Қазақ өнерінің антологиясы. Айтыс. Т. III

Авторы: Мырзатай Жолдасбеков

Айтыс 3 ТОМ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ ӨНЕР УНИВЕРСИТЕТІ ҚОРҚЫТ АТЫНДАҒЫ ҒЫЛЫМИ-ЗЕРТТЕУ ИНСТИТУТЫ Айтыс III ТОМ «КҮЛТЕГІН» АСТАНА Қазақ өнерінің антологиясы ӘОЖ 821.512.12.2 КБЖ 84(5Қаз)-5 Қ17 Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігі «Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару бағдарламасы» бойынша жарық көрді. Жобаның авторы: М. Жолдасбеков филология ғылымдарының докторы, профессор Редакция алқасы: М. Жолдасбеков (төраға), А. Мұсақожаева, С. Қасқабасов, Ш. Ыбыраев, С. Негимов, Р. Әлмұханова, Ж. Ерман, А. Әлтаев, С. Дүйсенғазин, Ш. Қойлыбаев Қ17 Қазақ өнерінің антологиясы. 25 томдық. Құраст.

М. Жолдасбеков, С. Негимов. Астана, «Күлтегін» баспасы.

Айтыс. Т. III. (Кеңестік кезеңге дейінгі айтыс). – 2014. – 400 б.

ISBN 978-601-7318-43-7 Айтыстың бұл томына Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарындағы және Ұлы Отан соғысы тұсындағы ақындар айтысы енгізілді. Кеңес дәуіріндегі ақындардың айтыс жырларында ел жуандарын әшкерелеу, қалың мал мен әменгерлікті сынау, тап тартысын көрсету, ауылды советтендіру сияқты тақырыптар қозғалса, 1943 жылы ұйымдастырылған I Республикалық халық ақындарының айтысы классикалық ауыз әдебиеті дәрежесінде өткені мәлім. Шашубай, Майасар, Нұрлыбек, Үмбетәлі, Кенен, Тәңірберген, Қуат, Жақсыбай, Молдахмет, Нұрхан, Әлібек, Орынбай, Нартай айтыстары отаншылдық рухымен ерекшеленеді. Сондай-ақ Жібек пен Құмар, Желеу мен Көпбай, Қайып пен Ілияс, Қалқа мен Қуат айтыстары беріліп отыр. Антология консерваторияның, өнер университеттерінің, өзге де жоғары оқу орындарының оқытушылары мен студенттеріне, музыка мектептерінің мұғалімдері мен оқушыларына, айтысты зерттеушілерге, сондай-ақ, қазақ өнерін қастерлейтін қалың оқырманға арналады.

КБЖ 84 (5Қаз)-5 ISBN 978-601-7318-43-7 (Т. III.) ISBN 978-601-7318-40-6 (ортақ) © «Күлтегін» баспасы, 2014 © М. Жолдасбеков © C. Негимов

Айтыс 3 ТОМ ХХ ҒАСЫРДАҒЫ АЙТЫС ӨНЕРІ: ТАРИХИЛЫҚ. ДЕРЕКТІЛІК. КӨРКЕМДІК. Айтыс – ұлт мәдениеті тарихындағы ұлы құбылыс. Импровизатор ақындардың ішкі әлеуетінің, жоғары мәдениетінің, ой мен сөз тапқырлығының, заман, халық, ұлт атынан ақиқатты айшықты жеткізетіндігінің көрінісі. Айтыс ақындарында Кеңес заманы шындығы және сол бір уақыттың тыныс-тіршілігі барынша бедерленді. Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарындағы айтыстарда тап күресі, ел жуандарын кәмпескелеу, ауылды советтендіру, сауат ашу, қалың мал мен әменгерлікті жою, зауыт пен фабриканы жырға айналдыру, қысқасы, айтыстың мәні мен сәнін, айшығы мен өрнегін сұрықсыздандыратын сұрғылт көріністерді көтермелеп көрсету белең алды. «Аузынан уыз төгілген маңғаз байлар» осылайша сын садағына іліккен, елдің құтпаны, қорғаны бағландардан жаны түршіккен. Дегенмен де айтыс ақындарының серпін-тегеуріні, аршынды да асқақ дауысы, «Үмбетәлі мен Нұрилә» (1919), «Кете Жүсіп пен Қалыш» (1921), «Керімқұл мен Бибіайша» (1925), «Ақтөре мен Жәмел» (1928), «Жібек пен Құмар» (1930), «Саяділ мен Майса» (1936) айтыстарын Кеңес дәуіріндегі яғни 1919-1940 жылдар ішіндегі келісті де көркем айтыстар деп санауға әбден лайық. Майсаның «Жылқы адамның қауырсын қанатындай» дейтін түйдегі тұтастай көркемдік қасиеттері өзгеше теңеулерден түзілген.

Қазақ өнерінің антологиясы Немесе: «Даналықтан табылған қиын еңбек, / Деп ойлаймын өмірі өлмейтін зат» – дегені («еңбек-қазына») танымының тереңдігін танытады. Саяділдің: «Жұмыр жер таным таппай қозғала ма?» деген сауалына Майса «Үнемі қозғалыста сырын ұқсақ» деп түйінді ой өрбітеді. Тағы бірде Майсаның: Аспанның астындағы алтын діңгек,

Көкпен тең деп айтамыз біз көңілді – дегені де тапқырлық. Тосын теңеу. Жаратылыс сырына зерек Саяділ: Оралады оңына Күн мен Ай да, Танытатын жиһанды ақыл-айна. Я болмаса: Ғылым-теңіз қиялға азық болған, Өмірлік қуат беріп ұғымына. Саяділ мен Майсаның ой орамдары, сөз саптаулары, дүниетаным деңгейі ақындық мәдениетке ие. Кеңес заманындағы айтыс ақындары, негізінен, құт-береке тасытқан еңбек екпінділері – стахановшыларды, егіншілерді, қойшыларды, сауыншыларды, жылқышыларды, сиыршыларды, комбайншыларды, кеншілерді ықыластана, ынтықтыра жырлады. Әлбетте, уақыт қалауы, қоғам тілегі осылай. Сонда да ақындық сана, зерде көркемдік қиялға, эстетикалық қабылдауға, үлбіретіп айтуға бейім. «Сұлубике мен Зейнептің айтысы» (1943), «Сәт пен Нұрханның айтысы» (1957), «Насыр мен Қалмахан айтысы» (1957) көркемдік кестесі, ой дестесі жағынан алғанда бағалы. Айтыста сыншылдық көзқарас, шынайы шыншылдық жарқын көрініс тапса, мәні зор есептелмек. Бұл орайда Қалмаханның: Айнасы ауданыңның газетің бар, Дейсің ғой онда қанша қажетің бар. Қатеден аяқ алып жүре алмайсың, Немене, сауатсыз ба жазатындар? – деп, Насырға шүйіледі. Тілеген мен Сейітқасым айтысында ұшқыр мінезді қанатты жолдар жеткілікті. Ақын Тілеген суреттеуіндегі «қыз-дала» келбеті: 1. Гүлі – інжу, алтыны – астық, көлі – шәрбәт, Бойынан бір сұлулық тарағандай.

Айтыс 3 ТОМ 2. Шеңгелдің қоңырауы қозғалады, Бойжеткен шолпысындай сылдыр қағып. Аманжол мен Бекболат айтысында (1957) ел ішіндегі дінбұзарлар, әсіресе, протестант дінінің бір-тарауы баптистерді Аманжол ақын былайша сөгеді: Көрдің бе, «Өрнек» тәртіп бұзғандығын, Ұйымын төбелестің құрғандығын. Қалың жұрт еңбектеніп жүрген шақта, Жол беріп баптистерге тұрғандығын. Төлеген мен Серіктің айтысында (1957) қазақ газеттерінің оқылмайтындығы, ана тілін кемсіту мәселесі дұрыс көрсетілген. Ақын ұлттық тілдің дыбыстық жүйесін, сөйлем құрылысының заңдарын, сөздің экспрессивтік-эмоционалдық бояуын, сөздердің орналасу тәртібін, поэзиялық сөздің мәні мен мағынасын талғам таразысына салып, таңдамалысын алып, өлең-жырларын мәнерлі, өткір, шебер құрауға, қиыннан қиыстыруға ұмтылады. Бұл орайда жалпыхалықтық тілдің қазынасын қалай пайдаланады, сөздің суреттілік, бейнелілік, асыл сырларын қалай таниды, нағыз суреткерге тән шеберліктің үлгісін қалайша жарқыратып көрсетеді деген мәселелер алдымыздан шығады. «Тілді қолдана білу деп, – жазады Ахмет Байтұрсынұлы, – айтатын ойға сәйкес келетін сөздерді таңдап ала білуді және сол сөздерді сөйлем ішіне орын-орнына дұрыстап қоя білуді айтамыз». Оның ойын одан әрі жалғастырсақ, сөз талдаудың шарттарын ол былайша белгілейді: 1) сөз дұрыстығы, 2) тіл тазалығы, 3) тіл анықтығы, 4) тіл дәлдігі, 5) тіл көрнектілігі. Бұлардың әрқайсысына тән белгілерді айтсақ, ол «сөзді дұрыс септеп, дұрыс көптеп, дұрыс ымыраластыру», «сөйлемдерді бір-біріне дұрыс орайластырып, дұрыс құрмаластырып, дұрыс орналастыру», «ана тілдің сөзін басқа тілдің сөзімен шұбарламау», «лебіз ашық мағыналы, түсінуге жеңіл, көңілді күдіктендірмеу», «ойлаған ұғымға сөз мағынасының сәйкес келуі» және «толғау сөздің көрнекті болуы». Ал көрнектіліктің өзі бейнелеу құралдарына (айқындау, теңеу, ауыстыру, бейнелеу, кейіптеу, әсірелеу, шеңдестіру, дамыту, түйдектеуге) тәуелді. Ақын-жыраулар жырларында ұйқасты сөз тізбектері, яғни дыбыс үйлесімділігіне құрылған фразеологиялық оралымдар көптеп кездеседі. Мәселен, былайша: «Басымды әбжыландай қайқайтайын»

Қазақ өнерінің антологиясы (қыз бен жігіт айтысынан), «Ай мен күндей толқыған» (Сарыбай), «Бикешім айдай ару, сүттен сұлу» (Сейдәлі), «Қой қоздап, құлын қунап» (Жамбыл), «Теңіз толқып, қайық қалғып» (Үмбетәлі), «Өлеңді өңгеру» (Нартай), «Ойды орып, қырды қырып» (Төлеу) т.с.с. Ақын-жыраулар поэзиясының лексикалық байлығын, интонация­ лық жолын, ырғақтық кестесін көркейтіп көрсететін ассоциативтік тізбектерді айтып өткен дұрыс. Мәселен, «өнер-айла» (Шәріпжан), «бота-тайлақ» (Оспантай), «жекжат-жұрағат», «ілім-білім», «қазаношақ», «аяқ-табақ», «тіл-көмейім», «ақыл-қайрат» «бақ-дәулет» (Омарқұл), «қыдыр-ырыс» (Тезек төре), «жал-құйрық» (Сүйінбай) т.б. Осынау тіркестер жайдан-жай ойға орала бермейді. Тілге шеберліктен, шешендіктен туып жатады. Олардың өлең ішінде қаншалықты әсерлі болып тұратынын білу үшін мына бір жолдарға назар аудара кетейік: Жерімді туып-өскен сағынамын, Қайтейін жібермей жүр ырыздық-дәм.

(Ақтөре) Айдаған алыс жерден ырыздық-несіп, Кім болжар алдағыны болмақ нешік. (Жәмел) Синонимдес сөздер шығарманың экспрессивтік-стилистикалық мәнін күшейтеді, толқындата сөйлеуге мүмкіндік береді. Зерттеушінің жазуынша, «синоним сөздердің ішінен суреткер өз көкейіндегі сыр мен шындықты дір еткізіп дәл жеткізер ең қажеттісін ғана таңдап алады. Мәселен: Бәйшешектей гүл шашқан, Өрімдей науша жастарым. Отанымның сәулеті – Айбарым, көркім, мақтаным! (Нұрпейіс) Қуанышым, қуатым, жан серігім, Сұм ажалға кез болды түзде жатып.

(Иса) Айтыс ақындары сөз бәсекесіне, өнер бәйгесіне түскенде, ең алдымен, ақындық қуатын, өнерпаздық қабілетін, сөз қисыны мен нақышын келтірудегі зергерлігін көрсетуге тырысады. Бұл әріден

Айтыс 3 ТОМ тамыр тартқан көне дәстүр. Ақын бейнесі өз өлеңдеріндегі бейнелі сөздерден сәулеленіп көрініп тұрады. Небір әсерлі, көрікті сөз – ұғым, сөз – символ осынау ақын образының айналасында жанды, көрікті суреттер жасап, тамырласып тұтасқан. Өлең сөзге өрен жүйрік екенін таныту үшін «Түлкісін қызыл алтай сөздің қуып», «Шаңқан боздай сөзіме шаң жұқпайды» (Үмбетәлі), «Өлеңнің тандайымда ұясы бар» (Ләтипа), «Өлеңнің тау мен тасын құлат маған, кәрі тарлан Жамбылдан дәмең болса» (Жамбыл), «Өлеңге жел жетпейтін желқобызбын» (Ілияс Манкин) деп тоқылған образдықпоэзиялық суреттерге қарау керек болады. Оспантай ақын Үмбетәлімен айтысында ақындардың атасы Жамбылды «жалғанды жарық қылып жалғыз гауһар» деп бағалап, оның жыраулық өнерін былайша өрнектейді: Айтулының бірі еді, Бозбаланың гүлі еді. Домбыра таңдай тақылдап, Тіл мен жағы сапылдап, Қисынын тауып қиядан, Ақсұңқардай іледі. Тоқсанға жасы келгенде, Тастүлектей түрленіп, Лашын кұстай жүреді. Қозғалып түптеп сөйлесе, Ебінің дауыл желі еді. Ағызып алған бұлақтай, Науаша құйған кен еді. Мұнда фольклор стиліне тән сипаттаулар мен қалыптасқан халықтық сөйлемдер пайдаланылған. Ал Жамбыл Үмбетәлі мен Нұриләның айтысына төрелік беруінде нағыз өлеңнің өзгешеліктерін қара қылды қақ жарғандай жіктеп, жіліктеп, мүшелеп береді. Сөйтіп, өлеңнің сазы, көркемдігі және мағыналық салмағы жайында былай деп толғайды: Айтылса әрбір өлең әніменен, Дауыс та құбылады сәніменен. Аршын сөздің асылын ақтар бері, Сәніменен, маңызды дәніменен.

Қазақ өнерінің антологиясы Өлең сөздің болмысы, жаратылысы туралы ой-толғаныстар, ақындық алғырлығына деген сенім мен серт айтыс ақындарының шығармашылығына тән сипаттар. Мысалы: Жақсы сөз жұпар аңқиды, Жақсы шөптің гүліндей. (Кенен) Айнадай алғыр сөзім болсын өрнек. Намысын отанымның ойлауға, Шекердей шыққан сөзім бал тілімнен, Дәмі жоқ сөйлемеймін сөзді кермек...

(Әбдіғали) Ал қанатты ақын Нұрлыбек болса: Асыл сөз сұңғыла ойдан шыққан қайнап, Көк дауыл толқытқандай толқын айдап. Шарықтап шартарапты ұшқыр қиял, Төгілсін сөзден нөсер нажағайлап, Әйгілі сөз майданы ашылғанда, Бір күлер дарынды ақын гүл-гүл жайнап, Шын жүйрік той-топырда тоқтай алмас, Тұлпардай ауыздығын қарш-қарш шайнап. Алысқа асқар асып жөнелді ақын, Құлындай құлдыраған салып ойнақ. Ақындық арнасына сал кұлақты, Салғандай алдаспанды қия қайрап, – деп, қиял қанатында самғап, толқи тебіренеді. Айтыс ақындары Ұлы Отан соғысының сұрапыл жылдарында елінің еңбеккерлігі мен ересен ерлігін, яғни тыл өмірін терең жырлады. Халық шаруашылығы мен өндіріс орындарының ішкі өмірін сын көзімен тексеріп, зерттеп, совет адамдарының жанқиярлық еңбегін, онымен қатар ел арасында кездесіп отырған өрескел қылықтарды да ащы тілмен түйреп, масылдықтың, жалқаулықтың, кеселді жағдайлардың түп-тамырына балта шабуға тырысты. Іріген-шіріген құбылыстарды жоюға өлең сөздің уытын жұмсап көмектесті. Ұлт руханиятының тарихында айтыс өнері айрықша құбылыс. 1943 жылдың 8 тамызында республикалық ақындар айтысын өткізу жөнінде арнайы шешім қабылданды. Мақсаты – айтыс өнерін халық

Айтыс 3 ТОМ кәдесіне жарату, сөз өнерін ел мүддесіне қызмет еткізу, пәрменді қуатын елімізге келген дұшпанға соққы беруге пайдалану, елдің еңсесін көтеріп, ердің егесте есесі кетпеуі үшін айбатты болуға үндеу. 1943 жылдың 4 желтоқсаны. Қазақтың мемлекеттік академиялық опера және балет театры. Сахнада көз сүйіндірер ою-өрнектермен нақышталған қазақтың киіз үйі. Тарих қаһармандарын тірілткен Республикалық айтысқа еліміздің әр жерінен келген Қазақстан еңбеккерлерінің өкілдері, әйгілі халық ақындары – Жамбыл, Кенен, Шашубай, Қуат, Орынбай, Әбдіғали, Майасар және басқалар. Әділқазылар алқасының мүшелері – Қазақстан Компартиясы Орталық Комитеті мектептер бөлімінің меңгерушісі Б.Исабеков, саяси-ағарту жұмыстары секторының меңгерушісі С.Ахметов, академик Қ.Сәтбаев, Қазақ ССР Министрлер Советі жанындағы Өнер істері басқармасының бастығы С.Толыбеков, Қ.Қуанышбаев, М.Әуе­ зов, С. Мұқанов, Е.Ысмайылов, К.Байсейітова, А.Жұбанов. Өлең-жырды орысшаға аудару ісімен Ғайша Шәріпова бастаған ақындар тобы шұғылданды. Айтысты жазушы Ғабит Мүсірепов ашты да, кеңестік заманның ұлы жыршысы Жамбылға сөз берді. Ғасыр куәгері: – Алатаудан, Арқадан, Ақындарым келіпсің, Тілдерінен бал тамған, Жақындарым келіпсің. Ертіс, Еділ, Іле, Сыр, Бас қосқалы келіпсің. Жүрген жері думан жыр, Сендер елге көріксің! – деп, толқынды, отты, қуатты толғауын бастады. Ол Сүйінбай мен Қатағанның, Кеншімбай мен Орынбайдың, Сарбас пен Майкөттің, Құлыншақ пен Қуандықтың, Шөже мен Кемпірбайдың ақындық дәстүрлерінің мықты желісін, алтын арқауын босатпай ұстап, өлеңжырды көкдауылдай боратып, шарықтап, шалқыңдар, толғанып шабыттанып, тасқындап тебіреніңдер, сөз нөсерін селдетіңдер, миуасын теріңдер, өнер бәйгесінде қарыштап алға шығыңдар, батырлық, ерлік күндердің толғауын төгіңдер деп жар салды. Қазақстан Жазушылар Одағы Президиумының Төрағасы Сәбит Мұқанов айтыс ақындарының шығармашылығы хақында «Селдет жырды ақындар» деген тақырыпта өлең түрінде баяндама жасады.

Қазақ өнерінің антологиясы Бұл баяндама «Социалистік Қазақстан» газетінің 1943 жылғы 7 желтоқсан күнгі санында жарияланды. Тамсана тарих тыңдайтын,

Аңыз қылып айтты жыр – деп, заманның, ақиқаттың тот баспас айнасындай құдіретті рухқа толы қазақ жырының қуатын паш етті. Даңғайыр саңлақтар Жамбыл, Нұрпейіс, Орынбай, Шашубай, Майасар, Кенен, Нартай, Нұрлыбек, Омар, Молдахмет сынды жыр тарланбоздарының ерен тұлғасы Сәбит Мұқанов баяндамасында терең сипатталды. Сәбит Мұқанов ұлт мәдениеті тарихында халық жыршыларының ұлы қызметін айрықша атайды. Мысалы, Жамбылдың «Өтеген», «Сұраншы», «Саурық» туралы дастандарын, Нұрпейістің «Қобылан­ды», «Қарасай, Қази», «Төрехан», «Нарқыз», «Ақкенже» жайлы эпикалық жырларын, Қазанғаптың «Ер Есім», Қалқаның «Қабанбай», Көшеннің «Кенесары-Наурызбай» атты батырлық поэмаларын жоғары бағалайды. Республиканың әдеби-мәдени және саяси өмірінде ұлы оқиға есебінде қабылданған Жамбыл бастаған ақындар айтысы алдында, Әуезовше айтқанда, «қоғам құрылысының өжет қайраткерлері» үшін, «өнерлі өлең думанында» «қызықты, қадірлі мазмұнға» ие сапалы жырлар туындату мақсатында бір апта бойы семинаркеңес ұйымдастырылды. Айтыстың мақсаты, бағыт-бағдары, мәнмағынасы барынша терең түсіндірілді. Республикалық айтысты Қарағанды-Семей ақындары Майасар, Нұрлыбек, Тәңірберген, Жолдекейлер бастады. Шабыты шалқыған ақындардың лебіздеріне тапқырлық, рухани сұлулық, тереңдік тән. Айталық, Майасар толғаныстарында Қобыланды, Асанқайғы, Хан Абылай, Ер Кене, ал Нұрлыбек толғауында «айбыны алпыс құлаш айдаһардай» Ер Қабанбай, Ер Мамай, Ақтанберді, Батыр Барақ, «ақындықтың шыңында Гималайдай» Абай тұлғалары айқын көрініс тапқан. Солтүстік Қазақстанның ақыны Молдахмет Тырбиев айтысы тарихилық һәм көркемдік сипаттарымен ерекшеленеді. Қызылорда-Оңтүстік Қазақстан ақындары желдей ескен Нартай, «алтын топшы ақиық» Орынбай, «тілінен нұр төгіліп, балы тамған» Әлібек өнер сынында өрелі пікір өрбітті. Тау мен дала жырлары телегей теңіздей толқыды. Жезтаңдай әнші ақындардың көмегімен керемет күміс әуен, мінсіз жанды сөз төгілді. Қазақ эпосы мен фольклорының асыл үлгілері қайтадан

Айтыс 3 ТОМ жаңғырып жаңа мазмұнға ие болды. Халық даналығының ғажайып меруерттерінен шашу шашылды. I Республикалық ақындар айтысында шыншылдық, шынайылық, өміршеңдік мейлінше басым болатын. Мәселен, Шашубай Қошқарбайұлы Қарағанды облысы Қарқаралы ауданынан КСРО Қорғаныс министрлігінің Ауыспалы Қызыл Туын жеңіп алған, айтыс жырларының басты тұлғасы Сейсенбай Алдажұмановты өзімен бірге ала келген. Өйткені, сол уақытта айтыскердің жеңісі мен жеңілісі мемлекеттік жоспардың орындалу жағдайына, мал жайының өсіпөнуіне, егіннің өнімділігіне, өндірістің алға басуына, туған, тұрған өңірінде еңбек озаттарының көптігіне байланысты болып жататын. Сахна іші – көз тойдырар сұлулықтың сарайы іспетті еді. Майталман ақпа ақындардың қасында айтыстың сәні мен салтанатын арттырып, көрермендердің қызығушылығын тудыру мақсатында қазақтың ай мен күндей ару қыздары Шара Жиенқұлова, Рахия Қойшыбаевалар отырғызылған. Ақындар бас қосуының республикалық дәрежеде өтуінің өзі қазақ мәдениеті тарихындағы елеулі құбылыс еді. Сондықтан оның себептерін тексеріп, мынадай оқиғаны айта кеткен орынды. Халық ақындары Қайып Айнабеков пен Ілияс Манкин Қарағанды облыстық партия комитетіне барып ақындар айтысын ұйымдастырудың қажеттігін айтады. Оны орынды санаған облыс басшылары 1943 жылдың 13 маусымында Қарағанды қаласындағы С.Киров атындағы шахтаның жұмысшылары клубында №18 шахта­ ның өкілі Қайып пен № 20 шахтаның ақыны Ілиясты айтыстырады. Оған 700-дей адам қатысады. Осыдан бастап Республикалық айтысқа дейін Қарағанды облысында он алты рет айтыс өткізіледі. 1943 жылы 14 тамызда Қарағанды қаласында Көшен Елеуов пен Шашубай Қошқарбаевтың айтысы болады. Екеуіне тоқсан үш жаста­ ғы қарт ақын Доскей Әлімбайұлы төрелік айтады. Соңында Доскей Әлімбайұлы, Шашубай Қошқарбайұлы, Қайып Айнабекұлы, Сәби Әздембайұлы, Көшен Елеуұлы республикамызға даңқы шыққан ақпатөкпе ақындарға үндеу тастап, ол «СоциалистікҚазақстан» газетінің сол жылғы 29 тамыздағы нөмірінде жарияланады. Осыдан кейінақ ақындар арасында сергектік пен құлшыныс сезіледі. Отанның қаһарлы күндердегі ұлы шақыруын, айбынды міндеттерін, адамгершілік аманаттарын өлеңмен түсіндіріп – мәлімдеуге белсене араласады. Халықты майданға, Қызыл Армияның қаһарман жауынгерлеріне жылы киім, азық-түлік, соғыс техникасы мен құралжабдықтарын көп және тез дайындап жөнелтуге шақырады. Сондай-

Қазақ өнерінің антологиясы ақ дереу Қызылорда, Қостанай, Гурьев, Оңтүстік және Солтүстік Қазақстан облыстарында халық ақындарының облыстық слеттері мен айтыстары ұйымдастырыла бастайды. Ұлы жиын күндерінде Жамбыл бастаған тоқсан үш ақын дастарқан басында бас қосқан-ды. Ол туралы Болман Қожабайұлы (1880-1972) естелігінде былай дейді: «Бас қосу өнер мерекесі ретінде өтті. Төрде күндей жарқырап ақындардың алыбы Жамбыл, оның оң жағында күйші Дина Нұрпейісова, сол жағында Кенен Әзірбаев отырды. Дина бір кәмпитті алып, Жамбылдың алдына қойды. Жамбыл кәмпитті Кененге сырғытты. Ақындар күліп мәз-мейрам болғанда Жамбыл маған қарап: әкең Қожабаймен үш-төрт рет бас қосып едік, ақын еді ғой, сен әкеңе тарттың ба, тартпадың ба?» деп сұрады. – Оны сіз білесіз ғой, мен қайдан білейін, – дедім. – Осы отырыста бәріміз сені сынайық, мына өнер аспанында аққудай тізілген ақындарды өлеңге қосшы, – деді Жамбыл. Сонда домбырамды қолыма алып: – Келіп тұр Жәкең бастап жиналысқа, Жиналған ақындарға беріп нұсқа. Шашекең сырнай алып толғағанда, Ұқсайды гүлге қонған тоты құсқа. Атақты Қарағанды – Майасары Тұлпардай дүбірі зор дөңасары, – деп ұзақ толғадым. – Әкеңе тартқан екенсің. Халайық, мұны қандай топқа салсаң да ұялмайсыңдар, – деп арқамнан қақты». Бұл жағдай тұлабойы толған өлең-жыр Жамбылдың өзге ақындардан шабыт алып, жыр ортасына жарық тілейтіндігін, ән шырқатып, күй тарттырып, жыр айтып қызыққа бөлейтіндігін байқатады. 1943 жылғы Жамбыл бастаған ақындар айтысының мәтіндері – классикалық ауыз әдебиетінің жауһар үлгілері деуге қақымыз бар. Өйткені, осы қаһарлы күндерде өткен айтыс халыққа жігер берді, жауынгерлерді ерлікке үндеді. «Қаһарлы сөз – қамал бұзады» дегендей соғыстың зардабын тартқан халықтың намысын оятып, елді ерлікке бастады. Ең бір маңызды мәселе – сол кезеңде айтуға, жырлауға тыйым салынған Еңсегей бойлы ер Есім, Абылай, Қабанбай, Хан Кене, Наурызбай батырлардың есімі жырға айналып, халық ақындарының үні арқылы жарыққа шыққаны айтыстың нағыз шындықты, құдіретті тарихты тірілте алатын құнды мұра екенін көрсетсе керек.

Айтыс 3 ТОМ Олар сөз қисынын табумен ғана шектеліп қоймайтын. Айтыста шыншылдық, шынайылық, өміршеңдік басым болатын. Қайып Айнабекұлы: «Басыңнан сөз қамшысын айырмаспын, шыққанша сенің шахтаң олқылықтан» деп шу дегеннен Ілияс Манкинге шүйліксе, ол – ақынның істі ойлайтындығы, іске жанашырлығы, мәймөңкелемей, бүкпей, сылап-сипамай, турасын айтқаны. «Халықтың қасиетін сақтайтұғын, жұртыма атышулы менмін жыршы» деп Ілияс та төмендей қоймайды. Ол: «Жеке-дара болдым деп желікпеңіз, шыққанша жауды жеңіп сынасам мен. Ешкім қумай, дыр етіп зырлайтұғын, Ұшқырсың артық емес бөденеден» деп Қайып жыртысын жыртқан, намысын қорғаған шахтаның екпінін бөдененің жүрісіне теңеп сөйлейді. Сөз астарын аңғарғыш Қайып: «Ұшқырсың артық емес бөденеден, деп, шахтамды теңейсің бөденемен. Тексеріп, тегін тауып, теңін тауып, Кісінің теңеуі емес теңеу білген. Ойыңның бар көлемі осы болса, Ілияс, күдерімді үздім сенен» деп жауап қайтарады. Осыдан кейін Ілияс: «Шын ақын шектен шықпай, шынды айтады» деп бастап, жыр тасқынын төгілте жөнеледі: Сен озып, мен артыңда қалсам-дағы, Шошыма, күдер үзіп менен, жарқын. Табысқа масаттанбай жүрген кезде, Жақсы еді шахтамызда өрлеу, қарқын. Басшымыз кеншілерді басқара алмай, Сұйылтты барған сайын істің артын. Жан салған Отан үшін ерлігімнің, Үлгісін жая алмадым көпке жарқын, Бабымен тұйғындай ғып ұстамаса, Беталды тұлпар да жоқ бәйге алатын. Қалған соң планымыз орындалмай, Сөз айттың, Қайып ақын маған батым. Түңілме, күдер үзбе, жерге қарап, Бәйгіден кім бауыздар қалған атын... Ұласқан Ұлы Отанның жорығында, Салбырап артта қалу – өліммен тең. Жеңісті қолдан бермейтін сөз сайысының бәйге көгі болсам да («Бермейтін топтан торай тұлпар едім»), табиғат ақындықты сүбеме құйып берсе де, бұлбұлдай сайратса да, Қайып ақынның таққан міні мейлінше әділ, дұрыс екенін мойындаймын дейді. Сөйтіп, шахтаның

Қазақ өнерінің антологиясы артта қалуы бәйге көк ақынның бетіне шіркеу болып, оның өткір де ұтымды сөздерінің, ойларының құнын төмендетіп жатты. Бұл өзі сондай кезең еді. Ел жүгін арқалаған еңбек адамының образын жасауда ақындардың өнерпаздық еңбегі елеулі деуге болады. «Күн сымбатты, ең қымбатты» Отанымыздың сән-сәулетін арттырудағы, байлығын еселеудегі кен орындары кеншілерінің ерен іс-қимылдарын Орталық Қазақстанның ақындары өлеңдеріне арқау етті. Шашубайдың Көшенмен айтысында Балқаш мыс зауыты жұмысшыларының жігерлі, жалынды, қажырлы істерін «Көпіртіп көк теңіздің көбігіндей, сол жерден мың-мың тонна мыс қалқыған» деп метафоралық, гиперболалық сипаты бар сөздермен бейнелейді. Немесе «Ернеуі қанша алса да кемімейтін, елімнің шығыстағы қазанымын», «Байлығым ерік берген шарықтауға, келмеген қапталыма Қап тауы да» дейтін көркем ауыстырулар мыс ордасының бейнесін елестетеді. Шашубайдың қарсыласы Көшен Елеуов те поэзиялық, бейнелеу тәсілдері мен көркемдік әдіптемелерге кенде емес, ақындық ойға кедей емес тармақтарды талғампаздықпен өрнектей тоқыған. Қара алтынның дариясын, қазынасын, Қап тауындай мол мұрасын: Балқытқан мың тонналап болат темір, Орасан зауыттардың жаны – көмір. Майданға қару-жарақ, азық-түлік, Таситын темір жолдың қаны – көмір. Мұз бұзып, толқын тілген теңіздерде, Керемет кемелердің жаны – көмір, – деп шабыттана шарықтайды. Көмірдің қуаты шыңдап соқса, құтырған қасқырлардың жынын қағып алып, жермен-жексен етеді дегенді айтады. Көшеннің жауаптарында да көрікті, лепті, қуатты жолдар аз кездеспейді. Мәселен, «қырғи-қыран самолет», «кесек тоят», «дүрілдеп жауар күндей бомбовоздар», «алмастай қызыл тіл, долданып көбік шашқан толқындай-ақ» сияқты ауыстыру тәсіліне ойысқан айқындаулар, «Бұлтарып, бұлтқа қарай жантайсаң да, сыпырып көк тұйғындай бір-ақ ілем» деген әсірелеулермен үзеңгілес, төркіндес тапқыр теңеулер мен «аспанға атқан», «шөпше шапқан», «құрышпен қиялымды қомдап», «саңғып өтсе», «көктен төніп», «ойнақ салу», «дабыл қағып», «долданып аттанысты», «кекке жанып» деген сияқты

Айтыс 3 ТОМ оралым айшықтар, яғни фразеологизмдер бар. Бұлар айтыстың өткірлігі мен өміршеңдігін, салмағы мен ажарын айқындайды. Халық жыршыларының тамаша еңбегі – Ұлы Отан соғысының бейне бір алтын парағы. Солардың жарқын мысалы мынадай: Нұрпейіс Байғанин Ақтөбе облысының 20 колхозы мен 12 кәсіпорынында кездесу өткізіп, 5 мың колхозшы еңбекшілермен дидарласып, 42 мың сом ақша, 16 мың сом мемлекеттік заем, 150 мың пұт астық, 4 қашарды Отан қорғау қорына аударды. Нұрпейіс ақын екінші сапарында осы қорға 100 мың сом, 8 қой, 5 бас ірі қара мал, 150 пұт астық құйды. Не деген отаншылдық, елшілдік сезім дерсің! Оңтүстіктің бұлбұлы Орынбай Тайманов Ленгір ауданындағы іссапары нәтижесінде Қорғаныс қорына 50 қой, 11 ірі қара мал, 185 центнер астық, 282 центнер көкөніс, 3700 сом ақша мен заем жинауға көмектесті. Қызыл Армия мен халықтың біртұтастығын шамырқана толғап, ел рухын асқақтатты. Ақынның үндеуіне қосылған жұрт 20 мың сом ақша жинау жөнінде шешім қабылдады. (ЦГА КазССР, оп. 1.д. 244, б.4). 1943 жылдың 20 қазан күні Қызылордада ақындар айтысы ұйымдастырылып, нәтижесінде жеңіс қорына 40 мың пұт күріш тапсырылды. («Казахстанская правда», 5 декабря 1943 года). Қазақ мәдениеті тарихындағы сал-серілік дәстүрді мықтап ұстанған әрі жан-жақты дамытқан атақты айтыс ақыны Шашубай Қошқарбайұлының өнернамасында көркемдік бейнеліліктің, экспрессивтік мәнерліліктің жарқын, үздік үлгілері, алуан түрлі нақышты, сан қилы реңктер тудырған, мөлдіреген ақындық сөздер тізбегі бар. «Өлеңге болдырмайтын желғабызбын», «Балқаштай ақ айдынның аққуымын», «Еркелеп толқынына күнде шомған», «Салмақты Қоңыраттың тасындаймын, желіксем көктен түскен жасындаймын», «Өлеңнің қырық қырқасын бір-ақ асқан» деп, Болман Қожабаевпен айтысында өнерпаздық келбетін барынша кеңінен жайып салады. Сонымен бірге ол «Жентектей таудай тасты саздай соққан», «Бура сан, балуан білек, бөрі кеуде, Не сабаз, шомбал дене ер бар менде, Тепсе темір үзетін күш алыбы, Алып ата тудырған ұлы бейне» деп жырға қосады. «Бөрі кеуде, шомбал дене» деген сипаттаулар еңбеккер образының табиғатын, тұлғасын дараландыра түскен. Ал ақындық өресі, жетесі, қабілеті тұрғысынан тетелес Болман Қожабайұлы да шеберлік танытып отырады. Ақын сөздерінің көркемдік-эстетикалық қолданысы, образдары­ ның символикалық-поэзиялық мәні, экспрессивтік және лексикалық стилистикасы назар аудармай қоймайды. Мысалы, «Мен-дағы асу

Қазақ өнерінің антологиясы бермес асудаймын, Желіксем, бірер таңға басылмаймын. Барында Жезқазғаным жеңілмеспін, Келсе де сексен сегіз Шашубайың» деген шумақтағы әсірелеу, «Бір түгіл, салыстырсақ, қырық Қоңырат, Болмайды, астар тұрсын, әдебі де» дегендегі өсіріп те, кішірейтіп те сөйлеу әдісі, поэзиялық лексикасы кеңінен толғап, ұзаққа көсіліп шабатын ақпа ақындықтың жауһар сипат-белгілері іспеттес. Бұлар еңбектің жеңісі мен жемісін алға ұстаған, ақиқат алдында жүгініп, ақ сөйлеген, елдікті, ерлікті тебірене толғаған халық өкілінің, жақсылықтың жалынды жаршысы, турашыл айтыскердің парасатты болмысын биіктете түсетін елеулі, сапалы ерекшеліктер. Олар халықтың ой-санасынан, дүниетанымынан туған образсимволдар, тілдік бейнеліліктің негізгі құралдарын, символикалық реңктері өзгеше лексикасын, фразеологиялық қазынасын нәзіктікпен пайдалана, кәдеге асыра білді. Ақындар айтысының көркемдігі бейнелеу, суреттеу құралдарын орынды қолдану, жалпы ұлттық поэзиямыздың эволюциялық дамуына, ғасырлар бойы жинақталған көркемдік танымның тәжірибелерін, «халықтың ғасырлық даналық қорытпасын» қалайша меңгергеніне, дүние құбылыстарын қыран көрегендікпен барлайтынына, ақындық зерде, түйсік қабілетіне, ана тілінің мүмкіндіктерін қаншалықты игергеніне тікелей байланысты. Шынтуайттап келгенде, палитрасындағы бояулар реңкі, образды ой, суретті сөз – мейлінше күрделі, жаратылысы құпияға толы синтетикалық құбылыс. Ақын мифологиялық, ғарыштық және шексіз табиғаттағы құбылыс-жайларды, ұғым-түсініктерді, заттарды ой-санасына түсіріп, затты сөзді нағыз арқауы бар сөзге айналдырады. Поэзия тілінің көркемдегіш, бейнелегіш құралдарының танымдық, идеялық-эстетикалық мәні әдебиеттің даму өрісін, сөзұғым, сөз-образ, сөз-символдарының өміршеңдігін де айқындайды. Біріншіден, тарихи оқиғалардың жаңғырығы, арқауы ыдырамаған әдеби-мәдени дәстүрлердің сарыны естіледі. Сондай-ақ, дәстүрлі орам айшықтармен байланысты поэзиялық бейнелілік мол көрінеді. Екіншіден, образды бейнелеу құралдарының жаңа заманды, жарқын өмірді жырлаудағы қызметі қандай, яғни айтыс мәтіндерінің сөздік-образдық және тарихилық сипаты. Айтыс ақындары түйінді, негізгі сөз-символдарды молынан қарбытып қолданады. Алуан түрлі, нешеме сырлы мән-мағынадағы сөздер немесе құс атаулары ой тиегін ағытуда, белгілі бір ой-пікірді білдіруде поэзиялық қызмет атқарады. Икемділікті, ептілікті, кұштарлықты айтса, «Көлдегі сен – аққу-қаз, мен – лашын, қайырып

Айтыс 3 ТОМ қанатыңды ілмеймін бе» (Кенен мен Бопина) дегені нақты дәлел. Топтап, жинақтап айтқанда, («өйткені, біздің дәуір – шапқан аттай, гүлденген заман мынау – қызғалдақтай», «дарияда жүзіп жүрген балықтаймын» (К.Әзірбаев) сияқты теңеулер де «телегей-теңізіне көптің малтып, халықтың қайнарынан шербет іштім», «Дүниенің жұпар иісі», «бақыттың базары» (Ү.Кәрібаев). Айтыскерлер тұрақты айқындауларды (мысалы, жез таңдай, сылдыр көмей, қаусырма жақ, от лепті, тілің семсер, сөзің алтын), сонымен бірге, индивидуалдық айқындауларды («улы тісті сұр жылан», «балдыр сөз», «атлас аспан») тудырады. Айқындаудың басты стильдік мәні – эмоциялық мәнерлілігі. Сондықтан, бұл айтыс мәтіндерінің көркемдік құбылысындағы өміршең, еленерлік құбылыстардың бірі. Айтыстың көркемдік, бейнелеу, ассоциациялық жүйесінде перифрастикалық тізбек-тіркестердің өзіндік салмағы бар. Контексте экспрессивтік мәнде жасалады. Айтыс ақыны шу дегеннен елін, жерін, өзін дәріптеуден немесе амандықтан бастайды. Оспантай Үмбетәліге: «Онан соң от басында күл шашарың» деп отырғаны – балалар. Немесе Көшен Елеуұлының Ілияс Манкинге: «Еріңді мойныңа алып тулай берме, мініңді бетіңе әкеп басқаныма» дегендегі бірінші сөйлем «ашуланба» дегенді білдіреді. Халықтық фразеологияның теңізінен халық ақындары көсіпкөсіп алған ғой. Айтыс мәтіндерінің стилистикалық мәнерлілігі (бұл ретте импровизациялық дәстүрде туатындығын ескеруге тиіспіз) осынау інжу-маржандармен сабақтас, арқаулас. Қырандай сорғалау, құлындай құлдырау, нұр төгіліп, балы тамған, самғай шауып, ырғиды ордан (Орынбай Тайманов), көгал қуған шегірткедей (Көшен Елеуов), сөз таңбасы, сөз қазынасы, сөз қамшысы, сөз қанжары, сөз желісі, сөз асылы сияқты тізбектерді көркемдік мақсатқа жұмсайды. Сөздің поэзиялық, көркемдік қасиеттері айтыс өлеңдерінде айрықша байқалады. Ана тілінің әшекей-кестесін жіті аңғартып, сөздің мағыналық байланыстарының шексіздігін, халық тілінің шалқар байлығын, кесек-кесек оралымдарын, сөздік-бейнеліліктің өлшеусіз мүмкіндіктерін эстетикалық, көркемдік тұрғыдан танып, қажетке жарату – халық өнерінің өкілдеріне тән ерекшеліктер. Ақындық шеберлік ішкі қуаты, ішкі сұлулығы ерекше сөздерді іріктеп, сұрыптап ала білуінен де көрінеді. Бұл көріністі мынадай поэзиялық лексикалар арқылы да көрсетуге болады: Уа, менің республикам – гүлстаным!

Қазақ өнерінің антологиясы Қадірлі шопан, ерлерім – Падишасы даламның. Бозала таңнан қой жайып. (Мұса Асайынов) Айтыскерлердің ойлау амплитудасының мөлшер-шамасын мына бір лексикалық стилистикасынан анықтауға болатын сияқты: Космоста еркін жүзген корабльдей, Әннен-ән ағытылсын аспанға атып. (Мұса Асайынов) Жыр тулап көмейінде тасқындайды, Екпінім ракетадай аңқылдаған.

(Тұяқ Мәжитов) Асылы, өнерді, ғылымды, мәдениетті жеке дара тұлғалар ілгері бастырады. Қазақ халқының рухани өмірінде талай рет ақындық өнердің майталман жүйріктерінің майданы ұйымдастырылған еді. Шеберлік пен тапқырлықтың, ұшқырлықпен сөзді нөсерлетіп, нөпірлетіп төгіп тастаудың үздігі Жамбыл, Доскей, Шашубай, Нұрлыбек, Нартай, Иса, Орынбай, Қалқа, Тайжан, Майасар, Нұрхан сынды дүлдүл ақындар сұрыпталып шығып, оза шауып, өнер аспанында қаздай тізіліп, халықтың көкейіне әсем жыр мен тәтті ән ұялатып, өмірде өшпейтін асыл дәстүрді сақтап, әдемі жалғастырып кеткен еді. Олар кешегі өткен Ұлы Отан соғысының сұрапыл жылдарында халқымыздың батырлық-қаһармандық қимылдарын, ерлік істерін, еңбектегі ерен табыстарын ерекше ақындық серпінмен шабыттана жырлады. Айтысқа қоғамдық-әлеуметтік салмақ, көркемдік ажар қосқан осынау ардақты ақындардың ардақты дәстүрі қандай дәрежеде екендігі толғантпай, тебірентпей қоймайды. 1980 жылғы айтыста ақындар ел өмірін, еңбек адамының тұлғасын, халық шаруашылығының сан алуан түйінді мәселелерін, республика табиғатын, т.с.с. арқау етті. Қазіргі таңда қай ақынның болмасын алдында өнерпаздықтың ұлы мектебі, қасиетті дәстүрі, жинақталған көркемдік тәжірибелері бар. Осы бір сыр мен сымбатты қаншалықты бойына дарытып, өнеріне серік ете алды дегенде, әлбетте, ұлт тілінің негізгі сөздік қоры мен образды сөздерін талғампаздықпен шебер қолданады.

Айтыс 3 ТОМ Жоғарыда айтылған айтысты ашқан Мұқаш Байбатыров «домбыра-кеуде» деген образды сөзді қолданды. Халық жырында «Кеудесі жақсылардың алтын сандық» деген образды, бейнелі тіркес бар. Көкірек көзі ояу, даңғыл, саналы ерді алтын сандыққа теңеу соншалықты әсерлі, лепті, ойлы-күйлі. Осы негізде жасалған «домбыра-кеуде» образы да соны. Сөз сайысына түскен Қалдыбек Әліқұлов, Мүтәліп Қыраубаев, Қасымхан Алдабергенов, Ғалия Сейдеғалиева, Абай Асылбаев, Әсімхан Қосбасаров, Қалидолла Ізекенов, Тілеумұрат Қожамұратов, Айтуған Шәйімов, Жұмаш Оспанбекова, Шолпан Қыдырниязова, Елеусіз Кенебаев тағы басқа да суырып салма ақындар дәстүрлі тілдік нақыш-кестелерді, образ-бейнелерді аттап кеткен жоқ. Қызылордалық Мүтәліп Қыраубаев шымкенттік Қалдыбек Әліқұловқа: «Қалдыбек, аманбысың, замандасым, Сөзі – өткір, ойы – терең ақ алмасым» дейді. Дәстүрлі поэзиялық өрнектерді (сөзі – өткір, ойы - терең) және ауыстыруды (ақ алмасым) шебер пайдалану арқылы бәсекелес ақынның өткір тілділігі мен сөзі уыттылығын сипаттап жеткізген. Бұларға қоса: «Қойды айтсам, астаудай-ақ семіз бәрі», «Сиыр сүті – тілінде», «Түйе малы даланың кемесіндей» деген өлең сөйлемдері дәстүрлі поэзиялық бояу-нақыштар екені анық. Сондай-ақ, жылқы малын «Шапқанда суырылған құйрық-жалы, Еті – бал жануардың, сүті – дәрі. Сойсаң – ет, саусаң – бұлақ, мінсең – көлік» деп, оған поэзиялық сипаттама бергені де бұрыннан таныс. Әрине, поэзиялық сұлулық, шынайы көркемдік бірегей сөзобраздардан, ауыспалы мәнде сөз қолданудан тумайды. Кейде өмірдің нақтылы көріністерін табиғи қалпында жеткізуден де туады. Қалдыбек Әліқұлов қарсыласы Мүтәліп Қыраубаевқа: «Бұрынғыдай Аралдың суы қайда, Сыр бойының тоғайы, нуы қайда» деп Арал теңізінің аянышты тағдырын осыдан отыз төрт жыл бұрын айтқан еді. Бұл ақынның азаматтық үнін, парасатын танытатын мысал. Қ.Әліқұлов туған өлкесін айтқанда, Оңтүстік облысының он бес ауданын он бес отауға балап және әрқайсысының «жабдық-жасауы» келіскенін дәстүрлі ұғымдармен бейнелеген. Мәселен, оның қолданысындағы «жерұйық» жайлы қоныс, бейбіт мекенді білдіреді. Бұл – інжілдік нақыл сөз. Көне мағынасын жоғалтып, поэзиялық мәнге көшкен қанатты, өрнекті сөз. Ежелгі айтыс ақындарындай, кейін де өнер иесі өз тұлғасын, өлең сөзге даңғылдығын айрықша қасиет тұта сөйлейді. Мәселен, «Қырандай жыр көгінде самғап келем, Тербелген көкірегімде

Қазақ өнерінің антологиясы салмақты өлең», «Шалқимын шағала боп жыр айдында», «Тұйғынмын көктің шарлар кеңістігін» (Ғалия Сейдеғалиева), «Егессең, найзағайдай жарқылдаймын», «Сөздері жай оғындай жарқылдаған» (Шолпан Қыдырниязова), «Бурадай шайнап салып отырар ем» (Көкен Шәкеев), «Алтайдың ақиығы Ақтан едім, Жұртымның төрге төсер мақпалы едім» (Ақтан Нұрбаев) деген айшықты, көркем құрылған сөйлемдер ақындық өнерді сан қырынан сипаттайды. Образды сөздер тарихтан, табиғаттан алынған. Айтыста тұрмыс-тіршілігіміз, шаруашылық-кәсібіміз таразыланып, сарапқа салынады. Әсіресе, дәстүрлі кәсібіміз – қой шаруашылығымыз назардан тыс қалмайды. Талдықорғандық Жұмаш Оспанбекова алматылық Айтуған Шәйімовке: «Қойларың шала-пұла таз тырнадай» десе, ақтөбелік Елеусіз Кенебаев оралдық әріптесі Шолпан Қыдырниязованы: «Шырпыдай салмағы жоқ неткен малдар, қой емес баққандары көжек дерсің» деп өткір тілмен шенеп, мінейді. Ақындар поэзиялық шендестіруді де шебер ойлап табуға ұмтылып отырады. Бұл ойымыз дәлелді болуы үшін, мынадай мысалдарға жүгінейік. Қасымхан Алдабергенов торғайлық бәсекелесі Ғалия Сейдеғалиеваға: «Қостанай – миллиардтар қара нары, қараймын қасына ерген Торғай-тайлақ» деген өлең жолдарына қарасақ, бұларда ойды образды әсерлеп, әсірелеп беру үшін, шендестіруге жүгінген. Айтыс өлеңдеріндегі табиғат суреттері де жүрекке ұялап жатады. Алматы шаhарына келген ақын асқар да асқақ Алатауға ілтипаты мен ізетін аямайды. Мұны мынадай суреттеулерден көреміз: «Баяғыдай сәукелең – төбеңдегі қарлы шың» (Елеусіз Кенебаев). Сондай-ақ, «Билейді мың тақия, жүз балдақтар», «Көк торғын, жасыл манат көрпе», «Етектей балдырғанның жапырағы», «Бармақтай қарақаты» (Ақтан Нұрбаев) деген сияқты суретті, бейнелі сөздер мен сөз тіркестері де жиі ұшырасады. Ақындардың II Республикалық айтысын жабарда қазылар алқасының төрағасы, Қазақстанның халық жазушысы, көрнекті ақын, филология ғылымдарының докторы Әбділдә Тәжібаев: «Қазақтың өлең сөздері музыкаға, әнге қосымша ғана емес, әнді өзі туғызушы да сияқты» деген еді. Айтса, айтқандай, осынау ұлы дуда сынға түскен ақпа ақындар өлең мәтінін жасаушы әрі мәнерлеп орындаушы және музыкалық аспаптардың бірінде ойнаушы. Айтыс жырларында осынау хас белгілер, қасиеттер жарастық, бір тұтастық құбылысқа айналған.

Айтыс 3 ТОМ Қазақ ССР Мәдениет министрлігі Халық творчествосы мен мәдени-ағарту жұмыстарының республикалық ғылымиорталығының есебі бойынша, 1987 жылы 106 халық ақыны, 25 жырау, 103 жыршы, 107 термеші, 12 қыл қобызшы, 2 сыбызғышы және 300-ден аса күйші, әнші, биші болған-ды. Осынау өнерлі де өрен тұлғалар халықтың телегей-теңіз қуат-тегеуріні мен рухын, әсем өрілген гауһардай мөлдір шәрбат шырынындай таза сөз моншақтарын, даналық мәйектерін, ғасырлық тәжірибесінің қорытындылары мен түйіндеулерін жаңғырта, жаңарта қолданды. Образ жүйесі, бейнелеу тәсілдері халықтың рухани өмірі мен материалдық мәдениетіне, тұрмыс-салт ерекшеліктері мен қоршаған ортасына (табиғатқа), аңыз-ертегілері мен мифологиясына, ерекше қасиетке ие киелі, керемет дүниелер мен заттарға тығыз байланысты. Сондықтан да образ мәдени-тарихи құбылыс болғандықтан, әр қырлы, сан дауысты болып келеді. Өйткені, ол талай дәуірлерді қамтиды. Образ жүйесі мейлінше күрделі, ол ұлттық ерекшеліктерімен бірге, басқа халықтар әдебиетінің образдылық, бейнелілік сипаттарына да кұрылады. Әрі жалпы фольклорлық, жанрлық, индивидуалдық, ұлттық қабаттары қоса зерттелуі қажет. Мысалы, үнді-мұсылман поэзиясында парсының бейнелеу құралдары кең тараған. Түркі халықтары мен әлем поэзиясындағы «бұлбұл» сөзобразы – парсы поэзиясының төл дүниесі. Қазақ халқының ежелгі өмірі – көшпелі өмір, ашық аспан аясы. Кәсібі – мал шаруашылығы. Образдық, көркемдік жүйесінің даму тарихына үңіле қарасақ, әрқашан да кемелдену, жетілу, шыңдалу үстінде келе жатқанын көреміз. Айтыс өлеңдерінің табиғатын зерттегенде, сипат-белгілердің сабақтастық, тамырластық қасиеттерін еске тұтумен бірге мына бір ерекшеліктерге назар аударып, ой елегінен өткізіп алған дұрыс болар деп ойлаймыз. Шын мәнісінде, айтыс өнері – синкреттік өнер. Оның болмыс-жаратылысын, қасиеттері мен ерекшеліктерін, алуан-алуан қырларын тану үшін, полиэлементті, полифункционалды ерекшеліктерін ашу үшін айтыс тіркестерінің әуенмен, музыкамен, драмалық элементтермен тікелей байланысын атап айтуға тиіспіз. Сонда ғана айтыс жырларының фольклорлық, метафоралық құрылысы, экспрессивтік-эстетикалық стилистикасы, ассоциация­ лық тіркес-тізбектер сырлары, қоғамдық-әлеуметтік сипаттары, көркемдік логикасы толық танылады. Айтыстың әсерлілігі де, әсемдігі де осынау ой мен сезімнің, сөз бен әуездің синтаксисінен,

Қазақ өнерінің антологиясы музыканың, әуен мен гармонияның тұтас келбетінен туындап жатады. Өнер иесі не домбырада, не сырнайда ойнап, мәтіннің ажарлы, айшықты айтылуына да зор септігін тигізіп, шырайлылық үстейді. 1980-жылдардағы айтыскерлер замандар бойы жасап, жалғасып келе жатқан ақындық дәстүрді түп-тамырымен келешек күндерге тоздырмай, саф таза, мүлтіксіз күйінде сақтап, әрі қайта құру кезеңінің көкейтесті мәселелерін тереңнен толғап, нақтылы өмір шындығынан нәр алып, қорек алып жырлайды. Сондықтан да символикалық, образдық, суретті сөздерден гөрі, шымыр, салмақты, нақты етіп, тұжырымдап түйеді. Алайда қазіргі дәуірдің айтыстарында поэзиялық лексика, тұрақты және жаңа теңеулер, тың өрнектер, соны бояу-нақыштар, фольклор эстетикасына тән халықтық ауыстырулар, дәстүрлі поэзиялық жүйе, сөз-образдар мен сөз-символдар, перифрастикалық тізбектер, фразеологиялық орамдар аз кездеспейді. Шын ақын жарқын дәстүрден қол үзбейді. Сонымен бірге оны қаз-қалпында қайталамайды да. Белгілі бір сөз-образ, сөз-символдар эстетикалық сипаттарын, мағыналық реңктерін толықтыра, молықтыра түссе немесе бұрынғы ақындық салттың өміршең, өшпес өнегесіне құрмет қөрсетілсе, нұр үстіне нұр болар еді. Осынау көркемдік-эстетикалық шарттылықтарға кұрылған өлең соншалықты бір шеберлікпен тоқылады, ой қанаттанады, мағына түлей түседі. Шымкенттік өнерпаз Қалдыбек Әліқұлов Мұхтар Құраловпен айтысында: Ақ мақта Алатаудай өркештеніп, Астында ақ бұлттардың жатыр көлбеп, – деген өлең жолдарындағы тұрақты, дәстүрлі, образды сөздер жылы естіледі. Ақ мақта, ақ басты Алатау, ақ бұлт түр-түс жағынан біріменбірі ассоциациялық байланыс тауып, арқауласып жатыр. Тіл ұшына оралатын және өзінің поэзиялық әсемдігі бар фразеологизмдер мен айқындау сөздер айтыс ақындарының өлеңдерінде мол ұшырасып отырады. Мысалы: Жүйрікпін айқай шықса топтан озған, Ақынмын намыстансам арқам қозған. Арындап алдыма кеп түсем деген, Жастардың сіңірін мен біраз созғам.

(Желеу Жақыпов)

Айтыс 3 ТОМ Айтыстағы айрықша стилистикалық ерекшелік – халық жырлары­ ның, қара өлеңдерінің бойындағы образдардың символика­лықпоэзия­лық мәнін жоғалтпай, рухын, сырын, лебін сақтап әрі кейбір қырларын толықтыра түсуінде. Көне, байырғы дәстүрдің көркемдік ойлау жүйесінде берік орнағанын осыдан-ақ көруге, түсінуге болады. Ғаламзат дүниесінің мынадай Құбылыстары: ай, күн, жұлдыз, темірқазық, құс жолы, асқар тау, аспан, қайың, терек, тау, жайлау, шынар ағаш, қызғалдақ, қырмызы т.с.с. символикалық сипатқа бөленіп, ерекше екпінмен, әуезбен, мәнермен айтылады. Образ бен сөз тұтасып, құрыштай құйылып, бір-бірімен астасып, бір-бірінің ара-жігі жоғалып, айтыстың стильдік бояуына әр береді. Торғай облысындағы Жанкелді ауданының суырып салма ақыны Ғалия Сейдеғалиева қарсыласы Еренғайып Әбдіхалықовқа былай деп сөз тастайды: Арқаның үкілеген тайлағы едім, Өлеңнің қазанында қайнап едім. Жасымнан жақсы жырмен құндақталған, Торғайдың ән-жырының қаймағы едім. Көктұйғын бұлтқа сүңгіп, көкті шарлап, Жап-жасыл жай отындай жарқылдаған... Ақықтың жарқыраған танасындай, Дүбірде тоты құстай таранамын... Осы мәтіндегі «үкілеген тайлағы едім», «ән-жырдың қаймағы едім», «көктұйғын», «тоты құс» деген символикалық сөз-образдар табиғи көрік-сәнімен айтылады. Бұлардың біразы халқымыздың тұрмысы мен өмірінен алынса, ал «тоты құс» образының тегі парсы әдебиетінде жатыр. Айтыскер Ғалия Сейдеғалиеваның «Нартастан ойып алған ұйқастарым» дегені соны өрнек, тың, күрделі ауыстыру мәніндегі тіркес. Өлең ұйқасының ірілігі мен нақыштылығы, шомбалдығы мен шоңдығы айрықша сәулеленіп бейнеленген. Жетісулық Нұрсапа Аманжолов Айтуған Шәйімовке: Көреген алдына күн, артына ай, Ауданым Жетісудың арқасындай. Жігітім – Алтынкөлдің жолбарысы, Қыздарым Дегерестің марқасындай, – дейді. Осындағы ауыстыру мәніндегі сөздер поэзиялық образдық мазмұнын арттырған. Түптеп келгенде, сөз бен образдың ұласып, шектескен тұсында күрделі байланыс болады.

Қазақ өнерінің антологиясы 1963 жылы 3-5 тамызда Алматы қаласында Қазақ ССР Ғылым академиясы М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты мен Қазақстан Жазушылар одағының ұйымдастыруымен республика халық ақындарының мәслихаты өткізілді. Бұл халқымыздың рухани өміріндегі 1943 жылы Жамбыл бастаған ақындар бас қосуынан кейінгі елеулі оқиға еді. Жиналысқа ел әдебиетінің көрнекті қайраткерлері импровизатор ақындар, әнші-композиторлар, жыршы-жыраулар, атап айтқанда, К.Әзірбаев, Қ.Жапсарбаев, М.Жапақов, Б.Қожабаев, Н.Баймұратов, Е.Қандеков, Ш.Әбенов, Қ.Байжанов, Б.Бектұрғанов, К.Елеуов, Б.Меркемелдинов, А.Жексенбаев, Х.Өтеғалиева сынды ел қадірлеген айыр көмей, жез таңдай өнерпаздар қатысты. Қазақтың халық ауыз әдебиетінің асыл мұраларын, әуезді үлгілерін сақтаушылар, тамаша жарқын дәстүрлерін жаңғыртып, сабақтастырушылар, шешен тілді, тапқыр ойлы, ақпа-төкпе ақындар өз өнерлерін ортаға салды. Олар айды орап ұшқан болат құс – аспан кемесін, қара алтыны мен сары алтыны теңіздей толқыған кен ордасын, өндіріс ошақтарын, өздерінің ерлік еңбектерімен ерекшеленген сайыпқырандарын, олардың ер жігітке, нар тұлғалы азаматқа тән ірі мінез, ізгі, нұрлы қасиеттерін, ұлы шайқас күндерінде қаһармандық, батырлық үлгілерін көрсеткен сарбаздарын асқақ шабытпен, терең сезіммен шалқыта жырлады. Мәселен, қанатты ақын Қалқа Жапсарбаев Есдәулет Қандековпен айтысында: Атанды Қазақстан алтын өлке, Бақыттың базарындай артық өлке. Жерінде мың бір түрлі жеміс бітіп, Иісі қалампырдай аңқыды өлке, – деп, қазақ халқының өмірін жырға қосты. Осынау мәслихатта Кенен Әзірбаев пен Халима Өтеғалиева, Болман Қожабаев пен Желеу Жақыпов, Қалихан Алтынбаев пен Әбікен Сарыбаев, Таубай Қирабаев пен Аманжол Әлжанов, Қалқа Жапсарбаев пен Есдәулет Қандеков, Артық Жексенбаев пен Құмар Жүсіпов айтысты. Айтыс жырларына зейін қойсақ, ақындардың халық тілінің көркемдік құралдарымен қаруланғандықтарын бірден байқауға болады. Кенен Әзірбаев өз сөзінде «ай мүйізді ақ серкені» ауызға алып: Ат арғымақ бола ма Алыс ұзап шаппаса? Батыр ұлан бола ма,

Айтыс 3 ТОМ Бастан шеру тартпаса? Ақын ақын бола ма, Халық ішінде осындай, Төгіп өлең айтпаса? – деген халық поэзиясының дәстүрлі үлгісіне жүгінеді. Кененнің әріптесі Халима Өтеғалиеваның: Әуеде бір жұлдыз бар ай көзіндей, Шоқ шашбау, алтын айдар мен де өзіңдей, – дегенінде көне образды теңеу, ұлттық келбетке ие айқындау және көне мифологиялық образ бар. «Ай көзіндей», «Шоқ шашбау» сұлулықты мәлімдейді. «Алтын айдар» – қиял-ғажайып ертегілеріндегі мифологиялық образ. «Айрықша, ерекше туған баланың ертедегі бейнесі». Айтыс ақындары қазақ тілінің фразеологизмдері мен идиоматикасын: «нұр жанғандай» (Қожабаев), «нардай шөккен» (Жақыпов), «дауылша үдеп» (Алтынбаев), «жарқанатша жабыспағын» (Қандеков), т.с.с. көркемдік кәдеге асырған. Ақындар көркейте айқындауларға да ерекше мән беріп, мағыналық аясын кеңейткен. Мысалы: «Елім бар күміс қазан, алтын қазық» (Желеу Жақыпов). Бұл айқындау сөздер (алтын, күміс) туған еліміздің көз сүйсіндірер сәулетін, әдемілігін сипаттайды. Ал енді олар ақындық шабытын танытқысы келгенде, эпос тілінің өрнектеріне сүйенеді. Мәселен, «Ойпаң жерді дөң етіп, биік жерді жон етіп» (Құмар Жүсіпов). Айтқыш, тапқыр ақындар табан астында, ат сүрінгенше, жөппелдемеде, өлең тіліндегі ең күрделі құбылыс – ауыстыруларды табуға ұмтылады: «Болғанда, сіз – ақ шортан, мен – балықшы» (Алтынбаев), «Түсемін түлкі болсаң, қыран болып, Егер сен қасқыр болсаң арыстанмын» (Қандеков). Ақындар дәстүрлі теңеулерді мүмкіндігінше аянбай ақтарады. Мәселен, «Шырағым, жолға түскен жорғадайсың, Шекердей көктен тамған сорғалайсың» (Қожабаев), «Дүниеге келеріңде сынаптайсың, он жаста жарға ойнаған лақтайсың. Отыз бесте тоқтайтын ақыл тауып, Көктемде көзі ашылған бұлақтайсың» (Қандеков). Сондай-ақ импровизаторлар синтаксистік түзілісі ұқсас, леклегімен құйылған өлең сөйлемдерін айтыстың стилистикалықэкспрессивтік бояуын әрлірек, нәрлірек жасауы үшін көбірек құрады.

Қазақ өнерінің антологиясы Мұны, мүмкін, ой ағыны, сөз ағыны, психологиялық ситуация қажет ететін шығар. Филологиялық талдау жасап тексерсек және сонымен ғана шектеліп қойсақ, айтыстың көркемдік-стилистикалық құрылысы онша емес сияқты көрінеді. Алайда, оның музыкалық, мелодиялық жағы, ішкі тұтастығы өте-мөте жан-жақты ескерілуі тиіс. Сонда ғана айтыстың болмыс-жаратылысы, табиғаты толық ашылады. Айтыста сөз бен музыка тұтасып біріккен, егіз туған, жарасым тапқан. Осынау айтыстардың музыкалық құрылысын З.Кереева «Айтыс әуендерінің музыкалық құрылысы» деген зерттеуінде едәуір жанжақты қарастырған деуге болады. Олардың ақындық өнеріндегі айтыстарының әуенмен, әнмен төркіндестігінің көркемдік және ғылыми мәнін ашып көрсеткен. Желеу Жақыпов қана сырнайда ойнаған және әрқилы өнер мектебінің өкілдері екендігін дәлелдеген. Музыка зерттеушісі Болман Қожабайұлының сазына, төкпелеп айтудағы ерекшелігіне, ырғақ өрнегінің қатаң сақталғанына тоқталған. Сондай-ақ, Халима Өтеғалиеваның айтыс үстінде лирикалық өлеңнің мелодиясына жүгінгендігіне, соншалықты ойлы-күйлі орындаушылық мәнерінің шеберлік қырына назар аударған. Асылы, музыка поэзиялық мәтіннің көркемдік байлығын толықтыра түседі, байытып, кемелдендіреді, сөздің эстетикалық мәнін тереңдетеді. Кеңестік кеңістіктің өзінде өмірдің өзінен туындаған, сәулетті, сымбатты, «шекер дүниенің» қисапсыз жақсылықтары мен жаңалықтарын арқау еткен асыл сүйекті, көркем суретті айтыс өлеңдерінің стилистикалық мәнерлілігі (лексикалық байлығы, синонимиясы, афористік, халықтық-поэзиялық ерекшеліктері) логикалық, көркемдігі, тілінің тазалығы, әуендік келбеті, семантикасы, бейнелі, суретті тіркестері, палитрасындағы бояулар реңкі, сөз сымбаты ақындық өнер тарихында белгілі бір дәуір болып есептеледі. Серік Негимов, профессор

Айтыс 3 ТОМ БІРІНШІ БӨЛІМ (1918 – 1940)

Қазақ өнерінің антологиясы ҮМБЕТӘЛІ МЕН НҰРИЛӘ Айтушыдан: (Саяділ) Бай болса, баласы жоқ жаман екен, Шашылып өлгенде мал қалады екен. Қасымы Ысмайылдың деген кісі, Жалғанда баласы жоқ адам екен. Келгенде жасы алпысқа, сол Қасымның, Қатыны бір ұл бала табады екен. Осыған бір үлкен той қыламын деп, Жұртына Қасым жарлық салады екен. Бұл тойдан аянбаймын, - депті Қасым: «Алпысқа жер ортасы жетті жасым. Жасында пайғамбардың бала көрдім, Күш қайтқан, қуаң тартып сақал-шашым. Келгенде жас алпысқа балам туды, Той қылып шақыртамын Жетісуды!». Өткізбек үлкен той ғып ойым бар деп, Қызығын, қуанышын көпке ұсынды. Алыста ағайынға ат шаптырып, Той қылды көп көрмегн аты шулы. Жиылып игі жақсы Дулат елі, Жасамақ мерекелі болды дуды. Бұл тойға шақыртады талай елді, Хат жазып қашық жерге хабар берді. Қасымның ұлы туған ұлы той деп, Әр жаққа алашапқын ат жіберді. Көшелеп алпыс үйді тігіп қойды, Көрсет деп ел құмартып осы тойды. Қонаға келген жұртты күтімге алып, Әр үйге екі-екіден сойыс сойды. Онан соң екі күндей атын шапты, Мәз болып бозбалалар көкпар тартты. Сайыс, күрес, балуаны – бәрі болып, Мінеки, осыменен той тарқапты.

Айтыс 3 ТОМ Алыстан келген адам он үйлік жан, Тағы да кейінгі күн қонып қапты. Қызығын қыз тойындай қыламыз деп, Жиылып қыз, бозбала өлең айтты. Қызыққа Бәрібаев қанып отыр, Тамаша ойын-сауық болып отыр. Көтерген жаңқа ағашын ақындар кеп, Қасымға құтты болсын соғып отыр. Айқымның ақыны екен Үмбетәлі, Түзелді Кенен келіп тойдың сәні. Құлқыны Бармақтың да құрып отыр, Қанай мен Жұбанышты мақтағалы. Той қылған Қасым Қанайдың қайыны болады. Қайным той қылып жатыр деп Қанай Бәрібаевты ерте барады. Бәрібаевтың алдына келіп, ертедегі күнін көксегендей болып, Бармақ ақынның айтқан өлеңі. Бармақ: Інімсің, – Бармақ айтты, – Кенен деді, Бұ күнгі кезек «батыр, сенен» деді. Жақпайды менің сөзім жас балаға, Мәртебем болып отыр төмен, – деді. Назымды көтеретін Сәт енді жоқ, Бұл дәурен өтіп кетті менен, – деді. Әр жанды алсын құдай қатарымен, Адыра қалған екен өлең, – деді. Дейтұғын «ақын Бармақ», Бармақ едім, Әр жерде абыройды алған едім. Сәт, Мәңке, Алпысбай мен Шәбден төре, Алдына солардың да барған едім. Мінеки, біздің бастан өтті дәурен, Солардың заманында саңлақ едім. Бұл күнде күркілдейді көкірегім, Несіне өткен күнге өкінемін. Аударыс-төңкеріс боп мына заман, Өлеңге салқын болып кетіп едім.

Қазақ өнерінің антологиясы Бәрі кетіп жолдастың, жалғыз қалдым, Боп жүрген шер көкірек жетім едім. Бар қылып айтушы едім ойда жоқты, Қайтарып алмайтынмын атқан оқты. Айтпайын осы өлеңді десем-дағы, Қу «кесел» үйреншікті қайта соқты. Басамын аңдап-аңдап аяғымды-ай, Дегенмен, жас дәурен жоқ баяғыдай. Бәрі өтіп жолдасымның жалғыз қалып, Жылқының болып тұрмын саяғындай. Қырықтың сегізіне келді жасым, Әр түрлі қызық істі көрді басым. Адасқан көп тобынан қаздай болдым, Өзімнің жоқ болған соң замандасым. Кешегінің ақыны деуші едіңдер, Өзгертіп мен байқұсты не қыласың. Жиналған шілдехана ұлы топсың, Болғанда – бірің ұлық, бірің сотсың. Жас ақын заманында жаңа шыққан, Келтіріп кемеліне Кенен соқсын. Саяділ: Кенен де домбыраны қолына алды, Сыпайы ширатылып ән толғанды. Құлағын домбыраның толғай бұрап, Отырып бір тізерлеп орын алды. Сонан соң шырқап-шырқап әнге салды, Дауысын есіткен жұрт қайран қалды. Сай шыққан заманаға бұлбұл еді, Қаратты өз аузына тірі жанды. Кенен: Өлеңді Бармақ бастап, бұрын айтты, Өзінің өтіп кеткен бұлын айтты. Тұңғиық, бітеу кеуде кісі емес пе, Жараның ауызын қасып ұлғайтты.

Айтыс 3 ТОМ Жаратқан құдай қисық қыңырайтып, Сөзінің сынын бұзды, сырын айтып. Мұңым деп шынын айтқан Бармақ еді, Халайық, жазалайсың мұны қайтып. Сөз тумас осындайда ақылы аздан, Құтылмас өлең шіркін өнерпаздан. Саңлақтың заманында біреуі еді, Қалыпты қартаң тартып қайран жазған. Өгейсіп өткен күнін Бармақ отыр, Өткенді, кеткенді айтып зарлап отыр. Кененге кезек берді сөйлегін деп, Кенен де оңды-теріс самғап отыр. Беремін мен де кезек Үмбет, саған, Сөздің аяқ алысын аңдап отыр. Адасып айтар сөзден жаза баспай, Бар болса соны өлеңің қамдап отыр. Ақынсың атың шыққан алты алашқа, Әркімнің әр алуан көңілі басқа. Әріден қозға ойыңды, қолдан келсе, Бармақша жаза басып, қаталаспа. Ал, Үмбет, аламысың, келді кезек, Домбырам жұлқынады сені көздеп. Қиынға қия шапқан жүйрік едің, Адырға алғызбайтын бойын тежеп. Ақын жоқ бұл өңірде сенен өткен, Самғайтын сан қараға тілді безеп. Өтініп сөйлер сөзден отырғанда, Күлгізіп кетпеймісің бірдеме деп. Ешкімге баяндамай саулап өтіп, Домбыра бір айналып келдің жетіп. Желісін үзбей тартып соққан желдей, Айтатын ақын қайда екпіндетіп. Кененнің бүгін миы ашып отыр, Бармақты да албасты басып отыр.

Қазақ өнерінің антологиясы Менімен айтысатын Бармақ қайда, Үрейі күні бұрын қашып отыр. Арман қылып өткенін, енді бүгін, Көңілі өз-өзінен жасып отыр. Үмбетәлі: Үмбетке кім бермейді қолын жайса, Ер жігіт қор болады серттен тайса. Бұл сөзге мақтан, желік қосқан бар ма, Соғып-ақ кетпеймін бе Сүйінбайша. Дейтұғын «Үмбет ақын», Үмбет едім, Өлеңді оңды-теріс гулетемін. Айтысар ақын болса шықсын бері, Түлкідей қызыл алтай індетемін. Өткенді айтып, Бармақ-ау, ақың бар ма? Өткенде миға қонар нақыл бар ма, Үмітінен ел-жұртты түңілдірдің, Енді тыңдап ал мені, қапы қалма. Осыдан таң атқанша жалғыз айтса, Бұл Үмбет жалықпайды сапылдарға Мерекең құтты болсын жиналған топ, Менімен айтысардай қатын бар ма? Зинәділ: Ей, Үмбет, бір қатын бар біздің елде, Ауылымыз алыс емес жақын жерде. Ол келсе, Үмбетәлі жеңілесің, «Бәлені сен қылдың», – деп менен көрме. Айтайын – ол ақынның Нұрилә аты, Өлеңі мына Үмбеттің сөздің заты. Нұрилә келіп қалса осы араға, Болады деп ойлаймын көңіл шаты. Қияқты жігіт еді оның байы, Белгілі Нұриләның бізге жайы. Кісіге анау-мынау жібермейді, Жұмсаңыз Табылғай мен Иманбайды.

Айтыс 3 ТОМ Және де дұғай сәлем хат берейік, Кім барса қалтасына сап берейік. Ішінде екі сағат келсін тез деп, Лауға мініп келер ат берейік. Саяділ: Жұбаныш Нұриләға қағаз жазды, Білсін деп замандасым айтқан назды. Ішінде екі сағат келсін деді, Көруге құштар болып өнерпазды. Осылай ғып жазды да хатты берді, Лауға құла жорға атты берді. Табылғай, Иманбаймен екі болыс, Хатты алып Нұриләға шапты деді. Нұрила төре хатын көреді оқып, Отырды көңіліне ақыл тоқып. Күйеуі жауланады естіген соң, Қылмады ешбір қатер көңілі қорқып. Әр жерде болып жүрген ойын-сауық, Өлеңге кеткен екен ниеті ауып. Дәл сонда жиырма бес жаста еді, Басылып қалған екен бала тауып. Әйел деп кім айтады қайран жасты, Бармасам деп айтады мені қашты. Барғаным, жөні келсе, мақұл ма деп, Нұрилә жолдасымен ақылдасты. Бірдеме қылар едік хаттың жөнін, Қайтеміз деп отырмын аттың терін. Ойланшы мынау істің жөні қалай, Сен едің құдай қосқан менің ерім. Нұрилә сонда бұған жалынады, Бір лаж балаңызға табылады. Осындай дәдуәр боп отырғанда, Көңілді бір ауласаң не қылады.

Қазақ өнерінің антологиясы Жалынды Иманбай да «Жәкетай» деп, Бұл тойға не қылсаң да жібергін деп. Көңілі үшін екеуінің өлгенде әзер, Зорға айтты «барса өзі біледі» деп. Нұрилә сонда орнынан түрегелді, Барады алып ұшып жүрегі енді. «Бұл тойға жіберсеңіз барам» деді, Болыстар қуанғаннан күле берді. Бар десе менің байым бата берер, Құндақта бөпем әзір жата берер. Қынжылмай бар десеңіз жіберсеңші, Бір түнгі азар болса ұйқың өлер. Алмасаң тұншықтырып, аштан өлмес, Нәр берер нәрестеге құдай шебер. Көп жылап мен келгенше булықпаса, Көресің ашты-тоқты күнін көрер. Қатынды байы сонда барсын деді, Шат болып ұлықтарың қалсын деді. Осындай зор құрметпен шақырғанда, Бейшара абыройды алсын деді. Нұрилә атқа мініп жүріп кетті, Жанына екі-үш әйел жолдас ертті. Ішінде екі сағат жылдам жүріп, Баяғы той боп жатқан жерге жетті. Айтуға аттан түсіп сабыр қылмай, Өлеңді ат үстінен еңіретті. Нұрилә: Мен өзім шақыртумен тойға келдім, Кім бар деп осы тойда ойлап едім. Жақсылар жайсаңдармен бас қосқанда, Әр жерде той-жиынның ойнағы едім. Қылайын бұл тойыңа мен де қошым, Әдет қой кім той қылса менің осым.

Айтыс 3 ТОМ Жеткізсін әр пендені мұратына, Талапты қылған тойың құтты болсын. Барды лау мінсін деген құла жорға, Жорғамен лажым жоқ келдім зорға. Отыр ем жас босанып осы кезде, Болғанда өзім тойда, балам онда. Әруағы Дулат қожа қолдай көргін, Тар жерде жәрдем беріп тайғақ жолда. Саяділ: Нұрилә осыны айтып аттан түсті, Қызады ақын дуда – жыны қысты. Айғайлап әруақты шақырған соң, Болғандай халайықтың көңіл хошы. Келді деп Нұрилә ақын жер жаңғырды, Көруге құштар болып бұлбұл құсты. Отырған Бәрібаев Қанайменен, Көрісіп бәріне де амандасты. Өлеңін енді қашан қозғайды деп, Сырттағы ел тықыршыған жанталасты. Нұрилә алды төрге қарсы қарап, Безілдеп қызыл тілі, қаусырама жақ. Арқырап, айқай салып қоя берді, Жүгініп босағада отыра қап. Нұрилә: Аман ба, Бәрібаев, Қанай төре, Бұл тойда бас қосыпсың талай төре. Елімнің арқа сүйер азаматы, Халің мен ахуалың қалай, төре? Бәрің де жаның құрбы замандассың, Жел сөзге құдай берген қамалмаспын. Жігіт ең көптің болған ағасындай Келеді Жанышқа айрық амандасқым. Құтылмас сізден-дағы сөз жүйесі, Жиналды жаңа-жаңа елдің есі.

Қазақ өнерінің антологиясы Апта өтіп, көрмегелі ай боп қалды, Жүрмісің есен-аман жұрт иесі. Мен айтсам, елім де аман, жұртым да аман, Тілеулес елің-жұртың болдық саған. Сізге мен көп атынан амандастым, Керекті кісі емессің жалғыз маған. Көлеңкең Жетісуға тегіс түсіп, Артылды осы уақытта сенің бағаң. Жұрт үшін жер әлемді жүрсің кезіп, Амалын әрбір ұлттың білдің сезіп. Мұратқа қазақ аты жете ме деп, Іздендің бір шыбындай жаннан безіп. Бұл ісің Жетісуға болды зайыр, Алдыңнан бір шығады қылған қайыр. Туғызған құдай жұрттың несібіне, Жігітсің өзің дана, сөзің шайыр. Жеттіңіз мәртебе іздеп, ілімменен, Жинадың елдің басын білімменен. Мен сондай болдым ғой деп, үлкендік жоқ, Жігітсің кішіпейіл күлімдеген. Ташкентке Мәскеуменен қолың жетіп, Кезіңде душар болдым дүрілдеген. Мен едім Жантудағы Нұрилә ақын, Қалмайды қайда жүрсем қатын атым, «Қатыны пәленшенің ақын» деген, Кетіп жүр талай жерге менің даңқым. Мәліммін күнбатыс пен күншығысқа, Сонда да алтын басым ауар мысқа. Қарсылық жарлығыңа қыла алмадым, Бұл жерге шақырдыңдар не жұмысқа. Кеңшілік беріп қойған менің ерім, Тамаша ойын-күлкі жүрген жерім. Туғалы жас нәресте үш күн болды, Әлі де бекіген жоқ менің белім.

Айтыс 3 ТОМ Қыжалат керек деген бұйрық барды, Бар еді не керегім осы менің. Құндаққа нәрестемді келдім орап, Қажетіне жарайын енді ненің? Мен болсам Жантудағы Нұрилә ақын, Шығандап шырқағанда шыққан даңқым. Құбылтып ырғағымен даусым әнді, Тыңдасын ынтасымен сүйіп халқым. Жасымнан шаршы топқа келіп түстім, Ақынмен көңіл соққан көп айтыстым. Телегей теңізіне көптің малтып, Халықтың қайнарынан шәрбат іштім. Құдая, мүдірмегей тіл мен жағым, Сөз айтсам дүр сілкінер гүлден жаным. Ынтасын ел-жұртымның көргенімде, Кетеді көтеріліп әруағым. Жолдаспын өмір серік өлеңменен, Құдықтан өнер қаздым тебенменен. Кененді бір көруге құмар едім, Атақты әншіл ақын дегенменен. Жеңіп ем былтыр ғана Арғынбайды, Осы үйде домбырасы даңғырлайды. Айтыспастай мен барда болып еді, Әйткенмен ақын шіркін ар қылмайды. Шыдамай өлеңімнің таяғына, Жеңіліп ең, Байбурыл, баяғыда. Оспан, Мақыш, сенің де есіңде ме, Жем түсіп ақсағаның аяғыңа. Айтыспаған менімен Шүкітай бар, Самбырлаған қасыңа Жартыбайды ал. Ұлы тойда осындай кез болғанда, Қалдым демей қапыда айтысып қал!

Қазақ өнерінің антологиясы Үмбетәлі жай сөзге шамданатын, Бар қобызы Бармақтың таңданатын. Менімен осы жерде көп ақын бар, Айтысуға қайсысы қамданатын? Ортамызда ежелгі жырау отыр, Барлық ақын бас қосқан мынау топыр. Ойымызды бағдарлап, ортамызда, Бізді жай Жамбыл ата сынап отыр. Шүкітай: Қапы ма едің, қарағым, Шүкітайдан, Атым түсті аузыңа сенің қайдан. Өз өнерім өзімді тарықтырмас, Көмек сұрап көргем жоқ Жартыбайдан. Айтыспаған сазайым тек болмаса, Сені білем, Нұрилә, кішкентайдан. Инабат пен ізетті сақтамасақ, Ұятымыз төгілер болып айран. Жанту болсаң, Нұрилә, Жаныс едім. Ауылыңмен ағайын, таныс едім. Екі бақсы жеңгенде бірін-бірі, Бір емес пе, ойлашы, намысы елдің? Аулағырақ әлі бір айқасармыз, Қара өлеңмен қағысып шайқасармыз. Оңашалау Дулаттың бір тойында, Ақындықтың әр түрін байқасармыз. Бармақ: Қобыз қылы қолында мен ғой Бармақ, Әлден келсе абырой әркім алмақ. Неге қажет жоқ жерде руласып, Шапырашты Дулатпен бола қалмақ. Құбыладан оң тұрып жел соққанда, Жер түбіне кетеді жеңіл қаңбақ. Айқайласып келгенде арты жеңіл, Шапырашты жай тұрсын жолды алмай-ақ.

Айтыс 3 ТОМ Не дейді бір-біріне екі Дулат, Жай ғана Шапырашты тұрсын тыңдап. Бетіне ұстап келген Жамбылы бар, Сүйінбайдан кейінгі кәрі шумақ. Айтыспаймыз, әрине Жамбылменен, Басқасының байқасам нарқы төмен. Екі Дулат демесең осы арада, Айтысуға лайық әнші Кенен. Айтсаң, Кенен, абайлап байқап сөйле, Нұриланың тұңғиық сөзі терең. Ер жігітке өлгенмен тең болады, Жеңілгенде осындай әңгімеден. Кенен: Бір сөзге тиянақты болмай палуан, Имендің бе іздеген өнерпаздан. Неге састың, сөзіңнен неге адастың, Қажығандай қайқаңдап Нұриләдан? Ел ақынын қомсынып Бармақ отыр, Бұйрық айтып біреуге арнап отыр. Жұлындырып ежелден отыратын, Мұның сөзі қыршаңқы түйе қотыр. Атағымды жоймайтын атым барда, Жұртқа Кенен қадірлі нарқым барда. Әнші басқа, әртүрлі ақын басқа, Менің мұндай жарысқа мәнім бар ма! Аты шулы ақын ғой алты алашқа, Қайрап салса өтетін қара тасқа. Шапырашты дегенге шыдай алмай, Дайындалып өзі отыр бір шайқасқа. Безеп қапсың қолыңда домбыраны, Болмағанды болымды болдырады. Қима сөздің қисынын табушы едің, Қамданбасаң бола ма Үмбетәлі?

Қазақ өнерінің антологиясы Үмбетәлі: Сүйегімнен Бармақтың сөзі өтіп, Табаныма сырқырап барды жетіп. Басқа ақынды Жамбылдан көзіне ілмей, Делебемді қоздырды екпіндетіп. Өрен жүйрік өлеңге Үмбет едім, Жүрген-тұрған жеріме міндет едім. Түлкісін қызыл Алтай сөздің қуып, Апарып өз ініне індетемін. Қандай ақын қайтарар қаруымды, Желді күнгі дауылдай сарынымды. Өртіне көңіліңнің су сепкендей, Бір басармын Нұрилә жалыныңды. Сұрастырып жүргенде осы кезден, Естідің бе бір пенде мені жеңген. Әрбір сөзді аңдысып айтысқанда, Аспау керек шегінен жалғыз сөйлем! Ақпай-тоқпай келдің де, кеттің қойып, Ортасынан түскендей мұздың ойып. Әлдеқалай болар деп ойламадың, Сөзбен жұртты барасың қырып-жойып. Байтал мінсе кейбіреу қылмыңдатып, Шекесінен басады жылмыңдатып. Арғымақпен құдай-ау жарысқанда, Озып кете алар ма құнжыңдатып. Зинәділ: Нұрилә сені тойға шақырған мен, Айтысып жеңемісің Үмбетті сен. Сыртыңнан мақтанады желдей есіп, Не демес әруаққа ақылы кем. Үмбетті, жөні келсе бір жеңіп бер, Еркекпен адам едің терезең тең. Нұрила, бар еді ғой ақыл-айлаң, Бала едің атағыңды жұртқа жайған.

Айтыс 3 ТОМ Үмбет пен Бармақ ақын, Кенен ақын, Алдырдық айтыссын деп осы жайдан. Айтыспай қайт дегенге мен қарсымын, Жеңіп бер осы болсын тиген пайдаң. Нұрилә: Дүлдүлдей қызыл тілім сөйлер шағың, Тарықпай тауып сөйлер сөздің табын. Әлеумет, алдыңа кеп айтпай кетсем, Нәуміт қыл дегендей боп сынар сағың. Құдайым берген кені өлең деген, Көңілім өлең десе елеңдеген. Кененді бір көруге құштар едім, Атақты әншіл ақын дегенменен. Дабысың Жетісуға мәлім бопты. Басыңа құдай берген өлеңменен. Көргендей бізден бұрын қуғын-сүргін, Көңілің неге сонша төмендеген? Аман ба Үмбетәлі, Бармақ ақын, Сендерді деп айтады саңлақ ақын. Бұл Бармақ егде тартып қалған екен, Сөзімнің, Үмбетәлі, аңла парқын. Айтысып меніменен талай ақын, Бейшара аяғында зар қағатын. Өлгенде айтамысың айтарыңды, Құрысын, бүйтіп көрген кербез қалпың. Үмбетәлі: Нұрилә, жөн көремін арыныңды, Таныдым келген жерден қалыбыңды. Асықпа айтқанымша ақтықпағын, Басады Үмбетәлі жалыныңды. Үмбет ем озып жүрген осы кезден, Құтылмас талап қылса иман ерден. Аузыңды еркінсітпей, тарта сөйле, Сен бе едің елде қатын байын жеңген.

Қазақ өнерінің антологиясы Келдің де ақпай-тақпай кеттің қойып, Барасың үндемесем төбемді ойып. Болар деп түбі қандай ойлаймысың, Барасың елдің бәрін қырып-жойып. Нұрила, сенің жайың маған мәлім, Сөйлейсің жоққа балап жұрттың бәрін. Көзі жоқ көбелектей шоққа түсіп, Қаларсың, байыптамай сөздің нәрін. Жарамас шешен жауға, батыр дауға, Өлеңнен сұрамаспын сенен сауға. «Бәйге алмас, байтал озып», - деген сөз бар, Сақа айғыр ап жүрмесін омырауға. Көзіңді сүзе қарап қылмыңдатып, Әр сөзді айтасың ғой жылмыңдатып. Ішінде ұлы топтың ұялмастан, Жарысқың келіп отыр жырды ойнатып. Шешен десем, Нұрилә-ау, шатпақ па едің? Сұлу десем, әншейін сатпақ па едің? Аты шыққан әйгілі жорға десем, Аяғына жем түскен ақсақ па едің? Үлгі көрген, халықтан шаршы көрген, Ақын десем, әншейін шап-шақ па едің? Жүйрік тұлпар тұқымы көк байталдың, Өз ойыңша озғанын мақсат көрдің. Қанша айтқанмен байталдың бағасы кем, Ұрғашы бола алмайды еркекпен тең. Қара тілді әйелдің талайымен, Қақтығысып әр жерде сөйлесіп ем. Ырық бермей отырсың сенде маған. Оңай намаз емеспін онша саған. Ұзақ жолда шыдамай тайталасып, Қарғып кетсем қаласың қанжығадан. Намыстанба, Нұрилә, жаным оған. Өзіңнен кем еркегің, тидің соған.

Айтыс 3 ТОМ Тұяғынан тұлпардың серпінімен, Қаптай берсін бетіңе ұшқан тозаң. Өлеңімнің тасқыны астан-кестен, Жұдырықпен ұрғандай апайтөстен. Үмбетәлі ақынның өшсін аты, Сен сықылды жеңілсе жөн білместен. Нұрилә: Ей, Үмбет, сенің өзің еркек пе едің? Білмейтін сөз нақылын тентек пе едің. Қағысып айтысудың ебін білмей, Аузыңа келген сөзді жентектедің. Шіркін-ай ақын десем, әңгі ме едің? Бұзасың әңгіменің дәмді жерін... Адасып айтар сөзге, албырттандың, Албырттың мен талайын қаңғыртқанмын. Жем жеген екі мезгіл сәуріктей боп, Әулігіп айдалаға маңғыртқаның. Емес пе айтысқан соң жарысқаным? Көк байтал көрдің бе аттан қалысқанын? Айғайлап әйелсің деп айта бердің, Осы ма білген сөзің данышпаным. Нұрилә талай тойға баратұғын, Той болса әнім осы салатұғын. Омырауға алам деп талай сәурік, Бір-бір иіскеп өз қиын қалатұғын. Ей, Үмбет, сөзге құлақ саласың ба? Ақылға түсінбейтін баласың ба? Жеңілсең қасиетің кетіп менен, Атақты албасты боп қаласың да. Атандым Нұрилә ақын қыз күнімнен, Жерім жоқ айтар сөзге бір кідірген. Бұл емес шаршы топқа талай түстім, Естіп пе ең мені сірә деп мүдірген?

Қазақ өнерінің антологиясы Сөйледім талай топқа сырмен сермей, Отырмын сермер жерге еркін келмей. Болады өлең деген әңгі намыс, Бұл жерден мен кетпеймін сені жеңбей. Егерде жеңілетін болсам сенен, Өлгенім жақсы емес пе үйді көрмей?! Үмбетәлі: Сөзіме шалып айтқан шамданасың, Еркектен қалыспауға қамданасың. Түзетіп өз мініңді сосын сөйле, Өлеңнің тауып айтып таңдамасын. Сөзіме өзіңе айтқан көңіл қоймай, Ауызымды менің бағып аңғарасың. Әңгі деп ақымаққа мені теңеп, Сәурікке кімді қосып сандаласың? Неғыпты қатыннан қап сонша маған, Емеспін оңай неме мен де саған? Алдымда жаңғалақтап сөйлей алмай, Әр жерде қалушы еді сендей адам. Мен өзім ерте шауып, кешінде озам, Емес қой сен сықылды менің қожам. Екі ауыз өлеңімнен есің шығып, Боп кетер топырағың сенің тозаң. Көргенім жоқ, Нұрилә-ау сендей пірсіз, Өнерлінің өмірі жұртқа мінсіз. Шаңқан боздай сөзіме шаң жұқпайды, Ішегі домбырамның ешбір кірсіз. Тәуба келтір тіліңнің жазасына, Тие бермей Үмбеттің мазасына. Өнегеде үлкен деп сыйламасаң, Жолығасың шоқпардай назасына. Шимай-шатпақ сөзіңді шатпақтама, Пәк денесін біреудің сатпақтама. Сөз аяғы біткенше албырттанып, Ақылы жоқ адамдай асқақтама.

Айтыс 3 ТОМ Өлеңі бұл Үмбеттің астан-кестең, Тисе тисін, тимесе апай төстен. Өлгенім үйді көрмей жақсы емес пе, Жеңілсем сен сықылды жарыместен? Нұрилә: Ей, Үмбет, мінезің бар оңбайтұғын, Ақылға сөз айтасың қонбайтұғын. Ләпсіңнен жеңілдің бе, жазым болып, Кезінде қанатыңды қомдайтұғын. Дәл өзі сен емес пе кеңкелестің, Болады сөзі осындай жарым естің. Бетіме мұның несін қылдың шіркеу, Біреудің оң жақтағы қызы емеспін.

Бақ берсе, бала берсе бағыменен, Үмбеттің сағы сынар тағы неден. Ауырсаң, Үмбетәлі, сүзек болып, Ұшықтат Нұриләның таңыменен. Не дейді мына ант атқан, төрелерім, Алдына шақыртпасаң келер ме едім. Найсап бейәдептің тіл сазайын, Өлеңім, үстем келіп, төпелегін. Бұл Үмбет ақын емес, анық шатпақ, Ежелден ескі мінез сөзге тақпақ. Жігітті абыройлы әр уақытта, Жүреді әр нәрседен құдай сақтап. Әйгілі ақын болсаң ел мақтайтын, Сөзіңді сөйлесеңші екі жақтап. Әйтеуір ақынмын деп әуектейсің, Білмейсің не айтқаныңды қылжалақтап. Белгісі өлеңшінің олай емес, Жақсының сөзі балдай, сырлы кеңес. Майда тіл, жұмсақ көңіл болмайынша, Ақындық азаматқа оңай емес.

Қазақ өнерінің антологиясы Өрден өрге бастадың өзіңізді, Мен де өрге айдайын сөзіңізді. Айтысып меніменен пар келмейсің, Таппасаң менен басқа теңіңізді. Үмбетәлі: «Ұят жоқ, иман жоқта» деген де сіз, Көрмедім бұл бұған дейін сендей пірсіз. Шімірікпей, жүзің құрғыр, не деп айттың? Бетіңнің қытығы жоқ, тіпті бүрсіз. Деуші еді әркім сені долы қатын, Жүрмейді долыменен пері жақын. Бар болса қалған сөзің тағы да айтқын, Қалған жоқ ешбір жерім қорынатын. Ұлықтар, бұл қатынның жоғалт көзін, Қарашы найсаптың айтқан сөзін. Келдім деп шақыртумен міндет қылса, Саулықша маңыратпай қойғыз өзін. Қиналма таңың созып, табылады ем, Сүзек боп ауырғанға дәрігерден. Тентектің телі сөзін тергеу түгел, Қош алып мұның сөзін көресің жөн. Бұл заман болғанменен пейілі қатал, Дүние деген сөз бар алып сатар. Әйелдің еркек пірі деуші еді ғой, Еркектің серт болмаса әруағы атар. Барғанда сөздің рас тазасына, Тіліңнің бір тартарсың жазасына. Ақ түйек алтау екен, ой, қара бет, Үмбеттің қап жүрерсің назасына. Былапыт былғадың ба тілімді енді, Айыпты айтқан сөзің білінбеді. Төңкеріліп отырмын судай жылжып, Кездеспеген бетіме бір қиындық. Иегімде бір қыл жоқ – бозбаламын,

Айтыс 3 ТОМ Сәні бар ма сақалдың бес тиындық. Мінезіңді, сырыңды білдім сенің, Бір адамсың бұлт етпе, түлкі құйрық. Долы құйын секілді ұйытқып шалқып, Жылт етесің сынаптай қолдан жылжып. Қабағыңа қара қас сызылады, Сөйткеніңмен кім саған қызығады. Алты тиын алмаймын бағасына, Атым үркіп арбамнан бұзылады. Шаптың қарсы, не десем, бетке дүрсе, Ысқырғандай орданың оқ жыланы. Аулақ кетсін шенімнен, алас!алас! Десем қата болмайды Нұриләны. Нұрилә: Ей, Үмбет, ақындықпен арындадың, Арындап, әрі-бері ағындадың. Антұрған әзіл сөзге наза болып, Қарғанып, қара албасты, қағынбағын. Елімнің жолықпасам сілесіне, Еркектің киесіне табынбадым. Шалаға жанып тұрған жақындасып, Темірдің қызуына қарынбағын. Әдептен самғағанда адаспаймын, Саналы сөзің болса таласпаймын. Бойыңда шықпай жүрген ұшығың бар, Өлеңмен оңды-солды аластаймын. Бетіңде сақал-мұрттан тұлдыр да жоқ, Қағынып жүр екенсің жын қума боп. Секілді кәрі кемпір кейіптенген, Қазақтың сендей көсе ұлтында жоқ. Ой сала сезіміңді мөлшерлесем, Ақындық ақыл дарқан сымбыл да жоқ Қатыннан қасабалы неңіз артық? Ер белгің иегіңде бір қыл да жоқ. Болғанда бетің тықыр, бойың мықыр, Қитықтау мінезің бар, желкең шұқыр.

Қазақ өнерінің антологиясы Кескінің келісімсіз таңқы мұрын, Торсықтай майлап қойған қара жылтыр. Жабысып сары шаяндай елді мақтап, Ән қостың домбыраға тыңқыл-тыңқыл. Сыртымнан жеңемін деп желпінесің, Естіп ем өсегіңді сенің былтыр. Өлеңге мығым болсаң сығымдаймын, Ер болсаң тыпырламай менен құтыл. Артықша менен астам қай жерің бар? Не жеңіп, не жеңіліп сөзден ұтыл. Өткендей өңменіңнен болды сөзім, Ал, Үмбет, арыстан боп айға ұмтыл. Үмбетәлі: Көрермін, ей, Нұрилә, озғаныңды, Қозбасы әңгіменің қозғатылды. Ырылдап қаншық иттей қаба бердің, Шығарып тастамасам боздағыңды. Мықыр кескін бойымнан садаға кет, Сен сықылды емеспін бояма бет. Сөзіңнен көң-қолаңса иісің шықты, Пайым қылып бір-екі сөйлесіп ек. Мәнері жоқ сөзбенен маза бермей, Сандаласың әйтеуір бірдеме деп. Басынан балдыр сөзді пысықтаймын, Жел сөзге жүрегімді ысытпаймын. Аластап әрі-бері, асқындырып, Жегіңді желікпелі ұшықтаймын. Болса да бетің қызыл, етің сұлу, Не пайда болмаған соң бойда жылу. Ойланбай, әйелдікпен сөз сөйлейсің, Ашынаға бола ма қастық қылу. Өлсін деп ол жазғанға алмас бердің, Ағыңды қараменен алмастырдың. Қолыңда қаза-тағдыр тұрған болса, Құтылып сол байыңнан алмас па едің?

Айтыс 3 ТОМ Алғашта айта салмай әр сынадым, Шығарып боздағыңды шымшыладым. Сезген соң сеңді суға түстің байың, Өлсін деп отқа түсіп қарсыладың. Ол байғұс ажалы жоқ өлмей қалып, Қайғыдан түсің қашып қансырадың. Бетіңде шімірігер шырқау да жоқ, Жалғанды жалпақ басып шаршыладың. Өз басын тоқтай ма адам тасқа ұрғанша, Күнәға, байыңды арбап баттың қанша. Сөзіме айтпайтұғын асық болдың, Алысып албастыңды қақтырғанша... Нұрилә: Дүниенің кең қазына жалғанында, Жарасар араздығым алғаныма. Қатасыз, қамтамасыз пенде болмас, Толқынды заманының аңғарында. Болғанды о бастан-ақ болды демей, Бола ма болмады деп танғаныма. Мін қылып осы сөзді тағамын деп, Артымнан ақын Үмбет қалмадың ба? Бір дәмді, бір дәмсізді қосып шайнап, Ащы ма, тәтті ме деп талғадың ба? Пенденің жұмыр басы не болмайды, Жетпесе жетем деген арманына. Не түрлі керуен көшіп, заман өткен, Тұрмысты талқы басып тепеңдеткен. Адамзат бірде теңіз, бірде самал, Ондай ісі бола бермек сондай кеппен. Кісінің ерлі-байлы арасына, Түседі деген сөз бар есі кеткен. Болғаныма байыммен төсек араз, Үмбеттің несі келіп, несі кеткен. Күнәға істеп өткен кешу болса, Айыпсыз адасқанға шешу болса. Байыма баяғыдай баз қалыбым, Айтпас ең ондай сөзді есің болса.

Қазақ өнерінің антологиясы Ат қойып ала жіпке ала бөтен, Қағынып отыратын Үмбет көсем. Ант беріп адалдық деп айта алмайсың, Сондайдан өзіңді де тапты шешең. Жастықтың қызық дәурен науқанынан, Бола ма өткен пенде есен-аман. Кезегін келер сөздің көп айтасың, Тағы да намыстанып десем, ауан. Емес пе әңгілігің – алдырмадым, Шапқанда шаңымды да шалдырмадым. Жетерлік жете болса, есең болды, Азасыз айтқаныңды қалдырмадым. Енеңнен екі туып сен келмесең, Есіңнен осы болды тандырғаным. Жағымсыз жаман сөзбен, Үмбетәлі, Екінші құлағымды даң қылмағын. Үмбетәлі: Нұрилә, құтылмады сенен қулық, Мініңді білгізбейсің судай жылжып. Адамның екі аяқты қуы екенсің, Бүктелме, мінезің бар түлкі құйрық. Секілді долы құйын ұйытқып-шалқып. Сынаптай жылт етесің қолдан жылжып. Шарт жұмған екі көзің ұры мысық, Тұрғандай не көрдім деп бәрін сылқып. Орданың сұр жыланы тәрізденіп, Ысқырып осқырасың көкке ырғып. Арбаған аспандағы бозторғайды, Түскенін алқымыңа, жұттың қылғып. Күндерде бір күндері сол жұтқаның, Ішіңді тесіп шығар болып қылқұрт. Қолқаңды қолқа құрт боп аралармын, Бүлдіріп бүйрегіңді жаралармын. Аралап ішек, қарын, қатпаршақты, Паралап жүрегіңді далалармын. Басыңнан ақылды ұрлап, миыңды жеп, Есіңді есек қылып ала алармын...

Айтыс 3 ТОМ Мойныңа артпақ болдың кісі құнын, Осы ма жұрттан асқан кісілігің? Үмбеті Мұхаметтің бола алмайсың, Еріңе жауыздықпен у ішкіздің. Нұрилә: Ей, Үмбет, уға қостың, қуға қостың, Құйынға, түлкі, мысық, суға қостың. Сынапқа, сұр жыланға мені теңеп, Өзіңді боз торғай қып жырға қостың. Құлғана, мерез, кесел тұмау болып, Сырыңды зымиянкестік шынға қостың. Ойымнан ақыл жасым адаспайды, Мен сені жеңу үшін сынға қостым. Сыпайы сөйлеймін деп тәтті тілмен, Ит қылып ең соңында «ырға» қостың. «Жығылған сүрінгенге күлер» деген, Өзіңе келер кезек, өйтпе, досым. Білмейсің кім опалы, кім опасыз, Сөз былғап арасына мыс қосасыз. Ақиқат ақтық, қара таразыға, Түскенде мәлім болар іс опасыз. Тартқанда таразыға жанның бәрін, Азабың ауыр-жеңіл сонда мәлім. Болады иман жолдас ұят-арға, Әзәзіл ардан безген Үмбет бар ма?! Алтынай қарындасың бірге туған, Баласы Алпысбайдың Жұмақанда, Ақ бата, қызыл қанды судай ұрттап, Қызығып құда түсіп бердің малға. Айнытып онан бұзып алып кеттің, Берем деп өз теңіне – сүйген жарға. Ей, Үмбет, иман қайда, ұят қайда, Лапсының ізегені бақыр пайда. Озбырым отбасынан озған емес, Содырың сенің, Үмбет, маған сай ма? Ақ жүрек адал ниет адам болсаң, Бердіңіз содан бері қанша байға?

Қазақ өнерінің антологиясы Баланың жайы қандай – жақсы жүр ме? Жауап бер сөз тастайын Алтынайға. Үмбетәлі: Нұрилә, бел-жотаңды баса бердім, Қарғысың қалың сөзден аса берді. Еліне Алпысбайдың құдаласып, Қалыңдық қарындасқа матап едім. Сүйкімді құда болып сүйек алды, Жоқ шығар мұнан бүккен таса жерім. Атаның ұлы ма деп қапы қалдым, Ол кезде мен де кедей нашар едім. Кез болған кезегінде байға бердім. Ақ майға, қызыл құйрық шайға бердім. Артынан қарындастың барамын деп, Өткізіп бір жарымдай айда келдім. Мән-жайын, мүддағасын қайдан білем, Байқасам күйеудің де түсі күрең. Үйіне қарындастың он күн қондым, Ішінде ықылас жоқ ашық рең. Тәрізді жақтырмаған бола ма деп, Дедім ғой ертесіне атқа мінем. Асықпа деді маған қарындасым, Ілесіп аз шыдасаң бірге жүрем. Білмеймін – қуаң түспен өңі қашып, Бар деді арамызда бір қыр белең. Күйеу де ақ жарылды, танбаймын деп, Мынаумен ғұмыр кеше алмаймын деп. Жаздырып талақ хатты тағы берді, Басыңды дау-дамайға салмаймын деп. Ұстады етегімнен қарындасым, Ағатай, енді сенен қалмаймын деп. Құм сірке, үсті-басы көк ала бит, Тірілттім бейбақ қызды үйге ап келіп. Болғанда бай келіні, күң болыпты, Жүргенде басқан ізі мін болыпты.

Айтыс 3 ТОМ Менсінбей кедей қызын байдың ұлы, Жүйкесі жүрсе құрып, құм болыпты. Күс-күс боп екі қолы, қара сирақ, Ақ беті айғыз-айғыз кір болыпты. Адамның санатына оны қоспай, Итпенен есіктегі бір болыпты. Біреуге сонан келе таңдап тиді, Онысы өзіне өте сый жолықты. Өзіне тапты байғұс жанашырды, Осылай Алтынайдың бағы ашылды. Ұшарлы ұлды-қызды отан болып, Үй болды өз алдына жарасымды. Үйіне түнеу күні мен барғанда, Егіздері жармасты жарасымды. Нұрилә, мұнан да ұпай таба алмайсың, Тоқтатқын жөн-жосықсыз таласуды. Нұрилә: Адамға абыройсыз аса мақтан, Орынсыз осы сөзің, ей сен айтқан. Тигені Алтынайдың бесеу бопты, Кеткелі кейін қайтып біздің жақтан. Бес елден жалғыз кедей таппадың ба? Байларға бақал болдың айна сатқан. Шыққалы соңғы жерден үйінде отыр, Екіден егіз ұлды қашан тапқан? Бір бала өмірінде ол тапқан жоқ, Сен таптың өтірікті оңай жатқан. Адымың ашылмайды, мандымайды, Нысап жоқ адал сөзге жала жапсаң. Ей, Үмбет, үзгім келді сенен үміт, Қылар ма сондай кәсіп сендей жігіт. Алтынай ондай сауда болмас еді, Басында берген болсаң теңін біліп. Басында байдың ұлы менсінбеді, Өлудің біле алмады емін қылып, Батымсыз оның басы бола берді, Қойған соң құдай сені еміндіріп.

Қазақ өнерінің антологиясы Үмбетім, сөзің жылпың, аузың епті, Жеріген қойша телдің екі бетті. Алданып әлденеше жас Алтынай, Өлем деп намыстанып у да жепті. Тағдырға жазым болса кімнен себеп, Тұрмыстың тұтқан зәрі оған кепті. Кінәңді көп қаздырып неғыласың, Қоздырып қай-қайдағы пәле кепті. Жел сөзім желдей соғып сауылдасын, Қабағың қатып, ішің ауырмасын. Арқаңа артсаң жүкті шағындап арт, Өтірік өрге баспас, мамырларсың. Сырғытып бірден-бірге бейшараны, Болды ғой есік қақпай қарындасың. Көрем деп байдан опа байғұс бала, Өткізді зая қылып жарым жасын. Ұлықтар, осы сөзден түйініңіз, Үмбеттің сатқан сиыр тиыны – біз. Аяғын мұнан былай байқап бассын, Жазаға, заң көтерсе, бұйырыңыз. Қолқаға мұнан артық сіздің сұрап, Алатын бізден болмас бұйымыңыз. Теңгермей тұяғына жүрсе-дағы, Үмбетпен бірдей шығар иығымыз. Жамбыл: Жамбыл сөзін бастаса бастан айтар, Түйіп түгел соңына тастап айтар. Бақ берген маңдайына басбармақтай, Жүлде алады әр жерде жүйрік байтал. Бағы жанса байталдың бағасы зор, Адасқанын Үмбеттің байқады ол. Бұл жердегі айтыстың кезегінен, Нұриләға беретін теңеуім сол. Жүйрік озды жүйріктен құлаштаған, Көрген жұрт көз мөрімен растаған.

Айтыс 3 ТОМ Кәрі демей жас демей айтысатын, Сүйінбайдан соңғыға мирас қалған. Әйелдің асқан биік құзарынан, Өлеңнің тау мен тасын құлат маған. Кәрі тарлан Жамбылдан дәмең болса, Ауаныңды басайын шыдатпаған. Ерден басып екпінді жолың озды, Өлеңшінің көбісі шілдей тозды. Шапырашты, мен Жамбыл «Қарасайлап», Ұмтылып менің дағы перім қозды. Сөзіңе қозды, Нұри, менің арқам, Аузымнан ақтарылды өлең дарқан. Еліңде ерлік бар ма, байлық бар ма, Мәнісін байқасалық айтшы, қалқам. Айтылса әрбір өлең әніменен, Дауыс та құбылады сәніменен. Аршын сөздің асылын ақтар бері, Сөліменен маңызды дәміменен. Тамаша үшін осындай бас қосқанда, Сөкет болмас айтысқан кәріменен. Бала күнгі өнерім ескі жолдас, Ада-күде кеткен жоқ әлі менен. Нұрилә: Өздеріңсіз жетісем қайда барып, Сөз құраймын мұрадан пайдаланып. Әркім сөздің ішінен қисын терсе, Ақын атқа қонады өлең дарып, Домбыраға ән қосқан сәнді әуенім, Тыңдаған жұрт қалады тояттанып. Сіз дарқан, сізден үлкен ақын бар ма, Жасым кіші, әйелмін, жолым нәзік. Дауысыңды не қилы әсемдейсіз, Дауылдатып, кейде жәй бәсеңдейсіз. Сіздің бетке мен қарсы тұра алмаймын, Әлдилеп алдына алған әкемдейсіз.

Қазақ өнерінің антологиясы Киліккенің бола ма енді бұған, Айтыс болып өзінше өтті думан. Теңдесе алман мен сізге жасым кіші, Қинамаңыз, тағы да ізет қылам. Мен түгіл ат үркеді атағыңнан, Озған басып жүйріксің қатарыңнан. Жасыңа құлдық қылдым мені босат, Айналайын, ататай сақалыңнан. Келін болып еліме былтыр түстім, Сізге жайын айтпақпын бұл жұмыстың. Нәресте бар үйімде және әлсізбін, Босанғалы болған-ды маған үш күн. Баланың қарамастан туғанына, Орап тастап кетіп ем құндағына. Ат жіберіп әдейі шақырған соң, Өлең айтып бергелі мұндағыға. Аяғыма сол менің бала шідер, Қайтуыма сондықтан ұлықсат бер, Бөгелуге емшегім сыздап отыр, Бөбегіме, ататай, мені жібер! Жамбылдың төрелік сөзі: Жамбылдың жасы жетті жетпістерге, Мұндай бала көргем жоқ өткір тілге. Дауысың көкке жетіп аспан жарған, Естідік әуезіңді бір түн бізде. Олай болса тоқтату мүмкін емес, Бар, шырағым, ұлықсат бердім сізге. Қара табан болғанда қарашығың, Шақырамын кел сонда біздікіне. Сөзіңнен сорғалаған тамады алтын, Аңқылдаған адамға көңілің жарқын. Бала жастан өлеңге Жамбыл құмар, Басылатын жәйім бар әнмен мауқым. Тербеткен жүрегімді жас баладай, Құлағымда тұрады осы даусың.

Айтыс 3 ТОМ Барғын бала, аман бол жолыққанша, Бәрекелді, үстіңе күн нұр жаусын! Саяділ: Не дерін сонда Үмбет біле алмайды, Басында қой дегенде тіл алмайды. Үш тұрып сасқанынан үш отырды, Аяғын қадам басып жүре алмайды. Әйгілеп жұрт көзіне Бәрібаев, Мың теңге Нұриләға бәйге берді. Қос жорға құламенен ақбарланып, Үйіне жарым түнде қайтып келді. Аяғы әңгіменің болмай мешем, Аз ғана түсінігін айтып өтем. Сонан соң Нұриләға көп кешікпей, Жабысты улы науқас үлкен кесел. Кез болып келте сүзек, керең болды, Қайғысы күннен-күнге тереңдеді. Созылып соның түбі ұзай-ұзай, Соңында ісіп-кеуіп шемен болды, Барса да қанша тәуіп сәті қонбай, Ақыры ажал жетіп өлер болды. Бармағын баса тістеп «өлең», – деді, «Болмады жарық сәуле көрер», – деді. Аз ғана жүрмедім деп арман қылып, Өкініш өлеңі екен өлердегі: «Жеңілген тауы қайтып талай ақын, Ішімде бірге кетті өлең», – деді. Не керек бәрін жазып жүрмеген соң, Еңбегім зая кетіп төленбеді. Айтысты талай ақын арыстандай, Қолма-қол қойғыласып алысқандай. Мен жүйрік, мен де дүлділ деген сабаз, Жеңілмей кеткені жоқ намыстанбай, Бәрінен Үмбетәлі басым екен. Таласып ат құлағы жарысқандай.

Қазақ өнерінің антологиясы Құйынға қия шапты қисын тапты, Ауыздық-ауыздыққа қарысқандай. Ішіме түйнектей боп түйілгені, Сол жерде сонан кесел жабысқандай. Көңілі не болса да торықсын деп, Қызуда қызба сөзді соғыппын кеп. Бетіме қаптап соққан қалың сөзін, Итеріп иірімге тоғыттым кеп. Қырық кісі атын білген ер екен бір, Отырмын сілесіне жолықтым деп. Өтірік айтамын деп егіз ұлды, Үш тұрып жеңген жерде үш отырды. Байқаусыз қапелімде бір жеңілді, Әйтпесе ақын екен аса құнды. Тегінде оңайлықпен ақын болмас, Мылтықтың оғындай-ақ назасы ұрды! – Деді де көзін жұмып жүре берді, Әйелдің абзалы еді-ау бір өнерлі. Өмірмен жиырма бесте қош айтысып, Айқасып кезегінде ажалға ерді. Сұм тағдыр алып ұрмай қойсын кімді, Ажалға Нұрилә да бой ұсынды. Қозатын өлең десе делебесі, Жүйріктің демі бітіп, үні тынды. 1919 жыл. КЕТЕ ЖҮСІП ПЕН ҚАЛЫШ

Кете Жүсіп: Өтіпті ертеде бір қария адам, Ақылдың шын жолына ұрған қадам. Баруға бір шаһарға етті талап: «Бітсін, – деп, – көңілімдегі бар мүддеғам». Тоғайда ақбоз үйге келіп түсті, «Қонақ боп кетейін, – деп, – ішіп тағам». Төрінде толықсыған отыр бір қыз,

Айтыс 3 ТОМ Формасы қараңғы үйге қойғандай шам! Ажары ақ бетінің – айдай болып, Назбенен отырады неше баһам1. Астына атлас, қамқа төсек салып, Төгеді дастарханға түрлі тағам. Қарт тұрды қызметіне тамаша айлап2, Қонағын бұл формамен болды жайлап. Назбенен неше түрлі қасын қағып, Отырды қаршығаша көзі жайнап. Баяғы балалығы еске түсіп, Қазандай қарттың іші кетті қайнап. Ішінен судай тынып, байғұс, қария, Бармағын балаларша отыр шайнап... «Қараққа қадір білер – сөз айтуға, Кәрілік қойдың, – дейді, – қолды байлап». Мұны айтып жатады қарт төсегіне, Өткен күн тура келмей есебіне. «Мен енді бұл сұлуды оятайын, Қалсам да ғайбат сөздің өсегіне. Кідірсе, ақ киіктей – серіппес аяқ, Оқ тиер ұмытылмас меселіме». Осы оймен ошал3 қызға салды қолын, Бұрынғы ойына алып жүрген жолын. Ақ жүзін алақанмен сипағанда, Қыз жатты іргесінен беріп орын. Айт, ата, көңіліңдегі жұмысыңды,- Деп сұлу қайнатады шалдың сорын. Мүддесін ойындағы қамданды қарт, Ұстауға ғашық құсты жайып торын. Үстіне ақ төсінің қолын салып, Жауабын қайтарды қарт осы форым: Мен өзі заманымда сұңқар едім, Бәйге алған бақас4 жерден тұлпар едім. 1Баһам – жай, күй, құбылыс. 2Айлап – етіп деген мағынада. 3Ошал – осы деген мағынада. 4 Бақас – талас-тартыс.

Қазақ өнерінің антологиясы Айдыннан толықсыған аққуды іліп, Құстарды көзге түскен құртар едім. Тұрғанда сол дәуірім бастан кетпей, Досымның ашылғанын қымтар едім. Көрген соң орынымды аңсап кетіп, Қайтадан бір көруге іңкәр едім. Қыз жатты қарт сөзіне жауап таппай, Кідіріп жан–жағына айналақтай. Бет бұрып, қарт мойнына салды қолын, Ойнаған құба дөңде құлыншақтай. Айтылмыш қарт сөзіне ол қыз тоқтап, Тыңдады мұңын бір түн кірпік қақпай. Бозарып ақша беті, сұрғылт тартты – Басынан миуасы ұшқан бақтай. Қалышжан! Ақылды ма, бұл қыз қалай? Өнерді өрге жүзген көрдің талай! Жарым ес ақылсыз ба, неткен сұлу, Қарт сөзін қабылдаған базынадай?... Және де өзіменен қатар да емес, Ойнауға жарасарлық жасы қолай. Қыз көңілін көп ойланып шеше алмадым: «Иә дұрыс, ия надұрыс» деуге былай. Сонан соң «ашылсын» деп сізге жаздым, Көңілімде кетпесін деп жылай-жылай. Қармақшы, 1921 жыл. Қалыш: Жүсеке, қайтарылды Қалыштан хат, Жабықпай, болсын енді көңіліңіз шат. Шайырдың шынжыр қатар нәсілісіз, Сипаттап айтуынша сыртқы азамат. Және де есі бүтін ер атың бар, Мүшкілді минутында етуге аңсат1. Болыпты көңіліңізге бұл іс қиын, Көп ойлап шарланыпты әбден миың. 1 А ң с а т – қиындықтан құтқару.

Айтыс 3 ТОМ Білгір боп бізден бұрын бірнеше жыл, Кемеңгер емес пе едің көрген жиын? Аша алмай аз нәрсенің шекарасын, Қартайып қалғаның ба, Жүсіп биім? Мен білсем, сол шалыңның сөзі жалған, Үйіне жолы түсіп қыздың барған. Ойында «оятсам» деп ойлап жатып, Қартыңды құдай ұрып, ұйықтап қалған. Түс көріп түнде жатып осылайша, Сұлудан сөйтіп сорлың құр пәр1 алған. Аңдасаң, ағаңның ол болар түсі, Айтқаны – түсіндегі көрген ісі. «Сыйлады» сөйтіп сұлу мені, – депті, Аузына бейшараның жетпей күші. Шынымен көңілін берсе, қыз жарымес, Бір шалға опырайып түскен тісі. Осылай білгенімді жаздым хатқа, Жолдамын, Жүсіп аға, сіздің атқа. Мен оны «ақылды қыз» дей алмаймын, Әрі қарт қосса көңілін, әрі жатқа. Мүбада2 мені «теріс айтты» десең, Салып көр, сараптағы азаматқа. Қалыштан қарындасың қайтты жауап, Шұбалтып көп созбайын сөзді ұзаққа. Кете Жүсіп: Сақталып сандығымда сансыз ұдай, Қалышжан, келіп еді айтылынбай. «Жойылсын қалың мал» деп заң шыққан соң, Өмірді өткендегі жаздым сынай. Әйелдер право алды декретпен, Таңында Октябрьдің алтын шырай. Әркімдер теңдік алып, теңін тапты, Енді жоқ нәпсі құмар бұрынғыдай! Қармақшы, 1921 жыл. 1П ә р – нәр, қуат. 2М ү б а д а – егерде.

Қазақ өнерінің антологиясы КЕНЕН МЕН ЛӘТИПА Кенен: Мен едім, Кенен ақын Қордайдағы, Төгейін өлеңімді таңдайдағы. Ләтипа, дабысыңды естіп келдім, Жатсаң да Төмен Балқаш шалғайдағы. Өзіңдей өнерпазды көргенімде, Қайнайды зығырданым қай-қайдағы. Топардың тоғайында сен бір бұлбұл, Әніңді құбылжытып салғай-дағы. Ақиық Алатаудың қыранымын, Қондырып бұтағыңа алғай-дағы. Ләтипа: Сен бе едің Қордайдағы Кенен деген, Құлағым келеді деп елеңдеген. Сыртыңнан естуші едім атағыңды, Ойда жоқ түлен түртіп келер деген. Ашадан Сауытбек пен Жидебай кеп, Айтысып менен көңілі төмендеген. Қайрақбай, Әлдібай мен Көшкімбай кеп, Бейсенбекпен алты ақын шөмендеген. Болғанда сен іздеген, мен сұраған, Іздеген сұрағанға деген келген. Ап етпей, қап етпестен, Кенен құрбым, Азырақ сынасалық өлеңменен. Кенен: Мен едім Дулаттағы Кенен ақын, Жол жүріп жеті бекет кеген ақын. Тайымда атқа қосып елім мені, Бәйге алған оза шауып арғымақпын. Жеңдім деп өңшең шалды мақтанасың, Олар қайдан болып ед менен ақын?! Тіліңді тарта сөйле асқақтамай, Шаңыма ілеспейді сендей қатын. Ләтипа: Сен болсаң кім қорқады, Кенен ақын, Жасыңнан жарымаған кедей ақын.

Айтыс 3 ТОМ Мақтанба көрмегендей, білмегендей, Қураған Көкшолақпен сірі тақым. Сен болсаң кім сескенер, Кенен болыс, «Қолына таяқ алған»1, кедей болыс. Мақтайсың өзіңді-өзің көтермелеп, Келсең де үш жүз түйе сұрап помощь. Бүгіл мына қазақтан серік таппай, Қасыңа қосып апсың «сары орыс». Кенен: Ләтипа келтірмеші сайтанымды, Біліп ем осы сөзді айтарыңды. Орыс пенен қазақты бөлетұғын, Көңілің неге орыстан тойтарылды? Үш жүз түйе аламын әскер үшін, Қом-шомымен айдатып қайтарымды. Талассаң тар кезеңге мен шығармын, Тартаңдап шауып көрші байталыңды. Ләтипа: Ей, Кенен, жүйрік емес, жүріскерсің, Өлеңге, әуенменен мініскерсің. Желпініп жеңемін деп, аптықпағын, Шындасам сөз таба алмай тіміскерсің. Арының қайтпай жүрген ақын болсаң, Қысылып жүрген жолың жіңішкерсін. Көкбайтал күнде озып бәйге алып жүр, К... бәйге алса иіскерсің. Кенен: Ләтипа, бір көруге ашық едім, Ауылың Хантаудағы қашық еді. Көкбайтал күнде озып жүргенменен, Оны да жабы сәурік басып еді. Тұғырдан туған құлын шабан болып, Көшке де ілеспейтін жасық еді. Қазанның күйесіндей қара байың, Күйеуің таңдап тиген осы ма еді? 1 «Қолына таяқ алған» – Кененнің домбырасын айтқаны.

Қазақ өнерінің антологиясы Кетпеннің ұңғысындай кеңірдегі, Көргенде қалдым түрін шошып енді. Қашар мен арғымақты матағандай, Жатасың қайтіп ғана қасына енді. Жүрсеңші Алматыға бізбен бірге, Қояйын сүйгеніңе қосып сені. Тіл алсаң бізден қалма, Ләтипажан, Әйелге теңдік жолы ашылды енді. Ләтипа: Ей, Кенен, қоқаң, сестен қорықпаймын, Дүлдүлмін, неше таңға зорықпаймын. Өлеңнің таңдайымда ұясы бар, Ешкімнен үйренбеймін, тарықпаймын. Болса да байым момын, елім жақсы, Үстінде үш болыс ел қалықтаймын. Елімнің еркелеткен арқасында, Дарияда жүзіп жүрген балықтаймын. Кенен: Ләтипа, асыл нарқын білген қандай, Жас шақта күліп-ойнап жүрген қандай! Бұл күні әйелдерге ерік тиді, Қалайша жүрсің шыдап жаман байға-ай?! Жанымда жау-жарақты жолдастар бар, Жүрсеңші тілімді алсаң, бізден қалмай. Жоқ болса жанашырың, сүйенерің, Өкімет пана болып қорғағандай. Ләтипа: О, Кенен, бұл сөзіңе нана алмаймын, Шын айтсам, мен соңыңнан бара алмаймын. Ақ бата, қызыл қанды бұзбаймыз деп, Ұзатты байлап, матап ел-ағайын. Өзіңдей әзілдессем құрбыменен, Еркексіп ұра беред жаман байым1. 1921 жыл. 1 Осы арада жиында отырған Ләтипаның байы Әбжан Тайшыбайұлы жанжал шағарады. Сөйтіп айтыс бітпей қалады.

Айтыс 3 ТОМ РАҚЫМЖАН МЕН ЫБЫРАШ Рақымжан: Құрметті хат жазамын Ыбырашқа, Хат жазған ұят болмас тұрғыласқа. Замандас тілегің бір, пікірің бір, Болса да елің бөлек, еншің басқа. Туғандай бір анадан еңбекшілер, Менменнің аты басқа, ізі басқа. Қосылды сіздің елмен тілегіміз, Болған соң бұрыннан-ақ ықыласта. Азғантай айырушы ем ақ-қараны, Бұл сөзге дей көрмеңіз «мақтанады». Бүйрекке шақырды да Бекіш биің, «Оқыт» деп жинап берді көп баланы. Болайық біреу құйрық, біреу қанат, Деуші еді көп қараса жоқ табады. Дарияны бейнетқорлар бөгеп жатқан, Көп көмек ел келеді сіздер жақтан. Сарғайып кешке дейін үйден шықпай, Әрине, оңай емес бала баққан. Жалықсам балаларға сайратамын, Әуезін бір бұлбұлдың таңдай қаққан. Сол бұлбұл – Кәдірқұлдың Ыбырашы, Сөзімнің әзілі жоқ, қанағаттан. Жалықсам көп жұмыстан тыным таппай, Сарғайса жылдай болып, күнім батпай, Түн болса төсегімде келмей ұйқым, Тұнжырап тегіндікпен таңым атпай... Осындай әлеметке душар болсам, Ауырмай-сырқамай да, жылан шақпай. Көңілім бір тарыққан ашылмайды, Сырласып біреуменен таңдай қақпай. Жігітсің, Ыбырашым, сырласқандай, Сырласып көңілдегі кірді ашқандай.

Қазақ өнерінің антологиясы Жарамас артық берген қызыл тілмен Сөйлемей дос-дұшпанға бір жасқанбай. Тыңдасам сөздеріңде қасиет бар, Сүйеніп періштелер, жын қашқандай. Жаралыс тілге шебер сөз бергенге, Құбылып заманыңыз өзгергенде, Отыздың бесеуіне жасың кетіп, Ақылың дұрыс болып, жөн көргенде. Сөйлесе табылады шайырдан сөз, Жақсыны жаманменен айырған сөз. Халықтың құлақ салсам арасында, Көп екен сізден шығып жайылған сөз. Жақсы сөз өнер көркі шағирия, Назымдап, ұйқастырып қайырған сөз. Бермесең жинап-теріп матбұғатқа, Бытырап болып кетер зайырдан сөз. Ыбыраш, үлкенбісің, кішімісің, Кішіні жатырқайтын кісімісің. Сырыңа күні бүгін жеткен емен, Әйтеуір, бір шайырдың мүсінісің. Бірдейсің аты қазақ баласына, Демеймін тек Бүйректің пысығысың. Үш жұмбақ жанабыңа жолдап қалдым, Бұлданбай шешер-ау деп, түсіп ісім. Үш жұмбақ жолдап қалдым жанабыңа, Алғайсың сөздерімді назарыңа. Кім бар деп сұрастырсақ, сені айтады, «Жүйрік» деп Бүйрек елі «Бабалыда». Жасырмай өнеріңді сүйінгендей, Шығаршы дүниенің базарына. Жұмбақта бәсеке жоқ бұл жазылған, Бәсеке ойлаушыға ор қазылған. Көрініп дүниеге қызыл тілмен, Белгілі дәметемін болғаныңнан.

Айтыс 3 ТОМ Болғансың тілде қалам, қолда қалам, Ауыстыр бізге-дағы қолдағыңнан. Мен қонақ келіп қонған желкеңізге, Ерулік жөн болады берсеңіз де. Осындай атаңыздан әдет қалған, Қабірге атаңызды көмсеңіз де. Атанып «тартпай туған тұйық бала», Жолынан бабамыздың үркеміз бе... Мол қылып ерулікке өлең берсең, Ұлықсат біз етерміз серкеңізге. Бірінші жұмбақ: Қолымда қазаны бар астананың, Ішіне таза жумай ас саламын. Көп халық қазанымнан пайда қылып, Жеркенбей қолданады ас-тағамын. Әркімнің сыбағасын құйып беріп, Қолыма шөміш алып, бас саламын. Тамағын талай адам тауыса алмай, Қысып жүр қолтығына тостағанын. Көп және сол қазанның кереметі, Ішінде піседі асы жанбай оты. Шамасы тамағынан жалғыз қасық, Ішеді аспан асты, жердің беті. Берсем де ашқа-тоққа қызғанбай-ақ, Ортаяр қазанымның жоқ реті. Не нәрсе қолда жүрген қазанымыз, Ішінде таусылмайтын тамағыңыз? Таусылмай қалған асын қолына алып, Кім болар қарық болған адамыңыз? Аспазшы көптен шығып, біреу болып, Не болар үлестірген тамағыңыз? Шешіп бер жұмбағымның мағынасын, Жігітсіз тау жұтқандай талабыңыз. Екінші жұмбақ: Көрдім де бір нәрсені қалдым таңға, Көрсеттім таңсық қой деп әрбір жанға.

Қазақ өнерінің антологиясы Біреулер таңырқады мендей болып, Алмады әсемдіктен біреу санға, Сонда да тіршілікке керек болып, Үлгісі жайылған зат жер-жаһанға. Бұл заттың толып жатқан қанаты бар, Ажары қанатының қара шұбар. Тұлғасы тартпай туған анасына, Өзінің әлденеше баласы бар, Секілді бірі бүкір, бірі шүкір, Ұқсаусыз бір-біріне қарасы бар. Сөйледі түрлі тілмен әр бірісі, Тілде жоқ тума болып түсінісі. Сөзінде жалғыз келсе маңызы жоқ, Сөйлейді ишаратпен үн шығармай: Лайық өздеріне ұсынысы, Сөйлесең бір орынға жиып алып, Пікірін анасының жариялап, Қаз-қатар қанатына сыйып алып, Тілімен табиғаттың сөйлеседі, Адамға үш мың тілді бірдей анық. Үшінші жұмбақ: Бір жұмбақ тағы келді қиялыма, Сөйлемей қиялымды тыямын ба?! Көңілге бірен-саран түскен сөзді, Жібердім тарту қылып зиялыға. Зиялы сөздерімді жерге тастап, Басылмас хайуанның тұяғына. Көлбеңдеп қыз Шамшия көз алдымда, Секілді құрмет еткен өз алдыма. Меншіктеп сол сұлуды жалғыз өзім, Қарғыбау ем болмайды тағарыма. Есімі Шамшияның жер жүзінде, Жынысы қол жетпейді жоғарыда. Құрметі Шамшияның көпке бірдей, Жәндік жоқ құр қалдырған көзіне ілмей. Тек қана адам емес, құрт-құмырсқа,

Айтыс 3 ТОМ Түгел-ақ алады ырзық қарап жүрмей, Әйелден Шамшияның заты басқа, Құрметін көрсетеді ойнап-күлмей. Тағы бар жеке шыққан қара дәуім, Сол дәудің еш білмеймін елін, жауын, Сол келсе Шамшияның қабағы ашық, Еркімен тақтырғандай қарғыбауын. Мұтиғы бұл ғамалға іштен тынып, Шығармай жарияға ешкім дауын. Шамшия сия берер зор мақтауға, Тек емес кереметтен қара дәу де. Кәдеге қисабы жоқ пұл береді, Ұқсаған сәуле беріп саңылауға. Қош болып көңіліміз сол уақытта, Ұқсаймыз әрі соқыр, саңырауға. Қара дәу өзі қожа, өзі уәли, Қосылған Шамшиямен әуез әні. Бұлжымай үлестірген қалыбынша, Қолына қайтып тұрар кәде малы. Бірталай содан бері заман өтті, Кезегі бір аумастан келеді әлі. Осымен тамам болды үш жұмбағым, Шешуге бердім оның ұшқындарын. Тырнақтай қиялымда бәсеке жоқ, Осылай түсінгейсің істің мәнін. Сөзімде жоқ бәсеке бұл жазылған, Бәсеке ойлаушыға ор қазылған. Көрініп дүниеге қызыл тілмен, Мәшһүр дәметеміз болғаныңнан. Болғасын тілде қалам, қолда қалам, Ауыстыр бізге-дағы қалдығыңнан. Жұртыңыз, туғаныңыз қазақ үшін Жаралыс, сені Ыбыраш, жорға қылған.

Ыбыраш Мырзалыұлының жауабы: Құрметті көп-көп сәлем Рахымжанға, Жігітсің заманыңда жетік заңға.

Қазақ өнерінің антологиясы Жолығып жазған сенің хатыңды алдым, Құрбының мәжілісін сағынғанда. Арнаған оқып көріп жұмбағыңды, Ойланып біраз уақыт қалдым таңға. Секілді жазған хатың кеудең ашық, Хат қылып, кім оқымас, берсең ашып. Аспайтын сабасынан сен бір теңіз, Таусылмай шолақ сайдай жылдам тасып. Осындай қасиетті мінезіңді, Байқаймын хатқа жазған сөзден басып. Жұмысқа ыждағатты деп айтады, Күнің жоқ бір жалығып қалған жасып. Мезгілде және ауысқан сауық қылмай, Отырсың көрінгенмен қағаздасып. .............................................................. Түбінде көп қызмет деп миың ашып. (Жиеннен нағашы алар қызыққанын). Сөз емес бұл айтқаным сені қосып. Нағашы, немді аяйын сұрағанда, Қомсынбай тек ырза бол табылғанға. Мен бірақ айтқаныңдай жүйрік емен, Ілессем аз болмас ед сіздің шаңға. Шын айтсаң, жобасы осы жұмбағыңның Сын тақпа соқпай кетсе сөзім маңға. Бірінші жұмбақтың шешуі: Сия сауыт секілді, «Астананың қазаны». «Таза жумай» ұстаңыз, Болмайсың оған қазалы. Жазатын сия қағазға, «Отсыз піскен тамағы». «Астанаға жетейік» Ақынның жазған қаламы. «Аспапшы» болған ғалымдар Өзгелерден саналы. «Қолындағы шөміші» Жазатұғын қаламы. Қағаз жүрер қолтықтап,

Айтыс 3 ТОМ Өнер қуған жастарым, Бір тілекші соларға, Халыққа қорған болады. Ұқсамайды бөтенге, Жұмбақтың осы сорабы. Екінші жұмбақтың шешуі: Екінші жазған жұмбаққа, Келейін енді жағалап. Ақыннан шыққан сөз ғой деп, Оқып көрдім аралап. Азғантай мимен ойланып, Мұны да шешіп шамалап. «Бір нәрсені көрдім де Таңға қалдым» дегенің Оқып білген өнерің. Қатарыңнан ағалап Дәмін татып білген жан Соңыңнан қалмай қуады, Білімдіні сағалап. «Таңданбақтан біреулер, Санға алмады» дегенің – Оқымаған надандар. Ғылымның пұлын білсін бе? Пікір етіп шамалап. «Жайылған зат үлгісі Жер жиһанға» дегенің – Адамзаттың ішінде Өнер білген жүйрік көп. Тұлпар озған сорғалап, «Қисапсыз қанат»дегенің – Кітаптың сансыз қағазы. «Қарашұбар ажары» - Жазылған қағаз қаралап. «Толып жатқан баласы» Қағазға жазған қарыптер – Жоримын соған шамалап. Үшінші жұмбақтың шешуі: «Шамшия сұлу» дегенің – Жиһан жарығы Ай екен,

Қазақ өнерінің антологиясы Ай нұрына мақлұқтың Көңілі балқып жай екен. Ай туғанда толығып, Жарығына молығып, Дүниеше қажеті сай екен. Түндерді жарық күндерге, «Кезегімен аударған» Түнді қуған Күн екен. «Кәдесіне сұлудың, Қисапсыз берген пұлдары». Сансыз жұлдыз бұл екен. «Мұтиғы болып қош көріп, Ұқсаған соқыр саңырауға» Ұйқының қалың жолы екен. Қиырдан тауып сөз қиған, Қиыннан тауып тіл жиған, Шайырдың зейіні мол екен. 1923 жыл. ШАҒЫРАЙ МЕН ҚАРСАҚ Шағырай: Аралап жүруші едім елден елге, Кез болып бұйырған көп тұз бен дәмге. Отырмын қартайған соң халым кетіп, Шыға алмай қадам басып ешбір жерге. Тасқұлдың баласынан алған олжаң, Қайырлы болсын інім, бір мың теңге. Әдетім ескілікті еске түсті, Өзіңдей кез болған соң кемеңгерге. Дауысың бұлбұл құстың сайрауындай, Сөзің бір бейне ұқсас шалқар көлге. Адамның өзің қатар жүйрігісің, Келіп тұр айтқаныңның бәрі жөнге.

Жасымда ақын болып еттім сайран, Атымды Шағырай шешен халқым жайған. Сыртыңнан атыңды естіп құмар едім, Дәм тартып Қарсақ інім, келдің қайдан. Сырнайға әнді қосып өлең айтқан,

Айтыс 3 ТОМ Отырмын дауысыңды естіп сонадайдан. Өнердің артық біткен арқасында, Біздердей қарт ағаңа тисін пайдаң. Қарсақ: Ал аға, құмар болған мен Қарсағың, Жел сөзге қайым біткен тіл мен жағым, Атанған Шағырай шешен атағың зор, Халыққа мәшһүр болған әруағың, Кетпекке сәлем беріп, жүзің көріп, Менің де әдейі арнап келген шағым, Сыйласқан аға болса, сыйлап кетем, Сынбайды дүние үшін менен сағың, Мінеки, кәрілігіңді есіме алдым, Сүйеді үкімет те кедей табын. Ақындық атамда жоқ бұрын-соңда, Берген соң сөз ілхамын болдым жорға. Отырсың қартайған соң қозғалмастан, Секілді ақ сұңқардай түскен торға. Атанып Шағырай шешен халқың сыйлап, Қолыңды сермегенсің оң мен солға. Өз жолың бұрынғылар бастап келген, Аулыңнан ат пен шапан алдым олжа. Баласы Тасқұлының сыйлап берген, Ал аға, риза бол бір мың сомға. Жастықта тірлік бер деп тілегім сол, Партия өркендетті дәулетім мол. Халықты мұңсыз етіп байытпақшы. Алдымда Ленин бабам бастаған жол. Саяси басшылықтың арқасында, Жауларға маңайдағы құрылар тор. Партия басқа елдермен теңестірмек, Жастардың жаңа тілек мақсаты зор. Байлық пен бостандықтың бәрі бізде, Ал, аға, қартайсақ та болмаймыз қор. Рұқсат бер, кәнеки, енді аттанамын, Келгенше тағы айналып қош, есен бол. 1923 жыл.

Қазақ өнерінің антологиясы КЕРІМҚҰЛ МЕН БИБІАЙША Керімқұл: Болдың ба есен-аман, құрбыларым, Күліп ойнап жүрмісің, күллі бәрің. Әдейі сонау Сырдан іздеп келдім, Өлеңнен тарқай ма деп бір құмарым. Бибіайша: Әдейі Сырдан іздеп келген болсаң, Шүкір ме, амансың ба деген болсаң. Көңілді өлең жақтан тойдырайық, Кәдімгі айтып жүрген өлең болсаң. Керімқұл: Әдейі сонау Сырдан іздеп келдім, Басқа емес жұмысым сол сіз деп келдім. Жалпылама жаманды іздемеймін, Кәдіріме жететін қыз деп келдім. Бибіайша: Өлеңге әр алуан жеткен ғой жын, Сөзімде айтып көрме бар болса мін. Әдейі Сырдан іздеп келген болсаң, Қай жұрттан, қай рудан, нәсілің кім? Керімқұл: Байлар-Жандар1 деуші еді елімізді, Көлкөшкенмін2 деуші еді жерімізді. Келес, Талас ауылының баласымыз, Сіздерге баяндаймыз жөнімізді. Бибіайша: Жасыңнан бұл өлеңге бопсың көсем, Әр жайда кез келгейміз аман-есен. Руыңның аты-жөнін айтып бердің, Өз атың кім болады, әке-шешең? 1 Байлар-Жандар – ру аты. 2 Көлкөшкен – жер аты.

Айтыс 3 ТОМ Керімқұл: Шешем аты Айшагүл, әкем Жүніс, Көңілдегі тарайды айтса кір іс. Қасымдағы Беске3, ал мен Керімқұл, Сұрасқан соң ат-жөніңді айтпақ дұрыс. Бибіайша: Өлеңді әр-алуан айттым безеп, Жел сөзді тоқтатпаймын аса тежеп. Руыңды, ат-жөніңді айтып бердің Ал бердім, құда бала, сізге кезек. Керімқұл: Шығасың талдап өріп бұрымыңды, Көп қыздан артық көрдім қылығыңды. Сұрасқан соңғылыққа жақсы дейді, Сұрасақ кім болады руыңды? Бибіайша: Сұрасаң руымды Телең деген, Өлең десе құлағым елеңдеген. Құдеке, ат-жөніңді айтып беріп, Кешіктірмей сұрадың дереу менен. Керімқұл: Сұрасаң Телеу екен асылы-затың, Жасыңнан бұл өлеңге бопсың ақын, Руыңның ат-жөнін айтып бердің Кім болар әке-шешең, өзің атың? Бибіайша: Ат-жөнді сұраған соң айтпақ дұрыс, Тарқайды көңіліңдегі айтса кір іс. Сұрасаң әкем аты Әбділдә ғой, Өз атым Бибіайша, шешем Ырыс. Керімқұл: Кісінің жақсы болар туысқаны, Мақұл сөз ғой кісінің жуыспағы. 1 Беске – Керімқұл ақынның қасындағы жолдасы.

Қазақ өнерінің антологиясы Құдаша, барар жерің Тама болса, Мұныңның да айтылсын дұрыс жағы. Бибіайша: Өлеңнің бастан-аяқ бәрі сайлы, Сайлап айтқан өлеңім көпке жайлы. Тама деген сөзіме нана көрме, Барар жерім болады Жағалбайлы. Керімқұл: Сөзіңнің өтірік бар арасында, Мені де мұндай сөзге саласың ба? Құдаша, қисаңдамай жөн сөзіңді айт Жағалбайлы бола ма, Тамасы ма? Бибіайша: Өлеңді жас кезімнен жіпке тіздім, Өлең білмес жаманнан күдер үздім. Несіне бұл сөзіме шамданасың, Екеуі де баласы Кіші жүздің. Керімқұл: Өлеңге жас күнімнен болат болдым, Алдыңды өлеңменен орап көрдім. Қисаңдамай бірін айтсаң болмас па еді? Сенен мен арғы жерін сұрап па едім? Құлағыма жақты ғой кеңесіңіз, Ауылыңда той болса келесіміз. Басқа бір үлгілі өлең айталық та, Бекерге шаршамасын өңешіміз. Бибіайша: Ақылды халқым неғып аңсамайды, Кейбір надан өлеңді айта алмайды. Мен өлең айтқаныма үш күн болды, Менің неғып өңешім шаршамайды. Керімқұл: Сырттарыңнан қылады әркім дәріп, Әр алуан айтасың әнге салып.

Айтыс 3 ТОМ Құдаша, баяндашы есітелік, Үш күн өлең айттыңыз қайда барып? Бибіайша: Айтсам өлең түседі ойларыма, Сөз айтамын лайық бойларыңа. Кідірмей үш күн ұдай сол жерде айттым, Қараспанның барып ем тойларына. Керімқұл: Сен барған біз де бардық Қараспанға, Өтірік сөз ұстаттың жанасқанда. Сол күні өлең болмай кетпеп пе еді, Қайдауылдың бозбаласы сабасқанда? Бибіайша: Аралап жиын-тойды көріп пе ең көп, Әр сөзім айта берсем келеді еп, Кідірмей үш күн өлең сол жерде айттым, Қайдауылдың бозбаласы сабасқан жоқ. Керімқұл: Әр жерде құрып жүрміз ойын-сауық, Өлең жақтан қылмаймыз аса қауіп. Өтірік айтып, құдаша, тана берме, Осы жерден де береміз куә тауып. Бибіайша: Қараспан алыс емес, жақын-ақ жер, Айтылған соң шығады іштегі шер. Өлең тарқап кетті деп қоймадың ғой, Өлең тарқап кетті деп жаныңды бер. Керімқұл: Өлеңнің тарқағаны жалған ба еді, Іздегенің, құдаша, жанжал ма еді. Жаныңды бер дегенің не дегенің, Сенің жаның тастан да, арзан ба еді. Айтпаймын жайымды аса жамандарға, Сөзімді жақтырмасаң шарам бар ма?

Қазақ өнерінің антологиясы Ауылда бір бұйымым ұмыт қапты, Мұнымды сұрайтұғын адам бар ма? Бибіайша: Бір нәрсең ұмыт қалса бопты қиын, Әр жерде айтып жүрмін тойда-жиын. Мұрша келсе тұралық тауып беріп, Ауылыңда ұмыт қалған қандай бұйым? Керімқұл: Шақшамды жүріп едім қолыма ұстап, Насыбайдың құмары отыр құштап. Сол бойынша кетіпті ұмыт қалып, Бір жерге қоя сап ем асығыстап. Бибіайша: Ауылдың жарамайды көп алысы, Кісінің жақсы болар көз танысы. Құдеке-ау, ұмыт қалған насыбай ма, Қайғырма, болар оның бір мәнісі? Қыз айналы, әсем шақшасын сыйлайды. Бір жылдан кейін бұл екеуі тағы кездесіп айтысады (Керімқұл әдейі іздеп келеді). Бұл жолы Бибіайшаның қасындағы серік қызы ұзатылып кеткен екен. Керімқұл: Мейманбыз бұл дүниеге сіз бенен біз, Таусылып өмір өтер жаз бенен күз. Көп айлар көрмегелі көп күн болды, Жүрмісің күліп-ойнап, Бибіайша қыз? Бибіайша: Замандас, мал да аманат, жан да аманат. Заулатқан қаршығаны екі қанат, Көп айлар көрмегелі көп күн болды, Жүрмісің күліп-ойнап сау-саламат? Керімқұл: Ермегім өлең болды жасымдағы, Бұл енді сөз болуға ашылғаны.

Айтыс 3 ТОМ Жүрмісің күліп-ойнап, Бибіайша қыз, Серігің қайда кетті қасыңдағы? Бибіайша: Құлақ сал менің айтқан кеңесіме, Ойлансам өлең түсер көп есіме. Мал бергені болған соң қиын екен, Серікті табыс қылдым егесіне. Керімқұл: Егесіне бердім деп арман көрме, Бибіайша-ау, бұл сөзімді жалған көрме. Күліп-ойнап жүрмісің, Бибіайшажан, Серігің де аман ба барған жерде? Бибіайша: Әр жерде керегеңнің көктесі бар, Етіктің қисаймайтын өкшесі бар. Серігім күліп-ойнап жарқылдап жүр, Азырақ бірақ сізге өкпесі бар. Керімқұл: Әр жерде айтып жүрмін жиын-көпке, Әр сөзім айта берсем келеді епке. Мәнісін айтыңызшы есітелік, Серігіңіз қылып жүр қандай өкпе? Бибіайша: Бұл жерде ойлап па едің көремін деп, Сөзіңе кім айтады сенемін деп. Сол бойынша кеттің ғой алдап, тастап, Былтырғы жыл бір көшіп келемін деп. Керімқұл:: Ауылдың жақыны бар, алысы бар, Кісінің көз көргендей танысы бар. Бибіайша-ау, айтып-айтып өкпе қылма, Ондағы келмегеннің мәнісі бар. Бибіайша: Болған соң еріндің ғой ауылың алыс, Болғанда келмей кеттің жаңа таныс,

Қазақ өнерінің антологиясы Кәнеки, айтыңызшы есітелік, Ондағы келмегенің қандай мәніс? Керімқұл: Сендерді мен жүріп ем мақтауменен, Бір сөйлескен түріңді ақтауменен. Шорапалдың ақынын құп жеңдім деп Көрінгенге жүріпсің даттауменен. Бибіайша: Жайлауы – біздің елдің Арыс, Бадақ, Сөзіме түсінбейді кейбір надан. Ондай сөз ауызыма түскен емес, Ол сөзді сізге айтқан қандай адам? Керімқұл: Таздардың1 осы сөзді бәрі айтады, Тым болмаса таздардың жарымы айтты. Сондай сөз ауызыңнан шыққан шығар, Болмаса оны таздар неғып айтты. Бибіайша: Дүниеде нақы бар ма, сақы бар ма? Көңілдің онша-мұнша даты бар ма? Ол сөзді айтқан сізге қандай адам, Атын айтып берсейші, аты бар ма? Керімқұл: Бұл күнде сөзден танып болдың нашар, Уәделі сөзінен надан қашар. Бибіайша-ау, атын айтып бер десеңіз, Бұл сөзді айтқан бізге Қайыпназар. Бибіайша: Жасымнан ойлағаным өлең-дағы, Өлеңмен таныс болған көп ел-дағы, Ондай сөз ауызымнан шыққан емес, Дұшпансыз ер болмайды деген-дағы. Таз1 – ру аты

Айтыс 3 ТОМ Керімқұл: Көңіліміз қатты сөзден қалатұғын, Ойың жоқ қабатыңа алатұғын. Аузыңнан айып, қата сөзің шықса, Әдетің ұстады ғой танатұғын. 1925 жыл. АҚТӨРЕ МЕН ЖӘМЕЛ Ақтөре: Хат жаздым, Жәмел-Жүніс арнап саған, Сексенге жақындаған мен бір ағаң. Жас жетіп күнім өтіп кеткеннен соң, Кеміді бұрынғыдай пікір санам. Азырақ білдірейін хал жайымды, Ағаңыз осы күнде сөзге сараң. Дүниеге азғантай күн мен бір қонақ, Адам жоқ осы күнде менен олақ. Адайдың бәйгі күрең көк мойыны, Айрылып құйрық-жалдан болған шолақ. Санаймын батқан күн мен атқан таңды, Кеудеден шықпаған соң бір шыбын жан. Жерімді туып өскен сағынамын, Қайтейін жібермей жүр ырызық-дәм. Жолдасым қасымдағы Жүніс еді, Кісіге бірге жүрген тыныс еді. Қайтейін жамандығын көргенім жоқ, Кейінгі жас баламыз дұрыс еді. Сіздерге жазған осы нұсқаларым, Ағыттым сырларымның қысқы жағын. Ақылы ағаңыздың осы күнде, Жүзіндей ауытқиды ұстараның. Көп ойлап туып өскен елді-жерді, Толтырдым амалым жоқ ішкі шерді.

Қазақ өнерінің антологиясы Азырақ көңілдегі мұңын шағып, Ағаңыз сіздерге осы сыр жіберді. Жәмел: Уа, Ақа, біз оқыдық хатыңды алып, Ел жақсы біледі ғой атыңды анық. Ойласаң өткен күнде белгі бар ма, Сексенге жақындаған жасың барып. Айдаған алыс жерден ырызық-несіп, Кім болжар алдағыны болмақ нешік. Амал не, келе алмадың кері айналып, Ел іші дейтұғын ед алтын бесік. Туған жер кеткені ме шығып естен, Кір жуып көлемінде кіндік кескен. Өлеңті жер жұмағы жайлауың ед, Ежелгі ата-бабаң өніп өскен. Қараоба көрінуші еді асқар таудай, Кісіге уайым бар ма дені сауда-ай. Біле ме ел қадірін, жер қадірін, Әркім де іргесінен қоныс аумай. Күнделік көрген жайлы қызығыңыз, Теңеле ме туған жерге біреуі де. Жел үрген туған жердің шаңдағы да, Жігіттің сақталмай ма жүрегінде... Ақтөре: Хат жаздым Жәмел-Жүніс, сағынып-ай, Ит көңіл ашылмайды жабығып-ай. Жас жетіп заман тайып кеткеннен соң Ағаң жүр жорғасынан жаңылып-ай. Өкініп өткен күндер еске түссе Сарғайып кеміп кеткен аурудай. Ат-мініп, тізгін түйіп жүрген кезде Халықтың біле алмадық қадірін-ай. Қызығы бұл дүниенің өтіп кетті-ау, Өткінші Сүмбіленің жауынындай. Зауалы бұл пәнидың жылдам екен, Мизамның қыран қаққан қауынындай.

Айтыс 3 ТОМ Таң атса тамақ іздеп жүгіреміз, Жайылған қараша үйдің жазығында-ай. Ырызық алыс жерден жазылғасын, Кідіріп қайта алмадым ауылыма-ай. Бұл күнде шетте жүрген біз бір ғарып, Адам жоқ наз айтатын шағынып-ай, Кір жуып, кіндік кескен қайран қоныс, Көз қиып кеттік екен нағылып-ай. Көңілім әр тарапқа талпынады, Ажалдың тек тілеймін сабырын-ай. Жәмел: Хат жаздың тағы да, Ақа, мұңданып-ай, Дәуренді өткен-кеткен сынға алып-ай. Бой беріп ағымына көңілі еріп, Сөзіңді құлақ түре тыңдадық-ай. Ат мініп, тізгін түйіп жүрген күнің, Көңілдің ағытыпты сырларын-ай. Кеткенсін қырдан асып, қия басып, Қонысты өлеңменен жырладың-ай. Қашаннан бір дағдылы бұл да әдет, Жүйріктен келе жатқан із қалып-ай. Тегінде тегеурінді туған тұлпар, Соқпай ма туған жерге бір барып-ай. Елді айтса көңілің қатты бұзылады, Қиялың әр тарапқа қыдырады. Талпынып тәуекелге мінбегенсін, Терең ой тұңғиыққа зымырады. Байқаусыз айлар-жылдар өте беред, Бар ғой деп алдымызда ғұмыр әлі. Сол ойдың қараңғылық шырмауынан, Ау, Ақа, құтылмадың шығып әлі. Оқ тиген кеудесіне ор киіктей, Арманда бір күн көзің жұмылады. Тарқай ма жырламаса көңіл назы, Келе ме толғанбаса өлең сазы. Қайрылып туған жерге бір соғар деп, Ойлаған інілердің сынды сағы. Ер жігіт етпеуші ме ед елді арман,

Қазақ өнерінің антологиясы Отырмыз кетпе ұмытып бұны тағы. Ал, Ақа, есте болсын осы жағы. Тап бізге үйлесімсіз осыларың – Қыр асып, қия басып жүргеніңіз Ұмытып туған жердің топырағын. Ырызық айдамайды елден неге, Топырақ бұйырмайды жерден неге? Кемшілік тұрмысыңа келмес еді, Оралып елге қайтып келгенде де. Өзіңдей күнелтіп жүр елдегі де, Тар емес қонысы да, жерлері де. Ағайын құшақ жайып қарсы алар ед, Қуанып елге қайтып келгеніңе. Таусылмайды, айта берсем қалам желед, Оралып әр тарапты қиял кезед. Ұзартпай осыменен аяқтайын, Келгенше қайта айналып сізден дерек. 1928 жыл.

ЖІБЕК ПЕН ҚҰМАР Құмар: Әр жерде өлең сөзден жел тастаған, Әлеумет, мұныңыз кім қолпаштаған? Саралап сөз сөйлейсің жолын тауып, Алқада адам болса сөз бастаған. Қарындас жасың кіші, жолың үлкен, Жан едің жүз көрсетіп, жолдаспаған. Көрейін шабысыңды шалықтап көр, Бейтаныс жансыз өлең талғаспаған. Жібек: Өлеңім сатулы емес бұлдайтұғын, Оймыштап қасық емес сырлайтұғын. Несіне айтар сөзге бой байлайын, Құмекең отыр өлең тыңдайтұғын. Ескілік кісендеген жүйрік едім,

Айтыс 3 ТОМ Тайпалсам айлық жерге талмайтұғын. Жүр бері, болсаң егер, шын қазанат, Қапталдап қатарымнан қалмайтұғын. О, Құмар, бұл сөзіме қайыр дерек, Болмаса, өлең айту неге керек? Октябрь – алтын таңның арқасында, Еркіндеп сөз сөйлейтін келді кезек. Қалмаса көңіл өліп, жүрек сөніп, Көрейін өлең өріп, тілді безеп. Құмар: Сындырып неғылайын назарыңды, Жыртпайын қатты сөзбен ажарыңды, Жасың жас, жүзің сынық, жас келіншек, Өткіздің қайда жастық базарыңды? Біз бұрын атыңызға қанық па едік? Жүздесіп бұдан бұрын танып па едік? Бүркіттей бүремін деп қамданасың, Кім сені отыр екен алып келіп? Қасында қаршығадай сақтағанмен, Жаманды ақ алмас деп мақтағанмен. Шалдығып қалып жүр ме кездескенде, Алқынбас айлық жерге ақтабанмен. Жібек: О, Құмар, шамырқанып шығандайсың, Сырымды қанша айтсам да ұға алмайсың, Асқақтап қанша өзіңді мақтасаң да, Сен бүгін өлең сөзден жыға алмайсың. Ескілік салды қармақ, жүзім сынық, Алмас ем тасқа тиген жүзім сынып. Жас жігіт сен де реңді көрінбейсің, Бойың бар аумай қалған түзу сырық, Шалдыққан жан емеспін ақсағанмен, Өзіңді ақтабан деп мақтағанмен.

Қазақ өнерінің антологиясы Қадірлі сөз асылын жұртым сынар, Алында әлеуметтің ақтарам мен. Құмар: Сөйледің, ақын Жібек, атымды атап, Сөзіңнің соңын қойдың маған тақап. Қызықты ұлы думан мәжілісте, Тастағың келіп отыр сөзбен матап. Ақынды сен секілді талай көрдім. Мені сен өзіңіздей қалай көрдің? Әлде сен алым көріп ұрындың ба, Алдымда өлең айтып, аттай желдің. Әр сөздің басын қосып қапталдайсың, Талассаң байрағыңа шапқандайсың. Абайла, ілінерсің, байқап сөйле, Құрулы алдыңызға қақпандаймын. Жеткіншек жүйрік болсаң соны қара, Бір жауап сөзіңізге тапқандаймын. Жібек: Сөзіме төре берер Тама, Табын, Ойлайды батыр жігіт елдің қамын, Келгенше осы жасқа жолдасың жоқ, Көбейтіп жүрсің сорлы-ау, кімнің малын? Бетіңе күле қарап қыз сөйлесе, Болады сыртың түтін, ішің жалын. Сыртыңнан хабарыңды білуші едім, Табатын жігіт деуші ед сөздің бабын. Кезіктің жолың түсіп бүгін маған, Айрылсаң жарар еді сынбай сағың. Құмар: Жайықтың жас дүлдүлі сен бір көрік, Жандыртып ән саласың, қасың керіп. Мүлт кетпес айтқан сөзі мен бір мерген, Сен болсаң шаң ілікпес қасымда елік. Күйеуге қаршадайдан жүгіріпсің, «Кәрі қыз» атанам деп жасың келіп.

Айтыс 3 ТОМ «Әлхаммен» ел алдаған жарың қайда, Жүрмепті қошеметтеп қасыңа еріп? Мал бақтым залым байдың есігінде, Болмады кедейліктен басымда ерік. Талай қыз таңдай қағып ынтығып жүр, Жүргем жоқ омақасып, жасым келіп. Жібек: Құмар-ау, асқақтадың, асып кеттің, Жарамды жүректегі қасып кеттің. Ескілік бұраң саздай бұраса да, Келмейді жөнсіз жүнжіп, жасып кеткім. Сен болсаң залым байдың малын баққан, Ескілік маған салды қанды қақпан. Зарладым, еңіредім торға түсіп, Су іштім қаным кеуіп қанды қақтан. Табынып жұрт Қажидың атағына, Қалыңның қалдым жастай шатағына. Желпінген қарлығаштай көңілімді, Өлтірді-ау, айуанға матады да. Жыладым жастық кезді көп азалап, Деп Құмар, желпінесің «Мен қазанат». Зарлаған торға түскен кездерімде, Қайда едің қол беруге ер, азамат? Жылаған талай сорлы сүртті көзін, Баурады кеше елеусіз жұртты сөзім. Ленин кемеңгерден айналайын, Би, болыс, хан, қажының құртты көзін. Құмар: Сұм заман кім-кімді де азалатты, Жаныңды жастай сенің жазалатты. Жан даусың шыққан кезде торға түсіп, Жолатты қашан біздей азаматты? Ақынды талай көрдім көшке ермеген, Жібекжан, өлең сөзге дес бермеген,

Қазақ өнерінің антологиясы Мына бір жұмбағыма қайыр жауап, Болсаң шын келер жүйрік бес кермеден. Қара нар қартайғанда мешеу болар, Көнерсе қара мылтық көсеу болар. Жібекжан, ақын болсаң, ойланбай айт, Тобығы тоқсан қойдың нешеу болар? Жібек: Өлеңге сен де бестен, мен де бестен, Алқада сөз сөйлейді көңіл өскен. Құмар-ау, сен білмесең мен айтайын, Тобығы тоқсан қойдың жүз де сексен. Талайын шешкен жұмбақ осындайдың, Жүнжіген жамандарға қосылмаймын. Ленин берген ерік рас болса, Өлең мен жұмбағыңа тосылмаймын. Қарасы залымдардың батқаны анық, Көңілдің шемен болған жарасы анық, Өлеңің өрге өршіген, ақын Құмар, Көңілге қаяу салмай аттаналық. Шертемін домбырамды ала салып, Еркіндеп сөзден жүдеп, аласарып. Өрейін ақ Советке сөзден өрнек, Көргем жоқ алдыма әлі қара салып. 1930 жыл. САЯДІЛ МЕН МАЙСА Саяділ: Сыпыртып томағамды Алатаудан, Бүркіттей түлкі көрген ұштым жолдан. Жайылған Жетісудың сазындағы, Сұңқармын тоят алмақ қоңыр қаздан. Майса қыз, алыстағы ауылыңа, Жүйріктей жеттім келіп, бауырын жазған. Саяділ қызға қырғи-қыйғақ қыран, Алапан асып жүрген өнерпаздан.

Айтыс 3 ТОМ Майса: Алыстан түлкі болсам шаң беремін, Түнемел түздің құсын таң көремін. Жарасаң аң алуға түбінде бір, Жая мен тоятыңа жал беремін. Жарамсыз бөденеге қырғи болсаң, Тақ-тұқтай таңдайыңа нан беремін. Мақтанның аяғына түсер қақпан, Кезегім байқаусыздан бар демегін. Саяділ: Ардақты атың жақсы, ақын Майса, Даңқыңды дәріптеумен халқың жайса. Жылқыдай дара шапқан әуселең бар, Шаң тимес жүйрік болсаң, енді байқа. Аттатпай, не бұлтартпай табаныңды, Соғамын қиғаш келіп қылдан тайса. Бекерге құр кеудеңді ұра бермей, Қаймағын қалқып сөздің, майын шайқа. Майса: Елімде аға-құрбы, бар замандас, Тұсыма талай құрған менің малдас. Бәйгеден дара келген әлденеше, Жүйрігің мың да болса бір шала алмас. Көрейік қайымдасып аптықпастан, Аңғарып аяғыңды аяңдап бас. Айрылдың шалам десең абыройдан, Басыңның саулығында аулаққа қаш. Саяділ: Жанады отынды да отқа ысырсаң, Жанбайды өздігінен босқа тұрсаң. Қашаған жеткізбейтін безбе жүйрік, Жалықпай өмірінше өлең қусаң. Жел сөздің тізгініне берме ырықты, Сөз жайын менің жаным әмәндә ұқты. Мен емес кекірейіп тұрар кісің, Өзіңмен тіресуге табан мықты.

Қазақ өнерінің антологиясы Майса: Тауаныңды табанға тірегенің, Шыбыртқыңды тіліңе білегенің. Дүлділ сөздің тізгінін іркіңкіреп, Жүгіріске өнімді үдегенің. Нықты теуіп үзеңгісін екі жақтың, Табандап тартысуға шірегенің... Көп түсіп сайыскердей әдіс алған, Менің бір ақын еді тілегенім. Саяділ: Татқанда Майса шырын бал екен деп, Естуші ем «бір ақынға зар екен» деп. Жайылып даңқың көпке мақтағандай, Бағаласам басында бар екен деп. Өлеңімен ән-әуез өнері тең, Дәл қосылса өзіме пар екен деп. Бағынбайтын басқаға өз теңінен, Тұрмыстанса тұрақты жан екен деп... Майса: Қонбас қыран шақыртқы болмай жемі, Жем дегенім жемісті еңбек ері. Елге сондай қадірлі ер сүйкімді, Жұртқа мәлім, ісімен сіңген тері. Айрылады кейбіреу өз жарынан, Үйге жайсыз, болса да түзге сері. Сондайлардың, Саяділ, бірімісің, Көп уақыт сынаймын онда сені. Саяділ: Өткір тілім өтелер кесіп айтқан, Сөз түйдегін ширатып есіп айтқан. Тұзақтың қылындай боп шатылысқан, Түйінді түгелімен шешіп айтқан. Еңбексіз осы уақта ер бола ма, Маған да Майса мұның несін айтқан. Бір жайсыз мұнан бұрын жерге барып, Кісідей сөз төркінің сесі қайтқан.

Айтыс 3 ТОМ Майса: Қисынды өлең депсіз қиюласқан, Тіркеліп желісіне ұйымдасқан. Ұйымнан лағатын сөз далаға, Аңғыртқа адасқаның ұғынбастан. Жағдайсыз жаман жерге бара алмаймын, Сыртымнан сыбырласып алып қашқан. Шошимын еңбексіздің реңінен, Бетінің үстін ұят, жыбыр басқан. Саяділ: Әр сөзің сүйегіме шын батқандай, Жойылмас арзан баға қымбаттанбай. Қолымда бес жүз еңбек книжкем бар, Көзіме оттан ыстық нұр мақпалдай. Ласқа шайпау тілің үйір екен, Денеге баттастырып кір жаққандай. Сіздің де мінезіңе сын теңесем, Көңіліңе ауыр алма мың батпандай. Майса: Зар кешкен жалған сөзді жақтырмаймын, Бойыма болмағанды жапсырмаймын. Бойымнан бір мінімді дөп таппасаң, Өріне өтіріктің бастырмаймын. Қамданып қашағандай бұрын көрген, Сен білсең, сезігімді таптырмаймын. Састырып айтатұғын жауабыңнан, Мен қусам, адымыңды аштырмаймын. Саяділ: Қалаған қалпыменен өлең шымдай, Қалыпқа қаптап әбден тартқан сымдай. Сақамен сөз кенейін атысқан соң, Айқын ақ ұтылмағың болып жырдай. Керек затын халықтың сөзбен құндап, Сауал етіп сұраймын сізден ыңғай. Өлеңге сонда мәлім жетік болсаң, Қаруын қайтарасың қата қылмай.

Қазақ өнерінің антологиясы Майса: Сауалың сауатың көп, соның шығар, Кітаптың біз білмейтін томы шығар, Аттанып асығыспен тез қайтатын, Аттың жалы, түйенің қомы шығар. Ұнаса ұсынғаны халайыққа, Жігіттің топ ішінде жоны шығар. Сауалдың сондай қиын таразысын, Салмақтың баса алмаған соры шығар. Саяділ: Тартылса таразыға сөздің сыны, Тұрады басыңқырап көптің ығы. Бұлжытпай мағынасын дәл тексеріп, Анықтап аударады істің шыны. Егілген мезгілімен егін пісіп, Бүршікті дәнін бүркеп тұрса қыны. Уқалап бір топ бидай алақанға, Бағалап алғанындай, қанша құны. Майса: Ырзығы дүниенің дән емес пе, Адамның әл-дәрмені нан емес пе? Қорегі көздің нұры көзіміздің Өмірдің бір топ бидай нәрі емес пе? Ажарын екі беттің кіргізетін, Күн көріс, тірлік, қуат – бәрі емес пе? «Жанға тең» дейтін нанның бағасы бар, Шешкенім осылай деп дәл емес пе? Саяділ: Жеткізді шын мақсатқа қыз бидайын, Таба ма тапсынбаса сөз ыңғайын. Үнемі үзілдірмей тез қайтарып, Жауапты жабдықты адам берген сайын. Табанда айтқан жерде тауып бермек, Ешкімнің назарында тұрмас дайын. Төрт нәрсе неге қажет – зәру жұртқа, Білсеңіз түсіндірші бізге жайын.

Айтыс 3 ТОМ Майса: Түкпірі дүниенің кең болады, Кемеріне мекендеп ел қонады. От пен су, тұз, нан тұрмыс ырызығы – Халықтың қажетіне тең болады. Жаралып адамзаттың жарағына, Бірі себеп, біріне дем болады. Осы заттың біреуі болмағанда, Тұрмыста талай нәрсе кем болады. Саяділ: Қыран едім қырғидай сөзді ілетін, Тобын қуып торғайдай бездіретін. Қарындастың қапы жоқ ұтқырында, Тапқырлығын тартынбай сездіретін. Өлеңшінің міндеті өзге жаннан, Керек затын өзіне тез білетін. Бес нәрсенің жұлдызы адамға ыстық, Айтып бер ажыратып қасиетін. Майса: Жылқы адамның қауырсын қанатындай, Ешкі мен қой тұрмыстың манатындай, Алыс жолға түйемен жүк тартқанда, Мұқтаждығын көңілдің табатындай. Ала көнек мал құты сиырлардың, Сүт бұлағы іргеңнен ағатындай, Бес түлігі пенденің қасиеті, Қадағалап өсіріп бағатындай. Саяділ: Өрісіне қаптатқан, жерден аңдыз, Басқа сайлы бұл күнде, малға баймыз. Кірпігіне шаруаның шаң жуытпай, Әлпешпенен асырап біз бағармыз. Мұнан да зор байлыққа, молшылыққа, Жерік астай татқанда дәмі кәусар, Тәтті нәрсе не болмақ сонда жалғыз. Майса: Бар дәулеттің, баққанда, парқын білсең, Елдің жаңа саналы салтын білсең,

Қазақ өнерінің антологиясы Келешектің кейінгі көңіліне, Өмірінің өнерлі қалпын түйсең. Қой майына еріткен қорғасындай, Балқып жүзіп, аршындап, жарқын күлсең. Ең қызық дүниенің тәттісі деп, Айтады жас баланың бетін сүйсең. Саяділ: Жайлауына жаңа жұрт ауыл қонған, Жатырқаусыз ағайын бауыр болған. Аңғар өзен, терең сай өткел берді, Жапан дала, шаң жұтқан қағыр жолдан. Тау көтерді табандап, лақтырды, Тумаластай жұмыскер қауым қолдан. Сонша халық көтерген бүкіл жүктен, Белге батып нендей зат ауыр болған. Майса: Өлеңді ұйытқытып жаңа соқтың, Дүрілі бар өзгеше жанған оттың. Мұнан былай болмаса дәмең мәлім, Сауалыңа жауапсыз қалған жоқпын. Бір бұрышында ойымның жатушы еді, Себеп болып сәтімен пікір қостың. Ауыр қайғы жұртқа, жүк белге батқан, Қазасы еді Лениндей ұлы достың. Саяділ: Бұл жаһанда бір шам бар сөнбейтұғын, Аспан жоқ сәулетіне төнбейтұғын. Бүкіл әлем қолына ұстап оны, Пенде жоқ оны ұстап көрмейтұғын, Ұзақ өмір сонда бар өлмейтұғын. Майса: «Шам» дегенің қағазға жазылған хат, Оқуына дүйімнің бар ұлықсат. Ұрпақтарға жеткізіп жақсы есімді

Айтыс 3 ТОМ Атын айтса халықтың көңілі құрсант¹. Тозбайтын, тот баспайтын ісін көріп, Ғибрат алып, қылғандай жұрт ибадат;² Даналықтан табылған қиын еңбек, Деп ойлаймын өмірі өлмейтін зат. Саяділ: Өнер қонып көкейдің кеп сазына, Сөздің қанып тойғандай сырбазына. Шебер іс, қара күштің сый табағы, Әркімнің тартылғандай өз алдына... Өніп, қайнап, өмірі сарқылмаған, Не нәрсе деп ойлайсың бір қазына. Майса: Ақиқатқа адамзат анық сенбек, Тұқым шашса көгеріп егін өнбек. Жанданып жаз райы жайнағанда, Мейірбанды иігендей жер желіндеп. Алған, берген, жегенге таусылмаған, Деп ойлаймын қазына болады еңбек. Саяділ: Жауап бер тағы да бір сұрауыма, Сөз көнеді не түрлі бұрауыма. Неше ғасыр өтсе де бұдан бұрын, Түспегендей бір қылшық қылауы да. Талай дәуір толқынын тоздырғанша, Шық тимеген сияқты шылауына. Жұмыр жер тыным таппай қозғала ма, Немесе, бір қалыпта тұрады ма? Майса: Жер тоймайды жеміне түлкі, қарсақ, Күн нұрына сондықтан ол жалыншақ. Бар ғасыр мен дәуірді жалмағанда, Бәрі бөліп жегендей бір бауырсақ. Табиғаттың сан түрлі құбылысы, ¹ Құрсант - ырза, шат. ² Ибадат – құрмет.

Қазақ өнерінің антологиясы Бірі бермек, бірінен бірі алымсақ. Жұмыр жерде тұрмайды бір орында, Үнемі қозғалыста сырын ұқсақ. Майса: Ұшқыныңды байқадым басталмастан, Қағысқанда қалыспай қапталдасқан. Айқайыма дауысың бап келеді, Қабындай шапаныңның астарласқан. Өзекшеден өрбіген бір түп бақша, Өскен ұшы көкпенен жапсарласқан. Жерге орнатқан аспанның тіреуіндей, Мақтан сөзге айтып бер аттанбастан. Майса: Адам үшін арналған бақыт гүлді, Терең сүңгіп тексерсек бұл өмірді. Сауық кештен саналы сарайына, Орнатпасам дейді екен ренжуді. Орман – тоғай, үй – орман, қоғам – мүлік, Шаруалықпен қамтыған құла түзді. Аспанның астындағы алтын діңгек, Көкпен тең деп айтамыз біз көңілді. Саяділ: Бар бөгетін жолында балталаған, Ортасынан қақ жарып паршалаған. Бар нәрсені жаратпақ қажетіне, Өйтпейінше құмары тарқамаған. Басқа жерге аударып қондыруға, Дамыл көрмей тасынып арқалаған. Жүксіз тұрған арқасын бір көрмейсің, Немене деп ойлайсың шаршамаған? Майса: Бітеу істі шабатын балта батыл, Жарылатын қарсы күш таппай тақыл. Жаңа жұртқа тасынып қонған ауыл, Жасыл барқыт жүк жинап қам қып жатыр. Дүниесін меңгеріп өз күшіне, Диірмені дөңгелек тартады асыл.

Айтыс 3 ТОМ Саяділ: Оралады оңына Күн мен Ай да, Танытатын жиһанды ақыл – айна. Дүние кезіп танысақ әлем түсін, Болды дейміз дегенде сезім пайда. Баданадай көзіме көрінбейді, Жүретінін білмеймін соның қайда. Атқаратын ал сонда қызметі не, Тақырыбын тауып бер осындайда? Майса: Ойлаған түпсіз терең ойдың күші, Деп айтамыз сөзімнің жүйрік құсы. Шарықтап аспан-жердің аралығын, Ұшады өнер іздеп бар жұмысы. Жаһанды кілем мініп мың айналған, Қиялдай болды мынау ел тұрмысы. Қайда барсаң қасыңда өз жолдасың, Бетінің дем қаққандай бұрылысы. Саяділ: Бір жүйеден төрт мүше құралады, Машинадай бар денең бұралады. Тірі жанға тірнектей1 еңбек үшін, Аяқ жүріп орнынан тұра алады. Бір жапырақ нәрсенің әсерінен, Бетің күліп, пейілің қуанады. Қайтпайтын, айнымайтын адамзаттың, Не болмақ ең ұстамды тиянағы? Майса: Сезік берген денеге хабарлы кек, Бадалыма2 сұғымен қадалды кеп. Бұлт қуған буырқанып дауылдайын, Қайтпай жауын жапырған ажарлы бет. Қуанышты тең бөліп үлескенде, Налып тұрған ешкім жоқ аз алдым деп. 1Тірнектей – тырнақтай деген мағынада. 2Бадалыма – (парсы тілінде «бадыл») адамгершілік деген мағынада.

Қазақ өнерінің антологиясы Ең ұстамды тұлғаға тиянақты, Оттай жанып айтып бер неден қорек? Саяділ: Қанып көңіл Маркстің ғылымына, Сүңгігендей дарияның тұнығына. Жылдан-жылға үйреніп қаздай жүзіп, Ақыл терең шомылды жылымына. Сезім ауқат әлінше алып жейді, Жұтқанын жұғым қылып жұмырына. Ғылым теңіз қиялға азық болған, Өмірлік қуат беріп ұғымына. Майса: Қалың нөсер жауғандай қатқан көнге, Түзелмеген зат бар да басқан тезге. Астау, науа, бақырмен суарсаң да, Мезгіл осы қонбайтын құлақ сөзге. Қызығына тоймайтын себебі не, Көл-көсір дүниені тартқан көзге. Жалықпайды неліктен көздің нұры, Тағы көрсем дегендей, тағы да өзге. Саяділ: Өмір қандай тамаша өзгергенде, Дүниені тоймайды көз көргенде. Құлақ сөзге қанбаған құмарлығы, Орайына оралғы тез бергенде. Рабатқа1 жаһанды айналдырып, Іспен жеңіп, еңсеріп меңгергенде... Адамның асыл алғыр тіл одағы, Дұшпаны ұшырғандай бар бораны. Асудың бел бөгетін кесіп өтіп, Даңғылдаған алдында жол сорабы. Еміреніп ернімен еңбек сүйген, Бөтені жоқ ішінде бір қоралы. Туғызған күнде қарқын, жүзі жарқын, Аты, затын айтып бер кім болады? 1 Рабатқа – құт-береке.

Айтыс 3 ТОМ Майса: Бояуындай ағаштың емес оңғақ, Нұр денесі жарқырап тұрған сонда-ақ. Құрылысын күн санап шынықтырып, Ақ жамбысын аспанға атқан уақ. Түбірімен пікірін шындық жеңіп, Қадірлі қасиетті қоғамға нақ. Қалпында қаяуы жоқ колхозыма, Сенімді адам ғана мүше болмақ. Саяділ: Колхоздың бір мүшесі Майса тегің, Осы еді бағанадан қойған шегім. Мал анау жер қайысып ызғып жатқан, Ту тігіп алабына жайқалды егін. Күн құсап көктемдегі күркіреген, Біз көрдік қыруарын машинаның, Қондырып мұндай бақыт басымызға, Жандырған кім болады ел еңбегін? Майса: Дүниені айналдырған асыл кілт, Отырған бентін бұрап екі жігіт. Айбатынан аспан, жер қозғалғандай, Қолынан үзілмеген ұзын кілт, Жеткенде бұл үміттің ұшығына, Сізбенен ортақтасып біздің мүлік. Сауалдың мүмкін болса бер кезегін, Тең соралық кемігін майлы жілік. Саяділ: Он жасымнан өлеңді айттым өңдеп, Домбырамды жүйріктей бақтым сендеп. Әйел бала затыңды сыйлағанға, Артықсынып, асқынып, кетпе дәндеп. Кезегіңе келетін таласым жоқ, Мен күтуші, айта бер, сіздің нәубет.

Қазақ өнерінің антологиясы Майса: Айтысалық, Саяділ, сөзге қыза, Аударатын іріміз шепті бұза. Алыс, беріс арадан үзілмеген. Болып қалдық екеуміз өлең құда. Аларыңда болып ең алман-жалман, Береріңе келгенде бекем шыда. Айтпай түсін адамға танытатын СССР-дың белгісі не екен, сірә? Саяділ: Өнерді меніменен салғасып ал, Әр нәрсенің ағымды арнасы бар. Қарым-қатынас халқымнан үзілмейді, Одақ елдің орталық жалғасы бар. Жер жүзіне әйгілі, танытатын, Айшықталған орақ пен балғасы бар. Майса: Жаман істен жасқанбас жақсы бар ма, Адымыңды аңғалдық аштырар ма. Алыс-жақын араға шабар жылқы, Белгі беріп тұрады ат құмарға. Тартынбайтын жауаптан жомарт болсаң, Енді қандай борышың бар тапсырарға? Исі келсе мұрныңа жеркенетін, Деп сұраймын сізден мен ащы бар ма? Саяділ: Түнде шашын сұлу қыз тарап шығар, Төсегінің төңірегін қарап шығар. Білмейтұғын бір пенде бар ма осыны, Әлде тәлкек бұл сөзің мазақ шығар. Кейбіреулер иісінен жеркенсе де, Татпайтұғын тағы да аз-ақ шығар. Өлеңімнің аяғы той болсын деп, Сұрағаның сол бізден арақ шығар. Майса: Адасқанда, Саяділ, қара басты, Таба алмадың сауалды, сен албасты,

Айтыс 3 ТОМ Бір кезде патша зұлым елді тонап, Жеркенішке улатып зәрін шашты. Сол кезде бұқараның босқа кеткен, Десең болад қаналған еңбегі ащы. Саяділ: Тұзағыңа жем шашып, шабындырдың, Құрғақ сауда ізіңнен жаңылдырдың. Жаңылыста орынды жаза басқан, Сөз аяғын бұрмалап жазым қылдың. Ісің бітті, тұсымнан тұр дегендей, Етегімді менің де қағындырдың. Бастың буын қазандай бұрқыратып, Езе берсең, өзің біл, сабын қылдың. Майса: Жайлауына жаңа жұрт ауыл қонған, Жатырқаусыз ағайын бауыр болған. Тау көтеріп табандап лақтырып, Тумаластай жұмыскер қауым болған. Бір жүйеден алуан ұлт құралады, Машинедей толқыны бұралады. Адамзаттың ақырғы айнымайтын, Ең ұстамды не болмақ тиянағы? Саяділ: Адамда арман бар ма туса бүгін, Біледі барлығы да істің түбін. Құлпырған қызғалдақтай жасөспірім, Қарашы Отанымның ұл мен қызын. Аршындап аттағанда алға басып, Шарлаған біздің халық дүние жүзін. Ең соңғы адамзаттың тиянағы, Аңсаған бүкіл дүние – коммунизм! Майса: Бастайтын коммунизм ел қоғамы, Аңқыған қош иісті жел соғады. Тегістік дәуірінің өткеліндей, Халқымның мәртебесі тым жоғары.

Қазақ өнерінің антологиясы Саяділ, сауатыңды аш газет оқып, Жарайсың көкірекке алсаң тоқып. Білімің өсе берсін барған сайын, Аяғың алған бетке желе жортып. Саяділ: Орнады теңдік, бақыт босағасы, Жай адам болып отыр қос ағасы. Ілгері социализм жасай берсін, Өмірдің өте қызық осы арасы. Тілімнің қамшы басып тұлпарына, Майсаны теңгермедім шынтағыма. Сұрадың қанша сауал – сонша шештім, Кейінгі мақтан болсын ұрпағыма. Майса: Болды бұл өз әлінше бір жаңа айтыс, Мұндайда ең қызығы қару қайтыс. Азды-көпті айтыстық Саяділім, Бұрынғыдай болған жоқ ру тартыс. Талайлардың мұқалып көңілдері, Майсаның өлеңінен болған запыс. Бұл айтыста жеңілген, жеңген де жоқ, Осымен еліңе қайт ақын байғұс. 1936 жыл. КЕНЖЕҚОЖА МЕН КЕНЕН Кенжеқожа: Арғы атам Мәделі мен Майлықожа, Ғылым мен өнерге асқан сайлы қожа. Қазыны, қарта менен сары қымызды, Қонаққа соятұғын тайды қожа. Сүйеніп құс жастыққа, майлы төсек, Ішпейтін қаймақ қатпай, шайды қожа. Патша менен бай-манап заманында, Санаған жұлдызнама, айды қожа. Дін Ислам күшті болып тұрған шақта, Халыққа әділ болған жайлы қожа.

Айтыс 3 ТОМ Сен болсаң, кедейлерді жиып алып, Бермедің бай, болысқа ешбір маза. Бай-манапқа тілектес қожалар деп, Біздей асыл тұқымға бердің жаза. Бай-құлақ, қожа менен болыс, билер, Көбісі қорлықпенен болды қаза. Кенендей жарымаған жарлыларды, Москваға шақырады неңе бола? Петроград, патшаның ордасына, Жамбылды апарды ма салуға аза. Есек мініп жүретін, ел жағалап, Тоқсандағы тобырға беріп баға. Сапырылған көжедей араласып, Кедей, жалшы бой бермес арашаға. Тұғыр озып, тұлпардан баға кетіп, Төрт аяғы тірелді «тамашаға». Ал, Кенен, ақын болсаң, бердім кезек, Мен жоқ жерде ақынсың оңашада. Мен қожа, сен қарасың, арадағы – Тұлпарға көк шолағың жанаса ма? Кенен: Ау, Қожа, кедейлерге тіл тигізбе! Келтірді не жақсылық дінің бізге? Жарығы күллі әлемге бірдей түскен, Теңеймін Ильич шамын ай мен күнге. Халықтың ғасыр бойы қанын сорған, Патша, бай, қожа, молда болдың бірге. Оқытпай түрлі ғылым, өнер жолын, Қамаған ер, әйелді қара түнге. Күрескен Жетісуда байға қарсы, Ұялмай сын тағасың адал ерге. «Қара сүйек», «ақ сүйек» ауылы деп, Кесірің талай тиген еңбекші елге. Адамды алдап-арбап айналдырған, Сиқыршы қожа, молда жақын келме. «Көпті жазғырған көмусіз қалар» деген, Шындық жол мен әділет орнап бізге. Еліме бақыт берген Ленин жолы, Кедей тапты шығарды асқар белге.

Қазақ өнерінің антологиясы Есек мінсе, Жамбылды кім көріп ед? Бүкіл халық шығарды сыйлап төрге. Абай менен Жамбылды кім білмейді, Құрманғазы күйлері күмбірлейді. Балуан Шолақ, Шөже мен Сүйінбайдың, Ақан, Біржан, Сарбас, Орынбайдың, Ән-жырына құлағын кім түрмейді?! Көкшолағы Кененнің дүлдүл болды, Өзі совет халқына бұлбұл болды. Патша менен байларға жолдас болған, Қожа, молда сүйкімсіз құзғын болды. Талай байлар халықты қан қақсатқан, Қойға тиген қасқырдай қуғын көрді. Бай-манапқа тіс қайрап жүрген жалшы, Өшін алып, еліме тұлға болды. Большевиктік адалдық, ізгі жолы, Езілген еңбекші елге нұрлы болды. Жер жүзі кедей таптың мұңын жоқтап, Партия салған жолы үлгі болды. Қараңғы елге күн шығып, тұман кетіп, Кәрі-жас, әйел-еркек, сыйлы болды. Жер-суға жеті атасы жарымаған, Құнарлы құтты жерге кедей қонды. Колхоз, совхоз ұйым боп, қала гүлдеп, Бас пен малы өркендеп көңілі толды. Ішің күйсе тұз жала, Кенжеқожа, Армансыз айтшы тағы, бердім жолды. Кенжеқожа: Елшісі пайғамбардың қожа, молда, Бастайтын мұсылманды ұжмақ жолға. Патшалар, бай-манаптар мешіт салып, Талайды қажы қылған Меке жолда. Жамбыл менен мақтайсың Абайыңды, Ата тілін алмаған жабайыңды. Ақан сері, Біржан сал, Құрманғазы, Дәріптейсің арғын мен адайыңды. Балуан Шолақ, Орынбай, Сүйінбайлар, Шөже, Түбек, Сарбас талайыңды.

Айтыс 3 ТОМ Ишан, төре, қожамен салыстырма, Алтын емес, жеңілтек қалайыңды. Мәделі, Майлықожа сегіз қырлы, Ән, күйге қақтырайын талайыңды. Дәулеткерей бал тамған бармағынан, Ақ пен қара болмайды ағайынды. Айт десең, Кенен ақын, тағы айтайын, Білемін, өңкей кедей жақындарың, Еркекпен қатар жүріп қатындарың. Арақ пенен шошқаны арамсынбай, Адал, арам аралас сапырғаның. Ақтық жолдан адасып, жүрсің байқұс, Жеті тозақ отына жақындадың. Өмірі жарымаған, Кенен ақын, Сілеңді осы емес пе қатырғаным! Тауықтай тал-тал жүнің жұлынады, Мезгілсіз таң атты, – деп шақырғаның. Кенен: Кезекті бердің маған, Кенжеқожа, Кесір айтпа, сен-дағы пенде қожа. Сәлдеңді орап, Аллалап, таң атқанда, Азан айтып, әлек боп мойын соза. Қара құстай үймелеп қансонарда, Олжа алам деп бір адам болса қаза. Ештеңе алмай жүрмейді ишандарың, Қанағатшыл ақ ниет болса таза. Өлім шықса молдалар қуанады, Қаралы үйге бермейсің ешбір маза. Түрлі салық өлгенге саласыңдар, Бермесе боласыңдар тағы наза. Төлемеген тозаққа күйеді деп, Жалғыз атын кедейдің ап жаназа. Қатым құран шығарып пидия қылдың, Жұрт алдында тарттырам саған саза. «Жылдығын», «жетілігін», «қырқын» бер деп, Қаралыға ас бер деп салдың аза. Бейсенбі, жұма сайын бір тоясың, Бұл қылығың бөріден кем бе, қожа? Құраныңды жерге ұрып кісі өлмесе,

Қазақ өнерінің антологиясы Қасқырдай боп шабасың елге, қожа. Патша, байға тілектес боламын деп, Ағып кеткен ақ сәлдең селге, қожа. Халық сүйген ақынға соқтығам деп, Қақпанға түстің келіп демде, қожа. Сөзіме, Кенжеқожа, құлақ салшы, Жеті атамнан кетпеген ақын-жаршы. Ерегіссең екеуміз жарысалы, Екіленіп саныңа ұршы қамшы. Қалың қазақ халқының бұлбұлымын, Таудан аққан мен бұлақ, сен бір тамшы. Кенжеқожа: Ау, Кенен, атың дархан кен екенсің, Ән-жырға, әңгімеге тең екенсің. Әншейін сырттан өсек айтып жүрген, Ақындар күндеп жүрген, ер екенсің. Өнерге жап-жасыңнан талаптанған, Қордайдың саулап тұрған желі екенсің... 1938 жыл. ІСКЕНДІР МЕН УАМЫҚ Іскендір: Уәке, сізге арнап бұл жазылған сөз, Тірлікте дидарласып бола алмай кез. «Арасы жақсы, жаман – аспан, жердей» , Қашаннан халық аузында келатқан сөз. Жақсының тұқымысыз халық білетін, Мақсат іс көңілдегі: «көрсе, - деп, - көз». «Жақсыда шарапат бар» деген анық, «Үлгі сөз үйретеді» деп үміттіміз. Жас үлкен, жатарлық жер жақындап тұр. Әйтпесе, жоқ, шырағым, міндетіміз. «Жақсымен етсе сұхбат, дидар көріп, Пайдасы болар» деген өздеріңіз. Қалған сөз қариядан – қатесі жоқ: Жаманға жақын жүрме күдеріңді үз!

Айтыс 3 ТОМ Бірнеше барсам-дағы Жалағашқа, Бола алмай дидар нәсіп қапа жүрміз. Шырағым, халық біледі атаң даңқын, Жаратқан оның артық топырағын. Дүниеге талай жақсы келіп кеткен, Тіршілік шаршататын ол бір сағым. Қай бір жан тиянақтап тұра алмайды, Әлемнің алғаннан соң шамшырағын Қайғысыз рахатта өмірлі бол, Кейбіреу айырмайды істің ағын. Алыстан ұзақ өріс ала алмайды, Қол қысқа болса егер бойы шағын. Кіші жүз, Алтын, Айдар – шыққан тегім, Қысқартып доғарайын сөз аяғын. Қол қойған Байсүгірдің Іскендірі, Қорқыттың вокзалында отырамын. Ғашық боп ағаң сырттан сөз жазады, Айырмай руымды Алтын, Табын. Шал жазған шатпақ сөзін айып етпе, Жағдайлап адал ниет білдіремін. Қош, сау бол саламатта жолыққанша, Ұзартып сөз аяғын неғыламын. Қорқыт, 1939 жыл. Уамық: Ісеке, сәлеміңіз келді хаттан, Көрсетіп адресін Қорқыт жақтан. Сайраған сандуғаштай секілденіп, Паруаз қып тамаша айлап ұшқан бақтан. Елестеп жазған сөзден аңданады, Хабардар екеніңіз әр тараптан. Руың – Кіші жүздің Бай баласы, Алтында Айдар екен сіздің таптан. Іздесін, «Жөніңізді білем» деген, Іскендір Байсүгірұлы деген аттан. Дүниеге келген жанның баршасының, Өзінше олқысы жоқ, бәрі батпан! Құрулы халық алдында таразысы, Қарасын сол безбенге, нарқын баққан. Меніңше, мұнда да бар жаңылтпаштар,

Қазақ өнерінің антологиясы Аңсызда адастырып халықты алдатқан. Наданға – надан қымбат болғаны үшін, Етеді өз тұстасын әркім мақтан. Кімге кім кездескенде мінездес боп, Жарасып сұхбаты да соны ұнатқан. Һәм және әр заманның нарқы басқа, Қардарға қарасаңыз нәрсе сатқан. Сатушы, алушымен әр базардың, Бұйымын қадірлеген қымбаттатқан. Тартымды бір базарда сиыр болса, Тағы бір алушысы жылқылатқан. Әр заман үстіңдегі – мысалы базар, Сол базар адамды да бағалатқан. Болыпты бір заманда батыр қымбат, Базарға мал орнына құл айдатқан. Ақ сүйек, патша мен бек бір заманда, Өзгені өздері үшін зар жылатқан. Мақтауға біреулерді «шайқы, ишан» деп, Ол жолды шындық жеңіп мүлдем жапқан. Бұрынғы ғалымдарды мақтауға да, Оны да оқығандар басы қатқан. Фараби, Ибн Сина, Ұлықбектер, Шынымен солар еді ілім тапқан! Жатқанда жұрт ұйқыда олар ояу, Дүниені дабыл қағып таңырқатқан! Данышпан сол секілді ғалымдарды – Орынсыз, жан бола ма жабырқатқан? Заманның өтіп кеткен оқулығы, Болыпты көбірегі құрапаттан. Жарыққа ілім, білім жаңа шықты, Арасын аспан, жердің жақындатқан. Жетпейтін мың жылда да жерде жүріп, Дыбысты сабырлаған сапылдатқан! Емес пе құл еткені табиғатты, Жансызға тіл бітіріп қақылдатқан?! Жайнаған жастарды да жаңа көрдік, Халық едік қараңғыда қапыл жатқан. Ісеке, олай болса, балаларға – Қызық қой бақыт тілеп ауыз баққан.

Жалағаш, 1939 жыл. Айтыс 3 ТОМ ЕКІНШІ БӨЛІМ (1941-1945)

Қазақ өнерінің антологиясы ШАЙМЕРДЕН МЕН МҰЗАРАП Шаймерден: Отатшы, адам бөліп күріш орнын, Жай қылып, жадыратып, келтір формын! Несіне оны маған айттырасың, Істейтін өзің біліп бар ғой орның? Қаулап тұр арам шөптер алас ұрып, Бидайға деп айтады: «Сенен зормын!» Мәдени өсімдіктің мәнісі жоқ, Жағдайсыз, жапырағы түсі солғын. Қолдағы жас жауынгер, жеткіншектің, Үркердей ұйымдастыр, қаптат жорығын! Аралас арам шөппен мал да сонда, Еске алып ескермесең егіс қорығын. Жайлаудың өзің қамын ойламасаң, Қайтейін, қайта-қайта айтып болдым. Мұзарап: Қазылып жатыр құдық «Көктөбеден», Егістен аулағырақ, шет төбеден. Өзімнің ойымдағы жұмыс та сол, Отаққа адам бөлу көктегеннен. Күріш жер күшімді де бөліп жатыр, Қаншама омыраулап өктегенмен. Бұл ағаң арттан шауып, ақырда озад, Басқа сөз оған дейін тек көлденең. Кемістік кейбір жерде кез келеді, Себебі күшің толық жетпегеннен. Есептеп күш-құралды жатсаң толық, Өзім де ұялар ем, сөкпегенмен. Бірақ та, айтқаның жөн, орындаймын, Тап осы сағатында етпегенмен. Еске алмай егістікті жүрген жоқпын, Өзіме өзара сын өтпегеннен. Өзің де жәрдемдесіп шығар өрге, Бұл бір сын өмірімде көп көрмеген. Қарауыл әлдеқашан дайындалған, Мал қанша егістікке беттегенмен.

Айтыс 3 ТОМ Мұнан кейін Шаймерденнің «Асқақ әнші, қатардағы халық ақыны едің, кейінгі кезде сол өнерді қойып кеткенің қалай» деп Мұзарапқа жазғаны: Неліктен іні сөзін тыңдамайсың, Ақылды ең, ізгілікті шыңдамайсың? Жүйрік ой, терең зейін ер едіңіз, Әніңді домбырамен шырқамайсың? «Алтынның қолда барда қадірі жоқ», Сұлу сөз сары алтындай, сырға байсың. Мұзарап: Жақсы сөз жан сүйсінер үміт етсең, Үлгіден шашау қадам ұрмағайсың. Халық үшін қайыспастан қызмет ет, Көңіліңді балалыққа бұрмағайсың. Кішік бол ақ көңілді қалайда да, Алғыстан абыройлы құрғамайсың. Алайда, алаңғасар сотқар болсаң, Ақыр бір арық малдай тұралайсың. Сынауға ағаңа сөз жаз демесең, Өзің де жастайыңнан жырға байсың. Ісіңе жоба сызып, жұмыс етсең, Әрдайым ыдысыңды былғамайсың. Жатық бол, жар көкірек болма тентек, Ойланбай еш жұмысты қылмағайсың. Бұл мысал ағаңның да басында бар, Десең де: «бітік шыққан мырғадайсың». Басқа өнер ақындықтан ағаңда жоқ, Несіне мені зорлап жұлмалайсың?! Қармақшы, 1942 жыл.

Қазақ өнерінің антологиясы ЖАМБЫЛ ЖАБАЕВ АҚЫНДАРҒА АРНАУ Алатаудан, Арқадан, Ақындарым келіпсің. Тілдерінен бал тамған, Жақындарым келіпсің. Ертіс, Есіл, Іле, Сыр Бас қосқалы келіпсің. Жүрген жері думан жыр – Сендер елге көріксің. Шаршы топта төгілген, Сөздеріңді сағындым. Көзге жылы көрінген, Өздеріңді сағындым. Астананың елімен, Бір қуанған кәріңмін, Алтын Орда төрінен, Қолыңды алып көріскен, Сәлемі осы Жамбылдың. Жата алмадым тыншығып, Сендер келді дегенде. Бір отырдым, бір тұрып, Елең қағып өлеңге. Мұндай дүбір жарыста, Кім қызбайды намысқа! Көтермеші бап келді, – Ақындарым қарышта. Ұлы жиын үстінде, Сөз сарапқа салынар, Ой тарапқа шабылар. Өрен жүйрік өткендер, Ұзын жол боп қалынар. Тепеңдеген торының, Ізі қайдан табылар! Жүйрік-жүйрік болар ма, Шаршы төске сермемей?

Айтыс 3 ТОМ Қыран-қыран болар ма, Тас қияға өрлемей? Жорға-жорға болар ма, Төрт аяғы тайпалмай? Батыр-батыр болар ма, Қалың жауды қайтармай? Ақын-ақын болар ма, Арқа қызып, ән салмай, - Жиылған көп халайық Сөзіне ұйып тамсанбай? Ақындар көз салыңдар, Хиуаны шалыңдар, Қиқу салып талайдан, Келе жатқан сарын бар. Сүйінбай мен Қатаған, Қара өлеңді матаған. Атын жаттап балалар, Әлі күнге атаған. Кеншімбай мен Орынбай – Өлең, сөздің қорындай. Көрінеді сорабы – Керуен көшкен жолындай. Құл, Құлмамбет, Құлыншақ, Майкөт, Сарбас, Қуандық, Бұлдырайды туға ұқсап, Көңілімізді құмар қып. Шөже менен Кемпірбай Өлең жырдың жұртындай. Біз солардың өрені! Көк дауылдай боратып Сөз бастаңдар келелі. Жырға лайық елің бар, Елге лайық ерің бар. Төрі толған түлікке, Ұлан байтақ жерің бар. Көкорайлы белің бар, Айдын шалқар көлің бар. Сабасы мол көп өзен,

Қазақ өнерінің антологиясы Өлке толған егін бар. Жаз өрісің көк жайлау, Қыс қонысы – соның бар. Тау мен далаң сақтаған, Қойны толған кенің бар. Алтын, күміс қорғасын, Мұнай мен мыс, көмір бар. Осы дәулет тұрғанда, Неменеден кемің бар? Осыларды толғайтын, Ақындарым, жөнің бар! Қыруар завод, қалаң бар. Гүл жайнаған далаң бар. Сол даланы жайнатқан, Жұртқа үлгі адам бар. Жауды қуған жөңкілткен, Батырларға қараңдар. Жас арыстан пішінді Жауға ойран салған бар. Батыр сынды, мүсінді Мәліктей көп балам бар. Қаһарман қып жасаған, Халқымызды заман бар. Не болғанын бүгінде Бөбектерің ілуге Бәйіт қылып тараңдар. Замананың жыршысы, Сендерде не арман бар? Сол заманның тұлғасы, Лениннің жолдасы, Қамал бұзған қолбасы Ұлы Сталин көсемге Жырларыңды арнаңдар! Уа, Орынбай, Шашубай, Сендер өзен басындай. Ағытыңдар өлеңді, Жазғытұрғы тасқындай. Нартай, Кенен, Нұрлыбек,

Айтыс 3 ТОМ Майасар, Қуат, Жақсыбай, Өлең-жырды дүрілдет – Жарқылдатып жасындай. Сөздеріңнің күшінен, Жау жүрегі түршіксін. Жырларыңды естіген Дос құмардан бір шықсын! 4 желтоқсан, 1943 жыл. КЕНЕН МЕН ӘБДІҒАЛИ Кенен: Ел анасы – жер болар, Ел ағасы – ер болар. Кіндік кесіп, кір жуған, Жер анаңмен тең болар. Ұшқан құс қонбай қоя ма? Еңбексіз қарның тоя ма? Ел мен жерден сыр алмай, Аң қуған жолы бола ма? Ат мойнында тұмарсың, Ат аунаса сынарсың. Ал, қызыл тіл, сайрашы, Ажал жетсе тынарсың. Сұлуға көзім қарашы, Топырақ басса жұмарсың. Асылды інім киіп ал, Арғымақ, жорға мініп ал. Көп алдында сөйлеп қал, Жиналған халық тыңдасын. Жүйрік аттай көсіліп, Жібек жіптей есіліп, Осы жерден ертеде, Жеті ғалам ел өткен. Әркім қорғап Отанын, Атақты талай ер өткен.

Қазақ өнерінің антологиясы Жері байдың – елі бай, Ата-анаң – жер деп өткен. Бас пен малы өркендеп, Көсегеңді көгерткен. Ерлер туып, жау шауып, Елдің қамын жеп өткен. Тәттіні тісім шайнап қал, Жер астында қирарсың. Осы жерім – ата жұрт, Ұлы жүз өскен – қоныс құт. Екі жүз болыс ел болған, Төрт ата Дулат көп ұлт. Албан, Суан үшеуі, Жарықшақтан тарайды. Бәйбішеден Сарыүйсін, Абақ, Тарақ бәрі Үйсін. Шапырашты, Ошақты, Парлап мінген қос атты. Сыландыдан Ысты боп, Үштаңбалы атапты. Бақтиярдың тұқымы – Арғы атысы Төбейді. Төбейден бері көбейді. Абақ, Тарақ баласы, Алатауды жебейді. Әркім шабар ұранға, Бәйдібек пен Домалақ, Бейіті Бөген-Шаянда – Ата-анамды айтпай қоям ба?! Әбдіғали: Көпшілік, бәріңізге сәлем бердім, Бауырлар, жүрсіз бе аман, қаладағы. Көсілтіп топқа салып көріңіздер, Адамның ақын деген жорғалары. Сөйле деп Кенен ақын кезек берді, Әркімнің өзіне алтын қолда бары. Баптаған жүйрігіңнің мен де бірі,

Айтыс 3 ТОМ Сырланған алтынменен арналары. Қырымға шыңнан өрлеп арындамай, Неліктен Әбдіғали қорғанады. Өлеңнен түйме түйіп, бауын қадап, Сол болсын көпке салған олжалары. Көпшілік ортасында ән шырқайын, Дауысым көкке шалқып, аспанға өрлеп. Қанішер немістердің сұмырайына, Наркескен алмас болат қылыш сермеп. Қаһарман қайратыма мініп алып, Терейін сөз асылын соттай тергеп. Намысын отанымның ойлағанға, Айнадай алғыр сөзім болсын өрнек. Кен аға, аман-есен жүрмісіңіз, Кішіге ол да міндет сәлем бермек. Тереңге сөзді еркімен шомылдырмай, Көрерсіз аспандатып әнге сермеп. Шекердей шыққан сөзім бал тілімнен, Дәмі жоқ сөйлемеймін сөзді кермек. Жүйріктің шапса шаңы ілеспеген, Құздардың арындаған шыңын өрлеп. Алматы облысы туған елім, Алатау айналамды жатқан көлбеп. Суреттеп бұл жерімді көрсетейін, Айтарлық қай жерің бар бұған теңдеп? Тірелген Алатаудың басы көкке, Хантәңірі, Тянь-Шань арғы бетте. Ақ найзадай төбесі қаһарланып, Алып шапқан батырдай жауын бетке. Жемісі жеткілікті түр-түрімен, Шынарлы миуалы ағаш шыққан бетте. Алабы Алматының қалың орман, Отанның әскеріндей жатқан шетте. Тастары жаңғырады сөйлегенде, Қазына қойны толған түрлі кенге. Кенен: Біздің елдің атақты, Ерлерімен таныссаң,

Қазақ өнерінің антологиясы Айтуға сірә, жалықпан. Төле би шыққан Үйсіннен, Өзі әзиз, өзі әділ, Атағы зор халықтан. Қаз дауысты Қазыбек Алшыннан шыққан Әйтеке, Табыннан шыққан ер Серке, Керейден шыққан қос қасқа, Тұрсынбай мен ер Жабай, Шақшақұлы Жәнібек, Қанжығалы Бөгенбай, Қаракерей Қабанбай, Шапырашты Наурызбай, Қатар туған арыстан. Алатауда Ұлы жүз, Сарыарқада Орта жүз, Орал тауда Кіші жүз, Кең өріс тапқан алыстан. Қысқаша жоба көрсеттім, Айта берсе тауыспан. Енді бері келейін, Ақбөкендей желейін. Жақсыбай мен Қазанғап, Екеуіңе айтып берейін. Жетісудің ел, жерін, Атақтысын терейін. Қасқарауда Өтеген, Үйде тұрмас кетеген,. Қырық жыл өріс қараған, Безіп қатын-баладан. Жамбыл да айтты бағалап, Ертеде-ақ елге тараған. Мүйізі бар басында, Ораздан шыққан Жолбарыс Тарихы бар, ел таныс. Ноғайбай мен Кебекбай – Тілге шешен, сөзге бай. Ауданымыз атақты,

Айтыс 3 ТОМ Сұлутөр мен ел Қордай. Түп нағашым Қабанды-ай, Жұртқа мәлім болғандай. Өз ұстазым Сарбас, Өлеңі жұққан айрандай. Сарбас деген кең ақын, Жамбылменен тең ақын. Тірі жүрсе бұл кезде, Талайыңды жеңетін. Қалмырзамен айтысып, Қырғыздан бәйге алатын. Өз нағашым Қаңтарбай, Сүйінбаймен бір парды-ай. Түп атам жүйрік тұлпардай, Ақиық қыран сұңқардай. Байқап сөйле, ақыным, Тоқталып қалма айта алмай! Топшаңды қиып мен кетсем, Жапалақтай далақтап, Топ түсерсің ортаға-ай. Жақсы ақынның өлеңі, Шебер тіккен киімдей. Балдан тәтті ұғылар, Жас баланың тіліндей. Елжіретер көңілді, Құрманғазы күйіндей. Жақсы сөз жұпар аңқиды, Жазғы шөптің гүліндей. Құлағыңнан кетпейді, Бұлбұлдардың үніндей. Халқым келді қамалап, Сайра, тілім, мүдірмей. Ақын болсаң Сариев, Жауап берші кідірмей. Сауалым бар Сариев, Тауып берші бөгелмей. Жүк аумайды бұраумен, Сөз ашылар сұраумен,

Қазақ өнерінің антологиясы Қар өседі қылаумен, Бала өседі сылаумен. Ер Тарғын мен Қобыланды, Исатай мен Махамбет, Құрманғазы, Тәттімбет, Қайдан шықты жауап ет! Жетісуды атап бер, Малдай санап, матап бер. Аяғы қайда құяды, Басы қайдан шығады. Атағы зор Алатау, Астана тұрған бақша-бау. Хантәңірім биік қай жақта? Атап айтшы, қылмай дау! Байқара, Жамбыл деген жер, Жәкең туған кемеңгер, Дәл қай жақта болады? Әбдіғали: Ақын өлең бастайды, Тас түлек құстай қомданып. Жауап сөзден қашпайды, Ақ домбыра қолға алып. Біраз ғана сөйлейін, Өткендерден қозғалып. Ер Қарасай ұраным, Атағы шыққан жауды алып. Батырлығын сұрасаң, Асыра қуған таулардан, Қалың қара қалмақты, Алатаудан жол салып. Шапыраштының баласы, Сауыт киген, найза алып. Сарыбай мен Сұраншы, Молжігіт қонақ серігі, Қазақты шауып алам деп, Қоқанның ханы келгенде, Сарыкемерден қашырып, Шоқпардан әрі асырып, Төбе боп қалған өлігі.

Айтыс 3 ТОМ Тозған елді құраған, Алатаудың бауырына, Мекендеткен елімді. Тұқымы соның біздерміз, Қылышынан зәр тамған. Жапыра жауды талқандап, Найзасынан қан тамған. Ақын десең осы елде, Қызыл тілден бал тамған. Сүйінбайдың ұрпағы – Әбдіғали ән салған. Сарбасты айтасың Жорға еді деп шайқалған. Оған теңдес Бақтыбай, Хан Тезектей төренің Зәрлі жүзін қайтарған. Балғамен ұрған шекедей, Төбесінен тойтарған. Қолқа қойдың, Кенеке, Сұрауды қойып қай-қайдан. Қарасай бабам ер еді, Әңгімесі көп еді. Қарасайдың мазарын, Өздеріңдей ақсақал Сарыарқада деп еді. Ер Тарғын мен Ерсайын Кіші жүзден дер еді. Қаз дауысты Қазыбек, Шақшақұлы Жәнібек, Қазақтың асқан ері еді. Қанжығалы Бөгенбай, Арғыннан шыққан аға еді. Қаракерей Қабанбай, Найманның ұран-жары еді. Бұл айтылған адамдар, Ел ауызында бар еді. Құнанбайұлы Абайдың, Ақылы дария жан еді.

Қазақ өнерінің антологиясы Әдебиет жазбасы, Сол кісіден қап еді. Одан бері келейін, Үш орден алды Жамбылым. Жырдың күйін шалқытып, Заманның қақты дабылын. Мұңын мұңдап ән салды, Еңбекші кедей табының. Елестетіп көзіңе Өткен күннің сағымын. Асауын жырмен үйретті, Қырдағы өскен тағының. Жер жүзі түгел естіді, Күй мен жырдың сарынын. Жамбылдан үлгі сұранып, Басқа елдің де ақыны Жіберіп тұрар жазуын. Ұлы майдан үстінде, Жүректен шаншып немісті, Аянбай жұмсап қаруын. Ленинград еліне, Қоршауда қалған кезінде, Жұбатып туған бауырын. Сәлемін жазып жолдады, Бассын деп қайғы-жалынын. Отан әмірін қолданып, Дұшпандарға долданып, Тарихтың айтты анығын. Нарынқол қатар жатыр Кегенменен, Айтайын жер көлемін өлеңменен. Соңыма ер, танытайын соның бәрін, Кенеке, ойың болса көрем деген. Тянь-Шань, Қырғыз жері, Шудың басы, Айқасып біздің жерге кемерлеген. Ертеде қырғыз, қазақ жорығында, Жер екен ата-бабам көп өрлеген. Екейде атам Талтаң, Тағай батыр, Ақша, Қосай, Қараштай беренменен.

Айтыс 3 ТОМ Біздің ел жау жағының панасы еді, Қаймықпай жолын тосқан кезеңдерден. Жамбыл тауы Шуменен айқас жатқан, Басында Жамбыл сонда туып келген. Жамбыл туып, әкесі той қылыпты, Атанған Жамбыл ата соныменен. Атап-атап кетесің батырым деп, Көрсетпей ер жорығын терең жерден. Айтайын Жетісудың арнасынан, Бұлағы шыққан таудың жар басынан. Ақсу барып, Жоңғардың жонын тіліп, Іле қиып ағады жамбасынан. Қаратал, Көксуменен қатар түсіп, Жарысып бір-біріне жалғасынан. Балқашқа мың тараптан құйылады, Қаратал кен шығарды қамбасынан. Лепсі Сарыжазықты жарып аққан, Канал бар кең қазылған ортасынан. Еңбектің қайраткері қалың колхоз, Тасқынды тарс бекіткен ортасынан. Егін сап екі жағын тоған тартқан, Жайқалып көк егісі Нілге батқан. Жамбылдың айта қойшы, іс, өнерін, Кәнеки, жер байлығың бізден артқан?! Еншіңе Шуды бердік Жетісудан, Көтеріп жүктей тасты бұрқылдатқан. Пайдаға қандай қылып асырдыңдар, Көрсетші табысыңды бұдан тапқан. Кенен: Өршіл мінез шалқасқа, Қамшы ұрғызбас жамбасқа. Ақын болсаң, Сариев, Осылай деп сөз баста. Жүйріктігің көрінді, Көп алдында ұйқасқа. Сүрінбейді шын тұлпар, Төрт аяғын дәл басса.

Қазақ өнерінің антологиясы Түсіп қалма қақпанға, Алды, артыңды байқаста. Айға қолың жетер ме, Аламын деп жармаспа! Жамбыл, Абай көпке ортақ, Менікі деп адаспа! Отан үшін жырлайық, Жау орнынан тұрмасқа. Дұшпан жылдам құрысын, Тілектес боп, көп жасқа. Тянь-Шаньның тауынан, Тасып, тулап аққан су. Қапшағайға қайта ұрып, Күнбатысқа тартқан су. Қарағай, қайың ну орман, Жемістен түйме таққан су. Арқар, марал, киіктер, Жүзіп дәмін татқан су. Бас пен малы теңесіп, Ел қызыққа батқан су. Қазақ, қырғыз даласын, Қақ жарып ағып жатқан су. Ғасыр бойы кәрі қар, Балқып бойы тасқан су. Нұрлы судай күй күліп, Ел жүйесін тапқан су. Іргелі қала салынып, Ильич шамын жаққан су. Колхоз, совхоз тең бөліп, Шаттық әнін айтқан су. Тасөткел деген каналым, Түзеліп тұр заманым. Осы айтқан табысты Көп алдына саламын. Бидай дәні бармақтай, Тары дәні жаңғақтай. Арпа дәні асықтай, Сұлы дәні қасықтай.

Айтыс 3 ТОМ Күнбағыс бар табақтай, Қауын, қарбыз лақтай. Қызылша түбі келідей, Жүзімі тартқан желідей. Жүгері дәні жұмыртқа, Жүгірер бала ымыртта. Әбдіғали әріптес, Сол сөзімді ұмытпа! Туып өскен жерімде, Күн құлағы шығып тұр. Тана қашып, тай тоқтап, Саулық егіз туып тұр. Жүз саулықтан жүз елу, Қозы өндіріп беріп тұр. Шопандар мен жылқышым, «Құтты құрық» болып тұр. Қартабаев Сатылған, Еңбектері артылған. Жүз биеден – жүз құлын, Аман-есен қосылған. Жылқышылар ысқырып, Қарына құрық қыстырып. Арғымақтар астында, Жер тарпиды пысқырып. Насыбайын бір атып, Тау жаңғырта түшкіріп. Айғырлары арқырап, Таулар суы сарқырап. Таң атарда туады, Шолпан жұлдыз жарқырап. Жамбылдағы қой саны, Сегіз жүз жетпіс мың болар. Малды жырға қоспаса, Ақындарға мін болар. Қаптап өрген сиыр мал, Үйір-үйір жылқы бар. Жылқы совхоз тағы бар, Бәрі тұлпар жануар.

Қазақ өнерінің антологиясы Құлақтары қамыстай, Тұяқтары болаттай, Құйрықтары қылыштай. Әскер үшін жаралған, Бар денесі құрыштай. Бірінші бәйге алғанбыз, Орта Азиялық жарыста-ай! Енді тоқтар кезің бар, Құры-бекер жарыспай. Әдепсіздік көрсетіп, Ағаңменен алыспай. Шындықпенен айталық, Құр кеудеге салыспай. «Жығылған тоймас күреске», Меніменен тіреспе. Алматыға жақынсып, Астанаға ақынсып, Айтысқалы тұрсың-ау. Мен жеңдім деп мақтанып, Қатысқалы тұрсың-ау. Ақындық сөз кезегін, Ағаң саған бұрсын-ау. Әбдіғали: Сөйлейін мал байлығын табыс артқан, Жоспарын орындаған қойған шарттан. Колхозды совхозбенен атап-атап, Түсейін «Дегересте» арғымақтан. Асылдан ақалтеке айғыр салып, Биені мың-мыңдаған құлындатқан. Көп жылқы көлбеп жатыр Дегересте, Аспанның жұлдызындай көрер көзге. Тіл жетіп, байлығына айта алмайтын, Тағы бар колхоз, совхоз бұдан өзге. Асылын он бес одақ тегіс біліп, Үлгі етіп көрсетеді айтар сөзге. Сүмбідей сымға тартқан сүйектері, Найзадай сұлулығы салған тезге. Майданға әскер мініп аттанарда, Соларды баптап қойған осы кезде.

Айтыс 3 ТОМ Қанатты, қалбағайлы, бөкен санды, Қаз мойын, қамыс құлақ, құлан жалды. Алматы, Аңырақай, Үшшоқыда, Көрерсің қаптап жатқан жылқы малды. Белінен енесінің қарғып ойнап, Туғанда таң қаларсың құлындарды. Жайлауы Суықтөбе бұлтпен теңдес, Құлпырып шыққан шөбі кілемге өңдес. Балажан арғы шеті қырғызға орап, Осы жер жаз жайлауға тиген дербес. Таушелек Ілеменен қатар ағып, Көксуы күнге күліп шағылысқан. Талғардың тал шоқысы Түргенменен, Құмбел мен Алаяқтан басы айқасқан. Алма,өрік, қарағай мен қайың, жиде, Жер беті көрінбейді ну ағаштан. Майтөбе, Қарақия, Құлансазда, Мекендей әртүрлі аңдар тұқым шашқан. Құндыздар су бойында «қыз ұзатып», Аққу, қаз, қоңыр үйрек маймаң басқан. Кенеке, сізге айтатын сөзім осы, Кейбіреу дәметеді ішпес астан. Жерімнің, міне, осындай сайранында, Айтайын еңбек ерін күші тасыған. Қоғалы ауданында Салихадан, Атағы кіміңіз бар, бұдан асқан? Ағызып сүттен бұлақ көл-дария, Ісімен өзгелерге үлгі шашқан. Қызылшаны таудай үйіп Нұрипа да, Мұнымен ел ерлері үнін қосқан. Жөнім жоқ бұларды мен айтпасыма, Сайлаған депутатқа Қазақстан. Жылқыдан Әбдібай да орден алған, Табысы біріменен бірі ұласқан. Жеткізді жылқы басын мыңға тарта, Биеден сексен ғана ұйымдасқан. Асырып табыстарын асқар таудан, Қой қоздатып, бұлақтай бие сауған.

Қазақ өнерінің антологиясы Ел еркесі біздерде толып жатыр, «Қорықпайды шешен – даудан, батыр – жаудан». Жүргізсем еңбек ерін дамылменен, Таң қалып ауызыңа кірер тәубаң. Кенеке, кедей едің мал жағынан, Аларсың бізден сұрап болса сауғаң. 1943 жыл. МАЯСАР МЕН НҰРЛЫБЕК Маясар: Шежіре домбырамды қолға алайын, Несіне айтар сөзге толғанайын. Табысын Қарағанды жариялап, Алдында көпшіліктің жорғалайын. Уыстап лақтырады түзу сөйлеп, Өлеңі ақындардың қолда дайын. Арқадан Алатауға құлаш керіп, Орныққан ордаң едім іргем берік. Қазақтың салтын істеп үлкен үй деп, Астанам сәлем бере тұрмын келіп. Кешегі кер заманда шалқалаған, Салмағын сен жорықтың арқалаған. Ерлікпен елдік құрған көне жерің, Тапсырды сәлем айт деп Арқа саған. Басынан күн өткізген не бір қилы, Тарихта атам қазақ атың сыйлы, Жау тисе ел шетіне аттан салған, Ел едің өр мінезді, ер қимылды. Батыры батырлардың Қобыланды, Қастасып жер алмақ боп торығанды. Қасқайып қан майданда қойдай қырып, Асқар тау, көк майсаңды қорыған-ды. Атасы ақындардың Асанқайғы, Қазаққа ата қоныс тауып жайлы.

Айтыс 3 ТОМ Іргең нық, сескенбестей ел болуға – Деп еді бес қаруың тұрсын сайлы. Баласы Жәнібектің сардар Қасым, Қазақты біріктіріп құрап басын. Осы жер ата қоныс, мекенің деп, Найзамен сызып кеткен шекарасын. Қазақтың ел қорғаған батырлары, Өмірде жауына таң атырмады. Шұқшиып сан шапқыншы шықса-дағы, Тұмсығын бірінің де батырмады. Үш жүзде кім жетеді Абылайға, Айбатын ашуланса білеп айға. Қаптаған қара құрттай қалың жауды, Тоғытқан қойдай қылып Бурабайға. Ер Кене, батыр Науан, бала Баубек, Еш уақыт жасқанбаған жауды жау деп. Арқадан ту көтеріп, дабыл ұрған, Егескен ел шетіне тисе жау кеп. Ұрпағы осылардың Аманкелді, Мақсаты теңгермек боп азды, кемді. Патшаға, байға қарсы қан майданға, Аттанған ту көтеріп бастап елді. Қалың қол айқасқанда жаумен е, деп, Туысқан орыс халқы болып медет. Майданда жеңіп шығып ел болғамыз, Ленин мен Сталиннің туы демеп. Құт орнап сонан бері айналама, Өң кірді құлазыған айдалаңа. Байлығы, сәні, салты көз тұндырад, Барсам да қай аулың мен қай қалаңа. Тең қылып терезесін іргелі елмен, Асырған жақсы атағын асқар белден.

Қазақ өнерінің антологиясы Халқымның қамқоршысы, данышпаны Сәлем ал ұлы Сталин біздің елден. Елімнің ата жауы бұрыннан да, Тап беріп кеше тағы ұрынғанда. Лап қойған қалың қазақ қан майданға, Малшынып ат тұяғы қызыл қанға. Төлеген, Нүркен менен Мәлік, Асқар, Әр бірі он сан қолдық жауды жасқар. Қазақтың сайып қыран батырлары, Еш ерлік ерлігіне келмес астар. Беттесе беті қайтпай құздан, мұздан, Қасқая қарсы шауып қамал бұзған, Атыңнан атам қазақ айналайын, Ел көркі осылардай ұл туғызған. Кен көлкіп, мал мыңғырған Қазақстан, Жауына қаһар тігіп Күншығыстан. Майданды еш уақыт тарықтырмас, Марганец, молибден мен көмір, мыстан. Әйгілі бар әлемге аты шулы, Қазыналы Қазақстан қызыл тулы. Болғанда ер майданда, майдан елде, Ақынның қимылдайтын күні туды. Шыңғысты шынтаққа алып шалқайғанда, Көсілген сонау қиыр Алтайға да. Екі арыс ел едіңдер Арғын, Найман, Байлығың талай дастан айта алғанға. Ертеде Абай сынды ұл туғызған, Ел едің әруағыңа бас ұрғызған. Келелі жиын тойда ақыл айтып, Қазақты қадіріңе тік тұрғызған. Соны ойлап терезесі тең ел ғой деп, Арқадан ат терлетіп келгенде іздеп.

Айтыс 3 ТОМ Нұрлыбек, Сапарғали қайдасыңдар, Жөнелмей мына топта түптеп тербеп. Нұрлыбек: Шарықта, шалқы қиял асқарға асып, Өр көңіл, өткір тілмен астарласып. Орғытып ой өрісін ор текедей, Селдетіп кетсін сөзден тасқын тасып. Қара алтын, қалың қаймақ Қарағанды, Алыппен алар кезде күш сынасып. Ағытып жыр нөсерін, сөз бұлағын, Алтыннан алқа тағып, маржан шашып. Жырласақ ел байлығын, жердің құтын, Таң қалсын тыңдаушысы аузын ашып. Айтар жер, алқа әлеумет отырғанда, Алайық жыр көрігін басып-басып. Екі арыс егіз елдің жайын сөйлеп, Көрейік көп алдында бір шайқасып. Шендескен шеңберлі Алтай аспан көкпен, Әлемге аты шулы даңқы кеткен. Қара нұр, қалың нулы орманым бар, Тауларым қойынынан алтын төккен. Ертістен алтын астау аударылып, Күн күліп, жағасына нұрын сепкен. Құндағым алтын бесік анам Алтай, Емізіп ақ төсінде еркелеткен, Құмынан сапа алтынды күреп алып, Тасына қатпар-қатпар гауһар шөккен. Кереку, Өскемен мен Қарқаралы, Енші алып егіз ұлым отау тіккен. Артында орда иесі үлкен үймін, Алдымда талай өрен тізе бүккен. Суы бал, шөбі шүйгін, жері құтты, Шыңғысқа Сарыарқада қай тау жеткен? Оралған мал кіндігі Шыңғыс тауға, Түскенде мал айдауға, жер талауға. Ер Мамай, Ақтанберді, Батыр Барақ, Найзасын көкке білеп шапқан жауға.

Қазақ өнерінің антологиясы Кім жетер ой теңізі Абайыма, Бәйтерек құлаш жайған маңайына. Салсаң да бір саласын салмақ болар, Әр ұлттың ақынының талайына. Өрбіген осы өреннің ұрпағымын, Самғамай шаршы топта қалайын ба? Асқан дарын, асқар бел ақын Абай, Сансыз жұлдыз ішінде толған айдай. Ақыл ойлы адамның ардагері, Шыңындай ақындықтың бір Гималай. Көкпекті көбік атқан Аякөзім, Көсіле құлаш жаяр келді кезім. Құлыным құланша ойнап, ботам нардай, Арқардай биылғы төл туған қозым. Көк тоғай балдыр құрақ айналасы, Сары алтын сарқып шөккен сай-саласы. Шаншылған жағасында заңғар зәулім, Баян мен Қозы Көрпеш тұр моласы. Осындай жер сауыры, құт құндағы, Қазақтың қадірлемес қай баласы? Шыңғысқа құлаш жайған қара Қалба, Бөленген қайың тал мен қарағайға. Жеріңде бұл секілді сәулетің жоқ, Тырбиған мәз боласың қарағанға. Сол құттың сүтін еміп, суын ішкен, Ежелден батыр елміз еркін өскен. Ел қорып, жерін торып, жауын шолып, Сан батыр туды санын садақ тескен. Жаулардың жағаласқан жанын сығып, Семсермен серпіп тартып, басын кескен. Екпіні – соққан дауыл, жауған қардай, Айбыны – алпыс құлаш айдаһардай. Жар қабақ, бұғы мойын, тұлпар тұлға Еспембет Қабекең мен ер Боранбай.

Айтыс 3 ТОМ Ол рас Қарағанды халқыма айқын, Алсаң да қалың кенін сарқылмайтын. Қаһарын Қарағанды төгіп салса, Сыртынан дұшпан көрмей қалтырайтын. Біз сіздей кез боп тұрмыз үлкен күшпен, Істелген санасқалы үлгілі іспен. Ел мақтар, ер сынардай не бітірдің, Жауының төбесінен жайдай түскен. Майеке, бердім кезек, сөйле кәне, Ел байлық, жер байлығы – өндірістен. Маясар: Жайыңды енді ақыным баяндадың, Келгенше хал-шамаңды аянбадың. Ән шырқап домбыраңды шерткеніңде, Айтар деп аталы сөз аялдадым. Қайың тал, тас пен құмды құрасаң да, Маңына мендей шыңның таянбадың. Қайткенде асамын деп әнмен шалқып, Алтай мен Керекуге иек артып. Басқаның байлығына жармассаң да, Семейің жас балаша отыр малтып. Бар мәзір дәріптеген табысыңды, Сыйғызам уысыма бір-ақ қарпып. Болғанда алтын ошақ Қазақстан, Мен биік бәйтерекпін Күншығыста. Бойыма бітпей қалған қасиет жоқ, Өзегім қара алтын мен қызыл мыстан. Ақыным толғана бер құлақ салып, Өлшеусіз дариямын жатқан ағып, Қадірлі, қасиетті Қоңыратыма, Дүниеде тең келеді бір-ақ алып. Нілді мен Жезқазғанды қоссаң бұған, Қояды алып біткен кейін қалып. Жалынын жанған өрттей лапылдатып, Қайнатсам мыс қазанды сақырлатып. Қазына қызыл алтын ақтарылған,

Қазақ өнерінің антологиясы Арнаға құйған селдей лақылдатып. Бір күнгі мыс кенімді елу мың ат, Бере алмас қазаныма жақындатып. Апталық мыстан құйған оқтың жүгін, Тасымақ болсаң егер Нұрлыбегім. Жәй емес, арба жегіп, жинап әкел, Семейдің облысының бар көлігін. Сайланып бекіністе жатқан торып, Жабыла жауға шапса жетпіс полк. Бір жұма атысарлық оқ жасауға Бір күнгі берген жезім жетер толық. Алты жүз ауыр танк салып ойнақ Ұмтылса қандай қамал қалмас жайрап. Соларға оқ өтпейтін сауыттардың, Құрышын мен беремін күнде сайлап! Одақта мыс қазанмын жеке дара, Өлшеусіз байлығы бар жетпес баға. Алыппын Қарағанды – қара шаңырақ, Көмірден кесек туған кескін жаңа. Салынған жер астынан заводтардай, Орасан шахталардың кейпін қара. Еңбектің дүкені деп жұрт атаған, Шыңырау забойларым сала-сала. Құралған алпыс ұлттан мыңдаған ер, Әр лавам алтын піспек, қара саба! Көпіртіп қара алтынды қопарғанда, Ақ Жайық тасығандай арна тола. Асқардай өр кеуделі алып жайын, Ажарлы аз мысалмен аңдатайын. Қажырлы Қарағанды кеншілерім, Жөнелткен көмірінен тәулік сайын. Алпыс мың автомат пен мың зеңбірек, Тағы да сексен танк болар дайын! Көмір өмір адамзат баласына, Қасиет толып жатқан бәрі осында. Жол тартып сегіз қатар вагон тұрса,

Айтыс 3 ТОМ Семей мен Қарағанды арасында. Бір жылғы көмір жүгім сыймас бұған, Осыны он жыл тасып аласың ба? Мақтандың кемем жүр деп баржы тағып, Суымда көп-ақ дейсің құндыз-балық. Нұрлыбек, Семейіңнің бар табысын, Әкетем бір сапарда-ақ тиеп алып. Балқаштан басталатын темір жолым, Оралға Ақмоладан өтеді ағып. Салт атпен жолаушылап жүрсең егер, Ақыным, жетер едің қашан барып? Орнымен таласым жоқ тасқаныңа, Табыспен алға аттап басқаныңа. Бір сұрақ алтын кенің қанша болды? Түңдігін жауып қойып ашқаныңа? Ертістің мол суынан пайдаланбай, Орнаған өндіріс жоқ қастарыңда. Жер жоқ деп дүниеде Ертістен бай, Атадың кендеріңді талай-талай. Ақжалын, Балажалын, Шұқырым деп Қоссаң да тауыңды әкеп Хан Шыңғыстай. Алтыны көл-дария боп ағып жатқан, Қолтығым Майөзекке келмейді сай! Санайсың жергілікті кәсіп көп деп, Семейде сарқылмайтын нәсіп көп деп. Майдандық айлық план алып қойған, Солардың таптым бүгін бәрін тектеп. Қарқын жоқ жұмысыңның біреуінде, Кер тартып кейін жатыр шегіншектеп. Айтарлық Семейіңде ең бір қымбат, Ол рас бар екені ет комбинат. Қос қолдап колбасаңды ұста да отыр, Бар болса жарасарлық сыр мен сымбат. Терісін сойған малдың қарға шұқып, Жатқаны көз алдыңда емес пе ұят.

Қазақ өнерінің антологиясы Кәніки, байлығы мол асыл жерің, Сүйенген түп тірегің мал мен егін. Жоспарың әлі жатыр орындалмай, Қай жылы толтырасың оның кемін. Барыңды қолыңдағы орындасаң, Жеткенің, жетілгенің ол да сенің. Сапасыз айқайыңа сасатұғын. Ақынды таптың қайдан жатқан тегін. Айта ғой табысыңды халық естісін, Мен бердім көп алдында сөз кезегін. Нұрлыбек: Екі ақын, екі облыс тартысқанда, Шындарын сынға салып айтысқанда. Дүмпуі асыл сөздің аз тимеді, Қасқайып қарсы тұрып атысқанға. Әйгілі жүйрік ақын топта қызбақ, Хас батыр қан майданда қамал бұзбақ. Ат қосса ұлы топта екі облыс, Бәйгеден бірі қалып, бірі озбақ. Сондай-ақ, Майеке ақын, түстің топқа, Айтылды артық пен кем, бар мен жоқ та. Орынды-орынсызды соза бермей, Ақыным, үлгім сізге енді тоқта. Маясар: Халықтың алып күші Қарағанды, Қуат боп өн бойына тараған-ды. Өр Донбас жау қолында қалғанында, Майданды жабдықтауға жараған-ды. Мағынасыз неге керек сөз тергенің, Ер еңбек, отан байлық – күн көргенім. Қолыма он төрт жаста домбыра алып, Сан топта сайысқанда сыр бермедім. Өр Донбас жау қолында қалған күні, Көмірді білемісің кім бергенін.

Айтыс 3 ТОМ Соғыстың қару-жарақ құралы үшін, Артылтып тәулік мезгіл үлгергенім. Кенің жоқ, қаруың жоқ, дұшпанға айбат, Барлық пен табысыңды бір көрмедім. Сен рас алтын ошақ босағамсың, Мендей қып қару-құрал бір бермедің. Нұрлыбек: Жау келіп ел шетіне жанасқанда, Алқапты кен байлыққа таласқанда. Шындық, бақыт, әділдік тұтқасына, Оралып қара жылан жармасқанда. Кім не істеп, не қойды Отан үшін, Кімде-кім өз ісімен сынасқанда. Пердесін осы сырдың ашпақ едім, Айтысқа әуелінде жол ашқанда. Байқалды артық-кем іс енді ақыным, Істерін екі облыс айтысқанда. Майекем, кемшілікті түзермін тез, Арттырып таудай үлкен табыстан да. Қош болып ақын аға қолыңды бер, Тілектес боп жүрермін әрқашанда. 1943 жыл. ҚУАТ ПЕН ЖАҚСЫБАЙ Қуат: Сталин ұлы дана жүрегімде, Астанам алтын Мәскеу Кремльде. Енші алған орда тігіп Қазақстан Іргесін нақыстатып мраморге. Гүлденген облысым Алматының, Колхоз бар жеті жүздей көлемінде. Құяды Балқашқа ағып бәсекемен, Жетісу Алатаудың сілемінде. Асының кең жайлауы жәннатпен тең, Жеміс көп Талғар, Түрген, Шелегімде. Салмағы алпыс кило қарбыздар бар, Ойғырдың бақша өсіргіш шеберінде.

Қазақ өнерінің антологиясы Алма, өрік, өзі шыққан жидек, шие, Түргеннің айналасы демедім бе? Алмасы тостағандай Алматының, Жақсыбай, өзің сонан жемедің бе? Шұрқырап көк алалы көп жылқыдай, Балқаштың балық жүзген тереңінде. Майданға мың-мың тонна беріп жатыр, Сатылап үйіп қойып кемерінде. Жараймын табысыммен талықтырмай, Ерлердің майдандағы керегіне, Талқандап табысыммен жауды жеңіп, Шалқимын заманыма сенемін де. Келіпсің айтысам деп ожарланып, Баймын деп, Алматыға теңелуге. Фашиске ойран салған кімдерің бар, Сүйінген бүкіл ғалам өнеріне? Саспай тұр Жақсыбайым аз аялдап, Ерлердің атын атап беремін де. Табында аттан озған арғымағым, Жолды алған оза шауып дөненінде. Табысым, мақтанышым, батырлығым Сыяды қалай айтсам өлеңіме. Ораймын алды-артыңды табыспенен, Жеңістің шыққан елмін белеңіне. Қос қолдап қысып алып көтересің, Болымсыз айраныңды шелегіңе. Сенен де сөз тыңдасын жиналған жұрт, Жақсыбай келіп сөйле кемеліңе. Жақсыбай: Сөйле десең Қуатым, Тарихтан жырды бастайын. Болат таға жорғамын, Оты шыққан жарқылдап, Тұяғым тиген тастардың. Қазақ десем көп халық, Айта берсем көп тарих. Үш жүздің ұлы жүзінен, Атамыз біздің бопты анық. Ұлы жүздің ішінде

Айтыс 3 ТОМ Бәйдібекке тоқталып. Жарықшақ батыр туыпты Домалақтай анадан. Албан, Суан, Дулат боп Жарықшақтан тараған. Дулаттан Сыйқым, Жаныспен Ботпай, Шымыр жаралған. Кешпей суды толқытқан, Тумай жауды қорқытқан, Атақты Рүстем Дастандай, Батырлар шықты арадан. Ботпайдан шыққан ұраны Сыпатай мен Аңдасты, Диқанбай, Сәмен, Байсейіт Хандарменен қағысып, Қанды қанжар шабысып, Ел қорғаған қолбасшы. Қанқой атты қас батыр, Ақмешітті салған ол. Ақбоз атпен жер шалып, Елпең-елпең желген ол. Ақ қанжарын асынып, Егеулі найза алған ол. Өрттей шалқып жалыны, Жаудың тобын жарған ол. Бұлт шайнап, мұз бүріккен Байзақ батыр Мәмбетті, Бұғау қырыққан бәйтерек, Жас жолбарыс келбетті. Жүзжасар батыр о да асқан, Ел қорғаған он жастан, Халық тарығып сасқанда, Қамалды бұзып жол ашқан, Айдаһардан ап қашқан. Балуан Шолақ ел көркі, Бойына өнер жарасқан, Бір қолымен көтерген, Елу бір пұт кір тастан, Қырық өгізді атқанда, Отыз метр дуалдан,

Қазақ өнерінің антологиясы Асып түсті бұзбастан. Әлемге даңқы жайылып, Елге болды бұл дастан, Сол ерлердің ұрпағы, Жауды қуып барады, Момышұлы Бауыржан, Қашса да көрге қоймастан. Ерлерің болса бұған сай, Батырлығы зор асқан. Айтқын Қуат ақыным, Ел есітіп, ер білсін, Қалдырмастан бір бастан. Қуат: Ақтарсам сөз қазынасын терең ойдан, Қоймамды таппаймын ба өзім қойған. Өлеңім өнегелі өрнекке бас, Сайрандап қайтқанымша дүние тойдан, Ұраным – ер Бөрібай заты Найман, Қалмақтың шебін бұзған қалыңдардан. Қабанбай Қаракерей, Көкжал Барақ, Жүрегі жаудан қайтып шағылмаған. Түйенің бұлшық еті өркешіндей, Дұшпанға күші басым бағынбаған. Дарынды батырлардың ұрпағымын, Тынысы сасқалақтап тарылмаған. Озбайтын шешен болсаң сөйленерсің, Жүйрік деп естуші едім сарындаған. Алакеш, Тоқта Барлық, Тарбағатай, Сөйлейін жерлерімнің атын атай. Ұшан теңіз Ақсу, Сарқант, Лепсі, Жерлеген Қаракерей Садыр Матай. Алматы облысым даңқы биік, Сайраймын құрметіне басымды иіп. Тамаша салтанаты зор болған соң, Атаған гүлстан деп халқым сүйіп. Сөйлескен Алатауым аспанменен, Тел өскен еркеленіп арқар, киік.

Айтыс 3 ТОМ Елімнің қасиетті ордасына, Жүрмесін аңғалдықпен тілің тиіп. Ал өзің қаның қызыл көбелекше, Жақсыбай жалыныма кетпе күйіп. Алатау, Жетісудың анасындай, Жер қайда берекелі даласындай. Секілді сегіз ұжмақ жайнап тұрған, Сән бар ма Алматының қаласындай. Мүлтік жоқ көшесінде цемент жапқан. Оң қолдың оқтан түзу саласындай. Бойлаған шынар терек күнге еркелеп, Көрінген райханның ағашындай. Нұр шашып қызыл алтын жанған шамы, Шолпанның таңда туған шарасындай. Жасалған үйлері бар сәнді сарай, Жарығы құйылады қызыл арай. Айналып қызығынан кете алмассың, Қалаға келе қалсаң әлде қалай. Жұлдыздай жымыңдаған электрдің, Көрінер жарығынан бүкіл маңай. Бағында шашақ атқан гүлдер жайнап, Бұлбұлдар неше түрлі үнмен сайрап. Тіреуі мрамордан үйлерінің, Жасаған шеберлері қалай ойлап. Күмістей жапырағы жарқырайды, Қарайды көрген адам биік бойлап. Елімнің ардақты өскен ұл мен қызы, Ішінде салтанатпен жүреді ойнап. Екпіндеп өскен елдің сәулетіне, Сын тағып оңай болмас кінә қоймақ. Жақсыбай, көрсетемін сөздің кебін, Айтайын анық туған елдің ерін. Салқын бел, Сартау жүрек, Бала күнгей Құлпырып масатыдай жатқан жерім. Танысаң Текелінің көрінісін, Жаралған адам үшін, өмір үшін.

Қазақ өнерінің антологиясы Күнінде мың тоннадан кем бермейді, Қарасаң руданың төгілісін. Саркөл мен үш Кегенде жатқан малдың, Көргенде таң қаласың семіргішін. Көксу мен Қараталым қатар аққан, Өлкеге суат болған сенімдісің. Ескелді, Балпық батыр мекен еткен, Мол еді қасиетің тегің Үйсін. Лепсі басқан Сарқан, Ақсу, Бөпен, Кетпейтін жердің қоры кемерімсің. Қырында сан мыңдаған жылқым жатыр, Өлеңмен аралайын желіп ішін. Сусындап шүйгін түзіп тұнық ішкен, Ой желке, құлан мойын сұлу пішін. Аттан зор арғымақтай тел өседі, Биенің емген құлын жебіндісін. Тыңдаған табысымды айтқан сайын, Фашистің тіккен туы жемірілсін. 1943 жыл. МОЛДАХМЕТ ПЕН НҰРХАН Молдахмет: Данышпан Абылай мен Кенесары, Сарбазбен сайран еткен Сарыарқаны. Үш жүздің ортасында орда тігіп, Атанған қазақ байдың дауылпазы. Жәнібек Шақшақұлы, Шәкір, Жәуке, Төлебай, Қарабатыр, Иман бәрі. Абылай, Кенекемнен бата алғандар, Біледі мұны бүкіл жердің шары. Ер болды Аманкелді жұрттан асқан, Мектебі Кенесары оның-дағы. Олардан мирас алып жауға шапқан, Қазақтың майдандағы балалары. Әрі ер, әрі білгіш, әрі зерек, Атақты батыр Мәлік майдандағы. О дағы Абылайдың жолын қуып, Қол бастап қойдай қуған дұшпандарды.

Айтыс 3 ТОМ Ай, күнім бас Маршалым ұлы Сталин, Бар жүрек Сталин деп түгел соғад. Көкшемнің мұнар бұлты көкті сүйіп, Сан қыран кете алмаған көзі қиып. Ну тоғай баурайында жайлауы ырыс, Мақтаған талай ақын жер деп ұйық. Өскелең өрге ұмтылған Шоқан өскен, Жігіті өскен емес болып бұйық. Оқжетпес зеңгір көкке құлаш созған, Етекте сексен көлім жатыр сыйып. Сарыарқа самал желдің саясында, Кең алқап алтын кесе аясында. Толқытып талай бұлбұл ән шырқаған, Асқар ну биік шыңның қиясында. Көкшеде Біржан өткен толғап әнін, Ел сүйген естігенде толғағанын. Ән шырқап домбырасын көкке сермеп, Ағызған сөздің майын, тілдің балын. Өтіпті ән бұлбұлы Ақан сері, Топта озып жүлде өңгерген Құлагері. Саласын Сырымбеттің күңірендіріп, Арқаның асау туған ардагері. Көкшетау ән бесігі, ер ордасы, Көкшетау өлең-жырдың дариясы. Көкшетау сал-серісі мырза болған, Көкшетау тілдің балы, сөздің нашы. Шал ақын Орынбай мен Ақан, Біржан, Тезекбай, Арыстанбай, Нүркей, Тоғжан, Ыбырай, Орынтай мен Сұлтан, Мұрат, Көкшенің жүйріктері топтан озған. Осыдан жүз жыл бұрын Шоқан шығып, Қазақтың баласына мектеп болған. Ыбырай Алтынсарин, Нұржандарым, Шоқаннан сабақ алып қаздай орған.

Қазақ өнерінің антологиясы Бурабай жер сұлуы, жер ұжмағы, Суы бал, дертке шипа топырағы. Сексен көл саясында жарқыраған, Күмістей сымға тартқан бұлақтары. Сұңқарға ұя болған биік шыңы, Нешелер ер туғызған ел дүлдүлі. Теңіздей терең ойлы тебіренткен, Кемеңгер текті Шоқан Шыңғысұлы. Батырлар сан жорықта шықты ұласып, Дұшпанға арыстандай қаһар шашып. Ер туған елдің ұлы батыр Мәлік, Жалаңаш жауға аттанды төсін ашып. Жас батыр қамал бұзған қайсар ұлан, Қаһарман, қатарынан туған асып. Немісті көкбөрінің серкесіндей, Жорықта тақымына жүрген басып. Домбырам күй төгілер пернесінен, Қанатым жел саулатқан сермесінен. Жел қобыз, нөсер құйған жаңбырдайын, Өлеңді ағытайын термесімен. Тайпалған тарлан жүйрік топтан озған, Кең алқап айдын көкке құлаш созған. Өлең-жыр, терең сырдың қазынасы, Деген бар күй төгілер кәрі боздан. Айбынды арыстандай айбарым бар, Желпілдеп желге өрлеген айдарым бар. Жәй тастап, құлашымды кең созамын, Аспанда ән шырқаған айғайым бар. Ай балқып, күн көрінген сағанақтан, Күй шалқып айыр көмей тіл мен жақтан. Тел өскен, қатар өскен Қостанайым, Сұраймын хал-ахуал сіздің жақтан. Үнемі кете бермей сөзбен желдеп, Сапқылық қыла бермей жермен көлбеп,

Айтыс 3 ТОМ Айтқанда байлығыңды топ алдында, Нұрқаным, бөгежектеп қалма терлеп. Нұрхан: Сайраған Сарыарқаның бұлбұлымын, Торғайдың топтан озған дүлдүлімін. Атамыз ала тайлы батыр Шақшақ, Сом алтын Бәйбішенің кенже ұлымын. Еділден атам Шақшақ есіп өткен, Жайықтың жалпақ суын кешіп өткен. Қазақтың қамын жеген Едігедей, Егескен жаудың басын кесіп өткен. Кім озар Қошқарұлы Жәнібектен Шақшақтың немересі асыл тектен. Қас жауды қонысынан қойдай қуып, Халық үшін қабырғадан қанын төккен. Сандыбай садағына сағым ілген, Үйездің басын кесіп, қарнын тілген. Атасы Қобыландының туын ұстап, Ғалидей мың сан қолға жалғыз кірген. Ыбырай Сарыарқаның бұлағы еді, Халықтың күндей жарық шырағы еді. Алтынның шығар жерін белден қазып, Ғылымның кілтін қолмен бұрап еді. Атақты Наушабайдың Нұржаны өткен, Арқаға ән тұқымын осы еді еккен. Тобылдан төңкерілген бір зор айғай, Сібір мен Сыр суына балын төккен. Атағы Аманкелді мың бір дастан, Ақырса су шығарды қара тастан. Кешегі Рүстем мен Сейітбатталдай, Майданда салды қиғаш тапжылмастан. Ер талып, күн туғанда ел басына, Шықты ерім шамырқанып дөң басына.

Қазақ өнерінің антологиясы Кескілеп керегесін ойран салды, Қас дұшпан хан мен бектің ордасына. Аманкелді батырым, Желігіп жауға тиерде, Шалқасқа атқа мінер ет, Ықшамдап киім киер ет. Ер қаруы бес қару, Еңсесіне ілер ет, Жауды көрсе күлер ет. Қырымнан көргіш қыраным, Қиядан шауып ілер ет. Шабытты туған безбелдім, Асқар шыңға түнер ет, Арыстандай жүректі ет, Жолбарыстай білекті ет. Халқының алтын қазығы ет, Жалғыз малта азығы ет. Тұлпардай сұлу тұлғалы ет, Қатардан басым туған ет. Атасы жаудың қайтпаған, Атақты батыр Иман ет. Ақсарбас қудай арда ет, Атағы шулы дардай ет. Бұлшығын кессең былқ етпес, Бекпатша қызыл нардай ет. Әділдікпен құрдас ет, Ақиқатпен сырлас ет. Жауыздықпен жаны қас, Жәбірлімен мұңдас ет. Өз айтқаны болмаса, Өктем іске тынбас ет. Өзеуленіп жау келсе, Өлімнен қорқып қыңбас ет. Аузынан шыққан бір сөзін, Орындамай тынбас ет. Қайтпайтын қайсар болатым, Тасқа салса сынбас ет. Ашуланса алмастай, Қынабына сыймас ет.

Айтыс 3 ТОМ Ел шетіне жау келсе, Атының ерін алмас ет, Аузына дым салмас ет. Тоғыз сөтке түн қатса, Сөткесіне бір татса, Шалқасқа аты талмас ет. Екі талай күндерде, Еңкейіп жерден шалмас ет. Жабыдайын жайылып, Жау қолында қалмас ет. Құланға құрық салдырған, Киікке жетіп алдырған, Батырдың серік жолдасы ет. Ойланып, ерте оянып, ел намысын, Етегін қанға малған ел қамы үшін. Әсерлеп әнге қоссам Әлекеңді, Бір кісі бекер демес қылған ісін. Мынау бір қанды жорық құла майдан Көпіріп қан жосыған қыр мен ойдан. Кешегі батыр сұлтан халық ұлының, Ерлігі елге мәлім кетпейді ойдан. Қимылы батырымның болды күшті, Алмадай жаудың басы жерге түсті. Балта ұрған қу ағаштай жаңқаланып, Немістің борбайлары аспанға ұшты. Оғынан батыр Сұлтан жауған қардай, Танкісі төңкерілді шөккен нардай. Оқ тиген қарғадай боп қалбаң етіп, Самолет жанып түсті жерге бармай. Көтерсем қос айғаймен Қостанайды, Қандай жан рас сөзді қостамайды. Әдеті Қостанайдың сіздей емес, Егінді қарға былғап тастамайды. Ерте айдап егінімді алдым басып, Қорама мал азығын болдым тасып.

Қазақ өнерінің антологиясы Қысылмай қысқа мына ерте кіріп, Отырмыз ұядай боп орналасып. Қар түсіп қарашадан алты ай жатса, Бір малым қылы сынбас түгі жатып. Ақ мылтық, ала қаншық боран соқса, Ала алмас жетім лағын есік ашып. Тараған тоқсан өлке Тобыл тұрмай, Күркіреп қар суымен жатар тасып. Жалдама, Мұқыр, Сары, Жыланшық, Алыстан Асанқайғы болған ғашық. Өлке ек қабырғаны өрлей жатқан, Қалың ел қонысы кең беткей ашық. Күмістей сылдыраған суларым бар, Сан түрлі ағаш біткен құмдарым бар. Көрінбес қырық мың жылқы қамысынан, Нар қамыс найза бойлы нуларым бар. Басы аман, Қазанбасы, Қарағайлы, Елге құт, егінге бай, малға жайлы. Секілді сегіз жәннәт жерлерімді, Колхоздар меншіктеген басыбайлы. Жылқы шыңға, қара мал құмға жайлар, Алқапта ақтылы қой мыңдап айдар. Тоқтысы тоқсан кило етке шығып, Шар саулық шығыр жеген майға шайлар. Жері асыл Қошалақтың дымқылдаған, Мамықтай жанға жайлы былқылдаған. Боталап жүздеп інген май айында, Колхозшым шұбат ішіп сусындаған. Кешкілік құлағына сазы келіп, Күй қаптап көлдің басы сыңқылдаған. Күркіреп ақ бас бура көбік шашып, Буыршын қыңыржақтап қырқылдаған. Боталар боз торғайға әнін қосып, Інгендер үйді айналып ыңқылдаған. Кешкілік қыз-келіншек түйе байлап, Бұралып буындары былқылдаған.

Айтыс 3 ТОМ Азғындап ата-мекен мұраларың, Жабусыз ашық, тесік қораларың. Сары аяз зымыстаннан қорғанбайтын, Бар ма еді кәрі қыста құдаларың. Баспақтарың саржамбас қораға аунап, Шықшыты жыбырлап тұр әбден жаурап. Басы таз, мойны қотыр, арқасы бит, Көзінен іріңді жас кеткен заулап. Қорада қойларың тұр иірулі, Қор болған құнтсыздықтан қотыр жайлап. Аша алмай екі көзін сығырайтып, Шүйіліп шом түбінде жатыр «шайлап». Жаны ашып жануарды мал болсын деп, Бір жан жоқ, құнт жасаған қотыр майлап. Колхоздың Сапрон деген бастығы екен, Мас болып түні бойы жатты ойбайлап. Молдахмет: Нұрқаным, мақтан етпе құмдарыңды, Құс қонбас құба жонда шыңдарыңды. Аптығып байлығыңды айта келіп, Боласың маған салмақ тырнағыңды. Менің де нелер әсем жерлерім бар, Арнағам тәтті күйлі жырларымды. Жылқы өрген алқабынан шағалалы, Май шыққан түгін тартсаң көк алалы. Бал қамыс, кең бидайық жері майса, Жайқалған жентте пісіп қоғалары. Ұласқан қайың көлмен шолақ қайың, Айтайын сен білмесең жердің жайын. Саумалкөл ен дәулеттің қазынасы, Ойнаған құрық тістеп құлын тайым. Жыр толған аузыма алсам игілікті, Майыса құрақ біткен жері түкті. Еңбекте үздік шыққан Бәтимадай, Жігіттің орнын басып сыйға ілікті.

Қазақ өнерінің антологиясы Кешегі өзің көрген «Қызыл жұлдыз», Болғанда суы кәусар, шөбі құндыз. Аңғарға малы сыймай жатқандығын, Ақыным өзің барып байқадыңыз. Табысым жүйеленген буын-буын, Бал татыр Бестараудың ішсең суын. Колхозым озат шығып алып отыр, Еңбекке ауыспалы қызыл туын. Атақты бір колхозым Қазақстан, Қоры мол шығарғандай үш жыл қыстан. Қар өтіп қылшығына дақ сала алмас, Қылышын сүйреп келген қыс зымыстан. Меңгеріп тракторды алдық жегіп, Колхоздар десте-десте егін егіп, Дәулетті ел тұрмысын қамсыз етіп, Артығын үкіметке берді төгіп. Орны бар көп сөзіңнің Нұрқан ақын, Кезегің ащы терді шығаратын. Өрлеген көк Есілдің екі беті, Майданның беріп жатыр ас пен атын. Шит атты колхозым бар тұрған озып, Сияқты көлі күміс, жері қорық. Жүйрігін Қостанайдың мініп келсең, Бес күнде шыға алмайсың малын шолып. Он үш мың қойы жатыр Жанжайлауда, Мыңғырып қаздай қалқып, қудай өріп. «Жаңажол», «Жалтыр», «Баян» о да сондай, Басына дәулет құсы тұрған қонып. Баянда қос орденді Қажымұрат, Басқарған шаруаны ақылға озық. Қиялы, Шағалалы совхоздарым, Береді миллион тонна астық дәнін. Күн-түні жөнелтеді поезбенен, Азығын соғыстағы армияның.

Айтыс 3 ТОМ Советте ең бірінші орын алған, Қиялы-Шағалалы жұртқа мәлім, Төбесін ит Гитлердің* тесіп жатыр, Тракторист, комбайнер арыстаным. Жайлаған Сырымбетті Тереңкөлім, Жұлдыздай аспандағы көрсең түрін. Жүздеген жігіті жүр қан майданда, Басқарған колхозымды Бәйіш ерім. Астықтың планын да ерте орындап, Шақырған қатарына көрші елін. Отанның керегінің бәрін беріп, Сілкінген кең жайлауда Сартүбегім. Ұлдарым соғыстағы, ауылдағы Дұшпаннан қорғап жатыр туған жерін. Сан топта еш адамға жіберген жоқ, Солтүстік Қазақстан намыс кегін. Ел үшін еңіреп туған ылғи сабаз, Балуан бәрі саңлақ жігіттерім. Жазған хат қан майданға әлі есімде Ант берген алуыма жаудан кегін. Қатты айтқан ұлы сертті орындауға, Бір минут босамайды буған белім. Жаңа жыл қарсаңында вагон-вагон Ерлерге сәлемдеме жөнелтемін. Меймандос, қолы ашық, жомарт, дарқан, Ежелден үлгісі мол менің елім. Машинаң, майың, арбаң сайланды ма, Көктемге дайындығың қандай сенің. Ақыным көрмегендей мақтанасың, Сырыңды өзің айтып баптанасың, Мен айтсам бір мініңді бойыңдағы, Жаңылмай етек-жеңің шақталасың. Сенің бар бір колхозың, құлақ салың, Қозымен қотыр басқан лақтарын. Тымағын баса киген Қамидоллаң, Мақтамен мықтап тығып құлақтарын. Нұрхан-ау, есіңде ме Талапкерің? Қайда жүр талаптысы талапкердің?

Қазақ өнерінің антологиясы Шаруасын өз көзіңмен шолып өтші, Осыған бар ма сірә жауапкерің? 1943 жыл. ОРЫНБАЙ МЕН ӘЛІБЕК

Орынбай: Орынбай даңқы шыққан кәрі тарлан, Бәйгенің сансыз топта алдын алған. Жетпістің жетеуіне жасы келіп, Кісі емес шабысынан әлі танған. Сайраған Оңтүстіктің бұлбұлы едім, Тілінен нұр төгіліп, балы тамған. Жарысқа сол Орынбай тағы түсті, Саңлақтай самғап шауып, ырғиды ордан. Оңтүстік енші берген үлкен орда, Байлығы баға жетпес ескі қорда. Жамбыл мен Қызылорда – екі отауды, Қондырған сәулетпенен оң мен солға. Енші алып кеткеніне бес жыл болды, Еркің мен тізгініңді алып қолға. Мол суат, шұрайлы жер қоныс беріп, Жөнелткен жасау артып сансыз нарға. Алдыңа төрт түлік мал түгел салып, Таңдаулы айдатып ем жүйрік жорға. Атаның сол дәулетін қалай күттің, Әлібек, айт домбыра алып қолға. Әлібек: Сөз тыңда Орынбайы Оңтүстіктің, Бірісің озған топтан шын жүйріктің. Ілетін шыңнан қашқан алтайыны, Өзісің алтын топшы ақиықтың. Бірімін мен де Сырдың саңлағының, Бәйгесін алған талай игіліктің. Ал енді сұрағыңа жауап берген, Сүбелі сөзін тыңда Әлібектің.

Айтыс 3 ТОМ Қариясың қалған көне қара орында, Өзіңше отау депсің Қызылорда. Ең әуел қазақ халқы астана еткен, Қай қала ед, Ореке, оны ұмыттың ба? Бұл жерді қысқа есіңе салып өттім, Таласы әңгіменің емес онда. Тарауы табысымның толып жатыр, Облысым сендей емес келеді алда. Сұрауың Әлібектен қай табыстан, Балықтан, егістен бе, яки мал ма? Әйтеуір сұрағаның табылады, Байлық мол, көрді көзің, ерке Сырда. Мен қазір мал жөнінен жауап берем, Ореке, зейін қойып сөзді тыңда. Осыдан бес жыл бұрын өзің айтқан, Мал-басым жуық еді он бес мыңға. Төрт жүз де жетпіс бес мың малым қазір, Ореке, өтірік жоқ тұрсаң шынға. Көптіктен Сыр бойына сыймай малым, Бір жағы қаптап жатыр сонау қырда. Арғымақ ақалтеке, асыл тұқым, Жылмиған жылқыларым жүйрік-жорға. Екпінді мал өсірген ерлерім бар, Ақындар асқақтатып қосқан жырға. Майданға топтап тұлпар берудеміз, Жау жеңген сыйлық етіп батыр ұлға. Осындай мал өсірген еңбегі үшін, Облысым ие боп тұр қызыл туға. Табысым-табысыма жалғасумен, Мәңгілік ту тұрмақшы біздің қолда. Қалған қарт қара орында, малың қандай? Жауап бер Әлібектің сұрағына, Толды ма мал өсіру жоспарларың, Толмаса себеп неде қалған сонда? Білемін бір мал емес, әр жағынан, Облысың көрінеді соңғы орында. Орынбай олқылықтың астындасың, Үлгі алып жаңа отаудан тез қимылда.

Қазақ өнерінің антологиясы Орынбай: Қуандым Қызылорда, табысыңа, Жұртшылық құлақ қойды дабысыңа. Көп екен еңбек ері балаларым, Сүйсіндік жүйріктердің табысына. Оңтүстік осал болса Әлібекжан, Топ жарып түсер ме еді жарысуға? Ұқсайды Қызылорда малы барға, Менің де мейірімім түсті жануарға. Өлкесі Оңтүстіктің малға толды, Тіл жетіп есептеуге саны бар ма? Қыл құйрық, аруана, желмаялар, Мұндай асыл сіздерден табылар ма? Тоқсан күн шөлде жұрсе мойымайтын. Осындай мал жинау ғой танығанға. Мінгенде Шәуілдірдің желмаясын, Сағатта аралайсың жер аясын. Көңілдің күйі тасып, шабыт билеп, Аспанда ай мен күнге қол жаясың. Тұлғасы тұтас біткен аруана, Жануар тым қолайлы шаруаға. Одақта түйе зауыт Шәуілдірде, Таратқан бүкіл елге ойсыл қара. Он нарға жүк тиесең тау көшіред, Түйенің тұқымы сол асыл-таза. Он мың түйе өреді келесінен, Бес мың бір жүз бота жүр енесімен. Шәуілдір кім таң қалмас түйесіне, Тоқталық түйін сөздің жүйесіне. Басқаларды бұл жерде қоя тұрып, Келелік соны өсірген иесіне. Тәйтелі бар түйенің патшасындай, Түйесі оның баққан сай тасындай. Қашаннан түйешінің алдын алып, Өзінен өзге жанды тұр асырмай. Жыл сайын боталайды інгендері, Ботасы бесті атанның тұлғасындай.

Айтыс 3 ТОМ Арыстағы зауыттың арғымағы, Шабысы мейіріңді қандырады. Батырлар бұған мініп жауға аттанса, Ойрандап жау ордасын қан қылады. Әскерге мыңдап, жүздеп тізіп бердік, Осындай боз бен қара, кер, құланы. Басқасын мен әзірше қоя тұрдым, Осы да сусыныңды қандырады. Әлібек: Халқыма осы айтыстың болар мәні, Сондықтан жырдың көркем келсін сәні. Беталды құрғақ сөзді айта берсең, Шықпайды еш нәтиже мағыналы. Ореке, осы жерде құрғақ сөзден, Жөн еді айтылуға малдың саны. Бұл жөнде жұмған ауыз ашылмады, Себеп не, Оңтүстіктің Орынбайы? Он сегіз ауданыңнан екі-ақ аудан, Болды ма бетке ұстауға қолда бары? Шәуілдір, Арыста да кемістік көп, Белгілі бұлардың да бізге жайы. Мен айтсам малдарыңыз кеміп кеткен, Ореке, айта алмадың сол себептен. Көн тулақ, көтерем боп өлген ат пен Жүгімен түйең де көп жолда шөккен. Мал басың біздей болып неге өспеді, Жайына жақсы қарап болсаң күткен? Себеп не, малың қалай өспей отыр, Қамсыз ғып қойған болсаң қора-шөппен? Ореке, осы жазда қанша малың, Өзің айт өлді орынсыз күтпеуліктен? Тағы да қанша бас мал қысыр қалды, Қой, сиыр, түйе, жылқы – төрт түліктен? Соларды біле тұра көрсетпесең, Қалайша құтыласың кемшіліктен? Өзің де айта алмассың Орынбай қарт, Орынсыз асылдың деп өтіріктен.

Қазақ өнерінің антологиясы Бітеді мал баққанға деген қайда? Ұят-ау, үйренгенің Әлібектен. Тұрғанда ойсыраған олқылықта, Баймын деп мақтанасың қай ретпен? Нанар ем нар мен тұлпар бергеніңе, Мал басын біздей болсаң өркендеткен. Ерлерін облысымның айтпақшымын, Атақты мал бағуда еңбек еткен. Аралда «Сазды» колхоз жері жайлы, Кең алқап, қонысы мол, кең орайлы. Бір жағы боз нұралық, бір жағы көл, Жылқы мал жайылуға өте ыңғайлы. Төлімен төрт түлігі түгел өскен, Белесте қаптаған мал қыбырлайды. Екі айда енесінен артық өсіп, Көргенде танымайсың құлын, тайды. Атақты бұл колхоздың жылқышысы, Барлық ел білер тегіс Ыбырайды. Тағы да бар колхозы «Иіркөл» атты, Бұл колхоз обылысымда озған даңқы. Шопанын сол колхоздың таныстырам, Жетпіске жеткен жасы Қонай қартты. Бұл кісі жүз саулықтан жүз сексен бес, Қозы алып бәрі де аман, жақсы бақты. Көрсетсем көз алдыңа Пірімовты, Өсірген колхозында төрт түлікті. Союздық Ұлы Совет депутаты, Халық үшін еткен еңбек игілікті. Пірімов Қазалыда «Қызыл туда», Көр барып, табам десең кемшілікті. Орынбай көпті көрген жүйрік қартым, Абайла, айтқан сөздің аңдап парқын. Облысым озат, алда келе жатыр, Көрдің ғой табысымның шама-шарқын. Елімде ерлерім көп орындаған, Отан мен партияға берген антын.

Айтыс 3 ТОМ Айрықша облысымның өсті малы, Бар шығар қолыңызда барлық саны. Малымның жыл жарымдық шөбі дайын, Түзеттік қысқа қарсы бар қораны. Қорамның көркемдігі үй секілді, Нанбассыз десем мұнда мал тұрады. Ореке, облысыңның мал жайынан, Сөйлеші қолыңа алып домбыраны. Орынбай: Белгілі бұл айтыстың бізге мәні, Сынай бер келмей жатса жырдың сәні. Сенде де толып жатқан кемшілік бар, Ойлама сезбейді деп оны кәрі. Планың жалпы есеппен орындалды, Сол үшін елің Қызыл туды алды. Жеке алғанда мыңдаған қой жетпейді, Тағы жоқ бірнеше жүз сиыр малы. Қазалының «Ақөзек» колхозында, Неге айтпайсың, Әлібек, болған хәлді? Бүкіл елдің денесін түршіктірді, Аштықтан төрт жүз қойдың қырылғаны. Зіл тастап аңғартыпсың бір мақалды, Ағартқам жоқ, мен де бос шаш-сақалды. Мал баққыштың бір түнде қырық қойын, Қасқыр қырса не деп ең ол сойқанды? Жер өртеп даңқын жайған тентектерше, «Бозкөліңнің» бар жерде аты аталды. Ақылыңнан береке таба алмаспын, Осылайша үйретсең бақпай малды. Бір жарым жылдық жем-шөп жидым депсің, Жалпы санға семіріп гуілдепсің. Қазалыда жиған шөп Қармақшыға Ас болмайды, онысын сен білмепсің? Жиырма үш колхозыңның жиған шөбі, Он күннен артылмайды, осы ма ісің? Одан соң бұл колхоздың барлық малы, Жаныр ма шөп болмаса тасқа тісін?

Қазақ өнерінің антологиясы Қыстың көзі қырауда мал жұтаса, Тасуға басқа жақтан келмес күшің. Мысалға Қармақшының бір колхозын, Алайын көрмей жүрсе сенің көзің. Микоян атындағы артеліңнің, Жайына тоқталады менің сөзім. Бұл колхоз аман малын шығаруға, Тиіс еді мың тонна шөп жиюға. Екі жүз қырық тонна әрең жиды, Әркімнен кәшек, сабан алып сауға. Бұл жерде қыс болғанда жұт болады, Бұл қылмыс, тиістісің мойындауға. Әлібек, жүйесіне тоқта сөздің, Орынсыз сала бермей омырауға. Жырменен ағартқанмын сақал-шашты, Әділ сөз ерітеді қара тасты. Екі ауданға ерекше тоқтағанға, Демегін сөз таппады, мені састы. Екі ауданның бар малын есептесем, Сен айтқан төрт жүз мыңнан мүлдем асты. Сондықтан ишарат қып айтып едім, Деп ойлап осымен-ақ таласпас-ты. Ал енді мен тоқтайын дәулетіме, Сабыр қып кідір сөздің нәубетіне. Мыңғырған мың-мыңдаған малдар бітті, Кең алқап Оңтүстіктің әулетіне. Қырғызбен шектес жайлау «Оғам», «Шатқал» Тіл жетпес «Ақбұрқанның» сәулетіне, «Қос Тұра», «Боралдай» мен «Арыс», «Шұбар», Бұлардың жер сай келмес келбетіне. Осылардың бәріне де төрт түлік мал, Өрбіген симай қаптап тау бетіне. Арда емген асау тайым өңгеріп ап, Әкетер айғырыңды ел шетіне. Айтайын енді саған план жайын, Бізде де қыстың шөбі болды дайын.

Айтыс 3 ТОМ Орта есеппен мал саны орындалды, Бірақ мен артық сендей мақтанбаймын. Әрине бірен-саран колхоздар бар, Биғам қалған етпестен қысты уайым. Оларға керек шара қолданылып, Істері түзелуде күн-күн сайын. Жеңіл мен байқашы өзің ауыр қандай? Қала мен салыстыршы ауыл қандай? Сен оған таласқанмен жұрт біледі, Арасы екі облыс болар сондай. Әлемді батырлықпен таң қалдырған, Майданға ер бердің бе Бауыржандай? Қазақтың қалың қолын ол бастаған, Қырғанын білемісің жауын қандай? Әлібек домбыраңды құр сабамай, Айтып бер ерің болса нақ осындай. Әлібек: Кім көнбес сөз жүйесін айтсаң тауып, Айтыста бәйге алмайсың жалғыз шауып. Дәл сөйлеп сұрағыма жауап бермей, Басыңа түсіп отыр қандай қауіп? «Мал басы орындалды орта есеппен», Дегенді қайталайсыз ауық-ауық. Өсімін өз малыңның өзің білмей, Ореке, Оңтүстікке келдің бе ауып? Малыңды өткен жылы азайтып ап, Мініңді жасырмақсың жылы жауып. Ореке, айқасқалы келдің жуық, Қалмасын сыйламасам көңілің суып. Теріңді қартайсың да шығарармын, Алған соң алдыма сап біраз қуып. Он төрт мың қоздайтұғын саулығым бар, Ішінде декабрьдің болмақ туып. Сонымен қойдың санын асыруға, Даяр тұр қойшыларым белді буып. Асады сиырым да бұзауменен, Кемімді кереметім кетер жуып.

Қазақ өнерінің антологиясы Шөпті ол не десең де алдым жиып, Таудай ғып қыстауларға қойдым үйіп. Балауса, көк жоңышқа, жасыл мия, Көргенде кете алмас ең көзің қиып. Шөбінен Қармақшының кемі бар-ды, Ореке, жақсы кыпсың қатты тиіп. Ұзатпай бір шарасын қолданамыз, Қоймаспыз Оңтүстікше жауып тұйық. Болар ем, ақын аға, әбден ырза, Жөнсізін өз аулыңның алсаң тыйып. Жүйрікке ақыным ең теңсің деген, Жігіттен қарт та болсаң кемсінбеген. Жерім деп, отауым деп, өзің бастап, Боласың облысымды менсінбеген. Қандай жас сені сыйлап құрмет етер, Елімді қызыл тулы елсінбеген? Абырой мал жағынан ала алмайсың, Келіссіз құрғақ сөзді желпуменен. Отырсыз арқа сүйеп Бауыржанға, Бауыржан батыр жігіт тиген жауға. Даңқына батырлардың біз де ортақпыз, Көп жігіт жібергенбіз қан майданға. Сөз соңы сұйылғалы бара жатыр, Ореке, айналыпсың шын шаршауға. Қазанқап, жастау едің, өзің кеп түс, Қартыңды айырып ал салмай дауға. 1943 жыл. ҚАЗАНҒАП ПЕН НАРТАЙ Қазанғап: Ән мен күй ақын сәні шырқап тартқан, Тыңдаған шабыттанып, жігері артқан. Сайраған ақын елге ерке бұлбұл, Сөз қалмас тізе берсе адамзаттан. Тасқынын өлең-жырдың ағытайын, Суындай Сырдарияның аунап аққан.

Айтыс 3 ТОМ Әлібек, домбыраңды сабалама, Жортақтап оза алмадың біздің қарттан¹. Сондықтан деміңді бас, сөз тыңдағын, Інісі Орынбайдың Қазанғаптан. Әлібек2 тиістісің сөз тыңдауға, Несіне Бауыржанды3 салдың дауға. Оңтүстік тәрбиелеп оны өсірген, Қолынан аттандырған бар деп жауға. Ауылымнан асқан батыр ұл туғасын, Бола ма оны айтып мақтанбауға. Ол батыр бүкіл елім қуанарлық, Бергенде Ұлы Отаны оған жарлық. Москваның түбінен жауды қуып, Ісіне сүйсіндірді елді барлық. Қазірше ерлік жайын қоя тұрып, Тылдағы өндірістен сөз қылалық. Атақты Сыр саңлағы Нартай қайда, Нағып тұр, топты жармай айқай салып?! Тыңдасын Оңтүстіктің о да жайын, Жүрмесін абайсызда қапы қалып. Сөйлейін біраз жыр төгіп, Қазыналы кенімнен. Леңгірімді айтайын, Суреттеп әуел ерінен. Жасымда жалғыз там еді, Айналасы шаң еді. Күншілік қазір қала боп, Қара алтын онан өнеді. Онда бар сансыз батырлар, Медальды және орденді. Депутатым Құлышов – Осылардың бірі еді. ¹Халық ақыны – Орынбай Тайманов. 2Халық ақыны – Әлібек Байкенов. 3Бауыржан Момышұлы.

Қазақ өнерінің антологиясы Ерлерім қайла соққанда, Құлатар тауды қопарып, Мол байлықты күреді. Нартай: Жармаспа, Қазанғабым, Әлібекке, Деймісің мені мұнда келді текке. Алайын тозаңыңды қағып-қағып, Шыға ғой мықты болсаң жекпе-жекке. Атама әуре болып Ленгіріңді, Ұқсайтын іс бітірмес салпы етекке. Жыл сайын өндіре алмай бар көмірін, Ұялмай арқалап жүр елден өкпе. Кезінде қызу майдан кертартатын, Шығын ғып сөзіңді оған әңгіме етпе. Міндерің артылады терген сайын, Барады жаным ашып көрген сайын. Бұрқырап зығырданым қайнай түсед, Төбеңе жай тасындай төнген сайын. Айтпасаң өз басыңның амандығын, Кем емес тасбақадан шабандығың. Жібектей ақ мақтаңды жиып алмай, Сойылым тигелі тұр саған мығым. Бос сөзді боратқанда алқынбайсың, Жүйрік боп жалғыз шапсаң аңқылдайсың. Қар басып, жаңбыр жаншып жатыр мақтаң, Батыр-ау, неңе мәз боп сампылдайсың? Қазанғап: Соқтырдың, Нартай, сөздің дауылын да, Жоқтай-ақ еш кемшілік ауылыңда. Бос сөзді желдей есіп кете бердің, Жұмыстың қарамастан ауырына. Колхозың «Жаңа тұрмыс» жақын Сырға, Салмадың оның ісін неге сынға. Отыз гектар күріштің жарымы ұшқан,

Айтыс 3 ТОМ Аңғармапсың салынып жайдақ жырға. Сексен гектар тарысы құрғап кеткен, Сыр қасында тұрса да, зар боп суға. Жер жүзі таң қалады Мақтаралға, Тіл жетсе, ол тұрады мақтанарға. Ленгірдің сәл кемісін айтты екен деп, Мен сенің айқайыңнан жасқанам ба? Күн райы көктемде ауыр болып, Қалуы рас болмашы мақта солып. Бірақ оған еселеп еңбек етіп, Әлдеқашан орыны кеткен толып. Мақтаралдың совхозы – Мысыр шәрі, Онда өседі өсімдік тегіс бәрі. Жүзімінен шығарған шарапты ішсең, Денеден дерт қуатын болар дәрі. Ондағы еңбек ері – Өтебаев, Дегенде құлақ түред жас пен кәрі. Оңтүстіктің бар халқы тегіс тұрып, Ноқталап Сырдың суын шөлге бұрып. Мырзашөлге орнатқан үлкен қала, Жаңадан Киров атты канал құрып. Оған шектес Мақтарал ауданым бар, Мақтаның мұхиттары жатқан болар. Сарыағаш, Келес, Арыс, Түркістанмен Фрунзе – ақ алтынның кені бұлар. Қос орденді мұнда бар Жайлыбаев, Ерлері толып жатыр көңіл толар. Асырып Атымтайдан жомарттықты, Мақтаралдан қақ жарып Қалпе шықты. Миллион отыз алты мың сомды беріп, Бір өзі танк колоннасын құрды мықты. Ол танктер жаудың бұзып қамалдарын, Сан миллион дұшпанды көрге тықты. Нартай-ау, нақ осындай іс көрсеткен, Адам жоқ іздегенмен сенде тіпті.

Қазақ өнерінің антологиясы Бір жылда бір мың пұттай мақта терген, Аягөз үздік шықты барлық жерден. Сағындық Фрунзеде үздік шығып, Гектарға алты жүз пұт мақта берген. Мұндайлар толып жатыр біздің елде, Асандай болса ерлерің айтшы сен де. Сырыңнан аулап алған балығыңды айт, Ұқсамай ұйытқып соққан сары желге. Нартай: Қазанғап, неге сонша шытырлайсың, Қалбаңдап қарсы ұмтылып тыпырлайсың, Мақтаң мен Ленгіріңнің мінін айтсам, Жауырды жаба тоқып сыпылдайсың. Кемісе, кемшілігің, пайда емес пе? Несіне болмашы деп шұқымдайсың. Мен саған жоқ дедім бе жақсы кісің? Көргенмін көбісінің өзім түсін. Куйбышев колхозында мың адамың, Бір айда бір баланың істеді ісін. Жабылып төрт-ақ гектар егін орса, Бәйге алып соларға да беремісің! Жұмысы Жуалының жатыр жусап, Жаным-ау, көзің бар ғой, көремісің? Бізде де кемшілік бар толып жатқан, Колхозда жеке-жеке болып жатқан. Табысқа не десең де баймын сенен, Жеңісті көрсеттік біз малдан баққан. Мені де олқы деме байлыққа тым, Көре біл, күрішіме тақпайсың мін. Шетіне шалқып жатқан шыға алмайсың, Теңіздей бір облысты жапқан бүтін. Тап биыл бес мың гектар артық ектік, Көрсетіп күштіліктің кереметін. Күріштің тәңірісіндей өрендерім, Асырды жер жүзінен өнерлерін.

Айтыс 3 ТОМ Дүйсенбай, Қашақбай мен Асан, Ыбырай, Бермейтін бәрі палуан жауға белін. Сақадай сақылдап тұр тракторым, Арналса артық кетпес оған жырым. Озып кеп МТС-терім алды бәйге, Бітіріп бар жұмысын сенен бұрын. Қазанғап, болғанды айттың, толғанды айттың, Баянда болашақта не боларын? Қазанғап: Ойлама, Нартай, мінім жоқ екен деп, Сынасақ мін түзеуге болады сеп. Еліңде үш МТС-ің олқы жатқан, Білдірмей кетпекпісің оны да ептеп. Директор Жалтанов пен Өтепберген Жұмысын сала алмай жүр, жолға реттеп. Оңтүстік – мол дария қорғасынға, Ұқсайды зауыттарың ордасына. Союздық жарыстарда оза шығып, Орнатқан Қызыл туы бар басында. Айқайды салғаныңмен, Нартай ақын, Көзің жетсін біздерден озбасыңа. Айтпастан балығыңды басып қойдың, Қақалып қылтығына қалғансың ба? Нартай: Қазанғап, буын жоқ қой қызыл тілде, Табады құрғақ ұйқас әркімдер де. Мастанып бәрін айтып көки бермей, Жоқты іздеу шын ақынның міндетінде. Кендерің, зауыттарың, алыптарың, Теңдесер тең таппаса жер бетінде. Қуанып мен де саған үн қосамын, Әндетіп жырмен жұртты тербетуге. Егерде мініңді айтпай қаша берсең, Шынымен айналғаның кер кетуге. Сұрайсың қайта-қайта балығымды, Балыққа білмейсің бе қанығымды.

Қазақ өнерінің антологиясы Сен шығар балық жесе қақалатын, Теңізге тең көретін арығыңды. Майданға балықшылар беріп жатыр, Сезбейді жеген ерлер тарығуды. Трестің Арал еді енді бірі, Болатын бетке шіркеу соның міні. Планын биылғы жыл бере алмады, Басқадан облысымда бәсең түрі. Болмаймын арашашы айыптай бер, Ақынның жәрдемдессін өткір тілі. Бәрін айт, бәрекелді, мақтаңды айтшы, Оның да келмей жатыр әлі сыны. Бұл өлең екеумізге бірдей нәсіп, Тербеткен жасымызда жырдан бесік. Жинап ал ақ мақтаңды, малыңды өсір. Баратса көкейіңді жеңу тесіп. Ойсырап бұл екеуі кем жатқанда, Менімен шаба алмайсың бірге ілесіп. Жел сөзді қутыңдатпай қарызыңды өте, Сөйлей бер содан кейін желдей есіп. Қазанғап: Отырсың бар тапқаның өтірік боп, Планын бұл тресің бітірген жоқ. Әйтеуір суда тірі балық жүр деп, Санайсың құр малданып көңілге тоқ. Түп-түгел болғандай-ақ пландарың, Желігіп жеңеміз деп ұрандарың. Жиырма проценттей балық жетпей, Соған да орынды ма қуанғаның? Астық, мақтаң, өндіріс кейін жатыр, Жалғыз-ақ мал өсіріп ту алғаның. Белгілі сенің жайың, Нартай, бізге, Аралың масқара боп елімізге. Жетпіс бір процентке әрең жетті, Жоқтай-ақ тірі балық Сыр теңізде.

Айтыс 3 ТОМ Тресті басқарушы Сатаевың, Балық аулау ісінің білмес жайын. Бас балықшы болса да жүзе білмес, Жүзе білмес кісінің ауы жүрмес. Атап айт болса тағы білген мінің, Түйресін олқылықты өткір тілің. Аямай кемшіліктің аш пердесін, Жұмыстың асыл жырмен жуып кірін. Бірсыпыра мақтаны сен де еккенсің, Көрсетші ол ісіңнің бізге түрін. Балықтан басқа сенде бар ма өндіріс, Айтып бер кемшілікке соның бірін. Елім бай майданға көп бердім батыр, Кең байтақ өндірісті жерім жатыр. Түсінсең тоқтар жерің осы, Нартай, Қызықпай қысыр сөзге қызыл-жасыл. 1943 жыл.

ШАШУБАЙ МЕН КӨШЕН Шашубай: Балқаштың құтты жері Саршығаннан, Жыр төгіп, асқақтатып ән шығарған. Тынысы тарылмаған жүйрік едім, Үш жүзге мәшһүр болып даңқым барған. Бұл күнде мыспен күптеп босағамды, Шынтақтап Бектау-ата, Босағаңды. Жастанып шалқар көл мен Дересінді, Байлығым басып жатыр осы араңды. Дариям қандай болса қазынам сондай, Шоқтығым Алатаудан аса алады. Жерім бар көз жеткісіз кен шалқыған, Дүние таңырқаған зор даңқыңнан. Көпіртіп, көк теңіздің көбігіндей, Сол жерден мың-мың тонна мыс қалқығам.

Қазақ өнерінің антологиясы Алыбым күміс күптеп, алтын аптап, Қазынам алқабымда жатқан қаптап. Байлығы сарқылмайтын Қоңыратым, Қойнына алуан кенін келген сақтап. Айтқанын іске асырып заманымның, Ішінде орнатылған аз-ақ жылдың, Ернеуі қанша алса да кемімейтін, Елімнің Шығыстағы қазанымын. Дүниеде зауыт болса нелер алып, Келемін баса көктеп, артқа салып, Ертектей елден елге аңыз болып, Шығады Балқаш атым жерді жарып. Өзендей арнасындай қызыл мысы, Сарқырап күндіз-түні жатады ағып. «Мак-Кули»машинасы үйдей тасты, Быт-шыт қып қас қаққанша тастай шағып. Дүниеде екі алыптың біреуі - мен, Басқасы астар түгіл болмайды әдіп. Баса алмас салмағымды менің ешкім, Бірімін шығыстағы алып күштің, Қашан да менікі деп айта аламын, Одақта үштен бірін өнген мыстың, Байлығым ерік берген шарықтауыма, Келмеген қапталыма Қап тауы да. Одақта үштен екісі менен өнген, Сыймай ма молибденім мақтауыма! Отыз ту жеңіп алған Күн сымбатты, Жеңіске жеткізгендей іс шыңдатты. Көгертіп көсегемді көсем берген, Ішінде бір Туым бар ең қымбатты. Біз берген молибденнен сауыт киіп, Танкілер қалың жауға кетсе тиіп, Талқандап темір торын, тас қамалын, Тау-тау ғып өлексесін кетеді үйіп.

Айтыс 3 ТОМ Байлықтың биік құзын ұялаған, Қыранмын асқар көрсем қиялаған. Балқашқа тең келетін шың болмаса, Шоқыға анау-мынау ұяламан. Алтайдай биігімсің Қарағанды, Сен ғана тең келесің мына маған. Досеке, Көшен қайда, Қайып қайда? Кемшілік ұқсамайды айыққанға. Осында барды бар деп, жоқты жоқ деп, Өзара сынға салсақ айып бар ма? «Жатпасын қисық ағаш тез алдында», Ақындар соны түгел сезе алдың ба? Не жайда Қарағанды осы кезде, Елестет бірің шық та көз алдыма? Көшен: Шашеке, жұрт алдында шаппай желдің. Алдыңа әдеппенен сәлем бердім. Орның бар шабыттанып шарықтауға, Қырағы қыранысың айдын көлдің. Байлығы Балқашыңның ұшан-теңіз, Сай келген бағытына ерікті елдің. Әйгілі бар әлемге мыс қазансың, Төрінен орын алған туған жердің. Жүйрік ең, талай топты шыққан жарып. Тағы да кәрі тарлан ойнақ салып, Басына бәйгі төбе шығып тұрсың, Мен-дағы қосылайын дабыл қағып. Құтырып жау жағадан алған кезде, Долданып аттанысты біздің халық. Іргеміз берік еді әуелден-ақ, Қас дұшпан жығалмастай сырттан шалып. Қалайша ел қуанбас, сен отырсаң Тұмсығын фашистердің мыспен қарып. Былтырғы олқылықтан мен де арылдым – Данышпан партиядан нұсқау алып. Қолымда қазір менің қырық ту бар,

Қазақ өнерінің антологиясы Солардың ортасында күндей жарық - Отанның өзі берген Қызыл Ту тұр: «Табысқа! Жеңіске!» деп ұран салып. Балқытқан мың тонналап болат темір, Орасан заводтардың жаны – көмір! Майданға қару-жарақ, азық-түлік, Таситын темір жолдың қаны – көмір! Мұз бұзып, толқын тілген, теңіздерде Керемет кісілердің әні – көмір! Бүгінгі техникалы тіршілікте, Көмірсіз, айта алмаймын, бар деп өмір. Сарқылмас сол көмірдің дариясы, Қапталған қара алтынның қазынасы. Бойында Қарағанды сан ғасырға, Жетеді Қап тауындай мол мұрасы. Көмірдің күшін байқап қарасаңыз, Қамалдың бұзылмайды қай қиясы? Дегенде Қарағанды, фашистердің Үрпиіп, тік тұрады төбе шашы. Өйткені, біздің көмір бомба болып, Жауғанда, жерге кірген жаудың басы. Жау төнсе қаһарланып оқ боратқан, Күші бар тау бұзарлық неше батпан. Соғыстың зор құдайы – зеңбіректер, Құтырған қасқырлардың жынын қаққан. «Катюша» майдан күйін ойнап берсе, Сұмдардың арам қаны сел боп аққан. Қаһарлы минометтер нажағайдай, Жатағын фашистердің қоймай тапқан. Көмірдің біз өндірген қуаты ғой, Бәрін де осылардың шындап соққан! Ақиқат менің мұным, емес мақтан, Барып көр, бір-бір зауыт – әрбір шахтам. Ішінде неше алуан механизм, Көпіртіп машиналар көмір шапқан. Қорытқан құрыш, шойын домна пештер

Айтыс 3 ТОМ Отын ғып күндіз-түні соны жаққан. Құрыштан жасалмайды нендей қару, Бар ма еді хабарыңыз майдан жақтан! Дүрілдеп жауар күндей бомбовоздар, Дамылсыз көктен төніп жауға шапқан. Басына сұмырайлардың саңғып өтсе, Әлек қып астан-кестен аспанға атқан. Саны көп, қырғи-қыран самолеттің Моторы, білесіз бе, нендей заттан? Ол-дағы көмір менен темір тегі, Шар болат қайнап-пісіп, шыққан оттан. Алмастай қызыл тілді кекке жанып, Сөйлейін, тыңда біраз құлақ салып. Көмірлі Қарағанды – менің атым, Атағым досыма анық, қасқа қанық. Кемшілік ісімізде аз болған жоқ, Жасырмай шынымды айтам, мойныма алып. Үдеттім қарқынымды қазір бірақ, Құрышпен қиялымды қомдап алып. Қара алтын мен тасытқан осы арадан Тоқтаусыз Орал тауын орай ағып, Қаһарлы көп қару боп зауыттардан Майданға күндіз-түні жатыр барып! Кел бермен, айтыс болса іздегенің, Менің де кесек тоят көздегенім. Балқаштың артық-кемді жерін айтпай, Бола ма айыбыңды тіз дегенің?! Шашубай: Үш жүзге даңқы кеткен Шашубай ем, Айтыста шоқтығы асып жан жеңбеген. Тап берген соны ұмытып бұл жиында, Мынауың қай бала өзі өңмеңдеген. Аңдап бас аяғыңды, тегі балам, Шашубай қиын тиер түбі өңгеден. Салайын алдыңа әкеп бар мініңді, Санай бер сыбағам деп Шәкең берген.

Қазақ өнерінің антологиясы Мойныңда сан мың тонна борыш отыр, Арылып тұрсаң мақтан бересіңнен, Төлеттір борыштарын мойныңдағы, Қайда әлгі «Ленинуголь» тресіңнен. Бірінде екі күннің ант-су ішіп, Сен кімді семіртесің бересіңмен. Шахтаның біреуі алда, бірі кейін, Отырсың бірін жауып біріменен. Тоғыз мың борышы бар «19 бис» Басқадан жағдайының қай жері кем? Көшеңді көмір басып жатса-дағы, Сен қашан мезгілінде жөнелтіп ең? Жағаңа талай зауыт жармасқанын, Балқашта жатсам-дағы білетін ем. Бөгесең көмір бермей басқаларды, Арт жағы не боларын білетін бе ең? Алыптар айналаңа орнап жатыр, Жүгіңе жүк қосылар тап күні ертең. «Жүргенде мұртқа өкпелеп, сақал шығып», Аптығып-сасып қалма ала алмай дем. Батыра айтқан достық деп түсінерсің, Сөз ұғар адамсың ғой өрісі кең. Ордам деп ортамдағы сыйлай берем, Әйтпесе, мықтап тұрып нықтар ем. Көшен: Салсаң да шаршы топта самғап айқай, «Баласы Қошқарбайдың» – деп Шашубай. Өрлеймін сөз қамшысы өткен сайын, Шын жүйрік шаба алмайды тер шашылмай. Сыйлаймын, Шашубайсың, әбден білем, Қадірлеп жайшылықта басымды ием. Үйіме келсең беріп бар мәзірді, Жаямын жастық қойып, көрпе, кілем. Көзіме аңсыраған кез кеп қалдың, Бойлауық бәйге бермес Шашубай ең. Асқанда ақтық жасың жарты жүзден, Кездестің тұңғиыққа мендей терең.

Айтыс 3 ТОМ Бұлтарып, бұлтқа қарай жалтарсаң да, Сыпырып көктұйғындай бір-ақ ілем. Жас тұлпар мен жебесем болдырарсың. Болсаң да өрен жүйрік сүрінбеген. Шашеке, сөйледіңіз сыннан бастап, Ойыңыз – кемшіліктің бетін ашпақ. Болғанда ретсіз іс бізде талай, Кетесің өз мініңді қайда тастап? Олқылық, жетіспеген Сізде де көп, Әр жерін жұмысыңның жатқан жасқап. Алты айлық мың алты жүз борышыңа, Жүз жетпіс ысырабыңды әкеп қоссақ. Мың қарыз тонналаған екі мыңдай, Жоспардың тұрған жоқ па кемін қостап? Батасың несиеге шаш-етектен, Төлейтін борышыңды сомға шақсақ. Тегінде, бұл несие қайдан шықты, Ісіңіз жып-жинақты болса шап-шақ? Айтыңыз салыстырап іс салмағын, Жарай ма сәл нәрсеге көз салғаның. Бәйгіден келмеді деп бар тресің, Кеміттің бассейннің бір тармағын. Мін етіп осы болса таққан кінәң, Онымен кеміген жоқ күш салмағым. Екі жыл әзірлігі артта қалған, Қоңыраттың неге айтпайсың кемдік жағын? Шашеке, кешегі алған туың қайда, Балқаштың кім кемітті әруағын? Шашубай: Қазақтың ақындары нелер дарын, Шашубай білетін ед жатқа бәрін. Солардан иығы асып, топты жарған, Әзірге естігем жоқ Көшен барын. Әркім ғой қолда барын теке қоймақ, Байыптап осы арасын ойла, жаным! Жамандап қазыналы Қоңыратты, Неліктен сені, шіркін, тәңір атты.

Қазақ өнерінің антологиясы Жұмысы мақтағысыз жаман болса, Қалайша ол, Наркоматтың туын апты? Ешкімнен сенен басқа естігем жоқ, Қоңырат, деген сөзді артта қапты. Құлақ қой, есің болса, мына маған. Мен сені жалған айтып кінәламан. Жақсысын бассейннің жоққа тән ғып, Білесің, айтып тұрсам, күнә маған. Сондай-ақ Қоңыраттың барын бүгіп, Не шығад құр орынсыз сынағаннан. Ол рас, дайындық іс нашар деген, Бұрқ етіп бір жаманат шыға қалған. Сонда мен Қоңыраттың кемшілігін, Батыра сенен бұрын сынап алғам. Шашубай, оны естімей Көшен боп па, Еті өліп, кемшілікке шыдап алған. Қоңыраттың бір зор міні ашылғанға, Шашубай деп қалмаңдар ашынған ба? Ежелден тап беретін әдетім-ді, Өз мінін көлегейлеп жасырғанға. «Он жеті бисің»1 де ұқсамайды, Күніне бес метрден асырғанға. Сонда ғой, бір адамның тәулігіне Қазғанын есептеген кісі бар ма? Тұрғандай жақсылығың жаннан асып, Орынсыз мақтанасың неге тасып? Екі күннің бірінде авария, Иығыңнан жатқан жоқ па мықтап басып? Егер маған сенбесең, осы жұрттан, Авария бар ма деп көр сұрасып, Өйткені, бұған дейін сөйлеспепсің, Новиков, Кинаштармен бір сыр ашып. Авария дегенде, Горькийлықтар, Көрдің бе, бұға беред басын қасып. 1«Он жеті бис» – шахтаның номері.

Айтыс 3 ТОМ Әлгі бір номер алты жаңа шахтаң, Құтылад, мінін қазсам, қайда қашып? Екі күннің бірінде тоқтап қалып, Борышың кеткен жоқ па шаштан асып? Жеңіс те, кемшілік те алмағайып, Ендеше менен тапқан кейбір айып. Үңілсең өз бойыңа тереңірек, Сенде де тұрған жоқ па бадырайып. «Бас жаққа барыспайық» деген бар-ау, Тіл алсаң, ту жағына барыспайық. Мен-дағы кемшілікті мойындаймын, ТЭЦ туралы айтқаның орынды айып. Бірақ та жеңіп алған Туы бар деп, Дәріптеп күні кеше ақын Қайып. Жер көкке сиғызбаған Тарабанов, Туынан қалған жоқ па айырылып? Шашубай, сен болмасаң, сеніп отыр, Ертең-ақ келеріне ту қайырылып!

Көшен: Шашеке, салыспайық дауға дамай, Сөзіңе сөз айтайын, болсын орай. Қара алтын ордасында отырғанда, Бұл Көшен уысыңа түспес оңай. Өткір сөз дәл тиген соң шымбайыңа, Салдың ба зор дауысты айғайыңа? «Алыссаң – атаңды жық» деген сөз бар, Мінгізіп бір алайын оңтайыма. Келгенде судай сырғып Қоңыратқа, Бой бермей сүйенесің тіл мен жаққа. Баспайсың аяғыңды сүйресем де, Тоңқайып құлап жатқан вагон жаққа. Қойылмай темір жолдың ісі ретке, Аптығып жұмысшылар жүрген жоқ па? Қоңырат сол қырсықтың салдарынан, Төлеп жүр мыңдаған сом штрафқа. Жоспарды толтырам деп тапырақтап, Мығымын күштің салдың топыраққа.

Қазақ өнерінің антологиясы Табысың жүз мың емес, одан да көп, Көп сөздің көпірмесін қақсаң шотқа. Туынан Тарабанов айрылды деп, Бойыма жараспайтын мінді тақпа. Өзіміз ауыстырып алып бердік, Шыққан соң онан-дағы озат шахта. Келе ме кемітуге Трабанов, Әлі отыр ие болып жақсы атаққа. Құр бекер жеңем деудің жөні осы деп, Буынсыз, тұтас жерге балта шаппа. Шашеке, авария – басты мінің. Бос тұрған талай рет болды күнің. Бейқамдық, салақтықтың салдарынан Отырсың өрлей алмай табыс шыңын. ТЭЦ-ың жарты жылда он бір шөкті, Ойлама, мен білмейтін бар деп сырың. Электр станциясы деген кезде Цехтарың зар қағады, айтсам шынын. Июньнің он төртінде барлық зауыт, Отырды жинап қойып жоспар-жүгін. Қаспағын бу қазанның қырмай қойсаң, Өзің айт, мен бе, сен бе, кінәлі кім? Қоңыратта жойқын күштер істеп жатыр, Тамаша соның бірі – экскаватор. Діңгектей аузымен кенді көссе, Қалады төбедей жер болып тақыр. Бойлатып болат бұрғы тас қашаған, Күрделі станоктар іске батыл. Осындай қуаты зор құралдардың Көргенде бос тұрғанын ішің ашыр. Шашеке, жұмысыңда «кілтипан» көп, Қаншама дегеніңмен сөзім асыл. Бұрғылар тамшы суға зарығуда, Сәл нәрсе үлкен іске болып масыл. Мақтаған «Мак-Кулиің» ауықауық, Қалады тас орнына темір қауып.

Айтыс 3 ТОМ Қақалып қалатыны не себептен, Темірді Балқаш қайдан алған тауып? Балқаштың кен байытқан фабрикасы, Емес пе мыс заводтың бел арқасы. Астынан руданың сүзіп алған, Осында машинаның тамашасы. Бас-көзін былғанышқа бастырғандай, Бар еді фабриканың не жазасы? Күтімі жабдықтардың кем болған соң, Жұмыстың түсті төмен дәрежесі. Құрал күш іске толық аспаған соң, Ысырапқа кетіп жатыр мыс тазасы. Январьда «демалысқа» шыққан пештің, Шашеке қаланды ма қабырғасы? Сақталмай берік түрде ережесі, Ісіңнің көбеюде қарбаласы. Аптыққан бастықтардың қолы тимей, Шаруаның шабандауда кей саласы. Басынған соң, балақтан басқа шығып, Балқаштың еркіндеп жүр қандаласы. Шашубай: Шу бетте өзің келіп ұрынғанға, Мынау бір жеңгізбейтін тірі жанға. Дарынды ақын десем, сөзуарсың, Бос сөзге болдырмайтын бірер таңға. Екі сөздің бірінде Қоңырат деп, Балқаштан барлық тапқан кінәң сол ма? Вагондар жазатайым тайып кетсе, Баттитып бетке соғар мін боп па ол да? Тереңірек тексерер кісі болса, Оңып тұрған жоқ еді – ау, Сіздің жол да! Шахта сайын он–ондап вагонеткең, Шашылып жатқан жоқ па құба жонда? Жұрттан асқан пысық боп жиып алсаң, Біреу ұстап тұрды ма сені сонда? Қазанның өзің түсіп қаспағына, Таң қалдым бетіме әкеп басқаныңа.

Айтыс 3 ТОМ Жұрттың қамын ойлайтын жақсы болсаң, Неге соны қоймадың жылы қылып?

Шахтаңда жұмыскерге берген киім, Саудаға салатұғын емес бұйым. Аз емес базар асып кететіні, Көрместен сол адамның тұрған үйін. Ойласаң тереңірек осы қылық, Төгеді Қарағанды абыройын. Көзің көріп, көңілің біліп отыр, Осыған салмақшысың қашан тыйым? Сарыаяз сақылдаған қыс келгенде, Ойласаң не болады сонда күйің? Бақшаңда, ағашыңда шаң бір елі, Күлімсіп, көлің сасып іргеңдегі, Жатқанын, көрмеген боп өте берсең, Қалаңа енді қайтіп сән кіреді? Бар шығар тағы талай салақтығың, Бастығы горкомхоздың сылбыр еді. Көшен: Баспақ боп бадырайтып мінді бетке, Кемшілік жинақтадың кемітпекке. Аумағы ат шаптырым бассейннен, Ізденіп бар тапқаның вагонетке. Бұл бірақ сізге тоят бола алмайды, Айтылған сөз сияқты күлдірмекке. Мінсеңіз Қоңыраттың вагонына, Шашеке, жете алмас ең бұл дүрмекке. Балқаштың транспорты шапса біздей, Бір күнгі жарамас ең бүлкілдекке. Қосақтап кемшілікті қалдырмайсың, Бар ма ойың бізге әкеліп телімекке? Қай жерде көрінеді білгендігің, Қырандай сорғалап кеп ілгендігің, Шындыққа жарасады, жанасады, Қинаш пен Новиковты бүргендігің. Шалағай, дөкір басшы болғаннан соң,

Қазақ өнерінің антологиясы Сан рет сізден бұрын мінегенмін. Мен емес мұндайларды қорғайтұғын, Олақты ұрса екен деп тілегенмін. Жалғыз-ақ соңғы сөзің орынды емес, Кемітіп көмірімді күл дегенің. Күннен күн артылсын деп қуат-күшің, Ағыздым көміріммен тастың мысын. Жүз тонна шығын болған ысырабыңды, Көмірдің күлінен деп отырмысың? Отынды менен алған шашпай жақсаң, Өнімді болар еді көп жұмысың. Басқаға жаршы болып сайрағанда, Балқаштың неге айтпайсың кемдік ісін? Шашеке, құтылмайсың қармағымнан, Ілемін келсең–дағы қай жағымнан. Ақыры қысылған соң моншаны айттың, Бір кезде әлдеқалай қар жамылған. Айнадай іші-тысы қазір көрсең, Күтіліп, үзілместен от жағылған. Шашеке, сөйледіңіз көп екпіндеп, Бастасам сіздің жайды мен біртіндеп, Қалалық үлкен моншаң алқам-салқам, Жаз бойы жөндемепсің бір бүтіндеп. Лайы өткен жылғы көпсіп жатыр, Жүніндей арық қойдың жұлған жүндеп. Осындай айыбымды айтады деп, Алдыма кес-кестейсің, көлденеңдеп. Бір үйді төрт жыл болды салғаныңа, Уақыты бітіретін болмады ма? Пәтерсіз жұмысшылар қынжылады, Іске аспай игіліктің қалғанына. Бастығы Шығыс Қоңырат Косих деген, Сол болса адамыңыз пысық деген, Монша жоқ, асханасы тағы былық, Бір қырсық көрінеді, қисық келген. Шатырда кеншілерің жатыр, көрдім, Қайтесің қыс күнінде қысып келген?

Айтыс 3 ТОМ Бесінші, он алтыншы асханаңның, Айтуға былықтарын жасқанамын, Пісіріп берген балық жеуге келмей, Барған жұрт татпай оны тастағанын. Бұл жайды білгенімен Янкин жолдас, Есігін асхананың ашпағанын. Қоғамға қызмет ету орнына ол, Сайранды базалардан бастағанын. Бастығы общепиттің бола тұрып, Арақты литрмен тастағанын, Толтырып қойны-қонышын керек затқа, Кергенін кеңсесінде қас-қабағын. Шашеке, мен айтпайын, Сіз сұрама, Өзіңе тап бермесін ашқарағың. Шашеке, сөз бастадың өзің тасып, Жібердім тегеурінімді басып-басып. Қарпуым қатты болса, амал қанша, Сіз бірақ қалмағайсыз оған жасып. Кемшілік, тере берсең, әлде де көп, Бастысын жетед-дағы берсең ашып. Қария, адамдарың қайда сенің, Жақсыңа сөйлесеңші бір жанасып. Шашубай: Көз тұнған көп міндерін асхананың, Әйгілеп жұрт алдында тастағаның. Көрсін деп бүркеп қалған былығыңды, Мені де асханаңа бастағаның. «Кировта» жұмыртқа ұрлап қолға түскен, Сенің де бар еді ғой ашқарағың. Жақында жұрт шулатқан қай асханаң, Айтпай-ақ қойғанымда басқаларын? Түстеп айтсам аузыңа құм құйылар, Сөзді қой, бойыңа құт ашпағаным... Айт деуің адамыңды өте лайық, Айтпаса келістіріп ақынға айып. Бар өнердің тетігі адамда ғой, Еңбектің ерлеріне бұрылайық.

Қазақ өнерінің антологиясы Соның бірі – Байғазы Ысмағұлов, Айына мың тонналап мыс айырып. Өзіңнің ерлігімен олқылықтан, Есесін алған жоқ па бір қайырып? Жеңіс деп, жең сыбанып шыққан беттен, Артына қарамайды бір қайырылып. Алдында таудай бөгет тұрса-дағы, Көрмеген қиындықтан жүрегі айнып. Ісінің қыбын білген шебер адам, Жылдық іс істеп кетсе бір-ақ айлық. Төрт айдай алдына бір жан салмаған, Жарыста ұлы дүрмек бір талмаған. Топ жарған әрі батыр, әрі жүйрік, Шашасын, қанша шапса, шаң шалмаған. Мың тонна қызыл мысты балқыт десең, Өмірде қабақ шытып шаршар ма оған! Атақты Имамбаев даңқы күшті, Бір күнде адақтайды айлық істі. Қасында қорытушы Трофименко, Өзендей тасқындатып қызыл мысты, Еңбекпен ел алдында ер атанып, Атағы не батырдан артып түсті... Әр ісім жеңіспенен аяқталған, Кісім жоқ бар өнерін аяп қалған. Жақсыбектің тапсырған артық мысы, Бір миллион патронға таяп қалған. Ісіне ел сүйсінген Әли батыр, Қаруын қолына алып перфоратор, Молибден рудасын көл-көсір ғып, Майданға керегінше беріп жатыр. Атақты адамым көп айтылмаған Өмірде оттан, судан тартынбаған. Бұрғысын Давыдовым қадағанда, Қаратас қимылынан қалшылдаған... Ел, майдан асқар таудай бел көретін, Жеңіске ерліктерін мол беретін.

Айтыс 3 ТОМ Сен-дағы кісің болса, ортаға сал, Табысы осыларға тең келетін! Көшен: Ар үшін, намыс үшін, Отан үшін, Салғанда совет халқы барлық күшін. Мадақтап Қарағанды ерлерінің, Тамаша жанқиярлық айтсам ісін. Долданып көбік шашқан толқындай-ақ, Келеді көз алдыңа кесек пішін. Шахтам жоқ топқа түсіп жарыспаған, Кек үшін, жеңіс үшін алыспаған. Отыз үш, қос он сегіз, он екінші Кезекпен қолдарына ту ұстаған. Бұлардың аты шулы бастықтарын, Шашеке, жақсы білу парыз саған. «Киров» пен «Жиырмасыншы» өрлеп келед, Болсаңыз алыптармен таныспаған. Кеудеде кектің оты жалындаған, Үн қосып ерлеріне дабылдаған. Көмірдің майданында күреседі, Ұл-қызы алпыс ұлттың мыңдаған жан. Бір-бірлеп атақтысын санап берсем, Аттары әлденеше мыңға барған. Біреуі өнерпаздың Николаев, Жас жігіт алғырлығы таңғажайып. Алуда көмір кенін жүйесімен, Көрсетті көпшілікке үлгі жайып. Қазірде ол бастаған озат шахта, Табысқа ұшан-теңіз отыр байып. Планнан тыс бергені жарты жылда, Жиырма мың тонна болды келсек сайып. Еңбегі, еткен ісі тағайынды, Үш жігіт ортан қолдай ағайынды, Әубәкір, Мұстафа мен Сыздық шапса, Қайламен қара тасты қақ айырды.

Қазақ өнерінің антологиясы Сап түзеп сілтегенде күректерін, Жеткізбей тастап кеткен талайыңды. Күрекші Жұмажаным жолбарыстай, Қарқынға қойған емес қарқын қоспай. Планын сегіз айдың жарты жылда Орындап, зымырайды ұшқан құстай. Атақты бригадир Әділ, Сәкен, Солардай ардақтымыз Кәрібай, Шәкен. Жас түлек кеншілердің серкелері, Қапаш пен Гороховтай кім бар екен? Бәйгіде ұлы дүбір көп сыналған, Бәйсекей, Бекбосын бар қарт қыраннан. Салсаң да өрден өрге өршеленіп, Келеді бір шалдырмай екі тарлан. Бірінен біреуі асып түсіп жатыр, Талай жас осылардан өнеге алған. Союзда аты әйгілі Түсіп батыр, Кісі жоқ Балқашыңда бұған татыр. Ордені кеудесінде жарқырайды, Осындай адамдарым толып жатыр... Шашубай: Сан білгіш сөз мәнісін саралаған, Айтыста салмағымды шамалаған. Ырзамын бала бүркіт Көшеніме, Алысып, алдырмаған бағанадан. Осында кемшілік бар деген жерде, Ақтарып түкпірі жоқ қарамаған. Амал не, басым алтын, кеудем күміс, Шығар жоқ тұяғыңды қадағаннан. Мінің көп әлі де мен санамаған, Қол үзбей қара ордаңды сағалаған. Айтады дос жылата, қас жұбата, Өзіңдей қынжылмасам, табаламан.

Айтыс 3 ТОМ Бас мінің, ашып айтсам тәртіпсіздік, Жыл бойы Біріншіңді¹ сабалаған. Қырсауың² Садировтай лавада ұйықтап, Жасаған прогулы балалаған. Қоздатқан Скаковтың өтірігін, Боларсың әлі күнге санамаған. Бес моторды өртеген Расигің, Шашубай жапты демес жала маған. Алғысынан сөгісі он есе көп, Уәде жоқ айтқан жерден шыға қалған! Тап беріп Қинаш отыр бұйрығына, Бұйрықтың боқтау жалғап құйрығына. Уәдесін бүгін берсе, ертең жұтып, Өтірік ант етуден тыйылды ма? Бір кезде Новиковың мақтау алған, Мешеулеп осы күні артта қалған. Шахталарда не болып жатқандығын, Өзі барып көрмейді бірін алдан. Телефонмен ұзақ күн бұйрық беріп, Трубкасы түспейді ығи қолдан. Басшылықтың бар түрі сол болғасын, Қай уақыт мін түзеліп, жұмыс оңған? Комбинат озық болып жазы-қысы, Балқаштан асып түссе барлық ісі. Не себептен нормасын орындамайд, Дені сау бассейнде төрт мың кісі. Балқашта ондай адам жүзден асса, Өлер ем қапа болып ішім пысып. Еңбектің өніміндей үлкен іске, Көшеннің келмей отыр тоқталғысы. Менде еңбектің өнімі жүзден артық, Әрең-әрең сенікі тең жартысы. Келіп қайт, өнегемді үйретейін, Бұ да бір жақсылықтың жоралғысы... ¹Бірінші – шахтаның нөмірі. ²Қырсау – қырсық мағынасында.

Қазақ өнерінің антологиясы Көшен: Айтысқа ә деп бастап беттегенде, Айтылды жетіскен де, жетпеген де. Сайыста сөз найзасын салыссақ та, Қуандым ардан аттап кетпегенге. Ағасың, ауыр айтсам айып етпе, Жүрмейді сөзге қолқа ду-дүрмекте, Ежелден ер мен ақын ел қаруы, Аруағы көтеретін жекпе-жекте. Сөз шықсын ақындардан ақ алмастай, Туған ел шақырғанда қанды кекке. Аяқтан алыптарды алмасын деп, Жасырмай басып айттық мінді бетке. Сөзіңе сөз қайырсам ретімен, Шашеке, тағы тулап мені сөкпе. Адамдар менде болса, сенде де бар, Іске олақ, сөзге мырза ісіп-кеппе. Сүмеңдеп жалқауың көп артта қалған, Үлгі алған Мақатовтай соғылғаннан. Тезге сал Карнухиндай қырсауыңды, Күні жоқ нормасының орындалған. Қаншама айтқаныңа көнбейтұғын, Соншама еркелейтін не қылған жан? Жапақтай алаяқты көріп келдім, Қыдырымпаз, бір қуыңды сидаңдаған. Шайденко Балқашыңда ол да бастық, Болғасын ісіңде көп қарбаластық. Қалады бір ай озса, екі ай кейін, Аяғын тұсағандай біреу тас қып... Тағы айтсам былтырғы жыл күзгі айларда, Қыруар шіріп кеткен овощ қайда? Жасамай әзірлікті Андреев, Қусырып қолын отыр тағы жайға. Тауып алып комхозымды жатқан бұғып, Сылбыр деп тіліңді бір алдың сұғып, Жұмыстың бітірмеген үштен бірін,

Айтыс 3 ТОМ Қоясың Аврамчукті қайда тығып? Қай қақпаң қирап қалған шаңқай түсте, Аверчук паровозбен бір-ақ ұрып? Жұмсаған соны менің комхозым ба, Болмаса боран айдап келді ме ығып? Перебинус сөзге шебер тұрған сайрап, Тағы да жатқан шығар қаулы сайлап! Қаулының жүзден бірі орындалса, Балқашың кетер еді-ау гүл-гүл жайнап! Шашеке, кемшілікті менен тапқан, Демеймін өтірік сөз жала жапқан. Орынды көрсеттіңіз борышымды, Әзірше етегімнен басып жатқан. Әзірмін күні бүгін аттануға, Ағызам қара алтынды күш қайраттан, Күттірмей жыл аяғын Отаныма, Борышты мен болармын бұрын жапқан!

Доскей Әлімбаевтың басалқы сөзі: Жыр қуған он бес жастан Доскей едім, Арқаның адыры емес төскейі едім. Сөйлесем алқа-қотан шаршы топта, Шұбалған шалқар құлаш көштей едім. Айтыста қия тартыс алма-кезек, Қызыл тіл мүдірмейді кетсең безеп. Ақындар арындаумен аға бермей, Азырақ бөгеліңдер бойды тежеп. Делебем қозып кетті дүбір көріп, Алайын мен де біраз жорта желіп. Аузыма түйдегімен жыр түседі, Байқасам айналамды көзбен шолып. Басынан ділмәр ақын Шашубайым, Халыққа сөз таратқан әнмен өріп. Көшелі көрінеді Көшенім де, Намысын жіберген жоқ қолдан беріп. Кемшілік, жетістігін қос алыптың Екеуі недәуір-ақ айтты теріп.

Қазақ өнерінің антологиясы Талас жоқ жақсы адам мен табысыңа, Орынды сөйледіңдер күшке сеніп. Тартыста тең түсетін ақынсыңдар. Екеуің екі алыпсың белі берік. Шешеді жыр түйінін жыл аяғы, Сендерге көрем сонда сөзді беріп. Балқаштың бауыр еті Жезқазған бар, Өлшеңдер оның-дағы ісін көріп. Секілді Аймұқанов бар кеншісі – Ерлерге жорықтағы болған серік. Әлде де іс салмағы алда жатыр, Майданда қызды бүгін отты көрік. Қаһарлы балаларым қас дұшпанға, Алқымдап жұтқызуда қанды көбік. Басылмай еңбек ету бізге парыз, Жойғанша зұлым жауды жерге көміп! Отанға халқым менің берген сертім, Ақтайды абыройды емін-еркін. Күдіксіз бұған куә бола алады, Бірлесіп қимылдаған күшті серпін. О, жұртым сенем сенің елдігіңе, Көрсеткен ризамын ерлігіне. Жан сала жеңіс үшін қимылдаңдар, Таңдансын барлық әлем өрлігіңе! Шашубай: Табысты тасқындатып селдетейік, Мыс, көмір, молибденді көлдетейік. Екі алып шығыстағы тізе қосып, Құруын фашистердің тездетейік! Алып күш аяқ бассам қабындаған, Балқаштың сағаты жоқ дамылдаған. Жүкке жүк қосылғанмен жыл соңында, Көтеред, демек емес ауыр маған! Мыс, молибден екі есе артады деп, Сене бер осы бастан, қауым, маған!

Айтыс 3 ТОМ Көшен: Алдағы жыл салмағы болсын қандай, Әзірмін қимылдауға бір де талмай. Үн қосқан ақынына кеншілерім, Көмірді боратады жауған қардай. Серт етем, ант беремін ел алдында, Жаралы, жауға түскен жер алдында, Тарттырман тізгінімнен – белім берік, Ант етем партияның өз алдында! 1943 жыл. ХАЛЫҚ АҚЫНДАРЫНЫҢ ХАТЫ

И.В. СТАЛИНГЕ Өмірдің алтын таңына, Өмірдің шырақ шамына, Аңсаған арман бағына, Сан ғасырлар адамзат Сәуле шашып, нұр төгіп, Жаһанға жарық күн болған. Қабырғадан қан кешіп, Толарсақтан саз кешіп, Жауыздық пен әділдік Айқасқан, ауыр кездерде Сталин! – деген жалғыз сөз, Жеңістікке шақырар, Ұран болған, үн болған, Кемеңгерім, іңкәрім! Күн жазады көктегі, Кесте тігіп сәуледен. Әріп тізіп жұлдыздан, Ай жазады нұрменен, Әнші жазады үнменен, Күйші жазады күйменен.

Қазақ өнерінің антологиясы Әділдікті аңсаған, Жер жүзінде сан халық, Ел жазады өрнектеп, Алуан-алуан тілменен. Қазақтың шешен ардағы, Әр өлкенің саңлағы Адуын сөз, асқақ ой, Айтыса келген шайырлар, Сәлем Сізге жолдайды Жүрегінің түбінде, Тұнық жатқан жырменен; Қар төсеніп, мұз жастап, Мұнарлы бұлт жамылған. Бағында алма мәуелеп, Мың құлпырып шешегі. Қалқасынан жарылған, Тасында тағы аңдаған, Шыңында қыран самғаған. Найқала басқан төрт түлік, Кең өлкесін шарлаған. Етегінде өндіріс, Гудогі нардай боздаған. Қара шойын, көк темір Машина атты төл тауып, Секунд сайын қоздаған. Асқары зәулім Алатау, Аты шулы Алматы Астананың төрінен, Айбары асқар тауындай, Түтіні қара дауылдай, Фабригі, заводы, Көк құрыштан өрілген. Шақырлаған қорап тас, Күшімен алып ерлердің Домналарға телінген. Телінсе жағал кен тастар, Қорғасын боп еріген. Жойқын соғыс, қан жорық,

Айтыс 3 ТОМ Қырқысқан қызу майданда, Жауға атылған он оқтың Тоғызы сонан берілген, Қарт Қазығұрт, Қараспан, Қапталы биік Қара тау, Оңтүстіктің елінен. Сан ғасырлар тусырап. Тереңде кені сақталған, Аты әлемге мақталған. Сарыарқаның кіндігі, Желпінсе жердің түндігі, Кен ұясы, жер құты, Шежіреде жатталған. Өндіріске нәр беріп, Заводтарға әл беріп, Талқандауға дұшпанды Қара алтынын ақтарған. Қарағанды кенінен; Теңізі түптен ырғалып, Қаһарын төгіп долданып. Толқыны тулап мөңкіген. Мөңкісе, жүзген нән балық, Тереңге қарай жөңкіген. Балдырғаны соққыдай, Боз сазаны тоқтыдай, Аты шулы Атырау, Даңқты Балқаш көлінен. Тау қопарып, шыңды үңгіп, Тастан алтын аршыған, Мыс, қорғасын қорытып, Жерінен жез талшыған, Жезқазған мен Қарсақбай. Көк тіреген кәрі Алтай, Кеннің байтақ шегінен. Түгі сұлу құндыздай, Шабысы аққан жұлдыздай, Сыбыс құйрық, күдіс жал,

Қазақ өнерінің антологиясы Шағалалы шаңқан боз, Жусатып жылқы өргізген, Ат, айғыры, биелі, Дем алғандай тыныс жоқ, Нар өркеші асқардай, Тарақ құйрық аруана, Ебей басты құба үлек, Келесі құт – түйелі. Мыңғырған сансыз қара мал, Қойы семіз сүбелі. Есіл, Нұра, Сыр мен Шу, Сарыарқаның жерінен. Халықтың шайыр ақыны, Астанаға жиналып, Безеді қызыл тілдерін. Алатаудан асыра, Жаудың сұсын қашыра Кремльге, Москва, Жеткізбек зор үндерін. Ұлы Сталин кемеңгер, Даңқты қазақ елінде, Астанамның төрінде, Бір ғасырды аралап, Домбырасын сабалап Жүзге жеткен қарт Жамбыл, Жыр алыбы басқарып, Әйгілі жүйрік ақындар Қазақстан жерінің, Ұлан байтақ кенінің, Өндірісі өнгенін. Арғымақты баптатып, Қорғасын оқ, көк сүңгі, Сауыт, сайман сан құрал, Қысқа аяқты қара мал, Майданға азық бергенін. Еңсеп бір туған елім – деп, Ұлы Отаным жерім – деп, Қалпе сынды жомартым, Қалтасынан халық үшін,

Айтыс 3 ТОМ Бір миллион бөлгенін, Қатал жаумен арбасып, Жағаласып жандасып, Жатқан кезде халқымыз Елдегі ұлы еңбекпен Жауды қалай жеңгенін. Сынады да, жырлады, Байтақ елің тыңдады. Тоғысқан жауын қашырып, «Ерні салпы құбаша ұл Ел қамын жеген Едіге» Отаны үшін, елі үшін. Тау көбелеп желгенін. Қараңғы меңіреу түндерде Қалың қолды бастаған, Қарақыпшақ Қобыланды Қасарса жауын жеңгенін. «Құралай көрсе көзге атқан, Құланды көрсе белге атқан, Оң келгенін оң атқан, Сол келгенін сол атқан, Солақай тартса құлатқан, Көксерегін борбайлап. Қамалды бұзған айқайлап, Тарлан атты Тарғынның, Түтеген оқ, сан қолға Жалғыз төтеп бергенін. Еңселігі екі елі, Дулыға сыймас шекелі Жауырыны жазық, мойны ұзын, Жай тартарға қолы ұзын, Толғай-толғай оқ атқан, Он екі тұтам жай атқан, Бұзбай құлан пісірген, Мұз үстіне от жаққан, Ел арысы – Исатай, Жалынды ақын Махамбет, Аманкелді, Сырымдар, Ел үшін қалай өлгенін, Ұрпағына үлгі етіп,

Қазақ өнерінің антологиясы Шешендерің жырлады, Байтақ елің тыңдады. Аспан да оқ, жер де оқ, Дем алғандай тыныс жоқ, Күркіреп күнше зеңбірек, Шүйіліп көктен самолет, Кетпек болып таптатып, «Жолбарысын» қаптатып, Түйілсе де қатал жау Москваға біреуін Жібермеген аттатып, Жиырма сегіз батырдың, Ерлікпенен өлгенін, Өлсе де жауды жеңгенін. Шешендерің жырлады, Байтақ елің тыңдады. Жауды көрсе түйінген, Ерлігіне ел сүйінген, Алар аңын көргенде, Тау бүркітше шүйілген, Қарысса жауын қандатқан, Егессе есік шаңдатқан, Ер Мәлігім бастаған, Тағы он сегіз батырым, Тоғысқан жерде жауымен Қатты сығып шеңгелін, Талқандап жауды жеңгенін, Жортуылда, жорықта Менменсіген немістің Талайының бастары, Қанжығада келгенін, Шырқата ақын жырлады, Байтақ елің тыңдады. Қанша толқын ұрса да, Мызғымас шың жартастай, Қасқайып тұрып, қарсы алған Үдей соққан дауылда,

Айтыс 3 ТОМ Қанша қиын іс болса, Жыға алмаған тауыңды, Қиқулап елге төнгенде, Жеме-жемге келгенде, Жексен еткен жерменен, Талай да талай жауыңды, Бар батырдың ағасы, Бар адамзат данасы, Кемеңгерім, ұстазым, Данышпан басшым Сталин, Сары алтындай сөзіңді, Ел іңкәрі өзіңді, Ақын, шайыр, жыраулар, Тереңнен толғап жырлады. Байтақ елің тыңдады. Іші мерез, денесі өрт, Сау тәніме жабысқан, Күйдіргідей ауыр дерт Жер бетінен жойғанша, Қара қарға, сауысқан, Қан сөліне тойғанша, Жауға мірдей қадалар, Жау денесін жаралар, Сөз семсерін тереміз. Ел жүрегін тербетер, Шер көңілді сергітер, Ұраныңды, сөзіңді, Ту қып көкке көтеріп, Өлеңнен өрім өреміз, Жауды белден асырып, Жаудың сұсын қашырып, Ұлы тойға Кремль Қоңырауын қаққанша, Біз үгітші, ұраншы, Жеңістікке халқыңды, Үндеуге серт береміз! Москва, Кремль. 1943 жыл.

Қазақ өнерінің антологиясы СӘТТІҒҰЛ МЕН ҚҰМАР Сәттіғұл: Ақынға айтысатын сөзім дайын, Кем емес бір ауданнан сол Бақсайым. Байлыққа Бақсайымның қолы жеткен, Ағындай алған беттен бұрылмаймын. Тайғара жылқышым бар малға бапты, Ұйқысыз ат үстінде таңдары атты. Имашев, Көшкінбаев комбайнерлер Қияға құлаш ұрып шолды алапты. Айбынды күші құрыш алыптарым, Түрлентті мал өсіру бағыттарын. Майдан мен тылға біздер түгел жеттік, Беруде азық-түлік жабдықтарын. Осындай мақтан етем ерлерімді, Ұйымшыл бәтуалы ер көңілді. Сұраймын, ақын Құмар, білу үшін, Қайтарып айтшы маған дерегіңді. Құмар: Сөйле, сөйле Сәтеке, бұлақша ағып, Сөйлер сөздің желісін әнмен шалып. Теңім жоқ, терең жатқан тұңғиықпын, Жай жатқан момақансып, өрге шауып. Тамаша ауданымның байлығы көп, Мен айтсам сіз қаларсыз естен танып. Байлыққа меніменен таласпайсың, Гүлденіп, құлпырып тұр ел жасарып. «Алға», «Еңбек», «Жаңа құрылыс» колхозым бар, Айтпайын жетістігін оның неғып. «Степан Разиндей» колхозымның Байлығы Қазақстанда бірінші алып. Белгілі елге еңбегі ерлерім бар, Тыңдаңыз, тамашасын құлақ салып. Шүйіншіқалиев Қапан менен Абуева, Ержүрек жолбарыстай келед жарып.

Айтыс 3 ТОМ Есмұратов Қалым атты жылқышым бар, Майданға көмектескен күшін салып. «Передовик» колхозында Көшекбаева, Көрген жоқ бұл жолдастар артта қалып. Аянбай Отан үшін еңбек істеп, Жеңістің мен отырмын күйін қағып. Біз алдық ауыспалы Қызыл Туды, Сен қалдың сасқалақтап, естен танып. Сәттіғұл: Қызыл Ту уақытша тұр қолдан кетіп, Оралар қайта өзіме ертең жетіп. Жұмысым ақсаған жоқ оныменен, Еңбекке шын ұмтылсам түгенденем. Колхозым мақтау алды үкіметтен, Күрделі табыстардың молыменен. Орындап партияның тапсырмасын, Келемін аумай түзу жолымменен. Айтыстың меніменен, Құмар ақын, Отырған көп сынайды сөздің парқын. Жан аяр жалқауың көп, екпінді аз, Жұмысқа колхоздарың қарайд салқын. Керенау, жалқаулықтың себебінен, Ауданның бағып жүрсің кейінгі артын. Колхозым әлдеқашан орындады, Бізде бар екпінділік күшті қарқын. Белгілі облыста бір ауданмын, Жайылып біраз жерге кеткен даңқым. Құмарым, бермен қара, аш көзіңді, Аянба ағытып қал бар сөзіңді. Құтылып ең әуелі борышыңнан, Сонаң соң мақтау керек колхозыңды. Құмар: Сәтеке, дұрыс айттың мінімізді, Ұялттың көп ішінде ініңізді. Бұл кеміс шындығыда болуы рас,

Қазақ өнерінің антологиясы Айтайын енді тыңда жөнімізді. Бақсайым керемет деп мақтанасыз, Сәтеке, неге айтпайсыз өзіңізді. Болмаса тап осындай шабан адам, Қолыңнан неге бердің туыңызды. Колхоздан «Тұңғыш бірлік», Киреевің, Жүздеген жойған екен қойыңызды. Бір колхозға аз шығын емес қой бұл, Жасырмай неге айтпайсыз соныңызды. Ал, айтшы, қайда кетті осы малың? Құр босқа көтергенше бойыңызды. Білмейсіз ізі-түзін осылардың, Жасырып жасадың ба тойыңызды. Бастығың осы жерде бір босапты, Дегендей семіз қойдың еті тәтті. Айрылдың Қызыл Тудан ұйықтап қалып, Көрші ауыл – қасыңдағы бізге батты. Осындай шалағайлық істері көп, Бұл ақын қалай маған өлең айтты? Сәттіғұл: Мұныңа Құмар ақын сөз беремін, Жауапты кешіктірмей тез беремін. Аламын Қызыл Туды ертең жеңіп, Отырсың, Құмар ақын, неңе сеніп? Өзіңнің одан үлкен ұятың бар, Малтығып шыға алмассың айтсам теріп. Мың отыз төрт басты мал төліменен, Кешегі октябрьде қалған кеміп. Құмаржан, айтпаймын деп жасырасың, Мұқашев Исполкомың отыр сезіп. Жүгіріп олай-бұлай қымтағанмен, Отырмын осылардың бәрін біліп. «Ежелден ел құлағы елу» деген, Сол малдан, сезіп тұрмын, жепсің жілік. Жілікке тоймай қалып тағы жепсің, Тойдың ба төрт түліктің басын мүжіп? Мұныңды есіткенде ел күлді ғой, Шіріпті қарға көмген етің қызып...

Айтыс 3 ТОМ Сұраубай: Ақындар айтысуға келдік бүгін, Жарысып шығардыңыз сөздің сырын. Тақымдап бір-біріңді қуа бермей, Тоқталып ескерелік істің түрін. Таусылмас көп айтқанмен сөздің арты, Шешілмес сыналмаса істің парқы. Сәтеке, шаршамайсың тынысың мол, Кемшілік-жетістіктің айтылды аты. Тіресіп намысыңа жағаластың, Екпінді көрінесің, Құмар ақын. Екеуің екі ауылдың жүйрігісің Көрініп көпшілікке болдың айқын. Қызғындап тұра алмады бойды тежеп, Көргенде қалың дуды Сұрау ақын. Ағалық Сәттіғұлда болу керек, Болса да Құмар ақын, сөзің алтын. Тыңдаңыз құлақ салып асылдарым, Айтады тәжірибесін ақындардың. Қиратар қиындықты ерлік, бірлік, Майданға көмек берген батырларым. 1943 жыл. ЖАҚСЫБАЙ МЕН ЕСДӘУЛЕТ Жақсыбай: Есеке, бірінші рет ел аман ба? Жетеміз жауды жеңсек қалағанға. Күш қосып Отан үшін аянба деп, Партия нұсқау берген бар адамға. Шат болмас көңіл сөзге құмарланбай, Басында ауыл едің сый алғандай. Екінші бір сұрауым тағы келді, Осы жыл орындалған план қандай? Егісің қалай өсті, малың қандай? Малменен түрлі пайда табылғандай.

Қазақ өнерінің антологиясы Талқандап жауды құртып батыр болған, Ер бар ма, көңілім құмар сағынғандай, Үш түрлі сұрау қойдым алдыңызға, Дәлелді болып шықсын табылғандай. Сөйле деп бізге халық рұқсат берді, Жан аяп отырамыз нағылып-ай? Есдәулет: Жалпы елді көп рахмет сұрағаның, Тілегі жауды құртпақ бар адамның. Ел тыңдап, бізді бастан ақын деді, Айталық енді сөздің ұнағанын. Жақсыбай, көп шабылған тарлан едің. Жарайды, жауап сұрап, сынағаның. Сұрауыңа берейін енді жауап, Түсініп, құлақ салып тыңдап алғын. Қызыл тау көлбеп жатқан еліміз бар, Жері саз, шөбі жұпар, төріміз бар. Әрбір дәні жауға оқ болатұғын, Жиырма бес мың гектарлы жеріміз бар. Талқандап жауды қырып, қуып жүрген, Қасымбеков Қамзадай еріміз бар. Қордайдан отау болып бөлінгенбіз, Шақтаулы он үш колхоз еліміз бар. Отарда елу мың бас мал жайылған, «Аңырақай», «Қопалыдай» беліміз бар. Кейіннен түрге бөліп айтып берем, Ауданымда жүз мың бас малымыз бар. Шөп, егіс жауын жоқ боп нашар шықты, Жоспардан сол себепті кеміміз бар. Үш түрлі сұрауыңа жауап бердім, Ал, Жақа, осылайша жөніміз бар. Жақсыбай: Айтылсын дәлелді боп сұрағаным, Жасымнан қулық сөзді біле алмадым. Есеке, бар жағдайды шешіп беріп, Өзің де сауалыңды сұрап алғын.

Айтыс 3 ТОМ Есдәулет: Жауынсыз астық пісті ыстық ұрып, Жақпады шөл астыққа құрғақшылық. Айтпап па ем жоғарыда бұл жағдайды, Қалайша кінәлайсың көріп тұрып? Малым көп болғаннан соң өлімі бар, Өлгенмен туып жатыр, өнімі бар. Жыл аяғы қорытынды болғанынша, Мал жоспары асад деп сенімім бар. Талапты ұлдарым мен қыздарым бар, Тамаша қуанышты жырларым бар. Артығымен бітірдім заемымды, Бағалы еңбегіме сыйларым бар. Көрсетші, кіммен түскен жарысыңды, Жоспарды орындаған бағытыңды. Төрт аудан қазып берген Шу каналдан, Мақтанып айтып берші табысыңды. Қалдырмай түгел айтқын көрінгенін, Каналдан қандай нәрсе өнілгенін. Өзіміз көмектескен канал еді, Айқындап көрсетуге ерінбегін. Жақсыбай: Каналдың неше түрлі құлағы бар, Есеппен су жібергіш бұрауы бар. Жағалай қарап тұрсаң көз тояды, Саусағы салбыраған құрағы бар. Ақ күріш меруерттей егіліп тұр, Ақ кенеп жібек ұлпа көрініп тұр, Қызылша, ақ бидай мен қызыл тары Отанның планына төгіліп тұр. Орындап сол планды ту алғанмын, Ту алып, көңілім шат боп қуанғанмын. Осындай қуаныштың арқасында Құлаштап қалай айтсам ұялмаймын.

Қазақ өнерінің антологиясы Секілді қыран бүркіт шабытым бар, Қордаймен социалдық жарысым бар. Барлық елді отынмен қамтама еткен Сексеуіл, сондай қазына табысым бар. Бар болса кемшілігім тапқын менің, Сөзімнің салғастырып артық-кемін, Сұраған каналыңнан жауап бердім, Есеке, осылайша менің жөнім. Есдәулет: Жарай ма бар олжаны бас салғаның, Біздің күш, біздің көмек – мақтанғаның. Еңбегімен көп елдің табыс тауып, Осы жағын әділетпен еске алмадың. Тағы бар, Жақа, сіздің адасқаның, Адасып айтылған сөз жараспадың, Сексеуіл мемлекеттің мүлкі емес пе, Дұрыс па менікі деп таласқаның? Көрмегендей қомпайып мақтанасың, Бір жыл план төктім деп мастанасың. Бес колхозың қылшасы¹ шіріп кетті, Қай жерге бұл кемістікті апарасың? Кемшілік айта берсе толып жатыр, Әркімде-ақ оның өзі болып жатыр. Бір жылға тәуірмін деп масаттанба, Айналып тағы барар өзіңе ақыр. Құлаштап аянбастан сөйлеп қара, Ойланып елде болса қалмай ғапыл. Әншейін мейман ғой деп сыйлап тұрмын, Болмаса айтар сөзім толып жатыр. Жақсыбай: Сөз туар қуа берсе осындайда, Есеке, мына сөзің кімге пайда? ¹Қылша – қызылша.

Айтыс 3 ТОМ Біреудің еңбегіне қолың созбай, Қызықсаң біздің жерге егін айда. Еңбекті артық етсең ембейсің бе? Сен менің бұл сөзіме сенбейсің бе? Сапырып ойды-қырды борандатып, Орайсың алды-артымды сермейсің де. Тіл жұмсап көңіліңді бөлген болсаң, Қатені ішіңдегі жеңбейсің бе? Өзіңе ешнәрсені жолатқың жоқ, Сұлулап бар жағдайды өңдейсің де. Өзің тұрған Ақтерек колхозыңның, Тұқымын сеппей қойған мен дейсің бе? Бәріміз түсіндік қой ұстаз жөнін, Еңбекпен өндірмекпіз табыс кенін. Келешекке халықтың қамқорлығы – Тағы да жоқ дейді ғой тұқым қорың. Дайындықсыз, бейқамдық жетпеді ме? Қауіпті болып отыр биылғы егін. Есдәулет: Кемшілікті айтқан жақсы осы бастан, Өседі деген бар ғой бала жастан. Тұқымы жетпек тұрмақ, асар еді Ақымды қолға берсең қажет ашқан. Жақсыбай, бұрын мұнда келген жоқсың, Қызығын біздің елдің көрген жоқсың. Он мыңдаған центнер қарыз бердім, Ешкімге мендей қажет берген жоқсың. Демегің ажал қайдан, қатер-қауіп, Келіпсің біздің елге дәмің ауып. Колхоз-совхоз болғалы сырың мәлім, Қай жерде олжа алып ең оза шауып? Төрт ауданның күшімен суланып ап, Мақтандың амал бар ма төске шауып. Ірі аудансың қырық жеті колхозың бар, Ауданыңды осылай деп байқауым бар.

Қазақ өнерінің антологиясы Төрт түлік шаруа малдың саны қанша, Кең өріс қандай қыстау, жайлауың бар? Жақсыбай: Біздің Шу өзек талмас үлкен өзен, Сіздің тау құс ұшпайтын биік кезең. Әрқашан өрісіңе мақтанушы ең, Әдейі көрейін деп іздеп кеп ем. Бұйрақұм мал жатады Түлкіліде, Қыстан малдың қисаймайды бүлтігі де. Қызылқұм онан төмен еркек¹ шөбі, Ат тойып мас болады бір түбіне. Шөбінің бір түрі бар – Қызыл өзен, Жайлайды сол жерімді боталы інген. Жерім бар шөбі шүйгін жұтқа бермес, Бойдақ мал шөл далада түнеп жүрген. Қар жатпас қыстыгүні жерім жайлы, Қыстауға бөліп қойған әрбір сайды. Құланға ұқсап үркеді жақын барсаң, Аунаған көк шалғынға құлын-тайы... Жауапты сұрауыңа даярладым, Тіл жұмсап Отан үшін аянбадым. Есеке, мендегі бір жалғыз қата Ескеріп малдың санын ала алмадым. Бұл сөзді дәлелді деп сенерсіңіз, Бар болса артық-кемі көрерсіңіз. Шаруасы бір ауданның оңай болса, Түгелдеп малын санап берерсіңіз. Өзің мақтан, кең өріс жерің қанша? Айтып бер білген болсаң малың қанша? Бухгалтердің есебін менен сұрап, Пысықсынып осы жерден табылғанша. ¹ Еркек – жабайы шөп.

Айтыс 3 ТОМ Есдәулет: Кең өріс ел сүйгендей жеріңді айттың, Тамаша өсіп-өнген малыңды айттың. Көрсетпей еш кемшілік түп-түгел ғып, Сұлулап кір жуытпай жайыңды айттың... Сұрасаң мен айтамын малдың санын, Білемін ауданымда қолда барын. Саралап көрсетейін түріменен, Жақсыбай, құлақ салып тыңдап алғын. Кең өріс, қыстау, күздеу көрсетелік, Тағы санап берелік шаруа малын. Бұйрадыр, Құлжабасы көлбеп жатқан, Әр сайда мал жайылып өрлеп жатқан. Алмақыз, Батпақтыға асып түссең, Көресің малдың түрін кернеп жатқан. Сорқұдық, Үшжелтөбе, Қаражырық, Кең күздеу өріс болад желі тартқан... Елу мың бас малым бар отардағы, Малшының оңалып тұр сапарлары. Бір түгі малымыздың қисаймайды, Ыңыранып семіздіктен баса алмайды. Бір қыстау Қопа деген үлкен өзен, Ақтерек, Балажаннан биік кезең, Сол жерде тағы елу мың малым жатыр, Айырып танысаңыз ат пен дөнен. Қарасаң асыл жылқым тамашалап, Көзің тояр құмар боп тұрсаң қарап. Ақалтеке, Энгельс, Донскийден, Жылқышым бағып жатыр жалын тарап. Қой, ешкі сексен үш мың толды басқа, Алты мың жылқы және үш мың шошқа. Сегіз мың сиырым бар толған өріс, Сыртында мына санның түйе басқа. Айтпадың тым болмаса жалпы санын, Мен құсап бөлмесең де баспа-басқа.

Қазақ өнерінің антологиясы Ауылыңа қайта барып сұрап келгін, Малыңның санын сұрап ақылдас та. 1943 жыл. СҰЛУБИКЕ МЕН ЗЕЙНЕП Зейнеп: Жұмысқа шықпайсыз ба, Сұлубике? Неше жыл жұмыс қылмай болдың ерке. Кигенің шерсть костюм, қыжым пальто Оранып жатып алмай шайдан көрпе. Сұлубике: Жалғыз-ақ сұлу сымбат менде бар ма? Жек көрер сұлулықты пенде бар ма? Қағытпай, қалжыңдамай жайыңа жүр, Ақындық, Зейнеп, жалғыз сенде бар ма? Зейнеп: Соғыста сіздің ер де, біздің ер де, Бар ма екен Сұлубике-ау, сенде зерде. Еңбексіз сұлулықтан түк пайда жоқ, Тіл алып еңбек тапқын бізбен бірге. Сұлубике: Ай менен сұлулыққа күндей болсам, Бұлбұлмен ашықтығым гүлдей болсам. Бейнетті Зейнеп істеп, мен ұйықтап Еңбекке күзді күні бірдей болсам. Зейнеп: Ай менен сұлулыққа күндей болсаң, Қурайтын үш күн жайнап гүлдей болсаң. Қала ма қасиетің, сұлу бикеш, Еңбексіз ел алдында түндей болсаң. Сұлубике: Аспанда жалтылдаған жұлдыз болсам, Судағы аққу менен құндыз болсам.

Айтыс 3 ТОМ Көре алмай күндеп күнің өтер еді, Бейіште жігіт ашық нұр қыз болсам. Зейнеп: Аспаннан ағып түскен жұлдыз болсаң, Қақпанға қарғып түскен құндыз болсаң. Бейіштен бидай іздеп маған келсең, Тепкілеп қуар едім үр қыз болсаң. Сұлубике: Аспанда періште мен пері болсам, Жалғанда жұмыс қылмай сері болсам. Зейнептей бір тебетін бригадіні Арыстан көкжал барақ бөрі болсам. Зейнеп: Жоқ нәрсе періште мен пері деген, Арыстан жыртқыш аң ғой бөріменен. Атпен қуып ауызға қан жалатып, Ілермін тірсегіңді теріңменен. Сұлубике: Алмаймын жұмыс қылып сенен астық, Қолыңнан келсе, Зейнеп, істе қастық. Қызыл жүз, қызыл шайды жөндеп берсем, Береді еңбек жазып колхоз бастық. Зейнеп: Бола ма соның, Бике, адал еңбек, Әй, сорлы түбі борыш арам еңбек. Колхоздың басқармасы түсіп қалса, Қалмай ма балаларың босқа еңіреп. Сұлубике: Шығамын бастық түссе бір себепке, Қызыл шай кім келмейді қызыл бетке. Бригадім қарсы болса меніменен Еңбексіз тастамайды сельсовет те.

Қазақ өнерінің антологиясы Зейнеп: Сельсовет еңбек берсе сеспей кетер, Сұлуға қош аман бол деспей кетер. Әр кетер, шай таусылар, киім тозар, Халыққа қадірсіз боп жүрме бекер. Сұлубике: Соңыма мұнша түстің неге, Зейнеп, Сенен мен сұрадым ба тамақ, көйлек? Жүруші ем сұлулықтан пайдаланып Райзо, маған таныс Райсовет. Зейнеп: Әй, Бике, еңбек тапсаң көп бола ма, Тамағың істемесең тоқ бола ма? Сұлулық қар суындай тез құриды, Білмесең достығымды өкпелеме. Сұлубике: Әй, Зейнеп, сұлулығым көре алмайсың, Мен құсап жолың тауып жүре алмайсың. Дегенге стахановшы мәз боп жүріп, Болдырып өлгеніңді біле алмайсың. Зейнеп: Әй, сұлу, сенің күніңді итке берсін, Бір күні бармақ тістеп күйінерсің. Соғыстан байың келіп басқа тепсе, Колхоздан қайыр сұрап күн көрерсің. Сұлубике: Күн өшпес, су суалмас, сұлу өлмес, Білмейсің ғашық жайын сен жарымес. Ойнаған, күлгенімді көре алмайсың, Тапқанын менің ерім саған бермес. Зейнеп: Ал десе ұшқыр құнан аттан озған, Еңбексіз ерке әйел шілдей тозған. Сенем деп құр күлкіге қор боларсың, Кем қалған қатарынан сен бір жазған.

Айтыс 3 ТОМ Сұлубике: Сұлулық қалада ма, далада ма, Болмаса төреде ме, қарада ма? Сұлуға қаладағы жұмыс қылғыз, Зейнепжан, жалғыз маған жалаңдама. Зейнеп: Сұлудың қаладағы жұмысы көп, Зауытта, кеңседе істеп тыныштық жоқ. Қаланың халқы қарап жүр дейсің бе, Еңбексіз сенен басқа бір кісі жоқ. Сұлубике: Жалғанда жалқау бар ма менен басқа, Айтпайды еңбек тап деп сенен басқа. Зейнетай, жұмыс қыл деп қыстамағын, Қасардым соттасаң да тіл алмасқа. Зейнеп: Жалқауды қорқытпаймын, үгіттеймін. Ешкімді соттайды деп үркітпеймін. Білмесең достығымды бір білерсің, Түсініп жұмыс қылсаң кейін-кейін. Сұлубике: Колхоздан еңбек тауып көргенім жоқ, Сұлулық арқасында тамағым тоқ. Көзімді көрінгенге қысып қойсам, Болады тұрмыс түгел, көйлегім көк. Зейнеп: Сұлулық тілімді алсаң еңбекте тұр, Ертерек елдің жауын жеңбекте тұр. Әйелге сеніп отыр ұлы Отаным, Соғыста Отан үшін еркектер жүр. Сұлубике: Шөлдесем шайға қанбай жүре алмаймын, Түс болмай төсегімнен тұра алмаймын. Енбейді жүз айтқан сөз құлағыма, Жүргенде үйде қарап ұялмаймын.

Қазақ өнерінің антологиясы Зейнеп: Кім сұлу, осы күнде еңбек сұлу, Отанның жауын құртып, жеңбек сұлу. Кемпір-шал, жас балалар еңбек қып жүр, Ұят қой жалғыз саған қарап тұру. Сұлубике: Әй, Зейнеп, мазамды алдың күнде келіп, Ұйқымды шайдай аштың түнде келіп. Комбайыншы, дүкенші мен ферма бастық, Тұрады керегімнің бәрін беріп. Зейнеп: Ау, сұлу, бұл мінезің бәрі теріс, Бұл істеп жүргеніңнің бәрі керіс. Түбінде бармақ тістеп, бас шайқарсың, Онан да ұлы Отанға көмек беріс. Сұлубике: Отанға тілектеспін үйде жатып, Ән шырқап, гармонь тартып, билеп жатып. Өткіздің өміріңді қызық көрмей, Зейнепжан, жұмыс пенен бейнет тартып. Зейнеп: Жатқаннан үйде жалғыз еңбек қызық, Айдасам трактормен жерді бұзып. Сауықта ойын-күлкі, көп ішінде Қол жайып тұрған жаман, көзді сүзіп. Сұлубике: Бола ма жан қиналса үйде сауық, Жұмыстан келгеніңде есің ауып. Зейнеп-ау, жаздай тапқан еңбегіңнен, Үш есе артық еңбек алам тауып. Зейнеп: Әй, Бике, жүр баралық қос басына, Күлипа, көрсін сені іс басында. Нұрғиса, Күлжан да жүр еңбек етіп, Солардан сендей жалқау нұсқа алсын да.

Айтыс 3 ТОМ Өтірік сөз айтпайды, шын большевик, Жалқауды түзетеді сын, большевик. Жақында жауды құртып той тойлаймыз, Бикеш-ау, көрсетелік біз де көмек. Сұлубике: Зейнепжан, қоямысың жанымды енді, Айтқаның бәрі рас дәлелді енді. Түс көрдім бүгін түнде бір қуаныш, Жарқылдап, жауды жеңіп байым келді. Зейнеп: Жақсы екен көрген түсің, байың келер, Отанның қызыл ерлер жауын жеңер. Түсінсең, Сұлубике, жеңілдім деп, Тұра кеп көп алдына қолыңды бер. Орнынан сонда Бике тұрып келді, Көпшілік ду шапалақ ұрып берді. – Зейнепжан, мен жеңілдім, сен жеңдің деп, Жұмысқа білек түріп кірісті енді. Сөйледі Зейнеп сонда елге тұрып, Қарсы алды колхозшылар қолын ұрып. – Колхозшы, колхозшы әйел, тыңдаңыздар, Мен-дағы еңбекке енді бердім ырық. Орнынан қол көтеріп тұрды Бикеш, Мойнын аққудай боп иді Бикеш. Берсең де қандай міндет атқарамын, Көпшілік неше жылғы өкпеңді кеш. Кештік деп сұлуларды қалың халық, Келген соң бригадирдің тілін алып. Сұқсырдай Сұлубике жер айдады, Гүрлетіп тракторге мініп алып. Сұлудың күннен-күнге еңбегі асты, Қайраты халық алдында судай тасты. Қасқайып, күрек тісін, қасын керіп, Еңбегі сұлулыққа құп жарасты.

Қазақ өнерінің антологиясы Сұлудың бойы сұңғақ құмырсқа бел, Шаштарын желпілдетіп таң шолпан жел. Нормасын үш есе артық орындап жүр, Бикештен үлгі ала көр, жалқау әйел. Шынығып Сұлубике қатып алды, Еңбектің асыл дәмін татып алды. Көп еңбек көркіменен қосылған соң, Алтындай ақ маңдайы жалтылдады. Меңгеріп жүргізем деп тракторды, Ұқпайтын түрлі винтін сұрап білді. Дос болып Зейнеппенен ойнап-күліп, Жоғал деп жалқаулықты лақтырды. Жарасты сұлулығы еңбекпенен, Атанды стахановшы қыз құрметпенен. Аққудай мойнын иіп шалқардағы, Шынардай шатқалдағы қол жетпеген. Әйелдер Март мейрамын тойлап алып, Клубта сауықтарын ойнап алып. Егіске көктем науқан жүрді, Бике Гүрлетіп тракторын айдап алып. Айтысын екі әйелдің көзбен көрдім, Бір баттым қызығына келіндердің. Өлеңін екеуінің жазып алып, Көрсін деп писательге мен жібердім. 1943 жыл. ҚАЙЫП ПЕН ІЛИЯС Қайып: Ілияс, үнің шықпайт, тірімісің, Саңлаусыз санды адамның бірімісің. Шахтаңның көптен бері көре алмадым, Жұрт болып сүйсінгендей бір жұмысын. Артта қалды дегеннің несі жақсы,

Айтыс 3 ТОМ Салмақтап, санаң болса, соны түсін. Көтеріп, көмір берлеп елдің рухын, Шықпады өз ортаңда бір дыбысың. Ақыным, жөніңді айтшы қайда жүрсің, Айтшы сен, күрестің бе көмір үшін? Беріліп жатса көмір планнан тыс, Сонда сен күрестім де өмір үшін. Шахтамда жеңіс туы желбіреген, Мақтану біле білсең менің ісім. Топ жарған Төлеубектей батырым бар, Бір өзі он жігіттің істер ісін. Өндірген планнан тыс көміріммен, Арттырып жатқан жоқ па елдің күшін. Ен сөздің балуанымын көпті жыққан, Күнім жоқ жеңілем деп қорқып-бұққан. Басыңнан сөз қамшысын айырмаспын, Шыққанша сенің шахтаң олқылықтан. Ілияс: Тірімін, аманбысың, Қайып досым, Тым ерсі асқақтапсың, сөзің жосын. Мақсатың мінімді айтып жеңбек шығар, Бірақ та бапты тимес өзіңе осың. Білдің бе менің шахтам қандай шахта, Бір кезде жұрт мақтаған маңдай шахта. Майданға көл-көсір ғып көмір бергін, Сен бүгін ту алдым деп мақтанғанша. Соншалық неменеге мәз боласың? Әуелі өткен жылғы борышты ақта. Ел-жұрттан алғыс алған біз емес пе ек, Малтығып Сіздің шахта жатқан шақта. Ғазиздей орден алған батыры бар, Болады әр қалай-ақ мақтансақ та. Ілияс көмір бер деп жырламап па ед, Үндемей сен үйіңде жатқан шақта. Жүлде алған ердің бірі – Николаев, Бір кезде ие болып құрметті атқа. Шахтаңды олқылықтан шығармақ боп,

Қазақ өнерінің антологиясы Сан рет барып қайтқан Сіздің жаққа. Ғазиздей бүкіл елге даңқы шықса, Сен барып Төлеубекті сонда мақта. Күні ертең бассейннің алды болып, Ту ілер қақпасына біздің шахта. Ие боп қалып жүрме сонда Қайып, «Шахтасы артта қалды» деген атқа! Қайып: Шахтаңды салыстырсаң шахтамменен, Ілияс мақтанбақсың, айтшы, немен? Жоспарың жылында бір орындалмай, Осынша қара басты сені неден? Өткен іспен күнәңді жумақ болсаң, Айыптың деп ұққайсың бәрі менен. Жеңісті айтып, мініңді көрмеген соң, Қайтып сабақ алады басқа сенен? Күні өткен аз кірісті жаттап алып, Олқылықты шығардың неге есіңнен? Табысқа бір азырақ мастау болып, Рас, ол, өткен жылы сәл сүрінгем. Бірақта кемшілікті сылып тастап, Ширады бұрынғыдан тағы денем. Кешегіден бүгінім асып түсіп, Оқ бойы бассейнде алда келем. Сен соны бұл күн кеше естімеген, Неден ғана құлағың болды керең? Бір кезде бассейннің алды болсаң, Бұл кезде неге қалдың артында сен? Қатарыма ертең ту ілем дейсің, Аласы туың бар ма несиеден? Бүгін неге көзіме көрсетпейсің, Тамағымды ісірмей несиеңмен. Шахтама бірер қабат келіп ең сен, Сыртыңнан сонда сені байқап ем мен. Әлі де сол жағдайың өзгермепті, Берекесіз құрғақ сөз көрініп ең. Майданға көл-көсір ғып көмір берсең, Неге бере бермедің сол бетіңмен. Ел-жұрттан алғыс алғам деп айтасың, Арылған адамға ұқсап міндетіңнен.

Айтыс 3 ТОМ Бір Ғазизден басқаңды атамайсың, Басқа адамың, Ілияс, қайда кеткен? Екі сөздің бірінде озам дейсің, Көмір келіп түсе ме өзі көктен? Ілияс, жан екенсің мақтан жақтар, Бірақта жүлде алмайтын мақтаншақтар. Білген адам мақтанды былай қойып, Әуелі мойныңдағы борышты ақтар! Сен мені тілмен жеңбей көмірмен жең, Егерде абыройыңды болсаң сақтар! Ілияс: Ақыным, арындаған сөзің жақсы, Шахтаңыз жақсы адамға емес тапшы. Қалдырмай қайдағыңды сарнайсың кеп, Секілді құрыстаған кәрі бақсы. Аяулы азаматтар бізде де көп, Ісімен көпшілікке болған басшы. Ғазиз бен Серафиннен асып түскен, Айта ғой, адамың бар қандай жақсы, Қорғауға ұлы Отанды зұлымдардан, Ашынып совет халқы күрес ашты. Жорыққа жалпы жұртым лап қойғанда, Әрине біреу қалып, біреу асты. Жүрексінген кісідей жөпелдемде, Жарыста кейіндедің, сен алғашқы. Бір кезде шабан шахта аталдың ғой, Оныңды болып жүрсің жасырмақшы. Бәйгіні ұлы дүрсін көрдік талай, Жүйрік бол жүлде алатын тимей қамшы. Ағыншыл, алғашқышыл, тыз етпенің Болатын тілерсегі талдырмашы. Нысана әлі де алда жауды жеңу, Бәйгені сонда ғана жеңіп алшы! Халықтың қасиетін сақтайтұғын, Жұртыма атышулы менмін жаршы. Сен мені омыраумен соғам дейсің, Сөзіңді сонау шәлкес қайтып алшы.

Қазақ өнерінің антологиясы Көп ерлер елден туған бір жерде емес, Тыл менен майданда жүр іркес-тіркес. Жел сөзбен ауызыңды толтырасың, Бір қолға жинағандай бәрін тегіс. Түбінде мақтан – зиян, дандайсыма, Ақылым саған айтқан етпе ерегіс. Жұмысты қайта құрып бел буындым, Бізде де басталады енді жеңіс! Ақыным, абайлап бас аяғыңды, Күн алда сынайтұғын байқап өріс! Шахтаңды мақтан еткен мен де білем, Білген соң бар шындықты айтып берем. Қайыржан Серафиннен сабақ алып, Атанды шебер басшы анық өрен. Тасқыны тасқын судай асты дейсің, Лотогтан Жүзбаевтың әлі төмен. Қайып досым, сөзіңді салмақтап айт, Мақтан, жалған қашанда зиян деген. Жеке қара болдым деп желікпеңіз, Шыққанша жауды жеңіп, сынасам мен. Ешкім қумай дыр етіп зырлайтұғын, Ұшқырсың артық емес бөденеден. Қайып: Ілияс, сөзің жаман, қорқам сенен, Деген сөзің жел буаз, түбі жеңем. Асығыс жоқ артымнан мықтаймын деп, Шахта оңар ма, сен болсаң сабақ берген? Бұл бетің, Ілиясым, адасқан бет, Құр бетіңмен лақпай, орал бермен. Терісіңді дұрыс деп далбастасаң, Кенеуің кеткен сайын кетер төмен. Нақтылы басшылық бар менің шахтам. Көмірі күннен-күнге үдеп өнген. Арың болса айтпас ең ағыншыл деп, Көре-тұра үш туды желбіреген. «Ұшқырсың артық емес бөденеден» Деп, шахтамды теңейсің бөденемен. Тексеріп, тегін танып, теңін тауып,

Айтыс 3 ТОМ Кісінің теңеуі емес теңеу білген. Ойыңның бар көлемі осы болса, Ілияс күдерімді үздім сенен. Несиемен жеңетін жауың бар ма, Көмірің қайда, көрсет артық берген? Он бесінде бітіргем май жоспарын, Көзің сенің, Ілияс нені көрген? Естімепсің, көрмепсің Жүзбаевты, Ақыным, өзің айтшы ұйықтап жүр ме ең? Бітеу соқыр болмасаң келіп көрші, Шилкеевич көп артық еркегіңнен. Шахтаң көмір бермесе бізбен бірдей, Сөйлеспеймін мен енді сеніменен! Ілияс: Ақын деп, Қайып құрбым, кімді айтады? Шын ақын шектен шықпай шынды айтады. Ләззәті балдан тәтті, оқтан ұшқыр, Сүйкімді, сөзі орамды тілді айтады. Тілінің орамы жоқ топас ақын, Баттитып бетке басып мінді айтады. Сөз білмес сүйкімдіні алыстатып, Жақсыдан жаман атты ұлғайтады. Бірақта емеспін мен сендей ақын, Айырам асыл, жасық сөздің парқын. Сен озып, мен артыңда қалсам-дағы, Шошыма күдер үзіп менен жарқын! Табысқа масаттанбай жүрген кезде, Жақсы еді шахтамызда өрлеу қарқын. Басшымыз кеншілерді басқара алмай, Сұйылтты барған сайын істің артын. Жан салған Отан үшін ерлерімнің, Үлгісін жая алмады көпке жарқын. Бабымен тұйғындай ғып ұстамаса, Беталды тұлпар да жоқ бәйгі алатын! Қалған соң планымыз орындалмай, Сөз айттың, Қайып ақын, маған батым. Түңілме, күдер үзбе жерге қарап, Бәйгіден кім бауыздар қалған атын!

Қазақ өнерінің антологиясы Мен Ілияс, жұртым түгел атым білген, Не, дүлділ, жүйріктермен қатар жүргем. Жоймайды беделімді менің шахтам, Ардақта ақыныңды мол көмірмен! Күшің мен құралың сай дегендейін, Орның жоқ кем қалатын ештемеден! Ұласқан ұлы Отанның жорығында, Салбырап артта қалу – өліммен тең! Жоспарым келгендегі орындалмай, Масқара, ойлап тұрсам, бұл не деген. Қалыспай ең болмаса, қатар жүрсе, Қайыпты бір қаққаннан қалдырмас ем. Мен, бірақ кейігеннен кері кетпеймін, Өрлесе алып шахтам мен де өктеймін. Бастықтар, шахтерлерім, жоспарды арттыр Десеңдер Ілиясті жүдетпеймін! Уа, Қайып! Айта берме қалғанымды, Сен менің білмей жүрсің арманымды, Таразы тарта алмайтын өлшеусіз ем, Завшахта жеңілдетті салмағымды. Бермейтін топтан торай тұлпар едім, Күйсіз ғып арықтатты тарланыңды. Тартушы тізгінімнен болмаған соң, Амалсыз тістедім ғой бармағымды. Егесте ел біледі ердің құнын, Сүрініп көрмеп едім бұдан бұрын. Біржаннан жеңілгенде Сара айтқандай, Жоспарым орындалмай бітті үнім. Қаншама сайраса да бұлбұл тілім, Завшахта обалыма сендер қалдың. Кем еді Қайып менен анағұрлым! Жөн сөзге арсыз адам таласады, Жұрт көрдің, Қайып жеңді, мен жеңілдім. Қайыптың айтқанының бәрі дұрыс Жолын бер – қазақ салты, менің мұным! 1943 жыл.

Айтыс 3 ТОМ ШАШУБАЙ МЕН БОЛМАН Шашубай: Шырағым, аманбысың, ақын Болман? Дауылмын жан беттемес, соқсам оңнан. Өлеңге болдырмайтын желғабызбын, Жүлде алған сан дүрмекте талай қолдан. Балқаштай ақ айдынның аққуымын, Еркелетіп толқынына күнде шомған. Желпісем қанатымды дауыл тұрып, Тітірер екпінімнен небір қорған. Он Болман іздеп келіп жарысса да, Тарланмын таймайтұғын даңғыл жолдан. Салмақты Қоңыраттың тасындаймын. Желіксем көктен түскен жасылдаймын. Өлеңнің қырық қырқасын бір-ақ асқан, Іліндің қармағына Шашубайдың. Ақыным, осы жолы мерт болмай қайт, Жүргенде шығамын деп төсіне айдың. Күшейтіп шабуылды майданда ерім, Тазартып қасиетті кеңес жерін. Қарыштап күнде алға басып барад, Талқандап, бұзып-жарып жаудың шебін. Ынтымағы жарасқан алуан ұлтты, Кім орнынан қозғалтпақ кеңес елін?! Отан үшін, ел үшін, өмір үшін, Жырлайық екі алыптың не бергенін. Сөйле ақын, серме құлаш, көсіл, қарман, Қапыда қалдым деме мына шалдан. Жентекте, жетіле айт білгеніңді, Аяма мінім болса ойыңа алған. Келмейді шаршы топта аялдағым, Аз сөзбен хал-жайымды баяндадым. «Амандық, ағаданның» салты осы ғой, Кезек ал, барыңды айт, аянбағын.

Қазақ өнерінің антологиясы Болман: Адамға ақындығын бағалаған, Жөн шығар өз күнін де шамалаған. Қорықпай-ақ қанатыңның дабылынан, Сол көлді мен де, ақсақал, жағалағам. Ғажайып сұрапыл боп сұр үрсең де, Қозғалмай отырмын ғой бағанадан. Иіріп тәулік сайын жүз вагонды, Жеткізіп рудаңды бере алмаған. Сол қанат маған бітсе Руденконы, Болар ем күніне жүз сабалаған. Мен-дағы асу бермес асудаймын, Желіксем бірер таңға басылмаймын. Барында Жезқазғаным жеңілмеспін, Келсе де сексен сегіз Шашубайың. Жезқазған бар алыпты қарына іле, Атағын жеңіп алды бәрінің де. Бір түгіл салыстырсақ қырық Қоңырат, Болмайды астар тұрсын әлібі де, Арқада үлкен үй боп қазыналы. Көтеріп не сұрасаң базынаңды, Шешеке, осы маған өкпең бар ма, Әкеліп тұрсам да ылғи қазынамды. Болғанда үзігі алтын, түндігі мыс, Уығы, керегесі аппақ күміс. Қазығы қорғасыннан алып үйін, Жабылып қозғай алмас батыс, шығыс. Мыс беріп, қатал жаумен жұлысуға, Сүрінбей шауып өткен ұлы сында. Әрбірі, әр заводтай шахталарым, Ақсақал, толар білем уысыңа. Табыстан он ай бойы, табысқа өрлей, Келемін жарысқанның алдын бермей. Қолымнан сонан бері ту түскен жоқ, Соны да жүріп пе едің көзің көрмей?

Айтыс 3 ТОМ Жаныңа жабырқама кетсе батып, Біз емес күн өткізер үйде жатып. Бәйгеме анада алған, қажет болса, Бір айлық рудаңды алам сатып. Жанарың, ақын аға, жетпес шолып, Бергенім жеңіс үшін жатыр толып. Өндірген жоспардан тыс рудаммен, Түп-түгел қаруланад сексен полк. Қияның қол жетпестей қиясымын, Деп бүгін мақтануға сыясымын, Тудырған таңырқалық, алып ерлік Өйткені, рекордтар ұясымын. Атағы Алатаудай асқаралы, Жетерлік мың-сан жауды жасқарға әлі. Атқарған қырық адамның қызметін, Алып жоқ Балмұханнан асқан әлі. Бұрғышы кім білмейді Әйгеловті, Самғаса сан жарыста бәйге ілікті. Бітірген айлық істі бір тәулікте, Өнері ерлігіне сай келіпті. Кімің бар пар келетін Ақшаловқа, Ерлікпен даңқы шыққан шартарапқа. Нормасын жиырма адамның жабар еді, Бір күнгі еңбегінен енші алып та. Семірген өтірікке Селиванов, Қайғы жоқ, тіл буынсыз, қорынарлық. Жаны тыныш, жол ісімен жұмысы жоқ, Саусағын жылы суға отыр малып. Күніне неше вагон құласа да, Қылмысы тексерілмей жатыр қалып. Балқаштың толқын қуған құр аққуы, Көрмедің соны неге қырыңа алып? Үнемі жолдан тайып, вагон құлап, Аптығып тұрғыза алмай жатсаң сұлап.

Қазақ өнерінің антологиясы Шашеке, мен айтпай-ақ, өзің айтшы, Бересің составыңды қалай құрап? Құрағаннан құлату оңай дейді, Сол жерін Топченкодан көрші сұрап. Ана бір жылтыңдаған Волоканов, Келгенде құлатуға деседі алып. Бір емес, әлденеше пойыз құлар, Соңына сол жұмыстың қойсаң салып. Шашубай: Әлемге даңқы мәлім, атағы асқар, Қатталған қойнауында қымбат тастар, Қазыналы Қоңыратқа салғастырсақ, Еш алып Еуропада болмас астар. Алыппын аты шулы асқан шеннен, Құралған тұтас тұлға алуан күннен. Егер де керек қылса сексен зауыт, Еш уақыт тарықтырмас жейтін жемнен. Өзім оқ, өзім бомба, өзім танк, Өзім кен, өзім қазына, өзім алып. Майданға көмегімнің көптігіне, Жетеді қашаннан да көзім анық. Қоңына қадасаң да тоқсан бұрғы, Білінбес шыбын-шіркей шаққан құрлы, Не ғажап алып күшті машинам бар, Келтірген асты-үстіне ой мен қырды. Қозғалмай бір орында табан тіреп, Сан батпан салмағымен соқса шіреп. Жеті қат жерден өткен зұлпықардай, Қашауым қара тасты кетер іреп. Салмағы соншалықты шектен шыққан, Инедей сол қашауды жерге тыққан. Батыр бар Абзалбектей елге мәлім, Жентектеп таудай тасты саздай сыққан. Анадан алып туған Өтебаев, Алдынан қаһарланса жұмыс ыққан.

Айтыс 3 ТОМ Тебінсе тегеуріні темір үзер, Нұржанов бір ұрғанда тауды жыққан. Кім жетер Парпенов пен Сыздықовқа, Мылқау тас сөйлеп кетер тілін ұққан. Болманым, мына көпке айтыл бергін, Осындай ерім бар деп менен шыққан. Біреуі бір-бір шахта экскаватор, Шақ келмес теңеуіне мың-сан батыр. Атандай кесек тасты бір-ақ қауып, Күніне мыңдап вагон тиеп жатыр. Үйреткен сол асауды Елемесов, Алысса құз жартастан ерегісіп. Аумағы бір ауылдай кен алқабын, Ожаумен қас қаққанша алар көсіп. Маманов, Петришев, Секербеков, Қайнатып қара тасты қалған бекіп. Қопарып боршалаған ерлік ісін, Жеткізіп айта алман тілім жетіп. Бір күндік рудамды берген артып, Жүз пойыз әкетеді әрең тартып. Құралған барлық мүшем машинадан Көтерем сан Болманды бір-ақ қарпып. Кел-дағы мың пойызбен тиеп әкет, Кенімді керек болса берген артық. Мақтадың, Болман шырақ, комбинатты, Есіңе аламысың майдан жақты? Алты айда кем бергенің білемісің Екі жүз отыз мыңдай снарядты? Балқашқа берген кенің тат боп шығып, Бес жүз тонна мыс соңынан жетпей қапты. Рудадан жиырма төрт мың борышың бар, Мұны кім саған тағы арқалатты? Мені былай қойғанда өз зауытың, Он екі мың тоннаны ала алмапты. Басқарған Новоселов екі шахтаң, Оныңды айтамысың етіп мақтан?

Қазақ өнерінің антологиясы «Он бір» мен «Жиырма тоғыз» оған серік, Хабарың бар ма, сірә, олар жақтан? Қаншама мың патрон болар еді, Есептеп кем бергенің болсаң шаққан? Біліп ем Байқоңырдың жайын ашып, Жабырқап өз-өзімнен қалдым жасып. Не сапа жоқ, не сан жоқ, – күл шығарып, Отанның мыңдаған сан пұлын шашып. Ақынмын деп сол жерде неге жүрсің, Олқылықтың көрсетпей бетін ашып? Көмірші, жұмысшының төрттен бірі. Нормасын орындамайды осы күні. Еңбекте өнім, ісінде береке жоқ. Даурыққан у да шу, ығы-жығы, Етек басты борышты болған Болман. Ақын атын арқалап жүрсің тірі, Балқаш пен Қоңыратта жүрмес едім, Болса егер осы міннің жүзден бірі. Болман: Шашеке енді нең бар мақтанарға, Құрғақ сөз бұта болмас паналарға. Құз болдың, кеме болдың, аққу болдың, Ешнәрсе қалдырмастан басқаларға. Ұшсаң да мың сан таудан ақиық боп, Қайтсең де тең келмейсің біздің нарға. Мақтаған Қоңыратың жарты жылда, Тоқсанға проценті жетті зорға. Байқоңыр көмір бермей күл берді деп, Саласың дауды қуып басын шарға. Қаншама баптасаң да сөзбен түйреп, Жөнсізге, сірә, Болман қозғалар ма. Байқоңыр жалғыз жемдеп комбинатты, Жыл бойы мыңдап тонна көмір шапты. Көмірі Байқоңырдың электр боп, Забойға ауа болып бұрғы ойнатты.

Айтыс 3 ТОМ Күшімен сол көмірдің қопарған кен, Ағылып сіздің елге келіп жатты. Жемдесе бір алыпты көмірімен, Отанға қай жерінен зиян сапты. Шарықтап құлаш ұрдың биік көкке, Абайлап көз салмастан төңірекке. Болса да сексен завод жемдеймін деп, Тағы да үдей салдың өр көкірекке. Шынында сексен түгіл бір Балқашты, Отырсың қамти алмай жекпе-жекте. Қол ұшын бермегенде Жезқазған кеп, Белшеңнен батар едің берешекке. Алыптың көрсетейін айтып түрін, Аңдарсың естімесең бұдан бұрын. Шахтам бар жеті қат жерді ойып түскен, Ішінде ел көшкендей неше дүркін. Күш алып электрден, болат жолмен, Тасиды мың сан вагон нардың жүгін. Басқарған Байқоңыров бір топ шахтам, Жоспарын орындады елден бұрын. Бес айдай жоғары ұстап келе жатыр, Ұстаған қолдарында Қызыл туын. «Покро», «Злотоуст» шахталары, Шалқытты күн-күн сайын жеңіс жырын. Ойран ғып жердің астын жеті қабат, Бұрғылап, шыңды тесіп, тасты қашап. Қопарып аумағымен қалың құзды, Тау жарған екпінімен өңкей санат. Ақтарған жер астының қазынасын, Ерлерді дәріптеймін мыңға балап. Бір ғана Жезқазғаннан бір мың кенші, Жүлде алды оза шауып өңкей саңлақ. Сол топтан үздік шыққан отыз ерді, Мақтан ғып айтуыма аузым толад. Алты айда орындады жылдың ісін, Бір мезгіл дамыл алып, етпей тағат. Бұрғышым батыр сынды Шаталюкті,

Қазақ өнерінің антологиясы Бар жұрты қадірлейді тәрбиелеп. Жоспардан жүз алпыс тонна мыс артылтқан. Күшіне ел таң қалды тамашалап. Жасалған сол мысынан патронмен, Он мың қол қаруланып жауға аттанад. Атақты Ғиятулин, Оралбаев, Еңбекте тыным алмас жарты сағат. Қозыбағар, Нұрмағамбет батырлардың, Қолынан талай құздар бордай тозад. Ешпаев, Жабағинов тәшке айдаса, Рулы ел үдергендей думан болад. Күлайшә, Вера сынды аруларға, Еліңде тең түсерлік әйел бар ма? Шығарған екеуінің рудасы, Күн сайын жүк болады бес жүз нарға. Айлығын жиырма күнде орындады, «Покро» он екінші шахталар да. Шахтасын тәулік сайын алға тартқан, Синицин, Ысқақ сынды батырлар да. Шашубай: Төгіл жыр, көмекейден, сөйле тілім, Болмандай келгенде іздеп ақын інім. Жетектеп жетегіме алайын мен, Заводтың аралатып ойы қырын. Қыран көз көргіш болса шолып өтсін, Балқаштың ішкі сыры, сыртқы түрін. Бура сан, балуан білек ерлерімнің, Көрсін көз тиеп жатқан өмір жүгін. Қазбалап бәрін түгел айта алмаспын, Салмақтап айтайын тек мыңнан бірін. Орнындай ақ орданың жеті қанат – Кең үңгір, апан ауыз, түпсіз ғажап. Жатағы түйетайлы шыңырауда, Басың шырқ айналады тұрсаң қарап. Осы апанға күніне мыңдап вагон, Руда келсе, жұтады қылқып жалап. Дәл түбінде орнатқан қос болат тіс,

Айтыс 3 ТОМ Шақыр-шұқыр бір тасты мыңға шағад. Жезқазғанның жыл бойы берген кенін, Бір-ақ күнде ұнтақтайды, жайын табад. Кеннің бұл кірер жері тіреліп кеп - «Мак-Кули» машинасы деп аталад. Шыпылдап арнаға лай лықып-толып, Бетіне мысы шығып көбік болып. Қалқылып қалақпен мыс алынады, Бір емес, бірнеше рет көбіктеліп. Байыту фабригі бұл айтқаным, Сөйлесең осыны сен көріп келіп. Алдымда тізе бүгіп отырар ең, «Өзің біл» деп өзіме ерік беріп. Әттең ғана табандап бармай тұрсың, Өр көмейге өршіте желік беріп. Күнде үдеп фабригім жатыр шалқып, Бір күннен бір күнгі өнім түседі артып. Осы жылдың алғашқы алты айында, Миллион снарядтық мыс берді артық. Он миллион патрон болар еді, Осы мыс жоспардан тыс алған қалқып. Жалыны көкке шапшып, айды шарпып, Түтіні аспанға алыс шеру тартып. Түн шырағы атанған алтын айға – Сұңғыла биік труба иек артып. Жер тұрсын көк әлемі жұлдыздарға, Адамның кереметтей сырын айтып. Мыс балқытып алатын ғажайып пеш, Айтсам да сыйымды ол қалай қамтып. Жезқазғанның өндірген айлық кені, Бір аптада шығады қорып-балқып. Алыптың алып ісін көрген сайын, Кетеді Шашубай да тасып-шалқып. Мотор мен ер қимылын жырлап келем, Құлаштап гармонымды өлең айтып. Сұлу ән, өткір жырдан күш алған ер, Табиғаттың бермесін алды тартып. Елімнің бостандығын қорғағандар –

Қазақ өнерінің антологиясы Күніне ондап вагон тиеді артып. Басқанша аяғыңды шіреп, Болман, Мыс берген жеріңді айт менен артық? Кең иық, құлжа мойын, бөрі кеуде, Не сабаз шомбал дене ер бар менде. Тепсе темір үзетін күш алыбы, Алып ата тудырған ұлы бейне. Әубәкір топтан озған саңлағымды, Мақтауға тіл жетпейді қалай деуге. Ұйысқан қалың қайрат, қажырлы күш, Тәмамдайды қандай іс болса демде. Жарты жылда миллион снарядтық, Берді мыс жоспардан тыс майданда ерге. Төрт миллион оқтық жез берді асырып, Белик деген қырмызы қыпша бел де. Күләштің жоспардан сырт алған мысын, Бір үлкен тау болады үйсе жерге. Пугач пен Иманбайдың баласына, Шенессе шақ келерлік кім бар сенде? Осы екеуі ағызған мысты көрсең, Теңер ең өзің айтып шалқар көлге. Қанатай артық көрген молибдені, Сауыт болад жүздеген танктерге. Мыңнан бір мысал ғана бұл айтқаным, Ерім көп лайықты дәріптеуге. Айды аптап, күнді күптеп көпіресің, Мақтанып қай ісіңе лепіресің? Аяқты аттап бассаң авария, Жүре алмай қоянша орғып секіресің. Бұзылып екі күнде бір тоқтайды, Черновтың қолындағы компресің. Ишенко, Гришиннің шахталарын, Жақсы деп қалай мысал келтіресің? Үзіліп темір екеш темір арқан, Қолынан Ишенконың болды талқан. Гришин басқаратын алып шахта, Кетеуі кетіп қалған алқам-салқам.

Айтыс 3 ТОМ Үзіліп қирағанды түзеумен-ақ, Босамай қойған жоқ па сенің арқаң! Шахтаң аз маған айтып мақтанғандай, Мәз болып табысына шаттанғандай. Тәжбенов пен Мальцев сияқтылар, Басқарған шыныңды айтшы шахтаң қандай? Нормасын айында бір орындамай, Керенау, жалқау деген атты алғандар. Бұларға сірә алғыс айтты ма екен? Майданға Отан үшін аттанғандар. Фабрик байытушы кенді көптеп, Қыбырлап келе жатыр ептеп-септеп. Бір жүріп, бір бұзылып кейбір күні, Бір диірмен шығады сыртқа шеттеп. Сәтті түскен бір күнді айтып берші, Бір беткей жүріп кеткен алға беттеп. Кінәлі осы іске Безбатконың, Білмепсің ең болмаса ісін тектеп. Менімен сүйте тұра шендеспексің, Мініңді ат сүрінер баса көктеп. Бүріліп тырнағыма қаларсың құр, Сұрап ап жан сауғаны құтыл ептеп! Болман: Шашеке, жек көруші ед биікті кім? Мақтай бер трубаңның биіктігін. Бірақ та онын әкеп жалғасаң да, Көрдің бе артпағанын биіктігін. Тегінде кері болып жүрмегей-ақ, Баяғы ұста пышақ жиынтығың. Өндірген мысыңды айтпай, трубаңды айтып, Ісіңнің көрсетіп тұр сұйықтығын. Білдің бе қанша мысты ысырап еткен, Әлгі бір мақтап жүрген сүйікті інің? Соны сіз бұл күнгеше білмепсіз ғой, Трубаның өлшеймін деп биіктігін. «Мак-Кули» аса ашқарақ демейім де, Сонда да қақалуы көбеюде.

Қазақ өнерінің антологиясы Басқарған адамыңның аты шықпайды, Жоқ па екен бір қылтанақ көмейінде. Қаншама зауытымды сынасаң да, Бірақ та темір түспейд көмейіне. Зауытым отырған жоқ отқа қарап, Майданның керегіне жатыр жарап. Өндіріп жоспардан тыс қаншама мыс, Сізді де соңғы екі айда қалды жанап. Жапаров Айтқұловтай горнобойлар, Майданның күн-түн істеп қамын ойлар. Осылар тақымыңа толар деген, Шашеке, сіз сияқты бізде де ой бар. Кім білмес конверторшы Қожановты, Меңгерген өз ісіне қожа мықты, Майданның сұрағанын үзбей беріп, Бәйге алып сан дүрмекте оза шықты. Білікті бір мастерім Ахметов, Көрмеген еш жұмыста хақы кетіп. Өмірде оттан, оқтан беті қайтпас, Сындардан келе жатыр аман өтіп. Шашеке, өзім бомба, өзім танк, Дей берме бар байлықты еншіңе алып. Кеткенін кімнен танк көрер едің, Байқасаң майдан жаққа көзің салып. Әлемге атағы аян Жездімізді, Бар майдан арқасына отыр таңып. Көп беріп зауыттарға марганецті, Өргізген біз болармыз мыңдап танк. Кім білмес Жездідегі Грипасты, Жүлде алып сан дүрмекте шоқтығы асты. Бір өзі қырық кісінің ісін істеді, Қақ жарып қайратымен қара тасты. Тізеден фабрикаң, лай-балшық, Тазартып болар емес адам аршып.

Айтыс 3 ТОМ Жылтырап екі көзі Матвесенко, Жүргені жас мысықтай күнде малшып. Айтқаным, сол байғұсың суға кетед, Бір күні көл боп кетіп сонау шалшық. Шашубай: Айтсам мен ерлерімнің атын даттап, Төгіліп сөз тасқыны кетед қаптап. Паровоз машинисті Дюжев дейтін, Басамын айшылықты алты-ақ аттап. Ыңқ етпей тау салса да көтеремін, Үстіме, Омаровша неше қаттап, Атақты аты әйгілі Пухкише ұста, Бір күнде неше батпан соғам қақтап. Зерекпін флататор Қасымжандай, Мүлтіксіз мың тетікті алған жаттап. Көзімнен жайдың оты шашырайды, Сварщик Бекеевті айтсам мақтап. Балдырған баладайын Коначеев, Әп сәтте мыңды алатын, мыңды саптап. Мен ұста, мен машинист, мен жүкшімін. Шал емен, үйде отырған шайын баптап. Жерім көп мақтанарлық неше түрлі, Көрікті сәнді қала, қызыл гүлді. Саялап самалында Иран-бақтың, Кәрі, жас, дем алады, жазды күні. Ой толғап радио шырқайды әнді, Суырып түптеп тартып сұлу күйді. Кәрі-жас күнде кино-театрда, Ду қылып, тай шаптырып зәулім үйді. Мыңдаған адамы бар Жезқазғанда, Бір бақ жоқ ауыз толар осы ғұрлы. Күн қызып ыстық бойды шарпығанда, Үйіншек пана болад үйдің түбі. Кіршіксіз менің алып өндірісім, Бұл себеп мол беруге өндірісін. Жарқырап ту сыртына тұрған жоқ па?

Қазақ өнерінің антологиясы Мойның соз, иланбасаң көрші кісім. Айна деп кескініңе қарар едің, Алыптың өз көзіңмен көрсең ішін. Сендегі кейбір цехты тұрсам көріп, Кір басқан, шаң ұялап, өрмекші өріп. Жүректі айнытады қоңырсыған, Мұрныңа әлдененің иісі келіп. Жылы болсын дегендей зауытыңды, Қойыпсың белдемшеден күлге көміп. Осыны көре тұра жақ ашпайсың Кеткендей боп үйреніп, етің өліп. Көретін ойын-сауық халық келіп, Клубың құлауға тұр жалп беріп. Өрінен ойға қарай тіреу сапты, Бір ғалымның жобасын салып беріп. Жарықтық осыны өзі істеп пе екен, Моласына Насырдың барып келіп. Болман, сен кетпейсің бе «ғалымыңның», Бізге де бір үлгісін алып беріп. Тұз үйіліп жатса да қастарыңда. Тұз салмай ас ішкенді көрген емен, Болмандай ақын түгіл басқаның да. Сақал-шашы будырап кетіпті өсіп, Жігітің еріп келген қастарында. Қалаңда шаштаразы жоқ па, жаным, Мұртты басып, сақал мен шашты алуға? Жатақ үй кейбір жерде шеннен өткен, Бүрге менен қандала үңгір еткен. Бүр түн түнеп ішінде шыққандардың, Ақ етін көк тырнағы күлдіреткен. Сұқашовың басқарған жатақ үйді, Кім төсексіз, көрпесіз бұлдыр еткен. Суым мол деп көпіріп, көп жырлайсың, Тамшы суға зар қылып сылдыр еткен. Естімепті осыны ел көре тұра, Үніңді тым болмаса міңгір еткен.

Айтыс 3 ТОМ Барыңды бар деп айтып, жоқты жоқтап, Түсірдім кемшілігін баудай таптап. Аталы сөзге ақын тоқтар болар, Ақиқатты мойындап, шынды құптап. Болман: Өзінің мінін бүркеп адалсынған, Кей адам қорқып тұрар адал сыннан. Сіз-дағы сол айтқанның керін етіп Осында жалтардыңыз талай шыннан. Ойлама білмеді деп мінімізді, Сол міннің жетегіне ап мыңы бізді, Сүйрелеп осы топқа алып келді, Жеткіз деп Шашекеңе мұңымызды. Ақсақал, Қоңыраттай асқар алып, Жұмысың кеткендіктен басқаланып. Борышты болып жатса зауытыңа Мынауың барып тұрған масқаралық. Бір ғана авария жүзден артып, Етектен Қоңыратты жатыр тартып. Осыны тәртіптесең өспес пе еді, Майданға жөнелтетін мысың артық? Шөліркеп шөлдегідей алыптарың, Көргеміз тамшы су деп тарыққанын. Ауданнан станоктік су таппасаң, Келгейсің Кеңгіріме алып бәрін. Шашеке, жомартпыз ғой біз баяғы, Өзіңдей талай дос-жар қол жаяды. Тезірек адам жібер алып қайтсын, Балқаштың аз көрінер шыны-аяғы. Қораштау көрінгенмен көзіңізге, Жетерлік ыдыс беріп өзіңізге. Сіз тұрсын, басқаны да жабдықтарлық, Осының зауыты бар өзімізде.

Қазақ өнерінің антологиясы Сұлу қыз, сұлу бақ пен әсем клуб, Ісіңе неге сенің әсер қылып. Су мүжіп, итіндірген моншаңызды, Бермеді ремонттап әсем қылып. Көптеген скважинаң шыққан бұрап, Неліктен пайдаға аспай қалды құлап? Ақсақал, жақсы ініңіз Фоменкодан, Соны бір көріңізші әдейі сұрап. Мастерлер жерге салса қашауы өтпей, Жатқаны азаптанып жұмысы бітпей. Көп болып соны неге түзетпейсіз Бақ кезіп, сұлу аңдып, сауық етпей. Айталық Қоңыраттағы Наумовты, Өтірік талай рет ауырыпты. Жаны тыныш жарты жылдай жатып ішіп, Бірталай басшыларды сауын ғыпты. Медцехқа шақырғандай ұйықтағалы, Бүрісіп сұр қамзолын тұйықтап ап. Шашеке, қазір барып көрсең-дағы, Захаров жатқан шығар ұйықтап әлі. Үнемі жұмыс тастап қыдырғаннан, Басыңа қырсық орнап «Қыдыр дарыған». Алаяқ аты шулы жалқауларың, Шашеке, өлеңіңнен неге қалған? Ақсақал, аса сөйлеп тым есірме, Ісіңде былық көбін ал есіңе. Болсаң да жүлде тиген жүз Шашубай, Мен кепіл бұл айтыста жеңбесіңе. Шашубай: Жұмыс қой сүйсінерлік ту алғаның, Хабарын естігенде қуанғанмын. Өзің айт төрелігін, ақын Болман, Дұрыс па жалғыз туға жұбанғаның?

Айтыс 3 ТОМ Төгілтіп Балқашыма күннің нұрын, Төрт жерден желбіреп тұр қызыл туым. Ту тіккен зауыт, Қоңырат ТЭЦ-іне Арнайды Шашубай қарт барлық жырын. Төрт туды қатар алып желбіретіп, Сүйдіріп алтын айды елжіретіп, Шарықтап шың басында отырмын мен, Астымда ақ айдынды мөлдіретіп. Қолымда жеңіс туы айқайласа, Даусымнан селк етеді тау дір етіп. Күш алған қызыл тудан Лениндік, Ерлерім жау жасағын селдіретіп. Қарыштап күнде алға басып барад, Фашисті жеңіліске мәжбүр етіп. Қайтсең де маған, шырақ, теңелмейсің, Мен тұлпар сен ғой торы көбендейсің. Тартуым төрт құбыламда тұрғанында, Қалайша мені Болман жеңем дейсің? Болман: Халқымен ұлы орыстың қанаттасып, Өрледік талай асу, қабатты асып. Фашистің техникасын талқан еттік, Келсе де тоқсан тоғыз қабаттасып. Қуатты, батыр халық, батыр балуан, Жеңістің шыңына өрлеп нешеме алуан. Мықты ұстап коммунистік қызыл туды, Тезірек құтылайық фашист жаудан. Ол үшін еселеген еңбек керек, Жеңісті де осы ұлы еңбек беред. Ұлы еңбекпен тұтасқан күшті күрес, Қандай жанды болса да жеңбек керек. Ендеше жезқазғандық батырларым, Қопарғын жер қоймасын батыл бәрің. Майданның керегі үшін жан аяма, Сұрайды осыны тек ақындарың.

Қазақ өнерінің антологиясы Шашубай: Қайнаған табысымның мол бір көзі, Сарқылмайд өмірінде оның өзі. Ол – Лениндік партия қамқоршымыз, Онсыз жоқ Шашубайдың айтар сөзі. Не табыс аспанды алған, жерді жарған, Не жеңіс жау жасағын талқандаған. Тек оның есіміне байланысты, Сондықтан аты ардақты оның маған. Болманның да, менің де табысыма, Мың алғыс ұйтқы болған айтам саған. Биылғы жыл табыс пен жеңіс жылы, Биылғы жыл қалмасын фашист тірі. Жер үстінен зұлым жау өліп бітсін, Елімде желбіресін жеңіс туы! Балқаш пен Қоңыраттың қыз бен ұлы, Өнімді арттыра бер күндіз-түні. Майдандағы еріңнің күшін шыңдап, Табысыңмен қарсы ал жеңісті ұлы! 1944 жыл. НИЯЗ БЕН БОЛМАН Нияз: Өлеңге зор мұхиттың саласымын, Жайлаған өлең-жырдың бар асылын. Талмас жақ, сүйір тілмен топқа кірген, Жүйріктің өзім теңді данасымын. Айтыста екіталай – алма-кезек, Жібермей ел намысын алысамын. Серпіліп шапқан сайын алыстаймын, Болманым, қиын соғар жанасуың. Айтыста сан ақынды сөзбен ұтқан, Шешенмін Ұлытаудай, шыққан құттан.

Айтыс 3 ТОМ Байлығым басып жатыр аймағымды, Біледі дабысымды әркім сырттан. Мен саған аңдатайын сөздің парқын, Адамға білмек керек шама-шарқын. Айтулы алабың кең ақын болсаң, Еліңнің ісін айтып, көтер даңқын. Сондықтан байлығыңды ортаға сал, Тыңдасын мына отырған қауым-халқың. Болман: Ниеке, сөз сөйледің әуел бастап, Әр түрлі кеңес құрдың, домбыра ұстап. Топ жарған шын жүйрікті халық байқар, Өзіңді көтермегін, өзің мақтап. Сұрасаң жер-суымды баяндайын, Көптен-ақ жүруші едім ішке сақтап. Басынан Ақтау, Ортау көзі қайнап, Таласып Атасумен тауды қойнап. Жолшыбай Сары өзенді қосып алып, Сарысу ағып жатыр төмен бойлап. Сарысуға өрлей біткен сары қамыс, Сарғайып мұнарланад сағымды айдап. Жайлауы көп елімнің шағын құзда, Санаса сан жеткісіз құлын нуда. Түйе өркеш, қыз емшекті сұлу төбе, Түгел-ақ біткен екен бәрі құмға. Жерұйық тамылжыған әшекейлі, Жайлауым алды қырда, арты суда. Қыс көрмей жыл бойына жайған қойым, Салады тойынған соң асыр ойын. Мамырлап семіздіктен қозғала алмайд, Жануар қошқар құйрық, бейне жайын. Жүндері нар бураның шудасындай, Сүттері көл қылғандай өлке бойын. Ұлытауда мал баққан шопандарың, Берер ед біреуіне екі қойын.

Қазақ өнерінің антологиясы Нияз: Біреудің иемденіп Сарысу, құмын, Тауыпсың майлы қоныс жердің нуын. Таңбалы, Сәкен тұзын баса көктеп. Орғытып, орағытып Жамбыл, Шуын. Соншама алыс сапар шөлге шықтың, Болманым, торсығыңда бар ма ед суың? Жер бар ма Сарыарқада Ұлытаудай, Шөбі май, ішсең шарап, суы балдай. Алабы күндік жерден көз тартады, Қасына бұлт айналып шөккен нардай. Сол таудың шыққандай боп шарасынан, Су ішіп мөлдір бұлақ жағасынан. Жайлауға қаптап жатқан қалың малдың, Жол тауып жүре алмайсың арасынан. Өңірін Жыланшықтың баса көктей, Еркелеп Қорғантас тұр жас бөбектей. Бұлдырап Едігенің етегімен, Ырғайлы ағып жатыр ойға беттей. Сыңғырлап әсем таудың күміс суы, Жер бетін гүлдендірген бәйшешектей. Бір келіп осы тауға тынығуға, Болманым, жүрген жоқ па қолың жетпей. Кішітау кір жуытпай денесіне, Қол созып бақытты өмір келесіге. Еңкейіп Ұлытауға бас иеді, Құмартқан құлындай боп енесіне. Айыртау, Қызылсай мен Сарыбұлақ, Көштен-ақ көне жерлер елге тұрақ. Қақ жарып Иген шыңнан тас бекітіп, Төрт колхоз тоған салды басын құрап. Сол таудың алпыс екі саласынан, Тоғанға құйып жатыр су зырқырап. Сияды мен мақтансам жарасымға, Мал симай Ұлытаудың шарасына.

Айтыс 3 ТОМ Отарлап отыз мың бас малым жетті, Торғай, Есілдің менен жағасына, Осындай байлығыңды көрсет маған, Ақыным, ойың болса таласуға! Болман: Бөктерлей Майтөбені сылдыр қағып, Дүйсенбай батысқа өрлей жатыр ағып. Кең байтақ, құтты өзеннің кең арнасын, Бес колхоз қоныс еткен малын бағып. Не судан, не шабыннан мұқтаж болып, Ұлытауға барған емес мұңын шағып. Деген бар жері байдың елі де бай, Төрт түлік малға толды сала мен сай. Құм жайлап, өзен қыстап жыл құсындай, Ыңырсып қыдыр қонған ауданым бай. Жүлде алған бір ауылым Аралтөбе, Өсірген мал кіндігін ұрық себе. Жезқазған озып шықты Ұлытаудан, Секілді күші басым алып дене. Орындап жыл-жыл сайын мал жоспарын, Көтерді армияның көкке белін. Өткен қыс шығындатпай малдың басын, Жаз бойы аман сақтап малдың төлін. Жыл сайын елден бұрын орындады, Отанға ет пен майдан берешегін. Беретін қолқаласаң сөзден сыйым, Лебім жел, дауысым дауыл, үнім құйын. Шапқанда қырық бүктеліп, ширатылам, Тау мен қыр шабысыма болмас бұйым. Алты ай қыс қақырап, мұз түкірген, Ұлытауда малға сыйлы бар ма жайылым. Қыс бойы тау күңіренткен ақ бораннан, Ақыным, көресің бе бір күн тыным? Паналап әр бұтаны бүкшеңдейсің, Тілейсің құдайы айтып, жаздың күнін.

Қазақ өнерінің антологиясы Уыстап шөбін беріп желге айдасам, Малыңда қалай болмас көптен шығын. Жыл бойы қыс көрмейтін құмның жерін, Ол түгіл түсіңде де көру қиын. Нияз: Ежелден мал анасы құт дарыған, Құнарлы жерің болса оты қалың. Шөп сұрап Ұлытауға неге бардың? Сол жерін айтып берші, болсаң балуан. Өткен қыс Жезқазғанның комбинатын, Асырап шыққан жоқ па біздің аудан. Қарсақбай жазы-қысы дамылдай ма, Шөп тартып ертелі-кеш Кішітаудан, Айтқандай жер байлығың болған болса, Осылар ойнап жүр ме, неге барған? Мен саған баяндайын аудан жайын, Сөзіңе кезегімен сөзім дайын. Екі жыл ауданыма азық болар, Тапсырған мемлекетке ет пен майым. Асырып мал жоспарын орындаған, Бір ғана биыл емес, жыл-жыл сайын. Мен құсап алдағы жыл есебіне, Бар болса, айт ақыным, берген малың... Сарыкеңгір самғай ағад оңтүстікке, Су беріп Ақбасбұлақ екі жікке. Жүз гектар аяғында егісі бар, Мың пұттан астық берген көпшілікке. Мұрабым тоқсандағы Жапсарбаев, Бастаған бір колхозды игілікке. Алтындай «Алғабастың» ақ бидайын, Қайтушы ед кісілерің алып текке. Қыс болса, біздің елден бидай іздеп, Келуі колхозыңның өтірік пе? Беретін керегімді күшің бар ма, Беріп кет уәдеңді мына көпке? Болман: Төгілсін көмекейден алтын жырым, Бұлбұлдай сайра шешен қызыл тілім.

Айтыс 3 ТОМ Жұмысы үлгі болған басқаларға, Арналсын батырларға сөзім-жырым. Ту тіккен Аманкелді Қызыл байрақ, Жусатқан елдің жауын салып ойнақ. Қопалы тоқсан көлдің төсіне еніп, Қаптаған колхоз малы жатыр жайнап. Батырдың атындағы колхозымда, Жыл сайын қарға түсед, бір мың бойдақ. Көгені үш түйеге жүк болады, Көктемде үш мың саулық бірдей қоздап. Құтындай осы малдың Жүніс қария, Өсіред әр қозысын жастай баулап. Батыры зор еңбектің ер Мейірман, Екпіні жер шарпиды өрттей лаулап! Суарып жалғыз өзі жүз гектарды, Көк бидай өрім талдай өсті қаулап. Құрман қарт қошақанның анасындай, Көреді іштен шыққан баласындай. Колхозға сегіз жылдай құт шопан боп, Көзінің сақтайд төлді қарасындай. Жүз қойдан жүз қырық алты қозы өсірді, Ұлытауда батыр бар ма дәл осындай? Фермамен бірге жасап келе жатқан, Таңдаулы сауыншым бар Аққамалдай. Өсіріп жүз он екі бұзау қосты, Бәрі де асыл тұқым, қасқа маңдай. Колхоздың аты шыққан ауданыма, Қосшығұл бастап келеді неше жылдай. Іскерлік, басшылықтың арқасында, Елімнің келе жатыр сағы сынбай. Үш колхоз – егінші ауыл, жері Сарысу, Жеріне суық түспей ұшады бу. Көктемде қозы жамырап, сиыр мөңіреп, Неше алуан ауыл үстін басады шу. Үш колхоз он үш мың мал өргізгенде, Болғандай ел үстінде ұлы бір ду. Бәйге алған алтын сағат Тұңғышбаев, «Бірлестік» колхозына байлатқан ту.

Қазақ өнерінің антологиясы Бір құтым «Бірлестікте», Сарке шалым, Бір өзі табыстырад төлдің бәрін. Қоздатып, сол колхозда үш жүз тоқты, Мақтау алды ел алдында Әби қартым. Елгезек, кең кеуделі, бура санды, Шеніне пар келтірмес ешбір жанды. Бар жұрты «Жетіқоңыр» ардақтайды, Теңгеріп бір өзіне үш адамды. Шопаны бұл колхоздың Жылқыбай қарт, Жүз елу – жүз ешкіден лақ алад. Ошақбай «Байқоңырда» жап-жас бала, Жасы келді он алтыға биыл ғана. Иесі үш жүз қойдың бір отарлы, Айрықша қатарынан озған дара. Біледі қозы, лақтың ашы-тоғын, Түсімен іздестіріп малдың жоғын. Мақтаймын Ошақбайды жырға қосып, Қақ жарып талқандаған жаудың тобын. Нияз: Өсірген алты жүз бас төл-торпақтан, Кім асар Сансызбайдай малшы қарттан? Зейнел мен Ұмсын сынды сауыншылар, Көктемде бір жүз сиыр бұзаулатқан. «Большевик» колхозында Егізбаев, Өсірген бес жүз сиыр бес торпақтан. Осындай мал өсірген ерің болса, Ақыным, көрейік те Сіздің жақтан. «Талаптың» басқармасы батыр Саржан, Бәйгенің сан жарыста алдын алған. Көрнекті көзге түсер табысына, Көлденең көрген жанның мейірі қанған. Төрт жүз қой, отыз сиыр, он бір жылқы, Жоспардан жарты жылдық артылдырған. Атақты бір колхозым «Бірінші май», Дәулеті қаулап өскен даңқына сай. Сан атты күні кеше баптап берген, Ерлердің майдандағы қанатындай.

Айтыс 3 ТОМ Ауданның ауыспалы туын алған, Колхозың бар ма «Қызыл коммунадай?» «Ұйымшыл» бірлігі асқан, жұмысы артық, Үлгілі колхозың жоқ осылардай! Болманым, салыстырсақ колхоз малын, Қазір де жұрт алдында болар мәлім. Ер Шекеу Далабаев бүркіт қабақ, Талайға өнеге боп берген сабақ. Бір малды жазы-қысы шығындатпай, Індеттің әр уақыт ебін табад. Бір емшім – Кеңесұлы Жайлаубайым, Біледі аудан түгіл, облыс жайын. Сарбуын, жамандат пен қотыр, маңқа, Қолынан жазылып жүр жыл-жыл сайын. Бар жақсы бір колхоздың ағасындай, Қадірлі қамқа тонның жағасындай. Алдынан неше мыңдай қой өргізген, Шаһардың пұлы қымбат бағасындай. Қарашы, бала тұйғын асса сынды, Он екі Ағайынбек жасқа келді. Істеген істеріне қарай қалсаң, Бір бөлек өз алдына дастан-сынды. Үш жылдай бес жүз алпыс қозы бағып, Баладан өзі қатар озған еді. Болман: Сөйледің, ақын Нияз, екі жақтап, Ерлерді еңбек еткен зор мадақтап. Айтар деп кемшілікті отыр едім, Манадан бойым бағып ішке сақтап. Мен айтсам бар мініңді жіпке тізіп, Қаларсың дымың құрып қаупалақтап. Бассаң да етегіңмен жабылмайды, Кемдігің көрініп тұр айдан аппақ. «Октябрь» колхозында Қалықұл бастық, Ала қыс шөп іздеді елден ақтап. Жоқ еді бір айыр шөп «Октябрьде»,

Қазақ өнерінің антологиясы Соққанда қаңтар желі ұйытқып-қаптап. Сойдиған тісі қалды Қалықұлдың, Көтеріп көтеремді шанаға сап. Теңселіп көтеремдер зар жылады, Қалықұлдың қиянатын жұртқа даттап. «Октябрь» қысқа даяр шөбі мол деп, Қалайша қағаз берген аудан мақтап? Жүз елу сиыр бар-ды «Коммунада», Түнетіп қар қаптырып қу далаға. Жығылған көтеремді тік көтеріп, Қалықұл алып ұрды ақ шанаға... Қомпиып ақын Нияз шаттанасың, Шегініп шыныңды айтпай сақтанасың. Сіздің ел «Большевикпен» шөп алды деп, Құр бекер өтіріктен мақтанасың, Шөбі көп, шаруалары жайлы болса, Бұл колхоз қалай қырды көп танасын. Ор қазып өлімтікке толтырдыңдар, Алты ай қыс Кішітаудың айналасын. Қыс өтті, өлекселер сүрге айналды, Қамбаңды, ақын, қашан ақтарасың? Осындай қырсықтардың кесірінен, Ауданым көп кемітті малдың басын. Егерде салыстырсаң мал шығынын, Бізден сен екі-үш есе артыласың... Бастығың білмейді екен жұмыс парқын, Сел қылып бүлдірді ғой істің артын. Еңбекті амалсыздан оймен жазып, Ақыры келістірді істің шартын. Қалыбек тағы да бар былшық сарың, Бар ма екен бұдан асқан жалқауларың. Шаң қылмас, өсек тасып еңбек етпей, Шақ-шақ қып бүлдіреді – айналасын. Тұратын колхозында «Қызылдиқан», Тағы бар Бірәлідей үлкен сойқан.

Айтыс 3 ТОМ Басында ділгек қалпақ, шашы дудар, Құр қалған еңбек етпей абыройдан. Мойнында киіз сөмке, қолда қалам, Еп-ерсі жігері жоқ неткен адам. Үстіне тор жорғаның тола мініп, Жортады ел аралап салаң-салаң. Біз көрдік «Қардырыда» шикіл сары, Денесі көрсетеді шөккен нарды. Отырған тышқан аңдып күшігендей, Тұнжырап жылауық көз қабақтары. Адамға қосылмайды тағы киік, Ешкіммен сөйлеспейді бірге жүріп. Егерде жұмыс деген сөз естісе, Ыңқылдап жатып алады тұмау тиіп. Сұрасаң мұның аты Ысмағұл дер, Қалайша бұл қырсықты көтерді жер? Бөліске алай-пұлай нәрсе келсе, «Жігіттің маңдай алды мен едім» дер. Еңбекке жұмылғалы барлық халқым, Жалқаулар бермей келед көштің артын. Нияз: Ақыным, осы ма еді айтар сөзің? Барыңды шығаратын келді кезің. Термелеп алғаныңды аудан бойы, Бар екен бетіңе ұстар бес колхозың. Сен бірақ Аманкелді колхозының, Жүр екен шаруасын көрмей көзің. Өткен жыл сол колхозың сен мақтаған, Іріктеп төрт жүз сиыр қорға салған. Солардың тең жартысы қотыр болды, Ұқыпсыз салқын қарау салдарынан. Қорасын алты күнде бір тазалап, Сиырды екі күнде бір суарған.

Қазақ өнерінің антологиясы Малға деп жазды күні шабылған шөп, Тасылмай қар астында шіріп қалған. Біразы арықтықтан көтерем боп, Бір қыста алпыс төрт бас шығын болған. Тап соның қырық төртін етке өткізіп, Он басы бір бас үшін кете барған. Алшаңдап Мырзабегің жүр ғой әлі, Осынша қыруар малды қырып салған. Өлтірген Таңқабайдың он торпағы, Неліктен мәліметтен ұмыт қалған? Ақыным, сен күлесің Бірәліге, Көргенің байтақ елден Бірәлі ме? Өлтірген он бұзауды Бижан сылқым, Ортаңда қасын керіп жүр әлі де. Салатын салға тиым жайың болса, Көрмедің соны мінеп неге әріде? «Пионерде» бір қызың бар Сара саңлақ. Керіліп жауап бермейді кісі таңдап. Есепші сол колхозда бола тұра, Малыңның мәліметін білмейді оңдап. Өлді деп тірі жүрген бес жылқыны, Сол қызың жүрген жоқ па ауданды алдап. Кескіні келіспеген байғұс екен, Тұңғиық тұнжыраған сұрша жайдақ. Жаз болса ұмытатын қыстың жайын, Еліңде салдыр-салақ, аз ба жаның. Сейітің өткен қыста шөп таба алмай, Қырып ала жаздаған барлық малын. Қысылғаннан шөп-шөп деп амал таппай, Центнерден үй басы салған салым. Көк мұзда қыры кетіп, қияқ орып, Мықшыңдап жатпап па еді Мұқан шалың. Ақыным, ерте бастан шөп шаппасаң, Тағы да солай болар биыл халің. Аз емес шығын болған сенің малың, Бір-бірлеп санасаң да ұзын санын.

Айтыс 3 ТОМ Тірі мал есебіне етке өткізіп, Сондықтан қалып жүр ғой, сірә, жаның. Болман: Селдеттік өлең-жырдың дариясын, Сөз шырын, көңіл құршын қандыратын. Мақтадық алып елдің ардагерін, Батыр деп ел еңбегін жандыратын. Оқ қылып сүйір тілді тура нұсқап, Сөз айттық жалқауды естен тандыратын. Күш қосса барлық елім зор майданға, Іс болар достың мейірін қандыратын. Шайнаған ауыздықты қаракөктей, Емессің, ақын Нияз, болдыратын. Елімнің бақыты үшін, мерейі үшін, Біз қартпыз үкілеген домбырасын. Тізбектеп болымсызды, елді кірлеп Біз емес бұзатұғын ел арасын... Жасыма, ақын Нияз, жеңілдім деп, Жеңем деп еліңнің бер уәдесін. Екеуміз тізе қосып жауды жеңіп, Халықтың көтерелік мәртебесін! Нияз: Сен шыққан, Жезқазғаннан Болман едің, Бұлбұлдай қызыл гүлге қонған едің. Қаншама салыссам да бой бермедің, Табысты жырыңменен толғап едің. Етектен іле тартты сәл кемдіктер, Мен-дағы қасарысып болмап едім. Жоюға кемшілікті іс үстінде, Қанатын отыр міне, қомдап ерің. 1944 жыл.

Қазақ өнерінің антологиясы СӘЛЕМДЕМЕ Бұл жинақты Панфилов атындағы 8-гвардиялық дивизияның жауынгері, қазақ халқының батыр ұлы саған арнадық, саған жіберемін. Ақындар айтысы, Қазақтың Мемлекеттік Біріккен Баспасы. 1944 жыл. Қазақтың ұлы ақыны Абай: «Туғанда дүние есігін ашады өлең, Өлеңмен жер қойнына кірер денең» – дейді. Ер қазақ халқының талай ғасыр, талай белге созылған елдік күрестерінің қандайын алсаң да, ақын сөзі – өлең, соның бәрінің басы-қасында болып келді. Елдік мінез, ерлік істердің ізіне қылау туғызбай, күні бүгінгі бізге дейін сақтап әкелген де қазақтың халық ақындары. Сонау буалдыр шалған арғы замандардан бастап күні бүгінге дейін, сан-сапалақ сыртқы жаулармен алысқанда қат-қабат ерлік көрсетіп, жұбын жазбай, қаз-қатар тұратын қазақ батырлары жайындағы мол жырды жазған да, жазатын да сол ақын, жазушылар. Қысқасы, ақын сөзі қазақ халқының әр адымын бірге аттасты. Қазақстан Орталық партия комитетінің қаулысы бойынша, жақын арада ғана барлық облыстарымызда, одан кейін республикамыздың астанасы Алматыда өткен ақындар айтысы Қазақстанның саясимәдени өміріне тағы бір үлкен оқиға болып кірді: халықтық шығарманың ең күшті саласы – айтыс қайтадан қатарға қосылып, біржола іргесін бекітті. Қара алтын мен түрлі түсті асыл металдардың қордасы – Қарағандыдан, алтынды Алтай мен алма бағы Алатаудан, суы ырыс, жері құт – Сыр мен Ертістен, жайылған малдан белі қайысып жатқан қазақ даласынан топ-тобымен келген ақындар, мынау алып соғыс тұсында ел алдындағы азаматтық борыштарын қалай өтеп жүргендерін айтып, бүкіл Отанымызға өлеңмен, жырмен рапорт берді. Майданнан сырт отырған елдің еңбек майданындағы ерліктерін жырлады. Сұм жауымыз Гитлер басқыншыларын артына қаратпай айдап бара жатқан ер ұлдарының қан майдандағы ерліктерін жырлады. Бар ісіміздің басшысы, бар ойымыздың бұлағы, жоғарғы қолбасшымыз, совет елінің ұлы маршалы, сүйікті көсеміміз Сталин

Айтыс 3 ТОМ жолдастың мәңгі әлсіремес атақты даңқын жырлады. Халықтың поэзиясының алыбы – Жамбыл бастаған қазақ халық ақындары сол толғауынан майдандағы ер ұлдарына сәлемдеме жіберуге ұйғарды. Міне сол ақындар сәлемдемесі! Қазақтың майдандағы ер ұлы, бұл саған, сенің тап өзіңе әдейі – арнап жіберілген сәлемдеме. Қашанда қалтаңда болсын!

Ғабит Мүсірепов БОЛМАН МЕН НҰРТАЗА Болман: Нұртаза, шешен болсаң сөзге тақпақ, Есіңіз жел қайықша екі жақтап. Қимылда барың болса осы жолда, Жүйрігі Марганецтің жүрген баптап. Бәйге алған Жезқазғанның жүйрігімін, Тарылтам тынысыңды бір-ақ аттап. Таны, сен, топтан озған ардагермін, Сан топқа салып жүрген халқым баптап. Өзіңдей өзен сайды кетем басып, Толқынды дариямын шыққан қаптап. Жезқазған Қазақстан тұңғыш ұлы, Ешқашан қарсыласып келмес тілі. Тойына Қазақстан 25 жыл, Жарыспен социалды күні-түні. Кірісті өндіріске елдің жасы, Ешкімнің меніменен жоқ таласы. Өсірдім мың-мың жасты маман етіп, Атымды түгел білед жер шарасы. Теңі жоқ СССР-да мыс кенінен, Таусылмас ұлы қорым асыл тасы. Жауына ажал, халқына бақыт болып, Артылған қатарынан дәрежесі. Мерекең құтты болсын, ақын інім, Қалдырмай барың болса сөйле бүгін. Ақыны Марганецтің кезек бердім, Өткіздің қай табыспен жарыс жылын?

Қазақ өнерінің антологиясы Нұртаза: Мерекең құтты болсын басты қосқан, Табысқа күңіренген жер мен аспан. Халықтың қуанышы жүрегінде, Осы еді ұлы тойды көптен тосқан. Жасасын елдің ері еңбек еткен, Өмірлік келешекке үлгі шашқан. Маған сіз енші берген үлкен үйсіз, Табыстың тамашалай көзін ашқан. Мен-дағы сүтін емген кенжесімін, Тұңғышы сіз болсаңыз Қазақстан. Қан майдан қатты соғыс уағында, Күшімді көрді халық алға басқан. Мен сенің артыңдағы жеткіншегің, Қосылып қол ұстасып қадам басқан. Мен-дағы дамыл алып жатқаным жоқ, Қырандай шалқып ұшып таудан асқан. Тұрғанда дауыл соғып тозаңдатып, Жездінің қақ төріне орналасқан. Көк майса жатқан жалпақ үлкен Жезді, Шатырдай жаңа салған сәнді қалам. Буланып, сәулеленіп нұрланды аспан, Күші бар бір мың аттың дизель құрдық, Ерлерім екпінімен тау құлатқан. Асыл тасы Марганецтің жауға оқ болып, Бірінші СССР-да күші батпан. Бұл соғыс басталғанда мен де тудым, Ішінде атағы зор Қазақстан. Снаряд, бомба, танк, брон болып, Күшімен Марганецтің жау қиратқан. Тылдағы менің берген күшімменен, Ерлерім қан құстырып жауды атқан. Өзінің ортасында талқандадық, Құрыттық сұр жыланды ел жылатқан. Жарасып жерге лайық салған қала, Мал мен бас бірдей өсіп таңырқатқан. Мектепте білім алып оқып жатыр, Жайнаған жауқазындай жас ұрпақтан. Ақыным алып келген табысыңды айт, Мен-дағы кісі емеспін бекер жатқан. Орындап жоспарымды артығымен,