймын талай сырды жаяр ма едім?
Ағайын, осы малшы қауымына,
Мынаны бастық қылып қояр ма едім?

Тілімді ала бергін жасы болсаң,
Еліңнің өрге шығар тасы болсаң.
Айтақын, не істер едің шыныңды айтшы,
Егерде малшы жұрттың басы болсаң!

Айтақын:
Ұтсам-ау деп әйтеуір амалдарсың,
Тепкі жеп-ау айтардай жамандарсың.
Сылтау іздеп сыныққа неғыласың,

Тауып айтқан өлең ғой,
Қыза шапқан дөнен ғой.
Өзі кәрі бұқаның
Тұмсығы жас деген ғой!

Отырсың-ау ырғала,
Баянғали, бір бала.
Қырындама жаспын деп,
Жолықтырған қыздарға!

Мен осында болғанда жасқанарың,
Өлеңменен жаурыныңнан таспа алар ем,
Көрмек үшін, ертеңге үміт үшін
Малшыларды бірдей-ау басқарар ем!

Жадыраған қабақпен
Үйрендім-ау қарап мен.

Мынау сені асыраймын
Ол жердегі тамақпен!

Баянғали:
Ал енді тағы менен ағылды өлең,
Айтатын ағайынға табылды өлең.
Байқаймын алжыған-ау бұл Айтақын,

Бұл сөзді қалай-қалай ақтарғандық,
Білмеймін, әлде бәлкім ақталғандық.
Бұл жайлы беу, ағайын, көп айтпайын,
Әйтпесе болып жүрер мақтанғандық!

Соңымнан іні болып ер дегенмін,
Айтатын сөзіме сен сен дегенмін,
Ақысы малшылардың кетіп жатыр,
Егерде бастық болсаң малшыларға

Сөзімді менің айтқан ұғармысың,
Айтылған уағыдаңда тұрармысың.
Басқарсаң малшыларды әлде бәлкім
Тепкілеп бәрін оның қырармысың!

Сөзімді менің Айташ, ұғармысың,
Қасымда іні болып тұрармысың.
Қайтарып малшылардың бар еңбегін,
Қырандай асқақ болып тұрармысың!

Сөзіме елім менің сенер ме екен,
Ықылас-құрметіне бөлер ме екен?
Ақысын еңбек еткен малшылардың
Үкімет талай жылдар жеп келіп ед,

Қайтарып соның бәрін берер ме екен.
Тойларың тойға ұласып, туған елім,
Бақ-дәулет қайта айналып келер ме екен!

Баянғали мен Ербол Қанбатыров
(Жамбыл обл.)

Баянғали:
Бисмиллә, аталардың аруағына
Дұға ғып келіп тұрмын алдарыңа,
Орта жүз қолын бұлғап сәлем айтты,

Көп жәйтті мына бізге қозға деген,
Әдептен бірақ-тағы озба деген,
Бүгінгі депутаттар секілденіп,
Байеке, сәлеміңді созба деген!

Ағайын, сөзді бастайын,
Ізіне салып терменің,
Шүкіршілік қылам алдыңа,
Мінеки бүгін келгенім.

Айналайын Ақтөбе,
Екі жыл өтті арада
Бұрын да келіп көргемін...
Мінеки, бүгін қарасаң,

Тайманның ұлы Исатай,
Әкімәлі Қаржауов,

Әбубәкір Кердері,
Жарасып тұр бәріне,
Бір тойды ортақ бергенің...
Атаңды қадір тұтып бүгінде,

Есіңе алып жатқаның,
Шүкіршілік қылайық,
Алланың бұл да бергені!

Жалғайын тағы да ары сөзімізді,
Айтқызған оны дағы сезім ізгі,
Бізді кеп сырттан біреу танымайды,
Өзіміз танымасақ өзімізді!...

Байқап тұрсам, ағайын,
Мынау Ербол батырда
Тұлға қандай, бой қандай,
Жаңа менімен бірге осында

Сахнаға шыға келгенде,
Болған жоқ па мінеки,
Сахнаны батыр ойғандай,
Шорабектің шәкірті.

Шорабектей құрдасты
Сойып қаптап қойғандай,
Қазір мына сөйлесе
Бойына лайық ой қандай?

Е-ей, байқап тұрмын, Ерболжан,
Тіс ішінде тіл қандай,
Тұлға қандай, түр қандай,
Бір бәлені ішінен

Ербол:
Армысың, Ақтөбедей алтын өлкем,
Халқыңды көремін мен халқыммен тең.
Тойлаған дүбір тойың құтты болсын,

Жырлаған ой-қырың мен түз-далаңды,
Әперген өмірдегі өз балаңды.
Былтыр бір келіп саған бауыр басқан,
Ақтөбем, таныдың ба өз балаңды!

Мен бүгін шабытты бір күшімдемін,
Әйтсе де жарамайды-ау ісінгенім.
Елгезек шықты алдыңа ерке балаң,
Еңсемді елім менің түсірмеген!

Ел-жұртым аман ба деп хал сұраған,
Кеніңді маржан ойдан аршып алам.
Сағындым әз исіңді, әжелерім,
Кең, ыссы құшағыңды жайшы маған!

Жарасқан әзілменен ойындарың,
Ағалар таба алған ойын дағы-ай,
Жымиған жеңгелерім, қайдасыңдар,
Келді іздеп аппақ жігіт қайыңдарың!

Сізбенен мен бармайын бос егеске,
Көңілім осы айтыспен қош емес пе,
Кәйтейін, Баян аға, құдай, құдай,
Бар-жоғы түріміздің осы емес пе?!

Жек көрер кім халыққа ұнағанды,
Ал енді ағыта бер бұлақ әнді.
Берсеңші ініңізге сүр боп қатқан,
Сақтаған сары мейіз сыбағаңды!

Бұл менің сізге біраз ой салғаным,
Ал енді сөйле ойлап ой салмағын.
Орыстың ортасынан жарып шыққан,
От тілді Төлеевтей тайсалмағын!

Баянғали:
Біз енді бұйырғанын көреміз ғой,
Ініге адаспайт деп сенеміз ғой.
Сақтаған сыбағаның сүрі жоқ ед,

Сұрасаң свежиін береміз ғой!
Әніне Жандарбектің салғаның-ай,
Ризамын оны есіңе алғаныңа-ай.
Құдайым Жандарбекке иман берсін,

Бірталай жайды маған ойға алдырдың,
Шырағым, шыныменен ойландырдың.
Жанына жағам ба деп келе салып,
Отырған жеңгелерді айналдырдың.

Айналайын Ерболжан,
Сөз астарын таптың кеп,
Жеңгелерді мақтадың,
Осы жерде жаққың кеп.

Сонан кейін мақтандың,
Алтын тісті ақпын деп.
Бұл баланың сөзіне
Жеңгелері көнгендей.

Түрі дағы бар енді,
Қараңғыда жолықса,
Мынау батыр жігітке
Жеңгелердің жүрегі

Қорыққанынан жарылып сонда өлгендей!
Әжелерін мақтады,
Әжелер де осы жерде
Сөзіме менің сенгендей.

Қараңғыда жолықса,
Қалтадағы ең соңғы
Талонын да мынаған
Қорыққанынан бергендей!

Айналайын, Ерболжан,
Байқап тұрмын бұл жерде,
Айтар сөзден танбайсың.
Тоқтамастан заулайсың,

Балуан тұлғаң мына тұр.
Кейбір сәтте қарасам,
Қаһарланып тұратын
Қарақшылардың бастығы

Ойыма түседі осы жерде
Талай-талай жол жатыр,
Ойлап тұрмын, білесің
Ар жағында әр сөздің

Талай-талай ой жатыр.
Естіп тұрмын мен жаңа
Арғы атаң Қанбатыр,
Қанбатырдың тұқымынан

Тараған екен сан батыр.
Мінеки, саған бүгінде,
Ел қолын соғып отыр ғой,
Әрдайым саған жол бол деп.

Ер болсын деп өзіңді
Атаған екен Ербол деп.
Ал енді тағы айтыстың
Кеңісін дейін кереге,

Айналайын Ерболжан,
Түйіп қане, айтып көр,
Осы заманда білесің
Ер болу деген немене!

Ербол:
Ал енді саралайын көп талғамын,
Мен де бір домбыра алып оқталғаным.
Қол сілтеп сөйлегенді көрген кезде,

Сөз таппай қалдым-ау дейм қапелімде,
Білемін бұл жалғанның өтерін де.
Әйтеуір сілтеген-ай қолыңа еріп,
Жарар ед кетпесем-ау жетегінде!

Ризамын сендей ақын жолықтырсам,
Қайтесің ел алдында толқып тұрсам.
Ер-азамат Ербол деген мен болмайым ба,
Көтерер ел жүгін қара нар болып тұрсам!

Ойламан мына жұртым пақыр екен,
Тойланып дүбір тойы жатыр екен.
Елемей қымбатшылықты той жасаған
Ел-жұрты Ақтөбенің батыр екен!

Ағажан, қалай өзің тоқсыңдар ма?
Қауышар қайта-қайта бос күн бар ма?
Жер-жерде барлық нәрсе қымбатталып,
Қиналып қалып жүрген жоқсыңдар ма?!

Баянғали:
Ағайын, туыс, қарасам,
Мына отырған бауырым
Сөзді қалай толғайды, ә?

Ағасының сөзімен
Үйлесе кетіп жалғайды, ә?
Горбачевті қайтесің,
Қолын сермеп сөйлеген.

Мына отырған ағаңды
Кәдімгі қазақ халқының
Биі десең болмай ма?!

Айналайын халқымнан,
Қабыл алып сөзімді,
Ықыласына бөлеген
Халқым қандай көреген!

Ақтөбенің ел-жұрты
Шынында да батыр ғой.

Мына қымбатшылық заманда
Әр күніне айтыстың
Бес теңгеден төлеген!

Әлгі сөзді, шырағым
Осы жерде көп ойлайм,
Қымбатшылық дегенің
Бізде де бар, шырағым.

Десек тағы мен өзім,
Дүкенге көп бармаймын.
Ол жақтағы шаруаны
Жеңгең біледі деп ойлайм!

Айтысты бір тамаша қызықты еттім,
Сөзімді, Ербол інім, ұғып та өттің,
Ал енді ерлік жайлы сөз сұрап ем,
Сен оны ақша жаққа бұрып кеттің!

Айтатын мынау айтыста
Талай да талай сөз болды.
Ағасы мен інісі
Ұзын дағы қысқалы

Бір-біріне кез болды.
Айналайын шырағым,
Ерсініп жүрген талайлар
Мына да жалған заманда

Байқап жүрсем ез болды.
Елге қызмет қылам деп,
Өтірік алдап ел-жұртты,
Айтқанының бәрісі

Өлеңді тағы да ойдан шығарамын,
Ниетін ел-жұртымның құп аламын.
Қолпаштап, қолын соқса ағайындар,
Тоқтамай мен өлеңге ту аламын.

Ел-жұртын ерлігімен бастай қоймас
Қолына билік тисе дүбәрәнің!

Шын билік нағыз ерге тисін деймін,
Ерлері туған елін сүйсін деймін.
Қазақты алаламай, жікке бөлмей,
Барлығын ту астына жисын деймін!

Мінеки, мен соларды ерсің деймін,
Елі де соған сеніп, ерсін деймін.
Ал інім сөзді енді әрі жалғап,
Ағасын тағы сынап көрсін деймін!

Ербол:
Салмаймын сахнада байбалам ән,
Өзіңе де қол жеткізу қайда маған!
Бар ұлы қазағымның сендей болса,

Қазақтар қолдарына алып байрақ,
Еділдің жіберді ғой суын лайлап.
Орыстар орағытып Оралымды
Кетті ғой талай қазақ қаны қайнап.

Кез келді ақ найзаны қолға алып,
Атой сап атқа мінер Абылайлап!

Атаман арамызды аралады,
Ауыртты жүректегі жараларды.
Алынбас қамал, қорған болмаймыз ба,
Біріксе алты алаштың балалары!

Болғандай қазір бір-ай заманақыр,
Кішірейме, қазағым-ай, болма пақыр.
Алашта қыр ашықта ұлан шақыр,
Деп айтып кеткен жоқ па ед Әбубәкір!

Мұң деген қабақтарға жолады ма,
Жүрегі саз нәрсеге толады да.
Ойыңды ортаға-ау салшы, аға,
Ақыры атаманның болады ма?!

Баянғали:
Жалғайын тағы да алға өлеңімді,
Аларсың теріп ертең керегіңді.
Мұхиттың тойында мен көріп қайтқам,

Ақынның оларға айтар жыры көп пе ед,
Мен айттым жөнге түсер түрі жоқ деп.
Атамның қаны сіңген жер-суымда
Ешкімнің әкесінің құны жоқ деп!

Оларға теріс сөзін тисын дедім,
Жеріме ынтымақпен сыйсын дедім.
Кешірім сұрап мынау қазағымнан,
Даламның топырағын сүйсін дедім!

Пиғылын шошаңдаған қойсын дедім,
Көрмедім бірақ оған ой сіңгенін.
Тып-тыныш ынтымақпен өмір сүрсін,
Ұйымын қазақтардың жойсын дедім!

Қол соғып құптап отыр халық деймін,
Қайттық қой біраз сөзге барып деймін.
Ал енді атқа мініп өзің шықсаң,
Дәл сенен қорқатыны анық деймін!

Сөзіме мына отырған ел қосылса,
Оларға Орта жүзден мен қосылсам,
Үрейі қазақтардың ұшад шығар,
Арқалы Ұлы жүзден сен қосылсаң!

Ел-жұртым бұл сөзіме сенед деймін,
Алғысын қол соғумен беред деймін,
Қазақтар анда-мында құтырғанмен,
Әділет түп-түбінде жеңед деймін!

Дұрыс қой сөзді іріге бұрғандығың,
Сүйемін елім қолын ұрғандығын.

Десек те ойлаған жөн атаманның,
Артында талай күштің тұрғандығын!..

Екеуміз жалғадық қой қатар әнді,
Төреші қарсылас қып атағанды.
Ал, бала, неғыламыз қоямыз ба,
Егерде жеңіп болсақ атаманды!

Ербол:
Сахнада сен болмасаң, жанбас па едім,
Қырандай қиядағы талмас па едім.
Қолымнан келсе мен де қазақтарды

Көргенің көп қой сенің азабың да,
Бұл өмір оны сірә жаза алды ма?
Ал енді сөз соңында тілегім сол –
Алланың нұры жаусын қазағыма!

Атаның айтып тұрмын өсиетін,
Бұл дәстүр осы емес пе бас иетін.
Алдында үлкен тұрып, кіші өтпейді,
Қазақтың қадірлеймін қасиетін.

Бұл халқым отыр ма екен ес жия алмай,
Жігіт ек екеуміз де естиярдай.
Доғарсақ доғарайық, созылды-ау дейм,
Бұл айтыс Мәскеудегі сессиядай!

Баянғали:
Менің де осы тілек сұрайтыным,
Білмеймін кімге қалай ұнайтынын,
Бастырсаң Алатаумен дұшпаныңды,

Шырағым, ойлағайсың ең алдымен
Алатау – өз тауыңның құлайтынын!

Бұл сөзді енді қалай ұғынар кім?
Әдейі айтып тұрмын бұның бәрін.
Егесті, қан төгісті іздемейік,
Ойлағын, соғыс болса ең алдымен

Бір түйін осы арада мұны дейік,
Жүрмесін ағайындар бүгін кейіп.
Біз жеңсек дұшпандарды ақыл-оймен,
Әрдайым әділетке жүгінейік!

Жөн десең осы айтысты бітіремін...
Бауырлар, түзу ұшсын түтіндерің.
Өсе бер отбасыңыз аман болып,
Қабырғаң сөгілмесін бүтін елім!!!

Ербол:
Көңілім осындайдан тасып еді,
Ойында талай жырлар жазып еді.
От тілді ауызыңнан айналайын,

Ал, енді күтіп тұр ғой ентелей топ,
Жүргем жоқ бұл айтыстан жерігендей боп,
Түскен соң сахнадан жүрер болдым,
Меккеде пірге сәлем бергендей боп!

Баянғали мен Әселхан Қалыбекова
(Оңтүстік Қазақстан обл.)
Баянғали:
Дәм жазып Керекуге тағы келдім,

Исаның тойында әнге салып едім.
Қазағы Керекудің аз болғанмен,
Жүрегі үлкендігін танып едім.
Жат болып өз еліңде, босағада,

Қайтейін, бұйығып та қалып едің.
Ажалдың үстінде енді отырардай,
Білмеймін, бұл тағдырға нағып едің?
Сонда да елдігіңді есіңе алып,

Ақ туын азаттықтың алып едің.
Болғанмен залда сирек, далада мол,
Ассалаумағалейкум, қалың елім!

Жеңгенде жер астында жарылысты,
Қарыны ақ түйенің жарылыпты.
Олжастай арыстанның соңына ерген,
Қозғалыс мүшесінің бәрі мықты.

Тілеймін жер үстінде жеңгендігін,
Парасат, ақыл-ойдың тағылықты!

Парасат тағылықты жеңу керек,
Адамзат өз жемісін көру керек.
Әділет жеңу үшін бар адамдар,
Алдымен бір Аллаға сену керек!

Алдыңа келіп қалған соң,
Бөгеліп енді тұрмайын.
Мынау да үлкен тойыңа,
Қырғыздар келіп жатқан соң,

Рұқсат болса қазақтан,
Мен қырғызша жырлайын!

Мына отырған Әселхан.
Қайран апам тұлғасы.
Қарап тұрсам асқардай,
Бойындағы өнері,

Ол асқардан асқандай.
Тұлғасына қарасам,
Анау-мынау жігіттер
Айтысқанда Әселмен,

Реті бар ғой қашқандай.
Тебіреніп сөйлесе,
Көңілінде өлеңнің
Теңізі тулап тасқандай,

Жеті жыл бұрын Әселмен
Ойлап тұрмын, ағайын,
Айтысқам қалай жасқанбай!

Айтайын ағайынға аздап аңыз,
Екеуміз қол ұстасып самғағанбыз.
Тойында Кенекеңнің айтысқанда,
Екеуміз төбелесе жаздағанбыз!

Оу, Әселхан, бермен қарашы,
Сол айтыста қырдық қой...
Жарқылдасып тұрдық қой,
Өзің тұрдың таудай боп,

Мынау келген баланы,
Бойымменен бассам да,
Бірдеме ғып алам деп,
Мен де шықтым мына жақтан.

Таудай болған Әселді,
Бірдеңе ғып жарам деп,
Халық тұрды апырай,
Осы айтыстан бүгінгі

Екеуінің қайсысы
Өлмей тірі қалар деп!

Сол айтыста қырдық қой,
Бірақ тағы ойласам,
Балалық та болар бір кезде,
Бірталайлау уақытша

Дүрдиісіп екеуміз,
Араз да болып жүрдік қой!
Зайсанда сосын жолығып,
Түсінісіп, табысып,

Құшақтасып, бауыр боп,
Кісіліктің қадірін
Қайран, апа, білдік қой!..

Әселхан:
Баянжан, біреуі-ақсың ысылғанның,
Ол кезде нағыз өзі ең құтырғанның.
Жайнатып шоқтай сенің жанарыңды,

Мен сонда томағыңды сыпырғанмын.
Тосса да кейбіреулер беттелігін,
Болса да затым әйел ысырғанмын.
Зайсаннан сәл бұрын-ақ достасып мен,

Ерлерді кезі заман тудыратын,
Ел үшін қынай белін будыратын.
Айтпаса осындайда түкпір сөзді,
Солқылдақ кімге керек судыр ақын.

Енді әрмен ел болғасын қалды ғой деп,
Қайтардық жердің атын, судың атын.
Өткенің өз тілімнің садағасы
Ұяттан білмегендер булығатын.

Қол жайып, дін мұсылман қазақ болдық,
Құрыды дін – апиын деп шулығатын.
Тілімді ұқ, жүрегімді ұқ, кім болсаң да,
Жайым жоқ жаятұғын қудың асын.

Қырық жыл салмақ болған полигонды
Жаптырып, кезге жеттік қудыратын.
Келеді егемендік деген батыр,
Киіп ап Қабанбайдың дулығасын.

Біз соның артындағы сарбазымыз,
Қазақтың арманы үшін ту қылатын!

Өзіңе қарағанмен біз үмітпен,
Кезінде көрген жоқсың сызылып сен.
Ол кезде суырып сап өлең айту,
Бірдей ед су тартқанмен шығырықпен.

Алматы – Көкшетаудың арасында
Атыңнан жігіт едің қыз үріккен.
Басыңмен ойлайтындай кезге кепсің,
Ол кезде ойлаушы едің жұдырықпен!

Тілі жоқ күш қарулар жарылуда.
Полигон Қызылқұмда, Сарықұмда.
Исатай, Махамбеттей батыр болған,
Полигон Еділ, Жайық, Нарыныңда.

Полигон Сарыөзек пен Семейімде,
Сау жер жоқ, бәрін тізіп берейін бе?
Көк жалын күндіз-түні күркірейді,
Бұрқылдап Байқоңырдың көмейінде.

Қандыағаш, Қарабұғаз, Сарыарқа,
Жасырын бәрі нүкте, бәрі карта.
Жер емес, қарақшылар қидалаған,
Үптелген қазынасы жарық қалта.

Маңғыстау аспанында самолеттер
Бомба атып, жаттығады жалыққанша.
Құлаған бейберекет ракеталар
Байқамай отқа күйді халық қанша.

Білмеймін, істер ме еді әскерилер
Бар ғой деп жер иесі қауіптенсе.
Жер де ауру, аспан да ауру, көк те ауру,
Жарықшақ жайдан құлар жауып қарша.

Аспанға жалтақтайды ұл-қыздарың,
Үрпиіп қырғи көрген тауықтарша.
Алашым, айқасқа шық, беліңді бу,
Жер-ана жарасынан сауыққанша!

Баянғали:
Әсеке, айта берсең, арман көп қой,
Жаңағы айтқаныңда жалған жоқ қой.
Даламның асты менен үстінде де,

Көңілің бұл сөзіме толар деймін,
Ініңіз талай сөзге барар деймін.
Қаруға құмар болған генералдар
Ойлайтын жұдырықпен солар деймін!

Елімнің үмітін біз ақтағанбыз.
Ағалар қой дегенде тоқтағанбыз.
Дүние жындануға көшкен кезде,
Біз өзі жұдырықтан тоқтағанбыз.

Жұдырық дегеніңнен безіп, апа,
Ақылға жүгінуді жақтағанбыз!

Әр кезде жақсылықпен жарысайық.
Ақыл-ой, парасатпен алысайық.
Еліңе сәлем айтқын, қайран апай,
Даламда тыныштық боп, амандық боп,

Баянғали мен Абаш Кәкенов
(Шығыс Қазақстан обл.)

Баянғали:
Теперіш көрсе дағы бөтендерден,
Сүюмен туған елді өтем деген.
Армысың, менің қайсар бауырларым,

Қол соғып өлеңіме қосылыңыз,
Дегендей ал, Байеке, жосылыңыз.
Көсіліп, шабыттанып жырлау үшін,
Ағайын, керек еді осыныңыз!

Бар еді бізде талай ой, тілек деп,
Бүгінде бір ағамыз өтінед кеп.
Ақырындау жырласаңшы, әй, Байеке,
Алдында микрофонның секіред деп.

Ақынын түсінбеген ел емес қой,
Еліме жырламайтын мен емес қой.
Ақындар шабыттанып қозғалғанда,
Ядролық бомбаңыздан кем емес қой!

Алысып қайсар елім бомбыменен,
Жақсылық хабар алдық жеңді деген.
Мен өзім ақ ниетті балаңмын ғой,
Қайда да ақжарқын бір елді көрем!

Әскер мен саясатта айлалы көп,
Халқымның тағдырымен ойнады кеп.
Алдады-ау бәрімізді бір кездерде,
Бұл бомба зиян емес, пайдалы деп.

Халқымды осылай да алдайды екен,
Ар-ұят күштілерде болмайды екен.

Бұл бомба зиян болмай, пайда болса,
Астында Кремльдің жармай ма екен!

Не дейміз, ағайындар, бетсіздікке?
Билікті бермеу керек епсіздікке.
Бомбалар жарылса егер, білесіздер,
Жер-ана кетер сіңіп шексіздікке!

Ағайын бұл сөзімді саралайды,
Өлшеп бір санасымен бағалайды.
Бұл бомба адамзаттың тажалы ғой,
Ұлтың мен шекараңа қарамайды!

Қиқулап енді өлеңім жүрсін деймін,
Қадірін туған елім білсін деймін.
Баласы адамзаттың бір адамдай,
Тажалға тұтас қарсы тұрсын деймін!

Ал енді кеп қалыпсың, Абашым-ай,
Өлеңі болған елге жарасымды-ай.
Мінеки, қарсылас боп келіп қалдық,
Жүруші ек, ұзын-қысқа жарасып-ай!

Ақында болмасаң да ең ақылды,
Айтысты сыйлайды жұрт сен арқылы.
Өн бойы толған өлең ақ жүрегім,
Шығыстың самородный сары алтыны!

Ал, тағы да сөзден салайын,
Абашым, не деп ойлайсың?
Байеке, бүгін шыққанда,
Қырғызша ырдап жібер деп,

Қайта-қайта қоймайсың.
Бір қарасам алдыңнан,
Жұп-жуас қана қойдайсың.

Өлең сөзді төккенде,
Тулаған асау тайдайсың.

Және дағы білемін,
Жүрегіне қыздардың
Жағатұғын майдайсың.
Андай-мындай білмеймін,

Басқалар қалай ойлайды?
Ал меніңше, Абашжан,
Жүрегіме жақынсың.
Қарсы алдымнан сен бар ғой,

Жаңа туған айдайсың.
Сөз кезегін берейін,
Ал енді қане, көрейін,
Абашжан, қалай сайрайсың?!

Абаш:
Жерінен Керекудің жыр кетпесін,
Әрқашан құтты болсын құрметтері.
Амандаспай ешқашан сөз бастаман,

Майраның асқақ әнге салған жері,
Мұсаның жаяу болып қалған жері.
Кейбіреудің көз тіккен арман жері,
Кереку, аманбысың, жыр дүлділі,

Дүбірлеп өр Алтайым, өскен елім,
Қошеметін көрерменнің қош көремін.
Керекуге дұғай-дұғай сәлем айтты,
Көк түтінге оранған Өскеменім!

Қалай сөз көмейімнен тасымайды,
Ақындар айтар сөзді жасырмайды.
Марқакөл қыз көзіндей сұлу көл ғой,
Сағынып жатыр бүгін Жасыбайды!

Өлеңге оңайлықпен құрап, аға,
Тоғыссын өлеңіміз бір арнаға.

Ел алдында өзіңе сәлем бердім,
Аманбысың, батыр Баян, қыран аға!
Қырансың кететұғын бәрін байқап,
Ақындар сахнаға шықтық қайта.

Жер сілкініп кеткендей бәрін төктің,
Шыныдағы шайыңды өзің шайқап!

Жете бер, ағатайым, арманыңа,
Кім болжайды болашақ алдағыға.
Қырғыздың шыға салып Манасын басып кеттің,
Ыбырай мен Біржан, Естай әндері қалмады ма?!

Қадірін інілердің біледі екен,
Ағаның аңқылдаған жүрегі екен.
Қазақта алдыңғы арба қалай жүрсе,
Соңғы арба ізіменен жүреді екен.

Кетемін сөздеріңе еріп деймін,
Қонақ болдық Керекуге келіп деймін.
Өзің де қырғызшалап бастадың ғой,
Қырғызша мен көрейін, еліктеймін!

Кез келіпсің алдыма-ау,
Ағатайым, Байекем,
Көңіліңе қарасам,
Кешегіден жай екен.

Киіміңе қарасам,
Қызыл, жасыл, қара, көк,
Бір өзіңе сай екен.
Келбетіңе қарасам,

Шығыстан шыққан шырайы,
Жаңа туған ай екен.
Тұлпар болып тұрсаңыз,
Қасыңдағы бұл Абаш

Шапқылаған тай екен!
Жан серігім – домбыра,
Сен де ақырын аяңда.
Қырғызша сөйлеп отырса,

Тағаланған тұлпармын,
Мұз үстінен таям ба?!
Бағым ба, әлде сорым ба,
Кез келіп тұрмын жұлқынған

Тарихтан оқысам,
Баян деген батырсың.
Бейбітшілік заманда
Баян деген ақынсың.

Сахнаға қазақ боп,
Шығып едің, ағеке.
Бірте-бірте қырғыз боп,
Кетіп бара жатырсың!

Айтар сөзді, аға, тез,
Сен де биіктен шаласың.
Небір сөзді қиыннан,
Қиыстырып табасың.

Қасыңдағы тайыңмын,
Тобықтан қалай шаласың?
Осылайша зарлайды
Домалаған Абашың.

Қазақтың әуені құрығандай,
Қырғыздың жырладың Манасын!
Бұл қырғыздың әнінен
Қандай бақыт табасың?!

Көп елдің көрініп тұр қызғаны да,
Хақым жоқ қырғыздарды қызғануға.
Қырғызша айтып жағайын деп жатырмысың
Қыр мұрынды қырғыздың қыздарына?!

Ал енді, бұл ініңе қояр мінің,
Кемшілігі бар болса, жояр бүгін.
Жауға шапқан атақты батыр Баян,
Мен болайын соңыңа ерген Ноян інің!

Көрдің сен тартыстардың талайын-ай,
Атышулы айналайын ағайым-ай.
Шырқатып салшы бүгін өзің дағы,
Баурайында Баянтаудың Баяным-ай!

Қосылдым бұл шеруге ізгі ұлменен,
Құпиялар толып жатыр біз білмеген.
Ағаларға мың алғыс деп айтамыз,
Полигон айдаһарды тізгіндеген!

Ажалмен полигон да болды қайтыс,
Сол үшін талай болды талай тартыс.
Партия мен полигон жабылғалы,
Болып тұрған бұл бірінші әділеттік біздің айтыс!

Демеймін ағам енді бүлінеді,
Адамшылық осындайда білінеді.
Еркелеймін өзіңе, аға, келіп,
Не істейсің тыпырлаған ініңді енді?

Баянғали:
Абашжан, жұрт алдында дүр еттің де,
Қалықтап шыға келдің жыр бетіне.
Мың алғыс осы отырған көрерменге,

Шүкірлік, тәуір болар биылғы әнім,
Дұрыс қой ойдан-қырдан жиылғаның.
Әніне сала алмаймын дәл өзіңдей,
Біржанның аруағына сиынамын!

Мен өзім айтыс жайын көп ойлаймын,
Тізгінді босатпаймын деп ойлаймын.
Бауырлас қырғыз жырын айтып жатсам,
Қазаққа бөтен болмас деп ойлаймын!

Соңыма ертем енді тайымызды,
Байқадым, Абаш інім, жайыңызды.
Жаңасын алып келер жөнің бар ед,
Сөз қылмай төккен мынау шайымызды!

Абашым, ел сыйлаған ақын едің,
Қыздардың жүрегіне жақын едің.
Қырғыздың бір шалығы тиіпті ғой,
Балдырлап мана осында қонақ келген

Ағайын-туыс, құлақ сал,
Қазақша да қырғызша.
Біздер айтқан жыр қандай,
Мына отырған ағайын,

Байқайсың ба өлеңмен
Сөйлеп кеткен кезінде
Абашымда тіл қандай?!
Қырғыздардың қызына,

Жақындасып қалып ед.
Мынаны құдай ұрғандай,
Талай сырды ұққандай,
Отыр ғой міне алдыңда.

Көңілінде дық қалмай,
Қырғыздардың қызына
Жуысып-ақ кетіп ед,
Қырғыздың жыры жұққандай!

Байқап тұрмын, ағайын,
Алдыма келіп бұл інім,
Артқы доңғалақ болам деп,
Талай сөзді аузымен

Орақ болып орғандай.
Мына отырған ағасын
Әрі-бері сүйрелеп,
Мазақ қылып тұрғандай.

Қаһарына бұл ағаң
Міне қалса осы жерде,

Бостан-босқа таяқ жеп,
Қаласың ғой сормаңдай!
Абашым, өлеңіңмен ақтың ба екен,
Қыздардың көңіліне жақтың ба екен?

Сөйлескен сұлу қыздар қырғыздағы,
Солардың тілін енді таптың ба екен?

Отыр ғой ағайындар құп алып та,
Діттеген жерінен біз шығалық та.
Қырғыздың қыздарына ойың кетсе,
Ағаңды жіберерсің құдалыққа!

Абаш:
Уақыт бер, ағажаным, толғануға,
Серігім – жан домбырам сай қолымда.
Ұқпаса тілімді қырғыз ұқпасыншы,

Және де алмас қылыш жарқылдаған,
Мінезіңнен айналдым аңқылдаған.
Ағамыздың шайы да бітіп қалды,
Қарындас қайда жүр жауырыны жалтылдаған!

Ағамыз оңай жауап бере салды,
Көкшенің атышулы, жер асылы.
Ұрпағым жырлайды деп ойлады ма,
Найзаға шаншылғанда Кенесары!..

Жасымнан жыр, өнерге араластым,
Ойлағам жоқ қамын тек қара бастың.
Баян аға, ініңді сыйлай отыр.
Жүрегіне Ноян деген бұл ініңнің,

Дұрыс қой домбыраны қолына алса,
Тіліңнен жыр шумағы бүгін тамса.
Ал, аға, кезегіңді ала қойшы,
Шөлдеген сусыныңыз енді қанса!

Баянғали:
Абашжан, топ алдында ырғаласың,
Кей-кейде артық кетер бір баласың.
Қос-қостан шайын ішсем қарындастың,

Абашжан, мен өзіңді сыйлағанмын,
Ішіме саған өлең жинамадым.
Өзіңдей інілердің артық сөзін,
Ұстап ап жеңуге мен қимағанмын.

Десек те есіңе алдың Кенекеңді,
Анық қой Кенекеңнің ер екені.
Айрылып Кенесары, Наурызбайдан,
Кетіп ед, беу, қазағым, берекең де!

Өлеңді сен айтасың тақылдатып,
Отырған ағайынға мақұлдатып.
Қырғызбен жауластырмақ боп отсың ба?
Мен жүрсем қос халықты жақындатып!

Ел саған қолын соқты жарайсың деп,
Өзіңді үлкен ақын санайсың кеп.
Мен отырмын қырғыздың қыздарына
Сен енді қай бетіңмен қарайсың деп!

Өлеңім айта берсем толығады,
Қол соқса ағайындар молығады.
Біліп қой, Абаш інім, бұл жалғанда,
Кек қуған кекке ғана жолығады!

Ақынның жетеді елге толғау үні,
Болмайды айтатұғын жалған мұңы,
Ақталып Кенесары атамыз да,
Жатыр ғой ақындардың самғап үні!

Өлеңді біз теріске бұрмайық деп,
Бөгеліп топ алдында тұрмайық деп,
Мен саған, Абаш інім, тағы айтамын,
Ешқашан ескі кекті қумайық деп.

Біз келдік Керекуге осы айтысқа,
Адамшылық, достықты жырлайық деп.

Қазақтың жаңғыртамын атырабын,
Шалқытып ата-баба ақын әнін.
Партия-мартияңды мен білмеймін,
Халқымды хақ жолына шақырамын!!!

Абаш:
Білерсің ойларымды жыр астардан,
Жетпей қалды шайың, аға, ырас маған.
Ертістің суын көп іше бер сен,

Ақын ба айтар сөзін құрамаған,
Қазақпыз қазағым деп ұрандаған.
Ашуланып қалдың ба ел алдында,
Қабағын түйіп отыр қыран ағам.

Қатайып келе жатыр топшылары,
Биіктен сорғаласа от шығады.
Тырнағына ілініп кетер ме екен,
Алтайдың мен сияқты көк шуланы!

Өзіңнің соңыңа ерген бір ініңмін,
Бұрқыратып өтемін жыр құйынын.
Қыранды жағалайтыи әдетім ед,
Өйткені Тарбағатай тұйғынымын!

Дұрыс қой мойныңызды бұрғаның да,
Артыңда шумақ-шумақ жыр қалуда.
«Қырғыз қызын ал» деп, аға, үгіттеме,
Неғылам қазақтың қаракөзі тұрғанында!

Баянғали:
Абашжан, мен сөзіңе қосылмаймын,
Айтпайды деп ойлап ем осы жайын.
Қазақтың дастарханы арам емес,

Бұл өзі дәм болады шай болғанмен,
Көңілге жағатұғын жай болғанмен.
Пейілі қазағымның тап-таза ғой,
Сулары Ертісімнің лай болғанмен.

Ақылы інілердің кем болады,
Кей-кейде токтайтұғын жер болады.
Ішіміз осы шайдан ауырса егер,
Халқымның ықыласы ем болады!

Бір ойды аңдап отыр елім енді,
Бұл сөзден інім қалай шегінеді?
Қырғызбен егес жайын айтқан кезде,
Абашжан, тоқтайтұғын жерің еді!

Өлеңді ағыл-тегіл ағытқайсың,
Қырандай көк жүзінде қалықтайсың.
Кей-кейде жеңіл сөзді өлең қылып,
Айтудан қалай, ботам, жалықпайсың?!

Разымын мына жұртты күлдіргенге,
Бұл ағаң інісіне ілдірген бе?
Ол рас, қабағымыз түйіледі,
Інілер кейде сөзді бүлдіргенде!

Республика күніне арналған айтыс
(Алматы, 1991 ж. 5-6 қазан)

Баянғали мен Әнуар Омаров
(Жезқазған қ.)

Баянғали:
Өлеңді жас балалар ұшырғандай,
Сый-құрмет ел-жұртына ұсынғандай.
Дүбірін жас тұлпарлар естігенде,

Өкпесі кәрі тарлан қысылғандай.
Сонда да басымды иіп сәлем бердім,
Алдыңда бой ұсынған мұсылмандай!

Мұрнымды Шорабектің сөз қылуын
Көрдіңдер және өлеңді тез құруын.
Мұрнымды жырлап-жырлап Шорабегім,
Құшақтап кете барды өз мұрынын!

Шорабек тұрып кетсе кішірейіп,
Көңілден арам ойды өшірейік.
Сахнада өлең құрау оңай емес,
Жағдайын ақындардың түсінейік.

Арманын танық етіп ақындардың,
Болса егер қатасын біз кешірейік.
Қонысбай, Шорабектің құрметіне
Қол соғып мерейлерін өсірейік!

Көкейден анық еді ұшқан әні,
Демеңдер мынау нені тұспалдады?
Бауырлар, ақындарды аялайық,
Онсыз да аз емес қой дұшпандары!

Арналсын туған елге жырым енді,
Қол соқсаң қызыл тілім жүгіреді.
Өткенде бір полковник, ГКЧП
Келгенде көрер ем деп кіжінеді!

Болар ем ақындарға қатаң дейді,
Шетінен тізіп қойып атам дейді.
Атпасам, ақындарды қамап қойып,
Үйімде сонда тыныш жатам дейді!

Бұл сөзді, ағайындар, мақұлдадың,
Мен несін бостан-босқа тақылдадым?
Қатаңдық жолын ұстап жүрген жандар
Бір кезде құртқан қазақ ақындарын.

Ел болып қайран қазақ сақтап қалсын,
Ақындай бетке ұстаған батырларын!

Бұл сөзді ойымызға алу керек,
От болып бәрімізге жану керек.
Бюрократ, партократ бәрі құрып,
Бар халық демократ болу керек!

Басталды өстіп менің жырым, бала,
Белгілі маған сенің сырың, бала.
Айтыстық Керекуде біз екеуміз,
Осыдан бірер апта бұрын ғана.

Ішінде студенттің сұлу бала,
Қырандай қалықтады жырың бала.
Ол кезде сыйлап едің сен ағаңды,
Ал енді неғыласың бүгін, бала?!

Әнуар:
Кезім жоқ өзімді ерек бағалаған,
Елімен өсіп алға барады адам.
Жібек жал, күлте құйрық жыр күтсеңіз,

Мен де бір саяхатшы жас баламын,
Өмірдің ну орманын аралаған.
Алдыңа ізетпенен сәлем беріп,
Тағы да келіп қалды қара балаң!

Мұндайда кұшағымды айқара алам,
Сөзімді қарсыласқа сай таба алам.
Шыққанда ел алдына толғаныспен,
Ақтарып барлық сырын айтады адам.

Көзіңе әр нәрсе де түскіш болад,
Жай уақта қарап жүріп байқамаған.
Байеке, аға болып келе алсаңыз,
Іні боп құшағымды айқара ашам.

Жолыңа түсіп алсаң сүрінбейтін,
Сен де бір жорғасың ғой тайпалаған!

Сөзің бар атыстырған, шабыстырған,
Кішінің қабырғасын қабыстырған.
Біздерді бақ па әлде сор ма екен,
Тағы да астанада табыстырған.

Бәрібір ұтылам ба, ұтамын ба,
Ағамның кетемін бе тұтамында?
Екеуміз жырдан ағын өзен болып,
Шомылып жүреміз бе құшағында.

Қасқайып бәйтерек боп сіз тұрсаңыз,
Сайрап мен отырамын бұтағыңда!

Сөздерің жарағандай дәрілікке,
Бірақ та ұнамайды әріліктен.
Түсінбей қалып кейін жатырмын мен,
Тағы не атыс, шабыс бәрің үріккен.

Қырықта қылшылдаған дер кезіңде,
Ертерек мойындапсың кәрілікке.
Бұл інің сахнада саспайды, аға,
Түйдектеп жырын төгіп тастайды, аға.

Жырыңды төге бергін сауылдатып,
Өзіңмен айтысудан қашпайм, аға,
Қырықта бәрің бірдей шал боп жатсаң,
Біздерді ертең кімдер бастайды, аға?!

Ақынсың сұсы басым, мысы басым,
Қағыссаң жеңетұғын күші басым.
Мұндайда байқап егер жырламасам,
Сөзіңнен өзің оқтай ұшынасың.

Әсия кетіп еді космосқа,
Ал мені енді қайда ұшырасың?!

Баянғали:
Қанеки, от боп лаулап жансаң дағы,
Көрейін сен жағамнан алсаң дағы.
Майыспай көтерейін бәйтерек боп,

Бір өзің тек асылмай бұтағыма,
Барлығың келіп ұя салсаң дағы!

Сен айттың айналайын нұсқа әзілді,
Қалжыңмен қажадың кеп ұстазыңды.
Мен айтсам кәрімін деп, айтып едім,
Шырағым, айтыстағы стажымды!

Бұл сөзге ағайындар күлер деймін,
Бұл бала мені талай ілер деймін.
Шырағым, кәріміз бе, жаспыз ба енді,
Ол жағын келіншектер білер деймін!

Бұл сөзім қалай болды, ұғып тұрмын,
Ініммен әзілдеуді біліп тұрмын.
Шынында стажымыз үлкендеу ед,
Айтысқа жетпіс бесінші рет шығып тұрмын!

Мен саған достық ниет ұсынайын,
Несіне топ алдында қысылайын.
Шырағым, қыран болсаң, дархан болсаң,
Артынан Әсияның ұшырайын!

Бұл дағы сөз айтуға себеп шығар,
Сөзімді ұғар бала зерек шығар.
Ғарышқа барып енді ән салуға
Өзіңдей студент те керек шығар!

Түзетіп мен айтайын векторымды,
Ал, халқым, тыңдаңыздар лекторыңды.
Артыңнан стипендия сап тұратын
Ұшырам деканың мен ректорыңды.

Мен өзім қолың соқсаң есілемін,
Шырқаймын, шабыттанып, шешілемін.
Көңліме жақса егер, інім, сені,
Түп-түгел курсыңмен космосқа көшіремін!

Өлеңім өн бойымнан сауласын де,
Ел отыр алақанға аунасын деп.
Ұшырам жастарымды сол ғарышты
Жастары қазағымның жауласын деп.

Бұл сөзім көкейіңе жеткен еді,
Алдыңда Баян өлең төккен еді.
Ғарышқа топ-тобыңмен ұшу керек,
Ызасы сол ғарыштың өткен еді.

Ғарышқа аман-есен қону керек,
Қырандай қияларды шолу керек.
Сан жылдар зарықтырған сол космос,
Ал енді қазақтыкі болу керек!

Сонан соң бізге қазақ өсу керек,
Мақтанып содан кейін бөсу керек.
Алланың ақ жолынан бетті бұрмай,
Әр істі әділетпен шешу керек.

Ғарышқа түгел қазақ ұшып барып,
Бастарын адамзаттың қосу керек!

Ағаңның ой, екпін бар сөздерінде,
Сенің де от бар екен көздеріңде.
Дәм жазса, айналайын, сол ғарышқа
Менсіз де ұшарсыңдар өздерің де.

Әнуар:
Жастарды деуші еді ғой өмір гүлі,
Ағаның үстімізден төгілді үні.
Ініге оңды көзін қадап отыр,

Мысымен дегендейін жеңіл міні.
Стажды, ей, ағалар, айтып жатсың,
Стажда бар ма нелер жеңілдігі?

Бұл ағам шабытпенен ағылды ғой,
Бірақ та ұрынбасқа қағылды ғой.
Демеймін қатты бұл да жаңғақ еді,
Бұл жерде жас баладан шағылды ғой.

Байқоңыр ауылымда қалып еді
Жанымнан тағы бірі табылды ғой.

Ағылып жауап берген кездеріңде,
Ініңнің от-жалынын сезбедің бе?
Ұшырса өзім ұшып барар едім,
Ұшқанын қалаймын ғой өзгенің де.

Қазаққа жер бетінде күн бермеді,
Содан соң айды, аға, көздедің бе?

Өзіңнен қиын болар ұтылмағым,
Осы ғой жауап беріп сытылмағым.
Аға боп демеп сен де көресің ғой,
Ініңнің қаламасаң тұтылғанын.

Айға мен ұшып барып жатсам дағы,
Ректор мен декандардан құтылмадым.

Сөзіңмен ініңізді жігерлепсің,
Айтысқа бұл да басын тігер депсің.
Айтысқа содан қашып келіп тұрсам,
Артымнан айға да, аға, жібермексің!

Баянғали:
Бұл інім біраз сөзбен түйреді ғой,
Қиялын ойға-қырға сүйреді ғой.
Байқоңыр өзімізде болғанменен,

Мен сені інімсің деп мақтадым ғой,
Осы жерде сөз арнасын тапқаным ғой.
Сонан соң сол ғарыштың билігін ап,
Өзімше кесіп-пішіп жатқаным ғой.

Ректорға стипендия тасытсам да,
Студент ініме мен жақпадым ғой.

Сөзім жұртқа барады ұнап деймін,
Барады біздің айтыс ұзап деймін.
Ректор мен деканыңыз өздеріңе
Шырағым, ғарышкерлер, қызметші боп

Баласың, әлі алдыңда арманың көп,
Байқаймын, өлең сөзге талғамың көп.
Стажды сөзің үшін айтып жатырм,
Әйтпесе беделімді салғаным жоқ.

Танып тұрмын, өлеңіңмен еркелісің,
Айтарсың тағы тауып ендігісін.
Жастарым ғарыш жаққа ұша берсін,
Мен өзім жөндеймін ғой жердегісін.

Әнуар:
Сөзіңнің шайқалдым ғой дауылына,
Бармын ғой қорғасындай ауырыңа.
Балықтай еркін жүзіп отыр едім,

Ағаның мықты екен ғой ауы мына.
Артымнан қазы-қарта таситұғын,
Деканым айналды ғой бауырыма.

Күн сайын келіп, кетіп тұратұғын,
Ай деген туысқанның ауылы ма?
Корабль – заманымның нар кемесі,
Ағамның құп болды ғой өр кеңесі.

Белгілі күнде киіп шешетұғын,
Бәленің аяқтағы шәрке емесі.
Ғарышты тіліп өтсе Тоқтар ағам,
Қазақтың бірге ұшты ғой мәртебесі.

Көресің осындайда жастан бақыт,
Өзіме-өзім деймін жақсам бақыт.
Сол ағам Байқоңырдан ұшып шығып,
Бастағы бағымызды аспандатып.

Қай жігіт елім десе сабылмайды,
Қызбасаң, өлең шіркін ағылмайды.
Қызынып шабыт келіп түрған кезде,
Аузымыз өлеңнен бір жабылмайды.

Бұл ағам жайымызды ойлап біздің,
Төгеді гәуһар жырын лағылдай-ды.
Күн сайын қазы-қарта жіберем деп,
Ауызы уәдеден жабылмайды.

Айға оны жібересің қайдан алып,
Бұл күнде жеріңде де табылмайды?!

Баянғали:
Ағытып топ алдында тәуір әнін,
Өлеңнің келтірді ғой бауыр дәмін.
Шүкірлік, қазы-қарта табылады,

Айтпасаң осы жағын нетер едік,
Екеуміз осы жерден кетер едік.
Мен ойлайм, қазы-қарта ғарышқа ұшсаң,
Өзіңе де, деканыңа да жетеді деп.

Қазақтың мен мақтайын ауылдарын,
Белгілі ауылды енді сағынғаның.
Ауылдың құрметіне қол соғыңдар,
Бәріңнің ауылда ғой тамырларың!

Ауылым – қол жетпейтін арман ауыл,
Қазақты сақтап тұрған заңғар ауыл.
Бір кезде саясаттың салқынынан
Тапталып аяқасты қалған ауыл.

Сонда да есін жиып, бас көтеріп,
Ерлігін енді есіне алған ауыл.
Барлығын ауызынан жырып беріп,
Сіздерге, астанаға салған ауыл!

Қиындық, көп бейнетті көрген ауыл,
Қайыспай соның бәрін жеңген ауыл.
Қазақты асыраса ештеңе емес,
Өсірген астығы мен ет пен майын

Қалаға бәрін жырып берген ауыл,
Әмірге не десе де көнген ауыл.
Тіреліп тығырыққа осы күні
Жартылай өшіп, сөніп, өлген ауыл.

Сонда да қаладағы ұлдарына,
Әлі де сенім артып келген ауыл!

Бәріңді сүйеді ауыл «құлыным» деп,
Аман-сау, үзілмесін жұлының деп.
Сонда да ауылдарға қоқаңдайтын
Білесіз, әлі біздің ұлығың көп.

Басқасын айтпағанда, кей ауылдың,
Әлі де монша менен құлыбы жоқ,
Ауылға қамқорлықты жасамаған
Адамның құдай сүйер қылығы жоқ!

Сырымды менің айтқан ұғыныңдар,
Айтатын сөзді талай құлының бар.

Ғарышқа қол созған да дұрыс шығар,
Десек те қазағымды сақтау үшін
Алдымен ауыл жаққа бұрылыңдар!
Мәпелеп бәрімізді өсірдіңдер,

Қылықты анау-мынау кешіріңдер.
Еңсесін қазағымның тіктесеңдер,
Мерейін енді ауылдың өсіріңдер!

Ақындар шындық сөзді жасырмайды,
Шындықпен патшаға да бас ұрмайды.
Ауылды көркейтсеңдер, өсірсеңдер,
Ол ауыл жалғыз мынау қалаң емес,

Әнуар:
Өлең бе осындайда құйылмаған,
Мен емес көңіліңнен сый ұрлаған.
Айтысты көреміз деп тамашалап,

Осынша залға толып жиылмаған.
Ауылда өскен бала қалада жүр,
Талайы келіп жүред биыл маған.
Біздерге қазы-қарта қайдан келсін,

Сенімді ел алдында ақтайсыңдар,
Осылай көсіліп бір шаппайсыңдар.
Ауылды тастап кеткен жетім қозы,
Жастарым, енді қайтіп таппайсыңдар.

Бір күнде қабырғасы бос қалған соң,
Ауылды бүгін енді мақтайсыңдар.

Мен өзім өлеңнен жіп ескен бала,
Төбесін талайлардың тескен бала.
Ауылды мақтағаның ұнап барад,
Шығармас сол еді ғой естен ғана.

Ақ боз ат сахнада мінбегенмен,
Шыбықтан тұлпар мініп өскен бала.

Жылуы болсын сөздің шоққа лайық,
Талайды айтуға әлі оқталайық.

Үлкеннің сөзі жерде қалмаушы еді,
Ал енді тоқта десе тоқталайық.
Әлі де талай келіп алдарыңа,
Жырымды төгемін ғой топқа лайық!

Баянғали:
Ағайын, тоқта десең тоқталайын,
Демеймін жағасынан ап қалайын.
Мерейі ініміздің өсе берсін,

Ал енді ғарыш жаққа інім ұшып,
Мен өзім ауылыма аттанайын!

«Кенші еңбегін мадақтайық!» атты республикалық айтыс
(Жезқазған кеніші, 1992 ж. 1-2 ақпан)

Баянғали мен Әселхан Қалыбекова
(Оңтүстік Қазақстан обл.)

Баянғали:
Дәм жазып алдарыңа қайта келдім,
Тойыңа құтты болсын айта келдім.
Бір жұтым Көкшетаудың таза ауасын

Туған ел өз байлығын еншілер ме?
Шүкірлік, қарамаймыз көршілерге.
Адамды ізгілікке шақырған ғой,
Жіберген Раббым Алла, елшілер де.

Тілеймін Раббым Алла жар болсын деп,
Көз емес, терін сауған кеншілерге!

Куәсі болып жүрміз нарлығыңның,
Сүйемін беттеріңнен барлығыңның.
«Баянжан жұқаларды қиратад» деп,
Мінеки, дәу апама салды бүгін!

Е-ей, ағайын, сөзден бастайын,
Мына келген дәу апам,
Қарсы алдынан қарасам,
Алатаудай көрінед,

Қаратаудай көрінед,
Ағыл-тегіл жырласа,
Ауызынан өңшең бір

Лағыл, маржан төгілед,
Сілкініп қойып жырласа,
Жанартаудай көрінед,
Менен басқа ақындар

Мына отырған апамнан
Қорқатұғын көрінед!..

Мына келген апамның
Оң жағында ақ алтын,
Сол жағында қара алтын,
Тоқетерін айтқанда,

Осы таудай апамның
Өне бойы бәрі алтын!

Е-ей, тағы да сөз бастайын,
Кеншілерді мақтайын.
Мен айтайын, апатай,
Сенің өзің санап ал.

Біздің шығыс кеніште
Жиырма шақты Женя бар,
Отыз шақты Оля бар,
Қырық шақты Коля бар,

Елу шақты Евгений,
Алпыс шақты Аня бар,
Арасында Алма бар!
Жетпіс шақты Женя мен

Сексен сегіз Сергей мен
Тоқсан тоғыз Толя бар!
Осыларды басқарып,
Жұмыс қылып жүргізген

Ағыбаев Әмзе деген
Бір кішкентай қара бар!..

Талай, талай заңғар бар,
Әбдіхалық, Иса мен
Тобылжан мен Шамған бар.
Талай забойды жарғандар,

Саусақпен шертіп алғандар.
Алтын менен мысыңды,
Тоннасымен түк қоймай,
Москваға айдап салғандар!

Ойлап тұрсам, ағайын,
Көкейде талай арман бар.
Осы жерде байқасам,
Аналар бар, ағалар,

Еңбек сауып қартайған,
Талай, талай жандар бар,
Бас иемін сендерге.
Денсаулық пен жастығы

Әселхан:
Ризамын өздеріңді көргеніме,
Ешқашан өкінбеймін келгеніме.
Тағы да басымды иіп сәлем берем,

Баянжан, жырың жақсы еркіндеген,
Қыздарды табынтасың көркіңменен.
Шетелдің рингтегі боксерындай,
Түріңнен айналайын селкілдеген!

Кетпейді соғыс лаңы құлағымнан...
Қорғасын заводында Шымкенттің,
Әрбір он оқтың тоғызы шығарылған.
Майданның көрген білер анық атын,

Жауына Жезқазғанның рудасы
Бомба боп, снаряд боп жарылатын.
Майданға қару керек жалындаған...
Балмұқан Аймаханов деген кенші,

Асты сыз, іші суық тігіп шатыр,
Қалмаған жарамдылар іске татыр.
Бір өзі қырық жанға тең келсе де,
Елеусіз, ескерусіз бүгін жатыр!

Тепкіні, теперішті көрген елміз,
Жанды да Отан үшін пида қылып,
Ертеңгі болашаққа сенген елміз.
Сол сезім, сол сенімнің арқасында,

Іргесі осы Одақтың ыдырады,
Түсінбей жүргендер көп бұны да әлі.
Бөлінсе бөрі жейтін бөлтір асын,
Жамандық қалай-қалай құбылады?

Өткенді енді бүгін саралаймыз,
Беруге бар, алуға шалағаймыз.
Қаперден көршілері тонап кеткен
Жалаңбұт сызда отырған баладаймыз...

Бастанбай болмайды енді іріленбей,
Дүние шайқақтайды бүлінердей.
Жеңіс жоқ бауырларға жалғаспасақ,
Бірі – етек, бірі – жаға, бірі – жеңдей!

Қазына қалған мынау саяңда тұр,
Бұл өмір жеткізбейді аяңға құр.
Тарихты сендей білер бір адам жоқ,
Ар жағын жалға, інім, Баян батыр!

Баянғали:
Әсеке, айналайын, желпініңіз,
Анық қой мына жұртқа кеңдігіңіз.
Мен сіздің сөзіңізге қосыламын,

Оралсын туған елге ерлігіміз.
Тең болса қазақ жұрттың бәріменен,
Асқақтай бермек сонда елдігіміз!

Бұл сөзбен болмас сіздің таласыңыз,
Жазайық туған елдің жарасын біз.
Фашисті жеңіп қайтқан Тақан шалдың
Біз дағы құйындатқан баласымыз.

Барайын енді сөздің төтесіне,
Жетеді-ау тыңдағанның жетесіне.
Жарасы сұм соғыстың жазылған жоқ,
Әкемнің снаряд бар шекесінде!..

Апатай, үйдедіңіз, бүйдедіңіз,
Боксер деп бұл ініңді түйредіңіз.
Сіз дағы құр қалмаңыз, Юныңыздан,
Біраз күн таэквондо үйреніңіз!

Бұл сөзім тыңдаушыға ұнағандай,
Секір деп мына менен сұрағандай.
Бұл жерде мен секірсем дәнеңе емес,
Егер де дәу апамыз қозғалса ғой,

Бұл сөзді тыңдағандар дұрыс дейді,
Айтасың, Баянжаным, ірі іс дейді.
Өйткені кен байлығын талап алған,
Асты енді туған жердің қуыс дейді!

Азамат өтер дәйім елін сүйіп,
Әсемдеп, туып-өскен жерін сүйіп.
Тағдырын Жезқазғанның абайлаңдар,
Қалмасын Қарсақбайдың кебін киіп!!!

Шетелдер біздерден де алтын алған,
Байлықтың түгін қоймай сарқып алған.
Пайдаға батып алып қаңғып кеткен,
Тек қана туып-өскен халқы қалған!

Қона ма көкейіңе сөздеріміз?
Жанғандай шырадай боп көздеріңіз.

Ағайын, байлығыңа ие болып,
Билеңдер өз жеріңді өздеріңіз!!!

Әселхан:
Шығыста Руслан Юн' жүріпті,
Ісі оның бәрі бірдей тыңғылықты.
Халқының қажетіне жарайтұғын,

Қазіргі Урумовың2 жүргізе алмай,
Жаптырып сол шаруаны тындырыпты.
Еті мен сүтінен де айрылған соң,
Кеншілер кешіре ме бұл қылықты?!

Емес қой малың семіз, қора мықты,
Ел қамы көңіліне оның оралыпты.
Біреуің айтпадыңдар, шығыстықтар,
Кешегі Вовченко мен Омаровты.

Ел үшін қызмет етем, ел кезем деп,
Шығыпты жолы құрғыр көлбелеңдеп.
Үйінен ширығып кеткен жандар,
Үйіне қайтыпты ғой көлденеңдеп.

Өзің мынау кемітіп алған есебіңді,
Айтпаған мен айтайын кеселіңді,
Батырды сен айтпасаң мен жоқтаймын,
Ұмытсаң кім болғаның кешегіңді!

-------------------------------
Юн – Оңтүстік кенішінің басшысы
Урумов – Шығыс кенішінің басшысы.

Баянғали:
Құйылған өлең енді ойлы болсын,
Ағайын, асық жілік майлы болсын.
Дүниеден Вовченкө енді өтіп кетсе,

Ол дағы осы жерде жүрген екен,
Жұмыстың жайын жақсы білген екен.
Кеншілер жақсы айтады ол кісіні,
Еңбегі Вовченконың сіңген екен!

Бұл сөзді тағы да алға жалға деймін,
Апама қыран құстай самға деймін.
Өлгеннің артынан енді өлмек жоқ қой,
Тірілер тәуір ісін жалғар деймін!

Апатай, қандай сөзге барасың, ә?!
Ініңе шындап кінә тағасың ба?
Отырсың таудай болып араласып,
Корей мен осетиннің арасына!

Мен бүгін танымадым мұныңызды,
Айтарсыз беу, апатай, шыныңызды,
Отырып таудай апа қайта-қайта,
Қоймастан мақтайсыз ғой Юныңызды!

Ақындар ел үмітін ақтау керек,
Көңілін тыңдағанның таппау бөлек!
Қайтеміз Урумов пен Юнды мақтап,
Отырған еңбекші елді мақтау керек!

Сөзіне ақындардың сену керек,
Тек қана жақсылыққа еру керек.
Еңбегі сіңген елдің бәріне де
Бір-бірден алтын жұлдыз беру керек!

Қазағым туған елін сүйіп тұрсын,
Ел үшін оттай лаулап күйіп тұрсын.
Еңбегі туған елге риясыз боп,
Медаль мен ордендерден биік тұрсын!

Мақтадың беу, апатай, істеріңді,
Танытып жатырмын деп күштеріңді.
Ал енді айтып көрші, қайран апа,
Алдыгүні бір шахтаға түскеніңді!

Көкейге талай сырды түйдің бе екен?
Ойыңа отты өлеңді жидың ба екен?
Шахтаға түсеріңде, қайран апам,
Үстіне кенші киімін киді ме екен?

Кен қазып, жүдеп жүрген бауырлардың,
Киімі саған, апа, сыйды ма екен?!!