Бұхара базарына барып келем,
Малым өтпей, құр шаршап, налып келем.
«Осы үйде екі бала бар»- дегенге
Екі бүйрек, бір сирақ алып келем.

Онда қыздар кідіріп қалмай, жауап қайырды дейді:
Кіріп келдің бас салып, долағай бас,
Жолаушының құны сол - бір аяқ ас.
Екі бүйрек басылсын өз көзіңе,

Мәшһүр - Жүсіп.
Айтамын: «Айт!»- дегеннен әуелі Айдан,
Бір Құдай орын бергей бейіш жайдан!
Соны тапсаң, бір тыныс алдың, қожам,

Жаратты пайғамбардың нұрын қайдан?
Қожа.

Пайғамбар - қазынасы нұрға толған.
Ғабдолла Бұтырашқа нұрын төгіп,
Нұрынан бір Құдайдың пайда болған.
Мәшһүр - Жүсіп.

Шешкенше сол түймені таңдар атар.
Үлкендікке талассаң, жол болады,
Дария мына жатқан қашан қатар?
Қожа.

Желді менен тоқсанда дария қатар.
Қарағай садақ қырық кез оқ барымда,
Сендей ақын жоқ па еді өзі атар?
Мәшһүр - Жүсіп.

Жүйрік болсаң, соны тап, құла[ғың] сал?
Қожа.
Қарағай садақ, қырық кез оқ бар белімде,
Мендей ақын бар ма еді өз еліңде?

Екі сексен, бір тоқсан жұмбағыңыз,
Есептесең, екі жүз елуің де.
Мәшһүр - Жүсіп.
Сүйгенге бейіш іші сарай болар,

Екі он бес күн, төрт жұма - бір ай болар.
Кей байлар жүзден бірін зекет бермес,
Оның жайын сұраймын, қалай болар?
Қожа.

Әр не қылсаң, Аллаға аян болар,
Қылған ісің алдыңнан даяр болар.
Жиған малың зекетсіз ақын олжа,
Ақырында жылан мен шаян болар.

Мәшһүр - Жүсіп.
Қожеке-ау, ояу қалай, ұйқы қалай,
Болғанда жаугершілік жылқы қалай?
Ақыретке барғанда, тақсыр қожам,

Жалғандағы ойын мен күлкі қалай?!
Қожа.
Жанның қамын ойламас ақымақ, есер,
Үйде отырып, арымен өлшеп-пішер.

Бұ дүниеде көп ойнап, көп күлгендер
Жылай, еңірей тозақта күні кешер.

Төлеген қожаға Қаржастың Имантай деген ақыны айтыпты:
Ассалаумағалейкум, Құтпан қожам,
Шалдарды шытырынжы ойнап, ұтқан қожам,
Төрт биенің сүтіне наз қыласың,

Төрт ауылды құрыта шыққан, қожам!
Онда қожа айтыпты:
Тамам Талас ішінде сен жарлы едің,
Сонда-дағы пейілің кең жарлы едің.

Кеше Шектібайдың аласы құрығанда,
Сол жұтта да ішінде мен бар ма едім?

Бір кедейге бір кедей өш келеді.
Шуылдама, бозбала, дуылдама,
Біреуге ерте, біреуге кеш келеді.

Алыс көшсе, ит пенен ешкі өледі.
Жақсы қыздың үйіне күйеу болсаң,
Табақ-табақ алдыңа төс келеді.

Тым-ақ тәуір көремін көшкен елді.
Жаман қыздың үйіне күйеу болсаң,
Төсің түгіл, төсегің кеш келеді.
Күмпейе ақын қыз шыдай алмай, өлеңді қоя берді дейді ақындығын білдіргелі:

Сақтап жүрмін Алланың аманатын!
Арғындардың жігіті алдап отыр,
Шолтаң-шолтаң еткізіп шолақ атын.
Құдай рахмет қылсын, сонда Көтеш айтты дейді:

Өлең сөзді айтамын жұртқа жайып.
Ат шолағын, құдаша, қылсаң айып,
Аса (аша) шолақ нәрсенің бәрі де айып! –

Келген аттың бәйгеден бауыр еті артық.
Шашым менен шашбауым, жамбы - көтім,
Екі емшегім жігіттен әлі де артық.
Көтеш айтыпты:

Айтысып меніменен нең бар деймін.
Шашың мен шашбауыңа сақал-мұртым,
О тесікке бір тығын тең бар деймін,
Емшегіңе екі иінім тура келсе,

Қыз кетпес қартайғанмен көңілімізден.
«Алаштың ала жібін» аттамаймыз,
Бер, Құдай, өзіміздің пейілімізден!
Қыз айтады:

Аузыма сөйлейтұғын сөзім келді.
Қызарған екі көзі маймылдай шал,
Тұсыма қайдан менің кезің келді?
Шал сөзі:

Тұсына ақын қыздың дөп ап келді.
«Кәрі бұқа тайыншаны қуады - деп,

Арқасын сендей шалдың бит жейтұғын.
Қысың өтіп, шал баба, жазың шықса,
Аузың сасып, тісіңді кұрт жейтұғын.
Шал сөзі:

Жігітті мұңайтады малдың азы.
Аузы ашықтың бәрін де құрт жей берсе,
Құрт кетпес сіздікінен қысы-жазы.
Қыз айтады:

Соры бар маңдайыңның тамшылаған.
Өлеңді бізден бұрын көп айтыпсыз,
Шал баба, тапқаныңды салшы маған!
Шал айтады:

Бөксесін біз дегенде, бұрған, ботам.
Біздерде жоқ екен деп ғапіл қалма,
Түбінде қоржынымның тұрған, ботам!
Онда қыз былай дейді:

Арқасын сендей шалдың бит жейтұғын.
Қаншығы біздің елдің ұры келер,
Түбінен қоржыныңның ит жейтұғын.
Шал сөзі:

Бөксесін біз дегенде, бұрған, ботам!
Түбінен қоржынымның ит жемейді,
Қасында дөкей жігіт тұрған, ботам!
Алжыған шал жеңеді ғой, ақырын мылжыңдай беріп не қылайын?

Шал.
Деген соң: «Қызыл өгіз, қызыл өгіз»,
Бұл елдің қатыны арық, қызы семіз.
Ақ төсіңе ақ төсім бір тиген соң,

Бұл жерден кім кетеді жиырмасыз?
Қыз.
Жаураймын қыстыгүні тон болмаса,
Жаушы күн көре ме ел болмаса?!

Біздерге бесеу-алтау бұйым емес,
Жеті мен сегіз, тоғыз, он болмаса.
Байлаймын көк аламды көк мойылға,
Кез болдым, шақырған соң, бір тойыңа.

Шал баба, көңіл беріп, қойныма алсам,
Жарар ең кідірместен неше ойынға?
Шал.
Байлаймын көк аламды көк мойылға,

Кез болдым, шақырған соң, бір тойыңа.
Бикешім, көңіл беріп, қойныңа алсаң,
Жараймын кідірместен бес ойынға.

Ақ емес, не қара емес, торы келін,
Адамның өзі теңді зоры келін.
Адамға ұят, абырой мұнан болмақ,
Арасын екі аяқтың қоры, келін!

Онда келін айтады:
Ақ емес, қара да емес, мен бір торы,
Адамның өзім теңді болдым зоры.
Мен сақтап осы жерге аман келдім.

Менің атым - Тәттіқыз,
Өңге қыздың аты - қыз.
Кер[д]еңдеп келіп,
Сырты қожырайған шал екенсің,

Ұйқыңды бұзбай жатыңыз!
Сонда Өскенің айтқаны:
Сенің атың - Тәттіқыз,
Айтқан сөзің дұрыс-ақ,

Өзге қыздың аты қыз.
Үнемі жігіт-жігіт дей бермей,
Шалдікін де біраз татыңыз!

Мұстафаның Қойсары: Жұмабай ақыннан сұраған сөздері.
Мұстафа сөзі:
Дін күткен мұсылманға болар сауап,
Күшің жетсе, мекерге қылшы тауап.

Жұмеке, жасың үлкен, аға едіңіз,
Сұраймын аз ғана сөз, берсең жауап.
Жұмабай сөзі.
Қайыр, ықсан нашарға берген сауап,

Байға парыз Меккені қылмақ тауап.
Қайтармақ сөзге жауап, қиын жұмыс,
Берейін шамам келсе, сізге жауап.
Мұстафа.

Бес намаз күнінде бес оқылады,
Ораза жылда бір ай тұтылады.
Құранда неше аят бар, неше тыныс,
Неше аят мансұм сәжде оқылады?

Жұмабай.
Алты жүз мың және де
Алпыс алты мың Құранда аят.
Жүз төрт сүре, он төрт сәжделі аят.

Білетін тыныс жарып (шәріп) мағыналарын
Ғалымдар білер оны бүн заһаят.
Мұстафа.
Бес парыз - дін исламның болған бесеу,

Тозақ жеті болыпты, бейіш нешеу?
Тірегі дін исламның Құран - ғатым,
Жұмеке, сол Құранның әрпі (харпы) нешеу?
Жұмабай.

Нәпсі тыйсақ, күнәдан арыламыз,
Күнә қылсақ, тәубеден жаңыламыз.
Ақша емес шотқа қағып есептейтін,
Есептеп Құран әрпін не қыламыз?

Мұстафа.
Зор күнә: ұрлық, ойнас, өтірік, өсек,
Кісі ақысы, бұлардан, ауыр жесек.
(Бұлардан ауыр күнә арам жесек)

Тақ-жұпсыз, есеп-сансыз нәрсе бар ма,
Есеп білмес, Жұмеке, болдың есек.

Жігіт.
Әуеде ызылдайды жасыл сона,
Қалыпты жайлауыңда жалғыз мола.
Жайлауың мен кеткенде тап-таза еді[1],

Бөлмесін, Ақбала қыз, Аллатағала!
Саламын қоржыныма тарымды ақтап,
Атымды қамшылаймын екі жақтап.
Жасырған алтын-күміс тұл тақияң,

Қалыпты айдалада бейіт сақтап.
Онда моладағы қыз айтады:
Жайлауы еліміздің құм еді ғой,
Базарға қой айдаса, пұл еді ғой.

Басыма келмей жатып өлең айтқан,
Қайғырған қайсы байдың ұлы еді ғой!
Боздақ айтты.
Арқаның ақ қайыңынан ерімді тоздап келдім,

«Бұ мола кім болды?»- деп, қозғап келдім.
«Бір бата кім де болса, қылайын»- деп,
Жалғызы мен Бөртенің Боздақ келдім.
Қыз.

Жалғанның сұмдығынан ақ баламын [2],
Немді айтып, өліп қалдым, мақтанамын.
Жалғызы сен Бөртенің Боздақ болсаң,
Жалғызы мен Қырғидың Ақбаламын.

Жігіт.
Ақбала қыз екенің танып тұрмын,
Лапылдап тал отындай жанып тұрмын.
«Тартысқан тар төсекте тату едік,

Ойыма тұра ма?!»- деп алып тұрмын.
Қыз.
Айтамын айт дегеннен, қызыл тілім,
Үй қылдым қазғаннан соң жердің түбін.

Қызыл тіл кейде келер, кейде келмес,
Бейіттен мына тұрған шықпайды үнім[3]
Жігіт.
Қайтті екен [4], Ақбала қыз, сенің мұрның,

Мен едім тірілікте тату құрбың.
Үйіңе апарайын мен сені енді,
Басыңды, әлің келсе, көтер бүгін!
Қыз.

Мұрнымның құм құйылды тесігіне,
Алланың мен жолықтым кесіріне.
Ал, тұрайын десем де, тұра алмаймын,
Қойыпты Аллам бөлеп бесігіне.

Жігіт.
Қайтті екен, Ақбала қыз, қолаң шашың,
Көрінген жабысыңкы қиғаш қасың.
Ақбала, әлің келсе, көтер басың,

Тіріде, еске түсті, берген асың.
Қыз.
Орнынан жидіген-ді[5] қолаң шашым,
Қалпында тұрсын ба [6], қиғаш қасым?!

Басымды әлім келіп көтере алман,
Тең көрген ханышамен қайран басым!
Жігіт.
Қайтті екен, Ақбала қыз, ақ етіңіз,

Ағармас баяғыдай тағы етіңіз.
Болғанда астың көрден, үстің - тастан,
Жатты екен қайтіп шыдап жақ етіңіз?!
Қыз.

Айтамын айт дегеннен ақ етіміз,
Ағармас баяғыдай тағы етіміз.
Болғанда астым көрден, үстім - тастан,
Шіриді жатып жерде жақ етіміз [7].

Жігіт.
Қайтті екен, Ақбала қыз, екі көзің,
Аян-ды бір құдайға айтқан сөзің.
Ақбала, әлің келсе, көтер басың,

Басылсын менің көңілім көріп жүзің [8].
Қыз.
Орнынан олқы [9] түсті екі көзім,
Аян-ды бір құдайға айтқан сөзім.

Басымды әлім келіп көтере алман,
Бейіттен мына тұрған шықпай өзім [10].
Жігіт.
Қайтті екен, Ақбала қыз, екі көзің [11],

Аян-ды бір құдайға айтқан сөзің.
Қара жер бауыры суық алған екен,
Қызықты ойнап күлер айдай кезің [12].
Қыз.

Боздеке, қайтіп жатсын екі көзім?!
Осындай мұңлы кәріп болған кезім [13].
Басымды алып келіп көтере алман,
Кісісі ақыреттің болдым өзім.

Жігіт.
Жағыңда саусаған-ды отыз тісің,
Аян-ды бір Аллаға қылған ісің.
«Ішінде туар айдың келемін!»- деп,

Үйінде зар жылайды алған кісің.
Қыз.
Жағымда саусаған-ды отыз тісім,
Аян-ды бір Аллаға қылған ісім.

Қайтейін, зар жыласа алған кісім,
Құдайдың мен қайтейін салған ісін?!
Жігіт.
Қайтті екен, Ақбала қыз, іш-бауырың,

Тіріде осылай ма еді айтқан қаулың?!
Бекітіп төңірегің тас қылыпты,
Жүр екен қайтіп шыдап сенің ауылың?!
Қыз.

Ішімде елжіреген іш-бауырым,
Тіріде бола бермес айтқан қаулым!
Бекітіп төңірегім тас қылса да,
Жүрген-ді қойдай шулап менің ауылым.

Жігіт.
Қайтті екен, Ақбала қыз, екі қолың,
Мен едім тірілікте тату құрбың.
Көріңнен қолым салып ала алмадым,

Құдайдың кім бұзады салған жолын?!
Қыз.
Саусағына ілінген екі қолым,
Сен едің тірілікте тату құрбым.

Көрімнен қолың салып бір тартпадың,
Немене ойбай, Боздақ, сенің оның?
Жігіт.
Арқада аттан түйе қымбат екен,

Құдайға төрт періште тіл хат екен.
Арасын [14] екі дүние көрдің қабат,
Ақбала, бұ жалғанда не тәтті екен?
Қыз.

Арқада аттан түйе қымбат екен,
Аллаға төрт періште тіл қат екен.
Арасын екі дүние көрдім қабат.
Кід Құдай әкем қосқан жар тәтті екен.

Жігіт.
Біздер кетіп барамыз үйге қайтып,
Дәтің қайтіп шыдайды жалғыз жатып?!
Мені сен, әлің келсе, жебегейсің,

Басыңа бата қылдым өлең айтып.
Қыз.
Келдің, жігіт, ай, Боздақ, кеттің тастап,
Шыдайды дәтің қайтіп жалғыз тастап?!

Біздерді жалғыз тастап желе берсең,
Тартарсың жол азабын, атың ақсап.
Жігіт.
Олай деген алғысың ба, қарғысың ба,

Айтысқан тірідегі байғұсыңа.
Бізді сен, әлің келсе, жебегейсің,
Жөнелдім өлең айтып дәл тұсыңа.
Қыз.

Ойнаушы ем, ортекемді киік қылып,
Шаншушы ем, қарқарамды биік қылып.
Алдымда - апа, артымда сіңлім жоқ-ты,
Көргенге не қылады күйік қылып?!

Жігіт.
Ойнаушы ең ортекеңді киік қылып,
Шанышқаның қарқараңды биік қылып.
Пайдасы қияметте тиер болса [15],

Қайтеді қарқараңды қоймағанда күйік қылып?!
Жыласаң, көз жасыңды иер болса,
Қожаға иман қайда күйер болса.
Басыңа қарқараңды қойғызайын,

Пайдасы қияметте тиер болса.
Қыз.
Ортасын Орайбектің оймай кетті,
Басыма қос қарқарам қоймай кетті.

Әке-шешем бұйырып қоям дейді,
Жиылып елі-жұртым болмай кетті.
Жігіт.
Ортасын Орайбектің ойдырайын,

Басыңа қос қарқараң қойдырайын.
Пайдасы қияметте тиер болса,
Қарқараңды өз басыңа қойдырайын!
Қыз.

Сәлемді шешекеме деп айтқайсың,
Құлағы жоқ әкеме көп айтқайсың.
Ішінде туар айдың келсе жарым,
«Болды мажаңа керек?»- деп айтқайсың.

Жаратқан бәрімізді бір құдайым,
Падиша пендесінің білер жайын.
Атыңа - анық, жүзіңе қанық едім,
Жол болсын, жүрсің қайдан, Орынбайым?

Орынбай.
Диуана қожа атасы барған Мекке [1],
Мейрамға атың шыққан жалғыз жеке.
«Жолың болсын»,- дегенің жақсы лепес,

Құдай берсе, мол берсін, ай, қожаке!
Шортанбай.
Өлеңге бір кісідей туысың бар,
Тіл мен жаққа бақ берген, ырысың бар.

Барымташы кісідей: «Мол болсын»,- деп,
Әлде қандай кісіде жұмысың бар?
Орынбай.
Былтыр бізді шақыртты Құсбек батыр,

Хан шақырса, не тұрсын ақын бақыр?!
Ақ сұңқардың дидарын көрейін деп,
Орынбай сол жарлықпен келе жатыр.
Шортанбай.

Айтасың мақтаныш қып батыр, ханды,
Ар көресің құр келіп, шатылғанды[2].
Ел бітімін бітірер би емессің,
Құсбек сені не қылсын шақырғанды?!

Орынбай.
Қожеке, ханға тағы сөйлеймісің,
Ханыңды шақырды деп сүймеймісің?!
Ішің тар, бұ қайдағы жарықтық-ау,

Ханның өзі шақыртса, қой деймісің?
Шортанбай.
Еліме мен насихат кеп айтамын,
Беті-жүзің бар демей, тік айтамын.

Елімнен былтыр алып кетіп едің,
«Ұялмай биыл неге келдің?»- деп айтамын.
Орынбай.
Тереңнен алатұғын алымым бар,

Жақсыдан алып жүрген қалыбым бар.
Төреңе әлің келсе, бердірмей бақ,
Күндесең алғанымды, ішіңді жар!
Шортанбай.

Орынбай Тұрлыбек пен келген екен,
Жан қалмай, төре; қара берген екен.
Елімді өзім жоқта қойдай жуып (жиып),
Бұ мұндар сонан дәндеп жүрген екен.

Орынбай.
Қожеке, соны сөз деп айтармысың,
Қуанып, бердірмесең, қайтармысың?
Мейрамның, қарлығаштай, малын қорғап,

Қызғанған дүние малын шайтанбысың [3]?!
Шортанбай.
Білдің бе сөйткенменен берерімді,
Бағана-ақ білім едім не деріңді [4].

Менен басқа жан жоқ деп мақтанасың,
Асырмасаң, түк бермен, өнеріңді!
Орынбай.
Шығыпты Орта жүзге атың, қожа,

Айтасың ғалымдық жоқ батыл, қожа!
Сендей сарттың талайын уқалатушы ем,
Осы жолы бердірмесең, боласың ғой қатын, қожа[5]?
Шортанбай.

Орынбай Тұрлыбек пен келдің, кеттің,
Алдыңа түсер жан жоқ, гулеп өттің!
Жалынсаң, қожеке деп қояр едім,
Түк бердірмен, түбірлеп [7] түпке жеттің!

Орынбай.
Қожеке, сөйлер сөзден жаңылғаның [8],
Құсбектен тәуір болды табылғаның.
Бұ жерде қожа билер Қаратау[9] жоқ,

Арғынды сенен сұрап не қылғаным?
Шортанбай.
Қарауыл өрши берді, шыңдамасам,
Айтпаймын, жұртым, саған, тыңдамасаң!

Тіленші елге келген сен емеспін,
Көрейін халқымнан-ақ, бұлдамасаң!
Орынбай.
Қожасың - Қарақалпақ затың басқа,

Шығыпсың жақпай жалғыз қарындасқа.
Баласын бір Арғынның екі айыр деп,
Үйретті қандай ақымақ [10] сен қу басқа?!
Шортанбай.

Болса да баяғыдай заманым жоқ,
Бозбала, бәрің бірдей жаманың жоқ.
Пір болған жеті атаңа қожаң едім,
Көрмесең бір заржақтай (жаржақтай), амалым жоқ.

Орынбай.
Нәсілің төрт жардан бұл, дегдар қожам,
Алдымнан қисық жүрмей, жөн бар, қожам!
Пір болсаң, дәріс оқытып [11], дін үйретпей,

Қазақтың өлеңінде нең бар, қожам?!
Шортанбай.
Өлеңін мынау ақын бағады екен,
Сөйлесе, сөз мәнісін табады екен.

Алдынан осындайда бір шықпасам,
Жанына, қоя берсем, жағады екен!
Орынбай.
Айтасың - жүйріктікпен, шешен қожам,

Күнәңды, тәубе қылсаң, кешер, қожам!
Алдыма шығарыңды қайдан білдің,
Айтасың соны білмей, есер қожам!
Шортанбай.

Беріп пе жалғыз саған тіл мен жақты,
Деймісің сөзден кедей біз бейбақты?!
Қожаңды жұрт пір қылған есер дейсің,
Ау, балам, тапсырамын аруаққа.

Орынбай.
Деп едім тілім тиер мен бағана,
Жаратқан қожаны есер құдай тағала.
Ишан [12] өлең айтқанын қашан көрдің,

Өлеңіңді айт, пірліктен [13] кет садаға!
Шортанбай.
Хан, қара шақырған соң, келе қалдым,
Ақынды іздеп келген көре қалдым.

Қожаны пірлігінен айырып алған,
Молдаға дәріс оқытқан қайдан қалдым?!
Орынбай.
Қожеке, көп шайтанмен салыспаңыз,

Қараға, төре тұрып, таныспаңыз.
Айтамын жаным ашып ақсүйекке,
Жасыққа болатынды [14] алыспаңыз!
Шортанбай.

Өтерін бұ дүниенің ойламасам,
Алдында хан, қараның сайрамасам,
Орынбай - елге келген бұл бір мейман,
Кетермін жолдан тайып сыйламасам [15]!

Әуелі Жанақ айтады:
Мен үйімнен шығып ем Ертіс өрлеп,
Үш жүздің ортасында өлең кернеп [1].
Хан ием шақыртқанға келіп қалдым,

Екі неме қоймайды көлденеңдеп.
Түбек.
Шығып ең сен үйіңнен Ертіс өрлеп,
Үш жүздің үш ауылына кедеймін[2] деп.

Жанақ-ау, жамбы түгіл, боқ та алмайсың,
Өлең айтып не етесің, бекер терлеп?!
Жанақ.
Біздерді шау дегенде, өлең бассын,

Өлең айтсам, аруағың сенің қашсын!
Сенімен он сегіз күн тарпысармын,
Он тоғыз күн дегенде, шыдамассың!
Түбек.

Кәрі құл, мен шыдармын, сен шыдамассың,
Шыдамаған жігітті қара бассын [3].
Ұстай алмай қаларсың етегімнен,
Жамбыңды алдыңдағы ала қашсам!

Жанақ.
Құдай-ау, қайдан қалдым сөз ұғарға,
Ноғай кедей болмайды бөзі барда.
Мен неге олжа алудан құр қалайын,

Атамның мына отырған көзі барда!
Түбек.
Мынау орыс салыпты қырға бекет,
Еліңіз бермейді екен қайыр, зекет.

Жас төлін сүтін емген біз алғанбыз,
Тұғырдан түсіп қалған атаңды әкет!
Жанақ.
Ауылы Оспан ханның Бөрікағашта,

Атым - Жанақ атанған алты Алашқа.
Оспан хан шақырған соң [4], келіп едім,
Қой, бала, менімен сен тайталаспа!
Түбек.

Ауылы Оспан ханның Бөрікағашта,
Кедейлігің белгілі [5] алты Алашқа.
Оспан ханның ақыны қалай екен,
Тай күнінде атпенен тайталасса [6]!

Жанақ.
Ауылың Сасық судан көшкен екен,
Ырысың, балам Найман, өскен екен.
Төре, қараң жиылып кеңес қылып,

Жанақты бір жеңейік дескен екен.
Түбек.
Ауылым Сасық судан көшіп жүрген,
Ырысым жылдан-жылға өсіп жүрген.

Қамбардың кедей шалы келе қалса,
Бозбала, түк бермейік десіп жүрген [7].
Жанақ.
Ау, балам, сенің өзің қай Наймансың?

Қонақасы беруге бай Наймансың.
Арғынның айналасы алты айлық жол [8],
Кемдігіңді, балам Найман, ойлағайсың!
Түбек.

А, Жәке, біздің Найман бай Найман ба?
Қонақасы беруге сай Найман ба?!
Жаман, жаман дейсің де, еш қоймайсың,
Жаман болып, жасқанып, тайғандай ма [9]?

Жанақ
А, балам, Арғын қайда, Найман қайда?
Арғындығым көрсетейін осындайда!
Талқан боп Тарбағатай кетер еді,

Арғын беттеп жайласа жазғы майда [10].
Түбек.
А, Жәке, Арғын қайда, Найман қайда?
Арғын болсаң, Қарқаралы дуан қайда?

Бас қылып Жамантай мен Құсбегіңді,
Жақсыңды тізіп қамап жалғыз сайға[11].
Жанақ.
Деген соң, атым Жанақ, атым Жанақ,

Шалбарым бес теріден, сексен балақ.
Ашуыма коп тиме, балам Найман,
Ашулансам, кетермін иттей талап!
Түбек.

Қу кедей тентіреген Қамбар: Жанақ,
Қылғындырып қыдыртқан мешкей тамақ [12].
Ініңді сартқа саттың кедейліктен [13],
Құлағымды кессең де, айтқаным-ақ!

Жанақ.
Қақ жарып көп жақсыңа өлең айттым [14],
Қобызым қолымдағы қоймай тарттым.
Мақтанба көрмегендей, балам Найман,

Жүз жылқы ұрладың да, жүз қой тарттың!
Түбек.
Қақ жарып көп жақсыма өлең айттың,
Қу жарғақ қобызыңды қоймай тарттың.

Өзге байлық айтса, айтсын, сен айтпашы,
Бай болсаң, неге ініңді сартқа саттың?!

Жанақ.
Мен ағаң Арғын болғанда, балам - Найман,
«Кедей Жанақ»- десең де арланбаймын (арланбайман)[15].
Ашуыма көп тиме, Найман бала,

Аузыңды қобызыммен қан қылғаймын (қылғайман)!
Түбек.
Арғын болсаң, қайтейін Наймандаймын,
Куәм бар, қай сертіңнен тайғандаймын?!

Ұрының өзіне лайық сойылы бар,
Домбыраммен қақ басқа қойғандаймын [16]!
Жанақ.
Сен - пышақ: жетесі жоқ, мен - алтын қын [17],

А, балам, жеңе алмасаң, саған бір сын.
Өзім кедей болсам да, аймағым бар,
Алдажұман жылқысы - жиырма үш мың [18].
Түбек.

Найманда: Бура менен қалған қатын [19],
Тоқсан санды айдаған Қамбар жатыр.
Жүз сандық Бексұлтанда жамбы жатыр,
Алпыс атан түйеге әрең артар.

Жанақ.
Біздерді қыдыр дарып, өлең басты,
Өлең айтсақ, аруақ сенен қашты.
Кесер бас, жүрер аяқ малды айтсайшы,

Ұрыдай не қыласың жатқан тасты?
Түбек.
Күмістен жамбы деген тасым еді [20],
Әр тасым бес жүз сомнан асыл еді.

Елімнен келмей жатып жамбы сұрап,
Ол тас емей, атаңның басы ма еді?!
Жанақ.
Жанаққа ас бермейді бастан басқа,

Көзімнен түк шықпайды жастан басқа.
Берген малын мен қашан тастап кеттім,
Еліңнен берері жоқ тастан басқа.
Түбек.

Абыл хан, Әбен жатыр Ертісті өрлеп,
Сабыл хан, Сәбен жатыр: «Келсең, кел!»- деп.
Тоқта, Күшік - Қамбарда тоқсан мың бар,
Тоқсан атпен жияды кезі терлеп.

Жанақ.
Құрысбай, Сапақ, Бапақ [21] Азнабай-ды,
Оны азсынсаң, қос атқа ал Өтебайды [22].
Қойгелді Ордабай мен бәсеке боп,

Бас-басына тоқсан сан қой айдайды [23].
Түбек.
Біз келдік өңшең төре асқа саулап,
Ішінде Иса, Әлі бар омыраулап.

Қу далада қу таңдап қақсағанша [24],
Садат ханымға айтсайшы, көңілін аулап!
Жанақ айтады:
Адырайып не дейсің Адырбай сарт,

Найманшамның баласы, тізгінің тарт!
Қалай айтсам, мен - Арғын: ерік өзімде,
Қалмағыңның қатынына өзің-ақ айт!
Түбек.

Еліңде төрең бар ма іске жарар [25]?
Сұрасаң, біздің төре ханға барар!
Бұл сөзді не деп айттың, кедей Жанақ?
Төрелер ашуланса, басыңды алар!

Жанақ.
Қайтейін, ашуланса, ашулансын!
Ашуланса, қаямды кесіп алсын.
Зауы шайтан басымды кесе алмаса,

Жанақтың толтыра алар кім көмейін [26]?!
Ұшқынды-ай ұшып шыққан бір-ақ қақпай,
Кедейді неге қойдың әлге дейін?
Онда Түбек айтты:

Сапекең, даусың қалай безектеген,
Күң де күнін көреді тезек терген [27].
Кедейді іштен шалып, қайқайтайық,
Екеуміз екі жақтап кезекпенен!

Жанақ.
Ауылым он қазылық Ойтүндікте,
Тоқсан бие сойдырып, жүз үй тікті.
Қос ақын бұлғақтай бер, ел сенікі,

Жұрттан жалғыз жүрген соң [28], көңілім күпті.
Екеуің екі жақтап буындырып [29],
Сөйткенмен алсаң жақсы сүріндіріп.
Келген жерден сусыным бір қанбады,

Қаракесек ет бердің тығылдырып.
Түбек.
Кедейге өлең бітіп, жыр бітпеген,
Атасынан бері қарай жол күтпеген.

Тоғыз саба құйсам да, тоймас кедей,
Өмірінде борбайына шыр бітпеген!
Байлыққа кім тұрғанда, Досан тұрған,
Қасында Байжан, Сымақ қоса тұрған.

Қорадан он төрт мың қой бірден өрген,
Аламан шеннен асқан Асан тұрған.
Шапса қылыш өтпейтін Мұсам тұрған,
Маған неге сөйлейді осы антұрған!

Жанақ.
Түбек маған қылады омырауын,
Найман итке тағады қоңырауын.
Көрмегендей мақтанба, балам Найман,

Үзігіңнің ұрайын төрттен-ақ бауын.
Түбек.
Мен өлеңді айтармын жағым тынбай,
Сірә, мені жеңбессің, Жанақ сұмырай!

Сені де қалашылар мақтамайды,
Үйіңнің тесігі бар тоқсан мыңдай.
Жанақ.
Үйімнің сырты жаман, іші тәуір,

Сен Түбектей емеспін қара бауыр.
Үйімде тығып қойған жүз жамбым бар,
Мал-жан қылсам болмай ма қанша ауыл?!
Ол сөзге Түбек жауап таппады.

Қуандық, Сүйіндік Сақауды алдырды. Жанақ жасы үлкен бұрын сөйледі:
Екі ағам бар алдымда; Майқы, Бошан,
Өзім Қамбар болғалы әлдеқашан.
Қарлығаштың қанаты ыс болмай ма,

Есіл менен Нұранды қаптай қонсам.
Сақау.
Асқар белмін, шалқар көлмін,
Түйенің жауырындай жалпақ елмін.

Ашуыма көп тиме, қара күңім,
Бүркіт алған түлкідей, басып жермін!
Сонда төрелер бұл екеуінің өлеңін билердің билігіне салды:

Сақау.
Қыз Тоғжан, жақсы болсаң, қарындасым,
Жаман болса, азабың арылмасын!
Қос атпен Қызылтаудан Сақау келді,

Ақмарту айтысалық, көтер басың!
Тоғжан қыз шошып қалды, шымылдықты серпіп тастады:
Үйімде жатыр едім, тойған қойдай,
Сұм жалған қызығына көзім тоймай.

Жуынып жаңа бетім отырғанда,
Қу Сақау, жез көмекей, не дейді, ойбай?!
Сақау.
Сен - кепсер, мен жез едім, қинасалық,

Екеуміз бір құдайға жыласалық.
«Сақауды кәрі,- Тоғжан - жеңдім!»- депсің,
Іздеп Сақау кез келді, сынасалық.
Тоғжан.

Тарттың ба маған қарай томағаңды,
Сен қайда сыйлаушы едің өз ағаңды?!
Келгенің әдейі іздеп мен болсам, кедей құлым,
Берейін асықпай тұр, сыбағаңды!

Сақау.
Көп дәурен көзім көріп, сүргеннен соң,
Үстіме парша мәулім кигеннен соң,
Асығып қашып қайда кетер дейсің,

Қос атпен Қызылтаудан келгеннен соң?!
Тоғжан.
Көп түйіп қабағыңды, жамансың ба?
Кеш қалдың, ерте келмей, шабансың ба?!

Көп айлар көрмегелі, көп күн болды,
Қу Сақау, жез көмекей, амансың ба?!
Сақау.
Ақырған қараңғыда қара қабан,

Сақауға сөйлейтұғын келді заман.
Еліміз қорасаннан көп қырылды,
Құдайға шүкір, әлі жүрмін аман!
Тоғжан.

Ай, Сақау, жақсы болып, жай білмейсің,
Бойыңа ине-жіптей бір ілмейсің!
Жағаңда екі қолым - қияметте,
Қойныма бойдақ болып бір келмейсің!

Сақау.
Биыл қыс біздің жақта жаман болды,
Жылқы - отарда, қолдағы ат шабан болды.
Жақсы болсаң, қойныңа келмес пе едім,

Мұрның кейкі, сипатың жаман болды.
Тоғжан.
Не дейді мына кедей жандай ғана,
Қалмайды қыр соңымнан сонда ғана.

Бірінде екі сөздің кемітеді,
Көрейік, ап кел жарық, сол өзін қандай ғана!
Сақау.
Шықшытты, алқымым тоқ, орайлымын,

Болғанда қарным жуан, шойдалымын (шүйделімін).
Алып кел, алып келсең, жарығыңды,
Өзіңнен және қызыл шырайлымын.
Тоғжан.

Құлпы тон, көп киген соң, оңатұғын,
Адал ұл ата жолын қуатұғын.
Бетіме бар салығың - сол ма, кедей?
Өлеңім шырайымды жуатұғын!

Сақау.
Кәрі күң, кейкі тұмсық, сенен өлдім,
Елімнен саған бола көңіл бөлдім.
Сені мен жеңбесіме немене енді,

Құдайға ақ сарыбас айтып келдім!
Тоғжан.
Ай, тәңірім, айтқан сөзім жалған болмас,
Аузыма өтірікті Аллам салмас.

Шаншардың арам сідік баласы едің,
Құдайға айтқан тоқтың қабыл болмас.
Сақау.
Шоң биден, шешен болдым, бата алған соң,

Қожадан ақ шалмалы хат алған соң.
Құрбыңа қай уақытта теңелесің?
«Кәрі күң - кейкі тұмсық»,- атанған соң!
Тоғжан.

Базардан базар барсаң, елітерсің,
Биені құлыны өлген телітерсің.
Мен Тоғжан, сен Сақаудың заманында,
Бірінде екі сөздің кемітерсің!

Сақау.
Оқиды қожа кітап, пір болған соң,
Тең тартар, терезесі тең болған соң.
Кемітпей қайтушы едім кәрі күңім,

Өзімнен және шолақ кем болған соң.
Тоғжан.
Өлеңге сен де, керім, мен де керім,
Бұ сөзді не деп айттың, кемеңгерім?!

Сен оны ақылсыздан кемітесің,
Қан болып аузы-басың шыққан жерің!
Сақау.
Қырқады байлар қойын күземменен,

Қуарар кек жапырақ қазанменен.
Күлге аунап қай ұрғашы бала тапқан,
Өзімнің о да біткен тіземменен.
Тоғжан.

Қызылтау, Баянаула бел-ақ еді,
Орманшы өз алдына ел-ақ еді.
Нағашың Шаншар болып, шырақ, тудың,
Кеспелік, түрмелік [1] дем шұнақ еді.

Сақау.
Жылқысын әкең Самай айдаушы еді,
Шалғын деп, шаңдақ жерге байлаушы еді.
Қыл, құйысқан, құр айыл, жіптен шеттік,

Ыстық күні ышқырының битін алып,
бырт-бырт шайнаушы еді.
Тоғжан.
Қыдырдың әкем Самай тілін алған,

Шешең Мәуке Ақкөлге егін салған.
Егінін шегіртке мен торғай жайлап,
Кеспелік, түрмелігің жұртта қалған.
Сақау.

Рас, біз Ақкөл барып жайлаушы едік,
Татуға бейіш асын ойлаушы едік.
Бетіме бұ жалғанда жан пар келмей,
Торғаймен әуедегі ойнаушы едік.

Тоғжан.
Сен жүрген бос қарқылдап жетім қарға,
Жейтұғын, жетім қарға, етің бар ма?
Төрт атын туған қайының ұрлап алған,

Құдайға қарар, Сақау, бетің бар ма?!
Сақау.
Жайлауы еліміздің Деген бе екен?
Еліміз Деген жайлап, төмен бе екен?!

«Атта тіл жоқ, ұрыда көз жоқ,»- деген,
«Мен - қайныңның төрт атымын!»- деген бе екен?
Тоғжан.
Жағалай Марамикті [2] бармадың ба,

Салықты Тасшоқыдан салмадың ба?
Ақсынба көрмегендей, кедей құл-ау,
Төрт атын туған қайының тал түсте көре, біле,
ұрлап қана алмадың ба?!

Онда Сақау былай жалтарды:
Жауғанда қара бұлт меңдей болар,
Кескенде жуан қайың жеңдей болар.
Мен ұрлықты қояйын, ойнасты қой,

Ұрлық, ойнас - екеуі бірдей болар.
Тоғжан.
Ай, Сақау, бұ сөзіңе көнгенім жоқ,
Алланың аманатын бергенім жоқ.

Самайдың ақ ордасы қызыл кенше,
Дәнеме әлі күнге көргенім жоқ.

Жан бергенге жөн берген құдай талай,
Жаралғаннан құлына өзі пана-ай!
Дәнеме көргем жоқ деп, ақсынасың,
Томпайған ішіңдегі балаң қалай?!

Тоғжан титтей іркілген жоқ, былай соқты:
Саннан асып кетті ме-ай, Сақау, салтанатың,
Мыңнан асып кетті ме азаматың?!
Бетіме оның несін қылдың салық,

Қыз туса, таусылмайтын рабатың,
Ұл туса, атыңды ұстар қолғанатың!
Сақау.
Жан бергенге жөн берген құдай тағала!

Құлына жаратылған өзі пана.
Бәңгіден [3] бітсе, оған той қылар ем,
Бір біткен Ордабайдан арам бала.
Тоғжан.

Не қыласың манақа-санақаны,
Түйенің жарға ойнайды балақаны.
Бөтен жатқа қимасаң, мен сенікі,
Кешке кел де, өзің сал қолалқаны.

Сақау.
Өктем-өктем сөйлейді малды кісі,
Балуандыққа түседі әлді кісі.
Кемдігіңді осыдан білмейсің бе,

Кісі астына жата ма жанды кісі?!
Тоғжан.
Жұлдыз жиі болмайды жыбырламай,
Жігіт мейірі қанбайды сыбырламай.

Бір кісіге бір кісі жан бере ме,
Өз пайдама жатамын қыбырламай [4].
Сақау.
Қойныңа, ау Тоғжан қыз, алғаның ба?

Үстіне ақ төсіңнің салғаның ба?
Сақауды осылай айтсам, мәз болар деп,
Бір жауап бере алмай-ақ қалғаның ба?
Тоғжан.

Ағаштың буланады жапырағы,
Жаманның шашылмайды топырағы.
Болсам да қызыл түлкі, босатпады,
Бошанның көтере гөр аруағы!

Сақау.
Иллаһи, әлхият, дем бере гөр!
Бейіштің ортасынан жол бере гөр!
Көп өлең мұнан бұрын кім айтыпты,

Иә, бабам, Қарақожа, көтере гөр!
Тоғжан.
Болғаны қиямет қайым қашан еді,
Кенже ұлы Келдібектің Асан еді.

Жақсыны бұрынғы өткен ауызға алсақ,
Алаштан асып туған Бошан еді.
Сақау.
Кәрі күң, айта алмайсың сен белдікті,

Тартарсың маңдайыңа боз күндікті.
Бошанды күңнен туған сен салғанда,
Саламын Қуандық пен Сүйіндікті.
Тоғжан.

Атадан артық тудым туысымнан,
Ашулансам, Қарсұн, Керней қояйыншы таған.
Шықпайды уысымнан, болсам да күңнен туған.
Оң туғанмын, тең кеткен Алтай, Қарпық

қонысынан.
Сақау.
Не дейді мына кәрі күң, құдай ұрған?
Аумаған кім бар еді қонысынан?

Ақтауды Ортауменен қабат алып,
Кернейді Алшағырым қойдай қырған.
Тоғжан.
Әкесі әкеміздің - Жанкелді бай,

Салғанда қара өлеңге көңілім жай.
Бестауда қойы сыймай толықсиды,
Бір шеті Дегеленде - Қойкелді бай.
Сақау.

Осы ма бар тапқаның күніменен?
Айтысып пар келмейсің меніменен!
Малы жоқ қойдан басқа қу басыңды,
Алармын Сапағымның төліменен.

Тоғжан.
Арқаға келер кенттің сарт ноғайы,
Қазақтың қарыс (қарыш) артық бақ талайы.
Қарыштап қанша жерге барар еді,

Әуездің ақ жарылқар алты байы.
Сақау.
Кәрі күң, олай десең, көңілім жай,
Беруім оған жауап тым-ақ оңай.

Мантен, Таутан, Малкелдім жатсын былай!
Он екі мың өзінде қара бойдақ,
Атаң Шаншарға болмай ма Азнабай?!
Тоғжан.

Ертістің арғы жағы құба тал-ды,
Келді де қу кедей құл тынышымды алды.
Азнабай Сапағын айтып салды,
Бошанның тамам байы кейін қалды.

Сақау.
Адамзат не демейді көңілі жайда,
Қылыңыз тәубешілік мынадайда.
Демесең Алтынторы Ерейменде,

Жайайын қанатымды Өтебайға!
Тоғжан.
Төрт байды төрт өлеңмен тең қылалық,
Қуалап өткен сөзді не қылалық?!

Жақсыны бұрынғы өткен ауызға алып,
Аз ғана Тіленшіні сөз қылалық!
Сақау.
Торайғыр, Шорман билер ақтың жолын,

Біледі Шоң менен Жанақ кең мен молын.
Ол қайда тірісінде түзу еді,
Мақтайды дәсер қылып өлген құлын.
Тоғжан.

Бітімге Торайғыр мен Шоң келді ғой,
Қойшыбай етке айналып, соң келді ғой!
Жан әке, жатқаныңнан басың көтер,
Жаныма жан қысылар сөз келді ғой!

Сақау.
Ол қашан Шоңнан асып сөйлеуші еді,
Демесең: «Бес Бошанды билеуші еді!»
«Тұрмасын жатқанынан!»- дейді ғой жұрт,

Тентегін телісі мен сүйеуші еді.
Тоғжан.
Құдайым біздің елді көре қалған,
Жол салып ала қойды бөле қалған.

Бар болса, сөзге сынық болмаушы едім,
Байғара шешен туған өле қалған!
Сақау.
Бұл Сақау Байғараны көрген еді,

Сусылдап сөзін айтып жүрген еді.
Келгенде қызыл тілге Үкібайдан,
Шірік-ақ боқ сасыған төмен еді!
Тоғжан.

Табылар сусын қайдан көл болмаса,
Аш-арық күн көре ме ел болмаса?!
Байғара, Тіленшіні алған Құдай
Қоймады-ау Белгібайды тым болмаса!

Сақау.
Белгібай біздің елге барушы еді,
Сөзін айтып алқаға салушы еді.
Орманшы - Кейкіменен дауласқанда,

Оралып балдағына қалушы еді.
Тоғжан.
Бұ сөзім барып жатсын бүйрегіңе,
Түздегің шақ келмейсің - үйдегіме!

Баласы бес Бошанның басын қосса,
Жетпейсің төрттің бірі ширегіме!
Сақау.
Қаракесек қап-қара күңнен туған,

Қазыбегі би болып бетін жуған.
Төртуылдан төрт кісі атқа мінсе,
Сонда сенің басыңа зор күн туған.
Тоғжан.

Торайғыр біздің елде бойдақсиды,
Асқанша Қушоқыдан қунақшиды.
Асқан соң Қушоқыдан көзі алақтап,
Тоқтыдай баспақ болған бұлғақсиды.

Сақау.
«Қызыл тіл - өнер алды»,- үйренген соң,
Несібе ырыс дәулет мол берген соң.
Айтасың, оның несін, кәрі күңім,

Азықсыз пейілің тар жіберген соң!
Тоғжан.
Торайғыр біздің елден жөнелді енді,
Есіл би азықсыздан енді өлді енді.

Тамам биі қостасуға тақалғанда,
Қарасу Шортандының [5] кез келді енді.
Сақау.
Төлебай арғы атасы дем берген соң,

Өзіне Мейрам сопы жол берген соң.
Құтылсын қалай қашып біздің билер,
Алдынан мерзімді су кез келген соң?!
Тоғжан.

Сақау.
Төлебай арғы атасы - елдің басы,
Өзінің Мейрам сопы жан жолдасы.
Жегенді балық алып шамдайсың ба?

Шығарған пайғамбарлар бейіш асы.
Тоғжан.
Торайғыр тәубесінен жаңылмайды,
Қойшыбай қоға шайнап, аңырмайды.

Қасында жолдастарын қағып-соқса,
Бірінен істік (ыстық) ине табылмайды.
Сақау.
Бойында Торыкемнің міні бар ма,

Ойында Қойшыкемнің кірі бар ма?
Инені қайдан алсын біздің билер,
Сол жерде қала бар ма, үйі бар ма?!
Тоғжан.

Торайғыр ту басынан жаңылыпты,
Қойшыбай қоға шайнап аңырыпты.
Қосақтап сауған қойдай тінткен екен,
Бір құлдан істік (ыстық) ине табылыпты [6].

Сақау.
Қырланған жылдан-жылға заман-дағы,
Жақсы да өтіп жатыр, жаман-дағы.
Инені жапан түзде тауып алса,

Жаратқан құдай артық ағам-дағы!
Тоғжан айтты:

Сақау.
Бір құлы бес тезекті терген шығар,
Инені отқа салып көмген шығар.
Кеңессін оның несін біздің билер,

Инені жасытып ап иген шығар!
Тоғжан.
Торайғыр сонда инесін иіп алды,
Қойшыбай шегірткесін жиып алды.

Қылды да жіптен - баулық, қылдан - тұзақ,
Қармақты: «Ал, балық!»- деп, суға салды.
Сақау.
Нәрсенің көз көрмеген бәрі жалған,

Баласы мұсылманның тілге нанған.
«Мынау менің өзімнің несібем!»- деп,
Төрт қарыс, сегіз елі шортан алған.
Тоғжан.

Қой, Сақау, өтірік айтып, өлмеймісің,
Алланың аманатын бермеймісің?
Ақ шабақ ерні үзіліп суда қалған,
Тіліме менің айтқан сенбеймісің!

Сақау.
Жанға қас, өтірік сөз - көңілге тоқ,
Тозақтан имансыз жан көреді шоқ.
Бір шабақ кетсе, суға кетті-дағы,

Жырылып желбезектен ажалы жоқ.
Тоғжан.
Ақ шабақ ерні үзіліп, суда қалған,
Қойшыбай: «Ұста, ұста!»- деп айғай салған.

Бастыра Торайғыр би ұстаймын деп,
Батпаққа оң аяғын тығып алған.
Сақау.
Кәрі күң, бұл айтқаның жалған шығар,

Біздің би дәрет ала барған шығар.
Ойпаң жерден іш дәрет аламын деп,
Аяғы көк майсадан тайған шығар.
Тоғжан.

Айтады Сақау өлең екіталай,
Жүреді сері бойдақ көшті жанай.
Қиулап Хиуадан өте шықты,
Алшеке-ау, мына сөздің мәнісі қалай?

Сақау.
Адамның бермесіне түңілмеймін,
Ешкімге көзім сүзіп, үңілмеймін!
Жүгінсең, бұ тазыңа өзің жүгін,

Сексеуіл құмға бітер басы алмалы,
Зинахор бір құдайды еске алмады.
Өлеңнің бес-алты ауыз аркасында,
Тұсыма қыздар келді [1] қос алқалы.

Ұлбике.
Сексеуіл құмға бітер басы алмалы,
Зинахор бір құдайды еске алмады.
Тұсына қыздар келсе қос алқалы

Ұстайды қожа қалай ақ шалмалы?!
Қожа.
Сексеуіл құмға бітер басы алмалы,
Зинахор бір құдайды еске алмады.

Біреудің ақ некесін арам қылған
Зәндемге қыздар кетер қос алқалы!
Ұлбике.
Сексеуіл құмға бітер басы алмалы,

Зинахор бір құдайды еске алмады.
Қазақтың шынжау (ақсақ)[2] тайын алдап алған,
Зәндемге қожа кетер ақ шалмалы!
Қожа.

Сексеуіл құмға бітер басы алмалы,
Зинахор бір құдайды еске алмады.
О дүние бұ дүниеден жақсы дейді,
Баралық бәріміз де жан қалмалы.

Ұлбике.
Өлең-өлең деуменен өтер еді [3],
Өлең, шіркін [4], көңілді көтереді.
Бұ дүниеден о дүние жақсы болса,

Адамға айтпай қожалар кетер еді.
Қожа.
Екі құзғын ұшқан жер - Еділ, Жайық,
Алашта ақын бар ма, айтшы, бізге лайық?!

Кішкентайдан бірге өскен, ай, Ұлбике,
Сенен өлең тілеймін қолым жайып [5]?!
Ұлбике.
Екі құзғын ұшқан жер - Еділ, Жайық,

Алашта ақын бар ма, айтшы, бізге лайық?!
Қожа да өлең тілейді қолын жайып,
Алдағанын қожаның не қылайық?!
Қожа.

Екі құзғын ұшқан жер - Еділ, Жайық,
Алашта ақын бар ма, айтшы,бізге лайық?!
Кішкентайдан бірге өскен ай, Ұлбике,
Әрі отырма, бері отыр, жақындайық [6]!

Ұлбике.
Қожа залым болар ма қара тұрып,
Қара залым болар ма пара тұрып.
Арамзасын қожаның жаңа білдім,

Біз байғұсты алдайды: «Бері отыр!»- деп [7].
Қожа.
Орамал төрт бұрышына [8] түйдім анар,
Қылмысы жақпаған құл тозақ барар.

Қожаменен бас қосып, ойнап-күлсең [9],
Тұла бойың шымырлап, мейірің қанар!
Ұлбике.
Төментіннен жіті көшіп, өрге келдік,

Жеті әулие сырласқан жерге келдік.
Келмегірдің еліне қайдан келдік,
Қожасы діннен шыққан елге келдік!
Қожа.

Әжептәуір бала едің денем сүйген,
Қылмысы жақпаған құл тозақ күйген.
Пірлі, мұртты кісі едік, ай, Ұлбике [10],
Көрмес, білмес кісідей тілің тиген!

Ұлбике.
Қожеке-ау, баз өлеңім осындай-ды,
Күһі қап қызыл-жасыл тасындай-ды!
Түбің қожа болғанмен, тағатың аз,

Сабырсыз жан иманға қосылмайды [11].
Қожа.
Менімен жау болмассың, ел боларсың,
Бес-алты ауыз жел сөзбен тең боларсың.

Өршеленіп қоймайсың, ай, Ұлбике,
Мал мен бастың бірінен кем боларсың [12]!
Ұлбике.
Сенімен жау емеспін, елдескенмін,

Бес-алты ауыз жел сөзбен белдескенмін!
«Мал мен бастың бірінен кем болад!» - деп,
Қожам, қай күн құдаймен тілдескенсің [13]?!
Қожа.

Атан түйе жарасар нар дегенге [14],
Айран-асыр қаламын жар (иар) дегенге.
Айтысқалы келіп ем тойларыңа:
«Ошақтыда ақын қыз бар»,- дегенге.

Ұлбике.
Өзің көңіл бермесең, мен не етермін,
Әмір келсе Алладан, демде өтермін [15]!
Асықпай тұр, саспай тұр, тақсыр қожам,

Бар көңіліңді өлеңмен сап етермін!
Қожа.
Ұлбике, сіз дегенмен, біз дегенмен [16],
Не болар өлең , шіркін, кезнегенмен (кішірнегенмен),

Қайтсең, менің көңілімді сап етесің,
Мен де өзіңдей сойқанды іздегенмін!
Ұлбике.
Көргенде ақ жүзімді көркем дейді [17],

Шешем сүйіп өзімді: «Еркем!»- дейді.
Бабаңыздан сұрап па ең, тақсыр қожам,
«Қыздың жолы қожадан үлкен!»- дейді.
Қожа.

Ұлбике-ау, тілің - шешен, жүзің - көркем,
Не дегенің білмедім, жаным, еркем.
Хазірет Ғалы, ақсүйек - менің бабам,
Қыздан гөрі бір табан жолым үлкен.

Ұлбике.
Ішінде сыбызғының күй қалады,
Жарасқан ақша отауға ши қалады.
Үлкендікке талассаң, жол былай-ды:

Біле бұрған төресін би қалады.
Қожа.
Өлеңді білмегендер айып етер [18],
Біле бұрған төренің жайы кетер.

Ақыретке барғанда, қояр шаншып,
Және бір іс артынан дайын етер.
Ұлбике.
Қожеке, шоқша қара сақалыңыз [19],

«Ләббай» - деген ежелден мақалыңыз.
Екеу, үшеу сіздерге көп болмайды,
Сүйіп алған бар ма еді тоқалыңыз?
Қожа.

Ұлбике, шашың алтын, бұрымыңыз,
Тал бойыңа жарасқан тұлымыңыз.
Қожа кісі қарадан қыз алмайды,
Өз теңіңді дәл тауып ұрыныңыз.

Ұлбике.
Қожаке, өлең айтып, кітап аштың,
Тоқталуы бола ма кәрі-жастың?
Бұрын неге ұрынып отырушы ең,

Шап бергенде, тап бермей, қалай қаштың?
Қожа.
Аузың - шекер, лебізің балдан тәтті,
Өлімнен құтыла ма жүйрік атты?

Қолыңда жайып тұрған кітабың жоқ,
Оқымай, қалай білдің шариғатты?
Ұлбике.
Сынақ оқу «әліф» пен «әбжадты»,

Мұрным «әліф» болғанда, қасым «мәт»-ті.
Көкірегім - кітап сөзі, тілім - Құран,
Мен сенен үйренбеймін шариғатты.

Қожеке, өлең айттың, кітап аштың,
Жау қуды ма, асығып, неге састың?
«Шын» мен «жым»-ды қалдырып, қара басып,
Құранды аяғыңа қалай бастың?!

Қыз қожадан сауал сұрайды:
Жаратқанның бар ма екен көрген нұрын?
Нұрды көрген бейіштен алады орын!
Қожеке-ау, сенен мен бір сөз сұраймын:

«Не жаратқан болады ілкі бұрын?»
Қожа.
«Бар, - дейді, Жаратқанның көрген нұрын»,
Нұрды көрген бейіштен алады орын.

Ұлбике,сен сұрасаң, мен айтайын,
Кәф пен Нонды жаратты ілкі бұрын.
Ұлбике.
Жаратқанның бар ма екен көрген нұрын,

Нұрды көрген бейіштен алады орын.
Қожеке, сен ол сөзді білмей айттың,
Жаратқаны бар дейді онан бұрын!
Қожа.

Әуелде Мұхаммедтің нұрын қылған,
Он сегіз мың ғаламнан бұрын қылған.
Он сегіз мың ғаламның тұтқасы қып [20],
Сегіз бейіш ішінде орын қылған.

Ұлбике.
Әуелде жаратқанда, жан жаратқан,
Дарияның түбінде мың жыл жатқан.
Дарияның түбінен шығарған соң,

Нұрдан алып әуелі не жаратқан?!
Қожа.
Әуелде жаратқанда, жан жаратқан,
Дарияның түбінде мың жыл жатқан.

Дарияның түбінен шығарған соң,
Нұрдан алып Ай менен Күн жаратқан.
Ұлбике.
Айтамын, айт дегеннен, әуел Айдан [21],

Бір құдай орын берген бейіш жайдан.
Соны тапсаң, бір тыныс алдың, қожам,
Жаратты пайғамбардың нұрын қайдан?
Қожа.

Ризай Алла, жан Алла пида болған,
Пайғамбар қазынасы нұрға толған.
Ғабдолла Бұттарашқа нұрын төгіп,
Нұрынан бір құдайдың пайда болған.

Ұлбике.
Қожалардың ішінде сен бір дүрсің [22],
Қожам, тоқсан түрлендің мені көрсең.
Оны тапсаң, бір тыныс алдың, қожам,

Хазірет Ғалы атасын тауып берсең!
Қожа.
Әптиектің ішінде бар-ды әліф,
Жетік молда оқиды хатқа салып.

Ғабдолла Бұттарашпен бір туысқан,
Ғалы атасын сұрасаң - Әбутәліп [23].
Ұлбике.
Сабақ басын сұрасаң: «Нон-ды»,-дейді,

Әкең атын сұраймын: «кім-ді?»- дейді.
Қожа.
Арқауылдың құба жон жортар бөрі,
Бір жарымның жоғынан көңілім кері.

Мені қайтсең жеңесің, ай, Ұлбике,
Әкем аты - Еркөшек, мен - Күдері.
Ұлбике.
Шайтан қашар бойыңнан, «Алла!»- десең [24]

Зәндем зымырап кетерсің арам жесең!
Мені қайтсең, жеңесің, ай, Қожеке,
Әкем аты - Жанкелді, Жаңыл - шешем [25].
Қожа кішкене тойпалаңдайын деді, қыз сөйледі:

Он түйме өңірімде қатар-қатар,
Соның бәрін шешем деп басың қатар [26].
Сыймаған тіл аузыңа ақын болсаң,
Дария мынау жатқан қашан қатар?

Қожа.
Ақ тайлаққа жүк арттым қатар-қатар,
Шудасы, шөгіп жатса, шаңға батар.
Қауыста қараша мен қаймақшиды,

Желді тоқсан айында дария қатар.
Онда Ұлбике былай сөйлеп жауап қайырды:
Бұл қайдағы қожа еді есі кеткен,
Есі кеткен емес пе, Ертіс өткен!

Есі кеткен болмасаң, есер қожам,
Желді тоқсан айларың қашан өткен?!
Қожа.
Ақ тайлаққа жүк арттым қатар-қатар,

Шудасы, шөгіп жатса, шаңға батар.
Сендей мен ай есептеп жүргенім жоқ,
Қай күні суық болса, дария қатар [27].
Ұлбике.

Естімісің, ай, қожам, есермісің,
Айтқан сөзге бөгелмей түсермісің?!
Келген екен Меккеден қыналы құс,
Ақын болсаң, байлауын шешермісің?

Қожа.
Әулиемнің қонғаны - Ебелек-ті,
Көк шыпшықтың (шымшықтың) қорегі көбе[ле]к
Тұмсығы ұзын, аяғы қызыл болса,

Қыналы құс дегенің Легелек-ті.
Қыз сөзі.
Ақын жігіт белбеуін шеше келер,
Қызуланып, той десе, есе келер.

Тіл аузыңа сыймаған ақын болсаң,
Бір жылда үтір, уәжіп неше келер?
Қожа.
Асқабақты қауын деп жеген қазақ,

Мені, сірә, қылмасын әзіл-мазақ.
Он екі айда келеді мың бір үтір,
Мұның несін сұрайсың, надан қазақ?
Ұлбике.

Қожеке-ау, ояу қалай, ұйқы қалай,
Болғанда жаугершілік жылқы қалай?
Ақыретке барғанда, тақсыр қожам,
Жалғандағы ойын мен күлкі қалай?

Қожа.
Жанның қамын ойламас ақымақ, есер,
Үйде отырып ойымен өлшеп, пішер.
Бұ дүниеде көп ойнап, көп күлгендер,

Жылай-еңірей тозақта күні кешер.
Ұлбике.
Қожеке-ау, мысық қалай, тышқан қалай,
Дос қалай, бұ жалғанда дұшпан қалай?

Мал бермей, інге қимай, алып жатып,
Біреудің жас баласын құшқан қалай?
Қожа.
Күнәкарды тозаққа асып қояр,

Жанған отқа бетінен басып қояр.
Құшатұғын қарларын кесіп тастап,
Күлетұғын ернінен тесіп қояр.
Ұлбике.

Қожеке-ау, мен де білдім бұл ісіңді,
Жұмақ пенен пейіштен үлесіңді.
Күлетұғын ерніңнен тесіп қойса,
Енді, қожам, қойып жүр күлісіңді.

Қожа.
Ұлбике: «Әумин!»-де, білдім бұл ісіңді,
Жұмақ пенен бейіштен үлесіңді.
Бабамыз хазірет Ғалы оқ атыпты,

Қоймаймын қыз дұшпанға күлісімді.[28]
Ұлбике.
Қарағай, садақ, қырық кез оқ бар беліңде,
Сендей ақын жоқ па екен өз елімде?!

Екі сексен, бір тоқсан жұмбағым бар,
Жүйрік болсаң, соны тап қапелімде.
Қожа.
Қарағай, садақ, қырық кез оқ бар белімде,

Ақын қайда дәл мендей өз еліңде?
Екі сексен, бір тоқсан жұмбағыңыз,
Есептесем, екі жүз елу күн де.
Ұлбике.

Қарағай, садақ, қырық кез оқ бар белімде,
Сендей ақын болмады-ау өз елімде.
Сегіз ойын, сексен бес жұмбағым бар,
Жүйрік болсаң, тап соны қапелімде?

Қожа.
Ұлбике-ау, кімге айтасың бұл кебіңді,
Қайдан тауып отырсың өз теңіңді.
Сегіз ойын, Ұлбике, тал бойыңда,

Сексен бесі томпайған емшегіңде [29].
Ұлбике.
Қожа пұлын жіберер достарына (дастарына),
Кисе достар, жарасқан, бастарына.

Ат алған, айғыр алған, тақсыр қожам,
Махшар күн[і] тартар ма екен қастарына?!
Қожа.
Қожа пұлын жіберер достарына,

Кисе достар жарасқан бастарына.
Көзіңді тоқсан екі төңкересің,
Сені қалай тартайын қастарыма?!
Ұлбике.

Қожа пұлын жіберер достарына,
Кисе достар, жарасқан бастарына.
Махшар күні мұрттарын тарта алмастай,
Мәкіруә тамған бола ма астарына?

Қожа.
Қожа пұлын жіберер достарына,
Кисе достар жарасқан бастарына.
Достар салған қожаға тіл тигізіп,

Келемін Сырдың бойын жайлап қана,
Көп жылқы көк алалы айдап қана.
Байың атын сұрасаң, Бойтан сері,
Үш күн сені ұрыпты байлап қана.

Ұлбике.
Құранда: «Құл ағузы» беріп лаплақ,
Өтірікті айт дейді бір зәнталақ.
Ұрған түгіл, маңыма жуыған жоқ,

Қожеке, көріп пе едің мұндай қарды,
Астында - қар, үстінде мұзы барды.
Замананың мән-жайы бұлайша боп,
Ақын Ұлжан қолына күрек алды.

Сонда Қожа айтты:
Шырағым, көрген жоқ па ең мұндай қарды,
Астында - қар, үстінде мұзы бар-ды?!
Күні келсе, байына кетіп қалар

Қожа.
Ұлбике, «Бақтияр» ма тегі затың?
Жайылған алты алашқа «Ұлбике» атың.
Аузыңнан шыққан сөзің - шекер мен бал,

Қадірден қайдан жүрсің, перизатым?
Ұлбике.
Сайраса бауға қонған бұлбұлым-ай,
Барады қапалықпен бұл күнім-ай!

Ағарып атқан таңдай қайдан келдің,
Қыраны қаршығаның, тұйғыным-ай?!
Қожа.
Ұлбике, қыздан шыққан лашынысың?

Бұл жерде сенен сөзді кім асырсын?!
Көтере айт көп ішінде өлеңіңді,
Кірбіңі көкіректің бір ашылсын!
Ұлбике.

Барады іштегі ыстық сыртқа теуіп,
Бассайшы лебізімді суды сеуіп.
Тұлпары арғымақтың, қайдан келдің,
Отыр ем қапа болып, ішім күйіп.

Қожа.
Белгісі кұшақ жайған - сағынғанның,
Өсекке, сөзі жалған, таңылғанның.
Сүйкенер көңілі сүйген сүйгеніне,

Осындай келер сөзі қадірданның.
Ұлбике.
Аралар тоғай барған балтаны алып,
Не кетпес, балта тисе, жарқаланып?

Анау жыл мен көргенде, жас бала едің,
Келдің бе аман-есен Арқа барып?
Қожа.
Қайтады қалашылар құман алып,

Ташкентке қатынайды жылда барып.
Ұлбике, еш ойымнан қалған жоқсың,
Сенімен жарым көңілім мұнда қалып.
Ұлбике.

Мақтайсың Ұлбикенің жүзін көріп,
Сарғайдым жүрген жолың ұзын болып.
Тақсыр-ай, Ұлбикені ұмыттың ғой,
Арқаның ақ мамықтай қызын көріп.

Қожа.
Не қылып сені көрсем, іздемейін (ізлемейін),
Онда да қыз жоқ екен өзіңдейін.
Табылар беті тегіс сарт-сауаннан,

Балқытар сөзі қайда сөзіңдейін?!
Ұлбике.
Арқаға, тез келмедің, барсаңыз да,
Көңіліңе, сағынбадың, алсаңыз да.

Сылқымдық Сарыарқада үш жыл құрдың,
Қожеке, қолың жетті қанша қызға?
Қожа.
Сылқымдық Сарыарқада қылып жүрдім,

Сыртыма шығара алмай, тынып жүрдім.
Әзіліме жазбасам, аман жүрдім,
Қатты сынса, бірінің белін ұрдым.
Ұлбике.

Сылқымдық Сарыарқада қылып жүрдің,
Сыртыңа шығара алмай, тынып жүрдің.
«Қалып айтпас халық айтқанды»- деген сөз бар,
Басыңды неге өсекке іліндірдің?

Қожа.
Сылқымдық Сарыарқада қылып жүрдім,
Сыртыма шығара алмай, тынып жүрдім.
Қалмасам ұйқысырап құр (құры) жүрдім,

Қаттысын сабырымның біліндірдім.
Ұлбике.
Әулиеси бермеші, тақсырым-ай,
Тұлпар басы тоқтамас тасқа ұрынбай.

Әдетің (ғадетің) алаңдаған қайда қалды,
Қой жеген Әлімтаудың қасқырындай?
Қожа.
Ұлбике, сен сенбейсің, тақсырыңа-ай,

Жалған сөзді отырсың жапсырып-ай!
Ауылың ұстап апты бұ Жангелді,
Әңгімең сенің де жүр асқынып-ай!
Ұлбике.

Қожеке-ау, жеңе алмайсың ондай жолдан,
Қожалық, жалған сөйлеп, берме қолдан.
Жаны шықсын Жангелдің, мақтаныпты,
Жерім жоқ: «Келсін!»- деген, бәрі жалған.

Қожа.
Ұлбике, ұрдырарсың, сақтанып жүр,
Жангелдің қаршығадай баптанып жүр.
«Көкөзекте қойнына бір бардым!»- деп,

Көбіне бозбаланың мақтанып жүр.
Ұлбике.
Қожеке, сенің атың Күдері еді-ай,
Көңілің өсек сөзге көп ереді-ай!

Ұлбикені алмайды кім аузына,
«Жақсыға - сөз, жаманға шөп ереді-ай!»
Қожа.
Белгісі жүйрік аттың желбезекте,

Айтысар, Арқа кеттім, бір кезекте.
«Төсіңе көйлегіңді көтердім!»- деп,
Жангел жүр: «Бардым мен,- деп,- Көкөзекте!»
Ұлбике.

Қыз халқына мақтанып жігіт өтер,
Жайсыз жігіт әр жерде сейіл етер.
Жігіт халқы ит мінез болады екен,
Ит екен ішпес астан үміт етер [31]!

Қожа.
Ұлбике, жалтаңдайсың жалған жарға,
Не дейсің ақыретте алған жарға?
Жете алмай жүрген қолы бізді айтпасаң,

Жангелді қолы жеткен арман бар ма?!
Ұлбике.
Қожеке-ау, жолым тура алған жарға,
Жерім жоқ жалтаңдаған жалған жарға.

Өтірік сөз көп айтып, көтеріп лас (лап),
Қожа халқы есектей қалжаңдар ма?
Қожа.
Ұлбике, жалтаңдайсың жалған жарға,

Не дейсің ақыретте алған жарға?
Ауылың ұстап апты бұ Жангелді,
Тағы мұнан танғандай жанжал бар ма?
Ұлбике.

Ауылдан жүруші еді қымыз ішіп,
Тәйірі алды Көкөзекте қолға түсіп.
Қайтып қымыз ішпестей болып өзі,
Кедейің ырысына кеткен тышып.

Қожа.
Қыз шақырмай, бозбала, барады ма,
Ұстаған соң көңіліне қарады ма?
Жазым жерде Жангелді ұстап апты,

Ауылың қайтті, Жангелді сабады ма?
Ұлбике.
Атпен қуды, жаяуға жеткізген жоқ,
Ат мінген соң, Көкөзектен өткізген жоқ.

Қапаш-құпаш қылмаса бозбалалар,
Қариялар маңдайына шерткізген жоқ.
Қожа.
Жангелге қызыл тілден кеткен дарып,

Қазақтай жүрмесе де малға жарып.
Болды ма бұрынғыдай өлеңдерің,
Тағы да айналақтап қайта барып?
Ұлбике.

Жангелді екіншіде қара басты-ай,
Шаңыма кейін қалды-ау араласпай!
Ақынсынып ыржыңдап келсе-дағы,
Әр жерден бір жығылды өре баспай.

Қожа.
Қара інгенің қарайды ботасына,
Қожаңның таң қаларсың жотасына.
Абайлап бас, Ұлбике, аяғыңды,

Қожаңның жығыларсың сотасына.
Ұлбике.
Кей жігіт сөйлер сөзге шешен келер,
Ұялмай штан бауын шеше келер.

Біздерге ол сотаның керегі жоқ,
Апарып, керек болса, шешеңе бер!
Қожа.
Жігіттің шын Меккесі ата-ана дүр,

Жел сөзден жеңілмеген - мәртебе дүр.
Ұлбике, аяп бізден қазына қылсаң,
Сен де онда алып бар да, атаңа бер!

Қожеке-ау, көріп пе едің мұндай қарды?
Астында қар, үстінде мұзы бар-ды.
Замананың мән-жайы мұндай болып,
Ақын Ұлжан қолына күрек алды.

Онда қожа былай соқты:
Шырағым, көрген жоқ па ең мұндай қарды,
Астында - қар, үстінде мұзы барды?
Күні келсе, байына кетіп қалар,

Сайқамыс, сай-сайқамыс сайда болар,
Көп жылқы көк алалы байда болар.
Жүк артқан ауыл көшіп, қыз бен қатын,
Кешуі Көкөзектің қайда болар?!

Ұлбике.
Жангел кедей келеді қардай борап,
Жаяу келер әкесі алдын орап.
Жылқың өтпей бара ма, жазған кедей,

Кешуін Көкөзектің менен сұрап?
Жангел.
Пышаққа қын табылса, сап табылар,
Әкем көшке мінгендей ат табылар.

Шыпжалақтай бермеші, құрғыр, Ұлжан,
Сендей байтал айғырға көп шабылар.
Ұлбике.
А, Жангел, күйгеніңнен байтал дедің,

Жақсы болсаң, «байтал»- деп, айтар ма едің?
Әкең көшке мінгендей ат табылса,
Жайлауға жаяу барып қайтар ма едің?
Жангел.

Ay, Ұлжан, күйгеніңнен, «кедей» дейсің,
Жақсы ма: «кедей» деген, неге өйдейсің?
«Кедей, кедей» дейсің де, еш қоймасың,
«Тар жер, тайғақ кешуде» көбеймейсің!

Ұлбике.
Кедейді «кедей» демей, «бай» дей ме екен?
Үйінен бай кедейдің май жей ме екен?
Кедейлікке шамданып, шамырқанып,

Бәрі де кедейлердің сендей ме екен?
Жангел.
А, Ұлжан, кедейлігім жасырдым ба,
Мен саған: «Кедеймін!»- деп, бас ұрдым ба?

Кісіге қарап тұрған" соқтығасың,
Үстіңе бұқа болып асылдым ба?
Ұлбике.
Кедейлігің неге айтпайсың, жасырмасаң,

Алдыма неге келдің, бас ұрмасаң?
Қыз түгіл, сен шіркінге қатын қайда,
Сиырға бұқа болып артылмасаң?!

Ұлбике.
Қорқыт пен су аяғы теңіз қалды,
Байлардың арығы өлді, семіз қалды.
Биыл қыс талай жанды ұлытты ғой,

Өлді де Байтөбетім, Басар қалды,
Байлар көшіп құтылды, нашар қалды.
Бар еді төрт сиырым, түгел өлді,
Жалғыз-ақ қызыл ала қашар қалды.

Сонда Шөженің өлең бастағаны (1178-папка, 267(156 б.)»
Мәшһүр - Жүсіптің екінші түсіндірмесі:

Жылқышының қарайған қосы болды,
Иманды құл Алланың досы болды.
Ел қыдырған кешегі есер шақта,
Ат шаптырған Шаншардың асы болды.

Сол асқа Тәттімбетпен бірге келдім,
Таңертең Алшынбайға сәлем бердім.

Ақ серкесі Бошанның - Алшынбайым,
Екі шекті қу тақтай қамшылаймын.
Өңшең доңыз есіктен кіргізбейді,
Соқыр байғұс далада қалшылдаймын.

Сәлем бере алдыңа келдім!- деймін.
Елу жылқым бар еді «Қоян» алды,
Қырық сиырым мәліктен өліп қалды.
Майқы, Бошан көл дария теңіздей ел,

Қаздай қалқып, бұл Шөже келіп қалды.
Екі балам шешектен өліп қалып,
Шамшырағым сөнген соң, тұрған жанып.
Дүние жүзін көрмеген мұңды соқыр

Әрең жеттім алдыңа өліп-талып.
Бозбалаға жарасқан ал қарагер,
Екі жақсы бас қосса, жиылған жер.
«Уәде - Құдай аты»,- деген сөз бар,

Алшеке, көп қақсатпай, атымды бер!
Сонда Жолшара:

Шөже сөзі жалғасы:
Өзің қазы - Жолшара, әкең - Анай,
Қазылықпен параны жедің талай.
«Өлең айтқан - күнә»- деп, кемітесің,

Ат пен түйе парадан алған қалай?
Өзің қазы - Жолшара, әкең - Анай,
Қазылықпен параны жедің талай.
Сегіз жұмақ алдында, жеті тамұқ,

Қайсысына кірерің екіталай.
Аят, хадис дейтұғын шар кітапта,
Мұндай сөзді айтады әр кітапта.
«Соқыр келсе, садақа бермесін»,- деп,

Айтқан екен, кәнеки, қай кітапта?
Көзімді алды құдайым көрмесін деп,
Жын-шайтанның соңынан ермесін деп.
Кәріп пенен қасерге қайыр-зекет

Қай кітапта айтып тұр бермесін деп?!
Тәттімбетке айтып ем, бір ат берді,
Жал-құйрығы бүп-бүтін құр ат берді.
«Бұл соқырға бергенім жарай ма?»- деп,

Қожасы мен молдадан сұрап берді.
Алшекемнен туған ұл мырза Жүсіп,
Шөже келді алдыңа құстай ұшып.
Асаубайдың баласы Әбен болыс,

Қара шұға шекпенін берді шешіп.
Шөгіп жатқан Алшекем нар сықылды,
Жүсіп жанның ақылы бар сықылды.
Тоқсанбайдың баласы өңшең шобыр,

Жаңбыр жауып құлаған жар сықылды.
Қанша қақсаса, дәнеме өнбейтұғындығын білген соң, бұлай соқты:
Осы үйде бас қосыпты таз бен соқыр,
Кітапты сопы алдияр молдаң оқыр.

Алшеке, сіздер - дария, біз бір - қарға,
Дарияның қарға келіп шетін шоқыр.
Түрегеліп Алшынбай төрге барды,
Жез бауыр дақ қамшыны қолына алды:

Қаншық емес, төбет қой арсылдаған.
Тепкілей бер, сабай бер, өлтірмессің,
Ашуыңды баса гөр қалшылдаған!
Тудырайын басыңа заман ақыр,

Елде ақының бар болса, бермен шақыр.
Жерошаққа жығылып, басың күйген,
Құдайдан көр бұл істі, төбел тақыр.
Әптиектің ішінде бар-ды «Иасин»,

Қанын ұртта, соқырдың жарсаң басын.
Жуан аяқ құрт үшін басың күйген,
Құдайдан көр бүл істі, ала басым!
Ақ серкесі Бошанның - Алшынбай Таз,

Жаз шілдеде (шілгерде) ұшады ит ала қаз.
Екі сөздің бірінде «соқыр» дейсің,
Кепиетің бар болса, басынды жаз.

Шөже ақын, сен де шешен, мен де шешен,
Салғанда қара өлеңге болдық көсем.
Екеуміз екі жұрттың жүйрігі едік,
Жүрдің бе, ақын Шөже, аман-есен?!

Шөже.
Қуандық төрт баласы құтпан бай-ды,
Ортасында бұл Шөже бұлғаңдайды.
Түрің қандай екенің көре алмаймын,

Жүрдің бе, ақын Балта, өзің жайлы?
Балта.
Сарт егінін салады - мол болсын,- деп,
Төре жұртын жияды - қол болсын,- деп.

Амандасып отырған ақын Балта
Сұрайды інісінен: «Жол болсын!»- деп.
Шөже.
Жақсының жүрген жері - той, мереке,

Майқы, Бошан бас қосқан бір береке.
Әдейілеп ешкімде аласым жоқ,
Құдай берсе, мол болсын, Балта-ағаке!
Балта.

Інісі бар кісінің тынысы бар,
Тіл мен жаққа бақ берген ырысың бар.
Барымташы кісідей: «Мол болсын!»- деп,
Әлде қандай кісіде жұмысың бар?

Шөже.
Туған соң, өлерімді білім едім,
Жасымнан атқа мініп желіп едім.
Мүсәпір, іштен туған, көзім соқыр,

Тергелі несібемді келіп едім.
Балта.
Шөжеке, бұл айтқанға ермеймін мен,
Қолымды құлаш ұрып сермеймін мен.

Бошанның бес баласы дария көл,
Өзім өлмей, адамға бермеймін мен!
Шөже.
Балта аға, жоққа қинап қысамаңыз,

Өлеңмен алды-артымды тұсамаңыз.
Мейрамның, қарлығаштай, малын қорғап,
Қызғышқа көл қорыған ұқсамаңыз!
Балта.

Бұ соқыр теңін таппай ойнайды екен,
Алдымда Балта бар деп ойлай ма екен?
Қуандық, Сүйіндікті бірдей жеуіп,
Қу соқыр көні кепкен тоймай ма екен?!

Шөже.
Ұры Балта, білдірдің ұры атыңды,
Ұрлықпенен кетірдің ұятыңды!
Көл қорыған қызғышты көп көргенмін,

Топшыңнан сындырамын қанатынды!
Балта.
Жылқымды айдап саламын қалың қаудан,
Ойнап-күліп жүремін денім саудан.

Мұрдар құл, аяғыңды абайлап бас,
Шақырған кім бар сені Алатаудан?
Шөже.
Қой, Балта, мен құл болсам, сен де құлсың,

Мейрамның жетегіне келген күңсің!
Ошақ басы, көгеннің қасында боп,
Әлдекімнен белгісіз туған ұлсың!
Балта.

Қазанда қайнап тұрған құрт бола ма?
Белағаш елің жайлап сырт қона ма?
Тұрған елің белгісі - жүрген жерің,
Қуандық, Сүйіндіктей азған, тозған жұрт бола ма?

Шөже.
Ел қайда Қуандық, Сүйіндіктей дәулет біткен,
«Шөкем!» - деп, төре, қара еркелеткен.
Жамантай Құсбекпенен жауласқанда,

Қызынды қатарға ұстап орыс еткен.
Балта.
Сен соқыр, біздің елге келіп пе едің,
Аралап мұнан бұрын жүріп пе едің?

Айтасың өтірік сөз, жаның шыққыр,
Қызымды орыс неткенін көріп пе едің?!
Шөже.
Байлар ішік киеді манат тыстап,

Кей ақын сөз сөйлейді қолына ұстап.
Жамантай Құсбекпенен ұстасқанда,
Қызыңды орыс қылған қатарға ұстап.

Ұры шіркін, қорықпайсың бір құдайдан,
Жан өтпес пара жеуге мына отырған Алшынбайдан.
Тұқымың ұрлықпенен күнелткенсің,
Қашып жүріп күнелттің Өтебай, Наушабайдан.

Балта.
Кезбе соқыр деген соң, кезбе (кенбе) соқыр,
Осы сөзің өзіңе жөн бе, соқыр?
Терде отырған хан, қара,- бәрін мінеп,

Ел түзетіп жүруші сен бе, соқыр?
Шөже.
Ұры шіркін, қорықпайсың бір құдайдан,
Салымым бар бұрыннан-ақ осындайдан.

«Соқыр, соқыр»,- дейсің де, еш қоймайсың,
«Соқыр»- десең, құтылсайшы мына отырған Құнанбайдан!
Балта.
Батырлар жауға шабар найзаменен,

Жаманның ісі болмас пайдаменен.
Тілінен төре, қарам шықпасын деп,
Қойып ем Құнан жанды айламенен.
Шөже.

Басында бәйтеректің балалы құр,
Ұры құл, мына сөзге мойныңды бұр!
Табынған аз ғана елге жаман Бошан,
Қорықсаң сен, Құнанбайдың көтіне кір!

Ей, Балта, жылың - қой, биыл шықтың елу төртке,
Соңыңнан мұнан былай өсек ертпе!
Құсбекті дуанбасы сайлаймын деп,
Төрт ат алған, бере ме мына тазың ақыретте?!

Алшекемнің кісісі құта жазды,
Асық ойнап балалар ұта жазды.
Қорқау қасқыр сықылды Алшынбайың
Өлең айтқан Шөжені жұта жазды.

Жылқымды айдап саламын Кеңаралға,
Оқ шырқатсам, жетер ме тау маралға?
Арызымды соларға айтайын деп,-
Жетпіс бардым адъютант жандаралға.

«Тәуекел!»- деп, алдыңнан тұрдым жылап,
«Не қылад?»- деп, тазың тұр мені сынап.
Пәуескеден сол жаңа түскен екен,
Қоя бердім мен өлең орысшылап.

Қырғызшылап бір айттым сайрап,
Шүршітшілеп кетіппін оттай жайнап,
Орысшалап енді өлең айтқанымша,
Кешіктірмей екеуін келіпті айдап.

Боқты бермей кетерсің екі «тоғыз»?!
Менің кегім соныменен біте тұрсын,
Екеуінен әперші екі «семіз»!

Керегі жоқ пошел-чик тоғыз-моғыз!
Өлең айтқан Шөжені мұндай сабап,
Бұйрық қылды: «Кеншеге салындыңыз!»
Сабағаны соқырға пайда дарау,

Тазға қырсық күн туды һайда дарау.
Қамшыменен басымды қақ айырды,
Басшы сұлтан государ біле-дар-ау!
Оныңа не әперді қолыменен,

Кең қалтаның баяғы молыменен.
Соқырменен еш адам ойнар емес,
Үйге қайттық, «Құдай!»- деп, соныменен.

Кемпірбай.
Ар жағы айыр кезең үлкен борлы,
Бабамның аруағы маған қонды.
Шілденің он бесінде сауын айтып,

Жаныстың Сәтбайының асы болды.
Тәуекел дариясынан бетім жудым,
Әзелде мұнан қорықсам, неге тудым?!
Сол асқа жұрт жиналған барайын деп,

Жаратып, жалғыз көктің тілін будым.
Талайды салып едім омырауға,
Құдая, бергеніңе сансыз тәубе!
Сыртында қаралы үйдің жетектетіп,

Жолықтым бара жатқан Шөже жауға!
Бес намаз, он екі иман - жанға пайда,
Қалайын бір сөйлесіп осындайда: -
«Біреуге - мал, біреуге - жан қайғы»,- деп.

Барасың, соқыр азбан, жаяу қайда?
Шөже.
Жүзіндей ұстараның ауған дүние,
Қақсадың мені көріп мұнша неге?

Ай мен Күн, жер мен көкті көргенім жоқ,
Кемпірбай, ақылың болса, маған тиме!
Баласы Жаныс мырза - Сәтбай марқұм,
Барамын құран оқи қаралы үйге.

Кемпірбай.
Асыма шақырмаған келдің жетіп,
Алатау бөксесінен көктей өтіп.
«Арқада қожа, молда жоқ қой!»- деп пе ең?

Қу соқыр, кім шақырды жетектетіп?!
Шөже.
Салмағы бір көзімнің бір көзімде,
Алланың не қылса да ерік өзінде.

Бар болса кереметің, көзімді жаз,
Ұрайын, жаза алмасаң, дәл сөзіңді!
Кемпірбай.
Ішінде Бошан, Шаншар дегдары едім,

Ішінде ауған қырғыз сен жарлы едің.
Көзіңді көрінгенге төле дейсің,
Жерінде көзің шыққан мен бар ма едім?!
Шөже.

Мен дін ислам, қазақтың жедім қамын,
Сөйлейін мойныма алып неше тайын?!
Балта, Орынбай, Шортанбай түк қылған жоқ,
Сен аламын деймісің менің жаным?!

Мұқтасар, сөзім майда, тақтасындай,
Бұхардың, омырауым, қақпасындай.
Ескі аруақ орнаған жер құр қалмайды,
Қырғыздың алтынымын ат басындай.

Балта, Орынбай, Шортанбай түк қылған жоқ,
Сен қыларсың атаңның қақ басыңды-ай!
Кемпірбай.
Бұл елге ақын болған Шөже қайдан?

Қалыпты Шөже дәндеп Орынбай, Шортанбайдан.
Жарлы байып, жас өскен заман болды,
Жүрмесін жаның шығып Кемпірбайдан?!
Жолықпай шын ақынға жүр екенсің,

Берейін сыбағанды, соқыр хайуан!.
Шөже.
Кемпірбай, көңіліңді тындырармын!
Озса құдай, қалса аруақ, ұрдырармын!

Оралдан түлеп ұшқан мен - ақиық,
Топшыңды қанатыммен сындырармын!
Кемпірбай.
Қой, соқыр, сеніменен сөйлеспен,

Көргем жоқ сендей арсыз жаннан кешкен.
Болғанда сен ақиық, мен - бидайық,
Бір жағын қанатыңның қимай, түспен!
Шөже.

Қап-қара Қаракесек күңнен туған,
Би болып Қазыбегің белін буған.
Ежелден аға сыйлап көрмеген ит,
Сөйлейді қалай-қалай мына антұрған?!

Кемпірбай.
Ай, Шөже, жалған сөзің мін емес пе?!
Бойыңа күпір мақтан сын емес пе?!
Әкең Қаржау Жайықтың құлы емес пе,

Шешең Шама төренің күңі емес пе?!
Жаралған екеуінен, жазған соқыр,
Дегенің сенің «күндіз» - түн емес пе?!
Шөже.

Кемпірбай, менің сөзім шын емес пе?!
Құлақ сал, мен сөйлейін бұл кеңеске!
Әкем Қаржау Жайықтың ұлы емес пе?
Шешем Шама төренің қызы емес пе?!

Жаралған екеуінен шын ақсүйек
Жиені Қазыбектің мен емес пе?!
Сен бірдей кісі ме едің меніменен,
Мен қашан теңдес едім сеніменен?

Аузыма ә дегенде кірмеймісің,
Бір тартқан тамағымның лебіменен?!
Қой, байғұс, салындыға ораларсың,
Бір аққан тақымымның теріменен.

Қазандай бұрқ-сарқ етіп мен қайнасам,
Сорпаның сен кетерсің сөліменен.
Өзеннің шығанағының шалшық суы (сұмыры)
Мұхиттың тең бола ма көліменен?!

Осы сөз өлең түгіл мақалда бар,
Қой бірге жайыла ма бөріменен?
Бөгембайдан туғанның бәрі жынды,
Болған ба шешең ойнас періменен?!

Кемпірбай.
Жамандар сөзің бар ма мұнан да арман?
Тиеді сөзің суық жауған қардан.
Түбің - қырғыз, тұрағың - Алатауда,

Қу соқыр, туған жерің онан да арман.
Кеше Кенесары қырғызды үркіткенде,
Әкең Қаржау Қаройда аштан қалған.
Қаңғырып Қараөткелге шешең барған,

Пақырлық неше түрлі күйге салған.
Шежиров деген орысқа шошқа бағып,
Мұжықтың сухарынан қорек алған.
Мен білмейтін кісідей, монтанысып,

Сөйлейсің енді мақтан, соқыр хайуан!
Шөже.
Ант атқан, тәңірі атқан, кері кеткен,
Мойнына көк шолақтың ері кеткен.

«Ақ табан шұбырынды - Алқа көлде»
Қырық кісің тамақ іздеп, жаяу кеткен.
Ішінде Кеңтүбектің қайың шауып,
Мен бе едім сол иттерді тентіреткен?!

Қатынын орта жолда нанға сатып,
Кедейлік сенен маған қашан жеткен?!
Кемпірбай.
Барады өтіп кетіп жаз бенен күз,

Құлаққа, айтқанменен, енбейді сөз.
Затыңда бір тазалық болмап еді,
Жаралған қызыл еттен (иттен), соқыр қырғыз!
Қырғыздан келіп, қазақты сайқалдайсың,

Аузыңа келген сөзді қайтармайсың.
Беруге саған қайыр дұрыс емес,
Махшарда алғаныңды қайтармайсың!
Мысықтай көзің жұмып жеп-жеп алып,

Барғанда тәңірі алдына айта алмайсың!
Кісісін ел бұзғалы келіп жүрген,
Азғырған Қарынбайды шайтандайсың.
Шөже.

Бір құдай көзімді алды көрмесін деп,
Тіліне жалғаншының ермесін деп.
Екі көзім бірдей жоқ, мен бір кәріп,
Кім айтар: «Маған қайыр бермесін!»- деп.

Кемпірбай, білмеймісің өтерімді,
Артыңнан, шапсам, қуып жетерімді!
Қаракемпір: Наманай аз ғана ауыл,
Япырмау, осы қайдан көтерілді?!

Әкең тауып шешпестей жұмбақ айтып,
Қол бойы түсірейін көтеніңді!
Жұмбақ:
Кемпірбай, көкте не бар, жерде не бар?

Жаратқан неше жұпты Қадір жаббар?!
Қай күні ғарасатта майдан болса,
Қай күні өлім қошқар бұғазланар?!
Асылы - тар зиараттың мұнан шығып,

Бір жағын кім, бір жағын кім тұтып тұрар:
«Ей, лағнет күнәңды мойныңа ал!»- деп,
Шайтанға қай адамзат бөгеу болар?!
«Күнәсын пенделердің жарылқа!»- деп,

Пендеге қай адамзат жәрдем қылар?!
«Шапағаттан мені тәрік қылмаңыз!»- деп,
Кім ерсе, оттан тонын киіп тұрар?!
Қолына қанды тон мен кесені алып,

Кімнен кім махшар күні құнын даулар!
Алланың әмірімен пәрмен болып,
Кіммен кім қиямет күн некахланар?
Олардың тойларының қызығына

Кіммен кім бел ұстасып күрес салар.
Артылып бақ дәреже, аруақ қонып,
Кім жығып махшар күні, мірсап алар?!
Бұл сөзге асыл болсаң, зейін жетер,

Ойланып, біле алмасаң, есің кетер!
Бірін қате шығарсаң, кәпір болдың,
Білмесең егер түгел, шешпе бекер!
Кемпірбай.

Болғанда жерде - Мәді, көкте - Ғайса,
Жаралған алты күнде екі дүние.
Жұптылықты шығарған: Таблит, Жаблит,
Мүнзілде көріп едім осылайша.

Жеті қат жер астында көк өгіз бар,
Дүние бұзылғанша өлмей тұрар.
Қай күні ғарасатта майдан болса,
Сол түні өлім қошқар бұғазланар!

Асылы тар сираттың мұнан шығып,
Құрайыш деген жыланның басын алар.

Абужаһил оттан тонын киіп тұрар.
Қолына қанды тон мен кесені алып,
Фатима-Хасен, Хұсаин құнын сұрар!
Алланың әмірімен пәрмен болып,

Ан хазіреті Мариямға некахланар.
Олардың тойларының қызығына
Қаһарман Ғалыменен күрес салар!
Артылып бақ, дәреже, аруақ қонып,

Арыстан бір сүрінтіп, мансап алар.
Егесі (екісі) кайта тағы тіленсе де,
Оларға ерік бермес періштелер!
Әкең Қаржау - Жайықтың басы бар ма,

Қу соқыр, құмарланып мұнша нең бар?!
Шөже.
Не дарақ түр бұтағы... бес,
Оғы - он төрт, қылышы - алты, қыны - үш.

Бір затында екі сөз бар,
Хисабы - алты мың алты жүз алпыс алты (аяты)
Жетпіс үш баста - бір көз,
Қарасы - дәл қырық, ағы оның - бес,

Ақылы - дана, Кемпірбай ақын болсаң, мұны шеш!
Кемпірбай.
Әуелі парыз болды дін исламға,
«Бұтағы бес» деген - бес намаз – мұсылманға

«Оғы он төрт» дегенің – Бамдат - бесін,
Мойынын оқимын деп ұсынғанға!
Көңіліме адастырмай Алла жазған,
Екі сөз - ғылым: ғарышта екі айрылған.

«Алты мың алты жүз алпыс алты» - дегенің –
Отыз пара оқитын құран болған.
Жетпіс үш баста бір көз бар болса,
Сираттың періштесі хисаб алған.

Қыны үш дегенің - үтір, уәжіб,
Ан хазірет алып келген миғраждан.
«Ағы - бес»,- дегенің - исламның бес парызы,
Айрылып қырық парыздан шыққан жолдан.

Әуелі пәлесіне сабыр қылмақ,
Екінші қазасына риза болмақ.
Алланың өзі де бір, сөзі де бір,
Ізгілік, жауыздықты Алла қылмақ!

Шөже.
Бұл сөзім Орта жүзді ағаласын,
Мұны сен ақын болсаң, таба аласың.
От туры, минал бәйіні, илал ләйлі,

Тауып бер осы сөздің мағынасын!
Кемпірбай шеше алмады, шеше алмаса да, былай деп айтты:
Сен, соқыр, мына сөзден пақыр болдың,
Айрылып халал малдан тақыр болдың!

Өлеңге құдай сөзін қосамын деп,
Қатының - талақ, өзің Һәм кәпір болдың!
Шөже.
Кемпірбай, жай жүр десем, жай жүрмейсің,

Түзу ғана ит болып, неге үрмейсің?
Ақын деп сені, тіпті, ойламаймын,
Алланың төрт сөзінен түк білмейсің!
От туры - Тор тауына Мұса барған,

Алладан төрт-ақ ауыз жауап алған.
«Жалғанда Жамалымды көрсетпе!» - деп,
Бір құдай Мұсаны аяп, тасқа салған.
Мұсаның өзі еріп қорғасындай,

Тағаны еріп қалған жерде сондай.
Осындай жақсы сөзден түк білмейсің,
Алдымнан түр, кет арман, былшылдамай!
Тұрмысың Арғын болып көптейін деп,

Мен тұрмын аһылы надан, сөкпейін деп.
Сен итпен бағасы жоқ айтысқанша,-
Жөнелді: «Қаралы үйден ет жейін!»- деп.
Шөже осыны айтып, жөнеле берді. Сонда Кемпірбай артынан қалып, айтқаны:

Тоқтадым аз ғана көптен келіп,
Тұр едім өзім-дағы сезіктеніп.
Соқырға жан жеңбеген соқтығам деп,
Жығылдым төрт аяғым көктен келіп!

Жазамды сөйтіп соқыр берген жері,
Сөзінің ретіне келген жері.
Арқама жуан елі сөзі батып,
Соқырдың мені осылай жеңген жері!

Кемпірбай мұны тауып шеше алмады,
Шөжеден асқар таудай аса алмады.
Қалжырап қалта қарап тұрып қалған,
Сөз тауып енді аузын аша алмады.

Шөже де ақын екен, елден асқан,
Қыдырдың қыдырғанда, ізін басқан.
Кемпірбай ақынмын деп жүрсе-дағы,
Екпінін ақын Шөже солай басқан.

Қалдыбай.
Ай, Шөже, шындаймысың, ойнаймысың,
Берсе де тамам Мейрам тоймаймысың?!
Отырған қасындағы қожасы едім,

Бір кісі сыбағама қоймаймысың?!
Шөже.
Көшкен ел шалғын жерге қонбай ма екен?
Қазақтай қожа пейілі оңбай ма екен?!

Мол дәулет құдай берген таусыла ма,
Екеуміз бөліп алсақ болмай ма екен?!
Қалдыбай.
Соқыр, сенен басқада тіл бар ма екен?!

Сөйлер сөзге соқырлар ділмар ма екен?!
Бір соқыр, бір ақсақпен үлесіп ап,
Ақы иесі құр қалмақ жол бар ма екен?!
Шөже.

Қожада да қожа бар, дегдар қожам,
Алдында сайрап тұрған жол бар, қожам!
Қожа болсаң, пір болып, дін үйретпей,
Қазақтың өлеңінде нең бар, қожам?!

Қалдыбай.
Қырғызда да қырғыз бар: дегдар қырғыз,
Сенің түбің белгілі, мұндар қырғыз!
Сүйегім қожа-дағы, етім қазақ,

Қазағымның ішінде нең бар, қырғыз?
Шөже.
Мен құдайдан тілеймін денге саулық,
Жалған сөйлеп жаныңа қылма жаулық!

Қожа, қожа дегенге - қоқиланба,
Қожа түбі - сарт екен - өгіз таулық.
Қалдыбай.
Бүркіт алған шығады заңғар тауға,

Ойнап-күлген жақсы екен нәпсі жауға.
«Жер-жерін, жеген-суын табар»,- деген,
Соқыр қырғыз, кетсейші Алатауға!
Шөже.

Қожаның өзіме қой жалғыз өзін,
Шөженің кім кемітпес екі көзін!
Қожа болсаң, шатылма көрге, жерге,
Бұл жұртқа ұқтырсайшы құдай сөзін!

Қалдыбай.
Жамандық ойлай-ойлай көзің шықты,
Көзің соқыр болса да, кеудең мықты.
Құдай сөзін айт десең, мен айтайын,

Дария боп зәмзәм суы қайдан шықты?
Шөже.
Қожа құлап құлар-ау Көкшесінен,
Мен шошимын сөзіңнің текшесінен.

Ажар (һажар) ана толғатып қиналғанда,
Зәмзәм шыққан тебінген өкшесінен.
Қалдыбай.
Су шыққан жоқ Ажардың өкшесінен,

Сен шошырсың сөзімнің текшесінен.
Ажар ана су іздеп жүгіргенде,
Зәмзәм шыққан Смағұл өкшесінен.
Шөже.

Қожеке, қожамысың, қарамысың,
Таласып болмас іске баламысың?
Әзиз қожаң: Хан қожаң, ақын қожаң,
Талассаң, Хан қожаңа барамысың?

Қалдыбай.
Соқыр Шөже, мінгенің теңбіл шұбар,
Меніменен талассаң, терің шығар!
Барсаң, бара қоялық Хан қожаға,

О да.өзімдей оқыған қожа шығар!
Шөже.
Сенен [басқа] оқуды ұққан жоқ па?
Сенен басқа дүниеде соққан жоқ па?!

Мариям ана Исаға толғатқанда,
Табанынан ағар су шыққан жоқ па?!
Қалдыбай.
Сен соқырсың, мүгедек мен бір ақсақ,

Сенен гөрі сәулем мол менде жақсы-ақ!
Шариғаттың сөзінен білерің жоқ,
Құр далада ойбайлап жүрсің қақсап!
Екеуі жеңіп, жеңісе алмай,таласпен тарқайды (15 ауыз өлең).

Опан.
Қарқарамның ұшы бар айда-сайда,
Қолаң қара шашымның түбі майда[1].
Тып-тыныш жатқан еліме ойран салған,

Айтысамын, ағалар, жаяу қайда?
Мөңке.
Қарқараңның ол ұшы сайда [2] болар,
Іздегенге асылық пайда болар.

Сонша жерден мен келдім жаяу іздеп,
Айтысамын, қыз Опан қайда болар?
Опан.
Жер мен көкке теңселіп, желсең, жігіт,

Желе жортып, теңселіп жүрсең жігіт.
Егіншінің атындай кісенің бар,
Руыңды сұраймын: не елсің, жігіт?
Мөңке.

Мен - Арғын да, сен Найман [3],
Бағаналы, Байлықпенен жылқымыз көк алалы.
Аманжолдың ауыр қол [4] жиып келіп,
Ат көтіне салмаймын ба сен баланы?!

Опан.
Бармақ қайда базарға, келмек қайда,
Өте шауып елімді алмақ қайда?!
Біздің елде жалаң бұт, жаяу жүріп,

Ат көтіне Опанды салмақ қайда?!
Мөңке.
Өлең айтып, Опаным, жөнделерсің [5],
Әмір келсе Алладан демде өлерсің!

«Аманжолдың ауыр қол»- жиып келсем,
Алақандай, сен Найман, жерге енерсің!

Опан.
Жөн сөйлесіп, білдірме жөндігіңді,
Кісендеулі жүргенің кемдігің-ді [6].
Біздің елде жалаң бұт, жаяу жүріп,

Неге айтасың, ау сорлы, белдігіңді?!
Мөңке.
Өлең айтсам, тамағым кеней айтам,
Сөз мәнісін білмесем, неге-ай айтам?!

Бәйбішенің баласын басын қоссам [7],
Белдік айтпай, ай, балам, нені-ай айтам?
Опан.
Сөйлер едің, жаяуым, шерің болса,

Сөз тастайтын аузыңа пірің болса [8]!
Қара өлеңнен екеуміз жеңіспеспіз [9],
Енді еліңді айта гөр, ерің болса!
Мөңке.

Бір өлеңім бар еді кенде-кенде,
Кім иманын күтеді осы күнде?
Орыс, қазақ - айдынынан түгел қорыққан [10],
Елімде тақсыр төрем - Құдайменде.

Опан.
Сөйлер едің, жаяуым, күйің болса,
Кірер, шығар кең сарай үйің болса!
Қара өлеңнен екеуміз қажыспаспыз,

Енді еліңде, айта гөр, биің болса!
Мөңке.
Қыз Опан, ойда қала, қырда қала,
Жалғыз жүрген жаяуға Құдай пана.

Он үшінде сөз бастап, би атанған –
Біздің елде бар еді Шорман бала.
Опан.
Өлең айтып, жаяуым, қақсаймысың,

Тері тонмен көшімді жақтаймысың?
Тентегін телісі [11] мен тыймайтұғын,
Ебелек сол жасыңды мақтаймысың?
Мөңке.

Шоң биім сөйлер сөзден өтіп еді,
Шорманым жастай сөзге жетік еді.
Жарықтық ерлікпенен қолға аттанып,
Бошанға - Майқыменен кетіп еді.

Мөңке.
Сатқаны саудагердің бояқ-тағы,
Жүгірткен сұм жаяуды тамақ-тағы[12].
Бір тостаған осындайда саумал берсең,

Сорлыға біздей кәріп [13] сауап-тағы.
Опан.
Бұ [14] жаяу өлең айтып, аттай желді,
Байғұстың көп жаңғалақ көңілін бөлді.

Сусаған өлең айтып, сорлы жаяу,
Ішінде сырлы шелек саумал келді.
Мөңке.
Әуелде өзі жалғыз [15]Құдай болса,

Айтқан сөзім құдайсыз күнә-ай болса,
Өлеңіңді қоя тұр, ойбай, Опан,
Саумалыңды ішейін олай болса!
Опан.

Қатты жұтып іш саумал, қандырайын,
Ақылыңды жаңылтып, тандырайын.
Өлең айтып, сусаған, сорлы жаяу,
Мен көзіңді шырадай жандырайын [16]!

Мөңке.
Қатты жұтып саумалды қанғым келді,
Қақ қасыңа, Опан қыз, барғым келді.
Елдегі тентек ойым ауып тұр ғой,

Ақ төсіңе бір мініп алғым келді [17].
Опан.
Бір қамшым бар қолымда сегіз өрме,
Тиіп кетсе көзіңе, менен көрме!

Екі аяқты кісіге мінемін деп,
Қыл құйрықты жылқыдан дәңгі [дәнеңе] көрме!
Мөңке.
Күз жаратып мінгенім Қаракөкше,

Аяғыма кигенім шоңқайма [18] өкше.
Е дегенде, мә деген, жарықтығым,
Көтере гөр қолтықтан, атам Бекше!

Опан.
Күні кеше [ 19] жоқ жұлдыз қайдан шыққан,
Қысыр емген нық құр ат байдан шыққан.
А дегенде атаңды аузыңа алып,

Бекше атаңның сүйегі қайдан шыққан?
Мөңке.
Илла-Аллаға мойынын бұрған-дағы,
Талай нөкер жолында тұрған-дағы.

Атамыз жауда жүріп, жолда өліпті,
Жарықтық арыстан боп [20] туған-дағы!
Опан.
Мен өзім атты да емен, түйелімін,

Қара өлеңге салғанда жүйелімін [21].
Мені қайтіп жеңесің, сорлы жаяу,
Аты шулы Бекшенің жиенімін?!
Мөңке.

Әуелде өзі қазы (хазір) Құдай болса,
Айтқан сөзім Құдайсыз күнә-ай болса!
Сіздер жиен болғанда, біз - нағашы,
Ат-тонымды алып бер, олай болса!

Опан.
Балқын кел, салқын көл мен қызыл қурай,
Жас басыңнан көп жортып, болдың сұмырай.
Атың менен берейін тоныңды алып,

Сүйек қуып, келген болсаң, тамыршыдай [22]!
Мөңке.
Көп жорықшы жорыққа жүр деген соң,
«Көп жортушы тілеуі - бір»,- деген соң,

Қыз Опан, ұрыда көз жоқ, малда тіл жоқ,
Байғұс-ау, жылқыңды алдым, білмеген соң.
Опан.
Жаяуым, өлең айтып, қақса сана,

Көшімді тері тонмен жақта сана.
Көтіңнен: «Сандыбайлап!» қуып жеттім,
Ұры құл, білмей алсаң, таста сана!

Мөңке.
Найзамды жауға шаныштым, сермейін деп,
Тіріде жау қорлығын көрмейін деп...
Жылқыңды шаршы түсте тиіп алдым,

Опанға жалғыз тал қыл [23] бермейін деп.
Опан.
Еліміз Есіл барып өтпек пе екен,
Айтқан сертке ұры құл жетпек пе екен?

Аузын ұрып, аяғын сындырған мал
Ұры алдына сол түсіп кетпек пе екен?!
Мөңке.
Өлең айтып, Опаным, толған жоқсың,

Баяғыңдай әріптес болған жоқсың!
Олай десең, Аллаға күпір болдың,
Ұрысайдың басына қонған жоқсың!

Опан.
Желіп жортқан жайсаңың мен дегенің,
Өз сөзіңді тағы өзің жөн дегенің [24].
Жылқымды шаршы түсте тиіп алып,

Көсемсіп, көрген жерге дәндегенің!
Мөңке.
О сөзім олай айтқан жөн емес пе,
Желіп жортқан жайсаңың мен емес пе?

Жылқыңды тыныштықпенен оттатпайтын [25],
«Аңғал Арғын» атанған мен емес пе?!
Опан.
Біздің елдің жайлауы - Қарататыр,

Біздің өлең есепсіз толып жатыр.
Өлеңіңді айта бер, арсыз сорлы,
Сойып салған сақтаулы соғым жатыр[26].
Мөңке.

Басын тартып Күреңнің, жорғалаттым,
Күндіз қойдай Найманды қорғалаттым.
Әлі өлсем де, Аллаға, арманым жоқ,
Қара қанын ағаңның сорғалаттым!

Екінші қыз.
Ұры құл, аяғыңда қара қақпан,
Бұ қақпаннан ұры құл пайда тапқан.
Түйе үстіне байғұсты шоқайтыпты,

Опанжан бұ жетімді қайдан тапқан?
Сонда жігіт елеуреп желігіп кетті:
Ұры құл аяғында қара қақпан,
Қақпанмен қарғып барып саған шапқан.

Пайдамды жұрт алдында өзіме бер,
Кешегі балаң қайда менен тапқан[27]?!

Түбек.
Өлеңді айтушы едім жылпылдатып,
Сөйлеуші ем талай топта былпылдатып.
Баласы Сүйіндіктің неме керек,

Шіркінді мұнша бұлдап сұңқылдатып?!
Жамшыбай.
Кей адам айтса-дағы сөзге нанбас,
Мен сөйлесем, қандай жан құлақ салмас?!

Арғын аға болғанда, Найман - іні,
Арғыннан жүйрік шыққан мен ақ алмас.
Түбек.
Өлеңнің текшелеулі қаласымын,

Ақынның өзім теңді данасымын.
Байғарадан он алты ақын шыққан,
Ақтайлақ:Қарабайдың баласымын.
Жамшыбай.

Сұрасаң, менің бабам - ақын Көтеш,
Біткен жоқ Жамшыбайдай ешкімге өңеш.
Атам Көтеш болғанда, ағам - Сақау,
Алдыма жанды қара түскен емес.

Болғаным мен Жамшыбай биыл емес,
Жігітке, өлең шіркін, қиын емес.
Астынан алты қырдың ән шырқасам,
Өңешім отарбадан кейін емес.»(1177-папка, 120(75) б.)

Түбек.
Асылдың кім біледі, сатса пұлын,
Шіриді-ау өлгеннен соң қызыл тілім!
Көтешті қасқыр жеген несіне айттың,

Тантиды Арғын мақтап өлген құлын.
Жамшыбай.
Сен Найман жаулық қылып тонап алдың,
Тұманға ашылмастай сөйтіп қалдың.

Найманның сендей шалы текке өледі,
Бір өзіне үш ердің құнын алдым.

Ау, балам, танымаймын, не ел боларсың,
Не дәулет, не перзентке кем боларсың!
Көтешті жүзден асқан тонаймын деп,
Айдабол мен Күлікке жем боларсың!- деген екен.

Түбек.
Ашулансам, алармын айлығыңды,
Шындасам, қойға алмаймын тайлығыңды.
Көтің сонда ашылар, Арғын бала,

Менімен салыстырсаң байлығыңды.
Жамшыбай.
Ертең қожа тұрады азанменен,
Пенде барар тозаққа жазаменен.

Байлығыңды, ел Найман, көріп тұрмын,
Қайнатасың шайынды қазанменен.
Түбек.
Мен барып, сіздің елге келгенім жоқ,

Жамандық көрсем-дағы, өлгенім жоқ.
Үйіне Қуанбайдың барыл едім,
Самаурын аймағында көргенім жоқ.

Жамшыбай.
А,Түбек, олай десең, болдың мешеу,
Болуға жарамайсың ұзын көсеу.
Қуанның айналасы - алпыс ауыл,

Түбек.
Жамшыбай, меніменен таласарсың,
Өз теңіңмен сөйлессең, жарасарсың.
Үйіне, Әлі төрем кіріп барсаң,

Жол таппай, самауырдан, адасарсың!
Жамшыбай.
Ар жағы ұлы Ертістің - қара, терең,
Өлеңнің, білгенімше, бәрін терем.

Найманнан бір жақсы ыдыс таба алмадың,
Түбі - Естек, неме керек, кірме төрең?!
Түбек.
Жамшыбай, еліңде ойын, күлкі бар ма,

Еліңнің аса жиған мүлкі бар ма?
Кетіпті Бояубайым саннан асып,
Еліңде бұл сықылды жылқы бар ма?
Жамшыбай.

Өлеңім, аққан судай толқыған сең,
А, Түбек, ақын болсаң, өлеңмен жең!
Қара мал, жылқы малды таппай ма екен,
Қойы бар бай Қуанның он екі мың.

Түбек.
Сыйынар дін мұсылман бір Құдайға,
Кіреді иманды құл кең сарайға.
Құдай берген көп малдың есебі жоқ,

Жетерлік бар ма байың Наурызбайға?!
Жамшыбай.
Сөйлеткен мені мұндай жаббар Құдай,
Мен шыққан Сүйіндіктен бір сұр таңдай.

Көкдомбақ, Үштаған мен Қарбасқанда,
Толықсып, сыймай жатыр Атығай бай.
Түбек.
Үкі таққан жарасар Қаракөкке,

Түбек атым жайылған талай көпке.
Құдай берген коп малда есеп сан жоқ,
Еліңде жетер кім бар Найзабекке?
Жамшыбай.

Сөйлеткен жастай мені бар Құдайым,
Мен неге байлық айтсаң, тоқталайын?!
Мантен, Тотан байым бар Айдаболда,
Тағы бар Малкелдіде: Ақпан байым.

Түбек.
Темірден аяғыма салған таға,
Артылған көп ақыннан біздің баға.
Құдай берген көп малдың есебі жоқ,

Алаштан жалғыз асқан Серғазы аға.
Жамшыбай.
Жылқысы Темірболат Қаракөктен,
Найманға мен сөйлеймін өктем-өктем.

Он құлынды биеден айдатады,
Байыңды айт, кәне, асарлық Әкімбектен?
Түбек.
Ойға алар дін мұсылман бір Құдайды,

Өлеңге Түбек қардай бұрқырайды.
Жүз алпыс түйе өзінен боталайды,
Айтамын, ашулансам, Іңкәрбайды.
Жамшыбай.

Жайлауға ыстық түспей, ел келмейді,
Дауысым, өлең айтпай, жөнделмейді.
Қабылдың көп жылқысы суға түссе,
Басқа малға бір тесік жол бермейді.

Түбек.
Жамшыбай, меніменен ісің бар ма,
Менімен тарпысарлық күшің бар ма?
Елімде Көшелектей шежірем бар,

Соған лайық табарлық кісің бар ма?!
Жамшыбай.
Сыйынар дін мұсылман жалғыз Хаққа,
Құдайдың, кім таласар, берген баққа?!

Күнтайдың немересі Есқара би,
Япырмай, сол кәріңнен кейін-ақ па?!
Түбек.
Сөйлеткен мені мұндай Жаббар Құдай,

Тіліңді тарта сөйле, ай, Жамшыбай!
Өзінен ат-шапанды алып тұрсың,
Осы отырған алдында атым қалай?
Жамшыбай.

Тіліме өнер (һөнер) берген бар Құдайым,
Несіне, тай алдым деп, қорғалайын?
Атымды, сырттан сатып, жібермей ме?
Қуанның ортаншысы - Молдабайым?!

Түбек.
Елінде байың жоқ па берерлік тай,
Сөйлейсің Найманға кеп сен қу таңдай.
Үш мың өгіз сомасын қол ұстаған,

Бұл күнде болды көпес бай Темірбай.
Жамшыбай.
Әр пенде жалбарынар жалғыз Хаққа,
Құдайдың кім таласар, берген баққа?!

Байлықта көпес болып кім жетеді,
Алты алаш атын білген Қазанғапқа?!
Түбек.
Мінгенім дайым менің Қаракер-ді,

Желігіп, кәрі Түбек екілейді.
Найманның өрде жатқан байын айтсам,
Жұрт асқан көк етікті Тілеуберді.
Жамшыбай.

Қарап тұрсам, бұл Түбек, сөзден сасар,
Өнері Жамшыбайдың судай тасар.
Бәріміз бір Арғынның баласымыз,
Байым бар Қарауылда: Шабар, Шаншар.

Түбек.
Сыйынар дін - мұсылман бір Құдайға,
Кіреді иманды құл кең сарайға.
Найманның ар жағынан байлық айтсам,

Жетеді қандай байың Қазытайға?!
Жамшыбай.
Мінгенім дайым менің Қаракөгім,
Білерсің, таныр болсаң, сөздің тегін.

Алдажұман байым бар - Алтай: Қарпық,
Тағы бар Мұратымда: Игілігім.
Түбек.
Сыйынар дін - мұсылман бір Құдайға,

Кіреді иманды құл кең сарайға.
Бір шеті Алатауда шаруасының
Елінде кімің жетер Момынбайға?!
Жамшыбай.

Ел Найман, тіпті Арғыннан асқаның жоқ,
Байлығың неме керек, бас қамың жоқ.
Татырлық Момынбайға Сайдалым бар,
Аймағын Аққошқардың басқаның жоқ.

Түбек.
Сыйынар дін-мұсылман жалғыз Хаққа,
Құдайдың, кім таласар, берген баққа?!
Саршығанақ - Найманда сөз сөйлейтін,

Келейін Бәтішұлы Жүсіп жаққа.
Жамшыбай.
Базардан алып келген жасыл маңдай,
Талай жан қолын артып асылғандай,

Мақтама қу қанжыға жүйрігіңді,
Законшік азар болса, Қайыпжандай!
Түбек.
Өлеңді айтушы едім егілдіріп,

Сөйлейін бастан-аяқ төгілдіріп.
Өрдегі Найманыма кетсем көшіп,
Бір жағын қабырғаңның сөгілдіріп.
Жамшыбай.

Әуеде ұшып жүрген сары шымшық (шыпшық),
Келеді шырайлы өлең жаңа түсіп.
Шорманның, жазсам қағаз, Мұсасына,
Тапжылтпас алқымыңнан бір-ақ қысып.

Заман.
Ай, Алла, аманатың бізге міндет,
Иа, Мұхаммед пайғамбар, болдық үмбет.
Күнәдан (күнәһдан) пәк қылғайсың, иа, Құдірет,

Ажалға сабыр бергей екі жендет!
Ай, Алла, аманатың бізге міндет,
Иа, Мұхаммед пайғамбар, болдық үмбет.
Күнәның зардабынан қорыққаннан,

Кетіпті кей дәруіштер (дәруішлар) Меккені іздеп (излап).
Жомарт ер ақыретте иман табар,
Сираттың көпірінен бәріңді айдар.
Күнәдан (кінәдан) бұ дүниеде пәк болсаңыз,

Ішінен сегіз бейіш (биһіш) орын сайлар.
Жомарт ер ақыретте иман табар,
Сираттың көпірінен бәріңді айдар.
Күнәдан бұ дүние пак болмасаң,

Ішінде жеті тозақ сорың қайнар.
Дін күтсе, иман берер жомарт ерге,
«Қол берген – сауап - дейді,- жеті пірге!»
Ақыретке барғанда, сұрау жоқ-ты,

Ішіне сегіз бейіш кіргендерге.
Дін күтсе, иман берер жомарт ерге,
«Қол берген – сауап - дейді,- жеті пірге!»
«Ассалаумағалейкум!»- дегенмен тең,

Парызға дуа (дұға) қылып жүрген ерге!
Ассалаумағалейкум - парыз сәлем,
Ғаршы, Күрсі жаратты (иаратты), Лаух ал-қалам.
«Үлде (Хала) киіп, хор қызын құшар,- дейді,-

Ассалаумағалейкум - парыз сәлем,
Ғаршы, Күрсі жаратты Лаух ал-қалам.
«Жеті тозақ ішінде жатар,- дейді,-
Иманынан айрылып қалған адам!»

Қыз шыдап отыра алмады, өлеңді қоя берді:
Ассалаумағалейкум, бердік, сәлем,
Біз сөйлейік, рұқсат (ұлықсат) берсе қожам.
«Білмегенді сұра!»- депті Алла тағалам,

Қай сауаптан бейішті көреді адам?!»
Заман.
Дін мұсылман пендеге жаза қылмас,
Ораза мен намазын қаза қылмас.

Малдан - зекет, қолынан қайыр берген,
Сол себеплі бейіштен құры қалмас.
Ұмсын.
Ассалаумағалейкум, бердік, сәлем (салам),

Біз сөйлейік, рұқсат берсе қожам.
«Білмегенді сұра!»- депті Алла тағалам,
Қай қылмыстан тозаққа барады адам?!
Заман.

Қиямет қайым, болғанда, ақыр заман,
Ақыретте жаныңа күнә жаман.
Өтірікші, зинақор, ұры болса,
Сол себептен тозақты көреді адам.

Ұмсын.
Кім көнбейді Алланың салғанына,
Бейшараның тозақта қалғаны ма?!
Күнә менен зинадан мұқым болып,

Тамам қожа бейішке барғаны ма?
Заман.
Мұсылманшылық көп пайда жандарыңа,
Жан қиналар күнәның салдарына.

Қожа, қара демеңіз, бәрі бірдей,
Жолықпаса Алланың оңдарына!
Ұмсын.
Қол берейік пірлердің төрт жарына,

Жолықтырғай Алланың оңдарына!
Шынжау тай, шартық қошқар нияз берсем,
Қандай пайда болады жандарыма?
Заман.

Нияз берсең, берерсің өз қамыңа,
Өлгеннен соң жатарсың жер тарына.
Шынжау тай, шартық қошқар нияз берсең,
Қожекең басшы болар алдарыңа.

Ұмсын. Ажал келсе аңсызда, не айла болар,
Он екі иман жаныңа пайда болар.
Алланың аманатын тапсырған соң,
Жұмла жанның тұрағы қайда болар?

Заман.
Ажалдыны, амалсыз, Құдай қылар,
Иман берсе, өлгенмен, несі қурар?
Жұмла жанның тұрағын иман сұрар,

Иншалла, бейіш бар сонда тұрар.
Ұмсын.
Ажал келсе, аңсыздан не айла болар,
Он екі иман жаныңа пайда болар.

Алланың аманатын тапсырған соң,
Періштенің сұрауы қайда болар?
Заман.
Ажалдыны, амалсыз, Құдай қылар,

Иман берсе, өлгенмен, несі қурар?
Сираттың көпірінен сауал қылып,
Періштенің сұрауы сонда болар [1].
Ұмсын.

Ажал келсе, аңсыздан не айла болар,
Он екі иман жаныңа пайда болар.
Алланың аманатын тапсырған соң,
Қыз, жігіттің күнәсы (күнәһы) қайда болар?

Заман.
Ажалдыны, амалсыз, Құдай қылар,
Иман берсе, өлгенмен, несі қурар?
Күнәң үшін қожаңа ысқат берсең,

Ұмсын.
Ажал келсе, аңсыздан не айла болар,
Он екі иман жаныңа пайда болар.
Алланың аманатын тапсырған соң,

Естір құлақ, сөйлер сөз қайда болар?
Заман.
Ажалдыны, амалсыз, Құдай қылар,
Иман берсе, өлгенмен, несі қурар?

Еститұғын құлағың, сірә да, өлмес,
Сөйлейтұғын қызыл тіл аруақ болар.
Ұмсын.
Ажал келсе, аңсыздан не айла болар,

Он екі иман жаныңа пайда болар.
Алланың аманатын тапсырған соң,
Көздің нұры көгісің мен қайда болар?
Заман.

Ажалдыны, амалсыз, Құдай қылар,
Иман берсе, өлгенмен, несі қурар?
Әлхамды ат қылып, мініп жүрер,
Топырақты тон қылып, киіп тұрар.

Ұмсын.
Алланың мың бір аты «Аллажар» ма?
Қожеке-ау, сізден бізге дәрмен бар ма?
Адамды өлгеннен соң, бес бөліпті,

Оның, сірә, қосылар жері бар ма?
Заман.
Қожа - Құдай пендесі, о да не дер,
Мұхаммедтен басқада жоқ-ты өнер.

Қиямет қайым болғанша қосылмақ жоқ,
Заманақыр болғанда, сөз күн сұрар.
Жамиғы жан сол шақта түгелденер!
Ұмсын.

Қожеке-ау, сіз ақсүйек, біз қарамыз,
Бәріміз тәңірі алдына бір барамыз.
Тәңірі алдында табамыз сізден сауап,
Дәнемені білмеген бейшарамыз.

Заман.
Ұмсын-ау, мұнша неге қысағаның,
Көп дейді сұрағаныңнан сұрамағың.
Шыныңменен: «Пірім!»- деп, нияз берсең,

Сауабымен тәңірге тапсырамын.
Ұмсын.
Бір мағына сұрайыншы, Заман-еке,
Қиялы бұзған қалай-ды халал неке?!

Мүритін (мұртын) бастап Құдайға пірі апарса,
Енді неге іздейді мүрид (мұрт) Мекке?
Заман.
Қожаң айтар кітаптан, көрген сөзін,

Күнәң қалмас, Меккенің көрсең жүзін.
Ғалым қиған некені арам қылсаң,
Қаса доңыз болғаның, бір мегежін.
Қожа қайраңдап қалды, не айтарын білмегеннен, қалбалақтап айтқаны [2].

Ұмсын.
Қожекем - қара құлып, алтын сандық,
Тақсыр пірдің жауабына қайран қалдық.
Сөз сұрасам, теңейді мегежінге,

Қай жерінде қалды екен мұсылмандық?
Заман.
Әркім-ақ бұ дүниеден өтер, Ұмсын,
Өткен жанның жұмысы бітер, Ұмсын!

Ісіне шариғаттың талас қылсаң,
Күнәһың (күнәйың) асып таудан кетер, Ұмсын!
Ұмсын.
Қожеке-ау, адал көп пе, арам көп пе?!

Жеті қат жер, жеті қат аспан көкте.
Көрер көз, сөйлеген сөз - бәрі күнә,
Қожеке-ау, өлең айту сізлерге еп пе?
Заман.

Шыныңмен Құдайдан қылсаң қауіп,
Тілеулі құл жүреді иман тауып.
Шын дініңе берік болсаң, Ұмсын ақын,
Өлеңнің күнәсы жоқ: істер сауық.

Ұмсын.
Қожекем кітабымен болжайды екен,
Екі жендет кітапты сұрай ма екен?
Көз бен тілден, күнәдан пак болса адам,

Қожеке-ау, енді күнә қандайда екен?
Заман.
Ұмсын-ау, сөз күнәсы - өтіріктен,
Нәпсінің бір күнәсы - мәкүріптен.

Залалы жоқ адамды ғайбат қылма,
Аллаға тіл тигізбе, үміт (мида) етсең!
Ұмсын.
Қара кісі қожаны: «Иа, пір!»- дейді,

«Аллаға тіл тигізген кәпір!»- дейді.
«Пендесінің күнәсы сол-ақ па екен,
Білмеген қанша күнә жатыр?»- дейді.
Заман.

Иар солы Жаббардың ісі таса,
«Сауаптан обал көп!»- деп ойламаса,
Қол берген пірді салма көңіліңізден,
Күнә сол - ата-анасын сыйламаса!

Ұмсын.
Қожеке-ау, пірлігіңмен қолдармысың,
Пірді ұмытқан Құдайға болар дұшпан.
Тәңірі алдына барғанда, тақсыр қожам,

Біз сол жерде көреміз қандай қысаң?!
Заман.
Ұмсын-ау, айтқан сөзге нанбаймысың,
Сен данышпан ақылды өз жынысыңнан.

Тәңірі алдында бар дейді талай қыспақ,
Әркім тартар өзінің қылмысынан.
Ұмсын.
Қожеке-ау, көрген сөз бе салдамаңнан?

Пендесі құтылмайды бір қазадан.
Қара кісі тартады қылмысынан,
Қожа қалай болады ысхат алған?
Заман.

Ұмсын-ау, мен ысхатты алушы емен,
Ысхат алған қожаның ақылы кем.
Ысхат алған қожаның рауаяты бар,
Өтейді намазының сауабымен.

Ұмсын.
Қожеке, олай деме, бір Алла де,
Кім сыйынбас Алланың құдіретіне?!
«Ысхадқор»- деп, шақырса екі жендет,

Сонда берер қожаның жауабы не?
Заман.
Иар сол Жаббардың ісі көп-ті,
Екі жендет: «Ысхадхор қайда?»- депті.

Сонда берер қожаның жауабы жоқ.
Күнә болар, айтпаймын өтірікті.
Ұмсын.
Қожалардың қойнында сөз бар екен,

Өлгеннен соң кеңдік жоқ, жер тар екен.
«Ысхадқор» деп шақырса, үндемесе,
Қожамда да бір сұрау мол бар екен!

Заман.
Иары сол Жаббардың ісі бір дүр,
Өзің құрбы әйелде сен бір - дүлдүл.
Айтқан сөзің кем емес шариғаттан,

Құдайдың ұсындырған жері бар дүр.
Ұмсын.
Шариғат қапия ма, жария ма,
Қожеке, біз - шұқанақ, сіз - дария.

Сұрамаған бір сөзім қалған екен:
«Өлмес жан, өтпес дүние жаралған ба?»
Заман.
Сірә жоқ Мұхаммедтей арызы (ғарызы) жеткен,

Ыдырыс, Ғайса пайғамбар тірі кеткен.
Ұмсын-ау: «Өлмеймін!»- деп, қапы (ғапіл) қалма,
Мынау жалған дүниеден бәрі де өткен.
Ұмсын.

Иманды адам өлгенде, қалай демес,
Көкіректе дәрмен жоқ, денеде - күш.
«Мән раббик!»- деп, келгенде екі жендет,
Сонда пенде тіріліп, не дейді-міс?

Заман.
Тірілікте көңіл қой бір әдетке,
Иманды адам барады қаны бетке.
«Мән раббик!»- деп, келгенде екі жендет,

Жауап берер таянған Құдіретке!
Ұмсын.
Иа, Бисмилла, сақтай гөр «Мән раббиктен»!
Тақсырға қол бермедік әйелдіктен.

Сұралмаған бір сөзім қалған екен,
Елден бұрын сауапқа нені біткен?
Заман.
Иа, Бисмилла, сақтай гөр «Мән раббиктен»,

Бір бисмилла мың жылда әзер біткен.
«Сауаптың бисмиллада байлауы»- деп,
Имам Ағзам осылай айтып кеткен.
Ұмсын.

Қожеке-ау, айттың тауып, сәлемет бол,
Сізден біздің сұралмай қалды бір жол.
Заманеке, сізді біз пір тұтайық,
Таңда махшар күнінде хабардар бол!

Заман.
Ұмсын-ау, екі дүние сәлемет бол,
Жабулы бойыменен қалсын ол жол.
Бізді сыйлап, қожа деп, пір тұтсаңыз,

Таңда махшарда имам Ағзам қауымында бол!
Ұмсын.
Дәуіт темір соғады, мылтық ата,
Бір Алладан басқада көп-ті қате (хата).

Заман-еке, сізді біз пір тұтайық,
Ықыласыңмен қол жайып, берсең бата!
Заман.
Мүсәпірдің көңілінде бар дүр сана,

Жаратқан Жаббар Құдай, өзі пана,
Ұмсын-ау, түрегеліп, қолыңды жай,
Өмір мен иман берсін, иа, Раббана!

Жаратқан жан біткенді, бір Құдай-ды,
Жаратты жарық үшін күн мен айды.
Бұрынғы ноғай-қазақ заманында
Сөйлеймін Қарабай мен Сарыбайды.

Жарасқан нар түйеге биік өркеш,
Мен сөйлесем, жұрт тыңдар ертеңді-кеш.
Екеуін сәтті күні құдай қосқан,
Баянға ғашық болған Қозы Көрпеш.

Сөз қылдым Қарабай мен Сарыбайды,
Ноғайлыны екеуі асырайды.
Қолында сүйетұғын баласы жоқ,
Перзент үшін екі бай зар жылайды.

Екі бай сәтсіз атқа мінбейді екен,
Жұмыссыз ел аралап жүрмейді екен.
Дәулеті екеуінің мол болған соң,
Қасына бір-бірінің келмейді екен.

Екі бай бейсенбі күн аңға шықты,
Жұртына аттанды деп өкім шықты.
Туғалы бірін-бірі көрмеген бай,
Жүргенде құлан аулап жолығысыпты.

Жүргенде құлан аулап жолығысыпты,
Бір-бірін ақылменен болжасыпты.
Сәлем беріп бір-біріне тұрғанында,
Алдынан буаз марал аң қашыпты.

Баласын марал атып жылатпан-ды.
Үйдегі үй кісіміз күмәнды еді,
Сарыбай, сен атпасаң, мен атпан-ды!
Сарыбай Қарабайға сөз айтқан-ды:

Біздің де үй кісіміз күмәнды еді,
Қареке, сен атпасаң, мен атпан-ды!

Далада марал үшін таласпалық.
Сарыбай, сен ат сана, мылтығың бар,
Берсең де бір мүшесін санаспалық.
Екі бай аңға шыққан әр күн екен,

Жарастықты әзілге келген екен.
Екеуі де: « Ұл тапса, бәйбішелер,
Құшақтасқан дос болсын!»- деген екен.
Екі бай әзіл сөзге кірген екен,

Бірін-бірі құмар боп көрген екен.
«Біреуі ұл, біреуі қызды тапса,
Құдай қосса біз қостық!»- дескен екен.
Қарабай құдай жазса деген екен,

Қалың малмен берейін!- деген екен.
Екі бай әңгімеге кірген екен,
Бір-бірінің сөзіне көнген екен.
Екеуі айдалада құда болып,

Жүз жылқы, қырық қара нар берген екен.
Қарабай кең пейілге кірген екен,
Сөйлескенін көп қызық көрген екен.
«Мінеки, бергенімнің алды осы»,- деп,

Қарғыбау Айбас құлды берген екен.
Сол кезде қара жаңбыр күн жауыпты,
Қарабай қалжың сөзбен жол тауыпты.
Қатыны Қарабайдың Мамабике,

Байы түзде жүргенде ұл тауыпты.
Екі бай аңға шығып жүрген екен,
Бір адам: «Шүйінші!»- деп келген екен.
«Қатыным ұл тапты!»- деп қуанғаннан,

Жүз жылқы сүйіншіге берген екен.
Жүргенде құлан аулап күн жауыпты,
Сарыбай қалжың сөзбен жол тауыпты.
Қатыны Сарыбайдың ол Қаракөз,

Жүргенде байы түзде қыз тауыпты.
Екі бай аңға шығып жүрген екен,
Бір адам сүйіншіге келген екен.
«Қатыным қыз тапты!»- деп қайғы қылып,

Тайлы бие сүйіншіге берген екен.
Қарабай қалың малын берген екен,
Далада естіп қуаныш көрген екен.
Қызығы көрген-білген сол-ақ болып,

Қарабай үйге жетпей, өлген екен.
Қолында бәйбішенің алтын жүзік,
Жас бала жетім қалды-ау, көзін сүзіп.
Қуанышын жалғызымның көрейін деп,

Жығылды жеткен жерде мойны үзіліп.
Той қылып екі қатын көп мал сойды,
Бұл тойға жұрт жиылып асқа тойды.
Бабай түкті шашты әзиз ақтап келіп,

Қозыке мен Баянның атын қойды.
Екі бай бір маралды тосып кетті,
Алдынан буаз марал шошып кетті.
Ер Қозыке құрсақта, Баян іште,

Іште жатқан екеуін қосып кетті.
Борайды оңды-теріс көп жауған қар,
Сол күнде Сарыбайдың бейілі тар.
Сарыбай мен Қарабай құда болған шақта,

Жалғызға жазған шығар бар құдайым.
Баланы жастай қалған зар жылатып,
Барасың қайда қашып, қу бас байым?!.

Көңіліме, мұнда тұрсам, қайғы толар.
Қаракөз, көп сөйлемей, жық үйіңді
Алдында ноғайлының көп жұрты бар.
Сол заманда Аягөзде Ноғайлы деген халық бар екен. Сонда Қаракөз айтады:

Мұндағыдай дәулетті бола алмассың.
Жетім ұл, жесір қатын қан қақсатып,
Кеткенмен, барсаң қайда, оңалмассың!
Қаракөз Сарыбайдан түңіледі,

Деп байы қатынына жүгіреді.
Сарыбай әуелден-ақ жарым есті,
Қыз беріп, әуел неге «құдай» десті.
«Қызымды жетім ұлға бермеймін»,- деп,

Аяғын Өлеңтінің өрлей көшті.
Мамабике қайғымен тарылады,
Құдасына: - Көшпе!- деп жалынады.
Өлеңтінің бойынан көшкен күні,

Сарыбайдың сабасы жарылады.
Сарыбайдың сабасы қорлы болған,
Қырық қара нар арықтап жолда қалған.
Сарыбайдың сабасы жарылған жер,

Ақкөл мен Жайылма сонан қалған.
Баян сұлу шырайлы боп өсіпті,
Қозыкеден айрылып күй кешіпті.
Құдай қосқан құдасын тастай қашқан,

Сарыбайдай көрмессің жарыместі.
Көшкен соң Әлжаппар қуанады,
Қолына қуанғаннан ту алады.
Айшылықты алты басқан қара бедеу,

Мініп алып Әлжаппар құл жер қарады.
Әлжаппар қара бедеу атқа мінді,
Айлық жерге бір күнде барып келді.
Сарыбай Әлжаппардан сөз сұрайды:

Алдында сан жетпеген қойың бар-ды.
Бұл арада отырма үйінді жық,
Алдыңда Аягөздің бойы барды.

Ел қонғандай кең дала, жер бар ма екен?
Отын-суын көрдің бе Аягөздің,
Бізге басшы болғандай ел бар ма екен?

Ноғайдың тастан соққан қаласы бар.
Бағатұғын ноғайдың көп малы жоқ,
Таусылмас әр саланың даласы бар.
Бастады Әлжаппар құл көрген жерге,

Арасы Аягөздің айлық жерде.
Түн қатып, күндіз жатып, көшіп-қонып,
Сарыбай көшіп келді Аягөзге.
Сарыбай Аягөзге көшіп келді,

Мырзаға Сұлтанғазы хабар берді.
Қаракөз аппақ шаңқан үйін тікті,
Баян жас жарастырып жиды жүкті.
Ноғайдың Сұлтанғазы бір мырзасы,

Жұртына ноғайлының айтып барды.
Баянның сұлулығын ноғай білді,
«Қыз келсе, көреміз»,- деп қарап тұрды.
«Тойға келсе, Баянды көреміз»,- деп,

Төрт жүз жігіт алдынан қоршап тұрды.
Әлжаппар құл, Сарыбай атқа мінді,
Айбас сорлы мал бағып үйде тұрды.

Баян сұлу, Қаракөз бірге жүрді.
Сарыбай үй-ішімен тойға келді,
Ноғайлар бай келді деп сыйлап тұрды.
Сыйы екен ноғайлардың сонан қалған,

Алдына самауырын шайды қойды.
Сонда шайды көріп тамсанып, Сарыбайдың бәйбішесі айтқан:

Қазине малға сатып алушы едік.
Шай қылып жапырақты кім ішіпті,
Қантыңды көз ауруға салушы едік.
Бәйбіше Аягөзді жерсінбейді,

Молдығын Аягөздің көрсін дейді.
Үйренген қырда жүріп ол бәйбіше,
Қант, шайды алдындағы менсінбейді.

Ноғайлар мұны естісе, ашуланар.
Көңіл қылса, еріне қыз берелік,
Ноғайдың толып жатқан мырзасы бар.
Қаракөз бұны естіп талып түсті,

Қылайын неге дәрі өңшең мысты?!
Баян жас құйған шайды алып ішті,
Қаракөз ұмытпайды өткен істі.
Жалғызы Шақшақ байдың Қодар мырза,

Баянға төрде отырған көзі түсті.
Төрде отырған Баянға көзі түсті,
Шымылдықтан көре алмай, күйіп-пісті.
Баянға ауызба-ауыз бір тілдесу,

Қодарға жұмыс болды көкейкесті.
Баян көркі таудағы мұнар болды,
Қодар көзі түсумен құмар болды.
Баянға бір тілдесіп қалайын деп,

Қайтқанда Қодар мырза қасына ерді.
Қодар мырза отыр тыста, Баян үйде,
Оң жақта құрулы тұр алтын күйме.
Күймеге үйден шығып қыз барғанда,

Соңынан қалмай ерді Қодар бірге.
Сонда Қодар айтады Баян сұлуға:

Мұндағы ноғайлармен тең болармын.
Менсініп сөйлеспейсің, сұлу Баян,
Берсем де әке-шешем сені алармын!
Сонда Баян былай деп жауап береді:

Тимеймін ноғайлыға, арым бар-ды.
Қодеке, мазамды алмай жайыңа жүр,
Алтын айдар, шоқ белбеу жарым бар-ды!
Сонда Қодар айтқан:

Көрген соң ақ жүзіңді көңілім толды.
Сөйлейсің қалай-қалай пейілі қара.
Байыңның менен артық аты кім-ді?
Сонда Баян сұлу айтқан:

Қызы едім мен Сарыбай - Баян еркеш.
Бабай түкті шашты әзиз хабар берген,
Тілеу тілеп жүремін ертеңді-кеш.
Баянның сұлулығын ноғай білді,

Көрген соң аламыз деп көңіл қылды.
Сарыбайға мал бағып жағу үшін,
Тоқсан мырза бас қосып жалға жүрді.
Тоқсан мырза кеңесіп жалға жүрді,

Бір қыз үшін пенде боп қызмет қылды.
Сарыбайға жағымды боламыз деп,
Қодар бас боп, тоқсан құл малға келді.
Айбастың бір құдайға ісі жақ-ты,

Қодар құл ала айғырмен жылқы бақты.
Сарыбайға жағынып бағу үшін,
Түйеші, биеші боп желі қақты.
Баянның асты жасы жаңа он бестен,

Тұрса, ойдан кетпестей, жатса - түстен.
Қарағаштай азып-тозған ноғайлы елі
Айрылды бір қыз үшін ақыл-естен.
Айбас құл ерте тұрып бетін жуды,

Қодар құл ала айғырмен жылқы қуды.
Құдайдың құдіретімен буаз болып,
Қанатты қара бедеу құлын туды.
Тоқсан құл бір Баянға таласады,