«Дәнекерлеуші [электр дәнекерлеу және газбен дәнекерлеу жұмыстары)»] мамандығы бойынша орта кәсіби білім беру бағдарламаларын іске асыратын білім беру мекемелерінің оқу үрдісінде пайдалануы үшін ұсынған

2-ші басылым, стереотипті

34.641 ші

Бұл кітап Қазақстан Республикасының Білім жəне ғылым министрлігі жəне «Кəсіпқор» холдингі» КЕАҚ арасында жасалған шартқа сəйкес ««ТжКБ жүйесі үшін шетел әдебиетін сатып алуды және аударуды ұйымдастыру жөніндегі қызметтер» мемлекеттік тапсырмасын орындау аясында қазақ тіліне аударылды. Аталған кітаптың орыс тіліндегі нұсқасы Ресей Федерациясының білім беру үдерісіне қойылатын талаптардың ескерілуімен жасалды. Қазақстан Республикасының техникалық жəне кəсіптік білім беру жүйесіндегі білім беру ұйымдарының осы жағдайды ескеруі жəне оқу үдерісінде мазмұнды бөлімді (технология, материалдар жəне қажетті ақпарат) қолдануы қажет. Аударманы «Delta Consultіng Group» ЖШС жүзеге асырды, заңды мекенжайы: Астана қ., Иманов көш., 19,

«Алма-Ата» БО, 809С , телефоны: 8 (7172) 78 79 29, эл. поштасы: іnfo@dcg.kz

Сарапшы — Мәскеу мемлекеттік машина жасау университетінің (МАМИ) «Менеджмент» кафедрасының доценті, техн. ғыл. канд. В.В.Григоренко

О-355 Дайындау-дәнекерлеу жұмыстары: кәсіби орта білім беру студенттік мекемелеріне арналған оқулық / В. В. Овчинников. — 2-ші бас., стер. – М. : «Академия» баспа орталығы, 2017. – 192 б.

Оқулық «Дәнекерлеуші», ПМ.01 «Дайындау-дәнекерлеу жұмыстары» кәсібі бойынша Федералдық мемлекеттік орта кәсіби білім беру стандартына сәйкес жасалған. Оқулық бұйымдардың металл емес беттерін дайындаған кезде қолданылатын слесарлық операциялар, слесарлық құрал-сайманның, тетіктердің және жабдықтың түрлері, пісірілген қосылыстардың және жіктердің типтері мен олардың сипаттамалары, сондай- ақ жекелеген бөлшектерді және бұйымдарды жалпы дәнекерлеуге құрастыру опера- цияларын орындаудың тәсілдері және амал-тәсілдері мен олардың сапасын бақылау қарастырылған. Жоын ұйымдастыру және дәнекерлеу жұмыстары кезінде қауіпсіз еңбек ету амал-тәсілдері, газ баллондарын қауіпсіз, оларды тасымалдау және сақтау бойынша ұсыныстар берілген.

Орта кәсіби білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған.

© Овчинников В.В., 2015

621.79(075.32)

34.641 ші

Бұл оқулық «Дәнекерлеуші» кәсібі бойынша оқу-әдістемелік жинақтың бөлігі болып табылады.

Оқулық Дайындау-дәнекерлеу жұмыстары» кәсіби модулін зерделе- уге арналған. Жаңа буынның оқу-әдістемелік жинақтары өзіне жалпы білім  беретін және жалпы кәсіби пәндер мен кәсіби модульдерді зерделеуді қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін  дәстүрлі  және  инновациялық  оқу материалдарын қосады. Әрбір жинақ жалпы және кәсіби құзыреттіліктерді, оның ішінде жұмыс берушінің талаптарын ескере отырып та меңгеру үшін қажетті оқулықтарды және оқу құралдарын, оқыту мен бақылау құралдарын қамтыған. Оқу басылымдары электронды білім беру ресурстарымен толықтырылады. Электронды ресурстар интерактивті жаттығулары және тренажерлері бар теориялық және практикалық модульдерді, мультимедиалық объектілерді, қосымша материалдарға және Интернеттегі ресурстарға сілтемелерді қамтыған. Оларға терминологиялық сөздік және электронды журнал қосылған, журнал- да оқу үрдісінің негізгі параметрлері: жұмыс уақыты, бақылау тапсыр- маларын және практикалық тапсырмаларды орындау нәтижесі тіркеліп отырады. Электронды ресурстар оқу үрдісіне оңай ендіріледі және әртүрлі оқу бағдарламаларына бейімделе алады.

Кез-келген дәнекерлеу жұмыстары – бұл металлды арнайы дайындау- ды және өңдеуді қажет ететін күрделі технологиялық процесс. Мұндай дайындаудың бірінші кезеңі элементтерді және бөлшектерді дайында, қажет болған кезде – кесу болып табылады. Екінші кезең – дәнекерлеу орындарын кірден, шаңнан тазарту, бетті майсыздандыру. Металлды осылай дайындау үшін арнайы жабдықты (мысалы, металлға арналған қайшының алуан түрлері, гильотиналар, құбыр кескіштер және бас.) қолдану керек. Құбыр игіштер және дәнекерленетін металлдың бетін жонуға арналған жабдық қолданылуы мүмкін. Дәнекерлеу алдында  бөлшектер  тиісінше  жиналып,  бекітілуге  тиіс. Бұл кезде бөлшектерді түйіспедегі саңылаудың шамасы бойын- ша құрастырудың және жиектердің бір біріне қатысты ығысуының дәлдігіне қойылатын талаптар қамтамасыз етілуге тиіс. Дайындау-дәнекерлеу жұмыстары пісірілген қосылыстың сапасын көбіне көп анықтайтын операциялар кешені болып келеді, сондықтан пісірілген конструкциялар жасаған кезде оларды орындауға аса мұқият қарау керек. Оқулық дайындау-дәнекерлеу жұмыстарының операцияларын орындаған кездегі механикаландырылған құрал-сайманның және әртүрлі тетіктердің қолданылуын қарастыратын амал-тәсілдердің толық сипаттамасын, сондай-ақ бөлшектерді дәнекерлеуге дайындаған кезде слесарлық операцияларды орындау үшін қолданылатын жабдықтың сипаттамасын қамтыған. Ақаудың ықтимал түрлеріне және олардың алдын алуға, жоын ұйымдастыруға және слесарлық операцияларды орындаған кездені еңбектің қауіпсізым амал-тәсілдеріне ерекше назар аударылған. Қосымшада материалдарды жасаған кезде әртүрлі мақсатта қолданылатын конструкциялар мен дәнекерлеу жабдығының хаары келтірілген. Оқулық орта кәсіби білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған. Ол өндірісте жұмысшыларды дайындаған және олардың біліктілігін арттырған кезде, жұмыспен уақытша қамтылмаған тұрғындарды оқыту барысында табыспен пайдаланыла алады.

Слесарлық шеберханалардың жабдығы жеке және жалпы пайдаланы- латын жабдыққа бөлінеді.

Жұмыс орны деп өндірістік алаңның белгілі бір жұмысшыға бекітілген және қажетті жабдықпен, құрал-сайманмен, тетіктермен, қосалқы құрылғылармен және керек-жарақтармен жабдықталған белгілі бір учаскесі аталады. Слесарьдің жоы қыспақтар орнатылған верстактан тұрады. Верстактың үстіңгі тақтайын қалыңдығы 1...2 мм және болат табақпен жабады және одан бөлшектер домалап, жерге түспеуі үшін, жиекше- мен жиектейді. Верстактар берік және орнықты болуға тиіс. Үстіңгі тақтайының астында құрал-саймандарды, ұсақ бөлшектерді және құжаттаманы сақтауға арналған ұялардың қатарына бөлінген жылжы- малы жәшіктер орналасқан.

Верстактар . Слесарлық верстактар бір орындық және көп орындық болады. Бір орындық верстактардың ұзындығы 1 000...1 200 мм, ені 700...800 мм, биіктігі 800...900 мм, ал көп орындық верстактардың ұзындығы жұмыс істеушілердің санына байланысты, ал ені бір орындық верстактардікі секілді. Слесарлық жұмыстар үшін бір орындық верстак- тар ыңғайлырақ. Слесарь қыспақтардың биіктігін өзінің бойына сәйкес реттей алуы үшін, верстактарды биіктік бойынша реттеліп отыратын аяқшалармен немесе биіктік бойынша орнатылатын қыспақтармен жасайды. Бірінші жағдайда аяқшалар осыларды айналдыра отырып, верстакты көтеруге және түсіруге болатын бұрандаларда орындалады. 1.1 сур. биіктік бойынша реттеліп отыратын қыспақтары бар верстактың конструкциясының нұсқасы көрсетілген. Верстактың кар- касында  2  бұрандасы  бар,  жуан  қабырғалы  құбыр  бекітілген, оның

ішіне қыспақтың негізімен берік қосылған болат артқы ілмек 3 кіреді. Қыспақтарды бұрандаға бекітілген кішкентай сермердің 8 тұтқасын ай- налдырып, қажетті биіктікке көтереді және бекіткішпен берік бекітеді. Қыспақтардың жұмыс істеушінің бойына сәйкес келетін биіктігін дұрыс таңдап алу слесарлық өңдеудің дәлдігіне әсер етеді және мерзімінен бұрын тозуының алдын алады. Мысалы, егеу жұмыстарын орындау үшін қыспақтарды орнату биіктігін таңдау оң қолдың 90° бұрышпен бүгілген білегі қыспақтардың губкаларының деңгейінде тұрса (1.2, а сур.) немесе егер қолдың білегін қыспақтардың губкаларына қойған кезде, созылған саусақтардың ұштары  иекке  тисе,  дұрыс  болады  (1.2, б сур.). 1.2 в сур. кескен кездегі үстелдегі қыспақтардың дұрыс биіктігі көрсетілген.

Қыспақтар . Слесарлық қыспақтар слесарьдің жұмыс орнының негізгі тетігі болып табылады. Олар дайындамаларды өңдеу үшін ыңғайлы қалыпта орнату мен бекіту үшін қызмет етеді және корпус

пен екі қысқыш губкадан тұрады. Қыспақтарды верстактарда орната- ды және әртүрлі слесарлық жұмыстар кезінде: параллель бұрылмалы қыспақтарды – дайындама бойынша қатты  соққылармен  байланы-  сты емес, күрделірек, дәл жұмыстарды орындаған кезде; параллель бұрылмалы емес және орындыққа қойылатын қыспақтарды - кескен, иген, түзеткен кезде және соққылы күш түсірулермен байланысты басқа өңдеу түрлері кезінде; қолда ұстайтын қыспақтарды - егер олар- ды қолмен ұстау ыңғайсыз немесе қауіпті болса, шағын дайындамалар- ды бекіту үшін пайдаланады.

, жылжы- майтын губкасы 6 бар бұрылмалы бөліктен

, мұнда гайка және қысқыш бұранда

орналасатын, тесіп өткен тік бұрышты ойығы бар жылжы- малы губкадан

тұрады. Жылжымалы губканы жылжыту бұранданың тұтқасын

айналдырумен жүргізіледі. Қыспақтарды олардың негізіндегі шеңберлі Т-тәріздес ойық бойынша қажетті бұрышқа бұру үшін, тұтқасы бар болт

жылжытылады, оның көмегімен бұрылмалы бөлік негізге

қысылады. Қыспақтардың қызмет ету мерзімін арттыру үшін, губкалардың жұмыс беттеріне кірес тәріздес бедері бар, болаттан жасалған, термиялық өңделген жұқа тақтайшаларды 5 бұрап бекітеді.

а

б

в

1 – тақта-негіз; 2 – бұрылмалы бөлік; 3 – бұранданың тұтқасы; 4 – жылжымалы губка; 5 – жұқа тақтайшалар; 6 – жылжымайтын губка; 7 – қысқыш бұранда; 8 – тұтқа

Қыспақтарды верстактың үстіңгі тақтайында тақта-негіздегітесіктер арқылы болттармен бекітеді. Слесарлық қыспақтардың өлшемдері губкалардың енімен және оларды дайындамаларды қысу үшін  ашумен

Параллель бұрылмалы емес қыспақтардың (1.4 сур.) оның көмегімен қыспақтар верстактың қақпағына болттармен бекітілетін негізі

, жыл- жымайтын

және жылжымалы

жұмыс бөліктерін У8 маркалы болаттан бедері бар призмалық жұқа тақтайшалар түрінде ауыстырылатын етіп жасайды және бұрандалармен губкаларға бекітеді. Жылжымалы губка

бұранданың тұтқасының

, өзінің артқы ілмегімен жылжымайтын губканың

тік бұрышты ойығында жылжиды. Жылжымалы губкада өстік орын ауыстырудан қысқыш бұранданы тоқтатқыш жұқа тақтайша

8 ұстап тұрады . Бұрылмалы емес қыспақтардың губкаларының ені – губкалардың тиісінше 95 және 180 мм ең көп ашылуымен 80 және 140 мм құрайды.

және

а

б

Құбырларға арналған қосымша губкалары бар  қыспақтар жал-  пы мақсатты қолданылуынан басқа, қосымша қосымша призмалық ойығының арқасында құбырларды бекіту үшін де пайдаланылады. Қысылатын құбырлардың ең көп диаметрлері – 60; 70 және 140 мм.

қолданылады. Жылжымай- тын губканың ұзартылған ұшымен олар табанның және қамыттың көмегімен верстакқа бекітіледі. Орындыққа қойылатын қыспақтарды болаттан жасайды.

Бұрандама қысқыштар . Бөлшектерді уақытша бекіту үшін әртүрлі бұрандама қысқыштарды қолданады (1.5 сур.).

Параллель бұрандама қысқыш (1.5, а сур.) екі жұқа тақтайшалардан және бұрандалардан тұрады. Бұрандаларды айналдырып, жұқа тақтайшаларды жылжытуға немесе ажыратуға және осылайша бөлшектерді бекітуге немесе босатуға болады.

Қапсырма тәріздес бұрандама қысқыштардың (1.5, б сур.) қапсырмасы 3 және бұрандаға қатысты айнала алатын тірегімен 1 бұрандасы 2 бар. Бекітілген бөлшекке тиіп, тірек тоқтайды және сондықтан бұйымның бетін зақымдамайды.

Станоктар . Құрал-саймандарды қайрау үшін қайрағыш станоктар қолданылады. Станоктың корпусы бар, оның ішінде электр қозғалтқыш орналастырылады. Оның білігінде қаптамамен қорғалған абразивті шеңберлер орнатылады. Біржақты қайрағыш станоктардың бір шеңбері, екіжақты станоктардың – біліктің екі ұшына орнатылған екі шеңбері бар. Орнатардың алдында шеңбер сыртқы тексеріп қарап шығу және ағаш балғамен  соғу  арқылы  тексеріледі.  Жарықшақтары  бар  болған  кез-

2 және 4

де балға қатаң, зыңылдаған дыбыс шығарады, диаметрі 125 мм аса-  тын шеңберлер жұмыс жылдамдығынан 50% асып түсетін жылдамдық кезінде сыналады.

(1.6 сур.) табақ материалды, дөңгелек шыбықшаларды және бұрыштықтарды кесу үшін  қолданады.  Олар  екі жалпақ: жоғарғы

және төменгі

пышақтан тұрады. Жоғарғы пышақтың тұтқасы

бар. Пышақтар өзара саусақтың

көмегімен топ- самен қосылған. Дөңгелек шыбықша материал және бұрыштықтар пышақтардың

басудың көмегімен оларды кесу жүргізіледі.

Дайындамаларды және бөлшектерді, тетіктерді және құрал-сайманды, қосалқы материалдарды орналастыру үшін құрал-сайман шкафтарын, стеллаждар, үстелдер мен дайындамаларға (бөлшектерге) және жоңқаға арналған ыдыс орнатады.

Жұмыс құрал-сайманы . Слесарлық жұмыстарды орындаған кезде слесарь алуан түрлі жұмыс құрал-сайманын пайдаланады. . Слесарлық құрал-сайман қолда ұстайтын және механикаландырылған болып жіктеледі.

Жұмыс орнын ұйымдастыру . Темір ұстасының жұмыс орнын дұрыс ұйымдастыру – еңбек өнімділігін арттырудың, шығарылатын өнімнің сапасын жақсартудың және өзіндік құнын төмендетудің маңызды шарттарының бірі. Слесарьдің жоя өнімділігі жоғары жабдықпен, құрал-сайманмен, тетіктермен, көтергіш-тасымалдағыш құралдармен және әртүрлі қосалқы құрылғылармен жабдықталуға тиіс. Слесарьдің біліктілігіне және және негізгіжұмыстардың мазмұнына байланысты, жоын ұйымдастыру әртүрлі болуы мүмкін. Мәселен, жөндеуші слесарьдің жұмыс орнын сынайтын құрылғылармен, бөлшектерді жөндеуге арналған тетіктермен жабдықталған, құрал- сайманшы слесарьдің жоы - бұл негізінен верстак және сызбаүлгілік қыспақтар; слесарь-құрастырушының жоы өндірістің сипатына байла- нысты болады. Бірлі-жарым өндірісте құрастырушының жоы әмбебап жабдықпен, құрал-сайманмен және тетіктермен жарақтандырылған. Жаппай өндіріс жағдайларында жолында тар мамандандырылған жабдық, құрал-сайман және тетіктер тұрады. Еңбек өнімділігі жолындағы тәртіпке, құрал-сайманның дұрыс ор- наластырылуына айтарлықтай шамада байланысты болады. Темір ұстасының жұмыс орнын ұйымдастыру дәл осы құрал-сайманды және материалдарды верстакта слесарлық жұмыстар қуат пен уақыттың ең аз шығындарын қажет ететіндей етіп ойластырылып, ұтымды орналасты- рылуын білдіреді.

Құрал-сайманды, тетіктерді және материалдарды әртүрлі жәшіктерде немесе ұяларда сақтау керек. Дәл өлшегіш және кесетін құрал- саймандарды епрекше құндақтарда немесе жәшіктерде сақтайды. Хром, темір оксидінің бөлшектері оның коррозиясын тудыруы мүмкін болғандықтан, үйкегіш тетіктер және жетілдіретін-майлайтын матери- алдар өлшегіш құрал-сайманнан жеке сақталуға тиіс, Слесарьдың жұмыс орнын механикаландыру құралдарымен: электр және пневматикалық құрал-саймандармен, үстелде тұратын станоктар- мен, ал қажет болған кезде – көтергіш және тасымалдағыш механизм- дермен жарақтандырылған болуға тиіс. Қандай  да  бір  бөлшекті  жасау   бойынша   слесарлық   операция- ны орындардың алдында, слесарь оның сызбасымен және басқа да технологиялық құжаттармен мұқият танысып шығуға, верстактың не- месе қыспақтардың биіктігін өз бойына сәйкес шақтауға тиіс. Сыз-     ба бойынша қандай материалдарды және металдарды және қандай дәлдікпен өңдеу қажеттігін анықтап алу қажет. Материалды және операциялардың реттілігін білу кесуші және бақылағыш-өлшегіш құрал-саймандарды дұрыс таңдап алуға мүмкіндік береді. Бұл жоын жақсылап дайындауға, жұмыс басталғанға дейін барлық қажетті құрал- саймандарды алуға мүмкіндік береді. Слесарьдің еңбегін ұтымды ұйымдастыруға қойылатын негізгі  та- лап - жұмыс кезінде басқа нәрселерге алаңдамау және басы артық қозғалыстар жасамау үшін, барлық құрал-сайманды және материалдар- ды қол астында ұстау. Жоында тек нақты тапсырманы орындау үшін қажет нәрселер ғана болуға тиіс. Жоында құрал-сайманды сақтаудағы үлгі боларлықтай тәртіп – слесарьдің еңбегін дұрыс ұйымдастырудың маңызды шарты. Құрал- сайманды және жабдықты бей-берекет қарап, ұстау оның мерзімінен бұрын істен шығуының себебі болуы,сондай-ақ жұмыс кезінде жаза- тайым оқиғаға алып келуі мүмкін, сондықтан жоында құрал-сайманды сақтау үшін ыңғайлы жүйе жасау қажет.

Балғаларды, шапқыларды, крейцмейсельдерді, гайка кілттерін бұрғылардан, бұранда кескіштерден, таңбалаушылардан, штангенцир- кульдерден, микрометрлерден жеке ұстау керек. Слесарь еңбек мәдениетін сақтап отыруға тиіс, бұл құрал-сайманның сақталуына және бөлшектердің сапасының жақсаруына жағдай жасай- ды. Мысалы, оларда өңделетін бөлшектің қысылуын күшейту үшін, қыспақтардың тұтқасына түтік кигізуге болмайды; дәл осы мақсатпен қыспақтардың тұтқасын балғамен немесе басқа заттармен соғуға болмайды; өңдеу барысында қызған бөлшектерді өлшеуге  болмай-  ды. Слесарлық операцияларды орындаған кезде жоында тәртіп пен тазалықты ұстап отыру керек. Жұмыс аяқталған соң слесарь құрал- сайманды және тетіктерді ретке келтіріп қана қоймай, жоын мұқият жинауға, қалдықтарды, жоңқаны алып  тастауға,  қажет  болған  кез-  де қыспақтардың гайкасын және  жүріс  бұрандасын  майлауға  да  тиіс. Барлық өлшегіш құрал-сайманды бензинде дымқылданған таза шүберекпен мұқият сүртіп шығу, одан соң техникалық вазелинмен майлап, верстактың жәшіктеріндегі немесе шкафтағы тиісті бөлімдерге орналастыру керек.

1.2

Қауіпсіз еңбек жағдайлары

Жұмыс істейтіндердің еркін орын ауыстыруы және ішкі көліктің жыл- жуы үшін қажетті өтетін жерлер мен өткелдер қамтамасыз етіледі де- ген шартпен, слесарлық өндірістік учаскеге онда жұмыс істеушілердің саны бойынша верстактарды және басқа жабдықты орналастыру үшін жеткілікті үй-жай бөлінеді. . Барлық өндірістік үй-жайлардың жа- рамды аралықтары, қабырғалары және тегіс, тайғанақ емес едендері болуға тиіс. Барлық жабдық жарамды болуға тиіс. Сырт жақта тұрған, қозғалатын бөлшектерді қаптамалармен, қалқандармен, торлармен, қақпақтармен қоршау керек.

Верстактың конструкциясы жұмыс кезінде тербелу мүмкіндігін бол- дырмайтындай қатқыл және берік болуға тиіс. Онда шығып тұрған жиектер мен сүйір бұрышттар болмауға тиіс. Слесарлық қыспақтар сенімді бекітілуге тиіс. Жұмыс кезінде жоңқаның, кесетін құрал- сайманның сынып түсіп қалатын бөлшектерінің ұшып кетуі мүмкін болғандықтан, жұмысшыны сақтандыру үшін қорғаныс экрандар орна- тылады. Олардың минималды биіктігі 0,8 м. Көп орындық верстактарда қорғаныс экрандар қыспақтардың арасында қойылады.

Слесарь қауіпсіз жұмыс істеудің келесі талаптарын орындауға міндетті.

Жұмыс кезінде:

Еңбек жағдайларының қауіпсіздігіне қойылатын талаптар нақты слесарлық операцияларды қарастырған кезде келтірілетін болады.

1.3

Пластиналарды түзету .

Түзету

Түзету дайындаманың суық немесе ыстық (оның үлкен қималары кезінде) күйінде қолмен немесе машиналық тәсілмен жүргізіледі. Ыстық түзету болат дайындамалар үшін 850... 1 100 °С, дюралюминий- ден дайындамалар үшін - 350...470°С температура кезінде жүргізіледі. Көрсетілген        температуралардан        көбірек        шамаға        қыздыру дайындамалардың қатты қызуына және күйдіріліп жіберілуіне алып келеді. Түзетуге тек созымды металдарды және қоспаларды ұшыратады.

Тегістеу

пайдаланылады. Тегістегіш төстің бетінің жұмыс бөлігі дөңгелектеу радиусы 150...200 мм цилиндр немесе сфера пішінді болуы мүмкін.

орындалады. Тақталардың ең кең таралған өлшемдері, мм: 400 х 400, 750 х 1 000, 1 000 х 1 500. Тақталарды биіктігі 800...900 м металл немесе ағаш сүйеуіштерге орнатады. Ұсақ бөлшектерді төстерде тегістейді.

Қолмен тегістеуге арналған құрал-сайман ретінде пайдаланады:

Жұмсақ металдардан алмалы-салмалы тоқпақтары бар балғаларды түпкілікті өңделген беті бар бөлшектерді және түсті металдар мен қоспалардан бөлшектерді немесе дайындамаларды тегістеген кезде, ал қатпар жазғыштарды және ағаш балғаларды – жіңішке табақты немесе жолақты металды және қоспаларды тегістеген кезде қолданады. Дайындамалардың қисықтығын көз мөлшерімен немесе тақта мен оған жатқызылған дайындаманың арасындағы саңылау бойынша тексереді. Иілген жерлерді бормен белгілейді. Дәлірек бақылау үшін сызғышты және сүңгіні пайдаланады. Қолмен тегістеу металдың аз деформацияланған учаскелерін созуға негізделген. Әртүрлі дайындамаларды және бөлшектерді

Жолақ металды тегістеуді тегістегіш тақтада немесе төсте жүргізеді. Ең қарапайым жұмыс жазықтығы бойынша иілген металды түзету бо- лып табылады. Бұл жағдайда алдымен балғамен жолақтың ең дөңес жерлері бойынша соққылар жасайды, ал одан соң олардың түзелуіне қарай соққы жасау күшін азайтады. Одан күрделірек процесс – қыры бойынша иілген металды тегістеу. Егер бірінші жағдайда тегістеу жолақты жай ғана тегістеуден тұрса, онда бұл жерде металдың бір бөлігін созумен деформациялауды қолданады, яғни, соққыларды жолақтың ең көп қысылған жерлерінде жасайды. Қыры бойынша иілген жолақтарды тегістеуді түзету арқылы орын- дайды. Мұндай жағдайларда қатты соққыларды иілген жерді біржақты созу (ұзарту) мақсатымен, балғаның ұшымен жасайды; соққыларды жазықтықта созылған жерден жолақтың шеттеріне қарай жасау керек. Бұралған иілім бар жолақтарды тегістеуді шыр айналдыру арқылы жүргізу ұсынылады. Бұл үшін дайындаманың бір ұшын слесарьлік қыспақта қысады, ал басқа ұшына қолда ұстайтын қыспақты бекітеді. Одан соң иінтірекпен спираль қисықтықты түзетеді. Шыбықшаны түзету ақтада немесе төсте орындалады. Шыбықшаны таңбаланған бетімен тақтаға иілген жерін жоғары қаратып жатқызады. Соққының күшін шыбықшаның дмрін  және  иілудің  шамасын  еске- ре отырып реттеп, балғамен соққыларды дөңес бөлік бойынша жасай- ды. Иілудің тегістелуіне қарай, соққының күшін аазйтады. Түзетуді балғаның жеңпіл соққыларымен және шыбықшаны өз өсінің айнала- сында бұрумен аяқтайды. Егер шыбықшаның бірнеше иілген жері бол- са, онда алдымен ұштарына ең жақын жатқандарын түзетіп, одан соң ортасында орналасқандарын түзетеді. Қимасы дөңгелек шыбықшаны екі призманы қолдана отырып түзетуге болады. Соққыларды шыбықшаның дөңес бөліктері бойынша жасайды. Ұшында түзетуді тақтада аяқтайды.

Шыбықшаларды және біліктерді тойтарумен түзетуге болады. Білікті иілген жағын төмен қаратып тақтаға жатқызады, ал одан соң кішкентай балғамен оның беті бойынша жиі және жеңіл соққылар жасайды. Бетте тойтарылған қабат пайда болғаннан кейін, білік пен тақта арасындағы саңылау жоқ боп кетеді және түзетуді тоқтатады. Соққысыз (термиялық) түзету пішінді металл: бұрыштама, швеллер, тавр, сондай-ақ бос денелі біліктер үшін қолданылады. Металдың дөңес бөлігін шиедей қызыл түске дейін қыздырады, ал дөңес жерді қоршап жатқан қабаттарды дымқыл асбестпен немесе суланған шүберекпен салқындатады. Қызған металл созымдырақ болатындықтан, қысылған ауа ағынымен салқындатқан кезде, қыздырылған жер қысылып, металл түзеледі. Табақ материалды түзету – күрделірек операция. Табақ материалдың дөңестік, толқындылық секілді ақаулары болуы мүмкін. Дөңестікті алдын ала қарындашпен немесе бормен жиектеп шығалы, одан соң дайындаманың дөңес жерін жоғары қаратып тақтаға жатқызады. Табақты қолғап киілген сол қолмен ұстап тұрып, оң қолмен табақтың шетінен бастап, дөңестікке бағыт бойынша соққылар жасай- ды. Дөңестікке жақындауға қарай, соққыларды әлсізірек және жиірек жасайды. Түзетіп жатқан кезде дайындаманы көлбеу жазықтықта, соққылар дайындаманың бүкіл ауданы бойынша бірқалыпты бөлінетіндей етіп бұрады. Егер табақта бірнеше дөңестік болса, онда соққыларды олардың арасындағы аралықтарға жасайды. Осының нәтижесінде табақ созылып, барлық дөңестіктер бір ортақ дөңестікке бірігеді, оны бұрынырақта атап көрсетілген тәсілмен түзетеді. Егер табақтың шеттері бойынша  толқындылық  болса,  бірақ  орта- сы тегіс болса, онда балғамен соққыларды табақтың ортасынан бастап шеттеріне қарай жасайды. Соққылардың әсерінен табақ ортасында со- зылып, табақтың шеттеріндегі толқындар жоқ болып кетеді. Осыдан кейін табақты айналдырып бұрып, түзетуді түзу сызықтылықтың және жазықтықтың қажетті шектері алынғанға дейін дәл осындай тәсілмен жалғастыра беру керек. Жіңішке табақтарды түзетуді ағаш балғалармен жүргізеді, ал өте жіңішке табақтарды оларды сол қолмен ұстап тұрып, ағаш немесе ме- талл кесекпен - қатпар жазғышпен жүргізеді. Түзетіп жатқан кезде табақты мезгіл-мезгіл айналдырып отырады. Көптеген бөлшектер, металда пайда болған кернеулерге орай, шыңдағаннан кейін өзінің пішінін өзгертеді. Бұл бөлшектер де түзетілуге (тегістелуге) тиіс. Шыңдалған бұрыштықты түзетуді қарастырайық (1.7 сур.). Егер бұрыш 90° азырақ болса, соққыларды түзеткіш балғамен ішкі бұрыштың ұшында жасайды (1.7, а сур.); егер бұрыш 90° көбірек бол- са, онда соққыларды сыртқы бұрыштың ұшында жасайды (1.7, б

Ию

Соққы

Соққы

а

б

өңдеу бойынша соя. Бұл ең таралған слесарьлік операциялардың бірі. Ол қолмен жүргізілетін және машиналық болады; дайындаманың суық немесе ыстық күйі кезінде орындалады. Тек созымды материалдар ғана иілуге тиіс. Қолмен слесарьлік ию қыспақтарда, тақтада балғамен (тоқпақтары жұмсақ балғаны қолданған жақсырақ) немесе арнайы иетін тетіктердің көмегімен жүргізіледі. Жіңішке табақты металды ағаш балғамен, диаметрі 3 мм дейін сымнан бұйымдарды – кемпірауыздармен неме-  се дөңгелек қысқыштармен иеді. Механикаландырылған ию иетін баспақтарда және білікшелерде орындалады. Қималары үлкен бөлшектерді және дайындамаларды алдын ала қыздырумен иеді, осының нәтижесінде металл созымдырақ бола ба- стайды, бұл ию процесін жеңілдетеді. Июдің мәнісі дайындаманың бір бөлігінің басқа бөлікке қатысты белгіленген бұрышқа иілетіндігінен тұрады. Бұл келесідей жүргізіледі: екі тіректе еркін жатқан дайындамаға (1.8 сур.) Р күш әсер етеді, ол дайындамада иетін кернеу тудырады. Егер бұл кернеулер материалдың серпімділік шегінен аспаса, онда дайындама бастапқы түрін қабылдайды, яғни, түзеледі. Иген кезде жүктемені алып тастағаннан кейін, дайындаманың оған берілген пішінді сақтап қалуына қол жеткізу қажет, сондықтан ию кернеулері серпімділік шегінен асып кетуге тиіс және бұл жағдайда дайындаманың деформациясы пластикалық болады.

Ию барысында металдың сыртқы қабаттары созылады, ал ішкі қабаттары қысылу кернеуін бастан кешеді. Қабаттың ұзындығы өзгермейді, ол өстік сызықпен сәйкес келеді. Металдың бұл қабатын

деп атайды. Ию барысында тек ол ғана деформацияланбайды, ал де- мек, өзінің өлшемдерін өзгертпейді. Демек, бөлшектің сызбасы болғанда, иердің алдында дайындаманың ұзындығын есептеуді бейтарап қабат бой- ынша орындайды. Бұл үшін, сызбаны пайдаланып, бөлшектің пішінін тік сызықты және қисық сызықты учаскелерге бөледі, барлық учаскелердің ұзындықтарын есептеп шығарады және оларды жиынтықтау арқылы, дайындаманың ұзындығын анықтайды. Түзу учаскелердің өлшемдерін тікелей сызба бойынша анықтайды. Өлшемдері шағын бөлшектерді қыспақтарда июмен алады. Бұл кезде қосымша ішпектерді және жақтауларды пайдаланады. Иердің алдында бөлшектің сызбасы бойынша бүкіл дайындаманың ұзындығын есептеп шығарады, одан соң иілетін жерлерді белгілеп, июді орындайды.

Мұның сызбасы 1.9, а сур. көрсетілген тік бұрышты қапсырманы июді қарастырайық.  Дайындаманың  ұзындығы  дайындаманың  иілуге қалыңдығының жартысын қоса отырып, қапсырманың түзу учаскелерінен құралатын болады:

= 17,5 + 0,5 • 2 + 15 + 0,5 • 2 + 20 + 0,5 • 2 + 15 + 0,5 • 2 + 17,5 = 89 мм. Алдымен дайындаманы әр жаққа 1 мм-ден, бүйіржақтарды өңдеуге қосымша әдіппен кеседі. Одан соң қапсырманы иетін жерлерді белгілейді. Сызықіздердіңдеңгейіндедайындаманы

бұрыштықтардың- тұмылдырықтардың

арасында қысады (1.9, б

сур.) және балғаның соққыларымен қапсырманың ұшын

июді орындайды. Бұл кезде бұрыштық-тұмылдырықты

және құралбілікті

(1.9, в сур.) пайдала- на отырып, дайындаманы қыспақтарда қайта орнатады және екінші ию жасайды. Қапсырманы қыспақтарда бекітеді (1.9, г

сур.) және белгілеу бойынша қапсырманы екі ұшын

да иеді. Одан соң қапсырманы арамен кесіп, оның сызбаға сәйкестігін бақылауды жүргізеді.

Белгілеу .

Белгілеу деп дайындаманың бетіне болашақ бөлшектің кескіндерін анықтайтын белгілегіш сызықтарды түсіру операциясы ата- лады. Белгілеудің негізгі мақсатты қолданылуы дайындаманы осыларға дейін өңдеу қажет болатын шекараларды көрсетуден тұрады. Бөлшекті көрсетілген шекараларға дейін өңдеудің барысында дайындаманың бетінен металдың

Оның дәлдігі 0,2 мм бастап 0,5 мм дейін ауытқитындықтан, белгілеу бойынша өңдеуді мінсіз тәсіл деп есептеуге болмайды. Онымен қоса, белгілеу айтарлықтай көп уақытты және біліктілігі жоғары еңбекті қажет етеді, сондықтан жеке-дара өндірісте қолданылады. Белгілеу ең жауапты операциялардың бірі болып табылады, өйткені бөлшектерді одан әрі өңдеудің немесе жасаудың дәлдігі оның сапасы- на байланысты болады. Қате белгілеу қымбат тұратын дайындаманың ақауына алып келуі мүмкін. Белгіленетін дайындамалардың және бөлшектердің пішініне байла- нысты, белгілеу кеңістіктік және жазықтықтық болып бөлінеді.

Кеңістіктік белгілеу (көлемді) бір біріне әртүрлі бұрыштармен әртүрлі жазықтықтарда жүргізілетін геометриялық тұрғызылымдар үшін қолданылады. Өзінің амал-тәсілдері бойынша кеңістіктік белгілеу жазықтықтық белгілеуден елеулі ерекшеленеді. Кеңістіктік белгілеудің қиындығы слесарьге әртүрлі жазықтықтарда және бір біріне әртүрлі бұрыштармен орналасқан бөлшектердің жеке беттерін белгілеп қана қоймай, олардың белгілеуін өзара орайластыруға да тура келетіндігінен тұрады бети бөлшектер, орналасқан в әртүрлі жазықтықтарда және әртүрлі бұрыштармен бір-біріне, және өзара байланыспен белгілейді.

а

б–г

2, 4 және 9

3, 5 және 7

6 және 8

Жазықтықтық белгілеу табақты дайындамалардың жалпақ беттеріндегі геометриялық тұрғызылымдар үшін қолданылады. Бұл жағдайда белгілегіш сызықтар дайындаманың бір жазықтығында түсіріледі. Белгілеудің мұндай түрі шаблондар, контршаблондар, лека- лолар жасаған кезде кеңінен қолданылады. Жазықтық белгілеу үшін келесі тетіктер: белгілегіш тақталар, төсемдер, бұрылмалы тетіктер, домкраттар пайдаланылады. Белгілегіш тақтада белгіленетін дайындамаларды орнатады және қажет тетіктер мен құрал-саймандарды орналастырады. Тақтаның жоғарғы бөлігі қырумен өңделген. Үлкен тақталардың өлшемдері 200 х 200 немесе 250 х 250 мм тең вадраттар құрайтын көлбеу және көлденең жырашықтары болуы мүмкін. Шағын тақталарды верстактарға, үстелдерге немесе шойын тумбаларға, ал үлкендерін – кірпіш іргетасқа орнатады. Тақтаның жұмыс беті еденнен 800 ...900 мм биіктікте орналасуға және қатаң көлбеу, құрғақ және таза болуға тиіс. Пайдаланып болғаннан кейін, оған коррозиядан қорғайтын майдың жіңішке қабатын жағып, одан соң ағаш қалқан салады. Өңделмеген дайындамаларды тақтаға арнайы тетіктерде орнатады. Тақталарды части үй-жайдың ең жарықтандырылған бөлігінде және қосымша жарықтандырумен орна- ластырады. Төсемдер дайындамаларды белгілеген кезде дұрыс орнатуға, сондай- ақ белгілегіш тақтаны зақымданулардан сақтандыруға арналған. Төсемдердің конструкциясы дайындаманың пішінімен және оның мақсатты қолданылуымен анықталады.

Сыналы төсемдердің екі қосылған сынасы бар. Белгіленетін дайын- даманы сынаның жоғарғы бетіне орнатады. Дайындаманы көтеру мен түсіруді бұранданы айналдырумен жүргізеді. Төменгі сынаның бүйір бетіне оның биіктігін бақылауға және реттеуге жағдай жасайтын шкала түсірілген. Сынаның бір бөлікке орын ауыстыруы 0,1 мм тең. Жазықтық белгілеу кезінде төсемдерден және сыналардан өзге, бұрылмалы және бөлетін тетіктер, домкраттар (осы тетіктердің кон- струкциялары кеңістіктік белгілеуді зерделеген кезде қарастырылатын болады), сондай-ақ сызғыштар, сызғыштар, бұрыштықтар, белгілегіш циркульдер, ШЦ-ІІ модельді штангенциркуль, кернерлер, орталық іздегіштер, балғалар, бұрыш өлшегіштер және транспортирлер пайда- ланылады. Сызғыштар (1.10 сур.) дайындамаға белгілегіш сызықтар түсіруге арналған. Олар У10 немесе У12 маркалы құрал-саймандық көміртекті болаттан үшкірленген болат өзектер (қайрау бұрышы 15...20°)  бо-  лып келеді. Сызғыштар сым (дөңгелек), екіжақты, нүктелік, жалпақ сызғыштар болады.

а

б

в

г

а сур.) диаметрі 4...5 мм және ұзындығы 150...200 мм цилиндр өзек болып келеді. Бір ұшы диаметрі 25...30 мм сақина түріндегі дөңгелектенуге ие, ал екінші ұшы үшкір қайралған және шыңдалған (жұмыс бөлігі).

б

сур.) бір жұмыс бөлігі бар, екінші бөлігі

в сур.) бір ұшы 90° бұрышпен қайырылған, екі жағынан үшкірленген болат өзек болып келеді. Ортаңғы бөлігі – дөңгелетіп қалыңдатылған (пайдалану ыңғайлы бо- луы үшін). Мұндай сызғыштарды қол қиын жететін жерлерде белгілеу үшін қолданады.

г

сур.) үшкірленген ұшымен жалпақ қимасы бар.

Сызғыштар тік сызықтар түсіру үшін қызмет етеді (бұл миллиметрлік шкаласы бар металл сызғыштар). Бұрыштықтар перпендикуляр сызықтарды белгілеу үшін қолданылады. Бұл кезде слесарьлік бұрыштықтар, негізі кең және Т-тәріздес бұрыштықтар пайдаланылады. Белгілегіш циркульдерді (1.11  сур.)  шеңберлерді  және доғаларды белгілеу, үзінділерді, шеңберлерді және геометриялық тұрғызылымдарды бөлу үшін пайдаланады. Циркульдер өлшемдерді масштабтық сызғыштардан дайындамаға көшірген кезде де қолданылады. Белгілегіш циркульдер қарапайым – доғамен (1.11, а

сур.), серіппелі (1.11, б

сур.), алмалы-салмалы жұмыс инелерімен (1.11, в

сур.), екі оптикалық линзамен (1.11, г сур.) циркульдің аяқшаларында (Новиков циркулі) болады. Новиков циркулінің өлшемді дәл анықтауға арналған микрометрлік бұрандасы

, екі аяқшасы

, шыңдалған инелері

және бес есе ұлғайтатын екі оптикалық линзасы

бар.

а

б

в

г

4 және 5

Белгілеудің дәлдігін арттыру үшін ШЦ-ІІ штангенциркулі (1.12 сур.) кеңінен пайдаланылады, ол диаметрі үлкен шеңберлер сызуға мүмкіндік береді. Кернер – белгілегіш сызықтарды бекітуге арналған құрал-сайман. Кернерлерді У7А, У8А, 7ХФ, 8ХФ маркаларының құрал-саймандық көміртекті болатынан жасайды. Кернердің жұмыс, соққы жасайтын және ортаңғы бөліктері бар. Жұмыс бөлігін 55...59 HRC қаттылыққа

дейін, ал соққы жасайтын бөлігін - 40...45 HRC қаттылыққа дейін шыңдайды. Ортаңғы бөлігін шыңдамайды, оған жұмыс ыңғайлы болу үшін кедір-бұдырлау (дөңгелектеу) жүргізеді. Кернерлер кәдімгі, ар- найы, механикалық және электр кернерлер болады.

Кәдімгі кернердің ұзындығы 100; 125 және 160 мм және өзегінің диаметрі 8; 10 және 12 мм. Кернердің жұмыс бөлігін дәлдігі орташа белгілеулер үшін 60° бұрышқа, дәл белгілеулер үшін - 30...45°, болашақ тесіктердің орталықтарына - 75° бұрышқа ұштайды. Кернерді ұштаған кезде оның өсінің айналасында айналым береді.

Арнайы кернерлер белгілеуді кәдімгі кернермен орындау қиын болған жағдайларда қолданылады. Бұл шағын шеңберлерді белгілеуге арналған кернерлер, қадамдық кернер, оптикалық линзасы бар кернер. Арнайы кернерлерді қолдану белгілеулердің өнімділігін және дәлдігін айтарлықтай арттырады. Орталық        іздегіштер        цилиндр        бөлшектердің        бүйіржағындағы орталықтарды немесе тесіктердің орталықтарын табу үшінқолданылады. Бұрышттар мен еңістерді белгілеу

бұрыш өлшегіштердің және көшіргіштердің көмегімен жүргізіледі. Белгілеген кезде сол қолмен оның негізін ұстап тұрып, көшіргішті белгіленген бұрышқа орната- ды, ал оң қолмен сызғыштың кең ұшын оның тіл түріндегі екінші ұшы негізде түсірілген белгіленген градустың бөлігімен сәйкес келгенге дейін бұрады. Осыдан кейін сызғышты тоқтатқышпен бекітеді және

10%-дық ерітіндісі қолданылады. Бір стакан суға купоростың үш шай қасығын алып, оны ерітеді. Су буланып кеткеннен кейін, дайындаманың бетіне мыс қабаты шөгеді, бұл қабатқа белгілегіш сызықіздер жақсы түсіріледі.

Бояғыштарды дайындамаға шашақтардың көмегімен жағады. Дайын- даманы сол қолда еңіс қалыпта ұстап тұрады немесе верстакта орнала- стырады. Бояғыштың жіңішке бірқалыпты қабатын шашақтың тік және көлбеу айқас қозғалыстармен бетке түсіреді. Ағып кетулерді болдыр- мау үшін, ерітіндіні тек шашақтың ұшымен, шамалы мөлшерде алады. Егер белгілегіш сызықтар металда жақсы жақсы көрінетін болса, боя-

уды қолданбауға да болады.

Белгілеуді белгілегіш тақталарда орындайды. Бірінші кезекте база ретінде қабылданған сызықтарды жүргізеді. Одан соң келесі ретпен белгілегіш сызықтарды түсіреді: алдымен көлбеу, одан соң тік, осы- дан кейін – еңіс сызықтар; соңғы болып доғаларды, шеңберлерді, дөңгелектеулерді және түйіндесулерді түсіреді. Доғаларды соңғы ке- зекте сызу тік сызықтардың орналасу дәлдігін тексеруге мүмкіндік береді: егер сызықтар дәл түсірілген болса, доға оларды тұйықтап, түйіндесу дұрыс болып шығады. Егер дайындаманың жазықтығындағы бейне сызбаға толығымен сәйкес келсе, белгілеуді аяқталған деп есеп- теуге болады. Кей жағдайларда белгілегіш сызықтарды түсіру реті ұсынылған ретпен сәйкес келмейді. Мысалы, доғаға жанама сызықтың еңісін доғаны түсіргеннен кейін жүргізеді. Түзу сызықтарды оны масштабтық сызғышты бойлай жүргізіп, сызғышпен түсіреді 1.13 сур.). Сызғышты сызғыштан оның қозғалу жағына дайындаманың жазықтығына 75...80° бұрышпен еңкейтеді. Сызықты тек бір рет жүргізеді. Сызықты екінші қайтара жүргізген кезде, белгілеудің дәлдігі төмендейді. Сондықтан, егер сызық нашар жүргізілген болса, оны бояа тастайды және жаңадан жүргізеді. Перпендикуляр сызықтарды бұрыштықтың көмегімен сызғышпен түсіреді.   Бірінші   сызықты   бұрыштық   бойынша   жүргізеді,   оның

сөресін белгілегіш тақтаның бүйір бетіне бастырады. Осыдан кейін бұрыштықты сөресімен бүйір бетке бастырып, бірінші сызыққа перпен- дикуляр болатын екінші сызықты жүргізеді. Параллель сызықтарды негізі кең немесе сөресі Т-тәріздес бұрыштықтың көмегімен жүргізген бәрінен де ыңғайлырақ. Бұл мүмкін емес болғанда, бірінші сызықтан тең қашықтықта белгілер жасап, сызғыштың көмегімен олар арқылы параллель сызық жүргізеді. Шеңберлер мен доғаларды белгілегіш циркульдердің көмегімен белгілейді. Күш шеңбердің кернделген орталығында орнатылған аяққа түсіріледі, олай болмаған жағдайда циркуль ығысып кетуі мүмкін. Егер шеңбердің орталығы белгіленбесе, оны орталық іздегіштің көмегімен табады. Өңделген цилиндр дайындама үшін орталық іздегішті оның бүйіржағына орнатады және орталық іздегіштің екі қалпында бұрыштың биссектрисасы бойлай екі сызық жүргізеді. Осы сызықтардың қиылысу нүктесі іздестіріліп отырған орталықтың дәл өзі. Дәл белгілеген кезде тесіктердің және доғалардың орталықтарын геометриялық амалмен та- бады.

кернерді балғасен соққан кезде, кернердің ұшының әрекетінен пайда болған шұңқыр аталады. Балғаның салмағы (50 бастап 200 г дейін) кернердің салмағына мөлшерлес болуға тиіс. Керндерді бірқалыпты түсіреді. Олардың арасындағы қашықтықтар түзу учаскелерде 10...50 мм (бөлшектің өлшемдеріне байланысты) және бұрыштар мен доғаларда 5...10 мм құрауға тиіс. Керндерді міндетті түрде сызықтардың қиылыстарында және дөңгелектеулерде қояды. Шеңбердің сызығын төрт жерде – өстердің қиылысқан жерлерінде керндеген жеткілікті болады. Бұрғыны белгіленетін нүктеден шетке азырақ алып кетуі үшін, тесіктерді тесуге арналған керндерді тереңірек етіп жасайды.

Жұмыс кезінде кернерді сол қолдың үш саусағымен алады, оны өзінен сәл-пәл еңкейтеді, ұшымен белгілегіш сызыққа, ұшы қатаң сызықтың ортасында болатындай етіп қояды және  белгіленген  нүктеге басып қысады. Одан соң кернерді тік қалыпқа қойып, ол бой- ынша белгілегіш балғамен жеңіл соққы жасайды. Шұңқырлардың арасындағы аралықтарды сақтай отырып, дәл осындай реттілікпен барлық белгілегіш сызықтар бойынша керндер жасайды.

қолданады. Бұл үшін табақ материалдан болашақ бөлшектің кескініне толығымен сәйкес келетін, қалыңдығы 0,5...1 мм (күрделі бөлшектер үшін – 3...5 мм) шаблон жасайды. Шаблон бойынша белгілеудің мәнісі, шаблонды алдын ала боялған дайындамаға басып, сызғышпен шаблонның кескінін бойлай сызықтар жүргізетіндігінен тұрады. Мұндай әдіс кезінде белгілеудің өнімділігі және дәлдігі артады. Сызғышпен белгілегеннен кейін, кернермен белгілегіш сызықтарды керндеу жүргізіледі.

Металл шабу . Шабу деп дайындамадан материалдың қабатын алу бойынша операция, сондай-ақ кесетін құрал-саймандармен (шапқымен, крейцмейсельмен немесе балғаның көмегімен бунақтауышпен) метал- ды (табақ, жолақты, пішінді) бөліктерге шабу аталады. Шапқан кез-   де өңдеудің дәлдігі 0,7 мм аспайды. Қазіргі машина жасауда металды шабу процестерін дайындама қандай да бір себептермен металл кесетін станоктарда өңделе алмайтын жағдайларда қолданады. Шабумен келесі жұмыстарды орындайды: дайындаманың беттерінен материалдың артық қабаттарын алып тастау (құйманы, пісірілген жіктерді қағып түсіру, дәнекерлеуге жиектерді кесу және бас.); соғылған және құйылған дайындамаларда жиектерді және қылауларды шабу; табақ материалды бөліктерге шабу; табақ материалда тесіктер тесу; майлай- тын жырашықтар тесу және бас. Шабу қыспақтарда тақтада немесе төсте жүргізіледі. Өлшемдері үлкен дайындамаларды үстелдегі қыспақтарда бекітеді. Құйманы, пісірілген жіктерді және ірі бөлшектердегі көтерілген жерлерді шабу сол жерде жүргізіледі. Қолмен шабу - аса ауыр және еңбекті көп қажет ететін опе- рация, сондықтан оны барынша механикаландыруға ұмтылу қажет. Шапқан кезде қолданылатын құрал-саймандар кесетін құрал- саймандарға жатады. Олар У7, У8, У8А маркаларының көміртекті құрал- саймандық болаттарынан жасалады. Термиялық өңдеуден кейін кесетін құрал-саймандардың жұмыс бөлігінің қаттылығы 30 мм ұзындықта кем дегенде 53...56 HRC, ал соққы жасайтын бөліктің қаттылығы - 15 мм ұзындықта кем дегенде 30...35 HRC құрауға тиіс.

Шабуға арналған кесетін құрал-саймандардың өлшемдері орында- латын жұмыстардың сипатына байланысты болады  және  стандарт-  ты қатардан таңдалады. Шапқан кезде соққы жасайтын құрал-сайман ретінде өлшемдері мен конструкциялары әртүрлі балғаларды пайда- ланады. Шапқан кезде тоқпағы дөңгелек, салмағы әртүрлі слесарьлік балғаларды ең жиі пайдаланады. Слесарьлік шапқы (1.14 сур.) үш: жұмыс, ортаңғы, соққы жасайтын бөліктерден тұрады. Кез келген кесумен өңдеу кезіндегідей, құрал- сайманның кесуші бөлігі сына болып келеді (1.14, а

сур.).

Сына тәріздес құрал-сайманның өңделетін металға әсер етуі сынаның қалпына және оның негізіне келтірілген күштің әрекет ету бағытына байланысты өзгереді. Шапқан кезде сынаның жұмыс істеуінің екі негізгі түрін ажыратады:

а

б

в

w, w

, w

у

Құрал-сайманның кесуші бөлігін шектейтін жазықтықтар (1.14, в

деп аталады. Кесу барысында осы бойынша жоңқа түсетін бет алдыңғы деп, ал дайындаманың өңделетін бетіне қараған, оған қарама-қарсы бет – артқы деп аталады. Олардың қиылысуы құрал- сайманның кесуші жиегін құрайды. Құрал-сайманның жұмыс бөлігін құрайтын беттердің арасындағы бұрыш

үшкірлеу бұрышы деп атала- ды және гректің р (бета) әрпімен белгіленеді. Алдыңғы және өңделген беттер арасындағы бұрыш

кесу бұрышы деп аталады және гректің 5 (дельта) әрпімен белгіленеді. Алдыңғы бет пен кесуші жиек арқылы кесу бетіне перпендикуляр жүргізілген жазықтық арасындағы бұрыш

алдыңғы бұрыш деп аталады және гректің у (гамма) әрпімен белгіленеді. Артқы және өңделген беттер құрайтын бұрыш

Кесуші сынаның үшкірлеу бұрышы неғұрлым азырақ болса, кескен кезде келтірілуі қажет күш соғұрлым азырақ болады. Алайда, кесу бұрышының азаюымен құрал-сайманның кесуші бөлігінің көлденең қимасы, ал демек, оның беріктігі де азаяды. Осыған байланысты, үшкірлеу бұрышының шамасын өңделетін материалдың металдың қабатын дайындамааның бетінен бөліп алу үшін қажетті кесу күшін және кесу күшін жасау үшін қажет болатын, құрал-сайман бойынша соққының күшін анықтайтын қаттылығын ескере отырып таңдау қажет. Материалдың қаттылығының көбеюімен кесуші сынаның үшкірлеу бұрышын да көбейту қажет, өйткені құрал-сайман бойынша соққының күші айтарлықтай үлкен және оның көлденең қимасы осы күшті қабылдау үшін қажетті көлденең қиманың ауданын қамтамасыз ету- ге тиіс. Бұл бұрыштың әртүрлі материалдар үшін мәндері жуықтап алғанда: шойын және қалайы – 70°, қаттылығы орташа болат – 60°, ла-

тунь, мыс – 45°, алюминий қоспалар – 35° құрайды.

Артқы бұрыш а құрал-сайманның артқы беті мен дайындаманың өңделетін беті арасындағы үйкелістің шамасын анықтайды, оның шама- сы 3...8° шамасында ауытқиды. Артқы бұрыштың шамасы шапқының өңделетін бетке қатысты еңістігін өзгертумен реттеледі. Крейцмейсель шапқыдан тарырақ кесуші жиегімен ерекшеленеді. Крейцмейсельді жырашықтарды кесу, кілтектің ойықтарын тесу және осыған ұқсас жұмыстар үшін қолданады. Крейцмейсельдің сыналануын болдырмау мақсатымен, жұмыс кезінде оның жұмыс бөлігі кесуші жи- ектен тұтқаға қарай біртіндеп тарылады. Жұмыс және соққы жасайтын бөліктерді термиялық өңдеу, сондай-ақ кесуші бөліктің геометриялық

параметрлері және кесуші бөліктің үшкірлеу бұрышын анықтау реті крейцмейсельдерде дәл сол шапқыдағы секілді. Бунақтауыш сырғанау подшипниктерінің ішпектерінде және төлкелерінде майлайтын жырашықтар және арнайы мақсатта қолданылатын пішінді жырашықтар тесу үшін қолданылады. Бунақтауыштың кесуші жиектері тік сызықты немесе жартылай дөңгелек пішінге ие болуы мүмкін, ол тесілетін жырашықтың пішініне байланысты таңдалады. Бунақтауыш шапқыдан және крейцмейсельден тек жұмыс бөлігінің пішінімен ғана ерекшеленеді. Бунақтауыштар үшін термиялық өңдеуге және қайрау бұрышын таңдауға қатысты талаптар дәл сол шапқыға және крейцмейсельге қойылатын талаптар секілді. Слесарьлік балға (1.15 сур.) шапқан кезде кесу күшін жасау үшін соққы жасайтын құрал-сайман ретінде қолданылады және екі түрлі: дөңгелек (1.15, а

сур.) және квадрат (1.15, б

а

б

в

Ол сына тәріздес пішінге ие және ұшында дөңгелектенген. Балғаны тұтқада бекітеді, жұмыс кезінде тұтқаны қолда ұстап тұрып, құрал- сайман (шапқы, крейцмейсель, бунақтауыш) бойынша соққы жасай- ды. Балғаның тұтқасын сенімді ұстап тұру және жұмыс кезінде оның шығып кетуін болдырмау үшін, ағаш немесе металл сыналарды (әдетте, бір-екі сына) пайдаланады, оларды ол балғаның тесігіне кіретін жерде тұтқаға қағады (1.15, в

сур.).

Табақ материалдан өлшемі шағын (150 мм дейін) дайындамаларды, өлшемі шағын болат және шойын дайындамалардың кең бетттерін ша- буды, сондай-ақ подшипниктердің ішпектерінде жырашықтар кесуді қыспақтарда орындайды. Тақтада немесе төсте дайындамаларды бөліктерге шабуды немесе табақ материалдан дайындамаларды контур бойынша қашауды орын- дайды. Тақтада шабуды өңделетін дайындаманы қыспақтарда бекіту мүмкін емес немесе қиын болатын жағдайларда қолданады. Шапқының, крейцмейсельдің немесе бунақтауыштың жұмыс бөлігіне қажетті үшкірлеу бұрышын беру үшін, оны қайрауды жүргізу қажет.

а

сур.). Қайралатын құрал-сайманды шынтақ таянышқа

орна- тады және сәл-пәл басып, оны тегістейтін шеңбердің бүкіл ені бой- ынша баяу жылжытады. Қайрау барысында құрал-сайманды мезгіл- мезгіл суда салқындатады. Кесуші сынаның бетін қайрауды кезекпе кезек – кейде бір жаққа, кейде екінші жаққа жүргізеді, бұл қайраудың бірқалыптылығын   және   құрал-сайманның   жұмыс   бөлігінің  дұрыс

а

б

а және б

үшкірлеу бұрышының алынуын қамтамасыз етеді. Жұмыс барысын-  да тегістегіш шеңбер қаптамамен

жабылуға тиіс. Көзді абразивтік шаңның түсуінен қорғау арнайы қорғаныс экранының

немесе қорғаныс көзәйнектердің  көмегімен  жүргізіледі.  Қайрау  барысын-  да кесетін құрал-сайманның үшкірлеу бұрышын бақылауды арнайы шаблонның көмегімен жүргізеді (1.16, б

а

б

рек. Қажет болған кезде, шабуды бөлшектің белгіленген өлшемдеріне қол жеткізілгенге дейін қайталау. Металдың алынатын қабатының қалыңдығы крейцмейсельді немесе шапқыны еңкейтумен және құрал- сайман бойынша жасалатын соққының күшімен реттеледі. Мүмкін болғанда, шабуды сүргілеуем немесе фрезерлеумен алмастыру керек. Кесетін құрал-сайманды шапқан және қайраған кезде келесі қауіпсіздік шараларын сақтау қажет:

Металл кесу .

Кесу

Металдарды слесарьлік қол аралармен және қайшылармен кесу ең көп таралымын алды. Табақ және шыбықша материалды кесу үшін қолда ұстайтын иінтіректі және гильотиналы қайшыларды қолданады.

Қолда ұстайтын слесарьлік қол ара негізінен сұрыптық және пішінді прокатты қолмен кесуге, сондай-ақ жуан табақтарды және жолақтарды кесуге, бұрандалардың бастиектерінде ойықтар мен шлицтер тілуге, контур бойынша дайындамаларды кесуге және басқа жұмыстарға арналған. Кесу ара төсемдерінің көмегімен орындалады, оларды көміртекті (маркалары Р9 немесе Р18) немесе қоспаланған (Х6ВФ мар- калы) құрал-саймандық болаттан жасайды және тістері кесілгеннен кейін шыңдайды. 0,5...0,8 мм қалыңдығы кезінде және 250...300 мм ұзындығы кезінде ені 13 және 16 мм құрайтын ара төсемдері ең кең таралған. Кесуді жүргізу үшін, ара төсемін арнайы аралы станокқа ор- натады.  Аралы  станоктар  екі  типті:  тұтас  және  станокқа ұзындығы

әртүрлі ара төсемін орнатуға мүмкіндік беретін жайылмалы болады.

, құлақты гайкасы

бар керме бұрандадан және тұтқадан

тұрады. Ара төсемін

бастиектердің

кертіктеріне орнатады және оны бүркеншіксіз шегелердің

құрсаудың көмегімен қосылған екі бөліктен тұратындығымен ерекшеленеді. Құрсау станоктың бір жарты- сына қатаң бекітіледі, ал басқа жартысы құрсаудың арнайы ойықтарында бекітілетін, оған баспақталған бүркеншіксіз шегені орнатудың есебінен ұзындық бойынша өзінің қалпын өзгерте алады. Ара төсемінің жақтарының бірінде бүкіл ұзындығы бойынша тістер кеседі (1.22, а сур.). Ара төсемінің әрбір тісіне кесуші сынаның пішіні беріледі, ол белгілі бір геометриялық параметрлермен: артқы бұрышпен

сипатталады. Ара төсемінің тістерінің кесуші сынасының геометрия- сын сипаттайтын бұрыштардың арасында тәуелділіктер бар:     + +

= 90°;        + = .

Ара төсемінің жұмысы (қозғалыстары) шектеулі кеңістікте жүргізілетіндіктен, жұмыс барысында оның сыналануының алдын алып, мұны болдырмау үшін, ара төсемінің тістері ажыратылуға тиіс. Тістердің қадамының шамасына, яғни, екі көршілес тістің арасындағы қашықтыққа байланысты, тіс бойынша ажыратуды 1.22, б

сур.) және төсем бойынша ажыратуды (1.22, в сур.) айырып таниды. Тісі бойын- ша ажыратуды қадамы үлкен төсемдерде жүргізеді. Бұл жағдайда ара төсемінің әрбір тісін кезекпе кезек, бірде бір жаққа, бірде екінші жаққа қайырады. Төсем бойынша ажыратқан кезде, алдымен екі-үш тісті бір жаққа, ал одан соң екі-үш тісті басқа жаққа қайырады. Бұл жағдайда төсемді бойлай толқынды сызық пайда болады.

Төсемдерді аралы станокта орнатқан кезде, тістің бағытының дұрыс таңдалуын қадағалау қажет. Кесуші сынаның жүзі әрқашан төсемнің жұмыс қозғалысының жағына - алға, тұтқадан бастап керме бұранданың құлақты бұрандасына қарай бағытталған болуға тиіс. Кескен кездегі қалыпты жұмыстың екінші міндетті шарты ара төсемінің керілуі бо- лып табылады. Керілу кескен кезде төсем серпімді деформацияларды бастан кешпейтіндей және дәл сол кезде тым күшті болмайтындай бо- луы керек, өйткені бұл жұмыс барысында оның тіптен шамалы ғана қиғаштануы кезінде төсемнің сынып қалуына алып келуі мүмкін.

Қолда ұстайтын қайшы (1.23 сур.) оң және сол болады. Оң қайшыларда жартыларының әрқайсысында кесуші бөліктегі қиғаштық оң жақта, ал сол қайшыларда – сол жақта болады. Қолда ұстайтын қайшылармен қалыңдығы 0,7 мм табақ болатты, қалыңдығы 1 мм дейін жаппа темірді, қалыңдығы 1,5 мм дейін мыс пен латунь табақтарын ке- суге болады.

Мұндай қайшы (1.23, а сур.) материалды тік сызықтар немесе ра- диусы үлкен доға бойынша кесуге арналған. Егер табақты материал-  да тесік кесу керек болса немесе қисықтықтың шағын радиустарымен контур бойынша бөлшек кесу керек болса, қисық сызықты жүздері   бар қайшыны (1.23, б

сур.) немесе кесетін жүздері жіңішке және тар саусақты қайшыны (1.23, в

сур.) қолданады.

Олардың конструкцияларына тәуелсіз, барлық қайшылар өзінің негізінде ) кесуші сынаға ие (басқа кесетін құрал-саймандардар да секілді). Қайшылардың кесуші сынасының пішіні келесі геометриялық параметрлермен сипатталады (1.24 сур.): үшкірлеу бұрышы Р; қайшылармен жұмыс істеген кезде үйкелісті азайтуды артқы қамтамасыз ететін және 2...3° құрайтын бұрыша.

а

б

в

Кескен кезде салынатын күшті азайту мақсатымен, кесуші пышақтарды бұрышымен орнатады (бұл бұрыш неғұрлым көбірек болса, кесу күші соғұрлым азырақ). бұрышы көбейген кезде табақты пышақтың астынан итеріп шығатын күштер жасалады. Осыған байла- нысты, бұрышының шамасын 7...12° шамасында таңдайды, бұл кесу үшін оңтайлы жағдайлар жасайды. Үшкірлеу бұрышын өңделетін материалға байланысты таңдайды (материал неғұрлым қаттырақ болса, бұл бұрыш соғұрлым үлкен болуға тиіс). Жұмсақ металдар мен қоспалар (мысалы, мыс, латунь) үшін ол 65°, қаттылығы орташа металдар үшін

болып келеді. Шығыршықты, қамытшалы және шынжырлы құбыр кескіштер ең кең таралған.

Шығыршықты құбыр кескіш (1.26, а

сур.) қапсырмадан

, бұрандалы иінтіректен

және үш дискілі кесетін шығыршықтан

тұрады, олардың екеуі өстерде қапсырмада

орнатылған, ал үшіншісі жылжы- малы кронштейнде

бекітілген өсте монтаждалған. Кесілетін құбырды бұрандамен

қыспақта

бекітеді, осыдан кейін құбыр кескішті құбырға

орнатады. Бұрандалы иінтірек

оңға айналған кезде, крон- штейн

кесуші шығыршықты

әлдебір қысымның астында құбырдың қабырғасымен жанасқанға дейін жылжытады. Үш шығыршығы бар құбыр кескіш бір мезгілде үш жерде кеседі, сондықтан жұмыс кезінде оны иінтіректің көмегімен сәл-пәл (әр жаққа айналымның шамамен үштен бір бөлігіне) тербелтеді. Кесу сапасын арттыру үшін, кесетін жерді маймен майлайды. Шығыршықты құбырды кескіштермен кескен кезде құбырдың ішіне оның бүйіржағының қысылып, батырылуы жүреді, бұл қылаулардың пайда болуына және оларды жою үшін, құбырды одан әрі өңдеу қажеттігіне алып келеді.

Бұл кемшілікті жоқ қылуға кесетін құбыр кескіш жағдай жасайды (1.26 сур., б

), онда шығыршықтар тек құбырды тетікте орталықтандыру

міндетін орындайды, ал кесу кесіп алатын кескішпен 2 жүргізіледі, ол құбырға кірекесілуіне қарай басқыш бұрандамен 1 беріліп отырады. Шығыршықты басу бұранданың 3 көмегімен жүргізіледі.

Металды егеу .

Егеу

Жағдайлардың көпшілігінде егеуді металды шапқаннан және қол ара- мен кескеннен кейін, сондай-ақ бөлшекті орны бойынша қиюластыру үшін құраст ыру жұмыстары кезінде жүргізеді. Слесарьлік практика- да егеу келесі:

а

б

Онымен қоса, егеу шұңқырларды, ойықтарды және шығыңқы жерлерді өңдеу үшін пайдаланылады. Бірінші рет егеуді және таза егеуді ажыратады. Егеумен өңдеу бөлшектерді өңдеудің 0,05 мм дейін дәлдігін, ал жекелеген жағдайларда одан да жоғары дәлдік алуға  мүмкіндік  береді.  Егеумен  өңдеуге  әдіп, яғни, бөлшектің номиналды өлшемдері мен оны алуға арналған дайындаманың өлшемдері арасындағы айырма әдетте шағын және 1 мм бастап 0,5 мм дейін құрайды. Егеген кезде қолданылатын негізгі жұмыс құрал-саймандары егеу, рашпильдер және надфильдер болып табылады.

Егеу олардың жұмыс беттеріне егеудің кесуші тістерін құрайтын бедерлердің немесе тілімдердің көп саны түсірілген, шыңдалған бо-  лат кесектер болып келеді. Бұл тістер дайындаманың бетінен металдың жоңқа түріндегі шағын қабатын кесіп алуды қамтамасыз етеді. Егеуді У10, У12, У13 маркалы құрал-саймандық көміртекті болаттардан және ШХ6, ШХ9, ШХ12 маркалы құрал-саймандық қоспаланған болаттар- дан жасайды. Егеудің бетіндегі бедерлер тістерді құрайды: егеудің ұзындығының бірлігіне бедерлер неғұрлым азырақ болса, тістер соғұрлым ірірек. Бедерлердің түрі бойынша жалаң, қосарланған (айқас) және рашпильді бедерлері бар егеуді айырып таниды. Жалаң бедерлі егеулер металды тістің бүкіл ұзындығына тең кең жоңқамен кеседі, бұл көп күш салуды талап етеді. Мұндай егеу түсті металдарды, олардың қоспаларын және металл емес материалдарды өңдеу үшін қолданылады. Қосарланған бедерлі егеулердің негізгі бедері (тереңірек) және жоңқаның ұзындығы бойынша бөлінуін қамтамасыз ететін, оның үстіне түсірілген қосалқы (ұсағырақ) бедері бар, бұл жұмыс кезінде егеуге түсірілетін күшті төмендетеді. Негізгі және қосалқы бедерлерді түсіру қадамы бірдей емес, сондықтан егеудің тістері егеудің өсімен 5° бұрыш құрайтын тік сызық бойынша бірінің артынан бірі орналасады. Тістердің егеуде осылай орналасуы өңделген бетте тістерден іздердің ішінара айқасуын қамтамасыз етеді, бұл оның кедір-бұдырлығын азай- тады. Рашпильдер (рашпильді бедері бар егеу) арнайы  кертетін шапқының көмегімен егеудің дайындамасының бетінен  металды  ба- сып шығаруымен пайда болатын тістерге ие. Рашпильді бедердің әрбір тісі алда орналасқан тіске қатысты қадамның жартысына ығысқан. Тістердің егеудің бетінде осылай орналасуы, дайындаманың бетіндегі тістердің  іздерінің  ішінара   айқасуының   есебінен,   тістер   жасаған

жырашықтардың тереңдігін азайтуды қамтамасыз етеді, бұл кесуді жеңілдетеді. Рашпильдерді жұмсақ материалдарды (баббит, қорғасын, ағаш, каучук, резеңке, пластмассалардың кейбір түрлері) егеу үшін қолданады. Егеулер егеудің ұзындығының 10 мм бедерлердің санына байланысты алты санатқа жіктеледі. Бедерлердің 0 бастап 5 дейін нөмірлері бар, бұл кезде бедердің нөмірі неғұрлым азырақ болса, бедерлердің арасындағы қашықтық соғұрлым көбірек және, тиісінше, тыс соғұрлым ірірек бо- лады. Егеудің нөмірін таңдау ол орындайтын жұмыстардың сипатына байланысты болады. Өңдеудің дәлдігіне және өңделген беттің кедір- бұдырлығына талаптар неғұрлым жоғары болса, егеудің тісі соғұрлым ұсақ болуға тиіс.

Бірінші рет дөрекі егеу үшін (кедір-бұдырлық Rz 160...80, дәлдігі 0,2...0,3 мм) 0-ші және 1-ші санаттағы (тұрпайы), егеудің ұзындығына байланысты кертілген бөліктің 10 мм-не 5 бастап 14 дейін тістері бар егеу қолданылады.

Таза өңдеуді (кедір-бұдырлық Rz 40...20, дәлдігі 0,05...0,1 мм) орын- дау үшін 2-ші және 3-ші санаттағы (жеке), егеудің кертілген бөлігінің 10 мм ұзындығына 8 бастап 20 дейін бедерлері бар, тістері ұсағырақ егеу пайдаланылады.

Қиюластыру, өңдеу және жетілдіру жұмыстары үшін (беттің кедір- бұдырлығы Ra 2,5...1,25, дәлдігі 0,02...0,05 мм) егеудің кертілген бөлігінің 10 мм ұзындығына 12 бедерден бастап 56 бедерге дейін бар, -ші және 5-ші санатты (барқыт), тістері ұсақ және өте ұсақ егеулер қолданылады. Керту әдісімен орындалған қосарланған бедері бар егеу слесарьлік жұмыстарды орындауға арналған. Мұндай егеуді көлденең қимасының әртүрлі пішінімен жасайды, пішіні өңделетін беттің пішініне байланы- сты таңдап алынады:

Рашпильдер көлденең қимасының пішіні бойынша жалпақ, ұшы доғал, жалпақ, ұшы сүйір, шеңберлқ және жартылай дөңгелек болуы мүмкін. Рашпильдерді ұсақ және ірі бедермен жасайды. Ұсақ бөлшектерді өңдеу үшін арнайы егеуді – ұзындығы шамалы  (80; 120 немесе 160 мм) және көлденең қимасының пішіні әртүрлі надфильдерді қолданады. Надфильдердің сондай-ақ қосарланған бедері бар: негізгі – 25° бұрышпен, қосалқы – 45° бұрышпен. Егеудің жоғары сапасын қамтамасыз ету үшін, егеудің көлденең қимасының пішінін, ұзындығын және бедерін дұрыс таңдап алу қажет. Егеудің көлденең қимасының пішіні егелетін беттің пішініне байла-

нысты  таңдап алынады:

Егеудің ұзындығы өңдеудің түріне және өңделетін беттің өлшемдеріне  байланысты  болады және:

Бедердің нөмірі өңделген беттің кедір-бұдырлығына талаптарға бай- ланысты таңдап алынады. Ыңғайлы  ұстау  және  қауіпсіздікті  қамтамасыз  ету  үшін,  егеу-  лер тұтқамен жабдықталады, ол ағаштан немесе пластмассадан жа- салады. Тұтқалар бір мәрте немесе көп  мәрте  қолданылатын  бола- ды. Егеулердің бір мәрте қолданылатын ағаш тұтқаларын (1.27 сур.) аққайыңнан немесе  көктеректен  орындайды.  Тұтқаның  беті  таза және тегіс болуға тиіс. Егеудің артқы ілмегіне орнатқан кезде жа- рылып кетуінің алдын алу үшін, егеудің тұтқасы оның мойнында орнатылған арнайы металл сақинамен жабдықталады. Тұтқада егеудің артқы ілмегіне тесік бұрғыланады. Бекіткен кезде егеудің артқы  ілмегін тесікке енгізіп, одан соң, тұтқаның басын верстакқа немесе қыспаққа соғып, оның тұтқаның тесігіне тығыз енуіне қол жеткізеді. Бұл жарақатқа алып келуі мүмкін болғандықтан, тұтқаны балғамен соққылап отырғызуға тыйым салынады.

Ұзындығы шамалы (8...10 мм) және қалыңдығы шамалы (4 дейін   мм) дайындамалардың және бөлшектердің тар жалпақ беттерін еге-  ген кезде, оларды қыспақтарда бекіткенде айтарлықтай қиындық туын- дайды, сондықтан осындай беттерді егеу үшін арнайы тетіктер: рам- калар, рамка таңбалаулары, жалпақ параллель таңбалаулар жайылма- лы параллельдер қолданылады. Олар дәлдіктің жоғары дәрежесімен жасалады және сапалы өңделген, шыңдалған және тегістелген беттері бар. Кескіндері күрделі дайындамаларды және бөлшектерді егеген кез- де кондукторла пайдаланылады. Осы тетіктердің барлығы беттерді өңдеу сапасын арттыруға ғана емес, егеген кезде еңбек өнімділігін де арттыруға мүмкіндік береді.

Рамка (1.29 сур.) өзара аралықтармен 1 қосылған екі жұмыс пласти- насынан 2 тұрады. Алдын ала оны бұрандалармен 3 пластиналардың бірінің ішкі қабырғасына қыса отырып, белгіленген дайындаманы рамкаға енгізеді. Дайындамадағы сызықіздердің рамканың жұмыс бетімен сәйкес келуіне қол жеткізе отырып, қондырғыны бекітеді, осы- дан кейін дайындаманы бұрандалармен 3 түпкілікті бекітеді. Онда бекітілген дайындамамен раманы қыспақтарда қысады және дайында- маны рамканың жұмыс бетінің деңгейіне дейін егейді. Рамканың жұмыс беті шыңдалғандықтан және үлкен қаттылыққа ие болғандықтан, егеу ол бойынша сырғанап кететін болады және дайындама дәл рамканың жұмыс бетінің деңгейі бойынгша өңделетін болады.

Жалпақ параллель таңбалаулар (1.30 сур.) екі тік бұрышпен шығып тұрған буылтықпен шыңдалған пластина болып келеді. Мұндай таңбалаулар егеген кезде бұрыштың дұрыстығын бұрыштықпен тек- серместен, дайындаманың төрт жағын 90° бұрышпен егеуге мүмкіндік береді. Таңбалауды қыспақтарда ол жылжымайтын еріншеге шығыңқы буылтықпен 1 жататындай етіп орнатады. .

а

б

1 және 2

Осыдан кейін өңделуге тиіс дайындаманы

қыспақтардың жылжы- малы еріншесі мен таңбалаудың жұмыс жазықтығы

арасында ор- натады. Бұл кезде оның қалпы осыған дайындаманың базалық жиегі тірелетін буылтықпенм 2 анықталады. Дайындаманы қыспақтарда аздап бекітіп, оны белгілегіш сызықіздер таңбалаудың жұмыс жазықтығымен сәйкес келетіндей етіп орнатады, одан соң таңбалаумен дайындаманы қыспақтарда түпкілікті бекітеді. Таңбалауда сондай-ақ тіреуіш жұқа тақтайшаларды бұрандалармен бекітуге арналған тесіктер бар.

Жайылмалы параллельдер (1.31 сур.) екі тік бұрышты бағыттаушыда орынауыстыратынекіжұқатақтайшаболыпкеледі.Жұқатақтайшаларды ашу мен жақындатуды, сондай-ақ дайындамаларды қысуды екі бұранда жүргізеді. Параллельдерде әрқайсысының қалыңдығы 4 дейін 10 пла- стинаны өңдеуге болады. Бұл тетікте егеу рамка типті таңбалаудағы секілді орындалады.

а

б

а

Кондукторлар – бұл осы бойынша өңдеу бөлшектің талап етілетін кескінін 0,05 мм дейін дәлдікпен қалпына келтіруге мүмкіндік беретін көшіргіш тетік. Өңдеулуге тиіс дайындаманы кондукторға орнатады және онымен бірге қыспақтарда қысады, ал одан соң дайындаманың кондуктордың үстінен шығып тұрған жұмыс бөлігін оның жұмыс бетінің деңгейіне дейін егейді.

Егеуіш призма (1.32 сур.) корпустан

тұрады, оның бүйір бетіне қыспақты

, бұрыштықты

және сызғышты

қатаң бекітеді. Бұрыштық және сызғыш өңделетін дайындаманың дұрыс орнатылуын, ал қыспақ – оның бекітілуін қамтамасыз етеді. Призманың корпусының А беті егеу үшін бағыттаушы болып қызмет етеді, яғни, оның жұмыс беті болып табылады. Онда орнатылған дайындамамен бірге призма қыспақтарда бекітіледі. Егеумен жұмыс істеген кезде бедер жаңқаның үйінділерімен ласта- нады, сондықтан егеуді одан әрі пайдаланардың алдында тазарту ке- рек. Егеулерді жаңқалардан және басқа өңдеу өнімдерінен тазарту әдісі өңделетін материалдың түріне және егеудің бетінің жағдайына байла- нысты болады:

1.3

Пісірілген қосылыс деп дәнекерлеумен орындалған ажырамайтын қосылыс аталады. Пісірілген қосылысқа пісірілетін жік, термиялық әсер ету аймағы және негізгі металдың оған жапсарлас жатқан учаскелері кіреді.

Дәнекерлеген кезде термиялық әсер ету аймағы

Дәнекерленетін жиектердің қиғаштығынсыз түйіспелі қосылыс қалыңдығы 12 мм дейін табақтарды қосқан кезде қолданады; бұл кез- де табақтардың жиектерін жазықтыққа тік бұрышпен кесіп тастайды. 4 мм дейін табақтарды біржақты жікпен, 2...12 мм табақтарды – екіжақты

а

б

в

г

д

а

б

в

V-тәріздес өңдеу; г

q

b

с

жікпен дәнекерлейді. Осындай қосылысты дәнекерлеуге дайындау қиын емес және қымбат тұрмайды, ол тек дәнекерленетін жиектерді түйістіруді ғана қарастырады. Екіжақты пісірілетін жік пісірілген қосылыстың беріктігін арттыра- ды, алайда, жіктің тамырында пісірілмеген учаскенің болуына орай, айтарлықтай ұзақ мерзімді жүктемелердің келтірілуі қосылыстың бұзылуына алып келуі мүмкін. Толық балқытылуға металдың 4 мм дейін қалыңдығы кезінде біржақты пісірілетін жік кезінде қол жеткізіледі. Екіжақты пісірілетін жік кезінде толық балқыту металдың 8 мм дейін қалыңдығы кезінде қамтамасыз етіледі. Дәнекерленетін жиектердің саңылаумен қиғаштығынсыз түйіспелі қосылыстарда, саңылаусыз түйіспелі қосылыстарға қарағанда, толық пісірімді қамтамасыз ету анағұрлым оңайырақ. Бұл қалыңдығы көбірек металды дәнекерлеуді жүргізугі мүмкіндік береді. Шала пісірім алынған жағдайда, түйіспелі қосылыстың беріктігінің дәл саңылаусыз қосылыстағы секілді болатындығын атап өту керек. Айтарлықтайй жүктеме келтірілген жағдайда, бұл пісірілген қосылыстар бұзылудың бірдей ықтималдығына ие болады. Толық балқытуға металдың 5 мм    аз қалыңдығы кезінде біржақты пісірілетін жікте қол жеткізіледі. Екіжақты пісірілетін жік кезінде толық балқыту металдың 12 мм дейін қалыңдығы кезінде қамтамасыз етіледі.

а

б

в

Жиектерді қиғаштап түйіспелі қосылыс – ең таралған қосу. Ол жіктің сапасы бойынша жиектердің қиғаштығынсыз түйіспелі қосылыстан анағұрлым асып түседі және жауапты конструкцияларды дайындау- дәнекерлеу үшін қолданылады. Жиектерді қиғаштап түйіспелі қосылыстар қалыңдығы 3...100 мм металды пісіруге мүмкіндік береді. Осындай қосылыстарды дайындаудың құны және оларды дәнекерлеген кезде электродтардың шығыны түйіспелі жіктердің қиғаштығынсыз дәнекерленетін жиектер үшін ұқсас көрсеткіштерден асып түседі. Біржақты пісірілетін жік кезінде жіктің тамырының кепілдік берілген пісірімін қамтамасыз ету қажет (2.3, а сур.), олай болмаған жағдайда, айтарлықтай жүктеме келтірілген жағдайларда қосылыстың бұзылуы жүруі мүмкін.

Екіжақты пісірілетін жік (2.3, б сур.) тек жіктің кері жағына келу мүмкіндігі болған жағдайларда ғана жүргізіле алады. Бұл жағдайда пісірілген қосылыстың бүкіл қалыңдығына кепілдік берілген пісірімді қамтамасыз ету анағұрлым оңайырақ. Төсемдерді пайдаланған кезде (2.3, в сур.), әсіресе бірінщі немесе тамырлық өтуді орындаған кезде дәнекерлеудің жылдамдығын арттыру және диаметрі көбірек электрод- тарды қолдану мүмкіндігі пайда болады. Жиектердің екі симметриялы қиғаштықтарымен түйіспелі қосылыстар пайдаланудың ерекше ауыр жағдайларында жұмыс істейтін конструк- циялар үшін қолданылады. Олар қалыңдығы 8...120 мм металдың пісірілген қосылыстарын алу үшін пайдаланылады. Жиектердің екі симметриялы қиғаштықтарымен түйіспелі қосылысты орындаған кезде (2.4 сур.) жіктің тамырының кепілдік берілген пісірімін қамтамасыз ету қажет. Бұл үшін екінші жікті қабаттастырардың алдын- да бірінщі жіктің тамырын тазартуды жүргізу керек.

Жиектердің екі симметриялы қиғаштығымен түйіспелі қосылыстың екіжақты   жігі   жылудың   қосылыста   бірқалыптырақ   бөлінуіне   қол жеткізуге мүмкіндік береді, бұл дәнекерленетін бұйымдағы кернеулердің шоғырлануын төмендетеді. Онымен қоса, мұндай өңдеу дәнекерлегеннен кейінгі деформациялардың азырақ шамасын қамтамасыз етеді.

Бір жиектің қиғаштығымен (2.5, а – в

сур.) және бір жиектің екі симме- триялы қиғаштығымен (2.5, г сур.) түйіспелі қосылыстар осыларға күш жүктемелері, сондай-ақ металдың қалыңдығы осылар үшін жиектердің қиғаштығымен түйіспелі қосылыстар пайдаланылатын конструкция- лармен ұқсас конструкцияларда қолданыла алады. Жиектердің қисық сызықты қиғаштығымен түйіспелі қосылыс жоғары қысымды қызатын ыдыстар секілді ерекше жауапты конструк- циялар үшін қолданылады. Осындай қосылыстарды орындаудың құны жиектерді қиғаштап қосылыстарға және жиектердің екі  симметри-  ялы қиғаштықтарымен қосылыстарға қарағанда жоғарырақ, алайда жиектердің қисық сызықты қиғаштығымен қосылыстарды дайындау- дәнекерлеу үшін электродтардың  азырақ  саны  және,  тиісінше,  электр қуатының азырақ шығыны қажет. Жиектердің қисық сызықты қиғаштығымен түйіспелі қосылыс қалыңдығы 15...100 мм металды дайындау-дәнекерлеу үшін қолданылады.

Толық пісіріммен біржақты жік кезіндегіге (2.6, в сур.) қарағанда, жіктің тамырының толық қоспалануын қосылыстарды екі жағынан дәнекерлеген кезде (2.6, а

сур.) және қосылысты төсемде дәнекерлеген кезде (2.6, б сур.) қамтамасыз ету оңайырақ. Осындай қосылыстың қажетті эксплуатациялық қасиеттерін алу үшін, пісірілетін жіктің тамырының кепілдік берілген балқытылуы қажет. Жиектердің екі симметриялы қисық сызықты қиғаштықтарымен түйіспелі қосылыс осыларда жиектердің қисық сызықты қиғаштығымен өңдеу пайдаланылатын конструкциялар үшін қолданылады, бұл кез-  де қалыңдығы көбірек металл пісіріледі және дәнекерлеу екі жағынан

а

б

в

жүргізіледі. Дәнекерленетін металдың қалыңдығы – 30...175 мм. Бұл қосылыстың сыртқы түрі 2.7 сур. көрсетілген.

Бір жиектің қисық сызықты қиғаштығымен (2.8, а – в

сур.) және бір жиектің екі симметриялы қисық сызықты қиғаштығымен (2.8, г сур.) түйіспелі қосылыстар, дәл сол, жиектердің екі симметриялы қисық сызықты қиғаштықтарымен түйіспелі қосылыстар секілді жағдайларда, бірақ азырақ жүктемелер келтірілген жағдайлар кезінде қолданылады.

Бұрыштық қосылыс

Бұрыштық қосылыстарды дәнекерленетін элементтердің  тік  неме- се еркін бұрышпен орналасуы кезінде жүргізеді және дәнекерлеу осы элементтердің бір немесе екі жағынан жиектері бойынша орындалады. Бұрыштық қосылыстарды әртүрлі қорапты бұйымдарды, резервуар-

а сур.) әдетте жіңішке металды дайындау-дәнекерлеу үшін қолданады. Жуанырақ қосылыстар тек пайдаланған кезде олар айтарлықтай жүктемелерге немесе жіктің тамырлық бөлігінде иілуге ұшырамайтын болатын жағдайда ғана орындалуы мүмкін. қосылыстың осы типін алу үшін жиектерді ешқандай да дайындау қажет болмайды, осындай қосылыстарды құрастыру өте қарапайым.

Жиектердің қиғаштығынсыз элементтерді ішінара жабумен бұрыштық қосылыс (2.10, б

сур.) қалыңдығы 30 мм дейін металл үшін қолданылуы мүмкін.

Бұл қосылыс  бөлшектеуді  құрайды  және  жіктің  тамырында  жақсы балқытуды, сондай-ақ пісірілетін жіктің жақсы сыртқы түрін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.

а

б

в

г

д

Жиектердің қиғаштығынсыз элементтерді өзара жабусыз бұрыштық қосылыс (2.10, в сур.) қалыңдығы үлкен металды дайындау-дәнекерлеу үшін  пайдаланылуы  мүмкін.  Біржақты  дәнекерлеген  жағдайда жіктің тамырының балқытылуын қамтамасыз ету қажет. Екіжақты дәнекерлеген кезде мұндай қосылыс айтарлықтай жүктемелерге шыдай алады. Онда дәнекерлеу кернеулері бірқалыпты бөлінген. Жиектер ке- скеннен кейін перпендикуляр бүйіржақтарға ие болуға тиіс, құрастыру үшін тиісті қысқыштар және кондукторлар қажет.

Жиектерді қиғаштап бұрыштық қосылыс (2.10, г сур.) үлкен беріктікке ие және қалыңдығы 3...60 мм металды дайындау-дәнекерлеу үшін қолданылады. Екіжақты дәнекерлеу мүмкін емес болған кезде жіктің тамырының пісіріміне назар аудару қажет. Жиектердің қиғаштығынсыз және өзара қабаттастырусыз бұрыштық қосылысты дайындауға қарағанда, бұрыштық қосылысты дайындаудың құны жоғарырақ.

Бір жиектің екі симметриялы қиғаштығымен бұрыштық қосылыс (2.10, д сур.) қалыңдығы 8...100 мм металл үшін, ауыр жағдайларда жұмыс істейтін конструкциялар үшін қолданылады. Дәнекерлеу екі жағынан орындалады. Жіктің тамырында жақсы балқытуды қамтамасыз ету қажет. Қапталдық қосу – осында дәнекерленген элементтердің бүйір беттері бір біріне қабысатын пісірілген қосылыс (2.11 сур.). Қапталдық қосылыстар конструкциялардың күш түскен элементтеріне арналмаған және тамырлық бөлігінде созылуға немесе иілуге ұшырайтын пісірілген бұйымдарда пайдаланылмауға тиіс. Бұл қосылыс үшін өте терең балқыту мүмкін емес (2.12,

а, б сур.). Кейде балқыту тереңдігін көбейту үшін жиектерді қиғаштап қапталдық қосуларды қолданады (2.12, в сур.). Қапталдық қосылыстар әдетте 6 мм дейін қалыңдыққа ие металдар үшін қолданылады.

а

б

в

Айқас қосу

Екі бұрыштық жікпен айқас қосуға (2.13, б сур.) қарағанда, оның беріктігі аз болса да, әдеттегі жұмыстар кезінде бір бұрыштық жікпен айқас қосуды қолданады (2.13, а сур.), Егер қосылыстың тамыры иілуге ұшырайтын болса, бір бұрыштық жікпен айқас қосуды қолдану ұсынылмайды. Айқас қосылыстың бұрыштық жіктерін дәнекерлеген кезде жіктің тамырының пісірімін қамтамасыз ету қажет. Айқас қосылыстар кең қолданылғанымен де, бірақ үлкен жүктемелер кезінде сонда да болса түйіспелі қосылыстармен бәсекелесе алмайды.

Тавролық қосу

сур.) қалыңдығы 40 мм дейін металды дәнекерлеген кезде қолданылуы мүмкін. Бұл қосылыстар жиектерді қандай да бір дайындауды қажет етпейді,  оларды  қуу  оңай  және  үнемді.  Екіжақты  жікпен  тавролық

а

б

қосу (2.15, в сур.) айтарлықтай жүктемелерге қарсы тұруға қабілетті. Біржақты жікпен тавролық қосылыстар (2.15, а сур. қар.) жіктің тамы- рына қатысты иілу жағдайларында нашар жұмыс істейді, сондықтан оларды сақтықпен қолдану керек. Бір жиектің қиғаштығымен тавролық қосылыстар жиектердің қиғаштығынсыз тавролық қосуға қарағанда көбірек беріктікке ие. Жиектерді қиғаштап тавролық қосу қалыңдығы 3...60 мм металды дайындау-дәнекерлеу үшін пайдаланылады. Екіжақты дәнекерлеу мүмкін емес болған кезде (2.15, в сур. қар.) жіктің тамырлық бөлігінде толық пісірімді қамтамасыз етуге назар аудару қажет. Бұл жағдайда қосылыс иілуге жұмыс істей алады. Екіжақты дәнекерлеу жүргізу мүмкіндігі болған кезде (2.15, г

д сур.) қалыңдығы 8...100 мм металл үшін. ауыр жағдайларда жұмыс істейтін конструкциялар үшін қолданылады. Дәнекерлеу екі жағынан орындалады. Жіктің тамырында жақсы балқытуды қамтамасыз ету қажет.

Бір жиектің қисық сызықты қиғаштығымен тавролық қосылыстар қалыңдығы 15...100 мм металл үшін, пайдаланудың ең қатаң жағдайлары үшін пайдаланылады. Біржақты дәнекерлеуді орындаған кезде жіктің тамырлық бөлігінде толық пісірімді қамтамасыз етуге назар аудару ке- рек (2.16, а

сур.). Екіжақты дәнекерлеуді жүргізу мүмкіндігі бар болған кезде (2.16, б сур.) қосылыстың жұмысының тиімділігін бөлшектелмеген жиектің жағынан екінші жікті қабаттастырудың есебінен елеулі арттыруға болады. Бұл жағдайда оған жіктің тамырының маңында жүктеме түсірудің нәтижесінде осы қосылыстың бұзылу ықтималдығы айтарлықтай азаяды. Бір жиектің екі симметриялы қисық сызықты қиғаштығымен тавролық қосылыстар (2.16, в сур.) күш түсудің ең қатал жағдайларына төтеп бере алады. Олар қалыңдығы 30...120 мм металл үшін қолданылады. Дәнекерлеушіге қосылысты екіжақты дәнекерлеуді қамтамасыз ету қажет. Айтарлықтай жүктемелердің жағдайларында жоғары беріктік сипаттамасын алу үшін, жіктің тамырлық бөлігінде жақсы пісірімнің және бетпен қоспаланудың болуы қажет.

Пісірілетін жік деп пісірілген қосылыстың балқытылған металдың кристалдануының немесе дәнекерлеген кезде қысыммен пластикалық деформацияланудың немесе кристалдану мен деформацияланудың үйлесуінің нәтижесінде пайда болған учаскесі аталады. Пісірілетін жіктерді мақсатты қолданылуы бойынша, құрылмалық белгісі, ұзындығы, әрекет етіп отырған күшке қатысты орны және кеңістіктегі қалпы бойынша жіктейді.

Мақсатты қолданылуы бойынша жіктердіжұмысжәнеқұрылмалық, немесе  байланыстыратын  жік  деп  бөледі.  Жұмыс  жіктері  есептік

төсемдегі түйіспелі жік

элементтерді қосу, құрылмалық бөлшектерді бекіту, саңылауларды жою үшін қызмет етеді және минималды қимада алынады.

Металдың үлкен қалыңдығы кезінде, жіктің бүкіл тереңдігі бойынша жақсы пісірімге жету үшін, дәнекерленетін элементтердің жиектерін арнайы өңдеу – жиектерді бөлшектеуді жүргізу қажет, бұл кезде жік бөлшектеуге балқытылған бір немесе бірнеше білікшелерден тұруы мүмкін 2.18 сур.). Білікше деп пісірілетін  жіктің  бір  өту  ішінде  балқытылған  неме- се қаптама балқытылған металы аталады. Бөлшектеуге балқытылған бірінші  білікшені  (2.18  сур.  қар.)  тамырлық  өту

толтыратын қабаттарды құрайды. Екіжақты пісірілетін жік кезінде екіжақты жіктің келесі дәнекерлеген кезде күйіктеспелерді болдырмау үшін орындала- тын немесе соңғы кезекте тамыр жігіне салынатын азырақ бөлігі пісіру астындағы жік

деп аталады.

Жіктедді бөлшектеу бұрышы

2...4

Түйіспелі жіктердің екі жағынан да бірқалыпты кескіні мен мүмкіндігіне қарай шағын биіктігі бар қатпарлар түріндегі дөңестігі бо- луы қажет. Дөңестік жіктің сыртқы бетінің тегіс еместігін және ішкі бөліктің ықтимал әлсіреулерінің (саңылаулар, қоқырлы қосылымдар) орнын толтырады. Түйіспелі жік негізгі және ең үнемді пісірілген қосылыс болып та- былады. Ол күшті  бүкіл  қима  бойынша  ең  аз  жергілікті  кернеу-  мен бірқалыпты береді, бұл оны вибрациялық және динамикалық жүктемелер кезінде әсіресе ақылға қонымды етеді. Түйіспелі жіктің кемшіліктері байланыстырылатын элементтердің бүкіл ұзындығы бой- ынша бірқалыпты саңылауды жасаудағы өндірістік қиындық, жиектерді өңдеуге қосымша шығындар, элементтерді дәл кесу қажеттігі болып та- былады.

Бұрыштық жік

Қалыпты бұрыштық жік шағыну дөңестігі бар тең бүйірлі үшбұрыш түріне ие. Динамикалық күштерді қабылдайтын қосылыстарда бұрыштық жіктер ойыс бетпен болуға тиіс. Стандартпен бұрыштық жіктің оның катетінің 30% дейін дөңестігіне және ойыстығына жол беріледі. Бұл кезде ойыстық Кп катетінің мәнінің (бұрыштық жіктің катетінің жобалау кезінде белгіленген шамасы) азаюына алып келмеу- ге тиіс. Катеттің жобалық шамасы (К п

п катет ретінде тең катеттердің кез келгені, симметриялы емес жік кезінде – ең аз катет қабылданады.

Нүктелік жік деп мұнда дәнекерленген бөліктер арасындағы бай- ланыс пісірілген нүктелермен жүргізілетін пісірілетін жік аталады. Пісірілген нүкте – бұл нүктелік жіктің жоспарда шеңбер немесе эллипс болып келетін элементі. Нүктелік жіктер жоғарғы элементте тесікпен айқас қосылыстарды дайындау-дәнекерлеу үшін қолданылады (2.21 сур.). Тесік тік қабырғалармен болуы немесе жиектің қиғаштығына ие болуы мүмкін. Пісірілетін жіктердің бұл типі кең таралымын ала қойған жоқ. Ұзындығы бойынша пісірілетін жіктерді үздіксіз, үзілмелі және тұтқыштар деп бөледі.

Үздіксіз жік

қамтамасыз етуге арналған конструкцияларда барлық жіктерді үздіксіз етіп орындау керек.

Үзілмелі жік

Үзілмелі жікті әдетте айқас және тавролық қосылыстарды дайындау- дәнекерлеу үшін қолданады. Кейде үзілмелі жіктер жиектерді бөлшектеусіз түйіспелі қосылыстар үшін пайдаланылады және жиектерді өңдеумен түйіспелі қосылыстар үшін пайдаланылмайды деу- ге болады. Үзілмелі жіктердің түр өзгешелігі тізбекті үзілмелі жік және шахматтық үзілмелі жік болып табылады.

Тізбекті үзілмелі жік

а

б

сур.).

Тұтқыш

Элементті қажетті қалыпта ұстап қалу және бұйымды дәнекерлеген кезде пайда болатын деформациялардың әсерімен бұзылып қалмау үшін, тұтқыштар  айтарлықтай  берік  болуға  тиіс.  Тұтқыштардың саны мен қимасы дәнекерленетін металдың қалыңдығымен, жіктің ұзындығымен, тұтқыштарға осыған шыдау керек болатын, суық өңдеуден жүктемемен, сондай-ақ қолданылатын дәнекерлеу техника- сымен байланысты анықталады. Тұтқыштар жіктің тамырлық бөлігінде жақсы балқытуға, жиектермен жақсы қоспалануға, тегіс және жалпақ бетке ие болуға, сыртқы бетінде дөңестіктер мен кедір-бұдырлықтарға ие болмауға тиіс. Тұтқыштарды көтеріңкі жылу салымымен орындау ұсынылады.

Әрекет ететін күшке қатысты орны бойынша пісірілетін жіктер маңдайлық, қапталдық және қиғаш болып бөлінеді (2.24 сур.).

Маңдайлық түйіспелі жік түсірілген күшті ең аз жергілікті кернеу- лермен бүкіл қима бойынша бірқалыпты береді. Қосылыстың беріктігі жиектердің дәнекерленетін элементтерін бөлшектеудің типіне байла- нысты болмайды және жұмыстарды дұрыс жүргізген кезде іс жүзінде бірдей.

Балқытылған металл беріктігі бойынша іс жүзінде негізгі металдан кем түспеуі мүмкін болғандықтан, жүктеменің жол берілетін шектерінен асып кеткенде түйіспелі қосылыстың бұзылуы жік бойынша да, негізгі металл бойынша да жүруі мүмкін. Айқас қосылыстыңмаңдайлықекіжақтыбұрыштықжігіжағдайлардың көпшілігінде жүктеменің бірқалыпсыз бөлінуіне ие. Маңдайлық та, қапталдық та бұрыштық жіктердің ең көп кесуші кернеуі жіктің бұрышының биссектрисасы бойынша өтетін, жіктің ми- нималды қимасы бойынша алынады. Бұрыштық жіктердің бұзылуы әдетте осы қима бойынша жүреді де. Қауіпті қима бойынша кесілуге есептеулер кезінде бұрыштық жіктің қалыңдығын 0,7 К тең деп қабылдайды, мұнда К – бұрыштық жіктің катеті.

Қапталдық жіктердің статикалық беріктігі маңдайлыққа қарағанда бірнеше азырақ. Қапталдық жіктердің пластикалық қасиеттері шамалы және жіктің басында бірінші жарықшақ пайда болғаннан кейін, бұзылу айтарлықтай жылдам жүреді. Маңдайлық жіктерменқосылыстаркезіндеекіжақты пісіруді жүргізуге ұмтылу қажет. Біржақты жікпен айқас қосу, эксцентриситеттің көп әсер етуіне орай, төмен беріктікке ие. Тек қапталдық жіктермен айқас қосылыстарды орындаған кезде жіктің ұзындығының бөлшектің енінен көбірек болуы қажет. Бұл шарт- ты орындау мүмкін емес болған кезде, маңдайлық та, қапталдық та жіктермен контур бойынша пісіруді жүргізеді. Контур бойынша пісіру маңдайлық немесе қапталдық жіктермен салыстырғанда қосылыстың беріктігін арттырады, бірақ маңдайлық және қапталдық жіктердің иы- лысуы – төмендетеді. Бұрыштарда кернеулердің көтеріңкі концентра- циясы жасалады, сондықтан контур бойынша пісірген кезде, оларды пісірмеген абзал (2.25 сур.). Жылжымалы жүктемелердің тұрақты әсер етуіне немесе вибрациялық жүктемелерге жұмыс істейтін конструкцияларда, маңдайлық жіктер жазық, ал қапталдық жіктер – ойыс болуға тиіс.

Кеңістіктегі қалпы бойынша дәнекерлеудің келесі қалыптары қабылданған (2.26 сур.): төменгі түйіспелі және «қайықшаға»; төменгі тавролық; көлбеу; төбелік түйіспелі; төбелік тавролық; төменнен жоғарыға тік; жоғарыдан төменге тік; 45° бұрышпен еңіс. Дәнекерлеу ваннасының әртүрлі кеңістіктік қалыптардағы тепе- теңдігі негізінен үш күштің: доғаның қысымының, дәнекерлеу ваннасының сұйық металының беттік керілуінің және дәнекерлеу ваннасының салмағының әсерімен анықталады.

Дәнекерлемеу керек Дәнекерлемеу керек

Дәнекерлеудің төменгі қалпы

Төменгі қалыпта дәнекерлеген кезде дәнекерлеу ваннасының беті көлбеу қалып алады, сұйық металл беттік керілу күшінің әсерімен дәнекерленетін бетте ұсталып қалатындықтан, бұл жіктің қалыптасуы үшін ең қолайлы жағдайлар жасайды.

Дәнекерлеудің көлбеу қалпы

1 және 6

7 және 11

а

б

в, г

труб, дәнекерленетін бұрумен

Дәнекерлеген кездегі тік қалып

Көтерілуге дәнекерлеу

Түсуге дәнекерлеу

Тік қалыпта жоғарыдан төмен және түсуге дәнекерлеу сұйық металдың ауырлық күшінің бағытының және дәнекерлеу бағытының сәйкес келетіндігімен, металл дәнекерлеу ваннасының металының доға бағанының астына ағып жайылатындығымен, бұл балқыту тереңдігін азайтатындығымен сипатталады. Тік қалыпта төменнен жоғарыға  және көтерілуге дәнекерлеген кезде сұйық металдың ауырлық күшінің бағыты дәнекерлеу бағытына қарама-қарсы, бұл кезде балқыту тереңдігін көбейте отырып, дәнекерлеу ваннасының металы доға бағанының астына ағып шығады.

а

б

а

б

Дәнекерлеудің еңіс қалпы

Төбелік қалыпта дәнекерлеу ең ыңғайлы және дәнекерлеу жылдамдығының артуын, диаметрі көбірек электродтарды қолдану мүмкіндігін қамтамасыз етеді, жікті жақсырақ сапасын және пісірілетін жіктердің жақсырақ сыртқы түрін береді, сондықтан жобалаған кез-   де әрқашан төменгі жіктердің ең көп санын дәнекерлеу мүмкіндігін қарастыру қажет. Төбелік жіктер көлбеу жазықтықта орналасқан, бірақ астыңғы жақтан қабаттастырылады. Мұндай дәнекерлеу еңбекті ең көп қажет ететін бо- лып келеді және оны біліктілігі жоғары дәнекерлеушілер ғана жүргізе алады, сондықтан жобалаған кезде одан мүмкіндігіне қарай аулақ болу керек. Тік және төбелік кеңістіктік қалыптарда дәнекерлеу негізінен  алғанда мұндағы өнім ірі габаритті болатын және бұрылмауға тиіс кәсіпорындарда қолданылады.

2.3

Пісірілген қосылыстардың құрылмалық элементтері және өлшемдері қосылыстың типіне, дәнекерленетін металдың қалыңдығына, дәнекерлеу тәсіліне және режиміне байланысты болады. Жиектерді өңдеумен түйіспелі пісірілетін жік, бөлшектеудің пішінімен сипатталады. Түйістірілетін жиектер әртүрлі қалыңдыққа ие учаске- лерде, пісірілетін жіктің қалыңдығы қалыңдықтардың ішіндегі ең азы болады. Дәнекерленетін бөлшектің бетінің үстінен шығып тұратын балқытылған металл

Пісірілетін жіктің дөңестігі пісірілетін жіктің негізгі металмен шекарасының көзге көрінетін сызықтары арқылы өтетін жазықтық пен ең көп дөңестік бар жерде өлшенген пісірілетін жіктің беті арасындағы қашықтықпен анықталады (2.30 сур.). Шамадан тыс дөңестік пісірілетін жіктің эксплуатациялық беріктігін азайтатын фактор болып табылады. Бұрыштық және түйіспелі пісірілетін жіктің немесе түйіспелі қосылыстың жігінің тамырының ойыстығы жіктің биіктігінің азаюы- на және қимасы азайтылған жіктің алынуына алып келеді. Пісірілетін жіктің ойыстығы жіктің негізгі металмен шекарасының көзге көрінетін сызығы арқылы өтетін жазықтық пен жіктің ең көп ойыстық орын аллған жерде өлшенген бетінің арасындағы қашықтықпен анықталады (2.31 сур.). Түйіспелі пісірілетін жіктің ені тиісті МЕМСТ-да көрсетілген жол берілетін шектерден аспауға тиіс.

е, e

g, g

g

, g

тік бұрышты үшбұрыштың биіктігі;

Ширина не должна превышать жол берілетінқ пределы, указан в со- ответствующих МЕМСТах. Ширина жуықтап алғанда қосылыстың бет жағынан бөлшектеуден 6 мм-ге кеңірек.

1 және 5

жағы;

2.3.3 сур. Түйіспелі жіктің құрылмалық элементтері:

2 және 3

Терең балқытумен дәнекерлеген кезде бұрыштық жіктердің өлшемін бұрыштық жіктің есептік биіктігі арқылы анықтайды.

Бұрыштық жіктің есептік биіктігі

Кей жағдайларда бұрыштық жіктің параметрлерінің негізі ретінде бұрыштық жіктің қалыңдығын қабылдайды.

Бұрыштық жіктің қалыңдығы

Түйіспелі қосылыстарда негізгі критерийлер жіктің биіктігі және пісірім болып табылады.

Пісірім

Жіктің тамыры

Дәнекерленетін металдың үлкен қалыңдығы кезінде, пісірімді жақсарту үшін жиектердің қиғаштығын қолданады, жиектердің қиғаштығы – бұл дәнекерленуге тиіс жиектің тік сызықты еңіс кесіндісі (2.33 сур.).

Жіктің тамырының күйіктеспесінің ықтималдығыназайтуүшін, жиекті мұқалтумен бөлшектеуді қолданады.

Жиектің мұқалып, қайырылуы

Жіктің тамырының пісірімін жақсарту үшін, дәнекерленетін бөлшектерді құрастыруды саңылаумен жүргізеді.

Саңылау

2.4

КҚБЖ МЕМСТ 2.312 – 72 құжаты өнеркәсіптің барлық салаларының бұйымдарының конструкторлық құжаттарындағы, сондай-ақ мұнда құрылыста қолданылатын бейнелер және белгілер пайдаланылмаған құрылыс құжаттамасындағы пісірілген қосылыстардың шартты бейнелерін және қосылыстардың белгілерін белгілейді. МЕМСТ 2.312 – 72 бойынша, пісірілген қосылыстардың жіктерін, дәнекерлеу тәсіліне тәуелсіз, шартты бейнелейді: Жіктің немесе жеке-дара нүктенің бейнесінен біржақты тілмен аяқталатын шығару сызығы  жүргізіледі.  Шығару  сызығы  әдетте көзге көрінетін жіктен, қажет болған кезде – жіктің көзге көрінбейтін жағынан жүргізіледі. Көп өтпелі жіктің қимасының бейнелерінде жекелеген өтулердің контурлары орыс алфавитінің бас әріптерімен белгіленеді. Мұның құрылмалық элементтерінің өлшемдері стандарттармен белгіленбеген жік (стандартты емес жік) осы сызба бойынша жікті орындау үшін қажет құрылмалық элементтердің өлшемдерін көрсете отырып бейнеленеді. Сызбаларда жіктің шекараларын тұтас негізгі сызықтармен, ал жіктің шекараларындағы жиектердің құрылмалық элементтерін – тұтас жіңішке сызықтармен бейнелейді.

Жіктің шартты белгіленуін:

Жіктің механикалық өңделген бетінің кедір-бұдырлығының белгілері жіктің шартты белгілерінен кейін, шығару сызығының сөресінде немесе сөресінің астында түсіріледі немесе жіктердің кестесінде көрсетілед не- месе сызбаға техникалық талаптарда келтіріледі, мысалы: «...пісірілетін жіктің бетінің кедір-бұдырлығының параметрі». Егер пісірілген қосылыстың жігі үшін жікті бақылау кешені немесе жікті бақылау ка- тегориясы белгіленген болса, онда олардың белгіленуі әдетте шығару сызығының астында орналастырылады. Сызбада бірдей жіктер бар болған кезде белгілену бейнелердің бірінің жанында   түсірілуі   мүмкін,   қалған   бірдей   жіктердің бейнелерінен

Қосалқы белгілер Үзілмелі жік үшін – пісірілетін учаскенің ұзындығының өлшемі, белгі / және қадамның өлшемі

Жеке-дара пісірілген нүкте үшін — нүктенің есептік диаметрінің өлшемі Түйіспелі нүктелік жік немесе нүктелік пісірілетін жік үшін – нүктенің есептік диаметрінің немесе нүктелік жіктің өлшемі, белгі / және жіктің өлшемі

Жікті түйіспелі дәнекерлеу үшін — жіктің есептік енінің өлшемі Түйіспелі жікті дәнекерлеудің үзілмелі жігі үшін — жіктің есептік енінің өлшемі, көбейту белгісі, пісірілетін учаскенің ұзындығының өлшемі, белгі / және пісірілетін учаскенің ұзындығының жігінің өлшемі, белгі / и жіктің өлшемі Пісірілген        қосылыстардың жіктерінің типтері мен құрылмалық элементтеріне стандартқа сәйкес белгі және катеттің өлшемі Пісірілген қосылыстардың жіктерінің типтері мен құрылмалық элементтеріне стандартқа сәйкес дәнекерлеу тәлісінің шартты белгіленуі (көрсетпеуге жол беріледі) Пісірілген қосылыстардың жіктерінің типтері мен құрылмалық элементтеріне стандартқа сәйкес жіктің әріптік-сандық белгіленуі Пісірілген қосылыстардың жіктерінің типтері мен негізгі құрылмалық элементтеріне стандарттың белгіленуі

Тұйық сызық бойынша жіктің және монтаждау жігінің қосалқы белгілері

Қосалқы белгілер

Үзілмелі жік үшін – пісірілетін учаскенің ұзындығының өлшемі, белгі / және қадамның  өлшемі

Жеке-дара пісірілген нүкте үшін — нүктенің есептік диаметрінің  өлшемі Түйіспелі нүктелік дәнекерлеу жігі үшін немесе нүктелік пісірілетін жік үшін – нүктенің немесе нүктелік жіктің есептік диаметрінің өлшемі, белгі / және жіктің өлшемі

Жікті түйіспелі дәнекерлеу үшін — жіктің есептік енінің өлшемі Түйіспелі жікті дәнекерлеудің үзілмелі жігі үшін – жіктің есептік енінің өлшемі, көбейту белгісі, пісірілетін учаскенің ұзындығының өлшемі, белгі / және пісірілетін учаскенің ұзындығының жігінің өлшемі, белгі / және жіктің өлшемі

сөрелермен шығару сызықтары жүргізіледі. Барлық бірдей жіктерге бірдей нөмір береді, ол:

Бірдей жіктердің саны жіктің түсірілген белгіленуімен сөресі бар шығару сызығында көрсетілуі мүмкін.

Егер:

Егер барлық жіктер сызбада бірдей және бір жағынан (беттік неме- се кері) бейнеленген болса, онда бірдей жіктердің нумерациясы болма- уы мүмкін.

Белгіленулері жоқ жіктерді сөрелерсіз шығару сызықтарымен белгілейді. Стандартты жіктің немесе стандартты жеке-дара пісірілген нүктенің шартты белгілерінің құрылымы 2.34 сур., стандартты емес жіктің неме- се стандартты емес жеке-дара пісірілген нүктенің шартты белгілерінің құрылымы - 2.35 сур. көрсетілген.

3.1

Сапасы жоғары пісірілген конструкцияларды жасау үшін дәнекерленетін бұйымның бөлшектерін дұрыс құрастыру, яғни, олар- ды өзара дұрыс орнату және бекіту қажет. Пісірілетін бұйымды құрастыру процесі бірқатар бірізді опера- циялардан тұрады. Ең алдымен бұйым осылардан құрастырылатын бөлшектерді немесе пісірілетін торапты құрастыратын жерге беру қажет. Одан соң бұл бөлшектерді  құрастыру  құрылғысында  белгілі бір қалыпта орнату қажет. Бөлшектер осы қалыпта бекітілген болуға тиіс, осыдан кейін оларды дәнекерлейді. Бөлшектерді құрастыратын жерге беру және оларды қажетті қалыпта орнату әмбебап немесе ар- найы көтергіш-тасымалдағыш жабдықпен жүргізіледі. Бөлшектердің құрастыру кезіндегі орны  тетіктің  орнатушы  элементтерімен  неме- се басқа, шектес бөлшектермен анықталады. Бөлшектерді құрастыру тетіктерінің қысқыш элементтерімен бекітеді. Осылайша, дәнекерлеу өндірісінде құрастыру жабдығының негізгі мақсатты қолданылуы дәнекерленетін бөлшектерді белгілеу және бекіту болып табылады. Құрастыру жабдығы құрастыру және құрастыру- дәнекерлеу жабдығы болып жіктеледі. Құрастыру жабдығында құрастыру тұтқышпен аяқталады. Құрастыру- дәнекерлеу жабдығында, құрастырудан өзге, бұйымды толық немесе ішінара дәнекерлеу, ал кейде дәнекерлегеннен кейін дәнекерлеу дефор- мациясын азайту мақсатымен, ұстап отыру да жүргізіледі. Бұл кезде ал- дын ала тұтқаннан кейін де, онсыз да дәнекерлеуге болады. Жабдықтың мақсатты қолданылуы (құрастыру немесе құрастыру- дәнекерлеу) және конструкциясы, ең алдымен, бұйымға – оның пішініне, өлшемдеріне, қажетті дәлдігіне, өндірістің типіне, оның бағдарламасына, өндірістік алаңдардың болуына, жұмыс орындарының жұмысбастылығына, дәнекерлеу түріне және басқа факторларға байла- нысты болып келетін технологиялық процеспен анықталады.

Құрастыру-дәнекерлеу жабдығы құрастыруды және дәнекерлеуді әртүрлі жерлерде жүргізу ақылға қонымды болмағанда қолданылады. Бұл кезде, егер тікелей құрастырғаннан кейін дәнекерлеу керек болса және бұйым қайта орнатуға және аралық тасымалдауға ұшыратылмаса, бұйымның сапасы жақсырақ болады. Кейбір бұйымдар, әсіресе жіңішке табақты материалдардан жасалған бұйымдар тұтқыштарға жол бермейді. Көптеген жағдайларда құрастыру тетігінен дәнекерлеу тетігіне ауыстыру жасау циклін ұзартып жібереді және еңбек сыйымдылығын көбейтеді. Дәл сол кезде құрастыру-дәнекерлеу тетіктері әдетте айтарлықтай күрделірек және құрастыру қымбатырақ. Сондықтан, әрбір жеке жағдайда жабдықтың типін  анықтайтын  барлық технологиялық және техникалық-экономикалық факторларды мұқият талдау қажет  болады. Құрастыру жабдығы әмбебап, мамандандырылған және арнайы бо- луы мүмкін. Әмбебап жабдық  бұйымдардың  кең  номенклатурасы-  на, мамандандырылған – бір типті бұйымдардың тобына, арнайы – бір-екі нақты бұйымға арналған. Әмбебап, мамандандырылған не-  месе арнайы жабдықты таңдау өндірістің типімен және ауқымымен, яғни, өндірістік бағдарламамен, сондай-ақ бұйымның конструкция- сымен анықталады. Арнайы жабдық, әмбебап жабдыққа қарағанда, әрқашан көбірек өнімділікті және бұйымның жақсырақ сапасын қамтамасыз етеді. Арнайы жабдық тек жаппай және ірі сериялы  өндіріс кезінде ғана экономикалық тұрғыдан ақылға қонымды болады. Мамандандырылған жабдық сериялы, сондай-ақ ірі сериялы өндірісте қолданылуы мүмкін. Жеке-дара және ұсақ сериялы өндірісте бір бұйымды шығару аяқталғаннан кейін басқа бұйымды жасау ыүшін қолданылуы мүмкін әмбебап  жабдықты  қолдану керек. Құрастыру құрылғылары негізден, орнататын және қысқыш эле- менттерден тұрады. Орнататын элементтер дәнекерленетін бұйымның бөлшектерінің дұрыс орнатылуын, қысқыш элементтер – бөлшектердің қысылуын және бекітілуін қамтамасыз етеді. Орнататын  және  қысқыш элементтер қолда ұстайтын және механикаландырылған болуы мүмкін. Орнататын және қысқыш элементтерді құрастыру құрылғысының негізінде орналастырады,  мұнда  сондай-ақ  жетек-  тер, қызмет көрсету алаңдары, басқару элементтері және құрастыру құрылғысының  басқа  бөліктері орналасады.

Құрастыру жабдығын келесі негізгі топтарға бөледі:

құрастыру және дәнекерлеу жүргізіледі, сондықтан кондуктордың негізі дәнекерлеген кезде бұйымдарда пайда болатын күш түсулерді қабылдау үшін қатқыл және берік болуға тиіс. Кондукторлар бұрылмалы емес және бұрылмалы болуы мүмкін; ■

дәнекерлеуөндірісінеарналғанқұрастыру-бөлшектеутетіктері (ДҚБТ) – тәжірибелік, жеке-дара және ұсақ сериялы өндірісте кең номенклатурадағы әртүрлі бұйымдарды құрастыру үшін көп мәрте пайдаланылатын, жекелеген өзара алмастырылатын стандартты эле- менттерден құрастырылған құрылғылар. ДҚБТ бөлшектеріне тән ерекшелік,  осылардың  көмегімен  ДҚБТ  бөлшектерінің  жинала-   тын бұйымның пішініне және өлшемдеріне байланысты әртүрлі үйлесімдерде қатаң бекітілуі қамтамасыз етілетін Т-тәріздес және кілтекті саңылаулар болып  табылады;

Бөлшектерді орналастыру . Жиналатын бөлшектерді тетікте ор- наластыру орналастыру ережелері бойынша жүргізіледі. Кез келген қатты дененің кеңістіктегі орны еркіндіктің алты дәрежесімен: үш өзара перпендикуляр өсті (0X, 0Y, 0Z) бойлай орын  ауыстырумен  және олардың айналасында айналумен анықталады (3.1 сур.). Қатты денені жылжымайтындай етіп бекіту үшін, оны еркіндіктің барлық дәрежелерінен айыру қажет. Жалпы жағдайда бұған денені үш өзара перпендикуляр X0Y, Y0Z,  X0Z  жазықтықтарда  орналасқан  алты тірек нүктеге қысумен қол жеткізіледі. Орнату жазықтығы деп ата- латын X0Y жазықтығында үш нүкте (1...3) орналасқан. Олар денені еркіндіктің үш дәрежесінен: 0Z өсін бойлай орын ауыстырудан және 0Х пен 0У өстерінің айналасында айналудан айырады.

1...6 – нүктелер

Бағыттаушы жазықтық деп аталатын Y0Z жазықтығында денені  тағы екі еркіндік дәрежесінен: 0Х өсін бойлай орын  ауыстырудан  және 0Z өсінің айналасында айналудан айыратын екі нүкте (4 және 5) орналасқан. Тірек жазықтық деп аталатын X0Z жазықтығында денені соңғы, ал- тыншы еркіндік дәрежесінен - 0У өсін бойлай орын ауыстырудан ай- ыратын бір 6 нүкте орналасқан. Бөлшекті барлық алты тірек нүктесіне қысу үш өзара перпендикуляр бағыт бойынша әрекет ететін үш Р1, Р2 және Р3 күштерімен қамтамасыз етіледі. Осылайша, бөлшекті бекіту үшін, ол өзін арты еркіндік дәрежесінен айыратын алты нүктеге қысылған болуға тиіс.

Призмалық бөлшекті орналастыру схемасы 3.1 сур. көрсетілген. Призмалық пішіндегі бөлшекті орналастыру үшін үш база: орнатушы, бағыттаушы және тірек жазықтықтар қажет. Орнатушы база ретінде габариттік өлшемдері үлкен бетті, бағыттаушы база ретінде – ұзындығы үлкен бетті таңдаған абзал.

Цилиндр бөлшектерді әдетте призма бойынша орналастырады. Мұнда бөлшек тек бес еркіндік дәржесінен айырылған; алтыншы дәреже – көлбеу өстің айналасында айналу – қалады.

1...5

Кей кездері бұл еркіндік дәрежесі цилиндр бөлшекті орнатуға кедергі келтірмейді. Олай болмаған жағдайда, бөлшекті алтыншы еркіндік дәрежесінен айыратын тағы бір қосымша тірек - мысалы, бүйіржақтағы тесік, шығыңқы жер және бас. қажет болады. Призма бойынша орналастырған кезде (3.2 сур.) тетіктің басты орна- тушы беті, тетіктің бағыттаушы беті де секілді, бұйыммен үш нүктемен емес, екі нүктемен жанасады. Осылайша, тетіктің екі орнататын беті бөлшектің бір цилиндр бетімен төрт нүктеде

Бөлшектегіцилиндр тесік базалардың бірі болып қызмет ете алады. Бұл кезде орналастыру тетіктің бұл тесікке кіретін саусағымен жүргізіледі. Екінші база болып әдетте тесіктің өсіне перпендикуляр жазықтық та- былады. Егер бөлшектің тесіктің өсіне қатысты орны бәрібір болса (оның айналуына жол беріледі), онда бұл екі база бөлшектің дұрыс ор- натылуын қамтамасыз етеді. Егер бұйымның тесіктің өсіне қатысты ай- налу мүмкіндігін жою қажет болса, онда бір тесік бойынша орналасты- ру жеткіліксіз. Бұл жағдайда, екінші тесік бар болған кезде, орнала- стыру екі тесік бойынша жүргізіледі, әрі екінші саусақ тек бір еркіндік дәрежесін, яғни, бірінщі саусақтың өсінің айналасында бұрылуды бай- ланыстырады (3.3 сур.). Сондықтан екінші саусақты екіжақты кесігі бар фасонды етіп жасайды – бұл шамадан тыс тірек нүктелерін алып тастай- ды және бөлшекті орнатуды жеңілдетеді. Бөлшекте екінші тесі болмаған кезде, бөлшектің тіреуішке қысылатын сыртқы жиегі бойынша қосымша орналастыру қажет. Дұрыс орналастыру алты нүкте ережесіне сәйкес келуге тиіс. Бөлшектің алтыдан аспайтын байланысы болуы керек. Байланыстардың

басы артық саны бөлшекті орнатуды тек нашарлатып жібереді, оны статикалық белгісіз, анықталмаған етеді, бұл немесе бөлшектің қате орнатылуына, немесе бөлшектің және тіректің деформациясына алып келеді. Мұны

а сур.). Мұнда жазықтық үш тірек нүктесін, ци- линдр бет – төрт тірек нүктесін алмастырады. Осылайша, қажетті бес нүктенің (алтыншы еркіндік дәрежесі – тесіктің өсінің айналасында айналу – сақталып қалатындықтан, алтыншы тірек нүктесі болмауға тиіс) орнына, бөлшек жеті нүктеге тіреледі. Бөлшекті жасаудың сәл ғана дәлсіздігі (қапталдық жазықтықтың тесіктің өсіне  перпендику- ляр еместігі) кезінде, оны бекіткен кезде Р күшінің әсер етуімен, саусақ иілетін болады. Саусақ бойынша орналастырған кезде дұрыс орналастырудың екі нұсқасы болуы мүмкін: Барлық бұрынырақта айтылған сөз мүлдем қатқыл бұйымды орналастыруға қатысты. Іс жүзінде ірі дәнекерленетін бұйымдардың көпшілігі мүлдем қатқыл болып табылмайды және оларды бекіту үшін, алты нүкте жүйесіне кірмейтін қосымша тіректер орнату қажет бо- лады. Бұл жағдайда осы жүйенің сақталуы бұйымның иілгіштігінің есебінен немесе арнайы қосымшы тіректер (су астындағы, жүзетін не- месе реттелетін) орнатумен қамтамасыз етіледі. Бұйымды дәнекерлеуге құрастырған кезде әрбір бөлшек орналастырылады. Бұйымның кон- струкциясына және дәнекерлеу технологиясына байланысты, бөлшек үшін орнатушы беттер болып тетіктің элементтері де, басқа бөлшектер де қызмет ете алады.

3.2

Құрастыру жабдығының негізгі мақсатты қолданылуы жиналатын пісірілетін тораптың бөлшектерін бекіту және белгілеу болып табыла- ды. Ірі сериялы және жаппай өндірісте бір типтік өлшемдегі пісірілген тораптарды жасауға есептелген мамандандырылған құрастыру жабдығы қолданылады. Сериялы және ұсақ сериялы өндірісте құрастыру жабдығы өлшемдері әртүрлі бір типтік пісірілген тораптардың топта- ры үшін жасалады. Жеке-дара өндірісте - әмбебап құрастыру тетіктері және әмбебап-құрама қайта бапталатын тетіктер пайдаланылады. Құрастыру жабдығы әдетте негізде және онда орналастырылған орнататын және бекітетін элементтерден тұрады. Орнататын және бекітетін элементтер дәнекерленетін бұйымның бөлшектерінің дұрыс орнатылуын, бекітетін элементтер – бөлшектердің қысылуын және бекітілуін қамтамасыз етеді. Орнататын элементтер пісірілген тораптың бөлшектерінің құрастыру тетіктерінде дұрыс орнатылуын қамтамасыз етеді. Оларға келесі талаптар қойылады: бөлшектерді орнатқан кез-    де талап етілетін дәлдікті қамтамасыз ету; бөлшектерді құрастыру тетіктерінде ыңғайлы орнату мүмкіндігі; ыңғайлы дәнекерлеу мүмкіндігі, қажетті беріктігі және қатаңдығы, дәнекерлеген кезде бұйымдардың деформациялануын болдырмау; дәнекерленген бұйымды тетіктен еркін түсіру мүмкіндігі. Барлық орнататын элементтерді жыл- жымайтын (тұрақты), алмалы-салмалы және жылжымалы (бұрып жіберетін, қайырмалы, бұрылмалы) деп бөлуге болады. Алмалы-сал- малы және жылжымалы элементтерді тұрақты элементтерд қолдану бұйымды орнатуды және алуды қиындататын жағдайларда пайда- ланады. Жылжымалы орнататын элементтер қолда ұстайтын және механикаландырылған болуы мүмкін.

Орнататын элементтер . Олар мақсатты қолданылуы бойынша – жиналатын бөлшектердің әртүрлі беттеріне арналған және құрылмалық орындалуы бойынша ажыратылады. Мақсатты қолданылуы  бой-  ынша олар негізінен тіреуіштер (бөлшектерді базалық беттер бой- ынша орнатуға арналған), орнататын саусақтар (бекіткіштер) және құралбіліктер (бөлшектерді тесіктер бойынша орнатуға арналған), призмалар (цилиндр бөлшектерді сыртқы беті бойынша орнатуға арналған), дәнекерленетін тораптың бөлшектерін осы тораптың басқа, бұрынырақта орнатылған бөлшектері бойынша орнатуға арналған жап- сырма кондукторлар (шаблондар) болып бөлінеді

а

сур.), алмалы-салмалы (3.5, б

сур.), қайырмалы (3.5, в

е

сур.), бұрылмалы (3.5, ж

сур.) болады.

а

б

в—д

е

ж

Тұрақты тіреуіштер ең кең таралған және әдетте өңделген құйылмашықтар, тіректер, бұрыштықтар болып келеді. Тіреуіштерді тетіктің негізіне пісіреді немесе бүркеншіксіз шегелермен бекітіп, бұрайды. Алмалы-салмалы тіреуіштерд і тұрақты тіреуіш бөлшекті тетікке еркін орнатуды немесе пісірілген торапты түсіріп алуды қиындатқан жағдайларда пайдаланады. Дәл сол жағдайларда қайырмалы, бұрып жіберетін және бұрылмалы тіреуіштер қолданылады, олар алмалы- салмалыға қарағанда, пайдалануда айтарлықтай ыңғайлырақ. Бөлшектерді бір мезгілде екі бет бойынша орнату үшін бұрыштық тіреуіштер қызмететеді (3.5, а сур. қар.). Тіреуіштеркүштік (бөлшектерді бекіту және оларды дәнекерлеу барысында пайда болатын негізгі күштердің әрекет ету бағытында орналасқан) және бағыттаушы  болуы

а

б, в

г

д

мүмкін. Тіреуіштерге түсетін күштерді, әсіресе дәнекерлеген кезде пай- да болатын күштерді дәл ескеріп, есепке алу аса қиынға соғатындықтан, онда күштік тіреуіштердің конструкциялары әжептәуір беріктік қорына ие. Көлбеу жазықтықта орналасқан тіреуіштерді әдетте тіректер деп атайды.

а

г

сур.) және бұрып жіберетін (3.6, д сур.) етіп орындайды. Тұрақты бекіткіштер дәнекерлеудің, баспақтаудың немесе бекіткіш бұранданың көмегімен тетікте қатаң бекітілген. Алмалы-салмалы бекіткіштер тұтас (3.6, б

сур. қар.) немесе қималы (3.6, в сур. қар.) – серіппелі болуы мүмкін. Алмалы-салмалы, бұрып жіберетін және қайырмалы бекіткіштерді, егер тұрақты бекіткішті пайдалану бөлшекті орнатуды немесе алуды қиындатса пайдаланады. Бұрып жіберетін бекіткіш (3.6, д

сур. қар.) бағыттаушы төлкесі

бар корпустан

, саусақтан

және шарикті ілмекті механизмнен

тұрады. Саусақтың қозғалысын бағыттау және шектеу үшін бұранда

қызмет етеді. Бекіткіштің корпусы құрастыру тетігінің негізіне бекітіледі. Ілмекті механизм бекіткіштің тағайындалған (бастапқы) және алға жылжыған (жұмыс) қалыптарындағы жылжы- майтын қалпын қамтамасыз етеді. Бекіткіштердің қималары оларды дәнекерлегеннен кейін алып кетуді жеңілдетеді. Бөлшектерді диаметрі үлкен (70...100 мм және одан аса) тесіктер бой- ынша бекіту үшін ажыратылмалы құралб іліктерді қолданады.

поршенінің

штогында алты жұдырықшамен

өзара әрекеттесетін конус

бекітілген. Жұдырықшалар екі қатармен орналасқан және конусқа серіппелермен 8 басып қысылады. Бастапқы қалпында пневмоцилиндр

және поршень

шеткі сол қалыпта (3.7, а

сур.) тұрады және пневмоцилиндрдің

оң бөлігі жұдырықшалармен бірге бекітілетін бөлшектен тысқары тұрады. Камераның І поршень (оң) бөлігіне ауа кіргізген кезде, пневмоцилиндр оңға орын ауыстырады және жұдырықшаларды бекітілетін бөлшектің тесігіне енгізеді (3.7, б сур.). Одан соң ауа камераның ІІ поршень (сол) бөлігіне кіргізіліп, ко- нус 6 бұйымды бекітетін жұдырықшаларды 7 жылжытады (3.7, в

(3.2 сур. қар.) цилиндр бұйымдарды құрастырған кезде қажет, саусақтар секілді материалдардан жасалады.

Жапсырма кондукторлар бөлшектер арасындағы аралық база болып табылады және бөлшектерді жиналатын бұйымның басқа, бұрынырақта орнатылған  элементтері  бойынша  орнату  үшін  қолданылады.  3.8,   а сур. мұның  көмегімен  қырлар

қойылатын  жапсырма  кондук-  тор көрсетілген. Кондуктордың өзі бұйымның

қабырғасы бойынша тіреуіштердің

көмегімен, ал көлбеу бағытта - шығыңқы жермен

ор- натылады.

Орнату элементтеріне сондай-ақ бұйымды үш бет бойынша дөрекі орналастыру үшін қолданылатын тірек ұяларды да жатқызуға болады

І және ІІ

а – жапсырма кондуктор; б – тірек ұя; в – ложемент: 1 – қыр; 2 – бұйымның қабырғасы; 3 – тіреуіш; 4 – шығыңқы жер

(3.8, б сур.), бұйымды еркін жатқызу мен алу мүмкін болуы үшін, ұяның ені бұйымның максималды мүмкін болатын енінен бірнеше милли- метрге көбірек болуға тиіс. Беті қисық сызықты бұйымдарға арналған

в

кейде цилиндр бұйымдар үшін призмалардың орнына – негізінен алғанда, призмаларда бекіту бұйымның деформациясын тудыру мүмкін болғанда, бұйымдардың беріктігі жеткіліксіз болған кезде қолданады.

Бекітетін (қысқыш) элементтер . Оларға құрастыру және дәнекерлеу барысында оларды тетікке орнатқаннан кейін, дәнекерленетін бұйымның бөлшектерін бекітуге арналған қыспақтар мен қысқыштар жатады.

Қыспақтарды және қысқыштарды сыналы, бұрандалы, эксцентрикті, иінтіректі, байонетті, серіппелі деп бөлуге болады. Орнататын элементтер де секілді, қыспақтар мен қысқыштар тұрақты, қайырмалы, бұрып жіберетін және бұрылмалы болады. Қыспақтар қысқыштардан  олардың  күшінің   бір   жақтан   бағытталғандығымен

а, б – қыспақтар; в – қысқыш: 1 – бұранда; 2 – гайка; 3 – басқыш табан; 4 – тіреуіш;  5 – иінтірек

ерекшеленеді, яғни, олар бөлшекті тіреуіштерге немесе басқа бөлшектерге қысады. Қысқыштар болса бөлшектерді екі қарама-қарсы жақтан қысады (3.9 сур.). Қысқыштың бірі екіншісіне қарсы орналасқан (қыспақтарда немесе шымшуырларда секілді) екі жұмыс беті бар. Сыналы қыспақтар жинақылығымен, әрекет етуінің қарапайымдығымен және жылдамдығымен ерекшеленеді. Сыналы қыспақтардың кемшіліктеріне үлкен күш келтіру қажеттігі, үйкеліске әжептәуір  шығындар,  сондай-ақ  қыспақтың  қысқа  жүрісі   жата-  ды. Қолда ұстайтын сыналы  қыспақтар  (3.10  сур.)  балғаның  неме- се шойын балғаның соққыларымен әрекетке келтіріледі, бұл олардың қолданылуын аса ниет етілмеген және тек жекелеген жағдайларда, басқа қыспақтарды қолдану мүмкін болмағанда (мысалы, монтаждау- да) ғана ақталған етеді. Дәл сол кезде сына өзінің қарапайымдығының және жинақылығының арқасында механикаландырылған  қыспақтарда

а

б

в

кеңінен қолданылады. Сынаның маңызды қасиеті - 6° аз қиғаштық бұрышы кезінде өздігінен тежелуі. Өздігінен тежелетін сынаны кей кездері басқа қыспақтармен үйлестіріп пайдаланады. Сыналы қыспақтар қысу күшін келтірілетін күшпен салыстырғанда 3 – 5 артырады. Қолда ұстайтын бұрандалы қыспақтар әмбебаптығының, сенімділігінің, конструкциясының қарапайымдығының арқасында кеңірек қолданысын тапты. Бұрандалы қыспақтарды қолданудың кемшілігі құрастыру жұмыстарының төмен өнімділігі және дәнекерлеу шашырандыларының түсуінің нәтижесінде, бұрандалардың жылдам тозуы болып табылады.

болуының алдын алып, болдырмау үшін, бұранданың ұшына топса- мен табан 2 бекітіледі. Бөлшекті алуды жылдамдату үшін, бұрандалы қыспақтарды көбіне көп қайырмалы етіп орындайды және жұмыс қалпында жұқа тақтайшамен

немесе  істікпен

бекітеді.  Бұл  кез- де бұрап кіргізу мен бұрап шығару үшін тек бірнеше айналым жасау қажет. 3.11, а

сур. көрсетілген қыспақ тік бағытта қысу үшін, 3.11, б

сур. көрсетілген қыспақ – көлбеу, 3.11, в сур. көрсетілген қыспақ –  еңіс бағытта қысу үшін қызмет етеді. Бұрыштық қыспақ екі бағытта басып, қысуды қамтамасыз ететін өздігінен орнатылатын табанмен жабдықталған. Бұрандаларды және табандарды әдетте 45-ші болаттан жасайды. Бұрандалардың басып қысатын ұштары мен табандар 35...40 HRC дейін қаттылыққа шыңдауға ұшыратады.

Қысатын күші бұрандалы қыспақтардан 3—4 есе азырақ болғандықтан,  қолда  ұстайтын   эксцентриктіқ   қыспақтар   (3.12  сур.) қалыңдығы шағын бөлшектерді дайындау-дәнекерлеу үшін қолданылады. Бөлшекті қысу тұтқамен 4 эксцентрикті 3 бұрған кезде, иінтіректе 2 бекітілген жұдырықшамен 1 жүргізіледі.

Қолда ұстайтын иінтіректі қыспақтар жылдам әрекет ететін қыспақтар болып табылады. 3.13 сур. қыспақтың иінтірегінің жұмыс (3.13, а

сур.) және бастапқы (3.13, б

сур.) қалыптары көрсетілген. Қыспақ тіректен

тұрады, онда

өсте - тұтқа

және

байланысқан және иінтіректің

ұшында басқыш бұранда

бекітілген, оның шығымы гайкалармен

реттеліп отырады. Тұтқа солға жылжыған кезде, жұқа тақтайшалар

иінтіректі

басып қысады және бұранда

бөлшекті қысады. Тұтқаның кері қозғалысы кезінде иінтірек, өстің 5 ай-

1 – жұдырықша; 2 – иінтірек; 3 – эксцентрик; 4 – тұтқа

а

б

5, 6, 9 және 11

наласында бұрылып, бұранданы бұрып әкетеді және бөлшекті босата- ды. Бекітілген күйінде тұтқаның өсі тік қалыпта болуға тиіс. Бөлшектің сенімді бекітілуі тұтқаның

жұқа тақтайшаға

шағын бұрышпен орна- ласуымен қамтамасыз етіледі. Тұтқаның одан әрі жүрісі тоқтатқышпен

шектеледі. Бөлшектің қалыңдығының шамалы ауытқулары бұл бұрышты айтарлықтай өзгертетіндіктен, басқыш бұранданың шығымы реттелген болуға тиіс. Олай болмаған жағдайда қыспақтың өздігінен ашылуы мүмкін, бұл топсалы-иінтіректі қыспақтардың олардың қолданылуын шектейтін елеулі кемшілігі болып табылады. Иінтіректі жүйелер  мұнда  жұмыс  қалпында  қысудың  тұрақты күші қамтамасыз етілген және, демек, өздігінен ашылу бола алмай- тын механикаландырылған (пневматикалық және гидравликалық) қыспақтарда кеңінен қолданылады. Иінтіректер қысу  күшін  артты-  ру, жүрісті көбейту немесе күштердің әсер ету бағытын өзгерту үшін бұрандалы, эксцентрикті және басқа қыспақтармен үйлесімде аралық элементтер ретінде әсіресе жиі қолданылады.

Пневматикалық қыспақтар жұмыстағы сенімділігімен, басқарудағы ыңғайлылығымен ерекшеленеді. Онымен қоса, оларды қолдану завод- тарда қысылған ауа желісі бар екендігімен оңайланады. Пневможетектің кемшіліктеріне қыспақтың жүріс жылдамдығын реттеп отырудың қиындығы (жұлқа тартулар) және цилиндрлердің коррозиясын болдыр- мау үшін, ауаны ылғалдан тазарту қажеттігі жатады. Пневмоқыспақтар пневмоцилиндрлермен, пневмокамера-лармен және пневмошлангтер- мен  қыспақтар  болып  бөлінеді.  Пневмокамералармен  қыспақтарды

штоктың шағын - 30...40 мм дейін жүрісі қажет болған жағдайларда қолданады. Пневмошлангтермен қыспақтарды, оларды бір мезгілде қосумен, бір тік сызық бойынща орналасқан қыспақтардың көп саны қажет болған жағдайларда қолданады.

Пневмоцилиндрлермен қыспақтар 3.14 сур. көрсетілген. 3.14, а

сур.

а

б

в

г

д

е

а – диафрагмалық камералармен; б – қайырмалы қыспақ

мұнда иінтірек 1 цилиндрді көлбеу, бұйымнан шет жақта орналастыруға мүмкіндік беретін тік қыспақ көрсетілген.

3.14, б сур. біржақты әрекет ететін пневмоцилиндрмен қыспақ көрсетілген. Қысатын иінтірек

бұйымнан өз салмағының әсерімен шеттейді. 3.14, в сур. пневмоцилиндрмен және керме иінтіректі жүйемен тербелген қыспақ екі қалпында көрсетілген. Байонетті қыспақтың үлгісі 3.14, г сур. көрсетілген. Поршеньнің кері жүрісі кезінде, шток-  та бекітілген істік

төлкедегі

кертік бойынша сырғанайды және бұйымның еркін алынуын қамтамасыз ете отырып, шток тұтқышпен

бірге бұрылады. Жылжымалы пневмоқыспақтың конструкциясы 3.14, д

сур. көрсетілген. Басқыш табан

тікелей цилиндрдің

штогында бекітілген. Цилиндр дөңгелектерімен

арқалық

бойынша жылжиды. 3.14, е

сур. сынасы

және шығыршығы

а сур. көрсетілген. Иінтірек жетектің күшін арттырады және оның ыңғайлы орналасуын қамтамасыз етеді. Шток кері кеткен кезде, қыспақ бұйымнан бұрып әкетіледі. 3.15, б сур. камерасы және бөлшектің бір мезгілде екі: көлбеу бойынша және тік бағытта басып, қысылуын қамтамасыз ететін табаны бар қайырмалы қыспақ бейнеленген.

Пневмошлангтермен қыспақтарда (3.16 сур.) шлангтер ретінде әдетте резеңкеленген өрт сөндіретін майысқақ түтіктерді 3 пайдаланады.

Ауаның  қысымы  тікелей  шлангтермен  қыспақтың  табандарымен  4 иінтіректерге 2 беріледі. Қыспақтың қайтып оралуы әлде қайтарма шлангтің көмегімен, әлде серіппемен жүргізілуі мүмкін.

Гидравликалық қыспақтар пневмоқыспақтармен салыстырғанда бірқатар артықшылыққа ие : олар айтарлықтай көбірек (10 еседен аса) қысу күштерін жасауға мүмкіндік береді; жұмыстың бірқалыптылығын және  шусыздығын  қамтамасыз  етеді;   гидроцилиндрлер   майлау-   ды қажет етпейді және, олардың жұмыс беті барлық уақытта маймен жанасатындықтан, коррозияға ұшырамайды. Гидрожетектің жұмысын қамтамасыз ету үшін күрделірек және қымбатырақ аппаратура қажет. Гидроцилиндрлердің жасалуының дәлдігі және жұмыс бетінің тазалығы пневматикалыққа қарағанда жоғарырақ болуға тиіс. Гидрожетекті қолданған кезде сондай-ақ гидротарамның мұқияттау монтаждалуы және жоғары қызмет көрсету мәдениеті қажет, өйткені майдың тіптен шамалы ғана ағып кетулері жұмыс орнын ластайды. Гидрожетектің кемшілігі, әсіресе диаметрі үлкен цилиндрлерде, поршеньнің баяулаған қозғалу жылдамдығы болып табылады. Гидравликалық қыспақтардың жұмыс істеуі үшін арнайы  сорап  қондырғысы  –  май  резервуары-  нан және жетек электр қозғалтқышы бар сораптан тұратын май стан- циясы қажет. Конструкциясы бойынша гидравликалық қыспақтар пневмоқыспақтарға ұқсас.

Май станциясын орнату ұтымды болмағанда, пневмогидравликалық қыспақтарды қолданады (3.17 сур.). Қысылған ауа ауа желісінен ауа цилиндріне 1 беріледі. Поршень 2 қозғалған кезде плунжер 3 майды ба- сады, ол гидравликалық цилиндрдің поршеніне 4 әсер етеді.

3.3

Тасымалды құрастыру тетіктеріне бұрандама қысқыштар, тұтастырғыштар, таяныштар, домкраттар және бас. жатады. Бұл құрылғылардың барлығы қолда ұстайтын және механикаландырылған болып бөлінеді.

Бұрандама қысқыштар екі және одан аса бөлшектерді бір біріне қысу үшін немесе бөлшектерді белгілі бір қалыпта орнату мен бекіту үшін (орнататын бұрандама қысқыштар) қызмет етеді. 3.18, а сур. қолда ұстайтын бұрандалы бұрандама қысқыштың ең кең таралған конструк- циясы көрсетілген. 3.18, б сур. екі бұрандалы бұрандама қысқыштан және талрептен 7 (оң және сол бұрандасы бар гайкадан) тұратын ор- натушы бұрандама қысқыш көрсетілген. Бұрандама қысқыштарда бекітілген бөлшектерді талреппен қажетті қашықтықта орнатады.

1 және 3

2 және 4

Тұтастырғыштар дәнекерленетін бұйымдардың жиектерін жақындатуға арналған (3.19 сур.). Тұтастырғыш әрбірі оң және сол бұрандамен, екі

бұрандамен тегістейді, ал 2 бұрандамен олардың арасында қажетті саңылауға дейін тұтастырады.

Таяныштар құрастырған   және   дәнекерлеген   кезде   жинала-  тын бұйымдардың жиектерін тегістеуге, бұйымдардың пішіні мен өлшемдерін сақтауға, сондай-ақ пішіннің жергілікті ақауларын түзетуге арналған. 3.20, а сур. талреппен байланысқан оң және сол бұрандасымен екі бұрандадан тұратын бұрандалы таяныш көрсетілген. 3.20, б сур. ернеушені шеңбер бойынша бірқалыпты орналасқан бірнеше нүктеде ашып босататын сақиналы бұрандалы таяныш бейнеленген. Механикаландырылған құрылғылардың жетегі ретінде пневмо-  жетек және гидрожетек, электрмагниттер және тұрақты магниттер қолданылады. Пневможетегі бар тетіктің мысалы ретінде пневмоци- линдрден

, пневмотаратқыштан

және біреуі штокта, екіншісі - ци- линдрде бекітілген екі тоспадан

тұратын, қорапты конструкцияларға арналған пневматикалық таяныш қызмет ете алады (3.20, в

сур.).

а

б

в

Домкраттарды құрастыру-дәнекерлеу өндірісінде бөлшектерді қысу үшін құрастырған кезде, ауыр бөлшектерді дәл орнатуға арналған реттелетін тірек ретінде қолданады. 3.21, а сур. дәл сол тура әрекет ететін бұрандалы қыспақ секілді жұмыс істейтін, әдеттегі бұрандалы домкрат көрсетілген. Тұтқа

айналдырылған кезде, корпуста

бекітілген гай- кадан

бұралып, бұранда

көтеріледі. Бұранданың ұшында топсамен тірек табан

бекітілген.

Тасымалды тетіктер үшін пневможетекті қолданудың кемшілігі – оның ауа желісіне тәуелділігі және арбиған, зор коммуникациялардың (желімен байланыс жасауға арналған шлангтердің) болуы. Сондықтан пневможетекті тетікті айттарлықтай қашықтықтарға көшірместен, тұрақты жоында пайдаланған кезде қолданады. Дәл осы жағдайларда

электр қозғалтқышпен әрекетке келтірілетін станциямен гидрожетекті де қолданады. Әдетте қол сораптарымен гидрожетекті пайдаланады. Кеме жасауда магниттермен тасымалды тетіктер кең пайдаланыла- ды. 3.22 сур. қабаттастыра дәнекерлеген кезде жиектерді тегістеуге және жиектердің арасындағы саңылауларды бекітуге (3.22, а сур.), сондай-ақ бұрыштық және тавролық қосылыстарды құрастырған және дәнекерлеген кезде (3.22, б сур.) табақтарды тік қалыпта ұстап қалуға арналған электрмагнитті қысқыштар көрсетілген. Қысқыштар 5 кН дейін күш дамытады және қалыңдығы 5...35 мм табақтар үшін қолданылады. Қысқыштарды қоректендіру үшін 24 В кернеумен тұрақты ток қажет. 3.22, в сур. табақтардан түйіспелі қосылысты құрастыру үшін элек- трмагнитпен қысқышты қолданудың мысалы көрсетілген.

а

б

в

Орталықтандырғыштарды дәнекерлеуге құрастырған кезде өстестікті қамтамасыз ету және құбырлар мен ернеушелердің қапталдық жиектерін үйлестіру үшін қолданады.

орталықтандырғыш:

Олар сыртқы және ішкі болады. Сыртқы орталықтандырғыш (3.24 сур.) өзара топсамен қосылған және ілгектермен

бірге тұйықталған тізбек құрайтын бірнеше сыртқы

және ішкі

буындардан тұрады. Ішкі буындарда шығыршықтар

бекітілген, олармен шынжыр құбырға тіреледі. Тұйықтайтын топса керме бұрандасы

бар айқастырма бо- лып келеді. Құрастырған кезде, орталықтандырғыштың ашылған шынжыры құбырлардың астына әкелінеді, айқастырманың цапфа- ларына ілгектер кигізіледі. Бұл кезде тізбектің пластиналары жіктің жазықтығынан екі жаққа симметриялы орналасады. Одан соң шынжыр бұрандамен

керіледі, ал шығыршықтар

екі құбырдың жиектерін үйлестіреді. Іліндіргеннен кейін орталықтандырғышты алып тастайды және құбырларды дәнекерлейді.

3.4

Жалпақ табақты конструкцияларды құрастыруға арналған жабдық .  Жалпақ   табақты   конструкцияларды   құрастырған   кез-   де негізгі міндет жиналатын табақтардың жиектерін бір жазықтықта үйлестіру (қабаттастыра дәнекерлеген кезде) немесе табақтарды бір біріне басып қысу (қамти қаусырып дәнекерлеген кезде) болып табы- лады. Бұл талап өзімен жалпақ табақты конструкцияларды - электрмаг- нит  стендтерді  және  жылжымалы  арқалықтары  мен  порталдары бар

стендтерді құрастыруға арналған типтік құрылғылардың конструкци- ясын анықтайды. Бұл құрылғылардың барлығының бұйымның жазықтығына пер- пендикуляр бағытталған қыспақтары бар. Кейде құрылғыларды жо- спарда жиналатын табақтардың дұрыс орналасуын қамтамасыз ететін тіреуіштермен жабдықтайды. Жылжымалы (сырғанақ) арқалықтары бар стендтерді табақты жайматөсемдерді қабаттастыра және қамти қаусырып құрастыру үшін, қырларды, қаптамаларды және басқа бөлшектерді табақтарға орнату, табақтармен каркастарды құрастыру үшін қолданады. Стендтер осы- лар бойынша арқалықтар қозғалатын бағыттаушылары бар стеллаж- дар болып келеді. Арқалықтарда жылжымалы пневмоцилиндрлермен қыспақтар орналасқан. 3.25 сур. үш пневмоқыспақпен жабдықталған жылжымалы арқалықпен стенд бейнеленген. Стенд осылар бойынша төрт дөңгелекте пневмоцилиндрлермен

үш жылжымалы қыспақпен

жабдықталған арқалық

жылжитын бүйір бағыттаушылары

бар пор- талдан

тұрады. Әрбір цилиндр пневмотаратқышпен

жабдықталған. Қысқан кезде арқалықтың көтерілуінің алдын алып, болдырмауға арналған қармаулар

бар.

Стендтерді қалыңдығы 6...8 мм табақтар үшін қолданады, стендтердің ені 15 мм жетеді; ұзындығы жиналатын конструкцияларға байланысты болады. Қыспақтардың саны 1...4, әрбір қыспақтың күші 5...15 кН.

Цилиндр конструкцияларды құрастыруға арналған жабдық . Ци- линдр конструкцияларды құрастыру өзіне үш негізгі операцияны: көлбеу түйіспелі ернеушелерді құрастыруды, сақиналы жіктер бой- ынша ернеушелерді құрастыруды және түптері бар ернеушелерді құрастыруды қосады. Көлбеу түйіспелі ернеушелерді құрастырған кез- де, оларды бір жанама жазықтықта үйлестіріп, жіктің жиектерін байла- ныстыру және қапталдық жиектерді тегістеу қажет.

, көлбеу жиектерді үйлестіруге және қосуға арналған екі гидравликалық тұтастырғыштан

және қапталдық жиектерді тегістеуге арналған тұтастырғыштар

көрсетілген. Тұтастырғыштар

серіппелі аспалардың

көмегімен  рама

бойынша қозғалатын арбаларға

бекітілген. Дәл осы арбалар- да басқару панельдері

де бекітілген. Бұрандалар екі қысқыш

, бір тегістегіш

және бір керетін

қыспақтары бар гидроцилиндрлер-  мен алмастырылған. Қапталдық жиектерге арналған тұтастырғыш

екі шынжыры бар гидроцилиндр болып келеді, шынжырлардың ұштарында ернеушенің жиектеріне ілінісетін ілгектер бар. Құрастырған кезде ер- неуше бұларға өзі еңіс стеллаж бойынша келіп түсетін шығыршықты тіректерде

тұрады. Құрастырардың алдында ернеушені шығыршықты тіректерде жігін жоғары қаратып бұрады және тұтастырғышпен 5 ернеушенің көлбеу өсіне перпендикуляр жазықтықта қапталдық жиектерін тегістейді. (3.26, б сур. қар.). Осыдан кейін ернеушенің жиектерін тұтастырғыштармен 4 қосады және жіктің ортасынан бастап, доғалық дәнекерлеумен бекітеді. Жиналған ернеуше шығыршықты тіректен арнайы пневматикалық итергішпен алынады. Көлбеу түйіспелі шағын ернеушелерді құрастырған кезде бүйіржақтардың дәл келмеуінің абсолюттік шамасы әдетте шамалы, сондықтан жіктің жиектерін үйлестіріп, байланыстырса жеткілікті бо- лады. Бұл операцияны 3.27 сур. көрсетілген тетікте орындайды. Тетіктің пісірілген каркасында

пневмоцилиндрлермен

екі иінтіректі қыспақ

жәнеосығанернеушежатқызылатын тірек ложемент 4 орналастырылған. Өстік бағытта ернеушенің қалпы қапталдық тіреуішпен

анықталады. Ауа берілген кезде, қыспақтар екі жақтан ернеушені сыртқы диаметрі бойынша қысып, көлбеу жіктің жиектерін қосады. Ернеуше оның ішінде орналасқан бөлшектерге (мысалы, дискілерге) қысылады. Қыспақтар бүйір жақтан орналасқандықтан және көлбеу жік ашық бо- лып қалатындықтан, дәл осы тетікте дәнекерлеуді орындауға болады.

Тетік диаметрі 398 мм, ұзындығы 320 мм, қабырғасының қалыңдығы

мм ернеушелер үшін қолданылады.

Ернеушелерді сақиналы жіктер бойынша құрастырған кезде, олардың қапталдық жіктерін бүкіл шеңбер бойынша үйлестіріп, ернеушелерді бір біріне қысу қажет. Осыған сәйкес, сақиналы түйіспелі құрастыру үшін жабдықтың негізгі элементтері өстік және радиал қыспақтар болуға тиіс. Ернеушелерді сақиналы жіктер бойынша құрастыруға арналған қондырғы осыларда жиналатын ернеушелер орналастырылған шығыршықты тіректер

арасында төселген рельстер

бойынша қозғалатын, қапсырмасы бар арба

болып келеді (3.28 сур.). Қапсырмада үш: алдыңғы

, ортаңғы

және артқы

пневмоцилиндр бекітілген. Пневмоцилиндрлердің штоктары қыспақтармен байланысқан. Алдыңғы пневмоцилиндрдің штогы  қыспақ  табанмен  аяқталады,  ал  ортаңғы және артқы пневмоцилиндрлердің штоктары қыспақтармен иінтіректі берілістермен қосылған, бұл қысу күшін пневмоцилиндрлер дамытатын күшпен салыстырғанда бірнеше есе арттырады. Қапсырманының жоғарғы бөлігінде, алдыңғы және ортаңғы пневмоцилиндрлердің қыспақтарына қарсы үш реттелетін бұрандалы тіреуіш орналастырылған. Қапсырма ар- бада бекітілген бағыттаушылар

бойынша электр жетегінің 9 көмегімен 0,45 м шегінде көтеріле және түсіріле алады. Арба рельстердің бойымен электр жетегінің 8 көмегімен жылжиды.

12...14

Бастапқы қалпында ауа өшірілген және барлық пневмоцилиндрлер- де қысым жоқ. Бұл кезде алдыңғы пневмоцилиндрдің штогы өзінің төменгі ұшымен арбаға тіреледі, ал қапсырманың ұшы алдыңғы пневмоцилиндрдің жоғарғы қақпағының тіреуішіне дейін поршеньге түсіріледі. Поршеньнің ортаңғы пневмоцилиндрінің қыспағы жоғары жақта, ал артқы пневмоцилиндрінің қыспағы – шеткі оң қалыпта тұрады. Жұмыстың басында көтеру механизмімен қапсырма тіреуіштер

ернеушенің төменгі қабырғасынан 15...20 мм жоғарырақ болатындай етіп орнатылады. Одан соң ауа алдыңғы пневмоцилиндрдің жоғарғы қуысына беріліп, қапсырманың алдыңғы ұшы көтеріледі. Бір мезгілде ауа ортаңғы пневмоцилиндрдің төменгі қуысына беріліп, ортаңғы қыспақ төмен түседі. Осындай қалыпта, сақиналы жік ортаңғы қыспақтың үстінен (екінші және үшінші жоғарғы тіреуіштердің ара- сында) шыққанша, арба қапсырманы қондырғының шығыршықты тіректерінде жатқан ернеушенің ішіне енгізеді. Енді ауа алдыңғы пневмоцилиндрдің төменгі қуысына беріледі, алдыңғы жоғарғы тіреуіш сол жақтағы ернеушенің төменгі қабырғасына түскенше, алды- мен қапсырманың алдыңғы ұшы төмен түсіріледі, осыдан кейін пор- шень көтеріліп, сол жақтағы ернеушені алдыңғы қыспақ пен тіреуіштің арасында қысады. Одан соң оң ернеушені сол ернеушеге қысатын артқы пневмоцилиндр және екі ернеушенің жиегін алдын ала қажетті биіктікке реттелген жоғарғы тіреуіштерге қысатын ортаңғы пневмоци- линдр қосылады. Ернеушелердің жиектерін тегістегеннен кейін іліндіру жүргізіледі, одан соң пневмоцилиндрлер ауыстырылып қосылып, барлық қыспақтар ернеушелерден әкетіледі. Ауаны алдыңғы пневмоцилиндрдің жоғарғы қуысына енгізген кезде, алдымен оның қыспағы кері кетеді (штоктың төменгі ұшымен арбаға тірелгенге дейін), осыдан кейін поршень тоқтап, ауаның жоғарғы қақпаққа қысымынан пневмоцилиндрдің өзі көтеріле бастап, ернеушелерден кері кеткен тіреуіштермен

қапсырманы бұрады. Босатылған ернеушелер шығыршықты стендте бұрылады және жіктің көршілес орнында қиыстырып келтіру мен қысып алу жүреді. Жікті құрастырғаннан кейін, қапсырмамен арба кері кетіп, стендке жаңа ерне- уше орнатылады және цикл қайталанады. Пневмоцилиндрлерді басқару батырмалы станциядан электропневмотаратқыштармен жүргізіледі. Бастапқы қалыптарында пневмоцилиндрлер ұштық ажыратқыштармен 12...14 өшіріледі. Осы тәріздес қондырғыларда диаметрі 0,5 бастап (қабырғаның 16 мм дейін қалыңдығы кезінде) 6 м дейін (қабырғаның 50 мм дейін қалыңдығы кезінде) болатын түтіктерді жинайды. Жекелеген ернеушелердің ұзындығы 3,5 м дейін жетеді.  Қабырғасының  қалыңдығы  70  мм  дейін болатын ернеушелерді құрастыру үшін гидроцилиндрлермен қондырғыларды қолданады.

бөліктерін  қапсыру  еңістерімен орындайды.

2 және 9

3 және 8

Арқалық конструкцияларды құрастыруға арналған жабдық . Арқалық конструкцияларды құрастырған кезде арқалықты құрайтын элементтерді өзара дұрыс орналастыруды қамтамасыз ету және бүкіл ұзындығы бойынша бір біріне қысу қажет. Бұл үшін сериялы өндірісте жылжымалы құрастыру порталдары бар стендтер мен құрастыратын бұрылмалы және бұрылмалы емес кондукторлар қолданылады. Жылжымалы құрастыру порталдары бар стендтерді әдетте ұсақ се- риялы өндіріс жағдайларында ұзындығы үлкен аралықтар жасау үшін қолданады. Құрастырған кезде жиналатын элементтің қабырғасы тірек арқалықтарға, ал сөрелер – аралықтарды бойлай, белгілі бір биіктікке орнатылған   тірек   бұрандаларға

жатқызылады.   Портал, жинала-

Жиналатыная арқалық

тын бұйымды бойлай қозғалып, іліністіретін жерге қарсы тоқтайды, қыспақтар қосылады және жиналатын элементтерді іліндіру жүреді. Одан соң қыспақтар  кері  қайтады,  портал  келесі  іліністіретін  жер- ге әкелініп, цикл қайталанады. Стендте ұзындығы 15 м дейін, биіктігі 460...2 000 мм арқалықтарды жинарйды, сөренің ені 600 мм дейін және сөренің қалыңдығы 60 мм дейін. Екі тавролық аралықтарды құрастыру порталсыз стендте де жүргізіле алады. Бұл жағдайда порталдың тік қыспақтарының рөлін 760 мм қадаммен стендті бойлай екі қатармен  монтаждалған  электрмагнит- тер орындайды. Бір қатар жиналатын арқалықтың биіктігіне байланы- сты стендке көлденең орын ауыстыратын күймешелерде орналасқан. Дәл осы күймешелерде көлбеу пневмоқыспақтардың бір қатары орналастырылған; олардың екінші қатары стендтің жылжымайтын бөлігі бойынша бекітілген.

серіппе;

Стенд ұзындығы 6,2 м жекелеген секциялардан  тұрады  және биіктігі 400...3 500 мм аралықтарды құрастыруға арналған. Стендтің артықшылығы - автоматты дәнекерлеумен іліндіруді іске асыру мүмкіндігі. Стендтің кемшіліктері – әсіресе ұзын өлшемді аралықтар үшін қолайсыз үлкендігі және күрделілігі.

Құрастырған кезде жұқа тақтайшалардың тірек бөлігінде бекіткіштер

бойынша аралықтардың дайындамаларын жатқызады және пневмоцилиндрлерді қосып, дайындамаларды раманың ортаңғы бөлігіне басып қысады. Бірінщі көлбеу жікті дәнекерлегеннен кейін, екі аралықта да кондуктор 180° бұрылады және екінші жік пісіріледі. Раманың бұрылысын 180° бекіту ұштық ажыратқышпен 9 және тіреуішпен

жүргізіледі. Одан соң ауа өшіріліп, қыспақтар қайтармаи серіппелермен әкетіліп, босатылған дәнекерленген арқалықтар негіздің тұғырығына құлайды. Осыдан кейін кондуктор кері жаққа 180° бұрылады және цикл қайталанады.

3.5

Әмбебап-құрама тетіктер (ӘҚТ) деп осылардан қандай да бір пісірілген торапты құрастыру үшін тұтас тетік құрамдастырылатын, қалпына келтірілген бөлшектердің және тораптардың жинағы түсініледі. Пісірілген торапты жасау аяқталған соң, тетікті бөлшектейді және ӘҚТ бөлшектері мен тораптарын жаңа тетіктерді тұтастыру үшін пайдаланады. Арнайы жабдықты жобалау және жасау еңбектің және материалдардың үлкен шығындарын қажет ететіндіктен, мұнда арнайы

а

б

в

г

3 және 5

және

жабдықты қолдану экономикалық тұрғыдан тиімді болмайтын жеке-да- ра және ұсақ сериялы өндірісте әмбебап-құрама тетіктерді қолданған ең ұтымды болады.

ӘҚТ қолданған кезде алдымен бұйымды орналастыру схемасын белгілейді, оның негізінде тақтада ӘҚТ қажетті элементтерді орнала- стыру және бекіту схемасын (баптау схемасы) құрастырады Баптау схе- масы бойынша тетікті жинайды. 3.32 сур. үш қысқа жолақпен қосылған, тесіктері бар екі ұзын жолақтан тұратын раманы құрастыруға арналған тұтастыратын ӘҚТ көрсетілген. Оларды бүйіржақтарымен  тіреуіштерге

тірей  оты- рып, көлбеу жолақтарды тақтаға

жатқызады, ал жолақтардың біреуі (базалық) бүйір жазықтығымен бұрыштықтарға

тіреледі. Одан соң, оларды тіреуіштертерге

тірей және тұтқыштармен

бекіте отырып, көлденең жолақтарды жатқызады. Осыдан кейін екінші көлбеу жолақты көлденең жолақтардың бүйіржақтарына бұрандалы қыспақтармен

ба- сып қысады. Көлбеу жолақтар тақтаға

Т-тәріздес бастиектері

бар бұрандалардың көмегімен тұтқыштармен 6 басып қысылады.

ӘҚТ әр алуан түрлі жақтауларды, кронштейндерді, аралықтарды, құбырлы конструкцияларды, иінтіректерді және басқа да пісірілген то- раптарды құрастыру үшін қолданылуы мүмкін.

4.1

Бөлшектерді дәнекерлеуге дайындаудың дәлдігі, олардың тазалығы және құрастыру сапасы конструкцияның көтергіш қабілеттілігіне және үнемділігіне аса елеулі әсерін тигізеді. Дайындау және құрастыру опе- рацияларын жеткіліксіз мұқият орындау пісірілген қосылыстарда және жалпы алғанда конструкцияда ақаулардың пайда болу ықтималдығының күрт артуына алып келеді. Дәнекерлеген кезде пайда болатын ақауларды талдау, ақаудың айтарлықтай үлесін дайындаудың және құрастырудың нашар сапасының есебіне жатқызу керектігін бірмәнді көрсетіп отыр. Дайын бұйымдағы ақауды түзету пісірілген қосылыстардың белгіленген қасиеттерінің толық қалпына келуіне әрқашан алып келе бермейді және еңбекті көп қажет ететін және техникалық жағынан қиын орындалатын операция болып табылады. Осыдан, дайындау және құрастыру кезінде пайда болған ақауларды дәнекерлеу операциясын жүргізгенге дейін жойған айтарлықтай ұтымды екендігі айдан анық болып отыр. Алайда, дайындамалардың дәлдігіне және оларды дәнекерлеуге құрастыруға конструкцияның жасалуын қымбаттатып жіберетін шамадан тыс және кей кездері орындалуы қиын талаптар қоймау керек. Практикада қолданылатын дәнекерлеу тәсілдері бөлшектерді дайындаудың және құрастырудың дәлдігінің әлдебір жол берілетін ауытқулары кезінде, сапалы пісірілген қосылыстар алуға мүмкіндік береді. Құрастырылуға тиіс дайындама алу  үшін,  бірқатар  операциялар-  ды орындау қажет. Металды жұқартқан, тасымалдаған және сақтаған кезде пайда болған ластануларды және тегіссіздіктерді кетіру үшін, алдын ала осыдан бөлшек жасалатын болатын прокатты

түзетуге және тазартуға ұшыратады. Табақ материалды түзетуді түзететін стандарда, тазартуды – бытыраатқыш қондырғыда немесе өңдеу мен енжарландыруға арналған арнайы ванналарда жүргізеді.

орындай-  ды: белгілеуді – дайындаманың өлшемдерін сызбадан тікелей металға

көшіру, болашақ кесу сызығы бойынша металда нүкте белгілеу және бөлшекті таңбалау арқылы; таңбалауды — жіңішке табақты  метал- дан, фанерадан немесе картоннан арнайы жасалған шаблоннан металға дайындама жасау үшін қажетті өлшемдерді көшіру арқылы орындай- ды. Сызғышпен шаблонның кескіндерін айналдыра қоршайды, осы- дан кейін оны алып тастап, бүкіл сызықты бойлай керндер түсіріп, бөлшекті таңбалайды. Дайындамаларды кесіп алуды қайшымен, авто- матты газ-жалынды машинамен немесе қолда ұстайтын кескіштермен жүргізеді. Соңғы кездері осы мақсаттар үшін қысылған доғамен кесу кеңінен қолданылады. Кей жағдайларда, қайшылармен кескен кезде жиектер бойынша пай- да болған тойтарылған металды кетіру, қолда ұстайтын газбен кескішке тән тегіс емес жерлерді кетіру үшін, жиектерді жиек сүргілейтін ста- ноктарда механикалық өңдеуге ұшыратады. Қажет болған кезде, ме- талды суық июді немесе  қызған  күйде  июді  пайдаланады.  Қандай  да бір тәсілді таңдау металдың қалыңдығымен және тегіс еместіктің қисықтық радиусымен анықталады. Дәнекерленетін металдың қалыңдығына бөлшектеу пішініне байла- нысты, жиектерді қайшымен кесумен, сүргілеумен немесе газбен кесу- мен дайындайды. Ең көп қолданысын жиектерді дайындаудың жоғары өнімділігін және жағдайлардың көпшілігінде айтарлықтай дәлдігін қамтамасыз ететін механикаландырылған (машиналық) оттегімен кесу тауып отыр. Болаттардың маркаларының көпшілігі үшін, сапалы ке- скен кезде, келесі механикалық өңдеу қажет болмайды. Жиектерді дайындаудың қажетті дәлдігі жіктің типімен, дәнекерлеудің тәсілімен және режимімен анықталады. Белгіленген өлшемдерден ауытқулар жіктің сапасының төмендеуіне немесе жұмыстардың еңбекті көп қажет ететіндігінің артуына алып келуі ммүкін. Негізгі металл дәнекерлеу орындарында құрастырылғанға дейін тат- тан, майдан, ылғалдан, борпылдақ қабатты қабыршақтардан және саңылаулардың пайда болуына және жіктердегі басқа ақауларға алып келуі мүмкін өзге де ластанулардан тазартылуға тиіс. Дәнекерлеудің механикаландырылған  тәсілдері  кезінде  металды  тазартуға   ерек- ше назар аударылуға тиіс. 4.1 сур. әртүрлі типтік қосылыстар үшін доғалық дәнекерлеудің алдында тазартылуға тиіс жерлер көрсетілген. Байланыстырылатын элементтердің бүйіржақтарын ерекше мұқият та- зарту керек. Тазартуды торапты құрастырғанға дейін механикалық (құм ағыны не- месе бытыра ағыны тәсілімен, металл щеткалармен, абразивпен) немесе химиялық (өңдеумен, газ-жалынмен тазартумен) әдістермен жүргізеді. Металдың бетінен таттың және қабыршақтың борпылдақ қабатын, сондай-ақ,  ластану  дәнекерлеу  орнынан  тысқары  жерде  орналасқан

4.1 сур. Металдың дәнекерлер алдында тазартылатын учаскелері (қалыңдатылған сызықпен көрсетілген) және дәнекерлер алдында тазарту аймақтары: І және ІV – түйіспелі; ІІ және V – тавролық; ІІІ – айқас

жағдайда, кірді және мұзды кетіру керек. Бұл конструкцияларды тасымалдаған және көмкерген кезде ластанулар болашақ жіктің орна- ласатын жеріне түспеуі үшін қажет. Негізгі мақсатқа – дәнекерленетін жиектерді тазартуға қол жеткізілмейтіндіктен, жиналған торапты та- зарту жағдайлардың көпшілігінде нәтижесіз болады, ал кейде, тазар- ту өнімдерінің саңылауға түсіп (әсіресе, тавролық қосылыстың бірінщі жігін дәнекерлегеннен кейін), онда ұсталып қалатындығымен байланы- сты, зиянды да болып келеді. Тікелей дәнекерлер алдында дәнекерлеу орнын газдардың жалыны- мен күйдірудің немесе қысылған құрғақ ауамен үрлеудің мәні бар. Бұл кезде саңылауға құрастырғаннан кейін түскен ылғал және кір кетіріледі. Бұл операция бір жағынан қалыңдығы 10...12 мм және екі жағынан 18...20 мм металды күйдірген кезде мақсатына жетеді. Электрқоқырлы дәнекерлеу кезінде жағдайлардың көпшілігінде жиектерді тазарту қажет болмайды. Дәнекерлеудің алдында әрқашан конструкцияларды құрастыру, яғни, бөлшектерді жобамен қарастырылған қалыпта орнату және бекіту ісі жүреді. Дәнекерлеуге құрастыру еңбекті көп қажет ететін және ең аз механикаландырылған операциялардың бірі болып табылады. Ол  кон-

струкцияны сапалы дәнекерлеу мүмкіндігін қамтамасыз етуге тиіс. Бұл үшін байланыстырылатын бөлшектер арасында белгіленген саңылауды ұстап отыру, бөлшектерді жобалық қалыпқа орнату және оларды бөлшектердің өзара орналасуы дәнекерлеу мен көмкеру, егер қажет болса – тасымалдау барысында да бұзылмайтындай етіп бекіту қажет. Дәнекерлеу орнына еркін кіру мүмкіндігі болуға тиіс. Электрқоқырлы дәнекерлеу кезінде бөлшектерді, әдетте, жіктің ұшына қарай кеңейетін саңылаумен жинайды, бұл жіктің металының отырып қалуының орнын толтыруға мүмкіндік береді. Жағдайлардың басым көпшілігінде бөлшектердің доғалық дәнекерлеу алдындағы өзара орналасуы жіктердің  тұтқыштар  деп  аталатын қысқа үзінділерінің көмегімен бекітіледі (4.2, а сур.). Тұтқыштардың қимасы  жіктің  қимасының  1/3  аспауға  тиіс.  Олардың  максимал-  ды қимасы – 25...30 мм

көп емес, ұзындығы – 20...120 мм, олардың арасындағы қашықтық – 300...800 мм. Тұтқыштарды қорғаныс газ- дарда немесе флюс астында, электродтар жабылған етіп орындайды. Бірқатар жағдайларда, әсіресе қатқыл тораптарды дәнекерлеген кезде, тұтқыштарды тұтқыштарды қимасы шағын тұтас жікпен (үстірт жікпен) алмастырады бұл жіктің металының кристалдану жарықшақтарына қарсы төзімділігін айтарлықтай арттырады және тұтқыштардың шы- тынауына орай дәнекерлеу барысында бөлшектердің берілген өзара орналасуының бұзылу ықтималдығын азайтады. Үстірт жікті қолмен немесе механикаландырылған тәсілмен дәнекерлейді. Тұтқыштарды және үстірт жікті бірінщі жұмыс жігін  немесе  қабатты қабаттастыруға кері жақтан орындау ұсынылады. Үстірт жік бөлшектерді байланыстырып, бекітуден өзге, флюсті және дәнекерлеу ваннасының металын саңылауда ұстап қалу үшін қызмет етеді. Жау- апты  конструкцияларды  қолмен  немесе  қорғаныс  газдарда,  негізгі

а

б

в

металдың пісірілуінің аз тереңдігін қамтамасыз ететін режимдерде дәнекерлеген кезде, тұтқыштарды және үстірт жікті жіктің тамырын тазарту арқылы жұмыс жігін қабаттастырған кезде алып тастау керек. Флюс астында және қорғаныс газдарда негізгі металдың айтарлықтай балқытылуын қамтамасыз ететін режимдерде дәнекерлеген кезде, бұл операция артық болады. Дәнекерлер алдында және оның барысында бөлшектерді байла- ныстырып, бекіту үшін, жіктің қалыптасуына қарай алынып тастала- тын арнайы жұқа тақтайшаларды-тарақтарды қолданады (4.2, б сур.). Тарақтардың кемшіліктері оларды жасауға металдың шығындары және дәнекерлеу мен негізгі металда орналасқан тұтқыштардың қалдықтарын одан кейін тазарту болып табылады. Бөлшектерді бекіту үшін бұрандама қысқыштар, сыналар, керетін бұрыштар және басқа механикалық тетіктер кең қолданылады. Кей жағдайларда, өндірістің жаппай сипаты кезінде, құрастыру және дәнекерлеу осыларда жүргізілетін арнайы кондукторлар пайдаланылады. Бөлшектің ұштары бойынша, әдетте, жіктің басы мен ұшын оның шектерінен тысқары шығаруға арналған арнайы жұқа тақтайшалар орнатады (4.2, в сур.). Тап осы жұқа тақтайшалар бөлшектерді бай- ланыстырып, бекіту үшін де қызмет етеді. Міндетті саңылаумен дәнекерлеген кезде, саңылаудың жоғарғы бөлігіне қысқа төсемдер енгізеді, оларды тұтқыштардың көмегімен табақтармен байланысты- рады. Электрқоқырлы дәнекерлеу кезінде бөлшектерді бекіту үшін, бір бірінен 500...1 000 мм қашықтықта орнатылатын қапсырманы қолданады. Кейде дәнекерлейтін аппарат келген кезде алынып тастала- тын ендірмелерді қолданады. Жікті қосылыстан тысқары шығару үшін, электрқоқырлы процесс кезінде, қалыңдығы негізгі металл секілді қалыңдығы  бар  шығаратын  жұқа  тақтайшаларды  қолданады.  Олар

сондай-ақ бөлшектерді өзара бекітетін элемент болып та қызмет етеді.

4.2

Жіктердің кеңістіктегі келесі негізгі қалыптарын ажыратады: төменгі, тік, көлбеу (тік жазықтықта) және төбелік. Кеңістіктегі қалпына бай- ланысты, жіктің білікшесін қалыптастыру жағдайларын, оның сыртқы түрін және сапасын, сондай-ақ дәнекерлеудің өнімділігін елеулі өзгертеді. Тік қалыпта дәнекерлеген кезде балқытылған металл төмен қарай ағып кетуге ұмтылады. Сондықтан, тік жіктерді өте қысқа доғамен орындайды. Тік жіктерді төменнен жоғарыға да, жоғарыдан төменге  де орындайды. Бірінші жағдайда доға тік орналасқан пластиналардың

ең төменгі нүктесінде қозады  және  сұйық  металдың  ваннасы  пай-  да болғаннан кейін, алдымен көлбеу орнатылған электродты біршама жоғары қарай бұрып әкетеді. Бұл кезде жіктің қатқан металлы сөре тәрізді нәрсе түзеді, мұнда металдың келесі тамшылары ұсталынады. Сұйық металдың ваннадан ағып кетуінің алдын алып, болдырмау үшін, оны жоғары қарай және кезекпе кезек екі жаққа бұрып әкете отырып, электродпен өске көлденең тербелмелі қозғалыстар жасау қажет. Бұл сұйық металдың жылдам қатаюын қамтамасыз етеді. Жоғарыдан төмен дәнекерлеуді металдың шағын қалыңдығы кезінде немесе көп қабатты дәнекерлеу барысында жіктің бірінщі қабатын қабаттастырған кезде қолданады. Бұл жағдайда доғаның астына аға бастаған сұйық металл тесіп  ө  электродтың  ткен  күйіктердің  пай-  да болу мүмкіндігін азайтады. Дәнекерлеудің басында электродтың көлбеу орналасуы кезінде доға пластиналардың ең жоғарғы нүктесінде қозады. Сұйық металдың ваннасы пайда болғаннан кейін, электрод-   ты доға негізгі және балқытылған металлға бағытталатындай еесеп- пен 15...20°еңкейтеді. Жіктің қалыптасу жағдайларын жақсарту үшін, балқытылған металдың тамшылары төмен ағып кетуден ұсталынып қалуы үшін, электродтың тербелістерінің амплитудасы шағын, ал доға өте қысқа болуы керек. Х-тәріздес дайындамамен қалыңдығы үлкен металда тік жіктерді жіктердің жоғарғы бөлігінен бастап дәнекерлейді. Екі дәнекерлеуші жұмыс істеген кезде: біреуі дәнекерленетін секцияда бірінші қабатты орындайды және осыдан кейін қосылыстың кері  жағынан  тамыр  жікті кеседі, ал басқа дәнекерлеуші секцияның өз жағындағы барлық қабаттарды жатқызады. Бұл кезде бірінші дәнекерлеуші жіктің секцияның өз жағында тұрған барлық қабаттарын жатқызады. Дәл осын- дай реттілікпен барлық келесі секцияларды дәнекерлейді. Дәнекерлеуді үзілістерсіз, ыстық алдыңғы қабат бойынша жүргізеді. Жіктерді төбелік қалыпта орындау – бұл еңбекті көп қажет ететін операция, өйткені ауырлық күші металды электродтан дәнекерлеу ван- насына көшіруге кедергі келтіреді, ал балқытылған металл – ванна-  дан төмен ағып кетуге ұмтылады. Сондықтан, дәнекерлеу барысында дәнекерлеу ваннасының көлемінің шағын болуына қол жеткізу керек. Бұған диаметрі шағын (3...4 мм, көп емес) электродтарды және шағын дәнекерлеу токтарын қолданумен қол жеткізеді. Сапалы жік алудың негізгі шарты – электродты сұйық металдың ваннасымен мерзімді тұйықтаулар арқылы, ең қысқа доғаны ұстап отыру. Тұйықталған сәтте металдың тамшысы беттік керілу күштерінің әсерімен дәнекерлеу ван- насына тартылады. Электродты алып тастаған сәтте доға сөніп, жіктің металы қатаяды. Бір мезгілде электродқа жікке көлденең тербелмелі қозғалыстар хабарланады. Электродты бөлшектің бетіне еңкейту дәнекерлеу бағытында 70...80° құрауға тиіс.

Түйіспелі қосылысты жиектерді көлбеу қалыпта қиғаштатып дәнекерлеу . Бұл қосылыс, сондай-ақ ол тұратын кеңістіктік қалып құбырларды және жауапты түйіспелі қосылыстарды дәнекерлеген кезде өте жиі кездеседі.  Кейбір  жұмыстарды  орындаған  кезде  кей- де жіктердің электродтың көлденең тербелістерімен орындалуына та- лаптар қойылады. Жағдайлардың көпшілігінде тар білікшелермен электродтың көлденең тербелістерінсіз дәнекерлеу қолданылады. Дәнекерлеген кезде, электрод металын тікелей қосылыстың тамырлық бөлігінің саңылауында балқуға мәжбүрлей отырып, қысқа доғалық аралықты ұстап отыру қажет. Дәнекерлеген кезде электродтың қайтарма-ілгерілемелі орын ауыстыруын пайдалануға болады. Алға орын ауыстырулар кезінде дәнекерлейтін доғаның үзілуіне жол беру- ге болмайды. Осындай орын ауыстырулар кезінде металдың балқыма қапталатын жіктің алдында алдын ала қыздырылуын қамтамасыз ету керек. Бір мезгілде дәнекерлеу ваннасының балқытылған металының айтарлықтай жылдам қатуын және төменгі пластинаға ағып кетпеуін бақылап отыру ұсынылады. Қосылыстың кері жағында толық балқыту болуға тиіс. Екінші және одан кейінгі өтулер үшін дәнекерлеу тогы айтарлықтай көбейтілуі мүмкін. Тар білікшелермен, көлденең тербелістерсіз дәнекерлеуді пайдалануға болады, сондай-ақ электродтың көлденең тербелістерімен дәнекерлеуді пайдалануға болады. Барлық өтулердің барлық алдыңғы өтулердің бетімен, сондай-ақ дәнекерленетін пластиналардың беттерімен кепілдік берілген қоспалануын қамтамасыз ету керек. Дәнекерлеген кезде тілікшелердің пайда болуынан аулақ болу қажет.

Түйіспелі қосылысты бір жиекті көлбеу қалыпта қиғаштата дәнекерлеу . Ең көп жағдайда түйіспелі қосылыстарды көлбеу қалыпта орындаған кезде тек жоғарғы табақтың ғана жиегін қисайтады. Доғаны төменгі табақтың көлбеу жиегінде қоздырады, одан соң жоғарғы табақтың шабылған жиегіне жылжытады. Дәнекерлеу техникасы, қабаттарды қабаттастырудың реттілігін қоспағанда, бұрынырақта си- паттап, баяндалғаннан ештемесімен де өзгешеленбейді.

Айқас қосылысты тік қалыпта төменнен жоғарыға дәнекерлеу . Жа- уапты дәнекерлеу жұмыстарын тік қалыпта тұрған айқас қосылыстарды пайдалана отырып орындаған кезде, әдетте, дәнекерлеуді төменнен жоғарыға қарай жүргізеді. Мұндай дәнекерлеу кеме жасауда дәнекерлеу жұмыстарын орындаған кезде, жоғары қысым ыдыстарын жасаған кезде, сондай-ақ металл конструкцияларды жасаған кезде орын алады. Шағын қалыңдықтарды дәнекерлеген кезде және айқас қосылыстарды дәнекерлеген кезде орындалатын көп өтпелі пісірілген жіктерде бірінші өтулерді орындау үшін бір өтпелі бұрыштық жіктер қолданылады, олар- ды орындаған кезде дәнекерлеу тогының шағын мәнін белгілеу қажет.

Қосылыстың төменгі бөлігінде балқытылған металдан, пісірілген жіктің өлшемдеріне сәйкес келетін өлшемдері бар сөре пайда болады. Электродтың қайтарма-ілгерілемелі орын ауыстыруларын қолдану ке- рек. Электрод материалын көшірген кезде қысқа доғаны ұстап оты-    ру керек, жоғары қарай өткенде бұл кезде оның үзілуіне жол бермей, доғаны созу керек. Электрод дәнекерлеу ваннасының үстінде тұрған кезде, электродтың көлденең орын ауыстыруын азайтуды жүргізуге болады. Бұл пісірілген жіктің жақсы қалыптасуына жағдай жасайды. Дәнекерлеген кезде электродтың орын ауыстыруларының әрқашан, жіктің енінің шектерінде жоғарғы пластинаның жиегі күйдіріліп жіберілмейтіндей, ал пластинаның жалпақ бетінде тілікшелер пайда болмайтындай етіп сақталуын қадағалап отыру керек. Қалыңдығы үлкен айқас қосылыстардың пісірілген жіктерін орын- дау үшін, электродтың көлденең орын ауыстыруларымен, көп өтпелі немесе бір өтпелі дәнекерлеу қолданылады. Көп өтпелі дәнекерлеу кезінде бірінші өту электродтың көлденең орын ауыстыруларынсыз, тар білікшемен орындалады. Екінші өтуді орындаған кезде дәнекерлеу тогы қосылыстың тамырлық бөлігінде кепілдік берілген балқытуды және жиектермен қоспалануды қамтамасыз ету үшін жеткілікті болуға тиіс. Бұл кезде, электродты дәнекерлеу ваннасының бетінің үстінде сақтай отырып, бір мезгілде дәнекерлеу ваннасын жан-жаққа, кезекпе кезек кейде солға, кейде оңға жылжыта отырып, электродты жоғары қарай жылжыту керек. Дәнекерлеу ваннасының дәнекерлеу барысында орындалатын бірқалыпты орын ауыстырулары жіктің тегіс, шағын дөңестігі бар бетін алуға мүмкіндік жасайды. Көлденең тербелістердің шеткі нүктелерінде қысқа мерзімді тоқтаулар тілікшелердің пайда болуының алдын алады, бірақ бұл кезде жоғарғы пластинаның жиегінің күйіп тесілуінен аулақ болу керек. Айқас қосылысты дәнекерлеуді сондай-ақ электродтың көлденең тербелістерімен  бір  өтпелі  бұрыштық  жікпен  жүргізуге  болады. Көп өтпелі дәнекерлеген кездегі дәнекерлеу техникасы екінші өтуді орындауға ұқсас. Айырмашылығы электродты төменгі пластинаға үлкен бұрышпен орналастыру және орын ауыстыруды кідіртуді тек төменгі пластинада орындау қажеттігінен тұрады.

Тавролық қосылысты тік қалыпта бір өтпелі бұрыштық жікпен дәнекерлеу . Дәнекерлеуді жоғарыдан төмен  орындау  қажет  бола-  тын жағдайлар кездесіп отырғанымен де, тік түйіспелі дәнекерлеу көбіне көп төменнен жоғарыға жүргізіледі. Өтулердің санын таңдау осы қосылыстың мақсатты қолданылуымен, сондай-ақ дәнекерленетін пластиналардың қалыңдығымен анықталады.

Тавролық  қосылысты  тік  қалыпта  бір  өтпелі  бұрыштық  жікпен,

электродтың көлденең орын ауыстыруларынсыз дәнекерлеуді орындаған кезде, дәнекерлеу тогы қосылыстың тамырлық бөлігінде, сондай-ақ пластиналардың беттерімен тұрақты балқытуды қамтамасыз ететіндей айтарлықтай үлкен болуға тиіс. Дәнекерлеу кері полярлықта, электродтың жоғары қарай-төмен тербелістерімен жүргізіледі. Электрод материалын көшірген сәтте қысқа доғаны ұстап отыру қажет, электродтың жоғары қарай орын ау- ыстыруы кезінде доғаны созу, алайда бұл кезде оның үзілуіне жол бер- меу керек. Дәнекерленетін металдың қатты қызуын және оның одан кейінгі шытынауын, сондай-ақ дәнекерлеу ваннасынын ағып кетуін болдырмау үшін, электродты дәнекерлеу ваннасынан бұрып әкетуді мезгіл-мезгіл жүргізіп отыру қажет. Сонымен бірге, қажетті балқытуға, дәнекерленетін жиектермен қоспалануға және тілікшелерсіз, қажетті пішіндегі жіктің пайда болуына қол жеткізілетін сәтке дейін, дәнекерлеу ваннасын бір орнында ұстап отыру қажет. Тавролық қосылысты тік қалыпта дәнекерлеуді электродтың көлденең тербелістерімен, бір өтпелі бұрыштық жікпен жүргізуге бола- ды. Көп өтпелі дәнекерлеген кездегі дәнекерлеу техникасы екінші өтуді орындауға ұқсас.

Тавролық қосылысты тік қалыпта көп өтпелі бұрыштық жікпен дәнекерлеу . Бұл қосылысты дәнекерлеу төменнен жоғарыға, әдетте кері полярлықта жүргізіледі, бірақ кейде осы мақсаттар үшін тура полярлылық та пайдаланылады. Пісірілген жікті тар білікшелермен, көлденең тербелістерсіз орындауға болады, бірақ ол электродтың көлденең орын ауыстыруларымен айтарлықтай жиірек орындалады. Көп өтпелі жікті көлденең тербелістермен дәнекерлеген кезде бірінші өту бір өтпелі жіктің орындалуына ұқсас және электродтың көлденең орын ауыстыруларынсыз немесе кей жағдайларда шағын көлденең тербелістерімен орындалады. Дәнекерлеу тогы қосылыстың тамырлық бөлігінде кепілдік берілген балқытуды және жиектермен қоспалануды қамтамасыз ету үшін жеткілікті болуға тиіс. Дәнекерлеген кезде, элек- тродты дәнекерлеу ваннасының бетінің үстінде сақтай отырып, бір мезгілде дәнекерлеу ваннасын жан-жаққа, кезекпе кезек кейде солға, кейде оңға жылжыта отырып, электродты жоғары қарай жылжыту ке- рек. Дәнекерлеу ваннасының дәнекерлеу барысында орындалатын бірқалыпты орын ауыстырулары жіктің тегіс, шағын дөңестігі бар бетін алуға мүмкіндік жасайды. Көлденең тербелістердің шеткі нүктелерінде қысқа мерзімді тоқтаулар тілікшелердің пайда болуының алдын ала- ды. Дәнекерлеген кезде қысқа доғаны ұстап отыру, бірақ электродтың дәнекерлеу ваннасының балқытылған металымен түйісуінен аулақ болу қажет.

Диаметрі   үлкен   электродты   пайдаланған   кезде   дәнекерлеу   то-

гын көбейту қажет. Үшінші өтуді дәнекерлеген кездегі электродтың қалпы екінші өтуге ұқсас. Диаметрі үлкен электродты қолданған және дәнекерлеу тогын көбейткен кезде, дәнекерлеу ваннасы көлденең тербелістердің траекториясының шеткі нүктесіне жеткен кезде, электродтың жоғары қарай орын ауыстыруын жылдамдатқан дұрыс. Бұл кезде барлық осы орын ауыстырулар кезінде доғаның жануын жалғастыруына назар аударып отыру қажет. Доғаның жоғары қарай орын ауыстыруының барысында доғаны созу қажет. Дәнекерлеу ванна- сы айтарлықтай салқындағаннан кейін, электрод кратерге қайтарылады және қосымша металды балқыта қаптау жүргізіледі. Дәнекерлеген кезде көлденең тербелістердің траекториясының енінің тұрақтылығын ұстап отыру, оның жіктің білікшесінің енінен асып кетпеуін қадағалап отыру қажет. Түйіспелі қосылысты жиектердің төсемдегі қиғаштығымен тік қалыпта дәнекерлеу . Қосылыстың бұл типі құбыржолдар салған, жоғары қысымды ыдыстар жасаған кезде, сондай-ақ кеме конструк- цияларында айтарлықтай жиі кездеседі. Дәнекерлеу кері полярлықта төменнен жоғарыға жүргізіледі. Бірінші өткен кезде дәнекерлеу тогы үлкен болуға тиіс. Тар білікшелерді, көлденең тербелістерсіз балқыта қаптау техникасы пайда- ланылады. Жік төсеммен және өзінің тамырлық бөлігіндегі екі жиектің де беттерімен жақсы қоспалануға ие болуға тиіс. Дәнекерлеген кезде жіктің бет жағының максималды жалпақ болу- ын қадағалау қажет. Егер пісірілген қосылыста тамырдағы саңылау өте кең болса, онда пісіру астындағы жікті орындау үшін, екі-үш өту жасау қажет. Дәнекерлеу барысында барлық қабаттастырылған қабаттардың бір бірімен жақсы қоспалануға ие болуына назар аударып отыру қажет. Екінші өтуді орындаған кезде дәнекерлеу тогы тым үлкен болмауға тиіс. Электродтың  көлденең  тербелістерімен  дәнекерлеу  техника- сы пайдаланылады. Осылар бойынша осы көлденең тербелістердің енін анықтауға болатын реперлер ретінде бұрынырақта балқытылған білікшелердің жиектері пайдаланылады. Дәнекерлеуді орындаған кезде пісірілген жіктің бетінің жалпақ болуын қадағалау, тілікшелердің пай- да болуынан аулақ болу қажет. Мұндай жиектерде қоқырланулар пай- да болуы мүмкін болғандықтан, пісірілген жіктің сүйір жиектері бол-

мауы керек.

Үшінші өткен кезде дәнекерлеу тогының шамасы жақсы балқытуды және қоспалануды да, жіктің шағын дөңестігін де қамтамасыз етуге тиіс. Электродтың көлденең тербелістері шабылған бөлшектеу жиектерінің шектерінен шықпауға тиіс. Тілікшелердің пайда болуынан аулақ болу үшін, электродты көлденең тербелістердің траекториясының шеткі нүктелерінде кідірту қажет. Пісірілген жіктің шамадан тыс дөңестігінің