Астана
«Мәдени мұра»
Мемлекеттік бағдарламасының
кітап сериялары

Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті
Нұрсұлтан Назарбаевтың
бастамасы бойынша шығарылды

Құл-Мұхаммед М., төраға
Досжан А., төрағаның орынбасары
Асқаров Ә., жауапты хатшы
Қоғамдық кеңестің мүшелері:

Абдрахманов С.
Аяған Б.
Әбусейітова М.
Әйтімова Б.

Әлімбай Н.
Әуезов М.
Базылхан Н.
Байпақов К.

Биекенов К.
Бурханов К.
Ертісбаев Е.
Кенжеғозин М.

Қасқабасов С.
Нысанбаев Ә.
Өмірбеков Б.
Салғара Қ.

Сариева Р.
Сейдімбек А.
Сұлтанов Қ.
Таймағамбетов Ж.

Тұяқбаева Б.
Хұсайынов К.
«Мәдени мұра»
мемлекеттік бағдарламасын

іске асыру жөніндегі
қоғамдық кеңестің құрамы

жүз томдық
Батырлар жыры
41 том

ББК 82.3 (5 Қаз)
ІSBN 9965-35-381-6 (т. 41)
© Әдебиет және өнер институты, 2007

Құрастырушылардан
М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты Мемле­
кеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында жарық көретін
«Бабалар сөзі» сериясының жүз томдық ғылыми басылымын

әзірлеуді одан әрі жалғастырады.
Серияның бұған дейін жарияланған қырық томы ұлттық
фольклорымыздың аса бір көркем де көлемді саласы болып са­
налатын эпостық шығармаларға арналды. Дәлірек айтқанда,

бүгінге дейін хикаялық дастандардың он үш томы, діни
дастандардың жеті томы, ғашықтық дастандардың сегіз томы,
тарихи жырлардың үш томы, батырлар жырының сегіз томы,
сондай-ақ шежірелік дастандардың бір томы әзірленіп, баспа

бетін көрді. Бұл басылымдардың он томы Қытайдағы қазақ
фольклорына арналғаны мәлім. Қазақ халқының қымбат
қазынасы—фольклор жинақтарының жоғары деңгейде безен­
дірілген жаңа басылымын оқырман қауым үлкен қуанышпен

қарсы алды. Алла қаласа, қазақ эпосының көркем үлгілерін
жариялау осымен шектелмейді.
Оқырман назарына ұсынылып отырған аталмыш серияның
41-томы батырлар жырына арналды. Бұл томға «Қарасай,

Қази» жырының мынадай алты нұсқасы топтастырылды:
Мұрат, Қашаған, Нұрпейіс ақындар және Шоқаев Құдайберген
мен Мүстежеп Ахметов жырлаған нұсқалар, Ш.Кәрібаев
әзірлеген, «Әдебиеттік оқу кітабының» (1944 ж.) құрамына кір­

ген, жырлаушысының кім екені көрсетілмеген нұсқа.
«Қарасай, Қази» жырының бізге отыздан астам нұсқасы
сақталып, жеткен. Бұл жыр ежелден келе жатқан ғажайып
эпикалық мұра—«Қырымның қырық батыры» атты жыр­

лар циклының құрамына енген қаһармандық эпос үлгілерінің
бірі. Жырдың нұсқаларын халық арасына таратушылардың

батырлар  жыры
қатарында
Мұрат
Мөңкеұлы,

Қашаған
Күржіманұлы,
Нұрпейіс Байғанин, Нұртуған Кенжеғұлұлы сияқты ақиық
ақындар, А.Байтабынов, Қ.Иманғалиев, Жақсылық, Наурыз­

бек, Төренияз және одан да өзге жыршылар мен жыраулар бар.
Нұсқаларының көптігін және ол нұсқалардың арасында азды-
көпті айырмашылықтар орын алатынын ескере отырып, «Баба­
лар сөзі» жүзтомдығының қырық бірінші, қырық екінші том­

дарына «Қарасай, Қази» жыры нұсқаларының үлгілерін енгізу
жоспарланып отыр.
Көркемдік, танымдық-тағлымдық жағынан зор мән-маңызы
болуына орай, кезінде үлкен сұранысқа ие болғаны Мұрат

ақын жырлаған нұсқасының 1924, 1943 жылдары баспа бе­
тін көруінен, Нұрпейіс жырлаған нұсқасының ақынның 1946
жылы баспа бетін көрген «Таңдамалы шығармалар» атты кі­
табына енуінен, енді бір нұсқасы 1944 жылы жарық көрген, 5-

сыныпқа арналған «Әдебиеттік оқу кітабының» құрамына енген
сөз өнері үлгілерінің қатарынан орын алуынан, Қ.Жұмалиев,
Ә.Марғұлан және тағы басқа көрнекті ғалымдардың іргелі
зерттеулерінің нысанына айналуынан аңғарылатын «Қарасай,

Қази» жырының жариялануына, зерттелуіне ұзақ уақыт бойы
тыйым салынып келді. Бұған ВКП(б) Орталық Комитетінің 1944
жылғы 9 тамызда қабылданған Татар партиялық ұйымындағы
бұқаралық-саяси және идеологиялық жұмыстарды жақсарту

жөніндегі шаралар туралы қаулысы мен Қазақстан Компарти­
ясы Орталық Комитетінің 1947 жылы қабылданған Қазақ КСР
Ғылым академиясының Тіл, әдебиет институтының жұмысы
туралы қаулысы себепші болғаны белгілі.

Солақай саясаттың осындай зардабын жою оған мүмкіндік
туған кезеңнің өзінде де баяу жүзеге асырылып келгені «Қара­
сай, Қази» жырының жариялылық заманы орнағаннан кей­
ін жарық көруі 1988 жылы Қ.Иманғалиевтің орындауындағы

күйтабақтың шығарылуымен, Мұрат ақын жырлаған нұсқаның
Х.Досмұхамедов еңбектерінің жинағында және «Алқаласа,
әлеумет» (1991) жинағында қайта басылуымен, Қашаған
Күржіманұлы нұсқасының ақын шығармаларының «Топан»

атты жинағына енуімен, Сейіт жырау нұсқасының Қытай
Халық Республикасында шығып тұратын «Мұра» журналының
1990 жылғы 2-санында жариялануымен және Мұрын жырау­
дан жазылып алынған «Қырымның қырық батыры» жырлар

орақ  билән  мамай  батырдың  хикаясы
циклының 1989 жылғы, 2005 жылғы басылымдарында да бұл
жырдың бір нұсқасы болуымен ғана шектелетінінен айқын
аңғарылады.

Демек, нұсқаларының басым көпшілігі осы кезге дейін жа­
рияланбай, оқырман қауымының назарынан тысқары қалып
келген «Қарасай, Қази» және «Әділ сұлтан» жырларының
алдағы уақытта оқырманмен қауышқалы отырған екі томдық

жинағы мәдени мұраны танып-білу, игеру, халық игілігіне асы­
ру бағытында жасалған елеулі қадам екені анық.
«Бабалар сөзі» сериясының кезекті қырық бірінші томы
көптомдықтың негізгі ұстанымдарына сәйкес, ғылыми қосым­

шалармен толықтырылды.
Ғылыми қосымшаларға томға енген мәтіндерге жазылған
түсініктемелер, сөздік, жер-су атаулары, мәтіндерде кездесе­
тін тарихи тұлғалар мен діни есімдерге арналған түсініктер,

эпостың жинаушылары мен оның жырлаушылары туралы де­
ректер, пайдаланылған әдебиеттер тізімі, орыс және ағылшын
тілдерінде жазылған түйін кірді.
Томның көлемі—28 б.т.

Өткен заманда Мұса деген би болыпты. Мұса биден отыз
ұл қалады. Отыз ұлдың ішінде Мамай би болып, ел билейді,
Орақ батыр болып, ел қорғайды. Мамай мен Орақ билік пен
батырлықты қатар жүргізіп, еліне өте қадірлі болады. Мұса

бидің қалған балалары, басы—Қарабатыр, Тілеке, Алшы,
Исмайыл, Тобаяқ дегендер болып, бұларды күндейді. Бұлар
Орақтың алмас қылышын жасырып алып, түнде Орақ жатқан
үйдің есігіне көлденең құрып қойып, ауылды айнала жылқы

қуып, «Жау келді! Аттан, Орақ! Аттан!»—деп айқай салады.
Төсекте жатқан Орақ сыртқа жүгіре шығамын дегенде, есіктегі
құрулы алмасқа ұшырап, жараланады. Осы жерде Орақ өледі.
Орақтың артында Қараүлек деген шешесі, бір аяғы ақсақ, бір

көзі соқыр қатыны, Қарасай, Қази деген екі баласы һәм Қибат
деген бір қызы қалады.
Қарасай, Қази жасынан-ақ батыр болып, атасының дұш­
пандарымен көп жауласып, Орақтың елін қайта меңгеріп

алады.
Орақ ауырып жатқанда Ақмырза деген досының айтқаны:

Сенен соң жүк көтерер түйе жоқ!
Айғыры өлген ақ байтал,
Сенен соң ат туарға бие жоқ!
Бұ сөзімде жүйе жоқ,

Ертеңнен кешке зарласам,
Есіркер бізді ие жоқ!
Арыстан сынды ер Орақ
Жатыр екен бүгіліп,

Қарасай, Қази
(Мұрат Мөңкеұлы нұсқасы)

батырлар  жыры
Әділ жаннан түңіліп.
Досыма жаман түс көріп,
Бір ұқсаусыз іс көріп,

Ертеңменен мен жазған
Шыға да салдым жүгіріп.
Көтерсем басын, тұрмайды,
Отырмын жаман түңіліп.

Жел жағыма желпілдеп
Жапанға біткен бәйтерек
Ортасынан шарт сынып,
Екі басқа көрінді.

Дұшпанға сенген қан жұтар,
Жазған, ақылың неден бүлінді?!
Қай жаманға тастайсың
Орда байтақ еліңді?!

Аңдып жүрген көп жаман,
Сындырған екен беліңді!
Қапылықпен кеттің бе,
Бір сермемей қолыңды!

Артыңа тастап барасың
Алған бір жұпты теліңді.
Қарасай мен Қазидай
Жас қалдырдың төліңді.

Тілесек бізге берер ме
Бұ секілді өлімді?!
Жарылқаса Жасаған,
Шәйіттің кеттің жолында!

Сарғайғанмен, сарғайып,
Қиямет болмай, көрмек жоқ.
Қош, аман бол, жан достым,
Ұжмақтың болшы төрінде!

Орақты жатқан көрдің бе?
Мен сөйлейін, сөз тыңда,
Зейініңді қой да, тез тыңда.
Қос-қос орда, қос орда

қаРаСАй,  ҚАЗИ
Қосылып қонбас менен соң.
Қоспақ өркеш нар түйе
Бұрынғыдай қом бітіп,

Өркеш алмас менен соң.
Жарлылардың жаз аты
Жалдана алмас менен соң.
Адырмақтың Алатау

Баса жайлап, шет көшіп,
Ел қона алмас менен соң.
Былдыр-былдыр сөйлеген,
Адам тілін білмеген

Басы шоқты қалмағың,
Аузы түкті кәуірің
Жан-жағыңды қамалап,
Қала салар менен соң.

Қара қазан, сары бала,
Үш Бұлдыртау, маң дала,
Мұсылманды қуалап,
Қалмақ алар менен соң.

Әмір жазып, пешеттеп,
Мал-басыңды есептеп,
Біліп алып шешіміңді,
Қыраж алар менен соң.

Тәртібіне көнбеген,
Малынан қыраж бермеген
Қойдай шулап, қоныстан
Көтерілер менен соң.

Еділдің бойы ен тоғай,
Ендей көшкен көп Ноғай
Қарасынан жүргізбей,
Қалмақ алар менен соң.

Арыстан досың кеткен соң,
Байтақтан қалған көп халық
Бұрынғыдай көшіп-қона алмас.
Артымда қалған көп жаман

Ер Орақтай кек ала алмас.
Еділ, Жайық арасы—
Екі судың саласы,

батырлар  жыры
Байтақта қалған көп жұртқа
Алдасы болғай панасы.
Қош, аман бол,жан досым,

Көкіректе шыбын жан
Кетер де білем, шамасы!
Орақ өледі. Ақ жауып, арулап көмеді. Артынан бір бөлек күн
өткен соң баяғы өлтірген Алшы, Исмайыл, Тобаяқ, Қарабатыр,

Тілеке келіп, жылап-сықтап отырып бата оқиды. Сонда Орақтың
сексен беске келген Қараүлек деген шешесінің Орақты жоқтап
айтқаны:

Айбалтасы қанды Орақ,
Аштарханда даңды Орақ,
Арғымақ атың азды, Орақ,
Байтақ жұртың тозды, Орақ,

Келер де болсаң, жылдам кел,
Сексенге келген қарт анаң
Жылай да жылай, жазды, Орақ!
Қарауыл қарап болар ма

Қара өлең жеген атпенен!
Қарусыз жүріп болар ма
Қалудай атасы басқа жатпенен!
Қоңқалаған көп жаман

Орағымды өлтірдің
Долай да долай матпенен!
Қоғалы көлді жағалап
Қалмақпенен қон енді,

Алшайып атқа мінген соң,
Орағымдай бол енді!
Хан Мұсадан жүлде алған,
Ағасы—би Мамайдан үлгі алған,

Аждаһаның тынысын,
Қолын салып, барлаған,
Сөйткен менің Орағым,
Аюдай арқыраған Орағым,

қаРаСАй,  ҚАЗИ
Кетіпті алыс сапарға!
Қоңқалған көп жаман
Ере алмайтұғын қатарға!

Орағым менің бар болса,
Атан тіркеп, нар қылып,
Аруанаға жүк артып,
Ел жаңғыртып жатар ма?!

Орағымды өлтірген
Алшы, Исмайыл, Тобаяқ
Есімнен менің кетер ме?!
Лашын, сұңқар—екі құс,

Екеуі бір ұяның құсы екен.
Құладын құстың құлы екен,
Күндердің күні болғанда,
Құладынның көрдің бе

Аспаннан қу төңкеріп ілгенін!
Аңдаймысың, жігіттер,
Ноғайлының мынау үстімен
Ауыр әскер ертіп жүргенін.

Үстімнен жүрген дұшпанның
Езуін тартып күлгенін.
Қаршыға менен қарлығаш—
Екеуі бір ұяның құсы екен.

Күндердің күні болғанда
Көрдің бе екі басқа қонғанын?!
Қарауыл басы—қолбасым,
Жортуыл басы—жолбарысым,

Ежелден сырлас, мұңдасым,
Жау дегенде, тынбасым!
Орағымды өлтірген
Қалу мен Сары оңбасын!

Егізде екі болмасын!
Ертеменен тұра алмай,
Белімді бекем буа алмай,
Көзімнің жасын тыя алмай,

Отырғанда мен сөйтіп,
Бата оқи да келдің бе
Шыныңмен де, балам, ұялмай!?

батырлар  жыры
Бата оқи келген Алшы, Исмайыл, Тобаяқ сөйлейді:

Атамыз—Мұса бидің ұлы едік,
Жаратқан бір Тәңірінің құлы едік,
Жантаза деген ханымның
Біріміз жүрегінің қасы едік,

Біріміз жүрегінің басы едік,
Біз Еділ үшін егестік,
Біз Жайық үшін жандастық,
Біз Қиғаш үшін қырылдық,

Біз Тептер үшін тебістік,
Біз таразы сайлап, оқ аттық,
Аюдай арқыраған Орақты,
Күндей күркіреген шырақты,

Семсер қылыш, балдақты,
Түзу мылтық, құндақты,
Қарағай найза сымбатты,
Күшіген жүнді көп оқты,

Қайрылмас алтын садақты,
Жараған бура қабақты,
Алғыр бүркіт тамақты,
Қарсы арыстан сымбатты,

Арыстан туған Орақтың
Біріміз еш қадірін білмедік,
Ақырда күндей де күндей, жоғалттық.
Сонда шешесін жұбатып, Орақтың Қарасай деген баласы

Жыламай, көңіл тына ма?!
Мен—балдағы алтын ақ берен
Алып, белге ілермін.
Атамнан қалған берендер,

Бек сауытын киермін.
Мен Қабан құлақ қара атты
Қатырып тұрып мінермін.
Мен көрмеген Алаш жоқ,

қаРаСАй,  ҚАЗИ
Бәріне де тиермін.
Мен болаттай сарт-сұрт сынармын,
Дариядай аққан тұнармын,

Қалу менен Сарының
Басын кесіп алармын,
Ақ құрбандай шалармын,
Тап өзімдей қылармын.

Қалу менен Сарының
Басын кесіп алмасам,
Ақ құрбандай шалмасам,
Тап өзімдей қылмасам,

Қарасай атым құрысын!
Ер Орақтың ұлы едім,
Осы еді менің туысым.
Сонда бір аяғы ақсақ, бір көзі соқыр Орақтың қатыны

Кешегі Орақ кеткен соң,
Кемшілік басқа жеткен соң,
Бұлбұлдай соқыр сайраған,
Ауыздығын шайнаған,

Әрі де бері қозғаған.
Қозғағанмен, қоймаған,
Алғаны асыл болған соң,
Шыдамай, соқыр толғаған,

Не қылып соқыр шыдаған,
Ер еді Орақ болмаған!
Тағы да соқыр толғайды,
Әдемілеп қозғайды,

Айбалтасы қанды Орақ,
Аштарханда даңды Орақ,
Қаланың аузын қандатқан,
Қақпаның аузын шаңдатқан,

Едің күшті, даңды Орақ!
Аяғым ақсақ, көзім соқыр болса да,
Үстіме қатын алмадың,
Артылдыра қамшы салмадың,

батырлар  жыры
Алшаңдатқан мені Орақ!
Құланды қақтан қайырған,
Хандарды тақтан тайдырған,

Қарсыласып келгенде,
Қақ жүректен салдырған,
Қылышын қызыл қанға малдырған,
Қаланы алған, сен Орақ!

Мен жыламай, қайтейін,
Айналайын Қарасай,
Соны да көрген мен бейбақ!
Қырқадан қырқа қараған,

Қырық шалғысын тараған,
Мың сан қолды талаған,
Бір өзін мыңға балаған,
Қалмақтан аққан қара қан

Көбіктей көріп, жалаған,
Қалмақтың қара, хандарын
Жаяу айдап, сабаған,
Кешегі менің Орағым

Болып өткен ер еді,
Айтулы ердің бірі еді!
Ел шетіне жау келсе,
Атын мініп сайланып,

Алмас қылыш байланып,
«Мен барайын!»—дер еді,
Қарсыласқан дұшпанды
Қабыландай соғып, жер еді!

Маңдайы күндей балқыған,
Көзі судай толқыған,
Иісі зағфырандай аңқыған
Бір патшадай неме еді,

«Өтіп кетті»,—демесең,
Қай батырдан кем еді?!
Орақ еді алғаным,
Алғанымнан қалғаным.

«Атаңа нәлет»!—демедің,
Артылдыра қамшы салмадың,
Аяғым ақсақ, көзім соқыр болса да,
Үстіме қатын алмадың.

қаРаСАй,  ҚАЗИ
Өлеріңді білмедім,
Өлеріңді білгенде,
Сары мойын серке мен болып,

Құрбаныңа шалмадың,
Тілімді, айтсам, алмадың.
«Анасы мұның әйел»,—деп—
Қайырып ақыл салмадың,

Ақылдасып қалмадым,
Сол жерде болды арманым,
Арманда өлдің, алғаным!
Өлеріңді білмедім,

Өлеріңді білгенде,
Мынау Қабан құлақ қара атты
Қатырып мініп, шаппадым,
Ел қыдырып, ізденіп,

Бір бағымды таппадым.
Өлеріңді білмедім,
Өлеріңді білгенде,
Сары мойын серке мен болып,

Өкпеммен неге қақпадым!
Өлеріңді білмедім,
Өлеріңді білгенде,
Алданың берген түнінде

Орақтың жауы бар екен. Орақ жауына бармастан бұрын өліп
кеткен екен. Орақты өлтіргендер: «Орақтың жауын жаулап
аламыз»,—деп қол жинап, аттаныпты.
Сол күнде Қарасай он жеті жасар екен. Жауға бармай, үйде

қалыпты. Жауға бармай, үйде қалғанына ызаланып, Қарасайды
қайрап, жауға кеткен Алшы Исмайыл, Тобаяқтарды «бес қатын»
деп қорлап, шешесінің айтқаны:

Шиленгерім, зергерім,
Ілмей қалар ма екен күнінде
Ұядағы көргенін?
Отырған билер, сардарым,

батырлар  жыры
Атаңа тартып тумадың,
Беліңе садақ бумадың,
Не болды саған, балаларым?

Тумағыр, балам, тумадың,
Беліңе садақ бумадың,
Бес қатын кетіп, сен қалдың,
Атаңның жолын қумадың!

Жауыңды жауға алдырдың,
Дауыңды дауға алдырдың,
Жүзіңе қара салдырдың.
Әкеңнің жауын жаулаған

Бес қатынға алдырдың.
Кешегі әкең барында
Мынау Қабан құлақ қара атты
Мінуші еді салдыртып,

Жүруші еді жардырып,
Бетіме неге қарайсың,
Жүзіңе қара шалдырып,
Әкеңнің жауын жаулаған

Бес қатынға алдыртып?!
Айналайын Қарасай,
Мен саған жерік болғанда,
Аюдың етін жегіздің,

Жолбарыстың сүтін ішкіздің.
Екпініңнің қаттысы-ай,
Белден қарға аунаттың,
Онда да қоңыр күздей болмады,

Онда да мейірім қанбады.
Сөйтіп туған сен едің,
Сенің анаң мен едім.
Мен саған жерік болғанда,

Сегіз жылан жеп едім,
Сөйтіп туған сен едің,
Кешегі әкең Орақ өлгенде,
«Орнын басар ма екен» деп едім!

Балаларын қайрайды
Қарасайдың анасы-ай.
Қайырып жауап айтады
Анасына баласы-ай:

Атам Орақ барында
Жүруші еді таласа-ай,
Бес қатын жауға жете алмас,
Жетсе де, қайрат ете алмас,

Тербетпе өлген әкем сүйегін.
Қайрай берсең, шешеке-ау,
Оған да бармай, тек жатпас,
Жауға бармай, тек жатпан.

Жауға бармай, тек жатсам,
Қарасай атым құрысын!
Ер Орақтың ұлы едім,
Осы еді менің туысым.

Қарасай жап-жас баладай,
Бала да болса, данадай,
Қолына құрық алады-ай,
Жылқыға жүгіріп барады-ай.

«Атамның антты досы»,—деп
Қабан құлақ қара аттың
Мойнына құрық салады-ай.
Сонда Қара ат ат сөйлейді,

Асылың нұрдан жараған,
Ер Орақтың баласы-ай,
Мені мінбе, Қарасай.
Неге десең, Қарасай,

Жау ішінде қаласың,
Мені мінсең, Қарасай.
Кешегі Орақ кеткен соң,
Аузым сүтке тиген жоқ,

Арқам үйге кірген жоқ,
Жалшылар мінді жайдақтап,
Қойшылар мінді ойнақтап,
Мойнымда жалым жоқ,

Бұра тартар әлім жоқ.
Өзіңдей ерлер мінген жоқ,
Қадірімді ешкім білген жоқ.
Мен кешегі Орақ барында

батырлар  жыры
Құлында емдім, тайда емдім,
Құнанымда арда емдім.
Дөненімде үйретті,

Мойныма арқан сүйретті.
Бес жасыма келгенде,
«Белін түзеп алсын»,— деп,
Онда да Орақ мінген жоқ.

Алты жасқа келгенде,
«Азу тісін жарсын»,—деп,
Онда да Орақ мінген жоқ.
Жеті жасқа келгенде,

«Аршынын түзеп алсын,—деп,
Мүшесін сыртқа салсын»,—деп,
Онда да Орақ мінген жоқ.
Сегіз жасқа келгенде,

«Серке санды болсын,—деп,—
Олқы жері толсын»,—деп,
Онда да Орақ мінген жоқ.
Тоғыз жасқа келгенде,

Сонда мені үйретті,
Мойныма жібектен арқан сүйретті,
Бауырымнан жаратты,
Маңдайымды жауға қаратты.

Тұяқтан ұшқан тозаңды
Жауған қардай боратты.
Желпілдетіп ту алды,
«Ат болды»,—деп, қуанды,

Не сұрайсың, Қарасай?!
Күндердің күні болғанда,
Көлдей тасқан көкірек
Қайғыменен суалды!

Кешегі әкең—Орақ мінгенде,
Алдымнан қара кетпеді,
Артымнан кара жетпеді.
Әкең—Орақ өлерде,

Аманат жанын берерде:
«Қожа, молда жинатып,
Дуа берме»,—деп пе еді?
Айналайын, Қарасай,

қаРаСАй,  ҚАЗИ
Енді мені сойсайшы,
Қара етіме тойсайшы.
Әкең—Орақ жазғанға

Жалғыз ат та көп пе еді?!
Айналайын, Қарасай,
Бұ сөзіме қансайшы,
Тілімді менің алсайшы,

Енді мені сойсайшы,
Басыма жалау байла да,
Орақпен бастас қойсайшы!

Қарасай Қабан құлақ қара атты сояды, әкесіне дуа береді,
сонан соң жауға мінуге ат іздейді. Сол заманда қартайып, от
басындағы құмалақты көсеумен қуалап отырған Ноғайлының
Көкше деген батыры бар екен. Қарасай Көкшеден Көкбұйра

атты саудалайды. Көкше: «Атымды бір қызға беремін»,—
дейді. «Жаудан әкеліп төрт қыз берейін»,—дейді Қарасай.
«Жаудан түскен қыздың керегі жоқ. Алсаң, Орақтан қалған
қарындасың—Қибатты беріп, ал»,—дейді Көкше. Атты ала

алмай, қайтып келіп, Қарасай шешесімен ақылдасады. Сонда
шешесі айтады:
«Атқа барып мін,—деді,
Олай-бұлай жел,—деді,

Ат жүрісін көр,—деді,
Ат көңліңе жараса,
«Жалғыз қызым—Қибатты
Жалғыз атқа берем»,—деп,

Айналайын Қарасай,
Налыма оған сен, деді.
Айналайын, Қарасай,
Асылың нұрдан жараған

Аруақты ердің баласы-ай,
Жараған атты алмасаң,
Жауға таман бармасаң,
Сыртымыздағы дұшпанның

Бізге де кепті табасы-ай.
Қибат түгіл, мені сат,
Ат көңліңе жараса-ай!»

батырлар  жыры
Олай-бұлай шабады,
Ат жүрісін қарады.
Ат жүрісін көрген соң,

Ат көңліне жарады.
Жараған соң көңліне,
Қарындасы—Қибатты
Беремін,—деп алады.

Үстіне тоқым салған соң,
Арқасы кетті жазылып,
Жоны кетті қазылып,
Басын тартса, ырғиды,

Мініп алса, қарғиды.
«Мінер атым—осы,—деп,—
Тәңірінің берген досы»,—деп,
Көкбұйра атқа ер салды,

Ермен бірге жем салды,
Арқандап қойса, Көкбұйра ат
Бұзантаудың басында
Өз өзіне зең салды.

Енді Қарасай жауға кетпекші болады. Аттанарда Қарасайға
қарындасы—Қибат келеді.
Ер-тоқымын салған соң,
Ат үстіне мінген соң,

Шын кетерін білген соң,
Талағы түскір қыз Қибат
Сонда тұрып толғайды.
Толғағанда, не дейді:

Не қылғаның, ағеке?!
Өгей аға сен бе едің,
Қарындасың өгей мен бе едім?
Мен сенің бүйтеріңді білмедім!

Бүйтеріңді білгенде,
Кешегі кеткен әкеммен
Бастасып неге өлмедім?!
Кешегі әкем кеткен соң,

қаРаСАй,  ҚАЗИ
Жалғыз тайға саттың ба?!
Атым әйел демесең,
Мен екеуіңнен кем бе едім?

Әкелі қыз азар ма,
Күлтелі көйлек тозар ма?
Мен кешегі әкем барында
«Белім сұлу болсын»,—деп,

Бешбетпенен қынағам,
«Шашым майда болсын»,—деп
Сары маймен сылағам.
Ойбай, әке, тұрсайшы,

Қибатың мұнда жылаған!
Ішімде шемен көп жатыр,
Әкем салған жол жатыр.
Ойбай, әке, тұрсайшы,

Екі бөрің жеп жатыр!
Мініп алдым қараға,
Қарамен шаптым далаға.
Ойбай, әке, тұрсайшы,

Екі бөрің талады!
Жетім құлын емеген,
Қулық бие тебеген.
Оймауыттан ел көшсе,

Қос ордасы сол күнде
Алпыс нармен жөнелген.
Кешегі әкем өлерде,
Аманат жанын берерде,

Ұмыттың ба, ағеке,
Сонда саған не деген?!
Қарындасы бұлай деген соң, Қарасай аттан түседі де, атты
тастай беріп, жауға қарай жаяу жүре береді. Сонда Қибат шы­

Не қылғаның, ағеке!
Өгей аға сен бе едің,
Қарындасың өгей мен бе едім?!
Сен томсарып кетпе, күліп кет,

батырлар  жыры
Қалаған атың мініп кет.
Мен қыз да болсам, ұлдаймын,
Қадірімді біліп кет.

Айналайын, Қареке!
Мен бір бата берейін,
Қолыңды жай, ағеке!
Әуелі Құдай оңдасын,

Табаның тастан таймасын,
Маңдайың жаудан аумасын!!!
Күндердің күні болғанда,
Жалғыз тайға сатқаның

Тек байлаулы басым болмасын!
Қарадан боздар өтер ме,
Қайрылмай дәурен кетер ме!
Күндердің күні болғанда,

Абысын-ажын бар болып,
«Жалғыз тайға келдің!» деп,
Бетіме салық етер ме!
Бетіме салық еткен күн,

Айтып, бір сөзім өтер ме,
Есімнен менің кетер ме?!
Шешелерімен, туғандарымен амандасып, Көкбұйра атқа мі­
ніп, Қарасай кеткен қолды қуып, жауға қарай жөнеледі. Жол­

Сен де шықтың бұл жерге,
Мен де шықтым бұл жерге.
Елден шыққан екеуіміз
Аман-есен Құдайым,

Қосқай еді үйірге.
Айналайын, қызыл ат,
Жал—құйрығың ұзын ат,
Қибатқа алып, мінген соң,

Кісінікі емес, біздің ат.
Айналайын, Көкбұйра ат,
Шамаң келсе, жылдамдат!
Көкбұйра ат сонда сөйлейді,

қаРаСАй,  ҚАЗИ
Сөйлегенде, бүй дейді:

Мінген атың мен болсам,
Менің ием сен болсаң,
Мені Қибатқа алып не етесің,
Бір тұлпардан кем болсам?!

Бірінші күдер асады,
Аспанға тозаң шашады.
Екінші күдер асқанда,
Бұйраның бауыры сөгілді.

Үшінші күдер асқанда,
Қолтық еті бөлінді.
Төртінші күдер асқанда,
Аш қабыландай бүгілді.

Бесінші күдер асқанда,
Көрген адам түңілді.
Алтыншы күдер асқанда,
Теңгеліктің терең суының

Ортасына кез келді.
Екпініне шыдамай,
Су арнадан қашады,
Қарасай жаман сасады.

Жетінші күдер асқанда,
Көзі кетті қызарып,
Тілі кетті қызарып,
Аш қарсақтай бұлтарып,

Ор қояндай жалтарып,
Қырық күн бұрын кеткен әскердің
Соңынан қуып жетеді.
Алшы, Исмайыл, Тобаяқ,

Қарабатыр, Тілеке—
Бұларға сәлем етеді.
«Алшы Исмайыл, Тобаяқ,
Қарабатыр, Тілеке,

Қарамай кеттің сен, бәлем,
Артыңнан келдім мен—бала!
Оймауыттың ойында,
Қызылкөлдің бойында

батырлар  жыры
Атысып қалған тасы бар,
Бәстесіп қалған бәсі бар,
Сол тасқа барып,

Атысалық, кел, бәлем!»
Алшы, Исмайыл Тобаяқ,
Қарабатыр, Тілеке
Қарасайға ереді,

Құрсап жатқан көп қолды
Ертіп тасқа келеді.
Қарабатыр, Тілеке,
Алшы, Исмайыл, Тобаяқ

Тасты барып, атады,
Шақыр-шұқыр етеді,
Оғы қайта шығып кетеді.
Қарасай барып атқанда,

Қаһарланып тартқанда,
Үй орнындай қара тас
Қақ жарылып кетеді.
Алшы, Исмайыл, Тобаяқ,

Қарабатыр, Тілеке
Баланың көріп қайратын,
Өзінен өзі қорынды,
Қайратынан жерінді.

Қарап тұрса, аттанған
Қалмақтың қолы көрінді.
Қалмақтың қолын көрген соң,
Көп екенін білген соң,

Қайтуға беті берілді.
Жаудан қорқып, Алшы, Исмайыл, Тобаяқ, Қарабатыр, Ті­
леке еліне қайтпақшы болады. Өздерінің қайтқанымен тұрмай,
Қарасайға да: «Қайт»,—дейді.

«Ау, ағалар, ағалар!
Мен сөйлейін, сөз тыңда,
Зейінің қойып тез тыңда.
Пұттаған үнем болмайды,

Пұтқа қазан толмайды,
Қаһары қайтса, хан оңбайды.

қаРаСАй,  ҚАЗИ
Қияқты күміс найзаны
Сілтеп жауға салалы,
Қаптап жауға баралы,

Алаштап ұран салалы,
Не қылар дейсің жау шіркін?!
Баса шауып алалы,
Қайтпаңыз, көп, қайтпаңыз,

Қалмаққа анау баралы,
Қайтпаңыз!»—деп көп қолға,
Қарасай тағы толғайды.
«Ау, ағалар, ағалар!

Мен сөйлейін, сөз тыңда,
Зейінің қойып, тез тыңда.
Астымдағы Көкбұйра ат
Қара асым менің болсын деп,

Қибатқа алып, мінгенмін.
Үстімдегі ақ сауыт
Кебінім менің болсын деп,
Үстіме алып кигенмін.

Солқылдаған ақ найза
Басыма сайғақ болсын деп,
Оң қарыма ілгенмін.
Мен атамнан туған күн,

Алшайып атқа мінген соң,
Ер тілегін әрқайда
Бір Жасаған оңдайды,
Қожа Бәуеден қолдайды,

Қайтпаңыз, көп, қайтпаңыз,—
Деп Қарасай толғайды.—
Өлерімді білгенмін.
Не қылғаным, қайтқаным,

Жанды құрбанға айтқанмын!
Қайтпаңыз көп, қайтпаңыз,
Атыңның басын тартпаңыз.
Төсегіме төрт кісі,

Жастығыма бес кісі,
Қылышыма қырық кісі,
Найзамның ұшы—жүз кісі,
Мылтығыма мың кісі,

батырлар  жыры
Садағыма сан кісі.
Қарабатыр, Тілеке,
Алшы, Исмайыл, Тобаяқ—

Бесеуіңіз—бес қатын,
Бесеу ара бір кісі,
Енді қалған не кісі?
Қайтпаңыз, көп, қайтпаңыз»,—

Деп Қарасай толғайды,
Әрі де, бері де қозғайды.
«Қайтпаңыз»!—деп айтса да,
Оған әскер болмайды.

Аттанып келген көп әскер
Алды-артыңа қарамайды,
Қарасайдың сөзін тыңдамайды.
Алшы, Исмайыл, Тобаяқ, Қарабатыр, Тілеке көп қолмен

қайтып кетеді. Қолдың ішінде Естерек ұлы ер Тарғын бар екен,
қолдан бөлініп, Тарғын Қарасайдың қасында қалады. Сонда
Қарасай Тарғынға сөйлейді:

Сөзімді тыңда, сен Тарғын!
Қырқадан қырқа көрінген
Қарағай ма екен, тал ма екен?!
Қарағай басын қырқа ұшқан

Қаршыға ма екен, қаз ба екен?!
Үйде туып, түзде өлген
Жігітте арман бар ма екен?!
Қалмақтың қолын көрдің бе,

Көп пе екен бізден, аз ба екен?
Сонда Тарғын сөйлейді,
Сөйлегенде бүй дейді:

Екі мың да жүз кісі.
Бір жағыма қарасам,
Тағы да сондай бір кісі.
Қалмақтың қолы көп екен,

Көп те болса, шөп екен.
Әруақты ердің баласы,

қаРаСАй,  ҚАЗИ
Айнымай шапсаң, сендердің
Алуыңа дөп екен.
Айналайын, Қарасай,

Сенің қосшың мен болсам,
Қалмақты шауып аласың,
Табаныңа саласың.
Атыңды атқа сатамын,

«Қарасай»!—деп атыңды атаған
Кешегі кеткен Орақтың
Тап өзінен кем болсаң.
Асу да асу бел еді,

Аса бір соққан жел еді.
Қарасай сынды жас бала
Жауға жалғыз келеді
Соңынан Тарғын ереді.

Әрі-бері жүрген соң,
Артынан шықты бір қара,
Қарасай мұны көреді,
Көріп, көңлін бөледі.

Қарсы алдына қараса,
Үйіндегі қалған інісі,
Он бес жасар Қази сол еді.
Ағасын қуған артынан

Қази сынды жас бала
Жазыла алмай келеді.
Омырауын таныған,
Ақ қолтық ат шабылған,

Шабысы желдей еседі,
Тұлпардың о да иесі еді.
Ағасына келіп жетеді,
Келіп сәлем етеді.

«Арманым жоқ, өлсем»!—деп,
Ағасымен тізгіндесіп кетеді.
Қарасай сонда сөйлейді,
Сөйлегенде бүй дейді:

Оймауыттан ел көшер,
Азаматы тең көшер,
Неге келдің, сен Қази?!

батырлар  жыры
Жап-жас бала сен түгіл,
Алдалап әзер келем мен, Қази.
Қайт-сана, Қази, қайт-сана,

Атыңның басын тарт-сана!
Әулиеге ат айтып,
Құрбандыққа мені айт-сана.
Сонда Қази сөйлейді,

Не қылғаның, ағеке?!
«Қайт»!—десең де, қайтпаймын,
Атымның басын тартпаймын.
Тәуекелсіз іс болмас,

Қорқуды жолдас етпеймін.
Қарадан боз да өтер ме,
Қайрылмай дәурен кетер ме?!
Осыдан елге мен барып,

Тоғыз қатын алсам да,
Тоқсан бала сүйсем де,
Ұяласым, жалғызым,
Екеуміздің бірігіп

Бір күн жүруімізге жетер ме?!
Қарасай сонда сөйлейді,
Сөйлегенде бүй дейді:

Аспандағы жұлдызым,
Маңдайдағы құндызым,
Артыңда енді кім қалды,
Айналайын, жалғызым?!

Жалғызым, сенен айрылсам,
Қуқыл тартар ақ жүзім.
Қайт-сана, Қази, қайт-сана!
Атыңның басын тарт-сана!

Құшақтатшы етіңнен,
Бір сүйдірші бетіңнен,
Әліде көріп өлемін,
Әліде көрмей өлемін,

Тәңрінің ісі тәуекел,
Мен тәуекелмен келемін!

қаРаСАй,  ҚАЗИ
Ағасы «Қайт!» деп қанша өтінсе де, Қази қайтпайды. Осы­
лай сөйлеп келе жатқанда, бұлардың алдынан алты құлаш ала
атпен қалмақтың қарауыл қараған Бөріхан деген әрі батыр, әрі

Қара айдарым тарасам,
Қарайып келіп күн батты,
Сарғайып келіп таң атты,
Қызара келіп күн шықты.

Күн астына қарасам,
Будуақ-будақ шаң шықты.
Шаң астына қарасам,
Жасыл ала ту шықты,

Ат кейпіне қарасам,
Түсі қашып, түн қатқан.
Ер кейпіне қарасам,
Асық ойнап, доп атқан.

Ертеңменен шешесі
Ұйқыдан әзер оятқан,
«Дана» десем, баласың.
Екі бірдей жас бала

Не бұйымға жарарсың,
Қайда кетіп барасың?!
Кеудем—темір, бөксем—тас,
Мені не қып аласың?!

Қайт-сана, батыр, қайт-сана!
Атақсыз өліп қаларсың,
Аты—жөніңді айт-сана.
«Қайт»! десем де, қайтпайды,

Атының басын тартпайды.
Кеудем—темір, бөксем—тас,
Атсаң, оғың өтпейді,
Маған әлің жетпейді.

Қарасай сонда сөйлейді,
Сөйлегенде бүй дейді:

Мен сендей, жапанда тұрып, даурықпан.
Алда Тағала демесе,
3–165

батырлар  жыры
Біздерді Алда жебесе,
Сыртыңнан тіліп аларға
Тұрмын бір киімге баулық, хан.

Қара өгіздей даусың зор,
Кеудең—темір, бөксең—тас,
Тас болса да, маған бор.
Қызығымды бүгін көр,

Көрген жерден кері шалып,
Түртті ме сені, бәлем, сор?!
Әй, кәуір-ай, әй,кәуір,
Сөзімді тыңда, сен кәуір,

Мен хас асылдан боламын,
Күркіресем, күндей борадым,
Күлсем, жаймашуақ болармын.
Мен бурылша аттан мықтымын,

Бұғалық салсаң, үзермін.
Мен буыршыннан мықтымын,
Мұзға салсаң, мұңайман.
Мен толарсақтан қисықпын,

Тезге салсаң, түзелмен.
Мен—ашылмас қара тұманмын,
Көлденең жатқан қара шұбар жыланмын.
Атым—Қара туыппын,

Сабындап жусаң, ағарман.
Мен—қонаға шыққан бұлтпын,
Келе бір жаумай, ашылман.
Мың болмақ түгіл, сан бол,

Бір соғыспай, басылман.
Асылымды сұрасаң,
Мен қан жұқпайтын
Қара алмастан асылмын.

Мен беліме садақ асынған,
Біріндеп жауды қашырған,
Қарсыласқан дұшпанға
Найзағайдай жасылмын.

Кеудеден кетер жан үшін,
Жерге тамар қан үшін,
Атамның атын жасырман.
Мен, мен-дүрмін, мен-дүрмін,

қаРаСАй,  ҚАЗИ
Мен де өзіңдей кен—дүрмін,
Мен өзіңнен де ер-дүрмін,
Атыссаң да, жеңдірмен.

Хан Мұсадан жүлде алған,
Ағасы—би Мамайдан үлгі алған,
Түрікпеннен, барып, мал тапқан,
Қапелімде сөз тапқан,

Аждаһаның тынысын
Қолын салып барлаған,
Тұлпар мініп, ту алған,
Туын қанға суарған,

Туғаннан туға таласқан,
Дулығалы басты көп кескен,
Мен—айдынды ер Орақтың ұлымын,
Жаратқан бір Тәңрінің құлымын.

Мен тура қарап тұрармын,
Бір оғыңды салып ал,
Етімнің болат жасығын,
Сынап та, қалмақ, танып ал.

Асу да, асу бел еді,
Аса бір соққан жел еді.
«Жасы үлкен ағам, деп,
Ақ сақалды бабам», деп,

Әлгі келген қалмаққа
Қарасай кезек береді.
Атаңа нәлет ит қалмақ
Қорамсаққа қол салды,

Бір салғанда, мол салды.
Суырып оғын алады,
«Көкбұйра аттың басы,—деп,
Алтынды ердің қасы,—деп,

Қақ жүректің тұсы,—деп,
Өлер жерің—осы», деп,
Кірісінен өткізіп,
Масағына жеткізіп,

Толықсып тұрған Қарасайды
Толғап бір қалмақ ұрады.
Зырқырап оғы кетеді,
Қарасайға жетеді,

батырлар  жыры
Шақыр да шұқыр етеді,
Қайта шығып кетеді.
Қарасай сонда сөйлейді,

Атыссаң, келші бері, хан
Атар да жерің білмедің,
Көкбұйра аттың басына ат,
Қақ жүректің тұсына ат!

Сақалыңның ағы бар,
Ағалығың тағы бар,
Бір оғыңды тағы да ал.
Бір оғыңды тасқа жанып ал,

Қапыда қалсаң, ит шіркін,
Оғыңды тағы салып ал.
Бір атпады, екі атты,
Табанға қойып, ширатты.

Зырқырап оғы кетеді,
Қарасайға жетеді,
Шақыр да шұқыр етеді,
Қайта шығып кетеді.

Қарасай сынды жас бала:
«Алда»!—деді, ақырды,
Аруағын шақырды.
«Уылжыған етімді

Ит әуре оғың етеді.
Атаңа нәлет, ит қалмақ,
Қатты бір тартсаң, не етеді?!
Етімді бір кеттің сыздырмай,

Аруағымды кеттің қоздырмай!
Алты атқа алған адырна,
Ата алмасам, маған серт!
Атқанымда ұсынып,

Өте алмасаң, саған серт!
Шым жібектен ескен кірісі,
Үзіліп кетсең, саған серт!
Кебеже қарын, кең құрсақ,

Қой мойынды, қоян жақ,
Ұмтыла басқан Көкбұйра ат,

қаРаСАй,  ҚАЗИ
Шіренгенде, шыдамай,
Жығылып кетсең, саған серт!
Тигізбесем, маған серт»!

Атайын деп Қарасай,
Көтеріп оғын алғанда,
Сонда Қази сөйлейді:

Не қылғаның, ағеке?!
«Қал»!—десең де, қалмадым,
Бағана-ақ тіліңді алмадым,
Артыңда тұрып, бармадым,

Жау қызық екен, аңдадым.
Менен батыр сен емес,
Сенен де кем мен емес.
Тоқтатпайды сұм жүрек,

Артыңда жүрер ер емес.
Артыңнан келген Қазиға
Кезегіңді бермеген—
Сенің де мұның жол емес.

Жас түлеген көрінесің
Менің-дағы көзіме-ай.
Өлмесең, сен де жетерсің
Осындай жаудың кезіне-ай.

Осы жауды шабайын,
Берсейші менің өзіме-ай!
Сонда Қази сөйлейді:

Не қылғаның, ағеке?!
«Қал»!—десең де, қалмадым,
Бағана-ақ тіліңді алмадым.
Өгей аға сен бе едің,

Інің де өгей мен бе едім?
Мен сенің бүйтеріңді білмедім!
Бүйтеріңді білгенде,
Үйде жатып, неге өлмедім?!

Алдымды барлап, ұрысып,
Қызығымды көрмедің.

батырлар  жыры
Айналайын, Қареке,
Не қылғаның, ағеке?!
Бір тілеген тілегін

Ат құйрығын өрейін.
Олай болса, қарағым,
Кезегімді берейін.
Айналайын, ат,—деді,

Айнымай тұрып,—тарт,—деді.
Қази сонда қозғалды,
Қозы жауырын қолға алды,
Атайын деп оңдалды.

Сыбанады білегін,
Тоқтатады жүрегін,
Суырып келіп алады
Атасының бір оғын.

«Алаша аттың басы,—деп,
Қалмақ ердің қасы,—деп,
Қақ жүректің тұсы,—деп,
Өлер жерің—осы», деп,

Толықсып тұрған қалмақты
Толғап Қази ұрады.
Екі атпады, бір атты,
Табанға салып, ширатты,

Бөріхандай ханыңды
Алты құлаш ала аттан
Он бес жасар Қази құлатты.
Осылай сөйлесіп тұрған уақытта қалмақтың көп қолы келіп

қалған екен. Бөріханның жығылғанын көрген соң, көп қалмақ
бұларға жабыла қоя берді.

Толып жатқан көп қалмақ,
Атына үбішін жабады,
Әрі де бері кеңесіп,
Ақыл-айла табады.

Қарасай, Қази, Ер Тарғын
Жерінде тұрған қамады.

қаРаСАй,  ҚАЗИ
Қамағанын көрген соң,
Қарасай мінген Көкбұйра ат
Шап айылын босатты,

Құйысқанын қысқартты,
Қаһарланып, қамшыменен үш тартты.
Келді қалмақ, қаптады,
Қаптады да, батпады.

Аруақты ердің баласын
Бір Құдайым сақтады.
Жау таянып келген соң,
Үшеуі жауға шабады.

Ай бетінен кіреді,
Күн бетінен шығады.
Екі-үш күн айқай салады,
Қарасай, Қази—жас бала

Ұйқыдан шаршап құлады.
Беті-қолын жуады,
Белін қынай буады,
Аюдай ақырған Орақтың,

Күндей күркіреген шырақтың
Көріне жетіп келеді.
«Аюдай ақырған Орағым,
Күндей күркіреген шырағым,

Аруағың болса, тұр,—деді,
Балаңа туған бар,—деді,
Аман-есен балаңды
Өз қолыңа ал,—деді.

Екі бірдей жас қарғаң
Ауру-сауын біл»,—деді.
Аюдай ақырған Орақтың,
Күндей қүркіреген шырақтың

Аруағы көрден шығады,
«Атаңа нәлет ит қатын,
Екеуі неге кетті?—деп,
Екеуінің біреуін

Жібермесең не етті?» деп.
Асу да асу бел еді,
Аса бір соққан жел еді.
«Ә» дегенше болмады,

батырлар  жыры
Жауға жетіп келеді.
Балаға екі «Тұр!—деді,
Аттарыңа мін!»—деді.

Ұйқыдан түсіп қалғанын
Сонадан соқыр біледі,
Біледі де, жылады,
«Не қылғаның жауда жатқаның?

Мен біліп келдім сендердің
Сілелерің қатқанын,
Жауға қарай шапқаның».
Шабумен келіп кіреді,

Ай бетінен кіреді,
Күн бетінен шығады,
Екі—үш күн айқай салады,
Қарасай, Қази, Ер Тарғын

Қалмақты жаулап алады,
Табанына салады.
Әңгімесін айтады,
Еліне аман қайтады.

Өткен заманда Ноғайлы дәуірінде Құрманбай деген бай
болған екен. Өмірінің бойында ол кісіде ұл да, қыз да болмапты.
Күндердің күнінде әйелі жүкті болып, ұл бала туыпты. Баланың
қуанышына үлкен той жасайды. Тойға Қазақ, Ноғайлы халқын

түгел шақырады. Тойға тігілген үй мен келген адамның саны
көп болады. Адам көп болғандықтан, көптің ішінде тентек пен
теліден қауіптеніп, тойды басқару үшін Қырымның қырық
батырын іздестіреді. Сұрастырғанда, олар әлі тойға келмеген

екен. Орақ батырдың өлгеніне бір жыл толып, оның қарасына
Орақ батырдың Қабан құлақ қара атын сойып, олар сонда жа­
тыр екен. Екінші рет шақыртқанда, олар тойға келеді. Тойдың
басқару міндетін батырларға тапсырады. Қызық той бірнеше

күнге созылады.
Бір күні түс қайта құбыла жақтан жұлдыздай бұрқыраған
шаң көрінеді. Ол бір атты кісі екен. Ол Қазақ, Ноғай халқын
түгелдей басқаратын Қондыкер деген патшаның шабарманы

болады. Шабарман осы көпшілікке патшадан хат әкелген екен.
Хатты беріп, өзі кейін шауып кетеді. Хатты азар дегенде шала
сауатты бір шалға оқытып көрсе, он екі баулы Қазақ, Ноғайды
басқаратын Қондыкер ханның хаты болады.

Ханның хат жазу себебі мынадай екен: Мұсылманның
Қондыкер деген ханына Қалмақтың Күзбан деген ханы:
«Бүкіл еліңмен, соғыс жасамай, бағын, болмаса, қызыңды
қатын, үйіңді отын етіп шауып аламын, ұрысатын болсаң,

қапы қалма!»—деп хабар салған екен. Содан Қондыкердің
қалмаққа бағынғысы келмей, Қырымның қырық батыры­
на (бұның ішінде атақтыларына) мына төмендегі мазмұнда
жазылған хат екен (және «Жауды қаласынан шығармай, ба­

рып жойың»,—деген екен):
Қарасай, Қази
(Қашаған Күржіманұлы нұсқасы)

батырлар  жыры
Әуелі, дұғай сәлем айт!
Мекен еткен Еділ сағасын,
Аузы түкті кәпірдің

Бітірмеген жарасын,
Аузы түкті кәпірдің
Еңіреткен қатын-баласын,
Ат үстіне мінгесін,

Қазақ пенен қалмақтың
Ашқан екен арасын,
Қысас болған қалмақтың
Талай жыртқан жағасын,

Көк Еділ мен Самардың
Кестірмеген ағашын,
Дұшпанға намыс бермеген,
Дұшпанның көңлін көрмеген,

Мылтық пенен зеңбірек
Оғы тисе де, өлмеген,
Мұсылмандардың бәрін «ес» деген,
Ерлердің бәрін «дос» деген,

Кәпірдің бәрін «өш» деген,
Жазыммен тиген жалын от
Терісіне қажау салып, теспеген.
Қызыл шұбар ту алған,

Алмасын қанға суарған,
Дұшпанын көрсе, қуанған.
Елдің ішін толтырған
Қалмақтың қызы мен жуаннан.

Мұнартып жатқан дария,
Қатуланып, арыса,
Қара жер болды суалған.
Сүйініштің ұлы батыр Қазтуған,

Сізге арнаған хат екен,
Ежелден қапа болмаған.
Және дұғай сәлем айт!
Астына мінген Ақтабан,

Ақтабаннан басқа жақпаған,
Дұшпанға қарсы шапқанда,
Ерлердің бәрі мақтаған.

қаРаСАй,  ҚАЗИ
Қорамсақ толы көп оғын
Алтынменен қаптаған.
Он жасына келгесін,

Төсекке түзу жатпаған.
Бір өзінің дәл басын
Мың кісіге шақтаған.
Аламанын қырмен өргізсін,

Әскерін қырмен жүргізсін.
Менің жазған бұл хатым,
Іркілмесін, барғасын,
Қалмақтың қара қошқыл қанына

Суарсын, келіп, алмасын,
Көгістің ұлы ер Тама—
Бұ да келсін, жаудан қалмасын.
Және дұғай сәлем айт!

Мүниям байтақ шәрінен,
Дию, кәпір—бәрімен
Жалғыз өзі жау болған.
Қырылған әскер сүйегі

Асқаралы тау болған.
Бұлағай салып, бу етсе,
Бұдан да аман-сау болған.
Барпардың қара тасын атып, сындырған,

Халықтың көңлін тындырған,
Ханның да көңлін тындырған,
Ханның қызы—Ақжүніс
Ат саурына мінгізген.

Шағаннан қалмақ сайлаған,
Қалмақты қойдай айдаған,
Балқашқа малды кіргіздің,
Ноғайға дәурен сүргіздің,

Алты мыңдай келген қалмақтың
Бәрін қоймай, бір жойдың.
Не қыларыңды өзің біл,
Мөр басылды қағазға,

Қарсының ұлы ер Тарғын,
Атыңды жазып, қол қойдым.

батырлар  жыры
Және дұғай сәлем айт!
Анасы өткен ақ Меңді,
Ол бойына біткенде,

Толғатып тұрған қырық күн,
Қайғы жеп еді күн мен түн.
Қорамсақ толған көп оқты
Ор аузына төккен ер,

Мұсылмандардың қамы үшін
Қиындық, жапа шеккен ер,
Атқан оғын сұрасаң,
Алты қырдан әрмен зулатқан,

Астына мінген тұлпарды
Шабуылмен қунатқан.
Байласын белге алмасын,
Арып—ашып талмасын.

Атақты ердің баласы—
Нәріктің ұлы ер Шора
Бұ да келсін, жаудан қалмасын.
Және дұғай сәлем айт!

Аламанды бастап, меңгерген,
Ерлердің бәрін тең көрген,
Дұшпанның бәрін кем көрген,
Көк сүңгісін алға өңгерген,

Талай жерден жол көрген,
Садағын сала байлаған,
Астана жұртын айналған,
Қылжуырдай қисайған,

Қалмақты қырса, тыншайған,
Ар алған талай қамалдан,
Мұсылманның батпай жатқан жауынан
Оза шауып, талай жол алған.

«Аттанды»,— деп есітіп,
Қорыққаннан, ерлерім,
Кетпей тұр аузым тобамнан,
Кетпей тұр қолым жағамнан,

Сәлем хат осы жеткен соң,
«Аламанды бастап келер», деп,

қаРаСАй,  ҚАЗИ
Дәмелі болып мен тұрмын
Қарт Нәрік сынды ағамнан.
Және дұғай сәлем айт!

Қалмақтың алған елдерін,
Елін жаман бүлдіріп,
Тартып алған жерлерін,
Тартып алып, меңгерген

Дария, шалқар көлдерін,
Біздің елге қарай бағыттап,
Менің келді жансызым.
«Аттанды»,—деп айтып тұр,—

Есіктегі күң менен,
Құл болмаса қойдағы,
Қалмақтардан бұл күнде
Бізге қарай бағыттап,

Аттанды,—деп айтып тұр,—
Қыбырлап жатқан аймағы».
Мына сөзді естіп,
Есіме түсті қайдағы.

Бұ да келсін, батырым—
Қыдырбайдың ұлы ер Қобылан
Туа бастан ер болған.
Ерлігінің белгісі—

Қолына талай ел қонған,
Оза шауып, олжа алған,
Жасанған жауға қол салған.
Айдарлысын құл еткен,

Тұлымдысын күң еткен,
Алдына айдап мал салған,
«Қайратың қандай хансың», деп,
Иә, бір қыбырлаған жансың», деп,

Сәтемір хан мен Сәтті хан—
Екі бірдей ақ сұлтан,
Екеуіне де хабар, жар салған.
Алмасын шапса, кеседі,

Жау көрсе, көңлі өседі .
Қайратын көзім көрген жоқ,
Қыдырбайдың ұлы Ер Қобылан,

батырлар  жыры
Атын айтып әркімдер,
Мұны да «Қобылан, Қобылан» деседі .
Және дұғай сәлем айт!

Алтын сарай ішіне
Ерлердің бәрін жидырған,
Садақтың оғын құйдырған,
Мылтық пенен зеңбірек,

Мұның да оғын жидырған.
Атасы өткен Бүркіт хан,
Билеген елі бес мың сан.
Қаумасынан кетпеген

Бас көтерген мұсылман.
Дұшпанға қарсы шыққанда,
Оқ дәрісін арттырған,
Арбаға пұттап тарттырған.

Жөнелер кезде той етіп,
Ат бәйгісін шаптырған.
Бір параға нар беріп,
Бір параға ат беріп,

Бір параға сарпай жаптырған.
Байтақ малды сойдырған,
Астана жұртын тойдырған,
Аламанның сыртына

Күзетші, сақшы қойдырған.
Қара көңіл жаманды
Сағатқа қоймай, жойдырған.
Шариғаттан басқаны

Құлағына алмаған.
Өз көзімен көрмесе,
Айтқан сөзге нанбаған.
Руза мен бес намаз

Біреуін қаза салмаған.
Уәде, қаулы етіссін,
Уәделерін бекітсін,
Сәлем хат осы жеткен соң,

Бүркіттің ұлы ер Әділ—
Бұ да қалмай жаудан, жетіссін.

қаРаСАй,  ҚАЗИ
Және дұғай сәлем айт!
Күндік жерден оқ атқан,
Атқан оғын алты қырдан асырып,

Ерте тұрып, кеш жатқан,
Күндіз жүріп, түн қатқан,
Қабағына қарыс сүйемге
Жақын мұз қатқан,

Айдаһармен, аюмен
Қойындаса келіп бір жатқан.
Айдаһардың ішкен су
Қордасынан келіп дәм татқан.

Астында мінген тұлпары—
Қабан құлақ қараша ат
Дұшпанға қарсы шапқанда
Қаршыға құстай парлаған.

Айдаһардың жүрегіне
Қолдарын салып барлаған,
Дулығалы бастарды көп кескен,
Дұшпанды көрсе, өштескен,

«Менің жебедей жауһар қияғым—
Өлді,—деп тұр ғой,—Орағым».
Орағымнан қалған қарағым—
Айналайын, Қарасай,

Аламаннан, қалқам, қалмай кел,
Қабыл болсын талабың!
Осы хатты оқығасын, атағы шыққан батырлар баруға да­
ярланып, қару-жарақтарын, әскерлерін дайындай бастады.

Қарасайдың мінуге аты, тағынуға қару-құралы болмайды.
Қарасайдың ат алуға және пұлы да болмайды. Қарасай: «Бұл
патша менің атымды тумай жатып қайдан білді екен? Бүйтіп,
жұрт қатарынан қалғанша, өлгенім артық қой»,—деп, жұрттан

жасырынып қашып, екі ауылдың ортасындағы бір апанға ке­
ліп, жылап жатады. Қарасай жылап жата тұрсын. Ендігі сөзді
Қарасайдың шешесінен естіңіз.
Орақ батыр тірісінде Алауса—Масал деген қалмақтың

қаласын шауып, көп әскермен келе жатып, бір ауылдың де­
ніне келгенде, ол ауылдан бір қыз сияқты ақсақ әйел адам
дәретке отырған екен. Дәретін болып, жүре бергенде, дәрет

батырлар  жыры
еткен жерінен аспанға қарай қара түтін көтеріледі. Сонда ба­
тыр: «Апыр-ай, мынау тегін түтін емес!»—деп, атын бауырға
салып жіберіп келсе, жаңағы қыздың дәреті жерді күйдіріп,

түтіні аспанға шығып жатыр екен. Соны көреді де, батыр
әскерін сол араға түсіреді. Өзі қасына Қосай деген батырды
ертіп, ауылға түсіп, сұрастырып қараса, ауыл Шәлгез деген
батырдың ауылы екен. Қыздың оң қолы жазылмайтын бүкір

екен, бір көзі соқыр екен. «Батырдың қызы бар» дегенді естіп,
байдың ұлы—мырза, бидің ұлы—шора, әнші-домбырашылар
айттыруға келіп, көреді екен. Көрсе, әлгідей жеті мүшесінің
үшеуі жарымжан болғасын, алмай кететін көрінеді. Ауыл

иесі дана, қатыны өлген қырқар, тоқал құмар шалдар: «Бала
көтерсе болады», деп айттырса, оған қыз бармайды екен.
Сөйтіп жүргенде, қыздың жасы қырықтың біреуіне келген
екен. Сонда Орақ батыр сол ауылда отырып қызбен бетпе-бет

сөйлесіп, оны әйелдікке сұраған. Сұраса, әкесі: «Берем»,—де­
ген, қыз да: «Осы кісіге барам»,—деген. Орақ батырдың ол
уақыттағы ойы «Осы әйелден бала туса, өзімнің әруағымды
ұстайтын бала туар», деп ойлап алған екен. Бұл кісіден үш

бала туады. Олар—Қарасай, Қибат, Қази. Шешесі, үлкен ба­
ласы—Қарасай апанда жылап жатыр, деген соң, өзі баласына
келген екен. Сондағы айтқаны:
«Пәруардігер Жасаған,

Өзектің жолын өртеттің,
Жүректі қайғы, дерт еттің.
Қарасайдай қарағым,
Ішкі сырыңды айтпастай

Мұнша неге серт еттің?!
Атаға тартпас жаман боқ,
Сенің жау жаулаумен ісің жоқ,
Саған тисейші жалғыз оқ.

Қарғаған қарғыс жетті ме,
Біреудің сөзі өтті ме.
Иә, болмаса, шырағым,
«Жасы кіші бала»,—деп,

Біреу зорлық етті ме?
Не қылайын, Жасаған,

қаРаСАй,  ҚАЗИ
Бұл күндері болғанда,
Ақ сұңқар құстың баласы
Құладын болып кетті ме?!

Сенің атаң сұлу таңдаған,
Асылын жұрттың аңдаған.
Сонда менің аяғым ақсақ,
Көзім көр еді-ау,

Мені айттырып, соңымнан қалмаған.
«Асыл бала болар, деп,
Ажалым жетіп, мен өлсем,
Әруағым сонда қалар», деп,

Сөйтіп алған мен едім.
Бір жеріңнен дәмем бар,
Сен бойыма біткенде,
Айдаһардың мен жедім

Жауырыны мен төс етін.
Және алдырып бір жедім
Көзі менен ернін,
Бұдан да жерік қанбаған.

Қанбағасын, қарағым,
Аюдың жедім қол етін,
Жолбарыстың жедім сан етін,
Пілдің жедім сан етін.

Атаға тартпас жаман боқ,
Төсекте жатып жылаумен
Өлер болдың ба, сен жетім?!
Отын алып, от жақсаң,

Таяқ алып, мал бақсаң,
Өз-өзіңе пышақ сал,
Қазаңнан бұрын өле қал,
Көре көрме тіпті ел бетін.

Мен өз-өзімнен еліктім,
Сен бойыма біткенде
Жеті айдаһар жыланның,
Тірідей қосып, басын бір шайнап,

Сонда қандырған
Бейбақ едім-ау жерікті».
4–165

батырлар  жыры
Сонда Қарасай апаннан шығып, шешесіне сөйлейді:
Келіп тұрған қарт ана,
Ақылың асқан сен дана,

Айтпасам, нені білесіз?!
Мен бүгін тойға барғанда,
Қатар-қатар ат келді.
Ат үстінде бір азамат—

Хабаршы бір адамзат келді.
Ұзындығы—үш құлаш,
Көлденеңі—бір құлаш,
Бойға таза сақтаулы,

Алтын сырмен қаптаулы,
Алақандай мөр басқан,
Оқыған адам адасқан,
Бір қызыл печатты хат келді.

Оқытып, тыңдап қарасақ,
Қондыкердей Ноғайлы
Патшаның жазған хаты екен.
Еліме қалмақ келді, деп,

Аңсырап жүрген ерлердің
Тілеуін Алла берді, деп.
Күзбан деген—күшті жау,
Мұны келіп көрсін, деп.

Тәңірім берсе тілекті,
Қозы жауырын қол оқпен
Сыбағасын берсін!—деп,
Ерлердің бәріне де сәлем жазыпты.

Аруақты батыр баласы—
Қарасай да қалмай келсін, деп,
Атаға тартпас ұл болса,
Мал бағу үшін туған құл болса,

Үйінде жатып өлсін,—деп,
Мен сорлының атымды
Қағазға патша іліпті,
Патша қайдан біліпті?!

Көрмесін патша жорықты,
Патша қайдан білді екен
Мендей жетім ғаріпті?

қаРаСАй,  ҚАЗИ
Барайын десем бұл жауға,
Атсыз қайда барамын?
Егерде атсыз жөнелсем,

Маңдайымды күн тесіп,
Табанымды жер тесіп,
Бір майданда қалармын.
Атамнан қалған тұлпарым—

Қабан құлақ қара ат жоқ,
Атасы кәпір дұшпанға
Жаяу бармақ санат жоқ,
Ұшайын десем, қанат жоқ.

Өзім барып, алмадым
Қалмақтың соққан қаланы.
Етіме қажау салдырып,
Түсірмедім жараны.

Мен қалмаққа бармасам,
Атаның орнын алмасам,
Жұрт келемеж етеді.
Жұрттың еткен күлкі сөз

Сүйегіме жетеді.
Мұндай қорлық көргенше,
Жасымнан өлсем, не етеді!
Тәңірім, тілек бермедің,

Көздің жасын көрмедің.
Астымда атым бар болса,
Айналайын, қарт ана,
Жауға бармайтын

Жаман туған сенен мен бе едім?!
Сонда кемпір баласының сөзіне қуанып: «Атың жоқ болса,
атың табылады, Азды-көпті малыңды бер, оған түспейтін бол­
са, қарындасың—Қибат сұлу бар, бір-жар қараның жетпесіне

алса, мені де бер, қалай да ат тауып, жауға аттан, қатарыңнан
қалма»,—дейді. Бірақ бұл сапарға тек тұлпар жарайтын болады.
Сондықтан төрт жігітке ат қаратып жіберді. Және: «Тұлпарды
сендер танымассыңдар, тұлпар деген жусаған сағатта басын са­

уырына салып, құс құсап жусайды. Егер осындай ат табылса,
арығына қарамай, саудалаңдар,—дейді.—Басқа ат саудала­
май-ақ қойың»,—дейді. Ат іздеген жігіттер бір жерде бір кәрі

батырлар  жыры
тарланның басын сауырына салып жусап тұрғанын көреді.
Атты елдің ортасына қарай айдап келіп, сұраса, бұл аттың
иесі Көкшенің ұлы ер Қосай деген кісі екен. Қосай сол кезде

тоқсанға келіп, алжып жатыр екен. Қосайға келіп атты сұрап
қараса: «Әлі жаудан ойым бар»,—деп, атын бермейді. Келген
жігіттер ұзақ саудаласып, атты алатын болады. Сонда Қосай
Қарасайға мынадай сәлем айтады: «Менің атыма 9 құл, 9 күң, 9

сусар тон және Ноғайлыдағы сұлу қарындасы—Қибатты маған
тоқалдыққа берсін»,—деп сәлем айтады. Қарасай осыған ке­
лісіп, атты алған екен. Келген атты таң асырып байлап қояды.
Таң ата Шолпан жұлдыз белгі бере бес қаруды белге байлап, ат

мінейін деп келсе, қарындасы—Қибат аттың шылбырын беліне
орап алып, мына сөзді айтады:

«Ардақты ағам Қарасай!
Менен үлкен сен едің,
Сенен кіші мен едім.
Атам Орақ өлгелі

Қайғы мен уайым жеп едім.
Атам тірі тұрғанда,
Қай қазақтан кем едім?
Жамандарға көп едім,

Жақсыларға еп едім.
Атқа тұрман саласың,
Жалғыз тайға саудалап,
Мені сатып, барасың.

Мен қарғасам, тай өлер,
Ит пен құсқа жем болып,
Бір жапан түзде қаласың.
Жүретін едім сағынып,

Жалғыз тайға сатқандай
Күнәлі болдым, не қылып?
Күнәсіз болсам, Қареке,
Сенің өлгенің жақсы, қағынып.

Мырзаға көңілімді бермеген
Сұмырай басым, қайтейін,
Бір алжыған қақбасқа
Қаламын ба бағынып?

қаРаСАй,  ҚАЗИ
Менен ару бар ма еді
Мүниям жатқан табыңда-ай,
Ашпаған екен бағымды-ай?!

Бір жаратқан Аллаға
Мендей жетім не қылды-ай?!
Маңдайым күндей балқыған,
Ажарым нұрдай шалқыған,

Қастарым қама құндыздай,
Көздерім Шолпан жұлдыздай.
Қасиетіме қарасам,
Атқа таққан андыздай.

Жылатып шалға берер ме
Мендей сұлу жалғызды - ай?
Шал аузына қор қылма
Жауқазындай етімді,

Күн көрмеген бетімді.
Менің ағам сен болсаң,
Жаман көрдім ниетіңді.
Көп өтініш етемін,

Тілімді алсаң, ағажан,
Жылатпа мендей жетімді.
Сонда Қарасай қарындасынан жеңіліп, тумаластық еске
түсіп: «Қарағым, сені жылатып кеткенше, жаяу кетейін»,—деп,

аттан секіріп түсіп, бес қаруы белінде, жаяу жүгіріп кетеді. Ел
тоқтатуға қорқады. Шешесі мүгедек, үлкен кісі ғой, қоштасып,
үйде қалған екен, соған халық хабар берді. «Бір себеп болып,
балаң жаяу кетті, ол жауға да, ауылға да жете алмайды, дала­

да қалады»,—деп хабарлайды. Сонда кемпір тұра жүгіргенде,
ұйықтап жатқан баласы Қазидың басына сүрініп жылады.
Сонда Қазидың басын ұстап отырып айтқаны:
«Басыңды көтер бермен, Қазижан,

Атады бізге, не қып, таң?!
Жаңа келіп отырмын,
Аузымнан кетіп қара қан.
Жаяу кетті жалғызым,

Болмады айла етерге,
Алған атын бермеді.

батырлар  жыры
Айтсам, сөзім өтер ме,
Соңынан қуып жетерге?!
Есіктің алды қос терек,

Біреуі бар да, бірі жоқ.
Бір желіде—қос тұлпар,
Біреуі бар да, бірі жоқ.
Бір ұяда отырған

Бір лашын, бір сұңқар,
Біреуі бар да, бірі жоқ.
Бір айдаһар, бір жылан,
Оның да біреуі бар да, бірі жоқ.

Ойлап-ойлап, қарасам,
Айым жатыр, күнім жоқ.
Көкірегім толған шер,
Енді болдым қара жер.

Жаңағы кеткен қарғама
Бабай түкті шашты Әзиз,
Сыртынан қолдап, көмек бер».
Сонда ұйқыдан оянып, Қази ағасын сұрап, кетіп қалғанын

естіп, тұра жүгіріп келе жатып айтқаны:
Мына сөзді естіп,
Ұйқыдан Қази тұрады.
«Қарекем қайда кеткен?»,—деп

Анасынан сұрады.
Сұрады да, жылады,
Жылады да, жүгірді.
Жүгіре-жүгіре келеді,

Бұ да жаннан түңілді.
Сөйтіп жүріп, сөйлейді:
«Қолымнан кетті көмегім,
Белімнен кеттің демеуім,

Алланың берген медеуім.
Жалаң аяқ, жалаң бас
Жүгіре-жүгіре келемін,
Әлдеқашан көремін?

Көре алмай қалсам осыдан,
Қайғы менен қан жұтып ,

қаРаСАй,  ҚАЗИ
Қайғырып мен де өлемін.
Ішіп-жеуге нәрім жоқ,
Бір Жаратқан Алладан

Болмаса менің қорегім.
Айрылып қалдым мен жалғыз,
Алла қылды, амал жоқ.
Енді байқап қарасам,

Қарасай—ағам маған жоқ.
Еңіреп қалған Қази саған жоқ.
Айбары едің елімнің,
Елімде сендей адам жоқ.

Халқымның кетті қаласы,
Айдаһардың кетті баласы.
Бастыратұғын болмады
Табандарымның жарасы.

Жасаған Жаббар Құдай-ай,
Бұл күндері болғанда,
Аңдып жүрген дұшпанның
Қанатын болды табасы».

Қази жылап келе жатқанда алдыңғы кеткен Қарасай шар­
шап-шалдығып, енді жүруге әлі келмей, табаны тесіліп,
маңдайы кесіліп, бар киімін шешініп, екі аяғын көсіліп, май­
дан далада, тау шатқалды салада есі кетіп еңіреп, аузын ашып

отыр екен. Үстіне Қази келіп, екеуі жарлылықты, жоқтықты
айтып отыра береді.
Сонда қарындасы—Қибат ауылда отырып, әр түрлі ойға ке­
теді. Қосайдың Тарланын алып келген күні түс көріп, бұл кет­

кенде, Қарасайдың жауды жеңе алмайтынын біледі. Қази да
жаңа түс көріп жатқанда, шешесі оятып жіберген екен. Қибат
ойлап-ойлап: «Атты апарып берейін, көнсе, екеуін, көнбесе бі­
реуін алып қайтайын»,—деп Тарланға мініп, арттарынан қуып

Ағамен қош-қош айтайық.
Қареке, кетіп барасың,
Көрерміз бе енді біз жарық?
Біздер шулап жылаймыз

батырлар  жыры
Құс ұшпастың құба шөлінде.
Орақ, Мамай хан болған
Он сан Ноғай елінде.

Жолдасыңды жауға тастасаң,
Халыққа қайта көрінбе.
Ұйқыда жатып түс көріп,
Бір ғаламат іс көріп,

Ат бермей қалдым сынарға.
Атам—Орақ, Мамайдың
Сүйегі тұтам асылды-ай.
Келген жері бар ма еді,

Барса, жауын қашырмай?!
Сол атаның орнын алдырма,
Етіңе қажау салдырма.
Буыршын мен бесті атан,

Құладын құсқа да шалдырма!
Айналайын Қазижан,
Еділ қайда, ел қайда?!
Болып тұр ма, қарағым,

Сенің де көкірегіңе жел пайда?
Қайсыбірің мінерсің
Айналдырған бір тайға?!
Ойлап-ойлап қарашы,

Орынсыз қалып, шұнайма!
Сонда Қазидың айтқаны:

Мен артыма, апа, қараман,
Семірген атам жарадан.
Көкемді жалғыз жіберіп,
Мұнда не қып қаламын?!

Ауырып өлсе бір жерде,
Сүйегі қалмай ма далада?!
Атадан жетім қалдырды
Құдіреті күшті Жасаған.

Жер тебіренткен Орақты
Сұм қара жер асаған.
Көкемді жалғыз жіберіп,

қаРаСАй,  ҚАЗИ
Мені қара баса ма?!
Мұнда қалып, мен енді
Не бұйымға асамын?!

Шыққанмын жаяу елімнен,
Қоштасқанмын шығарда
Асу асқар беліммен,
Мамыр үйрек, қаз бен қу,

Шағалалы шалқар көліммен.
Мен, саулық баста тұрғанда
Қорқа алмаспын қалмақ ерінен.
Ажал нәубет келген күн

Қай пенде қашып құтылған
Алланың қазған көрінен?!
Апеке-ау, қалай сөйлейсің,
Мен де бір белгілі туған перімін,

Мен көкемнен тіпті қала алман?!
Мен бойына біткенде
Жеріген Анам арамнан.
Көкемді жалғыз жіберіп,

Мен кең қонысқа қарай
Тіпті бара алман.
Және мен құладын құсқа көз салып,
Қанжығама қаранғам.

Не қылып шыдап тұрармын,
Жіберіп тұлпар қарамнан?!
Ноғайлының ерлері
Түсімде торға оралған,

Торға қалды оралып.
Келер жылы болғанда,
Екі құс барды соңынан,
Шалқұйрықтарын таранып.

Торға қарай құстар түйілді,
Қанаттарын қомдап, шүйілді.
«Неге жаздым торды?»—деп,
Тордың иесі күйінді.

Осы сапар қайт, аға,
Сұраймын сізден бұйымды.
Тыңдамасаң айтқанды,
Шығарарсың жаудан шиіңді.

батырлар  жыры
Сонда Қарасайдың берген жауабы:

Мұндай сөзді сөйлемей,
Апаңменен елге қайт.
Қазижан мен Қибатым,
Жер тепкілеп ырғиды

Байлаулы тұрған Ғиратым.
Алла берсе тілекті,
Шығарармын жаудың биратын.
Қазам жетсе, өлермін,

Қазасыз болсам, келермін,
Бітпеген болса ажал ширатым.
Және айтамын сіздерге:
Ажал жетсе, өлермін.

Атам—Орақ, ер Мамай
Бүлдірмеген жаудың нелерін?!
Бөрі тиген қойдайын
Ортасынан бөлермін.

Мен—бір қайнаған қара бұлтпын,
Желге қарап өрлеген.
Жаудан қорқып тұрар ма,
Асыл болса ер деген?!

Атам—Орақ, ер Мамай
Қасарған жауға: «Кел!»,—деген.
Мен—бір жез бұйдалы нар тайлақ,
Сүйретіп жез бұйдасын,

Желге қарай өрлеген.
Және мен—жез шынжырлы құнан піл,
Сүйкенермін барып қалаға,
Тәңірім берсе тілекті

Сонда біздей жетім балаға!
Сен апакеңмен елге қайт,
Алды-артыңа қарамай.
Мұнша жерге келгенсін,

Кеткенімді халық білген соң,
Енді елге қайта жүгіріп,
Мен бір доп ойнауға шыққан бала ма?!
Айналайын інім-ай,

қаРаСАй,  ҚАЗИ
Қызғалдақтай қызыл гүлім-ай,
Енді ауылға мен қайтсам,
Ұят болмай ма мұным-ай?!

Алып келермін Қосайдың
Тоғыз сусар қара тоны мен
Тоғыз күң мен тоғыз құлын-ай.
Ұйтқыған жүрек басылмас,

Бір тайпа елге ұрынбай.
Сендер айтқан түстерді
Мен де көргем бұрында-ай.
Бірақ атам—Орақ, ер Мамай

Талай түскен тіркеуге,
Мұнан да келген аман-сау,
Мұрындығы жырылмай.
Сен апаңмен елге қайт,

Мен кетейін енді бұрылмай.
Осы сөзді айтып, Қибат пен Қазиді елге қайтарып, өзі көк
Тарланмен тартып кеткен екен. Көк Тарлан әрі арық, әрі кәрі,
әрі бапталмаған. Соған қарамай, әуелгі екпінімен шаңды-

шаңға ілестірмей, Қибат пен Қазидың көзінен ғайып болады.
Әрі-бері шапқаннан кейін тұлпардың екпіні қайтып, тек желе
шоқырақтап отырады. Содан батыр тұлпардан күдерін үзеді.
Тұлпар екпінімен елден он екі күндік жерге ұзап кеткен екен.

Қарасай: «Бұл мені енді елге де, жауға да апармайтын болды,
мені далаға қалдыратын болған екен»,—деп қылышты суырып
алып, бір жерді белгілеп алып, «Соған дейін шапсаң, шабасың,
басыңды өзім-ақ алайын»,—деп, тебініп жіберіп, шаба жө­

неледі. Осылай шауып келе жатқанда бірте-бірте тұлпардың
шабысы үдей бастайды. Қарасай байқап қараса, екі құлақтың
түбі, сауыры терлей бастаған екен. Сөйтіп шауып келе жатып,
тұлпар үш рет үш қаптай ішіндегі тезегін тастап, ішін тазар­

тады. Батыр мойнын бұрып, аттың сауырына қараса, сауыр­
дан ақ көбік жаңа шығып келе жатыр екен. Ақ көбікті көрді
де, батыр тақымын қысып, тұлпардың басын қоя береді. Сон­
да тұлпар бүктеледі, жазылады, шапқанда, артында ошақтай

ізін қалдырады. Шаңды-шаңға қосқандай, ұшқан құстың ал­
дын тосқандай, құйрық-жалы аспанға көтеріліп, шуылдай бе­
реді. Тұлпар шауып, жерде келе жатыр ма, ұшып, көкте шау­

батырлар  жыры
ып келе жатыр ма,— бұл батырға белгісіз болады. Сонда батыр
аттың шабысынан қауіп етіп, тұлпардың басын тартайын десе,
әл бермейді. «Апырай, бұл қалай болды? Алдымнан асқар тау

шығып, соғар ма екен немесе дария болып, соған салып ке­
тер ме екен?»— деп, аттың шабысынан сескенеді. Сөйтіп келе
жатқанда алдынан бір төбе кездесіп, соның өріне қарай шау­
ып, үстіне шыққанда, басына әлі келіп, атты тоқтатып, секіріп

түсіп, жетелеп жүріп қараса, баяғы өзінің жас күніне қайта
түскендей екен. Бұрынғы жамандықтың біреуі жоқ, шекесі­
нен қарайды, аяғын кербез басады, баяғы тердің бірі жоқ, ша­
уып келе жатқанда кеуіп кеткен екен. Міне, көк Тарланның

ащы тері кетіп, тұлпар қалпына түсіп, батырдың тұлпарға риза
болған жері екен. Батыр шаршап тұрып алдына көз салса, көп
қара көрінген екен. Бірақ Қарасай оның жау екенін немесе ел
екенін, немесе алдыңғы кеткен қол екенін біле алмайды. Батыр

сонда өзінен-өзі қапа болады. «Не де болса, бара көрейін»,—
деп, атқа мініп, тұлпарды қараға қарай қоя беріп келе жатып
айтқаны екен:
Ал көзіме көріндің,

Көтергейсің, Алла, белімді.
«Көп екен» деп, мен тайсам,
Бергенің жақсы өлімді.
«Бұл жорықтан қалма!—деп,

Қалсаң, перзент болма!»—деп,
Түн ұйқыда жатқанда
Атам Орақ келіп көрінді.
Қалмақтың келдім жеріне,

Көрінген қара еліне,
Жау көрінді көзіме.
Тебіренер ме екен сөзіме,
Атам Орақ, қайдасың,

Медет бергейсің өзіме?!
Атаға тартқан ұл болса,
Көптен көмек сұрар ма,
Келген соң жауға кезіне?!

Кел, тәуекел қылайын!
Әулие мен Әнбие,
Жар бола гөр жұбайым!

қаРаСАй,  ҚАЗИ
Мерт қылмағай дұшпанға,
Жаратқан Жаббар Құдайым!
Бабаларым, Шашты Әзиз,

Ер қайратын сынайын.
Тәуекел еттім қыларға,
Батырлар жауға құмар ма?
Көкіректің шерлері,

Соғыссам жаумен, шығар ма?!
Мен—бидайық, қырғимын,
Шабытым келсе, шүйілемін
Қалмақ шіркін—қаз, торғай,

Құстарды келдім қуарға.
Мен—көкжал бөрімін,
Сан мың көпек алдымда
Қарсы шыдап тұрар ма?!

Қарасай қараның ортасынан қақ жарып өте шығып,
қылышын суырып, қайтып келсе, бұл ел де емес, жау да емес,
бұрынғы кеткен Қырымның қырық батырларының әскері екен.
Олар өздерінің қайсысын хан сайлауға білмей, біреуі: «Мен!»—

деп, екіншісі: «Мен!»—деп, соған өзара таласып жатыр екен.
Қарасай келіп көріп: «Мыналарың дұрыс емес. «Жау көрмей,
жаман бүлінеді», деген нақыл сөз бар, жау бізге әлі алыс болу
керек. Біздің атамыз—Орақ пен Мамайдың менің жас күнімде

айтқан әңгімесіне қарағанда, мына жерлердің белгі-белгісі
соған келеді»,—деп айтқан екен:
Құлақ салсаң, ерлерім,
Атамнан қалған есімде,

Көріп тұрмыз бүгін бесінде.
«Бұл бағытқа жүргенде,
Кездесер,—деп еді,—Бұлдыртау.
Ар жағында бар,—дейтін еді,—бір Құрғыртау!»

Көрінген сонау екі жол
Екі аттыға тар болар,
Қиыншылығы да үлкен бар болар.
Әскері екі бөлініп,

Бірін-бірі көргенше
Бір жетіге шейін зар болар.

батырлар  жыры
Құрғырдың тауынан өткенде,
Қиғаш тауға жеткенде,
Біз іздеген дұшпаннан

Бейне белгі, сірә, бар болар.
Тәуекел етіп жүрелік,
Ғайып ерен, Қырық шілтен,
Алланың өзі жар болар.

Қарасайдың мына сөзін естігеннен кейін батырлар ойға
қалды. «Мына Қарасай Орақ батырдың баласы еді, осыны
ортамыздан хан сайлайық. Орақ батырдың аруағына тап бо­
лармыз»,—деп ойлайды. Сөйтіп, орталарынан Қарасайды хан

сайлайды. Сонда бір батырдың тағы бір айтатыны болды. Ол:
«Қарасайдың айтуы бойынша, мына жолдан өткенде әскер екіге
бөлінетін болып тұр, сондықтан екінші әскерге хан етіп Бүркіт
ханның ұлы—Әділді сайлайық»,—деді. Бұны батырлардың

бәрі қуаттады. Әскерді екеуі тең бөліп алып, жүріп кетеді.
Қарасайдың айтқанындай, бір жетіден кейін бірін-бірі көріп,
қуанысып, сол жерге түсіп, дем алысады. Қарап жатқанша, ал­
дын болжау үшін барлаушылар жібереді. Бұлар: Қарасайдың

әскерінен Тама, Әділдің әскерінен Қарсының ұлы Ер Тарғын
болды. Екі батыр Қиғаштың басына шығып, арғы жағына
қараса, көз жетпейтін дария екен. Қарап тұрса, дарияның ен­
сіздеу жерінің жағасынан бір қара көрінеді. Келіп қараса, та­

стан қалаған бір оба тас екен. Тасты қарап жүрсе, бір қақпақ та­
ста мұсылманша ойып жазылған жазуды көреді. Жазуды оқып
қараса: «Менің атым—Орақ. Мен дарияның осы енсіздеу жері­
нен жер асты арқылы арғы бетке өтетін жол салдым, жолдың

аузы—осы оба. Егер Ноғайлы батырлары Күзбанның шаһарын
іздеп келе қойса немесе ат тұяғын салып келсе, менің соларға
тастап кеткен белгім. Қолдарына шамшырақ алып, аттарына
мініп, арғы бетке өтсе, қалмақтың берік соққан қамалы бар.

Бұл жолды салған мен қайта айналып келем бе, болмаса, ажал
жетіп, өліп қалам ба? Сондықтан ескерткіш ретінде салған бел­
гім еді. Мұсаұлы Орақ»,—деп қол қойған екен.
Сонда батырлар обаны құлатып жіберіп, қарап жүрсе, ұзыны

да 100 қадам, ені де 100 қадам болатын тас бар екен, екеуі күш
қосып, аударса, астынан үңгір көрінеді. Аттарын белдеріне бай­
лап, қолдарына шамшырақ алып түсіп, арғы бетке шықса, бе­

қаРаСАй,  ҚАЗИ
рік соққан қалмақтың қамалы көрінеді. Әбден ойларына тоқып,
қайта келіп, әскерге берген жауаптары екен.
Бірінші Тама сөйлейді:

Көп жиналған ағамыз,
Адам көрмеген қиын жолы бар,
Келер ме, ерлер, бұған шамаңыз?!
Алладан жәрдем болмаса,

Қайтер екен бала-шағаңыз.
Осындай қиын жолы бар,
Сескеніп келді Тамаңыз.
Орақтан да қалған қала екен,

Бұған қайтіп барамыз,
Бұны қайтіп аламыз?
Асты—тас та, үсті—жол,
Қараңғы жерде жолы бар.

Жүре алмайтынға
Ұқсайды ауыр қол.
Жолының барған төрінде
Беріктік соққан тас қала,

Айнала қазған оры бар.
Қаласының басында
Асылы гауһар болаттан
Құрулы жебе торы бар.

Енділігі—қырық аршын,
Ел жағалай қонғандай.
Сол қамалдың басына
Шабуыл шапсаң да болғандай.

Сырты темірмен қаптаулы
Мұнараның басында,
«Мұсылмандардан жаулар келер», деп,
Күзетшілер тұр сақтаулы.

Қорғанның басында
Қырық мыңдай мергені тұр сақтаулы.
Бұл қалаға барған жан
Бір пәлеге анық жолығар,—

батырлар  жыры
Сонда батырлар не қыларын білмей, бір-біріне қарасқан
екен. Топ ішінде тұрған Тарғын: «Мен де сол кісінің жолдасы­
мын ғой, мен де көрген-білгенімді айтайын»,—деп мына сөзді

Ойпырмау, қалай сөйлейсің?!
Мен де көрдім қалмақтың қаласын,
Жұрттың көрдім қаласын.
Аруағыңды қарасам,

Қаптаған қара борасын.
Сенен де батыр болар ма,
Жұрттың жүрегін жарасың,
Жұртқа уайым саласың.

Қазулы жатқан орлары
Ат зарпынан жол болар.
Беріктік соққан тас қала
Ерлерімнің зарпынан,

Ақырса, кесек, күл болар.
Қалмақтың қызы күң болар,
Солқылдаған мырзасы
Табанға түсіп, құл болар.

Ат жарағы, аламан
Біздерге қара, пұл болар.
Жұрттың зейінін құлатпа,
Жұртты босқа жылатпа,

Қаларсың, қайтсаң, ұятқа.
Қалаға қарсы біз барып,
Өлгендерін өлтіріп,
Қалғандарын бір қосып,

Кәлимаға тілін келтірсек,
Жетпейміз бе мұратқа?!
Сіз айтқан сөз де ып-рас:
Қаласының басында

Жаюлы тұрған торы бар,
Айнала қазған оры бар.
Айтпай кеттің сен жаңа,
Айдын шалқар соры бар.

қаРаСАй,  ҚАЗИ
Қатындар қалар, ер барар.
Соған барған аламан
Қарық олжаға мол болар.

Батыр екеуі екі түрлі хабар айтқаннан кейін жұрт: «Қалаға
апаратын жол болса, қаланы қалай да аламыз»,—дейді.
Батырлар Тама мен Тарғынның бастауымен, қолдарына
шамшырақтарын алып, Орақтың жолымен қала жаққа

шығады. Батырлар байқап қараса, Тама батырдың айтқанының
бәрі рас болды. Бұл уақыттарда қалмақтар жауды көріп,
соғыс дабылын қағып, дайын тұрған мергендер ата бастайды.
Қамалға кіруге ешқандай мүмкіншілік болмайды. Сондықтан

атақты батырлар аттарын жеңілдеп, қалаға штурм жасайды.
Сонда қаланың ішіне бару үшін тұлпарларын әуелі сорға, со­
сын орға, сосын торға, сосын қалаға секірту арқылы жететін
болады. Сөйтіп, қалаға бір кіріп, бір шығып жүргенде, ту алып

жүрген Әділ жоқ болып шығады. Және әскер көп қырғынға
ұшырайды. Сонда Қарасай қалаға тоғыз кіріп, Әділден еш де­
рек таба алмай (екеуі өмірлік бірін-бірі жауға тастамасқа серт
етіп, дос болған екен), жауға ұстатпай жүрген Әділдің Ақтабан

тұлпарын алып шығады. Бұл сапарда батырлар қаланы ала
алмайды. Бірақ батырлардың елге тигізген пайдасы: егер бір-
екі күн кешіккенде, Күзбан хан жорыққа жүріп кетеді екен.
Батырлар жорыққа дайындағандарының үстінен шығады.

Сонда Күзбан: «Біз Ноғайлы елін нашар ел ғой» деп жүрсек,
олардың да мынадай батырлары бар екен»,—деп, батырлар­
дан қорқып, енді шабуға шықпай қалады. «Бұл батырлар
тағы да қайтып келер»,—деп, дайындығын күшейте береді.

Қарасай қалған әскерімен елге қайтады. Қарасайдың еш зат­
пен ісі болмай, өзінен-өзі қамығып, Әділдің Ақтабанын жете­
гіне алып, әскердің ел шетін ала отырып жүре береді. Әскерлер
бірнеше күннен кейін елге жақындайды, бірақ мұны Қарасай

байқамайды.
Елде Әділдің шешесі төбеге шығып күнде баласын қарайды
екен. Бір күні қарап тұрса, төбеден құлап келе жатқан көп
әскерді, әскердің ел жақ бетінде Әділдің Ақтабанын жетелеп

келе жатқан Қарасайды көріп, әскердің санының бұрынғыдан
азайып қалғанын біліп, баласына бір сойқанның болғанын біле­
ді. Сонда кемпір: «Көрініп барып сұрасам, айтпас. Не де болса,
5–165

батырлар  жыры
тосын сұрап, састырып, айттырайын»,—деп әскердің жолына
жасырынып, Қарасай тұсына келе берген мезгілде атының тіз­
гінін ұстап, баласын сұрағаны екен:

Аман-есен келдің бе,
Қалмақтың жауын көрдің бе?!
Менің Әділ сұлтанжанымды
Жауға тастап келдің бе?!

Иә болмаса, шырағым,
Өз қолыңнан көмдің бе?!
Қарасай достым сен едің,
Әуре бейбақ мен едім.

Екі көзім еңіреуде,
Қайғымен уайым жеп едім.
Сен қасында бар болсаң,
Кешегі Әділ сұлтан—қарағым

Жауда қалмас па екен»,—деп едім.
Сол бойыма біткенде,
Балалы пілді асырап,
Пілдің сүтін ішкен де мен едім.

Қарасай, айтшы шыныңды,
Мен алайын тынымды,
Қорқып тұрмын, қарағым,
Көрген соң сенің түріңді.

Әуре қылмай, шыныңды айт,
Қай жаққа тастап келесің
Менің Әділ сынды ұлымды?—
деп айтқанда Қарасай жалт қараса, Әділдің шешесі екен.

Сонда:—Балаң жауда қалған жоқ,—деп, үйіне қарай кете
берген. Өзінің үйіне келгенде, алдынан шешесі шығып, мына
сөзді айтқан еді:

Талай кездім желденіп,
Жағасы жақұт кіреуке
Жыртыла жазды енденіп.
Кете жаздым, шырағым,

қаРаСАй,  ҚАЗИ
Көрінген жұртқа жем болып.
Айым мен күнің—екеуің
Қосылдың ба жаңа тең болып?

Алғаным кетіп, арланып,
Алғаным қолдан кеткен соң,
Айдаһардың екі баласы,
Іздендің талап қарманып.

Тәңірім тілек бермеді,
Көздің жасын көрмеді.
Аян беріп түсіңде
Бабаңыз жәрдем бермеді.

Қарасай, аман келдің бе,
Қалмақтың жауын көрдің бе?
Қасыңдағы әскерің
Бәрі де сау-саламат келді ме?

Мына сөзді естігеннен кейін Қарасайдың шешесіне берген
жауабы:

Ақылға кәміл сен дана.
Мен өзім теңімнен кем болып,
Жамандармен тең болып,
Дұшпанға қылған қайратым

Сонда қалды шен болып.
Әділімнен айрылып,
Жез қанатым қайрылып,
Жасыған жездей майрылып,

Осы күнде келемін
Қас масқара мен болып.
Өртенді бауыр-үйегім,
Қайғыменен күйемін.

Тоғыз қайтара ат салдым,
Сонда да көре алмадым оның сүйегін.
Қамалға қанша кірсем де,
Әділімді көрмедім,

Қайратымнан не пайда?
Соның жатқан жерінде
Мен де жатып өлмедім!
Енді қашан көрермін,

батырлар  жыры
Бір көрмесем, өлермін?!
Таңда мақшар күнінде,
Тар көшенің жүзінде,

Бір көрсем, сонда көрермін.
Сонда соқыр кемпір ойлайды: «Бұлар Әділді «өлді» деп,
күдерін үзіп келген екен. Әділ менің көрген түсім бойынша,
өлген жоқ сияқты еді. Шешесі жылап жатырған шығар, көңілін

көтерейін»,—деп, бір адамға жетелетіп келсе, Әділдің шешесі
абысынын көріп, мына сөзді айтқан көрінеді:

Мен өз теңімнен кем болып,
Пақырлармен тең болып,
Дұшпанға қалдым жем болып.
Әділімнен айрылып,

Жез қанатым қайрылып,
Осы күні отырмын
Қас масқара мен болып.
Жүруші едім сағынып,

Болармын адам не қылып?!
Кешегі менің жалғызым
Жатыр ма екен жерді бағынып?!
Қалды ма екен жалғызым

Ақ кіреуке жамылып?
Қолдан жуып қоярға
Үйде де өлмеді қағынып.
Кезіп қайда барайын,

Қайдан ақыл табайын?
Маңдайсыз болған арлы қаз,
Сені қайтіп бағайын?!
Бір үйдегі бір-екі жан,

Қайткенде бабың табайын?
Әділ менен Қарасай
Жүретін еді тең болып,
Қалғаны рас-тағы айрылып.

Бір көрінсең көзіме,
Өкпемді алып қағайын.
Қара тамақ қамы үшін

қаРаСАй,  ҚАЗИ
Қай есікте жүрермін?
Дорба салып мойныма,
Қайдан тамақ тілермін?

Таяқ алып қолыма,
Неғып жаяу жүрермін?
Жетім қызды құшақтап,
Не қылып дәурен сүрермін?

Қарағым келіп қасқайып,
Құдай-ай, қашан күлермін?!
Енді қайтып баруға
Жүрегі де қайтты бұл елдің.

Айналайын қарағым,
Артыңда қалған ағаң жоқ,
Жалғыздықтан жаман жоқ.
Иә болмаса, Құдай-ай,

Артыңда балаң жоқ,
Көкіректе алаң жоқ,
Тым болмаса, қарағым,
Артыңда қалған інің жоқ,

Мен сорлыда тыным жоқ.
Халқым қалды қаласыз,
Мен сорлы қалдым баласыз.
Бишара болған сорлы қыз,

Сен де қалдың ағасыз.
Адыра қалған ақ орда,
Әділім саған кірер ме?!
Арқасы құтсыз Ақтабан,

Әділім саған мінер ме?!
Аулымның үстіне
Билер кеңес құрар ма?!
Билер басы құралып,

Көңілімді сұрар ма?!
Отырсам, не қып тұрармын,
Қарағым еді-ау тұрағым?!
Қарағың аман келеді, деп,

Естір ме екен құлағым?
Алладан үміт үзбейін,
Саламат жаны бар болса,
Бір күні келеді-дағы, шырағым!

батырлар  жыры
Сонда соқыр кемпір абысынына мынадай сөзді айтқан екен:

Жылағаннан пайда жоқ,
Көзіңнің жасын босқа бұлама.
Қаза мен бейнет әуелден
Әр пендеге сыбаға.

Жалына бер, шырағым,
Жаратқан Жаббар Құдайға.
Тұлпарың кетті желіңнен,
Айбарың кетті еліңнен,

Қуатың кетті беліңнен.
Кімнің көзі жетіпті,
Көрген түсім шын болса,
Әділің аман еді-ау өлімнен.

Сен Әділден кетпе түңіліп,
Екі көзің көр болар,
«Жолына қараймын», деп үңіліп.
Қауыл қарап кеткенде,

Жолға талап еткенде,
«Енді өлмей, не еткен?!»—деп,
Мына кілең боқ жаман
Келіп тұр ғой одан түңіліп.

Жолда жатқан асқар тау,
Жоғалды белден қылыш бау,
Жаулаған талай қалмақ жау,
Тоғыз жыл жатып зынданда,

Орақ пенен Ер Мамай—
Олар да келген бір күн аман-сау.
«Қалды,—деп,—балаң»,—налыма.
Көзі ұйқыда жатқанда,

Үңіліп едім жолына,
Ұшып барып, тап болды
Қамалдың құрған торына.
Алыстан тұрып, шақырдым,

Кешігіп қонды қолыма.
Әділ аман өлімнен,
Тағы да бір зат, сор маңдай,
Тап болмаса сенің сорыңа.

қаРаСАй,  ҚАЗИ
Төрт түлік қалды жиған мал,
Бұл сөзге айтқан құлақ сал.
Болмаса да Әділдей,

Бас-көз болар малыңа,
Қарасай мен Қазидың
Екеуінің, қалап, бірін ал.
Бұл айтқан сөзді естіп, Әділдің шешесі: «Олай болса,

баламның досы еді, Қарасайды алам-дағы»,—деп, Қарасайды
алып, отыра береді. Бұған да бір жыл толады. Атақты батыр­
лар жау жаулап тарап кетеді. Бұл күндердің ішінде Әділден
ешқандай хабар болмады. Бір күні Әділдің қарындасы Ілия

түс көріп, түсінен қуанып оянып, ұйықтап жатқан шешесін
оятып, мына сөзді айтады. Бұл кезде шешесі де түс көріп жа­
тыр екен:

Жаңа менің жан көкем
Қасыма менің келіп жүр,
Қолынан тағам беріп жүр,
Көтеріп, алдына алып жүр,

Мойныма қолын салып жүр.
«Қарасайдай досым жоқ,
Көңілімде хошым жоқ»,—
Деп, өртеніп, жанып-күйіп жүр.

«Торға түсіп қалдым»,—деп,
Өзінен-өзі налып тұр.
Кемпірдің сөзі:

Келіп жүр еді қарағым
Қасыма менің, сөз қатып.
Және жүр еді қарағым
Емшегімнен дәм татып,

Қойныма келіп бір жатып.
Сөйтіп жүріп, айтып еді:
«Жатырмын қалмақ жерінде,
Жеті қабат темір үй,

батырлар  жыры
Темір үйдің төрінде,
Шынжыр арқандармен байлаулы,
Арқандар менің белімде.

Қарасайдай досым жоқ,
Көңілімде хошым жоқ,
Кәдірсіз дос мен бе едім?!
Мал ішінен жоғалған

Бір жандықтай көрмеді.
Мен қиында жатқанда
Мойнын тартар ер ме еді?
Ілия мен қарт анам

Жылатқаны оның жөн бе еді?!»
Түсті көріп, Әділдің тірі екенін біледі. «Батырларды тағы
аттандырып көрейік»,—деп, елге сауал салады. Елдегі атақты
батырлар тарап кеткен, елде тек Қарасай, Қази қалады. Атағы

шамалы батырлар бұрын жүректері шайылып қалған, баруға
батпайды. Сонда Қарасай, Қази тәуекел етіп, жолға аттанады.
Қази Әділдің Ақтабан тұлпарын мінеді. Бұрынғы көрген жолы
бойынша барып, қалаға тимей, сахарада жүріп, қалмақтың

еліне күн көрсетпейді. Содан ел запы болып, Күзбанға хабар
береді. Күзбан бұлардың «Екі бала»,—дегеніне сенбей: «Бұлар
тек екеу болмас, бұлардың артында қолы бар болар. Мыналар
соның шолғыншылары болар,—деп,—ұстап алып, қызыққа

батайық»,—деп, барлық есікті ашып, әскерді сырнай, керней­
мен, иттерімен шығарады. Күзбанның өзі тамашалауға еріп
шығады. Сонда қалмақтың Әшке деген батыры: «Балдарды өзім
ұстап аламын»,—деп, бірінші кезекке шығады. Сонда Әшке

батырдың өзінің сөзіне қарағанда, түр-сипаты мынадай екен:
Күндік жерден әрмен ақырған,
Айбатына қарасаң,
Дүнияның жүзі қапылған.

Қырық қашыр екен көлігі,
Дәулер екен серігі.
Ашуланып балаларға
Батырдың келді желігі.

қаРаСАй,  ҚАЗИ
Тарттырармын жазаңды?!
Соны іздеп келіп жүрмісің,
Біздегі жатқан ағаңды?

Ноғайлы, Қалмақ болдым қас,
Менің кеудем—темір, басым—тас.
Барасың қайда, екі жас?!
Жерге түседі ғой домалап

Сендердің анау келдең бас.
Мен, мен едім, мен едім,
Мен қалмақтан шыққан ер едім.
Ноғайлының батырын

Қырып жүрген де мен едім.
Кеудем—темір, басым—тас,
Мен не қылған күнде тең едім?!
Сендер ат-жөндеріңді айтып білдірші,

Бүгін қайдан шыға қалған неме едің?!
Сонда балалар сөйлейді:

Сенің кеудең—темір, басың—тас.
Тәңірім берсе тілекті,
Өзіңнің жерге түсер келдең бас.
Сөйлейін сөзді, жараса,

Қылармын саған тамаша.
Менің атымды сұрасаң,
Айдынды Орақ, айлы Орақ,
Айбалтасы қанды Орақ,

Атса, мылтық өтпеген,
Салса, найза теспеген,
Қылышпен шапса, кеспеген,
Әзір болған жарандар

Түк қасынан кетпеген.
Мен аты-жөнімді айтайын:
Қази менен Қарасай,
Мен—сол ер Орақтың баласы!

Көп айтып, алма мазамды,
Жеткізермін қазаңды,
Тартқызармын сазаңды.

батырлар  жыры
Келбетіңе қарасам,
Жасың үлкенге ұқсайды.
Кезегіңді берейін,

Қалдырмай етші маған жазаңды!
Мына сөзді естіп,
Сонда қалмақ бұрқанды.
Буырқанып, бұрсанып,

Мұздай темір құрсанды.
Садағын қолға алады,
Толқып тұрған баланы
Толғай тартып қалады.

Қалмақтың атқан қол оғы
Темірге тиген кемедей
Қайтарып қайтып қалады.
Сонда Қарасай тұрып сөйлейді,

Сөйлегенде, не дейді?
«Мен де саржамды тартып көрейін,
Тәңірім берсе тілекті,
Қозы жауырын қол оқпен

Сыбағаңды берейін!».
Садағын қолға алады,
Толықсып тұрған қалмақты
Толғай тартып қалады.

Баланың атқан қол оғы
Аспаннан түскен жасылдай
Саулап өтіп барады,
Сол жерде қалмағың құлап қалады.

Енді келіп қос батыр
Ойранды жауға салады.
Сөйтіп жүріп сөйлейді:
«Әділ сұлтан хан үшін

Қылайын құрбан жанымды.
Әділімнің жолына
Садақа еттім бүкіл малымды.
Алла берсе тілекті,

Жоқ қылайын өңшең залымды.
Атам—Орақ аруағы,
Бүгін пана болыңыз,

қаРаСАй,  ҚАЗИ
Бүгін басқа қоныңыз»,
Деп айқайлап дауыстар
Аспанға соза береді.

Сол уақыттар болғанда,
Көк те Аллалап келеді,
Шөп те Аллалап келеді,
Тас та Аллалап келеді,

Тау да аллалап келеді,
Аспандағы ұшқан құс—
Бұ да Аллалап келеді.
Бір бәленің келгенін,

Бір сойқанның болғанын
Сонда қалмақ біледі.
Алтыншы күн қырады,
Қызыл қанға бояды

Көлденең сай мен жыраны.
Жетінші күн болғанда,
Батырлар сыртқа шығып қараса,
Әлі үштің бірі болмапты.

Батырлар Хаққа жылады,
Сөйтіп жүріп және сөйлейді:
«Астымда мінген тұлпарым,
Аузыңа мың кісі,

Сыпыра жалың—мың кісі,
Әр құйрығыңның талына да.
Біз—өзіміз қос жетім,
Қалмақ деген—көп кісі.

Көп кісіге жолықтырған
Мінеки, Алла-Тәңірісі!»
Деп айқайлаған дауыстар
Аспанға соза береді.

Сол уақыттар болғанда,
Алладан болған пәрменмен,
Көк шекпенді, көк атты,
«Менің атым—Орақ!»—деп,

Саулап кірді қалмаққа,
Аламаны қойдай дуылдап.
Көп әскері артынан
Маңыраған қойдай шуылдап.

батырлар  жыры
Аламандар кетті соңынан,
Аш бөрідей зуылдап,
Тартты жаудың қоңынан.

Сол мезгілдер болғанда,
Айналдырған екеуі
Шаһарды кетті аралап,
Аш бөрідей жаралап.

Қалмақ шіркін сап болды,
Байқап тұрса шамалап.
Көк семсердің астында
Талай қалмақ құлады,

Талай қалмақ жылады,
Талай қалмақ сұлады.
Қалмақ шіркін сап болды,
Батырлардың көңлі тынады.

Сол мезгілдер болғанда,
Қылыш астында бір әйел
Баса жаздап қалып жүр.
Басы мен кеудесін

Ат астына салып жүр.
Батырлар байқап қараса,
Асылы нашар бір әйел
Тізгіндеріне оралып,

Шаужайдан келіп алып жүр.
Сөйтіп жүріп сөйлейді:
«Ноғайлық еді жақыным,
Азап берді мына кәпірің.

Мен де—бір Ноғайлы баласы,
Мен—бір жүрген пақырың.
Қарақтарым, мені алып кет,
Иә, өз қолдарыңнан өлтіріп,

Дарияға салып кет.
Ноғайлыдан мен де бір
Қалмаққа түскен жан едім.
Ноғайлыны көрмекке

Көптен бері зар едім,
Әділің аман, сүйінші!
Жеті қабат темір үй,
Темір үйдің төрінде

қаРаСАй,  ҚАЗИ
Әділің аман бар еді.
Қысас болған қалмақтың
Білдірмей берген дәрісі.

Сол дәрінің уыты,
Әлі келсе, азғантай,
Қарақтарым, менде бар еді.
Бұдан артық не дейін,

Әділіңді тауып берейін?!
Мұсылманға жаяу ертсең,
Ат бергендей көрейін.
Өлсем, шейіт болармын,

Мұсылманның жолына
Талап мен де етіп көрейін».
Арпалыс соғыс үстінде мұсылман әйелдің сөзін естіп,
«Әділге көмегі тиетін дәрі»,—деген соң, Қарасай қолын соза

береді, қолына бірдеңе ілінеді. Соғыс бітіп, Қарасай қаланы
аралап, қауіпті жерлерді қарап жүрсе, айтқандай, жеті қабат
темір үйді көреді. Ішіне кіріп келсе, темір үйдің төрінде, аяқ-
қолында кісен, жатқан Әділді көреді. Қарасай кісенді үзіп, екеуі

көріскенде, екеуінің де көңілдері босап, көздерінен жас шығып
кетеді. Сонда Әділ Қарасайға мынадай өкпе-назын айтады:

Мұнша жаттың, не қылып?!
Өлер болдым сені сағынып.
Әділ сұлтан—досыңды
Іздемей жаттың, не қылып?!

Көптен бері келмедің,
Келіп, сәлем бермедің,
Тауға басқан көкірегім
Қайғы басты да, шерледің.

Мен қиында жатқанда
Бас тартатын ер ме едің?!
Мал ішінен жоғалған
Бір жандықтай көрмедің.

Ілия мен қарт ана
Жылатқаның жөн бе еді?!
Қарасай, қайтіп жасармын,

батырлар  жыры
Елге қайтіп асармын?!
Қол-аяқта дәрмен жоқ,
Не қылып, аяқ басармын?!—

деп жатқанда, Қази кіріп келеді. Екеуінің көзіндегі жасты
көріп: «Бұларың не, жаудың көңлін өсіріп? Ер емес, қатын
екенсіңдер ғой! Сонда сендердің бастарыңды өзім-ақ алайын»,—
деп қылышқа қол қояды. Екі батыр қорықпағанмен, сескеніп:

«Еті қызып жүрген батыр неме бір жерімізді жазым қылар!»—
деп, көздерінің жасын сүрте бастаған екен. Әділді сол қаланың
бір тәуір үйіне кіргізіп, тамақтың тәуірін, табылған дәрілерін
беріп, баяғы қалпына келтіреді. Өздері қолдарынан халыққа

жағымды деген адамдарын хан сайлап, елге қайтуға дайындала
бастайды. Сонда Қарасай: «Адамнан Қосайға және Құдайға
берген уәдем бар еді, соны осы жерден орындаймын»,—деп,
Қосайға беретін тоғыз құл, тоғыз күңін, тоғыз қара сусар тонын

бөлек алады. Сөйтіп, Қарасай мен Қази көңілдері тасып, елге
қайтып келе жатады. Елге жақындаған соң Қарасай сүйінші
сұрауға Қазиды оздырып жібереді. Олардан ұзағасын Қазиға
ой келеді: «Осы біздің анамыз бізге әрнемені айта береді, сол

біліп айта ма екен немесе аналығын бұлдап айта ма екен, сынап
көрейін»,—деп атын тоғайға тастап келіп, жабықтан сығаласа,
үйде тек Қибат пен анасы бар екен. Қази кіріп келіп сөйлегені:
Ассалаумағалейкүм,

Қибат пен қарт ана,
Ақылың асқан сен дана.
Айналайын Қибатжан,
Неге бардым қасыңа,

Болмадым қамқа басыңа!
Ойлап-ойлап қарасам,
Қарағым, сенің көзіңнің
Қалып келіп тұрмын жасына.

Тәңірім тілек бермеді,
Көздің жасын көрмеді.
Қарекем қолда барында
Дұшпанға теңдік бермедім.

Бұл күндері болғанда
Қарекемнен айрылып,

қаРаСАй,  ҚАЗИ
Жез қанатым қайрылып,
Жасыған жездей майрылып,
Қарекемнен келгенім.

Дұшпандар кетті зор болып,
Біз сорлы қалдық қор болып.
Шаба алмады қайта қамалға,
Келмеді тілі аманға.

Қарекемнен айрылып,
Бишара болып, Қибатжан,
Тап болып тұрмын мұндай заманға.
Мына сөзді естіп Қибат шошып кетіп, Қазиға қарай

жүгіргенде, кемпірдің басы жерге түсіп кетеді. Сонда кемпір
басын көтеріп, байқаса, келіп тұрған өзінің баласы екен. Кем­
пір сонда Қибатқа қарап: «Сен бұлардан хабар сұрама, хабар­
ды менен сұра»,—деп сөйлей жөнеледі. Бұлардың біреуі емес,

екеуінің де менімен іш бәсекелері бар»,—деп хабарды өзі айта
бастайды:
Іншалла, теріс емес еді тілегім,
Келеді аман, білемін.

Тәк, жайыңа қарап тұр,
Албырт туған боқ шіркін,
Баланың жарма жүрегін!
Менің қарағым жауда қалған жоқ,

Көкіректе арман жоқ,
Налып жатып көргенмін.
Сенің атаң—Орақ пен Мамай да
Мұндай жауды алған жоқ.

Халыққа мұндай олжаны
Тіпті салған жоқ.
Ризамын Құдайға,
Бүгін өлсе де, арман жоқ.

Қарасай, Қази сен едің,
Сендер менен туған неме едің.
Талай жерде тарықтың,
Сонда сендерге жәрдемші

Болып жүрген де мен едім.
Кешегі қалмақтың

батырлар  жыры
Әшке батырын өлтіріп,
Сәтіне істі келтіріп,
Өлгендерін өлтіріп,

Қалғандарын бір қосып,
Кәлимаға тілін келтіріп,
Ә, сонда жағалай таудың басында
Екі емшегім салынып,

Көзімнен аққан қанды жас
Өңірім судай малынып,
Еңіреп жүрген мен едім.
Сонда мұсылманнан әйел табылып,

Абыройларың жабылып,
Жеті қабат темір үй,
Темір үйдің ішінде
Әділ менен Қарасай

Көрісіп еді сағынып.
«Өлтірейін,—деп,—сендерді!»
Қарағым маған ұрыспа.
Өзің ойлап қарашы,

Қолыңды қоймадың ба қылышқа,
Осы айтқан сөзім менің дұрыс па?
Сонда Қази шешесінің алдына құлай кеткен екен. Қибат пен
Қазиды үйге қалдырып, өзі бір кісіге жетектетіп, налып жатқан

Әділдің шешесіне келіп, сүйінші сұрайды:
Шешесіне Әділдің
Соқыр жетіп келеді.
Келе сөйлей береді:

«Сүйінші, байғұс, сүйінші,
Көңліңнен кетсін күйінішің.
Бармысың үйде, қарымыз,
Тірілді өшкен жанымыз.

Қайта жанды жарқырап
Өшіп қалған шамыңыз.
Келіп қалды Әділ хан,
Бұл сөзге айтқан наныңыз.

Әділден кеттің түңіліп,
Екі көзің көр болды,

қаРаСАй,  ҚАЗИ
Жолына қараймын, деп үңіліп.
Талай қатты зарладың
Аш күзендей бүгіліп».

Мына сөзді естіп,
Қарындасы—Ілия
Жөнеле берді жүгіріп.
О да шықты анасы,

Көруге шықты қаланың
Үлкені мен бала-шағасы.
Менің айтқан бұл сөзім—
Өтірік емес, жігіттер,

Шежіренің санасы.
Анасы келіп сөйлейді:
«Құшақтап сүйген құмарым,
Айдан ару шынарым,

Молдалар жазған тұмарым,
Түк болмай кетті хабарың.
Мұз басқандай сырғанап,
Тайғақ болды табаным.

Алла басқа салған күн
Болмады тіпті амалым.
Жасаған ием жар болып,
Оңғарылған екен заманым.

Не қылайын, көп айтып,
Аллаға шүкір қылайын.
Иесі келген екен ғой
Біздің де мал мен қораның!»

Ел батырларына қосылып, қуанышына той жасап, ат шап­
тырып, думан жасайды. Тойға қос атпен Қосайды алдырады.
Той аяқтала бастағанда, Қарасай халыққа сөз сөйлейді. Сөзінде
Қосайдың тұлпарын тоғыз құл, тоғыз күң, тоғыз қара сусар тон,

бұның үстіне қарындасы—Қибатты беретін болып алғанын, сол
айтқанын қазір орындайтыны білдіреді. Молдаға Құран беріп:
«Қибаттың некесін қи»,—дейді. Молда Құранды оқи бергенде,
Қосай орнынан тұрып, молдадан Құранды алып»,—сөйлейді:

«Орақ батыр қалмақтың Алауса-Марал деген қаласын жау­
лап келе жатып, мына балалардың шешесінен дәметіп: «Осы­
дан бала туса, менің аруағым соларда болады»,—деп алып
6–165

батырлар  жыры
еді. Құманбайдың тойының үстінде келген хат маған тойдан
тоғыз күн бұрын белгілі болып еді. Онда кім батырлардың
аты аталғанын және Қарасайдың аты жоғын, атасына тартқан

бала болса, бұл жаудан қалмайтынын, ол үшін ат іздейтінін,
ат іздесе, менің атыма келетінін білдім. Сонда мен: «Сынай
түсейін»,—деп, аттың сатылмайтын бағасын айттым. Сонда
Қарасай бұдан да қорықпай, атымды алып еді. Бұрынғы кезде

«Атадан бала ширек кем туады» деген мақал бар еді, бұл бір­
де рас, бірде бұрыс болады екен. Кейде бала атадан пұт артық
та туады екен. Мына Қарасай мен Қази атадан пұт артық туды.
Себебі: атасы, Күзбанды, Орақ, жолын салып, ала алмап еді,

Қарасай мен Қази мұны алды. Мен басқа әкелген заттарына
ризамын, мен тек Қибатты сынау үшін айтып едім, сондықтан
бұл той Әділ мен Қибаттың қосылу тойы болсын»,—деп, өз
қолынан молдаға некелетеді. Басқа заттарының алғанын алып,

Қалмақтың ханы Қабартиын мен Нұрадынның әкесі бөле бол­
ды екен. Нұрадыннан хан Мұса туады. Мұсаның бәйбішесінен
Мамай, Орақ туады, тоқалынан 30 ұл туады, Мамайдан бала
болмайды, Орақтан Қарасай мен Қази туады.

Қабартиынның балалары Палуан сұлтан, Батыр хан деген­
дер болады. Палуан сұлтан мен Батыр хан Орақ пен Мамайдың
тұсындағы хандар еді.
Бір күні Мамай ауырады, ауырып жатып ел қайғысын ойла­

ды. Көп ұзамай осы ауруынан жазылады.
Жазылған соң, елінің биі мен бегін, уәзірін шақырып алып,
Мамай өсиет айтады.

Ел ішінде ерлерім,
Билер менен бектерім,
Палуан сұлтан, Батыр хан
Ішінде жүрген кек еді,

Ойлағаны көп еді.
Бір күні көзім жұмылса,
Сендерге қысым береді.
«Еділ, Шаған суларды,

Қалың жыныс, нуларды
Қоныс қып алсам», дер еді.
Көзім тірі шағында
Сендерге ақыл салайын,

Мақұл көрсең барлығың,
Хан қалмақты алдайын.
Кезі келсе, дұшпанның
Қанын ұрттап, жалмайын.

Қарасай, Қази
(Нұрпейіс Байғанин нұсқасы)

батырлар  жыры
Еділ, Сақмар суларым,
Жыныс ағаш, нуларым,
Елек пен Қобда, Ойылым

Қалмаққа кетіп қалмасын.
Мұным қалай, Сыпыра,
Сізге ақыл салайын?
Сыпыра:

Ғаділ сұлтан бола ма,
Пайдасын айтпай халықтың,
Хан адамдар оңа ма.
Ханым, айтқан бұл сөзің

Келеді тура жобаға.
Ғаділ ханым—Мамай—сен
Халықтың қамын ойлаған.
Сөйледі сонда Мамай хан:

Палуан сұлтан, Батыр хан
Падишаға бар,—деді.
Іште болсын кек деген,
«Дос болам», деп, амалмен

Өзіңе тартып ал,—деді.
Арғы жағым бөле еді,
Өмірлік тату болуға.
Ал жеті елші барыңдар,

Менің айтқан сөзімді
Ойыңа тоқып алыңдар.
Алыс емес, қалмақтың
Жақын екен арасы.

Бес күн сапар жол шегіп,
Сыпыра келді қалмаққа.
Екі ханды дос қылып
Сыпыра дана ақылгөй,

Абыройды өзі алмаққа.
Сыпыра қартың жырлайды,
Жырламай қарт, тұрмайды,
Көңлі дана қарт еді,

Қайыспас қара нар едің,
Асырмас биік тау едің,
Сыртқа зәрді шығармай,
Бізбенен іштен жау едің.

Мамайменен екеуің
Халықты тату бағуға.
Ішке пікір сақтамай,
Адал досты болыңдар.

Жамандықтан, хандарым,
Бір-біріңді қорыңдар.
Палуан сұлтан, Батыр хан—
Ақыл, ойлы артық жан,

Ел бастығы, ер еді,
Әрі батыр, әрі паң.

Сөзіңді байқап, аңдаймын.
Айлалы Мамай сөзіне
Өлгенімше нанбаймын.
Мамайдың менен кем емес

Жиған әскер, құралы.
«Дос болам», деп ханыңыз
Қандай шартқа тұрады?
Шын дос болса менімен,

Байлау болсын ортада
Мұсылманның Құраны.
Осы сертке тұралық
Әскермен келсін хан Мамай.

Әскерменен, сәнменен
Біз де алдынан шығалық.
Адал ниет көңілмен
Шын достықта тұралық.

Екі патша сап түзеп,
Әңгіме дүкен құралық
Палуан сұлтан ханменен
Қатты уәде байлады.

Уәде етіп ханменен,
Елге қайтып Сыпыра,
Берік сөзін сайлайды.

батырлар  жыры
Хан Мамайға келеді,
Көргенінің баршасын
Баяндап айтып береді.

Палуан сұлтан батырдың
Бір сөзінің мерті бар.
Ханның айтқан сөзінде
Жанған оттай өрті бар.

«Құран алып, құшақтасып,
Анттасу», деген серті бар.
Сол сертке көнесің,
Құранмен ант бересің.

Сонда Мамай ойлайды,
Ойламасқа болмайды.

Әуелден де оңбайды.
Ақылгөйім, жолдастар,
Ой ойлайтын жер болды,
Халқым, ойға салайық.

Құранмен ант бермесек,
Палуан сұлтан сенбейді.
Палуан сұлтан залымға
Дәлелмен ант берейін.

Бір болат біз аламын,
Жеңіме тығып барамын
Анттасар уақытта
Жең ішіне біз тығып,

«Біз алдасақ, бізді ұрсын!
Сіз алдасаң, сізді ұрсын!»
Құранмен бізді қағамын.
«Бізді ұрсын!» деп, Құранмен

Көкірекке ұрайын.
Бүктеме семсер, ақ алмас
Жең ішіне тығайын.
Құшақтасқан шағында

Жүрегінен жарайын.
Бір қатары сөйлейді

қаРаСАй,  ҚАЗИ
Халық бастаған хан едің,
Білімге артық данамыз.
Билік Мамай өзіңде,

Көкірегім ынтызар.
Бұрын өлсем залымнан,
Ноғай, Қазақ халқымнан
Қарсы оған кім шығар?!

Қаста жолдас, нөкермен
Салтанатпен келеді.
Уәдесі ханменен
Ортадағы көл еді.

Қалың ағаш-жыныс
Бір жағы құба бел еді,
Уәде еткен жеріне
Екі жасақ келеді.

Палуан сұлтан, Батыр хан
Көрнекті оба басына
Еш нәрседен қаперсіз
Қарусыз барып шығады.

«Досым Мамай, қайдасың?
Кел, бері»,—деп тұрады.
Дулыға, бөрік басында,
Хан Мамай шығады.

Көрген адам таң қалып,
Қызыққа қарап тұрады.
Бірін-бірі «досым» деп,
Екеуі құшақ жаяды.

Жең ішінде ақ алмас,
Көк сауытын көтеріп,
Қалмақты Мамай жарады.
Құлаған соң Батыр хан,

Соғысқа бастар басшы жоқ,
Жылап-сықтап қалмақтар,
Шарасыз қайтып барады.
Өлтірген соң патшаны,

Мамайдың көңлі өсіпті,
Жең ішінде болат біз

батырлар  жыры
Жадынан шығып кетіпті.
Ордасына келеді,
Жиылған халық көп еді.

Жең ішінде болат біз
Жеңін шешкен шағында
Шынтағына кіреді.
Аққан қанды сорғалап

Елемеді хан Мамай.
Ақырыңда сол бізден
Ажалдың болған себебі.
Аурудың беті жаман болған соң өлеріне көзі жеткен Мамай

елімен арыздасып былай дейді:
«Қайран жұртым сен едің,
Халыққа басшы мен едім.
Қанаттыға қақтырмай,

Тұмсықтыға шұқытпай,
Қорғап бақсам деп едім.
Қараға ант бергенім—
Сенің қамың жеп едім.

Ат жалын тартып мінген соң
Халқымның ары үшін,
Бермеске жауға намысын
Тұлпар мініп, ту алдым,

Тас кесетін ақ алмас
Талай қанға суардым,
Арқарлықтың алты жау,
Айқай салып, мұны алдым.

Қазақ, Ноғай елі үшін
Қысқарттым жаудың өрісін.
Шапса қолы жетпеген,
Басына қонған бағы артық.

Қайрат, күші тағы артық,
Құрал-сайман, сәні артық
Қалмақтың басы Қараман,
Қан жаудырып, мұны алдым.

Туып-өскен жер үшін,
Қазақ, Ноғай елі үшін.

қаРаСАй,  ҚАЗИ
Жауды көрсе, қайтпаған,
Үш қырлы найза саптаған.
Ертістің ханы—ер Шабан

Еңіретіп мұны алдым.
Құралмен іздеп барғанмын,
Он төрт күн ойран салғанмын,
Он бес күнде алғанмын.

Жау табылса, қуандым.
Үрімнің басы—Ертіс хан,
Үн салдырып мұны алдым.
Сансыз халық елі бар,

Жан бармайтын жері бар,
Мұсылманмен қашаннан
Атасының кегі бар,
Біздің байтақ халықты,

«Шабамын», дейтін сөзі бар.
Хабарына қанған соң,
Бұйырдым би мен бегіме,
Есепсіз ауыр қол болып,

Есебі жоқ мол болып,
Аттандым Қытай еліне.
Алдырмайтын жау екен,
Жері де биік тау екен,

Қытайдың ханын қан етіп,
Қырғын салып, мұны алдым.
Қыс болмайтын жері бар,
Берік жатқан елі бар,

Алдырмайтын, алысса,
Талай мықты ері бар,
Еліне жау келмеген,
Жауласқан жауы жеңбеген,

Екі талай жер болса,
Қайтпай, қылыш сермеген,
Бұрын-соңды еш жаудан
Қорлық-зорлық көрмеген,

Қызылбаста Қырым хан,
Қырғын салып, мұны алдым.
Шүршіттің басы—Шүмен хан,
Түн жаудырып, мұны алдым.

батырлар  жыры
Сен ырза болсаң, мен ырза,
Жауға айдасам, тіл алдың,
Қырқарлықтың қырық жұрты,

Қырғын салып мұны алдым.
Халқымыз айтқан өсиет:
Ынтымақпенен жүріңдер,
Азаматым, қорған бол

Байтақ халық еліңе.
Ынтымақты болсаңдар,
Кіре алмас дұшпан шегіңе.
Мен өлген соң, бұл дұшпан

Ескі кекті еске алар.
Палуан сұлтан батырдың
Төгілген қаны жоқталар.
Орақтан қалған қос жетім

Жетіспеген жас еді,
Қабартиын тұқымы
Жеті атадан қас еді»,—
Деп қоштасып халқымен,

Дүниеден Мамай өтеді.
Орақ, Мамай өткен соң,
«Хансыз халық оңбас»,—деп.
Сыпырадай кәрі бар,

Кешегі өткен Мамайдың
Есіз қалған тағы бар,
Нұрадын ердің нәсілі—
Қарасай менен Қазидың

Атасының даңы бар.
Алған жауы көп еді,
Ауызға толы сөз еді,
Қарасай мен Қазижан

Кешегі Орақ, Мамайдың
Артында қалған көзі еді.
Кешегі өткен хан Мамай,
Қази атты баланы

«Менің балам» дер еді.
«Өскен соң Қази бар болып,
Мен мінген таққа мінсін»,—деп

қаРаСАй,  ҚАЗИ
Талай айтқан сөзі еді.
Қараүлек сонда сөйлейді:

Өтінем сізге мен,—дейді.
Қара ағаштай қайран жұрт,
Бір тілегім бер,—дейді.
Жеті мен тоғыз жасында

Қарасай менен Қазиым
Жетіспеген жас,—дейді.
Хан болып, елді баға алмас,
Ел шетіне жау келсе,

Қасқайып қарсы бара алмас.
Халықтың Сыпыра қорғаны,
Жібекпен жағын торлады,
Халық алдыңда толғады,

Толғамасқа болмады,
Елінің қамын ойлады.

Елге басшы қарт едім,
Сөз бастаған талайдан.
Қарасай, Қази—қос жетім,
Аталыдан хан болса,

Халық жетер мақсатқа,
Жиылып келген мақсатқа,
Жиылып келген көп халқым,
Қараүлек тілін алсаңыз,

Қарасай менен Қазижан
Кәміл жасқа келгенше,
Шаруа еді мал баққан,
Мінезі елге бек жаққан,

Қапияда сөз тапқан,
«Бұзаубақтың баласы—
Шынтемірдей мырзаның
Ойлаймын бар деп санасы».

Хандықты соған берейік,
Қара боп, соңына ерейік!
Сыпыраның бұл сөзін
Халқы мақұл көреді.

батырлар  жыры
Шынтемірге береді.
Халыққа басшы ғаділ хан,
Екі кісі айтысса,

Береді тура төрені.
Палуан сұлтан өлген соң, қалмақтың ханы Палуан сұлтанның
баласы—Жаседіл бір күні азаматтарын жияды да, солармен
ақылдасады.«Мамай атамды алдап, өлтіргенін білесіңдер.

Атаның кегін алуды мақұл көрсеңдер, Қарасай, Қази болса ата­
дан жас, ақылдан бос қалды. Бұзаубақтың Шынтемірі қазақ
халқына хан болған секілді. Оның бізге қарсы келуге ерлік, се­
рілігі жоқ. Оның халқын шауып, Еділ, Шаған, Сақмар жерін

алып, атамыздың кегін алалық»,—деді. Халқы бұл мәслихатты
мақұл көрді. Сөйтіп, араға елші жібереді. Елшілер Шынтемір
ханға келіп мәнісін айтады. Шынтемір хан: «Бір айдың ішінде
көнсек те, көнбесек те, жауабын береміз»,—деп, уәде байласады.

Бұлар кеткен соң Шынтемір хан халқын жиып, былай дейді:
«Атаңа нәлет Жаседіл—
Айтулы мықты ер,—дейді.
Палуан сұлтан батырдың

Қанын жоқтап жүр,—дейді.
Мақұл көрсен, халқым,
Жол шығар деп,—ойлаймын,
Күшті жаудың алдына

Қарсыласып бармаған.
Бұл қоныстан көшелік,
Шалғысы жетпес қалмақтың
Кең қонысқа жетелік».

Хан айтқан соң, халық көнеді,
Билікті ханға береді.
Есебі жоқ көп халық
Қоныстан көшкен жер еді.

Қараүлек: «Жаудан тайған жоқ еді, жеті атадан дұшпан көзін
салған жоқ еді, қалмақ кегін алған жоқ еді. Қарасай, Қазидың
жас уақтында Орақ, Мамайдан қалған орда қалмаққа мирас бо­
латын болса, жау мені шапсын»,—деп, көшпей қалады. Мамай

қаРаСАй,  ҚАЗИ
сақа құйдырып беріп еді. Екі бала асық ойнап жүріп босқын елді
көреді. Қази төсектің үстінде ұйықтап қалады. Сонда Қарасай
анасы Қараүлекке толғайды:

Қарасай жетім—мен,—дейді.
Сөгіле көшті ел,—дейді,
Неге көшті көп халық,
Хабарын айтып бер,—дейді.

Халқымның ары кетпеген,
Ел намысын кетпеген,
Дұшпанның қолы жетпеген,
Екеуінің барында

Жау халқымнан шеттеген.
Қалмақтың ханы—Жаседіл
Атасының төгілген
Қара қанын кектеген.

«Орақ пенен Мамайдың
Қос жетімін өлтіріп,
Қанын ұрттап, қанам»,—деп,
Ханыңа хабар салыпты.

Хан болып тұрған Шынтемір,
Бойында жоқ ерлігі,
Жасқанып жаудан қалыпты.
Орақтан туған Қарасай,

Енді болды тамаша-ай.
Алтын Орда—бұл шаһар—
Мамай, Орақ қаласы-ай.
Тоғызға келдің, жетімім.

Жастық қылар болар ма
Текті атаның баласы-ай!
Атадан бала туса, игі,
Атаның жолын қуса, игі.

Атаның жолын қумаса,
Атаға тартып тумаса,
Жасық туған жаманның
Барынан да жоғы игі.

батырлар  жыры
Атаға тартсаң, Қарасай,
Алтын сарай ішінде
Қабан құлақ қара ат бар.

Мамайдан қалған көк сауыт,
Тас кесетін ақ алмас,
Орақтан қалған садақ бар.
Жетесіз, жаман болмасаң,

Қабан құлақ қара атқа,
Қарасай жетім, мін,—деді.
Бадана көзді көк сауыт
Мамайдан қалған ки,—деді.

Сан жетпейтін қол болсын,
Есепсіз қалмақ мол болсын,
Қайтпай, шіркін, ти,—деді.
Жалаңаштан да, жауға шап,

Ажалдан бұрын өлмейсің.
Ал, немерем—Қарасай,
Кім шыдайды, шырағым,
Сен долдансаң, ашуға?!

Жалғызбын деп, жаспын деп,
Дұшпаныңа бас ұрма.
Келбетіңе қарасам,
Атаға тартқан секілді.

Жұмсадың, тіліңді алайын.
Батаңды бер, қарт шеше,
Қасыма жолдас ертпей,
Жападан жалғыз көп жауға

Өзім-ақ қимыл салайын.
Қашып кеткен халқыма,
Ана, хабар бермейін.
Атамнан қалған көк болат

Сансыз жауға сермейін.
Батыр батыр бола ма,
«Жалғызбын» деп, торықса,
Жауды санап, қорықса.

Жауды көрсе, қайтпайтын
Тұқым едім қарыспа.

қаРаСАй,  ҚАЗИ
Құралды халық ағайын
Қорыққаннан қалмақтан
Кетті босып алысқа.

Байтақ халық елімнің
Өзім-ақ арын арлайын.
Қайырлы болса сапарым,
Қалмақтың ханы—Жаседіл

Қара қанын төгемін.
Аттанар жауға болды жер,
Қарасайдай балаңды
Осы жолда сынап көр.

Қараүлектей қарт анам,
Ықыласпен батаң бер.
Сонда қолын жаяды,
Батасын беріп қарады:

«Ерендер болсын жолдасың!
Әулиелер қолдасын!
Ескі аруақ торласын!
Мамай ханның бағы кеп,

Басыңа, балам, орнасын!»
Шешесі бата берген жер,—
Қарыспа туған Қарасай
Атадан қалған сауытты

«Кебінім» деп киген жер.
Тас кесетін алмасты
«Сайғағым» деп ілген жер.
Атадан қалған қара атты

Жауға тұңғыш мінген жер.
Көк садағын асынып,
Жауға жалғыз жүрген жер.
Қарасай жауға аттанды,

Көтеріліп көңлі,
Көкірегі желденіп,
Қарасай батыр шаттанды.
Қаруларын басқарып,

Жаседілдің жауына
Жападан жалғыз қасқарды.
Ұйықтап жатқан ер Қази
Ұйқыдан шошып тұрады.

батырлар  жыры
Орақтан қалған жас жетім—
Қараүлектің шырағы
«Қарасай қайда кетті?»—деп

Шешесінен сұрады.
Сонда Қараүлек сөйлейді:

Айла-ақылы кем екен.
«Қалмақ келді»,—деген сөз
Босқа айтылған кеп екен.
Бейбітшілік болған соң,