Астана
«Мәдени мұра»
Мемлекеттік бағдарламасының
кітап сериялары

Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті
Нұрсұлтан Назарбаевтың
бастамасы бойынша шығарылды

Құл-Мұхаммед М., төраға
Досжан А., төрағаның орынбасары
Асқаров Ә., жауапты хатшы
Қоғамдық кеңестің мүшелері:

Абдрахманов С.
Аяған Б.
Әбусейітова М.
Әйтімова Б.

Әлімбай Н.
Әуезов М.
Базылхан Н.
Байпақов К.

Биекенов К.
Бурханов К.
Ертісбаев Е.
Кенжеғозин М.

Қасқабасов С.
Нысанбаев Ә.
Өмірбеков Б.
Салғара Қ.

Сариева Р.
Сейдімбек А.
Сұлтанов Қ.
Таймағамбетов Ж.

Тұяқбаева Б.
Хұсайынов К.

жүз томдық
Батырлар жыры
47 том

ББК 82.3 (5 Қаз)
ІSBN 9965-35-529-0 (т. 47)
© Әдебиет және өнер институты, 2008

Құрастырушылардан
М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты мемле­
кеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында жарық көретін
«Бабалар сөзі» сериясының жүз томдық ғылыми басылымын

әзірлеуді одан әрі жалғастырады.
Серияның бұған дейін жарияланған қырық алты томы
ұлттық фольклорымыздың аса бір көркем де көлемді саласы
болып саналатын эпостық шығармаларға арналды. Дәлірек

айтқанда, бүгінге дейін хикаялық дастандардың он үш томы,
діни дастандардың жеті томы, ғашықтық дастандардың сегіз
томы, тарихи жырлардың үш томы, батырлар жырының он төрт
томы, сондай-ақ шежірелік дастандардың бір томы әзірленіп,

баспа бетін көрді. Бұл басылымдардың он томы Қытайдағы
қазақ фольклорына арналғаны мәлім. Қазақ халқының қымбат
қазынасы—фольклор жинақтарының жоғары деңгейде безен­
дірілген жаңа басылымын оқырман қауым үлкен қуанышпен

қарсы алды. Алла қаласа, қазақ эпосының көркем үлгілерін
жариялау осымен шектелмейді.
Оқырман назарына ұсынылып отырған аталған серияның
47-томы батырлар жырына арналды.

Бұл томға негізінен түркімен бектері Бозұғлан, Жүсіп және
Ахмет сынды батырлардың ерлікке толы өмірін баяндайтын бес
жыр нұсқасы енді. Олар—Ешбай Көзбергенұлы, Базар жырау,
белгісіз жыршы, Әзімбай Бижанұлы, Әбдімұрат Қоңырбайұлы

нұсқалары.
Жырдың
алғашқы
нұсқаларының

бірін
Ешбай
Көзбергенұлы деген (қай өңірден екендігі беймәлім) қазақ
азаматы көне басылымдардың бірінен тәржімелеп, 1890

жылы Қазан қаласында кітап етіп бастырады. Шығарманың
мәтінінде ескі түркі, шағатай, араб-парсы тілдері мол
қолданыс тапқан. Сірә, аудармашы Ташкент қаласында не­

батырлар  жыры
Бізлер кім дұшман болар бекман,
Түлкі, шағаллар һәм арыслан болар-мыш.
Ұғры қылып барар ермыш қасыға,

Халын біліп тәубе қылып ісіне.
Саудалар түсіп оның басына,
Бараһиндан тиғ жүрер боран болар-мыш.
Сұлтанаттық тахыт алуан дүр,

Жанат берен хак алуан менде дүр,
Исфаһан тиғ жаһан менде дүр,
Калблидай закир қабылан болар-мыш.
Бозұғлан дер Жүсіпбекке пиямым,

Елшіден жібердім тұғры кәламым.
Көрсін мұны, тұтсын жолдың анжамын,
Жүсіп, Ахмет жұртқа сұлтан болар-мыш».
Әл-ғарыз, Жүсіпбек бұл наманы оқып болған заман жігіт­

тердің реңі ұшып айттылар:—«Ердің дұшманы аяқ астында бо­
лар екен» деп біздің дұшманымыз Бозұғлан екен. Әй, ханым,
біздерге жауап бергіл, нама келтірген елшіні өлтіріп жібере­
рміз,—дейді. Жүсіпбек жігіттердің реңін қайтарып, бірнеше

Сұхбат һәр кіме сыр ғылымын білдірер.
Көңілдегі сырды айтсам нәмартқа,
Дұшпандарға сағ солын білдірер.
Махаббатсыз гүлінен әула дүр жапырақ,

Бейбаһра гияһыдан баһрақ дүр топырақ.
Бейақыл жолдастан жақсы дүр таяқ,
Ғамилерге жүрген жолын білдірер.
Надандарды қойып болмас аралыға,

Азарын салар білмей ғамның жайға.
Мұханнастың меһман бар үйге,
Калблидек қасқыр қабылан білдіріп,
Құрбан болай мәрт жігіттің бештіне,

Жаман бірлән бар мың дұшпан үстіне,
Жетектетер жаман тілін білдіріп.
Жүсіпбек дер шөйлә болды заманлар,
Емді бізге бұ жұрт харам жұртлар.

Өз халыны һәркез білмес наданлар,
Бір іс бастап һәрне халын білдірер.
Әл-ғарыз, бұл сөзден соң бес мыңнан он мың үйліктен елу
атын алып Исфаһаннан көшіп кетті. Қырық бес күн дегенде

Сабзар деген чешмеге барып түстілер. Зияда хош бір жай ерді.
Мекен тұтып асайышта болып, ел атынан қырық жігіт сайлап
алып, Әшірбек деген бір назаркарде бар ерді. Сардар қылып
алдыға салып, қызылбасқа ғазат қылып, со орынға қан төкті.

Исфаһанның неше жолын шауып келділер. Жүсіпбектің ауаза­
сы Үргеніш жұртына түсті. Бес шаһар бар ерді. Һәр шаһарында
бір ханы бар ерді. Хиуаның хакімі Нәдір сұлтан ұғлы Ерғали
хан, бір хакімі бектер бегі дер ерді. Жүсіпбекке елші жіберді.

Жүсіпбек уақыты хош болып, Ахметбектің шамиесіне барып,
Жүсіпбек бір ғазал оқығаны бұ дүр:

Бектер бегі сіздерге инғам жібермес.
Үргеніштің әділеттік сұлтаны,
Жақсы сөйлеп айтып сәлем жібермес.
Аты Айхан ер Ғалидың қарындасы,

Күнтуған ханның һәм емектесі.
Екеумізге келтіріп дүр төрт наманы,
Мейірбандық бірлән инғам жібермес.
Түрлік тарту билән он бедеу аты,

Бес мөһір басылған жіберген хаты.
Алмас қылыш билән зерен қалқаны,
Екеумізге шұндағ инғам жібермес.
Һәр пендеге Құда болса мейірбан,

Қайда болса қор болмағай бекман.
Үргеніш мәліктен бізге бес сұлтан,
Сапаршылар қылып кәлам жібермес.
Жүсіпбек дер және дәуренлер келді,

батырлар  жыры
Бізге бұл дәулеттер Құдайдан келді.
Ахметбек, біздің мәслихаттар келді,
Келсінлер деп бізге инғам жібермес.

Әл-ғарыз, Ахметбек айтты:—Кеңес қылып барғаныңыз
жақсы дүр, сыйлы тон қысқа болмас,—деп бірнеше жерден тім­
сал келтіріп бір ғазал оқығаны бұ дүр:

Ағасы ағайынның, жігітнің,
Нәсібесі зияда болар дүниеде,
Ұлықтардың пендең алың жігітнің.
Аты Ерғали хан, өзі уәли дүр,

Әгар білсең шілтендердің бірі дүр.
Жүрген батқан ісің камалы бар дүр,
Ада болмас бақыт ықпал дәулет дүр.
Тез келген дәулеттің зауалы бар дүр,

Ада болмас лекін қылған жігіттің.
Алар кәбі сұлтан жоқ дүр зияда,
Назар салып жетісерміз мұрады.
Күн-түн құрметің болсын зияда,

Падишадан дұға алған жігіттің.
Бақыт жеткерер кәр дүниені,
Жаудырың бір жерге хорд калани.
Мақшар күні болғай аны иманы,

Ел атын, қадірін білген жігіттің.
Әл-ғарыз, бұл сөз мақұл болып, он мың үйлік кісі құрылып
бір жерге жамғ болып Ерғали ханның жіберген тартылғыларға
көз салдылар. Елі, халқы сарафраз болып еді.

яда, елі, халқы асайышта болыппыз,—дейді. Жүсіпбек ханнан
келген елшілерге көп инғам беріп жіберді. Сарафраз қылып:
«Біздер арқаңыздан апта өткеннен соң барармыз»,—деп көңлін
толтырып ұзатып қалдылар. Әй, хан, неше мүддет жүріп Ерғали

ханның елшісі қызметке бардылар, һәм хандар сұрадылар:
«Шаһзадалар нешік жігіттер екен?» деп, әй хан, бектердің
тағриф қылғаны бұ дүр:

Шажағат бабында Рүстемше бар дүр.
Мәрд майдан елінде белгі ұстады,
Шажағат бабында Рүстемше бар дүр.
Бір шаһ ерүр шаһы Кесауардай,

Әшірбек сардар діндардай.
Шаһы шабат бабында Рұм Қайсардай,
Әділет бабында Омарша бар дүр.
Кімсе деп болмас тура бек бабында,

Һәм һешкімні көрмедім һәр әмір бабында.
Мінген аты Ғайн Шұбар бабында,
Қояндай шыршып қоразша болар.
Күнде неше қазынасы ашылар,

Ғаріп билән дәйім ғұмыры кешілер.
Мағрифат айласа дарлар ашылар,
Бисахиф дүр бабында ғабаша бар дүр.
Пақыр, міскіндерге мейір-шапағатты,

Кімді жақсы десең, ұшанша бар дүр.
Жүзі нұрлы, тілі зікір саналы,
Қош қылықты меруетті, опалы.
Шекерден һәр сөзі білсең мазалы,

Риуаят білгенше ұшанша бар дүр.
Аптадан соң келер мұнда ишарат,
Алар үшін қылсаң дейле ғимарат.
Қадір Мәулән қылар бізге кәрамат,

Бірі хор, бірі шер дүр, қабыланша бар дүр.
Екі сұлтан бір-біріге муафиқ,
Құдайым жаратпас дәулетке лайық.
Иман айтар көріп келдім, халайық,

Естігеннен жүзін көргенше бар дүр.
Әл-ғарыз, Ерғали екі зеренкар мейманхана қылдырып
қойды. Бір апта өткеннен соң Жүсіпбек билән Ахметбек
қырық жігіт билән Үргеніш жұртыға келділер. Ерғали хан

тамам беклері бірле Жүсіпбектің алдыға шығып, ізет қылып
қолтығынан сүйеп, таққа ишарат қылды.
(Әзизім деп бір ғазал оқығаны бұ дүр)

батырлар  жыры
Тәж-тахтым сеңа болсын, Жүсіпжан.
Шырынға тояйын сахиб шырағым,
Мал-мүлкім сеңа болсын, Жүсіпжан.

Баройе сеңа хүкіметім бәріні,
Танха қылайым Хорезм шаһарны.
Қылғыл, балам, дәйім Үргеніш баһарны,
Сеңа жаным пида болсын, Жүсіпжан.

Ергаштырып неше жақсы бекларны,
Ағазы ғұнша хұсни таза гүлларны.
Сайран етіп марға зерлі гүлларны,
Сұңқар баһрақ исубуле, Жүсіпжан.

Һәр сөзіңе пида болсын бұ жаным,
Сеңа баройе бүгін тахыт дәуренім.
Сүйер қозым пида болсын бұ жаным,
Пида сеңа пана болсын, Жүсіпжан.

Ерғали хан әзім раһың өзіммен,
Қадам қойсаң хак пайың өзіммен.
Кеше-күндіз дәйім дұғада өзіммен,
Сенің жасың ұзақ болсын, Жүсіпжан.

Әл-ғарыз, әдеп сақтап тахтыға шықпады. Пәст түсіп отырып
дұға қылды. Түрікменнің бектері айтты:—Сахрай екен, өзіне
ізетті лайық көрмей,—деп шикаят қылды. Жүсіпбек түрікмен
бектерге қарап, бірнеше жерден тімсәл келтіріп бір сөз дейді.

Азар халны білген жақсы дүр.
Падшаһларның жолы ұлық,
Ғиззатның қылған жақсы дүр.
Падишаға қызмет қылып,

Инғамларын алған жақсы дүр.
Һәркім болсын жолын біліп,
Кетмес аяғы тайылып,
Падишаһларын жай жала,

Бізге сонша тахыт дейле,
Тек сізлердей ұмтылғандан,
Өзіні білген жақсы дүр.
Жігіт деген жәуһар болар,

Патша деген жәуһар болар,
Қата қылмаған жақсы дүр.
Патша, шаһтар бір шаһарда,
Шаруа дарлар жүрер шөлде.

Падишаһлар баршасы назаркарде,
Дұғасын алса жақсы дүр.
Бейәдептің жайы нар дүр,
Бейәдеплік бекер дүр.

Падшаһларға шілтен жар дүр,
Қызметін қылған жақсы дүр.
Бек Жүсіп дер, әй, жарандар,
Мені айып айламаң жандар.

Есітің, бек сұлтандар,
Һәркім халды білген жақсы дүр.
Әл-ғарыз, Жүсіпбектің бұ сөзіне тамам бектер қайыл болып,
Ерғали ханның бір қызы бар ерді Күлғасыл деген, Жүсіпбекке

никах оқып берді. Нәдірбек қызын Ахметбекке фатиха оқып
қосты. Жүсіпбекке дін Хорезм деген шаһары бар ерді. Аны
беріп Жүсіпбектің өзін бек қылдылар. Бараржын деген шаһар
бар ерді. Ахметбекті бек қылдылар. Жүсіпбек Әлу қожа ишанға

қол берді. Ахметбек шәриф ишанға қол берділер. Екеуі екі зат
шәрифке қол тапсырдылар. Жүсіпбек билән Ахметбек екеуінің
ауазасы тахта фәлакке кетті. Мешел жұртына ауазасы жет­
ті. Көзалшаһ деген патшасы бар ерді. Кешелерде бір кеш түс

көрді. Өзі пұт параст кәпір ерді. Үш жүз алпыс сәркардасы бар
ерді. Қазынасына кіріп, канду ділләні басқа көтеріп барар ерді.
Екі жолбарыс екі жақтан көшеден пайда болып, екі қолын екі
жаққа тістеп тартты. Аяғы желкесіп сүрінді. Ділләлары жер­

ге шашылды. Басы төмен түсіп ашылды. Ағазынан бір қара құс
ұшып, паруаз болып тұрарда аһ тартып оянды. Тамам умаралар
афдалдарды жаудырып, тағбирын сұрады. Һешкімнің ақылы
жетпеді. Сол халде бір қапле салар тұрып арыз қылды:—Әй,

сұлтан ғалам, діллә сарайға бір адам келді. Шаһар Шын-Ма­
шыннан келіп қонды. Үш түйе кітабы бар. Өзі мұсылман, аһл
хикмет дүр, не жақсы адам дүр. Аты—Баба Ғұмар. Түсіңіздің
тағбирын ошал кісі табар,—дейді.

Көзалшаһ баба Ғұмарды алдырып келді. Көрген түсін айтып
бір сөз дейді:

Екі жолбарыс маған тіктеп тұрдылар.
Жаныма қасд етіп меңа бірнеше,
Уахшат билән текрадашым алдылар.
Нағыра тартып маған қарап тігілді,

Зарып сенден қанатларым бүгілді.
Басыма алғаным жерге төгілді,
Қол көтеріп маған шеңгел салдылар.
Көргеш аны шашырап тұрдым жерімнен,

Сен хабар ал емді менім халымнан.
Бір қара құс озып ағазымнан,
Паруаз етіп көп аңланып тұрдылар.
Сағ солдан ағыр ләшкер жетісіп,

Жасау тартып менім билән тұтысып.
Көшеге ғауға салып топтар атысып,
Елатым өзіме дұшпан болдылар.
Көзалшаһ дер менде тағат қалмады,

Көргеш аны хаб рахат қалмады.
Ұлығ-кішік тағбирды білмеді,
«Хош тағбир» деп сізге хабар берділер.
Әл-ғарыз, Баба Ғұмар айтты:—Бұ түстің тағбирын хұп білер­

мін. Төменде тұрып айтпағаны өзіме мінәсіп көрмеспін,—дей­
ді. Көзалшаһ тахтынан түсіп Баба Ғұмарды тахтыға шақырып,
Көзалшаһтың түсін, уақиғасын айтып бір сөз дейді.
Сол халде Баба Ғұмар Көзалшаһқа қарап жауап бергені бұ

Язит шаһы есіт үшбу кәлам дүр.
Жолбарыстай шеңгел салған белінен,
Жүсіп алар шаһарыңды көрген ахуалың.
Көтерген ләкин қан маңдайын—

Мейірлерге шашылған қызыл қаның дүр.
Ағазыңдан шыққан рух—жаның дүр,

Жүсіп алар шаһарыңды көрген ахуалын.
Хорезмде бар дүр Жүсіп атлығ,
Ғасар салах сұхбатыда ғайш-ғишратлық,
Түсіңде болған дүр жолбарыс сипатлық,

Жүсіп алар шаһарыңды көрген ахуалын.
Не себептен шаһым реңін қорқарды,
Аспаннан Тәңірім төрт кітап жіберді.
Әлидің шәкірті Баба Ғұмарды,

Жүсіп алар шаһарыңды, көрген ахуалын.
Әл-ғарыз, Көзалшаһ ашуы келіп, Баба Ғұмарды зынданға
салды. Көзалшаһ жар шақыртып еді: «Һәркім Жүсіпбек билән
Ахметбекті бенде қылып келтірсе қазынамды, қызымды беріп,

бектер бегі ілімді берермін»,—дейді. Һешкімнің өзі талап
қылмады. Мырза Мәмет деген бір ғаяр бар ерді. «Мен бағлап
келермін» деп талап қылды. Көзалшаһ айтты:—Неше ауазас­
ын есітіп қорқып кеткен,—дейді. Сонда Мырза Мәмет:—Мен

барсам бір жыл, бір-екі жыл қызмет қылсам, Лат-Манат му­
яссар қылса, бағлап келермін,—дейді. Анда Көзалшаһ айт­
ты:—Білгеніңше қылғыл,—деп жауап берді. Мырза Мәметке
Батпай деген жорғасы бар ерді, аны берді. Мырза Мәмет мініп

жөней берді. Бір айлық жолды үш күнде алды. Машал билән
Үргеніштің арасы жеті айлық жол ерді. Жеті тау бар ерді. Мыр­
за Мәмет жиырма бір күнде Үргеніш жұртына келді. Жүсіпбекті
көрді. Жүсіпбек айтты:—Қайдан келіп, қайда барарсың? Мыр­

за Мәмет айтты:—Машал шаһарынан келермін. Көзалшаһтың
қазынашысы ердім. Көзалшаһ бір жаман түс көріп, тағбирын
сұрады. Һешкім табалмады. Әлқисса бұл Көзалшаһтың үш жүз
алпыс сәркардасы бар ерді. Көзалшаһ ғадаб қылды. «Түсімді

тағбирын табалмасаңдар, өлтүрермін» дейді. Бағзыларын
өлтірді, бағзылар қашып кетті. Мен сізге бас қанжығалап кел­
дім,—дейді. Жүсіпбек айтты:—Хош келіпсің! Ат, анжам берді.
Өзіне нөкер қылды. Мырза Мәмет бедірек зияда атақ болды.

Әлқисса, екі жыл арадан кешті. Исфаһан жұртына Жүсіпбек
билән Ахметбектің ауазасы кетті. Бозұғлан хан тағасы есітіп
арзу қылып: «Шырындай жиендерімді сапам деп көрмесем
жаман болар» деп, Исфаһан жұртын дәулет хауасыға тапсы­

рып, екі мың жігіт билән жөнелді. Неше мүдәт жүріп, Үргеніш
жұртына келді. Жүсіпбек билән Ахметбекті көріп, зияда хош

батырлар  жыры
уақыт болды. Күндерде бір күн көп жігіттер билән Жүсіпбек
Бозұғлан патшаны саламға келді. Банагаһ алардың ішінде Мыр­
за Мәметті көріп: «Сол бедіректі өлтір,—дейді,—пендеге зарар

Көздері ала дүр, өлтір сол құлды.
Жанымды жанға құрбан етейін,
Көздері ала дүр, өлтір сол құлды.
Неше уақыттар жүріп халды сақлар,

Хайла білесің қолыңды бағлар.
Айрылысу отына баурыңды дағлар,
Басыңа бағлар бәлесін, өлтір құлды.
Көздері ала дүр, жүздері қансыз,

Шаһтан келген дүр сізлерге жансыз.
Қолын бағлағанда мұны танырсыз,
Көздері ала дүр, өлтір сол құлды!
Әл-ғарыз, Бозұғланның бұ сөзі Жүсіпбектің көңліне қатты

Мендей дүнияда арыслан болар ма.
Муяссар айлар ем жеті ағламды,
Дост һәм досты келер мәрдтің жанына.
Алар ма бәріні күмән болар ма,

Өлтірсем мырза мен дүр қанына.
Бұ сөздерің мұханнастың шәніне,
Бір кісі мың кісіге дұшпан болар ма.
Мені деп келген дүр неге білменім,

Дұшман болса бұ істерді қылманым.
Бұ құлды өлтіріп нәмарт болғаным,
Менің кәбі сахиб қыран болар ма.
Хош сауда табар бинай жаны,

Дафиғ етермін жерден келген бәлені.
Көрерсің дүниеде жақсы-жаманы,
Біздердей дүниеде балуан болар ма.

Жеті жастан бері ғазат қылармын,
Қызылбасқа қара күндер салармын.
Қасд қылғанда Исфаһанды алармын,
Жүсіп-Ахметбек кәбі сұлтан болар ма?

Әл-ғарыз, Бозұғлан айтты:—Менмендік қылып, кәпірлерге
бенде болғанда, «тағамның сөзін қабыл қылмадым» деп арзу
қыларсың.
Өкпе қылып Исфаһанға кетті.

Бірнеше күн арадан өтті. Күндерде бір күн Мырза Мәмет
уақытын тауып Жүсіпбек, Ахметбекке арыз қылды:—Әй,
сұлтан ғалам, меңа жауап берсеңіз. Көзалшаһтың қазынасын
алып келермін,—дейді.

Жүсіпбек айтты:—Неше қылып алып келерсің?
Мырза Мәмет айтты:—Мен жылап барып Лат -Манатқа
сәжде қылсам, баз ишанып меңа тапсырарсыз. Менің алдым­
нан шығып баһра қылып қайтың,—деп Жүсіпбек, Ахметбектің

ақылын ғаярлық билән алып, Асқар тауына алып барып,
онда өзі жауап тілеп жөнеліп кетті. Неше мүддет жол жүріп,
Көзалшаһқа барды. «Емді меңа қырық мың ләшкер бергіл. Лат-
Манат медет қылса, бағлап келермін». Мырза Мәметті ұзатып

жіберді. Бірнеше күн жүріп, Асқар тауына келді. Ошал жерге
ләшкерні ыхтият қылып қойып жөнеліп ерді. Ерсе Құдай Тағала
Жүсіпбекті хақ жаратып ерді. Бір аұхласа қырық кеше-күндіз
ұйықтар ерді. Бір ұйықтамаса үш кеше-күндіз ұйықтамас ерді.

Бір күн ұйықтар нәубеті ерді. Хисаб қылып жүрер ерді. Мырза
Мәмет Жүсіпбекті жатқан жерге келіп, хадимы қылып оятты.
Жүсіпбек айтты:—Әй, Мырза Мәмет, алып келген ділләларың
қане?—дейді. Мырза Мәмет айтты:—Қырық қашарға діллә

жүктеп келер ердім. Сеңір ұрып келер ердім. Бүгін ұйықтап
қалыппын, отызы далаға кетіп, оны қалып дүр. Жүсіпбек айт­
ты:—Жігіттерді оятқыл. Мырза Мәмет айтты:—Қызметті
қылсам, сізге қылыппын,—деп Жүсіпбек, Ахметбек екеуін

алып кетті. Қырық мың ләшкердің ортасына барды. Аттан
түсіп екеуін Мырза Мәмет бағлады. «Мені сөккен күндерің
өткен дүр» деп басына елік қамшы ұрды. Қызыл қанға батырып
жөнеліп берді. Жүсіпбек менменлік болып, кәпірге бенде бол­

Болғанымды көрдіңіз бе?
Язидлерге бенде болып
Кеткенімді көрдіңіз бе?
Бенде болып сол арада,

Қалыппын сансыз бәледе.
Дұшман атты, мен пияда,
Көргенімді көрдіңіз бе?
Қандар тұнып көз жасым,

Фәлак тітірер налашым.
Қамшылар жауып басыма,
Қалғанымды көрдіңіз бе?
Қырық жігітім барша қалып,

Өз-өзіні ғамға салып,
Ахметбекті бірге алып,
Түскенімді көрдіңіз бе?
Жүсіпбек дер сенім дағлы,

Арманым көп дүр неше қилы.
Ат жалындай қолым бағлы,
Болғанымды көрдіңіз бе?
Әл-ғарыз, таудың дарасыдан өткеріп жөнелді. Ахметбек

ғарық маст еді. Хаял банкле көзін ашып көрсе Жүсіпбекке айт­
ты:—Әй, Жүсіп аға, біздер нема күнә қылдық? Әшірбек сардар
бағлап келер,—дейді. Жүсіпбек Ахметбекті көріп, бұ халатта
Ғасыр сардардың қалған дүр деп бір ғазал оқыды бұ дүр:

Дін Хорезм шаһарым қалды.
Қолым бағлап бенде болып,
Айрылысу дәрдін салып,
Исфаһаннан бірге келген,

Сидықы бірле қызмет қылған,
Жігіттерге сардар болған
Әшірбектей серім қалды.
Ада болмас менің күйім,

Ғаріплік дадыға күйім.
Сарғайып рең, рауаным,
Қыбылагөһім атам қалды,

Не менің нышаным қалды?
Күйіп кағба ханым қалды,
Менің үшін қандар жылап,
Меһірбаным анам қалды.

Бағлап дүр білектерім,
Қабыл болмас тілектерім,
Көтерем ағыр жүктерім,
Қатар билән нарым қалды.

Он бесі қозылы сазлы,
Жиырма бесті, отызлы,
Жиырма бесі баһар сазлы,
Шөйлә қожақларым қалды.

Ел көзінден болдым ғайып,
Мүлкім болды бейсахиб,
Ағакем деп шашын жайып,
Қандар жылап сіңлім қалды.

Жүсіпбек дер жоқ хасаным,
Сонда болған дүр несібім.
Һәм дамым, һәм мұсахибым,
Күлғасыл жарым қалды.

Әл-ғарыз, Жүсіпбектен бұ сөзді есіткен Ахметбек һошиар
болып айдылар:—Бұ істерді Құдай Тағаладан,— деп бәлаға
сабыр қылды. «Құдайдың өзі білер,—деп марданалық
беріп,—тағамның сөзін қабыл қылмадым»,—деп бір әфсана

Қырық мың ләшкер шаһтың бізге,
Қалқаным тұтмады шерияздан жүзге,
Атымды шаптым қалғадан түзге.
Арманым көп қалды, иә, Зүлжалал,

Ахмет менен кішік, мен Ахметке бас,
Ғаным бірлән һәр кез болмағыл жолдас,
Кісі қолға түсер ме кесілмей бас.
Арманым көп қалды, иә, Зүлжалал,

Ойран болды дін шаһар Хорезм,
Хазан болып дүр фасыл баһар,
Арқамнан жетпеді қырық аждаһарым,

батырлар  жыры
Арманым көп қалды, иә, Зүлжалал.
Бір тағамның насихатын алмадым,
Арманым көп қалды, иә, Зүлжалал.

Фәлак бұзды беклігімнің санын,
Арманым көп қалды, иә, Зүлжалал.
Жүсіпбек дер хата қылдым ісімді,
Арманым көп қалды, иә, Зүлжалал.

Әл-ғарыз, бұлар мұнда тұра тұрсын. Әшірбек сардардан
сөз есіткіл: Көп жігіттер билән ғарық маст болып жатып ерді.
Банагаһ Әшірбек тұрып көзін ашып көрсе, Жүсіпбек билән Ах­
метбек аты һәм жоқ, ерсе ізін алып жөнелділер. Ошал кемерге

қайтып жігіттерді оятпақшы болып Әшірбек бір әфсана оқығаны
бұ дүр:

Жүсіпбекке шоқ саудалар салып дүр.
Уа Алла ағлам, Жүсіпбек құл болып дүр,
Төрең, бектер айырып алай ханымды.
Бізді жоқтап көзден жасын төкпесін,

Бенде болып марданы көңлі шекпесін.
Әй, жігіттер, бізге намыс болмасын,
Төрең, бектер айырып алай ханымды.
Мұнан барсақ бізден тілер сауға,

Бисағат екен күн шығыппыз.
Һамангаһ тұрғыл, мінгіл емді бедеуге,
Төрең, бектер айырып алай ханымды.
Әшірбектің аңлаң емді сөзіні,

Ақылыңызға келіп аңлаң тұғры,
Құда жар болса, біз қырсақ кәпірді,
Төрең, бектер айырып алай ханымды.
Әл-ғарыз, жігіттерді оятып, Жүсіпбектің, Ахметбектің

фирақына өртеніп жөнелді. Ошал кемерге барып, жігіттерің
көңілге алып «Жүсіпбек, Ахметбекті көріп өлсек, арман
қалмасмыз» деп ерді. Біз сөз дейді:

Фәлак менің ықпалымды пәст етер,
Арманым билән бектер ханнан айрылса.
Жолсыз болар керуен көрмесе,
Қараңғы тұман, бұлт жанға көрмесе,

Бектер үшін үшбу жаннан кешпесе,
Мүлкі хараб болар ханнан айрылса.
Жүсіп—Ахмет менің ханым еділер,
Кеше-күндіз біздің ғамны жеділер.

Бүгін көрсем ғам-ғұсаға күйділер,
Не қасірет дүр рухым тәннен айрылса.
Қырың бүгін кәпірлернің бәріні,
Медет берсе шілтендердің рухтары,

Жүрегімде көп дүр дағлары,
Жігіттер көрмей ханнан айрылса.
Әшірбекте көп дүр дағ армандар,
Һеш кімсе көрмесін шөйлә армандар.

Не қасірет дүр, не кулфат дүр, жарандар,
Бенде болып бектер менен айрылса.
Әл-ғарыз, жігіттер жөнелді енді. Жүсіпбектен сөз есітің ба­рар
ерді. Арқасынан бір бөлек ләшкер ерісті. Жүсіпбек бұ ға­ла­матты

Фәлак салды мені салды халдарға.
Айрылысу дәрдінен баурым бенім барамын,
Не себептен бақыт неден қарамын,
Язидлерге бенде болып барамын.

Қолым бағлы асып тау-шөлдерге,
Ашылмайын хазан ұрды гүлзарым,
Әгар өлсем ғарұп болар мазарым,
Қырық жігітім, қане Әшірбек сардарым,

Мені іздеп көрмеділер жолдарға.
Қырық жастың қолы бір күн ұласты,
Артымыздан сансыз ләшкер жетісті.
Жасау тартып шөлден жетуші,

Өз басымды салдым жаман күндерге.
Ләшкер басып текрадашым тұман дүр,
Бүгін бізге күйі ақыр заман дүр.

батырлар  жыры
Бек Жүсіп дер құтылмағым күмән дүр,
Арман билән бенде болдым құлдарға.
Әл-ғарыз, Жүсіпбек бенде болып тұрсын. Емді Әшірбектен

сөз есітің: Жидал қылып келер ерді. Банагаһ кәпірлерді көріп,
жігіттерге марданалық беріп еді. Бір қылыш ұрғанның сауабы
қырық жылдық тағаттан жақсы дүр деп хазіреті Шаһмарданнан
истағанат тілеп, мінәжат оқыды:

Іс көрсетер [күн] бүгін,
Бенде болып беклеріміз,
Бір натауан [күн] бүгін,
Құдайымнан көп дүр үміт,

Қан жыласын аһл язит.
Хаһ ғасы, хаһ шаһид,
Ақырзаман күн дүр бүгін.
Мені білмес нешік бәле,

Қылыштасып майданы арая.
Қол сілтесер күн дүр[бүгін],
Ақыр пірлерге жүз келтіріп,
Язидлерді қан жылатып,

Шаһмарданы жад етіп,
Қылыштасып көрің бүгін.
Жүсіп, Ахмедтің өзіне
Жас төгілер күн дүр бүгін.

Бектеріміз түсіп бәнда,
Біздер қалдық арманда,
Соғыс етіп сол майданда,
Қан жыласар күн дүр бүгін.

Әшірбек сол тұр зары,
Құрылсын махшар базары,
Бек Жүсіптің қошақлары,
Жаннан кешер күн дүр бүгін.

Әл-ғарыз, Алла деп ат қойды. Аш бөрі қойға кіргендей семізін
саралап, жаманды жаралап, бағзыларының миларын жарып
түсіріп, бағзыларының жаны жаһаннамға кетті. Язидлердің

реңі ұшып кетті. Әшірбек сардар жігіттеріне тасалли діл беріп,
бір ғазал оқығаны бұ дүр:

Жүрің сала салаты,
Қамыс құлақ бедеулері,
Жүрің сала салаты,
Қойың сала салаты.

Бүгін Рүстем соғысы,
Қандар тұтсын текрадашы.
Майданда толған қызылбасы,
Қырың сала салаты.

Есірік болған нарға ұқсап,
Нағра сала салаты.
Әшірбекке бөлің һәм дам,
Язидтің жаны жаһаннам.

Нағра тартып сала Рүстем,
Қырың сала салаты.
Әл-ғарыз, үш кеше-күндіз ұрыс қылдылар. Сол халде
Жүсіпбекті он мың дұшпан қырдың үстіне шығарып қойды.

Көзім толды жасыға.
Ол баһадүр ракетсем,
Біздің тауларша таулар,
Базаркалардың қадам гоһи,

Жол үстінен аша таулар,
Көһне заманнан қалғансын,
Пайғамбарды көргенсін таулар,
Армансыз дәурен көргенсін,

Сонша ұзақ жасы таулар.
Сыр фәлаклар жүрмеген,
Жолбарыс дәурен сүрмеген,
Шілтендер сұхбатын құрмаған,

Һәрбір күншік төбе таулар.
Жігіттер соғыс қылғанда,
Сайлар өлікке толғанда,

батырлар  жыры
Кәпірлер үстіме келгенде,
Тұна көргіл тасқа таулар.
Болып дүр мұндағ заманы,

Таулар көрінбес тұманы,
Дараларның бәрі қанға
Шашып жатса таулар.
Бас тауының қасыға

Тұрып қашар бас-басыға.
Әшірбектің соғысына
Сен қылғыл тамаша таулар.
Қызылбастар жолым тұтып,

Текрадашым ләшкер басып,
Өз халыға жылар Жүсіп,
Бергіл медет бас таулар.
Әл-ғарыз, сол ұрыста енді төрт-бес кеше-күндіз соғыс

қылдылар. Даларышы таудың жерлері дұшпандардың өлігі
билән бағланды. Сол халде Әшірбек сардар көп дұшпандардың
ортасында қалып, екі кем отыз жара көтеріп, көзі тұнып, найза­
сы қолынан түсіп қалды. Өз халіне қарап жігіттерді жоқтап, ат

Боз атым бірге қанды қаныма.
Екі кем отыз захмат жетті жаныма,
Қошақларым, мені сүйеп жүріңдер.
Хақтан келмей тұрып меңа мұхасыл,

Келсе кім қоймас бір фасыл.
Майданда болмады мақсұттар хасыл,
Қошақларым, мені сүйеп жүріңдер.
Алыстан көргенмін ол бәлені,

Дафиғ қыла білмедім келген қазаны,
Мен көтердім екі кем отыз жараны,
Қошақларым, мені сүйеңдер.
Мән білмеспін бақытым неден қарамын,

Нәшім кәбі барша жисым жара дүр.
Тұнып көзім жасы ағып баратыр,
Қошақларым, мені сүйеп жүріңдер.
Нән екен жігітнің сабил дүр жаны,

Біздерге хайф екен дүр Жүсіпбек жаны,
Боз атқа жарасар Ғасыр қане,
Қошақларым, мені сүйеп жүріңдер.
Әл-ғарыз, Әшірбектің бұ сөзін естіп, жігіттер сүйеп алып

кеттілер. Банагаһ Әшірбекті бұ халде көріп, Жүсіпбек: «А, сіз
Әшірбегім»,—деп бір әфсана оқығаны:

Мен айланай атың бірле өзіңнен.
Құдайым сақтасын сенің жаныңды,
Мен айланай атың бірле өзіңнен.
Қолым бағлы бара білмен жаныңа,

Егем рахым айласын гүлдей жаныңа.
Боз атың лаледей болмас қаныңа,
Мен айланай атың бірле өзіңнен.
Кәпір салубан найза жарасын,

Және сайлап шаныштың кәпір баршасын.
Өлікке толтырдың таулар дарасын,
Мен айланай атың бірле өзіңнен.
Емді менің ғаріп болармыз арайым,

Хазан болды менің фасыл баһарым.
Сейліклік һәм дамым Әшірбек,
Мен айланай атың бірле өзіңнен.
Бек Жүсіп дер фәлак бұзды санамды,

Насамдай жерге төкті қанымды.
Сенің үшін алса баройе жанымды,
Мен айланай атың бірле өзіңнен.
Әл-ғарыз, Жүсіпбектен бұ сөзді естіп, Әшірбек Жүсіпбекке

Өлген жақсы сенен қалғанша, сұлтаным.
Нала қылып жүргенімді дағлама,
Сабыр айлағыл мен келгенше, сұлтаным.

батырлар  жыры
Түсті бізге айрылысудың фирақы,
Нала төніп дүр өмірім шырағы.
Жан жасаттан шығып лахд топырағы,

Көздерімге [жас] толғанша, сұлтаным.
Мойныма салып тиғ қазаны,
Бір Хақ ерер Мұхаммедтің азаны.
Нагаһаннан жетсе ажал жазаны,

Ғұмырым күллі таусылғанша, сұлтаным.
Ғашараттар қан дүр Үргеніш жұртында,
Көңілімде айрылысу дәрдінде,
Бұ майданда бүгін сенің алдында,

Өлсем жақсы мен жүргенше, сұлтаным.
Үміт сенсіз отандарын тұтпадым,
Айрылысудың заһар бесін жұтпадым,
Сені қойып сол жерлерден кетмедім,

Әшірбек дер на өлгенше, сұлтаным.
Әл-ғарыз, Әшірбек сардарын сүйеп алып кеттілер. Әшірбек
екі кем отыз жараны жандылап, атқа мініп, дұшпандарын және
қырдылар. Хазірет Шаһмарданға мінәжат қылып, Әшірбек бір

Руз жазада дәсткерім саябаным, иә, Әли.
Істерім сізден бір медет басыма түсті қиямет,
Мүшкілім айлаң кәшад шер рауаным, иә, Әли,
Ғаріпладрың панаһы шер,

күллі еренлер шаһысыз,
Шілтендердің патшаһысыз рухы рауаным,

иә, Әли,
Болып дүр шөйлә мәламат,

қалдым мұнан саламат,
Мұрадым айлаң кифаят шапағат тілейім,

иә, Әли,
Бұ дұшпандарда жоқ дүр медет,

шерім дейді сізді Ахмет,
Әшірбекке берің медет бешт панаһым иә, Әли.

Әл-ғарыз, ұрысқа жігіттер қайратлы болдылар. Һәрқаяға
жүріп, һәр тарапқа кезділер бүгін деп Әшірбек бір мінәжат
оқығаны бұ дүр:

Жарандардан бізге медет болмаса,
Не жаздым, не жаңылдым пәни дүниеде,
Бұ майданға жеталмаспын мұрада.
Рахым айлап көзден аққан жасыма,

Саябаным фахар жаһан болмаса,
Күшлі ғаным билән қалдым бәледе,
Бұ мүшкілім және асан болмаса.
Жаман болды менің сағат арманым,

Пәруаз етер бүгін рух рауаным,
Жасымнан айрылмас қайғы тұманым,
Жетпіс екі сахиб қыран болмаса.
Бенде болды менің жантек суарым,

Көзімнің раушаны жанда мадарым.
Басымнан қалмады сабыр қарарым,
Әбу Бәкір, Омар, Оспан болмаса.
Соғыс ете тауының жанында,

Сауыттары бара болсын иығында.
Әшірбек дер қалдым махшар күнінде,
Меһірбаным Шаһмардан болмаса.
Әл-ғарыз, ұрысқа мықты болдылар. Дұшпандар бірлән тоғыз

кеше-күндіз ұрыстылар. Әшірбек сардар жігіттерге марданелік
беріп бір әфсана оқығаны бұ дүр:

Көп бір жаннан, аз бір жаннан.
Язидтің көзін ойыңлар,
Қырық бір жаннан, жүз бір жаннан.
Таулар басын бүгін алсын тұман,

Дұшпандарға һәркез бермең аман.
Айындан қашмаң, болар жаман,
Аз бір жаннан, көп бір жаннан.
Бұл шырын жаннан кешіңдер,

батырлар  жыры
Һәрқайсының отын шашыңдар,
Жүз бір жаннан, қырық бір жаннан.
Қырғын тапсын қызылбасы,

Боялсын таулардың тасы.
Тамаша қылсын су іші,
Тау бір жаннан, жүз бір жаннан.
Әшірбекті шаһ суары,

Басында махшар базары,
Дін Хорезмнің беклері,
Сіз бір жаннан, біз бір жаннан.
Әл-ғарыз, бұл ұрысқа Жүсіпбек билән Ахметбектің атын

айырып алып қалды. Бұлар жөнелділер. Банагаһ отыз мың
дұшпан бірден ат қойып, Әшірбекті ортаға алып шанши бер­
ділер. Қырқы көріп, «Алла» деп ат қойдылар. Жүсіпбек билән
Ахметбек қала берді. Әшірбек сардарын алып шықты. Әшірбек

бейһүш болып қалды. Жігіттердің белі босап қалды. Жүсіпбек
жігіттерге айттылар; ата-анасын, қарындасы, күллі құрбы-
құрдасы жадыға түсіп жігіттерге уәделесіп, өлім жадыға түсіп
тұрғанда бұ әфсана оқығаны:

Біздің шөжектерге сәлем деңдер.
Зинһар біздің елдерге, Ерғали сұлтан атама,
Арызым зинһар айтыңдар біздің пінһан дердімді.
Әшірбекке тапсырыңдар жұртымды,

Сәлем деңдер қыблаға һәм атама,
Менмендіктен қалдым мұндай бәлеге,
Сұм язидтер мені салды ызаға.
Менің үшін қан жылаған атама,

Сәлем деңдер зинһар кағбам анама.
Лале күн болып дүр көзде бұл жасым,
Ғаріптікте Ахмет болды жолдасым.
Бір анадан сүт еміскен қарындасым,

Сәлем деңдер зинһар нашар сіңліме.
Менің фирақымнан өртеніп күйген,
Жүздерді жыртып, шашын жайған,
Үміт бірлән жастыққа бас қойған,

Алар кезер анда ғайыш-ғишратта,
Бенде болып мен қалмасам қасіретте,
Бұ халымды зинһар айтың әлбетте,
Сәлем деңдер уәделескен бектерге.

Бәрі жұртым сүрсе Жүсіп өлді дең,
Өліктері ара жолда қалды дең,
Денесін құзғын-қарға жеді дең,
Сәлем деңдер зинһар намдар бектерге.

Әл-ғарыз, жігіттер қайтып Үргеніш жұртына жөнеліп бер­
ділер. Дұшпан Жүсіпбек бірле Ахметбекті алдыға салып жөней
берді. Енді сөзді Жүсіпбектің жары Күлғасылдан есітің. Ке­
лер мүддеті болды деп ақ тон тігіп, тағам пісіріп ерді. Күндерде

бір күн төсектің үстінен жығылып кетті. Аһ тартып оянғанда
жүрегіне от түсіп, Жүсіпбекті жоқтап бір әбият оқығаны бұ дүр:

келмеді жарым нелайын,
Айрылмыш басым бұ ғамнан, келмеді жарым.
Бектерім билән ауға кетті келер мүддеті,
Мекер бізден дәулет қайтты,

келмеді жарым нелайын.
Менің ісім зар болды, гүлстаным қара болды,
Жақсы жаһан қара болды,

келмеді жарым нелайын.
Құдаяна қылдым, биік жерден жығылдым,
Айрылысу отта қалдым, келмеді жарым нелайын.
Өзімді жолға шақтармын, һәр кімседен сұрармын,

келмеді жарым нелайын.
Әл-ғарыз, бірнеше күн арадан өтті. Бір топ атты пайда болды.
Күлғасыл айым үш жүз алпыс кәнизактар билән мастана олып
үйден шығып көрсе, Жүсіпбекті, Ахметбекті аттарына шарша

Қызыл гүл солғанға ұқсайды,
Шаш жайып егем қалғанға ұқсайды,

батырлар  жыры
Бұл бәле нешік бәле дүр?
Шапқан аяғы жара дүр,
Мінген аты бос келе дүр,

Бектерім қалғанға ұқсайды.
Құтылманым ғамнан тасып,
Кімге жылай сенім ашып,
Аттары келер бос,

Шаһзадам қалғанға ұқсайды.
Тахатым бұ сағат, бұ заман,
Айрылудан аман бүгін болды ақыр заман,
Бектерім қалғанға ұқсайды.

аларға қоймас мажал,
Қан жылағыл, әй, Күлғасыл,
Жүсіпбек өлгенге ұқсайды.
Әл-ғарыз, топ болып, жыласып тұрды. Күлғасыл айым бек­

Желеу сақтаң, бек ділдарым қане,
Һамра болып жүрген сағ-солында,
Желеу сақтаң, бек ділдарым қане.
Амандықта менің бар дүр дегендер,

Желеу сақлаң, бек ділдарым қане,
Сұңқарым, бек ділдарым қане.
Сыйлап жақсы инғамды алғандар,
Өзін қойып атын мініп келгендер,

Бектерімді көрмегім болды күмән,
Айрылу дердінен келмейм аман.
Желеу сақлаң, бек ділдарым қане.
Қайсы тауда қалды, қайсы шөлдерде,

Фәлак салды мені язид халдарда,
Мәраууат айлаңыз міскін құлдарға,
Желеу сақлаң, бек ділдарым қане.
Құлақ салың Күлғасылдың дадына,

Хабар беріп өтің көңіл шадына.
Тәбриклейін күйдірмейін отына,
Желеу сақтаң, бек ділдарым қане.

Әл-ғарыз, Күлғасыл айымның сөзін естіп, Әшірбектің көңлі
бұзылып, басқа түскен күндерін баян қылып, бектерді бенде
болғандарын дастан қылып бір мұхаммас оқығаны:

Екі халықтың раһбары ол екі сұлтаннан жада.
Көтеріп сансыз жараны келмесем андан жада,
Жисмым хасте өртеніп дүр жан-жанынан жада,
Чун садафтай қалмаспын лағыл гауһардан жада,

Бектерімнен айрылып қасіретте қалдым мен,
Жисым ішре от түсіп махаббатта қалдым мен.
Ат шауып майдан ара зұлматта қалдым нелайын,
Сад һезар мәтім тұтып кулфатта қалдым нелайын.

Көтеріп сансыз жараны болмадым жаннан жада,
Һеш ылажым бітпеді, сынды қанатым қайрылып,
Нелайын ғам шаһына кетті аяғым тайылып.
Сұлтанаттық шаһтан бейшара болдым айрылып,

Нелайын екі төремнен ауаре болдым айрылып,
Тәж-тахтымның егесі болмасым жаннан жада.
Ол ханымнан айрылып қалғанша өлген жақсы дүр,
Үшбу дүнияда кешіп бейкүнә болған жақсы дүр,

Мен ғаріп афтаданы халын білген жақсы дүр.
Бұ тірікліктен меңа әлбетте өлген жақсы дүр,
Дер Әшірбек өртеніп болдым сұлтаннан жада.
Әл-ғарыз, Әшірбекті бұ сөзді естіп Күлғасыл айым бір ғазал

Бегіме қызмет қылғандар,
Алла аман болыңдар,
Төрені көріп келгендер.
Емді кімнен сұрағларым,

Жүрегім отқа дағларым,
Мәтім тұтып қан жыларым,
Басымнан қайғы, тұмандар.
Құдайым қысметі уақыты,

Бауырым қаны көзден ақты,
Болды маған қара күндер.

батырлар  жыры
Һешкім сүрмес менің халім,
Жылап өтер маһ салым,
Айрылысу уақыты дер залым.

Көздерімнен ағар қандар,
Күлғасыл шығып жар жарға,
Зар болып жарың ізіне,
Разымын бекем жолыңа,

Жауап берді ұлық бектерге.
Әл-ғарыз, өтіп жігіттер кетті. Күлғасыл бұ ұлық топты
көріп, ғаза тұтып жөнеліп берді. Жүсіпбектің Қарлығаш деген
қарындасы бар еді. Банагаһ көрсе көшенің панжарасынан қарап

ерді. Бір топ атылғаны көріп ағам келер деп сауға алармыз деп
қыздарға қарап, бір ғазал оқығаны бұ дүр:

Сауға алың, қыздар, ағам келе дүр.
Ат шабысып Хорезмде,
Сауға алың, қыздар, ағам келе дүр.
Һамра қылып неше жақсы беклерін,

Қадими, хұсни таза гүлдерін,
Сайыр етіп марғазарлы гүлдерін,
Сауға алың, қыздар, ағам келе дүр.
Һәр бендені Құда қылса сарафраз,

Ғашырат жетер бір сағатта баз,
Жүрің емді, шығың алдыға баз,
Сауға алың, қыздар, ағам келе дүр.
Менің ағам жігіттердің ағасы,

Аңа тікті Шаһимардан дұғасы,
Желеу беріп көрне тірер қарасы,
Сауға алың, қыздар, ағам келе дүр.
Қарлығаш дер қыздар ағам жолдасы,

Кеше-күндіз һәм сардашым.
Жүсіп—Ахмет екі қарындасым,
Сауға алың, қыздар, ағам келе дүр.
Әл-ғарыз, Қарлығаш алдыға шығып тұрдылар, бұл Әшірбек

сардар ерді. Қарлығаш айым көріп, шашын жайып, жүзін жыр­
тып, фәлактан шикаят қылып бір ғазал оқыды:

Шаш жазып жылаң, қалғанға ұқсайды,
Қан жыларым ағаларым дердінен,
Жас төгіп жылаңдар, қалғанға ұқсайды.
Һажран оты истиханым жағып дүр,

Барды ажал ғамыратым жағып дүр.
Әзиз тәннен шырын жаным шығып дүр,
Дад етіп жылаңдар қалғанға ұқсайды.
Фәлак салды меңа Махшар күніні,

Залым бірлән жада қылмас жаныны,
Атында көрсетем бұғаз қаныны,
Шаш жайып жылаңдар, қалғанға ұқсайды.
Қалды бір натай бауырым езілді,

Сол қысметтер руз әзал жазылды.
Уақытым жетіп, жаным тәннен үзілді,
Жас төгіп жылаңдар, қалғанға ұқсайды.
Әл-ғарыз, жігіттер жауап бермей өте берді. Қарлығаш жігіт­

Бек Жүсіпті көрдіңлер,
Жұрт егесі бек ханлар,
Бек Жүсіпті көрдіңлер.
Хазан болды гүлстаным,

Фәлак жақты истиханым,
Көз үстінде можганым,
Жан ағамды неладыңдар.
Тағам тоймақ күндіз-кеше,

Халыма жылап бірнеше,
Ахметбек тағам беже ағамды неладың,
Атын шауып өлмегей.
Қызылбасқа қылыш салмай,

Нешік келдің ұялмай,
Бек Жүсіпті неладыңдар.
Жүзін көріп келгендермін мен дегендер,
Жүйрік бедеу мінгендер,

Сайлап инғамын алғандар,
Жан ағамды неладыңдар.

батырлар  жыры
Емді ізні қылсам тауап,
Фәлак қылды баурым кебаб,
Қарлығашқа бергіл жауап,

Бек Жүсіпті неладыңдар?!
Әл-ғарыз, жігіттер жауап бермей өтіп кетті. Қарлығаш айым
жылап, жоқтап көргендерді баян қылып, бір сөз айтқаны бұ
дүр. Мінәжат:

Жыла, ана, гүлнарыңнан айрылдың.
Бақи ғұмырың емді жаман болып дүр,
Жыла, ана, гүлнарыңнан айрылдың.
Хазан болды Хорезмнің гүлзары,

Құрылып дүр бүгін махшар базары.
Жанның оты айралиғның азары,
Жыла, ана, гүлнарыңнан айрылдың.
Көздің раушаны жан рахатың,

Сүйер қозың Құда берген дәулетің.
Арта тұрған дәулетің бағ-жанатың,
Жыла, ана, гүлнарыңнан айрылдың.
Исфаһанда ел халыққа бас болған,

Әзиз басы жат елдерде жас өлген.
Әфсанасы ел-халыққа шашылған,
Жыла, ана, гүлнарыңнан айрылдың.
Қарлығаш дер күйіп қалды бұ жаным,

Бір аһ ұрсам көкке жетер афғаным.
Жүсіп—Ахмет, қане, екі сұлтаным,
Жыла, ана, гүлнарыңнан айрылдың.
Әл-ғарыз, Лағыл хан қызына мәрденелік беріп, дұшпандарды

Қан төгіп рең өзре һәркез солдырма,
Көп жылама, ағаң есен-аман келатыр.
Не себептен қылдың аһ уа надамат,
Кімнен түсті сеңа уаһым қиямат.

Көп жыласаң, дұшпан қылар мәламат,
Көп жылама, ағаң есен-аман келатыр.
Ағаң кетті шекар етіп шөлдерде,
Жүрген дүр марғазарлы гүлдерде.

Балам, мені салма үшбу халыма,
Көп жылама, ағаң есен аман келатыр.
Лағыл хан дер көп жылама сол заман,
Ағаң сенің аман келер бекман.

Сипаһының бірі дүр Шаһимардан,
Көп жылама, ағаң есен-аман келатыр.
Әл-ғарыз, Қарлығаш айтты:—Жамандық, жақсылық бірдей
екен,—деп ерді. Банагаһ Күлғасыл айым аза тұтып, қара киіп,

шашын жайып жылап келді. Лағыл хан келінді бұ халда көріп
бір сөз, Күлғасыл бір сөз, Қарлығаш бір сөз дейді:

Қара киіп келдің баламның құсы.
Сенен келер мекен баламның исі,
Һәмме келді, менің ұғлым келмеді.

Һешкім білмес бақыты неден қарамын.
Айрылысу дердінен бауыры бариянмын,
Һәмме келді, менің ағам келмеді.
Ағам ғарыз малын берді сеңа,

Ауға кетті кеңес қылмайын меңа.
Нешік ауда болды біздің елдерге,
Һәмме келді, менің ағам келмеді.

батырлар  жыры
Сүрдім меңа бенде болды деділер,
Һәмме келді менің жарым келмеді.

Кімге барып көрсетейін сенімді,
Және емді көрермін бе баламды,
Һәмме келді, менің ұғлым келмеді.

Бізге бүгін қатты күндер түспес.
Бұғаз қаны ат жалына төгілмес,
Һәмме келді, менің ағам келмеді.

Айрылысу қанжары жанымнан өтер,
Бір аһ ұрсам, фәлак бауыры жыртар,
Һәмме келді, менің төрем келмеді.

Ағам ерді Хорезмнің сұлтаны,
Жүрегімде қалды дағ арманы,
Һәмме келді, менің ағам келмеді.
Әл-ғарыз, бұлар мұнда тұрсын Жүсіпбек билән Ахметбек­

тен сөз есітің. Көп дұшпан алдыға салып барар еді. Отыз күн
дегенде Ахметбектің аяғы жарамды [болды]. Дұшпандар айт­
ты:—Жүргіл, болмаса басыңды кесіп алып кетерміз,—деп
ортаға алып ұрдылар. Ахметбек Жүсіпбекке қарап бір сөз

Қолым бағлы зұлым бірлән өліппін.
Қияметте дад етермін халымнан,
Қолым бағлы зұлым бірлән өліппін.
Неше таудан аса-аса бүгіліп,

Мәжнүн кәбі қамытларым бүгіліп,
Тасқа тиіп тырнақтарым бүгіліп,
Қолым бағлы зұлым бірлән өлдім мен.

Саудалар түсірмедің жасына.
Разы болғыл Құда қылған ісіне,
Айланамын жүргіл, Жүсіп сұлтаным.
Менмендіктен көрдім бойле бәлені,

Жад етіп жылар ем Қадір Құданы.
Биажал шықпасын пешенең жаны,
Айланамын жүргіл, Жүсіп сұлтаным.
Бұлбұлдай гоя бастар ғазар рахматы,

Құда ашқай һәр бенденің бақытын.
Ақыр алармын Машал шаһардың тахытын,
Айланамын жүргіл, Жүсіп сұлтаным.
Жолым түсті захмат сақтадым,

Фәлак зұлымнан қандар жыладым,
Жеті жыл уаһабе һаммат бағладым,
Айланамын жүргіл, Жүсіп сұлтаным.
Кештлер етіп кезермін таулар,

Қырандар етермін дұшпандар бәрін.
Иншалла алармын шаһтың қызын,
Айланамын жүргіл, Жүсіп сұлтаным,
Пендесінің үмітін Құдадан рахмат,

Шерияздан бізге болып химаят.
Бұ сөзді айтып өткен Ахмет,
Айланамын жүргіл, Жүсіп сұлтаным.
Әл-ғарыз, дұшпандар айтты:—Кәттасының мойны жуан

екен, бұлардың көзінің жасын Көзалшаһ өзі білсін деп жөней
берді. Бес ай дегенде бәле қасірет тауына келділер. Үш жүз ал­
пыс әулиелерден истиғанат тілеп мінәжат қылды:

Биік дүр жолдарың сенің,
Ашылар гүлшан бағың,
Сайратар бұлбұлдар сенің.
Еренлер жолым түскенде,

Күшлі ғанимдер қасында,
Қыбладан шамал үстінде,
Сайратар шерлерің сенің.
Менмендіктен көрдім мен,

Жол бір болмады бізге дала,
Биікте таулар, кең дала,
Дала ішінде жыладым қасында.
Қиямет таңы атқанда,

Ысрапыл сорын тартқанда,
Дүниені пәни еткенде,
Тебіренбес сенің таулар.
Бір таулар бар аты Қап-ты,

Ақ гауһардан жақты,
Һеш кімсе көрмесін лапты.
Һеш жоқ дүр теңдерің сенің,
Бір жамамың бар көбісте,

Көрген адамдар хасте,
Суын ішкен болмаса шипа,
Болар суларың сенің.
Сен таулардың сұлтаны,

Білерсің адам заманы,
Үш жүз алпыс пір мекені,
Шекерден дүр суларың.
Сенен медет сияда,

Ісім барша хата жылармын.
Әл-ғарыз, Жүсіпбек, Ахметбекті Машалдың шаһарына
жақындап, жұртқа тигерді. Жүсіпбек шаһарға келдік деп Ах­
метбекке қарап бір сөз дейді бұ дүр:

Язидтың шаһарына келдік,
Кісі көңлімнің қарары,
Құрылды махшар базары.
Қырық жігітімнен айрылып сынды қанатым,

Язидлерге бенде болыппын,
Машалдың шаһарына келдік.
Басымда һажаранның бәлесі,
Тәнімде кулфат жарасы,

Көрінген Машал қалғасы,
Язидтің шаһарына келдік.
Ахметбекті бауырын дағлап,
Язидлер қолды бағлап,

батырлар  жыры
Жүсіпбек дер қандар жылап,
Машалдың шаһарына келдік.
Әл-ғарыз, дұшпандар сонша кісі жіберді. Көзалшаһқа

арыз қылды ке сұлтан ғалым Жүсіпбек бірлән Ахметбек­
ті Лат-Манат мұяссар қылды. «Бенде қылып келдік», [деді].
Көзалшаһтың көңлі хош болып, көп әнғамлар беріп, жалатты
қосып зынданға келтіріп, өлтіріп ташлан деп Жүсіпбек бірлән

Ахметбекті жаллатқа берді. Жүсіпбек бұ ғаламатын көріп, бар­
ша әулиелерді шафиғ келтіріп мінәжат оқыды:

Ахмет бірле екеумізге не болды,
Ғаріплікте менің панаһым,
Ахмет бірлән екеумізге не болды?!
Мұқарраб періште ғарыш үстінде он екі мың,

Жүз жиырма төрт мың пайғамбар,
Мағрипта, Машриқта өткен еренлер
Ахмет бірле екеумізге не болды?!
Құрбаның болайын фахыр жаһан,

Әбу Бәкір, Омар Сыдық, Оспан,
Меңа пешт панаһ пірім, иә, Шаһмардан,
Ахмет бірле екеумізге не болды?!
Бүгін болды айрылудың махшары,

Жағынып тилан етті көңлім кесірі,
Хасен, Хұсейін шаһидтің сәруары,
Ахмет бірле екеумізге не болды?!
Баһауаддин Бұқара дүр мәнзілі,

Зеңгі Баба сұлтаны үш ерлі,
Асфар Махмұд пірім ер хабибы,
Ахмет бірле екеумізге не болды?!
Нәсім кәби жан жисымым бара дүр

Арман бірле ғұмырым өтіп бара дүр,
Ахмет бірле екеумізге не болды?!

Бек Жүсіп дер һеш қалмады,
Сол нәсімнен көкке шығар афғаным.
Әлу қожа Шейх Шәріп ишаным,
Ахмет бірле екеумізге не болды?!

Әл-ғарыз, дұшпандар тасқа тұттылар. Пірлердің рухтарынан
медет истағанат келіп, дұшпандар тасқа тұттылар. Тасты ұрса,
қайтып өзіне тиді. Көзалшаһ естіп уаһым басып, Рикастанға
тахтыны құрып, үш жүз алпыс сәркардасы билән Жүсіпбек,

Ахметбекті Машалдың халқы тамашаға жиылып, мұрадын
уа шәріп хорларын көрмек үшін келерлар. Тасты атқан бағзы
дұшпандар мағиуб мүбтала болып қалды. Көзалшаһ айтты:—
Бұл жерде жылап тілер жоралар бар ма?—деп айтты. Жүсіпбек

Көзалшаһқа қарап, өзін тағриф қылып, бір ғазал оқығаны бұ
дүр:

Хош өтер жаз уа қыстары.
Бағларға бағбан бағар,
Миуалық дүр ағаштары.
Қыздары үйінде жатар,

Жігіттері садақ атар,
Қыз-жавоны сұхбат тұтар,
Зауық сапа дүр істері.
Хабар барса бір күнменен,

Ләшкер келер бір күн андан.
Алты батпан қара темірден,
Кәбі садақтың кірселері.
Бедеулері желеу шабар,

Шапқанда бәйгеден өтер,
Дабыл қақсаң ордай ұшар.
Бәланд паруаз құстары,
Падишалар әділ сұрар.

Бүшені бір көзден көрер,
Жүсіп пайғамбарым ерер.
Зынданда көрген достары,
Құда бір дүр, расул хақ дүр.

Лағыл маржаннан дүр тахты тастары,
Ауызда дін ислам иманы.

батырлар  жыры
Біздің елге Құдайым
Тияр сегіз беһештері.
Құлақ салғыл сөзге дұшпан,

Сеңа қайтып қылсам сапар,
Сілтесе қырық мың кәпір,
Исфаһанның қылыштары,
Жадалдары бар лале базары.

Хош шаһарлар бәзілде,
Нафралар һауа зары,
Ел-жайымның достары,
Көңіл ішре арман бесияр,

Кетті біздерден ықтияр.
Майдан ішре Рүстемше бар
Жігітімнің ұрыстары.
Һешкім менің халім сүрмес,

Бұ дұшпандар көзге ілмес,
Ажал жетпей шыбын өлмес.
Ағар көзімнің жастары,
Үлкен дүр асқар таулары.

Қырық жігітің ұлық дүр.
Бұне тырнаның байлаулары,
Үстінде бар жасыл барлары,
Бек Жүсіп дер сол ісім,

Құдайға тигей налашым.
Азат болса басым,
Дұға қылған рухтарым.
Әл-ғарыз, Көзалшаһ дүр ғадаб болып, Хамза мерсубке

бұйырды: «Зынданға сал» деп. «Һәркім бұларға бір ішім су
берсе иә шәй, нан берсе, терісіне саман тығармын» деп үкім
қылды. Хамза мерсуб зынданға салды. Жүсіпбек айтты:—Бұ
зынданда бізден басқа адам бар мекен?—деп. Оян-бұян қарады.

Зынданның оң жанында бір ақ сақалды кісі олтырып дүр.
Жүсіпбек сәлем берді. Баба әлейк алды. Жүсіпбек айтты:—
Баба, не себептен бенде зындан болдың?—деп сауал сүрді. Баба
жауап бермек үшін бір ғазал оқыды:

Бенде болған, әй, бейнауа,
Не жерлік жайың сенің?

Дашт болар жайым менің.
Арман билән түскен бектер,
Дашт болар жайым, бектер.

Жан да болсақ танысалы,
Неше уақыт дүр түскелі,
Не болды халдарың сенің?

Ғаріпліктен сұрасалы,
Бір жыл болды түскелі,
Сол дүр ахуалым менің.

Көріп сеңа һәм дам болған,
Нешік зат сен фәлак ұрған,
Не болды халдарың сенің?

Елін кезген керуен едім.
Көзалшаһтың түсін жорыдым,
Сол болды күнәһым менің.

Истиханы ағраттың.
Шаһтың түсі неше айттың,
Не болды тағбирың сенің?

Сені шаһқа салар дедім,
Тәж-тахтың алар дедім,
Сол болды тағбирым менің.

батырлар  жыры
Қайсы шаһтың үмметісің,
Нешік дүр діндерің сенің?

Есітемін андан сапа.
Дінім—Мұхаммед Мұстафа,
Ағзам дүр мәзһабым менің.

Жүклер едім мәсік уа ғанбар.
Менің атым—Баба Ғұмар,
Шын-Машын жайларым менің.

Бәдр мунир уа қасіретім,
Хорезмде сұлтаным,
Үргеніш дүр жайларым менің.
Әл-ғарыз, бектер билән Баба Ғұмар һәмра болып жатты. Неше

мүддет арадан өтті. Хамза мерсубтың қызы бар ерді. Аты—
Қаракөз ерді. Зынданға қарады. Жүсіпбек бірле Ахметбекті
көріп тағзым қылды. Жүсіпбек айтты:—Бізлер сазанда ердік.
Бенде болып, көп қапа болыппыз. Ғарызың болса, біздерге бір

тасты келтірің. Жақсы болар ерді. Қаракөз барып тасты тастап
кетті. Баба Ғұмар болып Ахметбекке дағлап, Жүсіпбек бір тас­
ты салып Қаракөзді тағриф қылғаны:

Мен сені сүйдім, Қаракөз.
Кесіп бауырым түселі,
Қызылбастардың гөзалы,
Қара санә, қысмет дүр әзалы.

Меһманым сеңа, Қаракөз,
Үстінде жандар үзілер,
Сен кетсең, мәжіліс бұзылар,
Бір заман тұрғыл, Қаракөз.

Шарбағның бір датасы сазым,
Сеңа шығар ма ауазым.
Сен менің сыр уа назым,

Арам жаным, Қаракөз.
Сәкің келер тезіңнен,
Айналайын қасың бірле көзіңнен,
Сен, сен менің жаным, Қаракөз.

Бек Жүсіп шоқлар берені,
Шақырып налы гүліні,
Нәсіп етсе өзімді,
Сені алармын, Қаракөз.

Әл-ғарыз, аужайлары халынан хабардар болған Қаракөз бол­
ды. Баба Ғұмар айтты:—Сол Қаракөз маған ғашық болып дүр.
Ахметбек айтты:—Маған ғашық болып дүр. Баба Ғұмар қабыл
қылмады. Жүсіпбек, Ахметбек зынданның екі бұрышына ол­

тырды. Баба Ғұмар зынданның ортасында олтырды. Қаракөз
барып бір хұрма, қатық, тоғыз нан келтіріп берді. Баба Ғұмар
жемекке машғұл болды. Қаракөз зынданға қарап, Жүсіпбек
бірле Ахметбекті көрмей бір сөз дейді:

Жүсіп бірле Ахмет ханды неладың?
Нан жүзіні һеш көрмеген бейнауа,
Жүсіпбек бірле Ахмет ханды неладың?
Адам жұтқан аждаһадан бетерсің,

Қатық бірле нанды ада етерсің.
Һеш тоймассың, хұрмамды һәм жұтарсың,
Жүсіп бірле Ахмет ханды неладың?
Қатықты ішерсің сақалың батып,

Зынданның ішінде реңің сарғайтып,
Иләһи өлгейсің тіріклері қатып,
Жүсіп бірле Ахмет ханды неладың?
Жауап бергіл мен есітейін сөздерің,

Әй, наынсап, қара болсын жүздерің.
Адам жұтпай һеш тоймас дүр көздерің,
Жүсіп бірле Ахметбекті неладың?
Қаракөз дер мәрке сенің сақалың,

батырлар  жыры
Кетті бүгін менен сенің обалың,
Жүсіп бірле Ахмет ханды неладың?
Әл-ғарыз, бұ сөзді есітіп Баба Ғұмар Қаракөзге қарап бір сөз

Рахымың келіп сұрағыл менен, Қаракөз.
Қаным толды жаллад кәбі көздерің,
Бабаның халын сұрағыл, Қаракөз.
Мен болыппын гүл жүзіңнің шаһаны,

Бойында қалмасын дадларың жағы.
Көксіңе жара сар сақалым ағы,
Жалған деме раст білгіл, Қаракөз.
Сақи болып мен шараптар сұнамын,

Түсіңдегі екі назың еремін,
Қабыл көрсең, рухыкларыңнан өбемін,
Қайым болып тұғры тұрғыл, Қаракөз.
Тіктеп барып сенің сағрыңа мінсем мен,

Маст болып жығылып үстіңе жатсам мен.
Мұрадымды бүгін сенен алсам мен,
Өзің куәһ болып қабыл қыл, Қаракөз.
Қолымды өткеріп сағ солыңнан,

Құшақтасам сенің жана беліңнен,
Тістесем ләбіңнен, сорсам тіліңнен,
Сен һәм қабыл қылғыл емді, Қаракөз.
Ғұмар айтар сенің бағың гүлзар дүр,

Бір жыл болды менің халім харап дүр.
Жүсіп, Ахмет ғашық емес бекер дүр,
Бабаңның халін сұрағыл, Қаракөз.
Әл-ғарыз, Баба Ғұмардан бұ сөзді естіп, Қаракөздің ашуы

Жүсіпбек, сіздерге ғашық екен. Емді қайтып келмес. Өздеріңді
көрсеткіл, Қаракөз қарап кетіп барар ерді. Жүсіпбекке көзі
түсіп үйге барып тоғыз нан, қатық бірлән келтіріп тастап кетті.
Әлқисса, Құдай тағала ризығына Қаракөзді себеп қылды.

Емді басқа сөз есітің: Үргеніш жұртына Жүсіпбектің
дұшпандары айтар:—Жүсіпбектің, Ахметбектің өзіне дұшпан
Көзалшаһ дарға асып дүр. Ахметбекті мұнарадан тастап
дүр,—деп Машалдан саудагер келіп жалғаннан ауыз қылып,

Хорезм жұртын тартып алып, Жүсіпбектің Лағылхан Айым
деген анасын шаһарынан шығарып тек жіберді. Жүсіпбектің
шарбағына келіп гүлді сұрады. Бір-бірін құшақтап Жүсіпбек
бірле Ахметбекті жоқтап басқа түскен күндерін хикаят қылып

Жүсіп қане, Ахмет қане.
Дад жаралды дәулет құсы,
Жаныма түсті каһашы.
Өлді деп дүр келген кісі,

Жүсіп қане, Ахмет қане.
Жүсіпті тастап мұнара,
Ахметті асмыш дара,
Бауырым болды пара-пара,

Жүсіп қане, Ахмет қане.
Күнне күнге болды дертім зияда,
Жетістім мен фасыл баһара,
Өлді деп болмас ауаза,

Жүсіп қане, Ахмет қане.
Емді неласың, Лағыл хан,
Бүгін болды ақырзаман.
Қан жылағыл, Күлғасыл хан,

Жүсіп қане, Ахмет қане?!
Әл-ғарыз, бұ сөзді естіп, қатынлар тағаты қалмай бір сағаттан
соң көзін ашып шаһар тарапқа қарасып, Жүсіпті жоқтап
Лағылхан анасы бірле Күлғасыл бір мұхаммас оқыды:

батырлар  жыры
Халыма рахым етуші қамқордан айрылмасым,
Жаке дүрмін уақиф сардардан айрылмасым,
Хауыз кәусар шаһы мұхтардан айрылмасым.

Достарым, ғам отына мүбтала болдым бүгін,
Ақыр ғұмырымда натай бақыты

қара болдым бүгін.
Қасіреттен бүгін ада болдым бүгін,
Дост дұшпан ара сахиб құса болдым бүгін,
Көздерімнің раушаны гүлжардан айрылмасым.

Айрылып қалдым төремнен ғараб мажра,
Тиғ фурқат салды көксіме бұ менің жара.
Һижран отына болмасам Хорезмде мүбтала,
Жеті жыл бенде болып ақыр зындан ара,

Болдым зұлымнан ділдардан айрылмасым.
Һажр уақытта қояндай тарап сардардан,
Тоты да тақыттай һәм зар наламын және,
Ділбарымнан айрылып ашафтамын және,

Ғам өлімнен уа басте һәм хана ойранымен,
Елі, халқы сәруары қамқ хордан айрылмасым.
Күлғасылдай һеш кішігім хана ойран болмасын,
Һәм дамидан айрылып һәм дейді

гөриян болмасын,
Дәнашым сахыр, бауыры толы қан болмасын,
Һеш кісі һабеяры бенде зындан болмасын,
Бақыттым қарамын Күлғасыл нелайын,

Гүлжардан айрылмасым.
Әл-ғарыз, бұ сөзді айтып болған соң шарбағында бес тыр­
насы бар ерді. Күлғасылдың налашын естіп қасына кел­
ді. Күлғасыл айтты:—Әй, жануарлар, Жүсіпбекті көріп

келсеңіз қоярдана ердің, не болар, барып келің,—дейді.
Кәтта тырна қанатын ашты. Жазып Күлғасын қанатына
нама жазып, истағат бірлән жіберді. Бейшара Күлғасыл
айым бір сөз дейді:

Мәшт пәрмен бектеріме пиям бер
Тырналарды бүгін саған тапсырдым,
Хастелерге, ғәзиздарға пиям бер.
Түнімен қалмасым айрылысқан жеріне,

Тағат қыла білмедім жардың һажарына.
Жануарлар барар Машал шаһарына,
Ұшып кеткен тырналарға пиям бер.
Түсті меңа бүгін жүз мың ғаламат,

Гоя меңа арасат қиямат.
Жаратқан Зүлжалал қадір кәрамат,
Афтада мен міскіндерге пиям бер.
Жоқтан өзің һәр кімсені бар еттің,

Бейшара мен ғаріплерге пиям бер.
Күлғасыл дер болды әлам таза,
Фасыл зымыстаным болмады жаза,
Өлді деп жұртқа болмас ауаза,

Бенде болған бектеріме пиям бер.
Әл-ғарыз, тырналар ұшып Машалға кетті. Жеті айлық жолды
үш күнде алдылар. Бесін шақта зынданның үстінен тырналар ай­
лана берділер. Жүсіпбек тырналарды көріп, бір сөз дейді бұ дүр:

Тырна, сәлем дегіл біздің елдерге.
Жылап өткертем өзімді,
Тырна, сәлем дегіл біздің елдерге.
Бір түс көрдім атам рух қанаты,

Айрылысудан хасте тәнім жанады.
Ат екен дүр мәрд жігіттің қанаты,
Тырна, сәлем дегіл қыблагөһіме.
Бұ зынданнан жапа шегермін,

Фәлакаттың ләшкеріне төгермін,
Көздерімнен қанды жастар төгермін,
Тырна, сәлем дегіл кағбам анама.

батырлар  жыры
Дін Хорезм ерді менің мекенім,
Анда қалды ойнап өскен жараным.
Емікдешім һәм мейірбаным,

Сәлем дей гөр нашар сіңліме.
Һеш кетпедің бұ зынданнан,
Бұлттардай кетпедің,
Хорезмнен бұ жұртқа келдің,

Сәлем дей көргіл асыл жан жарыма.
Мен қалмасым қияметтің күніне,
Жаһд айлабан бара білмейм жаныңа.
Арыз халім хош жігіттер,

Тырна, сәлем дей гөр елдерге.
Бүгін мұндан ғизам тұтармын,
Жеті жыл бәланд қарлы таудан өтермін.
Жүсіптің сәлемін айтарсың,

Тырна, сәлем дегіл намдар бектерге.
Әл-ғарыз, тырналар Жүсіпбектің бұ сөзін есітіп, зынданның
лебіне қонды. Андан соң зынданның басынан айлана берді.
Кәтта тырнаның қанатына көзі түсті. Хатты оқып Жүсіпбектің

көңлі хош етті. Тырналары шаһар Машал барып гүл-гүл һәммат
қылып, таудан асып баян алып келгіл деп хабар бергені:

Жолдарда көрмесін лашын,
Мәшты пәрмен менің үшін,
Бары-жоғын біліп келгіл.
Мен едім жаһанның бір гүлі,

Ұшты бағым бұлбұлы,
Жүсіпбегім әгар болса һәм тірі,
Қанат қағып ойнап келгіл.
Фәлак андан жада қылса,

Хазан ұрып гүлім солса,
Жүсіпбегім өлген болса,
Қара байлап жылап келгіл.
Мен қалдым ғамға былғанып,

Қанымға қарап жүзланып,
Алыс жерге барып келгіл.
Мен қалып есім кетіп,
Кеше-күндіз қандар жұтып,

Ықылас бірле пәруаз етіп,
Басымнан айланып келгіл.
Естіп кел Күлғасыл зары,
Асыл сөз сенің оқлы жайлы,

Исфаһан шаһарынан Бозұғлан келсін.
Жігіттері бар дүр діллә бишақлы,
Ұрыс майданында жолбарыс сипатлы,
Һәр жігіттің бірі бар дүр не шақлы,

Исфаһан шаһарынан Бозұғлан келсін.
Жігіттері бар дүр арыстан жүректі,
Майданға кіргенде кіргелі,
Бедеулі ат һәм самарлар тілеклі,

Исфаһан шаһарынан Бозұғлан келсін.
Қарлығаш, сол дүр сізге сәлемім,
Тағдыр билән есітіңлер кәламым.
Бек Жүсіп дер тигір үшбу пиямым,

Исфаһан шаһарынан Бозұғлан келсін.
Әл-ғарыз, Жүсіпбектен бұ сөзні естіп битағат болып Исфаһан
шаһарына қарап жөнеліп берді. Әл-ғарыз, зынданда Баба
Ғұмарды имам қылып намаз оқыдылар. Көңлі бұзылып, біздің

зындандан шығар күніміз бар мекен деп пірлерден медет тілеп,
пайғамбарлардан шафиғ келтіріп, зар-зар жылап Әлу қожа,
Шәріп қожа пірлерін жоқтап бір мінәжат оқыды:

Хабар алғыл ғаріптердің халынан.
Кім жақсы, кім жаман өзің білесің,
Хабар алғыл ғаріптердің халынан.
Көздерімнен ағар лале тынбай жасым,

Жеті жыл дүр болдық ғамдарға һәм дам.
Бихақ құрметі Хазірет Адам,
Хабар алғыл ғаріптердің халінен.

батырлар  жыры
Бұ халімді кімге айлайын дафтар,
Ғаріппін зынданда көңлім мукаддар,
Бихақ құрметі Нұх пайғамбар,

Хабар алғыл ғаріптердің халынан.
Жеті жыл дүр мекенім қараңғы зындан,
Көрінбес көзіме жер бірле аспан.
Әбу Бәкір, Омар, Оспан, Хайдар,

Хабар алғыл ғаріптердің халынан.
Айрылдым елімнен болдым сәркардан,
Кеше-күндіз болды көңлім гөриян.
Сипаһының пірі дүр Шаһмардан,

Хабар алғыл ғаріптердің халынан.
Дін шырағы болан, иә, Имам Ағзам,
Мұхаммедке үммет, халыққа мүслім.
Бихақ құрметі Мекке Мұстафам,

Хабар алғыл ғаріптердің халынан.
Кағбаның сетуны Ханнан, Маннан,
Таурат билән Інжіл, Забур, Құран,
Бихақ құрметі бұл жақсы жаһан,

Хабар алғыл ғаріптердің халынан.
Бұ бәледен мені айлаңыз халас,
Қызырзәнда билән иә Ғауыс, Ғияс.
Бихақ құрмет Қызыр бірле Ілияс,

Хабар алғыл ғаріптердің халынан.
Хақ қабыл айламас айласам тәуба,
Алла арысланы, иә, Әли баба,
Зиярат айлар ем жылда бір кағба,

Хабар алғыл ғаріптердің халынан.
Зындан ішре болып қалдым мұсаххар,
Ғарыш үстінде он екі мың мәлак мұқаррар.
Бихақ құрметі күллі еренлер,

Үргеніш біздің өскен жеріміз,
Баһауаддин бала гардан піріміз.
Бихақ құрметі Сейіт атамыз,
Хабар алғыл ғаріптердің халынан.

Құдайым салып дүр біздерге кулфат,
Һеш бенде көрмесін мұнда қанша зұлмат.
Хасен, Хұсейін, Мұхаммедке жегербәнд,
Хабар алғыл ғаріптердің халынан.

Бек Жүсіп дер һеш қалмады нышаным,
Жүрегімде көп дүр дағ арманым,
Әлу Қожа шейх Шәриф ишаным,
Хабар алғыл ғаріптердің халынан.

Әл-ғарыз, бұл мінәжат Құда даргаһында қабыл болды. Баба
Ғұмар Құраннан аят оқып, ұйықтап қалды. Банагаһ зынданның
ішіне бір жарық пайда болды. Жүсіпбек уақыты хош болып қарады.
Зынданның ішіне ғұлғала ұрып, мұхабат ұрып, шілтендерін рух­

тары билән пірлердің рухтары құрметі Хазірет Шаһмардан хазір
болып, Жүсіпбектің қолына үш гүл беріп, арқасына пәнжа ұрып,
Әлу қожа, Шәріп қожа желуларында болып жөнеліп берді. Бұ
Шәріпні көріп Баба Ғұмарны оятты. Пірлері кәрамат билән ғайып

болды. Баба Ғұмар:—Мен түсімде хазірет Шаһмардан пірімді
аяғына басымды қойып жатып ердім.

Тұр дегендер кімдер еді?
Тұтып даст даманымнан,
Жүр дегендер кімдер еді?

Пірлер жылап келділер.
Тұтып даст даманымнан,
Тұрғыл жолға кір деділер.

Нұрдан қаддахлар бастына.
Олтырған тахытның үстіне,
Таныдың ба кімдер еді?

Қап қаусынға барған.
Рафраф мініп көктен енген,
Хақ Мұстафа ерділер.

Арқаңа үш пәнжа ұрғандар,
Қолыңа үш гүл бергендер,
Хабар берген кімдер еді?

Еренлер болды мейірбан.
Әбу Бәкір, Омар, Оспан—
Құда сүйген құлдар еді.

Еренлер ішре бұлбұлы,
Зұлфақарлы, қара тонды
Оң жақтағы кімдер еді?

Ғаза қылмақ оның қасты,
Тауды жығар-ды басы,
Шаһмардан шерлер еді.

Тасбих қалам қойнында дүр,
Жәндасы бар елінде,
Тіллә киген кімдер еді?

Уәли ішре сөйлеген,
Дүниені жеті айланған,
Баһауаддин пірлер еді.

Мехнаттар тартқан зияда.
Екі қошақ патша зада,
Хабар берген кімдер еді?

Кербалада шаһид болған,
Фатимаға дағлар болған,
Хасен, Хұсейін гүлдер еді.

Бергіл, балам, маған жауап,
Медет берген кімдер еді
Тез күн тұтып мұнан жөнеп?

Үкіре тұр ілім адаб,
Әлу Қожа, шейх Шәріп,
Палуан ата пірлер еді.
Әл-ғарыз, баба Ғұмар:—Көргенің раст екен,—деп,—үш гүл

бергендер үш күннен соң азат болып кетерсің. Ел-халқыңды
көрерсің. Арқаңа үш пәнжа ұрғаны—қайтып келіп Көзалшаһ­
тың тахтын алып, мына зынданнан шығарып аларсың. Сахиб
қыран болып мұрадыңа жетерсің.

Жүсіпбектің уақыты қош болып құлдық қылды. Әл-ғарыз,
үш күн арадан өтті. Көзалшаһ Хамза мерсүбке айтты:—Әй,
мерсүб, Жүсіпбек бірле Ахметбектің сүйеклері хак болып кет­
ті ме? Хамза мерсүб айтты:—Әй, Көзалшаһ, Жүсіпбек сазанда

һәм сахир дүр екен. Нешік құстар өтсе хабар алмай кетпей дүр.
Сиқыркер ма, иә жәдіугер ме дейді. Дар ғадаб болып жүз бұзушы
мұхасылын беріп:—Баба Ғұмарды қойып, Жүсіпбек билән Ах­
метбекті алып келгіл. Лат-Манатқа сәжде қылса, мейірбандық

қылайын дейді. Әгар өз дінінен қайтпаса, Жүсіпбекті мұнарадан
тастап, Ахметбекті дарға асайын дейді. Төрт жүз мұхасылды
көріп, көңлі бұзылып, Баба Ғұмар билән уағдаласып, дүниеден
үміт үзіп, бір ғазал оқығаны бұ дүр:

батырлар  жыры
Ажал елге жапам тұты,
Бабам Ғұмар, қош қал емді.
Құда қосқан бас һамраһым,

Һәм дамым пешт панаһым,
Қайтып сізді көрмек жоқ дүр,
Баба Ғұмар, қош қал емді.
Һешкімге жетпес дүр зарым,

Қалмады сабыр-қарарым,
Қолымнан кетті ыхтиярым,
Кағбам Ғұмар қош қал енді.
Жүсіпбек дер есіт, Баба,

Ғұмырым болды бүгін ада,
Ғаріптікте жетті қаза,
Бабам Ғұмар, қош қал енді.
Әл-ғарыз, шунке Жүсіпбектен бұ сөзді естіп, дұшпандарды

көріп, көңлі бұзылып, мойнынан құшақтап, Баба Ғұмар бір
әфсана оқығаны бұ дүр мінәжат қылып:

Бүгін меңа ақырзаман болып дүр.
Жүсіп, Ахмет, сенсің менің перзентім,
Бүгін меңа ақырзаман болып дүр.
Шығарып зынданнан сені алсалар,

Шартараптан қанжар салсалар,
Тәнімді мың пара қылсалар,
Бүгін меңа ақырзаман болып дүр.
Жисмым, жаным сеңа пида қылмасам,

Сіздер үшін бұ жанымды бермесем,
Не қасірет дүр сіздерді мен көрмесем,
Бүгін маған ақырзаман болып дүр.
Болды бүгін сізге бойле ғаламат,

Құдайым сақтасын бүгін саламат,
Не мехнат дүр, не кулфат, не зұлмат,
Бүгін маған ақыр заман болып дүр.

Ғұмар айтар сіздің үшін өлсем,
Арман қанатымнан айрылсам,
Қан жылармын сіздерді көрмесем,
Бүгін маған ақырзаман болып дүр.

Әл-ғарыз, Баба Ғұмар билән уәделесіп, һәр нешік тағдырға
тәнін қойып, бәлаға сабыр, қазаға разы болыппыз деп бел­
ге арғамшы байлап дұшпандар тартып алды. Жүсіпбек
айтты:—Әй, дұшпандар, бізді неше нема қыладүр? Жал­

латтар айтты:—Сені мұнарадан тастап, Ахметбекті дарға
асармыз,—дейді. Жүсіпбек бұ сөзді естіп:—Уа, дариға,
атам, анам, уа қарындасым, уа Күлғасыл, уа Ерғали хан, уа
Әшірбек сардарым, уа қырық жігіт билән қосылып дәурен

сүреалман өттім,—деп, Жүсіпбек Баба Ғұмарға қарап бір
әфсана оқығаны бұ дүр:

Та көргенше, ұлық шаһым, қош емді.
Зұлым билән жігер бауырым барамын,
Ықпал кенжем нетай бақты қарамын.
Жаллаттар жығылмас текрадашым,

Та көргенше, қошақларым, қош емді.
Мүшкіл болды Ахметбектің жанына,
Бенде дүр мен бара білмейм жаныңа,
Һеш бенде біздердей ғаріп болмасын,

Арман бірле бенде болып қалмасын.
Біздей болса бұ дүнияға келмесін,
Та көргенше, нашар сіңлім, хош емді.
Шаһтан шығып зауық сапа көрмедім,

Хорезмге және қайтып мен бармадым,
Арман болды гүл жүзіні көрмедім,
Та көргенше, сүйер жаным, қош емді.
Өз жанымға өзім қылдым зұлматны,

Арман бірле бағлатыпмын қолымны.
Кімге айтай емді олар халымны,
Та көргенше, Әшірбегім, қош емді.
Мені елтіп тастар ермыш мұнара,

батырлар  жыры
Бек Жүсіп дер бағуырым болды мың пара,
Ахмет та көргенше, Бабам, қош емді.
Әл-ғарыз, жаллаттар алып жөнеліп берді. Жүсіпбекті

мұнарадан, Ахметбекті дарға асар ермыш. Ауаза болды.
Кәпірлердің аял уа еркек бір-біріге тығылып, бағзылар мүбтала
болды. Сиясат билән Көзалшаһның қасыға алып келді. Көзалшаһ
көрген соң:—Бұл жақсы жігітлер екен,—дейді,—Әй, Жүсіп,

дініңді біздің дінге қиғыл. Лат-Манатқа сәжде қылғыл. Сахиб
хүкімет беклер бегі амал берермін.
Жүсіпбек Көзалшаһқа қарап бір сөз дейді:

Не дерсін біз түсінмей дүрміз тіліңе.
Меңа өзің шошқа табанлы,
Малдарың бар біздің малға банзалмыш,
Бұрынларың қолың ұзын қабанлы,

Беклерің бар біздің құлға банзалмыш.
Әл-ғарыз, Жүсіпбектен бұ сөзді естіп, Көзалшаһ дүр ғадаб
болып айтты:—Әй, мойны жуан өзбек, әл-хал бойны жуанлық
қыларсың. Бізнің һәр сөзімізге сиксат берерсің. Жүсіпбек

айтты:—Жеті жыл бенде болып, мойным жіңішкеліп дүр.
Қазір уақытым болса ерді. Мұрынды кесіп, өзіңе жедірер едім.
Көзалшаһ айтты:—Әй, Жүсіпбек, не шақлы халық бар. Мырза
Мәмет бенде қылып екеуіңді,—дейді,—Даурығ лап қыларсың.

Қолыңдан һеш іс келмес,—дейді. Жүсіпбек Көзалшаһқа қарап
бір сөз дейді:

Келермін ләшкерім тартып.
Отыз алпыс тау жөнетіп,
Жеті мың топты саратып,
Шекерде Жақып шырағы,

Янғин қылмаға шырағы,
Арамызда жеті тағы,
Мен өтмесем жорлатып,
Шашкаша арыз етерлер,

Бесін ислам қайтарлар.
Һәр көшінде топ атарлар,
Тәж-тахтың күмбірлетіп,
Тырналардан барды хаты,

Сенден алмаққа дәулеті,
Ләшкерімнің сиясаты.
Шаһар тахтыңды қамарлатып,
Қазынаны артарлар,

Елтіп Хорезм сатырлар,
Сырнай-керней тартарлар.
Елі, халқың сайыллатып,
Сенің өзіні тырназы,

Неках оқып берер қазы,
Қолдарында діллә сазы.
Өзінің жанымда тұрарлатып,
Шаһ бенде айладың мені,

Өсиетім естіп қані,
Қырық жігітім келіп сені,
Алар кетер қолатып.
Жеті жыл салдың жапаға,

Жетістім зауық-сапаға,
Қызларың гүл мағафаға,
Болған дүр қойнымда жатып.
Бек Жүсіп раст айтар,

Андан түсмей қайтар,
Дауғ ұрғыларың сатыр,
Канде кенжелерін жылатып.
Әл-ғарыз, Жүсіпбектен бұ сөзді естіп бұл шайыр екен, Көкше

шайырны алып келгіл қырық қашар діллә берермін. Бас-аяқ
сарпай берермін. Көкше шайырны жүз елік шәкірті билән алып
келділер. Көзалшаһ айтты:

айтты:—Сенің дутарың менің қолымға мүнәсіп ермыш. Зын­
данда Баба Ғұмардың қасында өз дутарым бар,—дейді. Жаса­
уылдар алып келділер. Дутарны Көкшеге алғыл дейді. «Алар­
мын»,—дейді Көкше. Сол сұрады. Жүсіпбек айтты, рұқсат

Қылыштан қызыл қанлар шашарлар.
Бір дұшмандан жүз өзбек қашарлар,
Шаһ үстіңе төнгенде көрсетмесе,
Жігітлерім аждаһардай көзғалып,

Сардарларым ғазат қылмақ талиб.
Өзбеклерім шартараптан ат салып,
Сүріп тахтың алғанда көрсетмесе,
Басың кетер сенің шашың кәбі,

Башанға тігер шөллерін жұпы,
Көрмедінмі жатқан он төрт күзетіп,
Бүклеп салып атқанда көрсетмесе,
Сенден көшкен көрсет күшні,

Һай-һай салып қырғанда көрсетмесе.
Ай-а, өзбек, нәзік белің бүгілсін,
Истиханын ақ сақал алып төгілсін,
Тоғыз керней, отыз сырнай жеңкіллесін,

Түлкі, шағал жегенде көрсетмесе.
Меңа тікті еренлердің назары,
Азары бар һәркез жоқ дүр базары,
Чаһаршанбе күн қызар Үргеніш базары,

Сүріп, елтіп сатқанда көрсетмесе.
Ай-а, өзбек, құтылмағың күмән дүр,
Қадалып жетсем сеңа ақыр заман дүр.
Тауларның үсті қарлы тұман дүр,

Ара жолда қырғанда көрсетмесе.
Нәсіп болса дүлдүл бедеу мінелі,
Үргеніш барып және қайтып келелі.
Он бармағы бұғын-бұғын һөнерлі,

Қызларыңны алғанда көрсетмесе.
Ай-а, өзбек, шақламайсың халыны,
Уақытың қош дүр бос болып қолыны.
Текрадашын алып сағ саулаулы,

Қара күндер салғанда көрсетпесе.
Көзалшаһтың екі көзін ойдырып,
Сәркардасын тұтып қандар жылатып,
Мың күшіңе кетті топтар шаратып,

Ерғали хан келгенде көрсетпесе.
Ай-а, өзбек, һеш іс келмес қолыңнан,

Мырза Мәмет бағлап келді еліңнен,
Аждаһардай һәр бір сөзің тіліңнен,
Өзбек олжа болғанда көрсетпесе.
Ай-а, өзбек, шығалмассың қалғадан,

Өзбектері қайтып келсе ділләдан.
Ордағы неках қылар қорлықтан,
Сипаһына бергенде көрсетпесе.
Ай-а, өзбек, жетерсің сен еліңе,

Өлім шәрбаты тиген дүр лебіңе.
Түлкі шағал жылар сенің халыңа,
Бөлек-бөлек қырғанда көрсетпесе.
Бек Жүсіп дер аттан түспей келмесем,

Халықтарын бірін-бірін алмасам,
Өзім кірген шаһқа Шахты салмасам,
Намым өзбек келгенде көрсетпесе.
Әл-ғарыз, Көзалшаһ айтты:—Мұның қайсысы бәланд кел­

ді. Сәркардасы айтты: Көкше хош сайыр бәланд етер,—дейді.
Қатындай қызып айтадүр. Мәрд сайыр Жүсіпбек екен. Бір сөзден
қайтып болмай дүр. Хош қылып һеш сөз айтпай дүр,—дейді.
Хош от қылып Көкше шайырны жалаңаш қылып, бойынан

жетпіс бір таяқ ұрып қуалап жіберді. Көкшенің діллә жығасын
жоқ қылып, Жүсіпбекке берділер. Қырық қашар діллә берді.
Бас-аяқ сарпай, екі ат, екі қылыш берділер. Көзалшаһ айтты:

гіл. Ықтияр қыла көрмегіл. Һәр уақыт тарлық тартарсың. Бір
қызметкер жібергіл, діллә жіберермін. Зинһар қайтып келе
көрмегіл,—дейді. Жүсіпбек Көзалшаһқа қарап уақыты хош бо­
лып бір сөз дейді.

Әл-ғарыз, Жүсіпбектен бұ сөзді естіп:—Әй, мойны жуан
өзбек, мұнша лап ұрма. Мырза Мәмет бенде қылып келтірген
дүр. Не шақлы халың бар дүр. Жұртың Үргеніш пе, бұ лаплар­
ды маған айтпа. Ғарық маст өзбексің,—дейді. Жүсіпбек тоқсан

екі баулы өзбектің бекістан қарындастарын баян қылып бір
ғазал оқығаны бұ дүр:

Қырық мың елді қырқан келер.
Бір-біріне аһд бағлы,

батырлар  жыры
Жанды жанға тапсырып,
Бір қан келер ел ғап жегіп.
Ұзақтан бізді тілеп жарақтан,

Шерден нәрі қызақтан,
Ғазатқа өзін шақтаған,
Майданға атын бағлаған,
Біздерді жетпей жоқтаған,

Ағайыны туған келер.
Ләшкер келер тұманлар,
Қасқыр ақыр зауандан,
Кернейлетіп Исфаһаннан,

Бозұғлан тағам келер.
Сағ соалың ләшкер алар,
Жұтларың ортада қалар,
Бірлік үйлік салар,

Сайланып қалмай келер,
Балах шаһарына барар хабар,
Шашар халқы қылар сапар.
Таулар Зер уа Зебер,

Отыз бірлік оған келер.
Нама барса, келер өзбек,
Шірік түсер Куһастаны,
Хабар жетіп Түркістаны,

Намым кетіп Һиндустаны,
Піріміз дүр Шаһмардан,
Һаммат берсе Шерияздан,
Баһауаддин бала гардан,

Бек Жүсіп дер қысламға,
Бенде қылып исламға,
Өліклерің шашлаған
Әшірбектей арыстан келер.

Әл-ғарыз, Жүсіпбектен бұ сөзді естіп қапа болып, азар
қылғанға пүшайман болып қалды. Мырза Мәмет құл естіп,
тоғыз қашар діллә жүктеп, жай нам келсем сеңа ұят болармын
деп жүрді. Алдыға шығып тағзым қылып сәлем берді. Ахметбек

танып:—Сол құл бізлерді алдап бенде қылған,—деп оны-мұны
дегенше бір шапты. Басы жада болды. Дұшпандар бас басыға
болды. Көзалшаһқа хабар болды. Көзалшаһ айтты:—Бек мүшкіл

болды. Ахметбек, Жүсіпбек шаһардан шықпай тұрып қырып
жатып дүр. Көзалшаһ зынданнан шығарғанға пүшайман болып
қалды. Жүсіпбек, Ахметбек қашарларды Машалдан шығарып,
Үргенішке жөнеліп берді. Неше мүддет жол жүріп, қызылбастың

ауыл елінің үстіне барды. Бір бұлақтан бір келіншек, бір қыз
кездесіп, суға толтырып барар ерді. Жүсіпбек айтты:—Ахмет­
бек, сен тұғры болған келіншек қасыға бар, бұлар билән хошлық
қылып өтелік. Қыз Жүсіпбекті көріп, бетін ұстап, ләб кенесін

тістеп тұрды. Жүсіпбек айтты:—Біздер адасып жүрерміз.
Қыздан қарап бір сөз сұрады. Қыз жауап берді бұ дүр:

Сеңа айтай бір ғазал,
Келдім сеңа мен сөз сұрай,
Біздің жолдар қандай болар?

Білмейм жайың қандай болар.
Бәлки сен намахрамсың,
Білмейм жолың қандай болар.

Шауып келермін қасыңа.
Құрбаным қой басыңа,
Біздің елдер қандай болар?

Хош меңа болдың бендесің.
Атаның базар кезіндесің,
Білмен дінің қандай болар.

Құлдарына салды күнде.
Азат болып келдім мұнда,
Біздің гүлдер қандай болар?

Бірге келген теңім қане.
Көрсе, атам ұрар сені,
Білмейм келдің қандай болар.

Тасың ғани махал дүр,
Жарым аты Күлғасыл дүр,
Біздің жарлар қандай болар?

Басқан ізіңді өбермін,
Мен ғайыл мешт пірмін,
Білмейм жарың қандай болар.

Асылың қызылбас үмметі.
Жүсіпбек дер білің мені,
Біздің жайлар қандай болар?

Көзім қара, хұсным рағна,
Сұрасың атым—Зұхра,
Білмейм жайың қандай болар.
Әл-ғарыз, бұлардан сөзді естіп келіншек:—Мен Хошрауи­

мын,—дейді. Қарай-қарай барар ерді. Тасқа аяғы сүрінді. Есі
кетіп күзесі сынды. Көтеріп қарап тұрды. Ахметбектен хабары
жоқ ерді. Ахметбек айтты:—Сіздің шаһраңыз қыздан жақсы
дүр. Келіншектің уақыты хош болып андағ болса рас па, тұрам

деп, тағзым қылып қарап, Ахметбек сауал сұрады. Келіншек
жауап бермек үшін бір сөз дейді:

Хабар бергіл елдеріңнен.
Нәзік кәне су бергіл ішелі,
Бір ішелі қолдарыңнан.

Айланай бойларыңнан,
Сол кісіден жол сұрап,
Баһра алай тілдеріңнен.

Садақа сенен қыздың хұбы.
Білмейм кімнің махбұбы,
Сөзле шырын тілдеріңнен.

Сен барарсың алыс жолға.
Жарым сенен болар ұлы,
Сен кешкіл бұ халдарыңнан.

Хабасым сүйейін қанбайым,
Сүйіп кетей леблеріңнен.

Һәзал қылма кетпе нәрі.
Тұрам сеңа бұлай хоры,
Қайнап ішсем балдарыңнан.
Һәр қыздан хұсның ғалиб,

Мен болыппын саған талиб.
Атның саурына салып,
Ішсем тау, шөлдеріңнен.
Мені көрсең хор андырмын,

Әлишек өзін жарың тұрмын.
Кеше-күндіз жарың дүрмін,
Сөзле шырын тілдеріңнен.
Қыздың қасында Жүсіпбек,

Мен қылдым аңа тахсин.
Ахметбекке сен мүнәсіп,
Дана-дана қалдарыңнан,
Айне хал дер тұт қолымнан,

Кір бағыма өз гүлімнен,
Қос білімден, ши тілімнен,
Мекер келсе қолдарыңнан.
Әл-ғарыз, Ахметбек бұ сөздерді айтты:—Біздерден бұ бадағат

істерді талап қылма,—деп жөнеліп берді. Келіншек дағ болып
қалды. Жүсіп айтты:—Әй, қыз, мен сеңа қошлық қылып сөзлер
едім. Менің Күлғасыл деген жарым бар дүр. Жарымның шоры
қатарында жоқсың,—деп жөнеліп берді. Айна қыз айтты:—

Қамшының сабы шашбауыма тисе, шоры қатарында көрсең бо­
лар,—деп арқасынан жүгіре берді. Екі сайдан асты. Шоршып
қалды. Күлғасыл айымды жад қылып: «Әлбетте, саған қарыз
қиямет» деп бір сөз дейді:

Ғұнша тіслі, қалам қаслы,
Халқы хұбы мүлайымға,
Сәлем дидармыз қанлы бастан,
Азат болдым қызылбастан.

батырлар  жыры
Жәду көз, хұсни маһыма.
Әуелде дашт боларсың,
Ақырда сүбсат боларсың,

Әгар сұрасаң, маст боларсың,
Лебің тисе тамағыма.
Мен гүліңмін, сен бұлбұлым,
Алыстап қалды мазалым,

Келіп кіргіл шарбағыма.
Бізге бұра білмедің мекер,
Әгар көзіңе ілмедің,
Шоршып қалдым сенен,

Кірмедің құшағыма.
Зұхра келді және-және,
Қалдарым бар дана-дана,
Хауа ашына бұл шабына,

Бар тапсырдым Құдайыма.
Әл-ғарыз, Жүсіпбектен сөз есітің. Қызылбастың жұртынан
шығып, бәдир сулардан, бәланд таулардан асып, он күндік жол
жүріп, Күлхадиша баршасы жадыға түсіп, фәлактан шикаят

ділбарлар бар мекен,
Тигере достым, ақриба, қарындастар бар мекен.
Бізді жоқтаған қарындастар

сахиб аза бар мекен,
Пәруана айлаған ата-аналар бар мекен,
Жар-жорам һәм Әшірбек

қырық жігіттер бар мекен.
Мағрифат майданды дәйім гүлстан айлаған,
Хақ жолына зар тынбайын һәм

зікір сұбхан айлаған,
Қары қыран болып хош хан қыран айлаған,
Хақ жолына зар жылап көз жасын қан айлаған,
Елі дауыс сайыпқыран дұғалар бар мекен.

Ахмет, нелайын.
Қасірет арманда қалдым, Ахмет, нелайын,
Сегіз жыл дегенде келдім, Ахмет, нелайын,
Өнген, өскен ұлық, иә, Хорезми

жоралар бар мекен?
Білмәнім жігіттерім, Әшірбек сардарым,
Біздің үшін зар жылап ана ынтызар,
Өлмей тірік тауып көрмек болар ма әгар,

Тағатым жоқ һәммелерін көрмегенше бір қарар,
Мен барып та көргенше сабыр-қарар бар мекен?
Бек Жүсіп дер нелайын арманда бүгін,
Көрмегенше һижарында қалдым мен бүгін,

Ғанделептік және налында қалдым бүгін,
Қайта бастап зұлмат зынданда қалдым бүгін,
Күлхадиша, Күлғасыл залф сияһ бар мекен?
Әл-ғарыз, Жүсіпбектен бұ сөзді естіп, Ахметбектің көңлі

бұзылып, жылап жөнеліп берді. Әл-ғарыз, Үргеніш жұртына
жақындасып келділер. Бес мың кісі көкбары шауып жатып дүр.
Бұларды көріп асқар таудың кісілері тұрар. Сұлтанның тойға
пісте жаңғақ алып келе жатып дүр дейділер. Әлқисса, Жүсіпбек,

Ахметбекті танымадылар. Басына көк пұта байлап, бір жігіт
атын шауып алдыға шығып тағзым қылды. Сәлем берді. Жауап
алып сәлемін алып, Жүсіпбек айтты:—Әй, қарындасым, бұ кәтта
кімдікі той?—дейді. Ол жігіт айтты:—Жылап менен сұрамаң.

Мен айтмаймын,—дейді,—мұныңдағы менде көп. Жүсіпбек
айтты:—Айтқыл. Ол жігіт айтты:—Менің атым—Опабек.
Жүсіпбек, Ахметбек деген екі бекзадамыз бар ерді. Жеті жыл
дүр қызылбасқа бенде болып кетті. Емді бұл жұртқа ауаза бо­

лып дүр. «Жүсіпбекті мұнарадан тастап, Ахметбекті дарға асып
дүрлар» деп Жүсіпбектің атасы өлді. Ахметбектің атасы, ана­
сы ұғлыны көрмей жылап өлді. Жүсіпбектің Күлғасыл айым,
Ахметбектің қызы Саламат Ахметбектің өзі өлді деп аза тұтып,

көк пұта байлап жүрермін. Жүсіпбектің ілгері қарындасы ер­
дім, қырық жігіттің бірі ердім. Арман билә беклерімнен айрыл­
дым деп жылай берді.

батырлар  жыры
Жүсіпбек, Ахметбек бұ сөзді естіп тап тағаты қалмай жарды
жоқтап біздерді алып барғыл деп бір сөз дейді:

Арыз халым есіт емді, сұлтаным.
Жарымды тойды қылай тамаша,
Жүр біздерді ерткіл тойға, құрдасым.
Сөйле болды менің тағдыр азалым,

Танырмекен мені көрсе гөзалым.
Жүр біздерді ерткіл тойға, құрдасым.
Сені көріп дәрдім болды зияда,
Не жүз бірле кезермін дүнияда.

Жарым билән жете алмадым мұрада,
Жүр біздерді ерткіл тойға, қарындасым.
Қайта бастан қалдым бүгін бір датте,
Кеше тағат қылмадым сол аһисарда.

Емді мені тұрманым жоқ бұ жерде,
Жүр біздерді елткіл тойға, қарындасым.
Ахметбек дер көре алмадым бойыны,
Жүр біздерді елткіл тойға, қарындасым.

Әл-ғарыз, Ахметбектен бұ сөзді естіп, аттан түсіп өзінің көзін
сүртіп болғандарды жад қылып, көзін сүртіп Жүсіпбек билен
Ахметбекті бенде болғандарды арыз аян қылып, күйекі дастан
қылып, Опабек бір ғазал оқығаны бұ дүр:

Бенде болып бес тауды илән айрылған,
Сол тоты құс алғаны бәнз алмас,
Арманы көп шахидан айрылған,
Тін ашылған гүлстаны бәнз алмас.

Көңлімнің мақсұды, азары, арманы,
Жүрегім қуаты, дердім дәрмені,
Хорезми әділеттік сұлтаны,
Бенде болған сол және банзарсыз.

Иә бір күндер түсті менің басыма,
Егем рахым айлағай көз жасыма.
Сол кешесі кіріп ерді түсіме,

Қан жылатқан сол сұлтаны банзарсыз.
Жаным алды жас төгілген көздерім,
Көздеріме дәру басқан іздерсіз.
Құлағыма жағар һәр сөздерің,

Жүсіпбек билән Ахмет ханға банзарсыз.
Көре алмадым һәркез дүние зауықты,
Жарым көрген қайғылы жайға жетістім.
Һешбір адам бұ дүнияға тояр ма,

Жар һижрандан екі көзін ояр ма,
Мен өлмей тірік жарым күйер ме,
Қандар жылап тұрған жайға жетістім.
Қарағымды кеше-күндіз жад етіп,

Рақиблар шад етіп жыласып,
Мағафасынан жарын көкке боянып,
Жарым жапа жеткен жайға жетістім.
Бек Жүсіп дер күйіп һижран отына,

Һешкім жетпес менің қылған дадыма.
Менің үшін мініп ажал атына,
Жаназамды қылған жайға жетістім.
Әл-ғарыз, Жүсіпбекті Күлғасыл айым білмеді, тіріліктен

хабары жоқ. Жүсіпбек Ахметбекке қарап фәлактан шикаят
қылып бір ғазал оқыды.

Ақырзаман күн дүр бүгін.
Һешкім көрмес бұ дәуренім,
Ақырзаман күн дүр бүгін.
Жарым келер аза тұтып,

Біздер үшін жүзін жыртып.
Дұшпандарым қандар жұтып,
Тараны шор күн дүр бүгін.
Жоқтар мекен жарың сенің,

Һижар отына күйді сенім,
Пәрауаз етіп рухым менің,
Қауіп-қатер күн дүр бүгін.

батырлар  жыры
Дердім болды бүгін бітер,
Һәр кімседен дәурен өтер.
Көргенше көп қауіп-қатер,

Қауіп қиял күн дүр бүгін.
Аза тұтып шер дұшман,
Кәнизалар көп әнжемен,
Бек Жүсіп дер жарым билән

Жыласар күн дүр бүгін.
Әл-ғарыз, Күлғасыл айым Жүсіпбек сөзін естіп тап тағаты
қалмады. Қыздар қарап Жүсіпбек деп бір әфсана оқыды:

Рақиблар һәркез қалмасын.
Һәр бір жерден қараңдар,
Біздің Жүсіпбек болмасын.
Бірге келген жананлар,

Біздің билән һәм ханалар,
Барып көрің дүкәнлар,
Біздің Жүсіпбек болмасын.
Жыламақ дүр менің ісім,

Көзден ағып қанды жасым,
Құда қосқан бас жолдасым,
Біздің Жүсіпбек болмасын.
Ауазы жылап өзіме,

Шаһзадамыз дүр ғарызыма,
Асиғ көрінер көзіме,
Біздің Жүсіпбек болмасын.
Күлғасыл дер күйді жаным,

Есітіңлер, жараным,
Мұрадым екі жаһаным.
Әл-ғарыз,
Күлғасыл

айым
кәнизактарды
бұйырды,
жүгіріп Жүсіпбекті алдына шығып қадір даналарды көріп

Келің, жанлар, көріселі.
Көрдім ғажап білері,
Мен Бозұғлан ұланы,
Келің, жанлар, көріселі.

Көрдім ғажап махбұблары,
Күлғасылдың мұнислары,
Келің, жанлар, көріселі.
Шырағым, көрмей сізлерді,

Таныр мекен бізлерді.
Біздің жардың канизалары,
Келің, жанлар, көріселі.
Той тойлаған қыз-келіндер,

Пірі шаһра, залфы хасанлар,
Мин нұр назнинлар,
Келің, жанлар, көріселі.
Есітіңлер фариядымды,

Құда бергей мұрадымды.
Бек Жүсіп дер атымды,
Келің, жанлар, көріселі.
Әл-ғарыз,

кәнизаклар
Жүсіпбек
билән
Ахметбекті

үзеңгісіне көздерін сүртіп, Күлғасылдың қасына алып кел­
ділер. Күлғасылдың көзі көр болып, Жүсіпбектің һижарында
жылап ерді. Мағафадан шықпады. Жүсіпбек мағафаға қарап,
бір сөз дейді. Күлғасыл жауап берді.

Келің, айым, көріселі.
Жеті жыл болды зындандамын,
Аттан түсің, көріселі.
Қияметтік хорынмен,

Аттан түсің, көріселі.
Қызыл гүлдерің сағатты,
Байға харидар таптың ба,
Білмей біздің ұмыттың ба,

Келің, айым, көріселі.
Жеті жыл дүр қан жыладым,
Бауырымды отқа дағладым.

батырлар  жыры
Мақсұтқа жетер ұқсадым,
Аттан түсіп көріселі.
Дұшманға түсіп бәнда,

Жеті жыл болдым зынданда.
Мұнда келдім сол заманда,
Келің, айым, көріселі.
Ерғали қатты аламат,

Басыма түсті қиямат
Дұшман қылар мәламат,
Аттан түсің, көріселі.
Шықпасам зындан астынан,

Құтылып дұшман дастынан,
Уағда сол дүр ат үстінен,
Келің, айым, көріселі.
Келің асылдың кәнізі,

Жүзіңе ынтызар олды,
Екі көзім ғабар олды,
Аттан түсің көріселі.
Әл-ғарыз, мағафадан Күлғасыл айым шығып, Жүсіпбектің

қасына келді. Жүсіп бәрін бұ халде көріп, бейһүш болып Ах­
метбек һәм жарды жоқтап бір әфсана оқығаны бұ дүр:

Қандай болар жарым менің.
Қан жылар ем жар һажарынан,
Жетпес аһ зарым менің.
Бұлбұл кәбі наладамын,

Дағ қасіретте армандамын.
Әзалдан күйген бендемын,
Кетті намыс ғарым менің.
Фәлак пәст жеті иқбалым,

Тараж олды мүлік, малым.
Айрылу дүр менің ісім,
Құда болды жарым менің.
Жарымға жетпес налашым,

Жыламақ дүр менің ісім.
Ахметбек жылар аһ ұрып,
Сынды қанатым қайрылып.

Қасіретте қалдым айрылып,
Келің, Хадиша, жарым менің.
Әл-ғарыз, Ахметбек һәм бейһүш болып аттан жығылып
қалды. Емді Қарлығаш айым һәм тойға келер ерді. Банагаһ үш

адам бейһүш жатар. Бірі Күлғасыл және бірінің жүзін ашып
көрсе, Жүсіпбектің оң қабағында нахұттай қалы бар ерді. Басы­
нан айланып берді. Лағыл хан айымның көзі көр болып жатыр.
Қарлығаш жазып ғазал оқығаны бұ дүр:

Ғарыз арманың келді,
Бенде болып Машал кеткен,
Қатерлі керуенің келді.
Жүзлері жанат гүлшаны,

Хасте жаның жошыны,
Екі көзіңнің раушаны,
Бұ чешманың жайың келді.
Жеті жылдар шаһта жатқан,

Көзде жасыңды еткен.
Жақып кәбі қан жылатқан,
Жүсіп кағбаң келді.
Құдайым болды мейірбан,

Жарылқады Ізім сұбхан.
Жеті жыл болдың арман,
Дәрдіңе дәрменің келді.
Анажан, кетер каһашың,

Бейһүште төкпе көз жасың,
Қарлығаш дер көтер басың,
Жүсіпбек билән Ахмет келді.
Әл-ғарыз, Лағылхан айым әйелмен жылай берді. Сол хал­

де Әшірбек сардар һәм көзі көр болып, дұшпанға қор болып,
топырақ жастанып жатып атырды. Лағыл хан аһ тартып бір сөз
дейді мінәжат.

Танырмысың, балам, мені.
Жолыңда ынтызар олдым,

батырлар  жыры
Табармын ба, балам, сені.
Қасіретте қалдым аһ ұрып,
Көзім һәр кімге телміріп,

Көрсем жаһанды ақтарып,
Табармын ба, балам, сені.
Бұлбұлдай налан айласам,
Мансұрдай дарда ойнасам,

Жер жастай жыласам,
Табармын ба, балам, сені.
Тірік айласам масуаны,
Дәрдім қабылсам дәріні,

Ақтарсам үшбу дүнияны,
Көрермін бе, балам, сені.
Лағылхан дер қапсам дәрдіні,
Ақтарып көрсем үшбу дүнияны.

Аһ ұрып махшарды бозым,
Табармын ба, балам, сені.
Әл-ғарыз, Лағылхан айымның бұ налашын естіп Әшірбек
сардар келіп барып көрерміз деп ерді. Қарлығаш бұларды же­

телеп жөнеп, Жүсіпбек һошиар болып олтырып ерді. Жүсіпбек
бұларды көріп бір сөз дейді бұ дүр:

Қасірет билән кеше залым айрылу,
Шектім дәрд фарағ,
Жүрегіме түсіп дерт қандар,
Жер қатты, асманы жұрағат,

Залым айрылу табалмас жолыны,
Аңламас сағ-сауалны,
Көріп жеталмас халыны,
Залым айрылу.

Бек Жүсіп жылар сол заманды,
Айрылу залым жүрсе табалмас жолыны,
Айрылысу өлімнен жаман,
Залым айрылу.

Әл-ғарыз, Лағылхан Айым Жүсіпбекті ауазын естіп уақыты
хош болып бір әбият оқығандары:

Дәрдіме дәрменімбісің,
Дәрд мехнат сатышқан,
Қатерлі керуенбісің?
Шықты бақытымның ахтары,

Жазылды шаһтық дәптері,
Елі-халқымның сәруары,
Рүстем дастанымбысың?
Жүсіп шамсым талғатым,

Мұрадым белде қуатым,
Басымда тәжім, дәулетім,
Зинат дәуренімбісің?
Һажарында көрдім налашын,

Ақыр көрдім кісиясы,
Тәнде жаным асиясы,
Жанат рауанымбысың?
Ұғлыны тапты Лағылхан,

Майсар айлады рахман,
Көңлімде қалмады арман,
Жүсіп, Ахмет жанымбысың?!
Әл-ғарыз, Жүсіпбек анасына зынданда жеті жыл жатып, хар

зар болып ақыр шілтендерден башарат тауып, азат болғандарын
баян қылып бір ғазал оқығаны:

Менмендіктен зауал таптым.
Бенде болып қандар жылап,
Бұ кемдіктен камал таптым.
Арманы билән бенде болып,

Айрылысу дәрдін салып,
Жеті жылдар шаһта қалып,
Бұ жаныма ашыр таптым.
Қолым бағлы түсіп бәнда,

Шаһ ішінде жатып занда.
Аяғыма түсіп күнда,
Жүз мың зарар таптым сонда.
Жүз бәлеге ұшыратып,

батырлар  жыры
Дұшпан сөзіне инандым,
Ниһаятсыз мадар таптым.
Ұшырадым накаһ залымға,

Һәркім жылар ахуалыма.
Егем рахым әйлап халыма,
Еренлерден назар таптым.
Бек Жүсіп дер түсіп занда,

Жеті жылда келдім мұнда.
Шілтендерден шаһ ішінде
Қайта бастан камал таптым.
Әл-ғарыз, Лағылхан айым басына түскен күндерін айтып бір

Балам, сенен айрылғалы.
Хазан болды бақ гүлшанда,
Көздерімнен кетті раушан.
Дұшпандар маған болды жапа,

Балам, сенен айрылғалы.
Қалмады һәркез мадарым,
Сенсің мені қамқорым.
Қолымнан кетті ықтиярым,

Балам, сенен айрылғалы.
Дұшпан да бізге қылды қасд,
Бәланд тауларым пәст болды,
Көрер көзім көрмес болды,

Балам, сенен айрылғалы.
Лағылхан айым дер болдым харап,
Ерендерін қылсам тауап.
Күйіп бауырым болды кебап,

Балам, сенен айрылғалы.
Әл-ғарыз, Жүсіпбекке Баба Ғұмар хазірет Шаһмарданның
дүлдүлдерінің ізін топырақтан беріп тұрып ерді. Жадыға түсіп
кісесінен шығарып берді. Лағылхан зиярат қылды. Әшірбек

һәм Күлғасыл һәм зиярат қылды. Көздері ашылды. Мұрадына
жетті. Ахметбек жарын ойлап бір мұхаммас оқыды:

қайран болмасым,
Күйігі бір тау едім жер бірле жексен болмасым.
Сұм фәлактың зұлымдан мен дейді

гөриян болмасым,
Әула жастық шақта зынданда болмасым,
Сол себептен нелайын мен хана ойран болмасым.
Үшбу саудалар билән мәтім қылды фәлак,

Хасте жанымды жүз мың жапа қылды фәлак.
Қасірет арман билән жүз мың

жапа қылды фәлак,
Ел ішінде нелайын сахиб аза қылды фәлак,
Мен ке бақыты қарамын хана ойран болмасым.
Айрылып мен ділбардан ғаріп мажра,

Тиғ һажран салды көксіме мажра,
Сол себептен нелайын мен хана ойран болмасым.
Әула шунке анадан тумағаймын кешегі,
Үшбу қасіреттен жиһаны келмегемін кешегі,

Бұл қиямет күндерін көрмегей едім кешегі,
Өртеніп һажран отына күймегеймін кешегі,
Менің бір бақыты қарамын хана

ойран болмасым.
Ахмет дер нелайын мен мүбтала болдым бүгін,
Ділбарымнан айрылып сахиб аза болдым бүгін,
Ақыл хошым ықтиярымнан жада болдым бүгін,

Үшбу дүниеде ғаріп бенде болдым бүгін,
Сол себептен нелайын хана ойран болмасым.
Әл-ғарыз, Әшірбек сардар Ахметбекке айтты:—Әй, төрем,
жүргіл, Нәдірбектің тойына баралық,—деп жөнеліп берді.

Нәдірбек тойын тарқатып Күлхадишаға қазы хұтба оқыды.
Күлхадиша өкіл бермеді. «Та тірікмен қабыл қылмаспын»,—
дейді. Қыз-келіндер ортаға алып «өкілді бергіл» дейді. «Ах­
метбек өлген болса, өлік арыстаннан тірік тышқан жақсы»

дейді. Уа Күлхадиша қабыл қылмады, қыздар азар бер­
ді.—Сенің бақытың ашылмас, өліктен ашыналық талап
қылмағыл,—дейді. Күлхадиша бір дадайын жүзін ашып бір
әфсана оқыды:

Арман билән мен төремнен айрылдым.
Бұ жанымды һажар отына дағлар ем,
Рахым етуші қамқорымнан айрылдым.
Емді менің шырын жаным керекмес,

Көңіл шады бүгін маған жарамас.
Ахметбек ханнан басқа керекмес,
Жүрек жағы медетімнен айрылдым.
Бұ жүргеннен ажал жетсе ризамын,

Жұрт егесі қамқорымнан айрылдым.
Сегіз жыл дүр шектім дерт һажранлар,
Жас орнына ағар көзімнен қандар.
Қарағымнан ада болдым жарандар,

Мен нелайын, Ахметбектен айрылдым.
Гүлхадиша қан жылар дад айтып,
Ләледейін жақсыны шәк етіп.
Та өлгенше Ахмет ханды жад етіп,

Арман билән мен төремнен айрылдым.
Әл-ғарыз, Гүлхадишаның налашын Құдай Тағала қабыл
қылды. Әшірбек сардар жетіп келді. Тойханаларды үстіне даф
қылып, жеті адамды шауып, катафты түсірді. Халықтар тұс-

тұсқа қашып кетті. Әшірбек сардар Нәдірбектің, Әлу қожаның
насихаттары жадыға түсіп, бұларды қоя берділер. Гүлхадишаны
Ахметбектің өзіне неках оқып берді. Бұл той екеуінің атына
қалып, мұрадына жетілер. Әл-ғарыз, Жүсіпбек Ерғали ханның

өзін сұрап, Әшірбек сардар айтты:—Әй, төрем, сіздер бенде бо­
лып кеткен соң, хұсусан сізлер өлді деп зынданға барды. Жа­
тар халыққа көрінбей жылап тұрар,—дейді. Жүсіпбекті бастап
барды. Зынданға барып сәлем берді. Білмей мені таныған кімсің

Жеті жылдар шаһ ішінде жай тұтып,
Арман билән бенде болдым язитке,
Кеше-күндіз фаған бірле аһ тұтып.

Арман билән бенде болдым жапаға,
Дию дишуа болып бәлелерден бәлеге,
Сым сахар қан жылар ем Құдаға,
Зат пәкті өзіме пана тұтып,

Хасен-Хұсейін он екі имам,
Аларны жолыға бағлар ем ахрам.
Ақ сақалдар түрлі тартулар билән Жүсіп ханды көре келді.
Жүсіп хан Үргеніштен жеті мың ләшкер алып жүрмекші бо­

лып ерді. Үш жүз алпыс жасауылды өзбек дастанның беклеріне
беріп жіберді. Жүсіп хан нама жазып бір ғазал оқыды:

Ғадатлі сұлтан келсін.
Жасауылдар алып қайтың,
Сусар арыстан келсін.
Қарындастар көңіл шады,

Асыл зат тұр әулады,
Жұлдыз бабам зүрияты,
Жүніс сұлтан атам келсін.
Неше алуан соғыс білген,

Ұстаздардан тағлым алған,
Көрұғлыны көріп қалған
Сапа ұғлы Шаған келсін.
Сырдың жері дүр мекені,

Есте тұрмас заманы,
Күллі қазақтың сұлтаны—
Бүркіт сұлтан әкам келсін.
Бәрі бір жерге қош болып,

Хұрыш қылсынлар нұш болып,
Тәж түркменге бас болып,
Текебегі заман келсін.
Мәрд болмас дүр һәр бұл хошы,

Мехнаты қылар ғайшы.
Меңа фият жүкнекеш,
Мәжілістен бір туған келер,
Һеш қалмасын күллі сарай.

Қоңыр ат бүркіт бұдай,
Баһранмай қыпшақ бұдай,

Ұрыс майданда Рүстем қуатты,
Сахилік бабында хатым һаматлы.
Қызылбас аһлына жолбарыс сипатлы,
Шілтендер сұхбатын көрген баламсың.

Қылған ісің дәйім ғылым әйле адап,
Құдайым тигірер қылсаң һәр талап.
Әлу қожа пірім, иә, Шейх Шәріп,
Алардың дұғасын алған баламсың.

Қайда барсаң Шерияздан жар болсын,
Дұшпандарың саған келіп зар болсын.
Басында дәулетің жар болсын,
Лағылхан халын білген баламсың.

Әл-ғарыз, Жүсіпбек хан анасынан дұға алып, ләшкерге
қосылып жөнеп берді. Жеті күн дегенде Асқар тауына барды.
Екі жүз дәриясы бар ерді. Һәр дариясы бір бұлақ ерді. Һәммесі
қосылып Көркен деген дария болып кетер ерді. Һәр дариясын

көріп, Жүсіпбек хан ошал дарияның жағасына қонды. Ошал
кеш таң атты. Таһарат таза қылып, намаз оқыды. Андан соң
жөнелмекші болып ерді. Бір азим кард пайда болды. Әшірбек
сардарын жіберді. Барып көрсе, Текебектің заманы жеті мың

ләшкер билән түрікменнің уақыты хош болып, Көркен деген
дарияға қарап бір сөз дейді:

Ақма тұр емді, тұр емді.
Дариялар сейіт бегісің,
Ақма тұр емді, тұр емді.
Болар нұрсың һәр пәнжара,

Баршасынан алар баһра.
Жетісерсің шаһра,
Ақма тұр емді, тұр емді.
Кенер бергіл бізге кашат,

Сейілдерін қылма зият.
Барған жерің болар абат,
Ақма тұр емді, тұр емді.
Сапар қылдым шаһар Машал,

Болып дұшпанға мұхасыл.
Сенен пайда болар хасыл,

батырлар  жыры
Ақма тұр емді, тұр емді.
Жүсіпбек дер қылсам ғаза,
Әлемге кеткен ауаза.

Таһарат қылған болар таза,
Ақма тұр емді, тұр емді.
Әл-ғарыз, Көркен дариядан өтіп жөнеп берді. Бірнеше жол
жүріп, күндерде бір күн Көкше шайырды жеті жүз жігіт­

ті қырған далаға келді. Өліклері сасып жатып дүр. Бүркіт
құстар жеп ада қылмай дүр. Ләшкер ислам көріп, Ахметбек­
тен сұрадылар:—Бұл нешік уақиға?—деп. Ахметбек беклерге
қарап, Көкшені қырғандарын баян қылып бір әбият оқыды:

Бізлер шаптық ат үстіне.
Даралар өлікке толды,
Сайлар сабаз илән хар үстіне.
Алдық дұшпан жаныны,

Салдық қиямет күніні,
Төктік язидтің қаныны,
Құрба билән қыр үстіне,
Қалды ғанимлар алғасып.

Қызылбастар қырылды,
Бірі біріне шалысып.
Шабар илән хар үстіне,
Адам жығып жеті жүзше,

Ләшкер ұрып тынбай кеше,
Қырғын тапты келіп Көкше,
Жолбарыс билән шер үстіне.
Қылдық язидтің ғазасы,

Көрінді Көкше жазасы.
Келгені тапты ызасы,
Азар билән мар үстіне.
Дұшман болды теке-теке,

Ауаз болды фәлакқа.
Ахметбек дер әй бегі сұлтан,
Дін жолында жаным құрбан.
Һамат берді Шаһмардан,

Әл-ғарыз, Ахмет ханнан бұ сөзді естіп көңілдері шат болып,
«Алла» деп сиясат билән жөнеп берді. Алты күн дегенде бали
Асқар тауына бардылар һәм таулардың сұлтаны ерді. Үш жүз
алпыс әулиелердің мекені ерді. Етегі қосылып Әзле деген дария

болып кетер ерді. Ошал дарияға қарап қондылар. Ләшкер арам
тапты. Ол кеше-күндіз таң атты. Намаз памдат оқыды. Ошал
халде бір кард азим пайда болды. Әшірбек сардарды бұйырды.
Барып көрсе отыз бірлік, оған баршалары Жүсіпбек ханға

қосылды. Ләшкер он жеті барсах жолын алып қонды. Жүсіп
хан әулиелерді зиярат қылып бір сөз дейді бұ дүр:

Бүгін маған медет берер күнің дүр.
Асқар тауда сұхбатыны құрғандар,
Бүгін маған медет берер күнің дүр.
Кереметі бәдіклердің мәнзілі,

Гүлстанда сайрар дәйім бұлбұлы,
Бәли асқар дер таулар сұлтаны,
Көріп қалған дүр сан адам заманы,
Үш жүз алпыс фердаус пірлер мекені,

Шаһимардан шілтендердің сәруары,
Азап айлап қырған ғантары,
Сәруарсыз патшалардың раһбары,
Бүгін медет берер күнің дүр.

Дархан баба пірім, сұлтан уәли,
Бүгін маған медет берер күнің дүр.
Бек Жүсіп дер істеп келдім һамаят,
Мұрадымды қылың бүгін кифаят,

Мені қылып жақсы жолға һидаят,
Бүгін маған медет берер күнің дүр.
Әл-ғарыз, базаркаларын зиярат қылып жөнелмекші бо­
лып ерді. Банагаһ бір кард азим пайда болып келді. Бозұғлан

падишаһы Исфаһаннан елік мың ләшкер илән келіп қосылып
ерді. Бозұғлан хан Жүсіпбекке айтты: менмендіктен Мырза

батырлар  жыры
Мәмет құлды өлтірмей дұшпандарға бенде болып кеткеніне
қарап бір сөз дейді:

Дүниені жаратқан Қадір мағбұд дүр.
Аның мүлкі ерер бұл жисым жаным,
Құдіретінен күллі ашия маужуд дүр.
Өзің дәрден бешт елге манзұр,

Ахырет үйін қылғансың мағмұр.
Такбирлік қылды балағым бағұр,
Менменлік әйлаган ахыр набұд дүр.
Зікір хақты тынмай еткіл сен дәйім,

Мұрадыңды хасыл қылғай Құдайым,
Менменлік айлады шайтан залым,
Сол себептен даргаһынан мардуд дүр.
Құданы жад етіп жыла һамише,

Көз жасыңның һәр қатарасы жақұт дүр,
Бозұғланның саған сол дүр сауалы,
Ғазат қылмақ ерлер көрер сауабы.
Әл-ғарыз, Жүсіпбек айтты:—Ыхтияр сізден. Бозұғлан хан

айтты:—Алдыңа қарауыл қылып адам бұйырғыл. Бір айлық
жол қалды,—дейді. Жүсіп хан Әшірбек сардарды үш жүз ал­
пыс жігіт билән қарауыл қылып берді. Әшірбек сардар он бес
күні болғанда бір қырдың үстіне шықты. Он бес байрақ, тоғыз

ту келер. Көзалшаһ Үргеніш жұртына ләшкер қылып Асқар
тауына жығылып жөнелмекші ерді. Бұ бөлегі ерді. Жігіт­
тер бұларды көріп уа һәм басты Әшірбек сардар жігіттерге
марданалық беріп бір ғазал оқыды:

Жаннан кешпектік дүр емді, жарандар.
Шаһмардан һаммат берер біздерге,
Дін жолын ашпақтық дүр, жарандар.
Ауаза кетсін тахта фәлакқа,

Ғұлғалалар жетсін көкте малакқа.
Олжа қылсаң байрақ билән туыны,
Тұман басып бәле қасірет тауыны.
Язидтен өткеріп найза тиғыны,

Қанын жара шашпақтық дүр, жарандар.
Қайыл болсын бізге аһл заманы,
Сұм язидтер кетпесін де аманы.
Мәрд жігіттер соғыс етсін майданда,

Мехнатқа қашпақтық дүр жарандар.
Жүректен кетсін дерт дағлары,
Бүгін бұл дүр айрылысу шақтары.
Алла десіп Хорезмнің бектері,

Шырын кешпек жаннан тұрар жарандар.
Әшірбек дер дәйім сол дүр матлаб,
Шаһид болмақ менің мақсұдым,
Арызым есіт барша менің һәм дамым,

Кебін тонын шешпектік дүр, жарандар.
Әл-ғарыз, Әшірбек сардар «Алла» деп ат қойып, бір­
те-бірте шаншып дұшпандарды бенде қылып, мың бендені
Жүсіп ханға келтіріп берді. Жүсіп хан тілеш қылып жібер­

ді. Һәммесін қырдылар. Әшірбек сардарға бахас қылды ке
тек бегі заман қатты мың жігіт билән талап қылды. Жүсіп
хан фатиха беріп, сегіз күн дегенде көп ләшкер азим көрінді.
Отыз ту, елік байрақ әкелер жігіттерімен келдік. Аһасте

қылдық деп Теке бегі заманы неше жерден тимсал келтіріп
бір сөз дейді:

Мұханнастар жары бермек істемес.
Реңі ұшып басын тығар жағаға,
Жасау тартып қарап тұрмақ істемес.
Мұханнастар соғыс етпес міскінін,

Бағбан болса жыға білмес гүлшаны.
Мәрд жігіттер мекер болса дұшпанын,
Соғыс етер сағат заман істемес.
Мұханнастар қыла білмес ісіні,

Жаман күнде төгер ермес көз жасын.
Қошақларға үшін берер басыны,
Мұханнастар һәркез майдан істемес.

батырлар  жыры
Әл-ғарыз, бұларға бахас қылып Сапа ұғлы Шаған деген
баһадүр бар ерді. Көрұғлыны көріп қалған сипаһы кезер ерді.
Жасы отызда ерді. Тоғыз мың жігіт билән келіп, талап қылды.

Жүсіп хан фатиха беріп жіберді. Үш кеше-күндіз болғанда үш
жүз алпыс ту көрінді. Бұл Көзалшаһтың өзі ерді. Көп ләшкер
билән келер Сапа ұғры бір ғазал айтты:

Қылыш шапса химаят бер, Құдайым.
Дін жолында раббана деп жан берер,
Мүшкілдерге кифаят бер, Құдайым.
Фазылың билән сауал сұрар хабарда,

Кәрім бірле башарат бер, Құдайым.
Тыңда барым ағайыны сұрарлар,
Өзің сақта аманат дүр, Құдайым.
Иләһи құрметі сұлтаны сәруар,

Бихақ құрметі әуел шаһ сәруар.
Һәр жігітті қылғыл мыңға барабар,
Бұ дәулетті керемет қыл, Құдайым.
Кісі білмес бұ дұшпанның саныны,

Бүгін бізге керемет қыл, Құдайым.
Құдірет билән бұ әлемді жаратқан,
Күллі ашия құдірет бірле бар еткен.
Сапабек дүр қадір екем данасын,

Кім жақсы, кім жаман өзің білесің.
Заһир-батын һәм сырын егесін,
Мұрадымды кифаят қыл, Құдайым.
Әл-ғарыз, Сапа ұғлы Шаған «Алла» деп ат қойды. Кәпірлердің

ләшкерін бұздылар. Ошал халде Хазірет Шаһмардан рухтары
хазыр болды. Дұшпандарын әруақ ұрды. Топханасын тастап
шаһарға кірділер. Сапа ұғлы Шағанның жігіттері бенде олжаға
қалды. Көзалшаһты қамап, топханасын алып Жүсіпбекке

келділер. Отыз бірлік оған Сапа ұғлы Шағанға қайыл болып
Жүсіп хан айтты:—Әй, Баба, сипаһылығын кімнен үйрендіңіз.
Халқын қайыл қылдыңыз,—дейді. Сапа ұғры Шаған айтты:—
Көрұғлының екі назаркарде баһадүрлары бар ерді. Жадыға

Соғыспақты Көрұғлыдан үйрендім.
Фарағыға жаным құрбан қылайын,
Сұлтан ұғлы Кемершеден көргенмін.
Атқан оғы тоғыз белден өтеді,

Қасиетлі Қалдар бектен көргенмін.
Бедеу мініп күнде тауды кезер-ді,
Ғанимдардың басын тәннен үзер-ді,
Топқа шауып ауыр саптар бұзар-ды,

Хасан ұғлы Теміршеден көргенмін.
Кәзім сұлтан қане, Дәуіт базаркан,
Керуен билән Қараша ол палуан.
Сапабек, Опабек ол қаһарман,

Шадияршы бек ұғлы сардардан көргенмін.
Алтын садақ билән атын сайлаған,
Шадиярлар Асқар тауда бүркенген.
Тоғыз мәнзіл жолдан дұшпан өлген,

Шаман ұғлы Алабектен көргенмін.
....... майданда кірер ерді жеке,
Ғұлғалалар түсіп көкте фәлакқа,
Ауазасы кеткен тахта фәлакқа,

Шаман ұғлы ер Арысланнан көргенмін.
Бір наужуан ерді өзі палуан,
Хұсни зипа еді өзі хараман.
Жанымды қылар ердім жолға құрбан,

Қасап ұғлы Ғауаз ханнан көргенмін.
Сапар қылды баршаларын жаһаннан,
Қол шектілер һәм сауда һәм зияннан.
Үшбу сөзде Сапа ұғлы Шағаннан,

Шер Құда Мұртазадан көргенмін.
Әл-ғарыз, Жүсіп хан ұғры Шағанға көп анғамдар беріп уақы­
ты хош қылды. Емді Көзалшаһтан сөз естің: Тамам саркардалар
мәслихат қылды. Қырық саркарданы елші қылып қырық қашар

діллә билән зері тола болып нама жазып жіберді. Жүсіп хан
Машалдың кенеріне келіп қонды. Елшілер барып Көзалшаһтың
тартуларын өткерді. Жүсіпбек хан һәм нама бітіп, елшіден беріп
жіберді. Көзалшаһқа берді. Оқып көрді. Нама мазмұны:

батырлар  жыры
«Машал шаһарын берсін, дұшпан харажын,
Қырық мың кемхап, қырық мың

жақұт жіберсін.
Малын қосып зекет біле һәм бажын,
Және қырық мың таза сарпай жіберсін.
Қырық мың бедеу жіберсін діллә егерлі,

Қырық мың түйе берсін мәселі, нәрлі,
Қырық мың қамшы шөйле салынған,
Болды өзгесі алтыннан жіберсін.
Қырық мың сазанда бұлбұл дауысты,

Қырық мың келіншек-қызы зиба жіберсін.
Қырық мың бозбала болсын қырық төрт,
Қырық мың бедеу болсын сап төрт.
Қырық мың серік жорға, қырық жетім,

Жалладтарға қырық мың борна жіберсін.
Сағ-сауалға сиязалпы тастаған,
Дана-дана қалы жүзге сайлаған,
Белдеріне діллә нар байлаған,

Қырық мың қызы хұсни зиба жіберсін.
Лат-Манаттарың бізге не дәркер,
Һәммең кіргіл бізді дінге, бек бар».
Әл-ғарыз, саркардалар наманы алып, Көзалшаһтың қолына

берді. Көзалшаһ наманы оқып ол халда реңі ұшып айтты:—Әй,
саркардаларым, Жүсіпбектің айтқандарының баршасын тап­
са болар ма? «Лат-Манат» деп дүр айтты:—Айнақ адамдарды
көргендерің бар ма? Ортаға салып бір төле болып көрсек,—дей­

ді. Ерсе бір сәркарда айтты:—Бозұғлан деген тағасы бар ерді.
Исфаһанның падишаһы еді. Дархал Көзалшаһ тоғыз түрлік
тарту билән қырық саркарданы елшіге Бозұғлан ханға жіберді.
Сол сөз кім Лат-Манат деп зинһар етпесінлер. Бізге барадарлық

қылып, ортаға түсіп жарастырсын. Һәр мұддағасы болса
қылайын. Елшісі барып Бозұғлан патшаға тартуларын өткеріп,
намасын шығарып берді. Бозұғлан оқып көрсе, бұл һәм нама
бітіп бір сөз дейді бұ дүр.

Әл-ғарыз, Көзалшаһ наманы оқып, реңі ұшып айтты:—Бұл
ойың күйкіл. Бұ сөз айтып дүр емді нешік табдир қылармыз.
Мұнан басқа айнақ адамдары бармекен деп дал болды. Ерсе
бір саркардасы айтты:—Ахметбек деген інісі бар дүр. Анда

Көзалшаһ мұнда һәм бір тола болып көрсек деп тоғыз түрлік
тарту, он қашар діллә, он хошруй қыз жіберді. Зинһар Лат-Ма­
натты жетпесін, барадарлық қылып ортаға түсіп жарастырып
елші жіберіп, Ахметбек нама жазып, бұ наманы жіберді. Оқып

көрсе сөзі сол дүр.
Әл-ғарыз, Көзалшаһ наманы оқып, «Лат-Манат» деп дүр.—
Емді нешік қылармын, нама бәле болды,—деп дал болды. Ерсе
бір саркардасы айтты:—Ошал уақытта ерді бір түс көрдіңіз.

Тағбирын һешкім білмеді. Әма Баба Ғұмар білді. Жұртыңды
Жүсіп алар деп айтты. Аны зынданға салдың. Ақыр Баба
Ғұмардың айтқаны келді. Хазір һәм болса зары тола қылып
азар қылып көңліңнен кінәсын шығарсаң болар,—дейді. Бұл

саркарданның сөзі мақбұл болып, үш жүз алпыс саркардасы
билән Баба Ғұмарға барып сәлем берді. Һәммесі бірден азар етіп
көңіл кірін шығарды.—Жүсіп, Ахмет біздің үстімізге келіп дүр.
Сізді елші қылып жіберерміз. Анда Баба Ғұмар басын көтеріп,

Дүние малын берсең қабыл айламыз.
Һәммең қалдың қылыш, найза астыға,
Қан жыласаң һәркез манзұр айламыз.
Әуел тұтып бенде қылып өзіңді,

Дад айласаң есітмеслер сөзіңді.
Қабыл қылмас шорылыққа қызыңды,
Басыңды кесер аслан манзұр айламыз.
Һамаңа мойынына заулын салдырып,

Жалладларға терілерің сойдырып,
Тәж-тахтың отқа салып күйдіріп,
Көшер кетер аслан мәнзіл айламыз.
Жүсіп ханға үшбу істер баһана,

Ристаның толар қырмызы қаны.
Екеуін жеті жыл салдың зынданы,
Қасасты алар табдал айламыз.
Кәтталарын топқа салып атарлар,

Біріңе біріңді кепіл айламыз.
Әгар берсең жүздік құл хорларды,
Тәж-тахтың қазына баршаны.
Қабыл қылмас қарар еткен сөзіңді,

батырлар  жыры
Жараспаққа һәркез мәйіл айламыз.
Ғадаб қылып сағ-сауалын алар дүр,
Хандаққа өліктерін толтырып,

Баба Ғұмар тұғры сөзді айта дүр,
Тұғры сол һәркез рахымы айламыз.
Әл-ғарыз, Көзалшаһ Баба Ғұмардан бұ сөзді естіп уаһым басып
еді. Ылажны білермісіз?—дейді. Көзалшаһ айтты:—Қайсы кітап­

Түсің дүр Ахмет билән Жүсіп хан.
Сол жіберген төрт кітапта бітілген,
Түсің дүр Ахмет билән Жүсіп хан.
Далан етіп қызы, жавон бәріні,

Тұғры қылып асырамаққа жолыны.
Анғам етіп қызы, жавон бәріні,
Түсің дүр Ахмет билән Жүсіп хан.
Азап бірле марғұбларға бұйырып,

Көздеріне қорғасындар құйдырып,
Ағазыңнан тілдеріңді суырып,
Түсің дүр Ахмет билән Жүсіп хан.
Рахымы келмес көзден аққан жасыңа,

Шенің шар кісі қоймас қасыңа,
Ғамлар салып әлу қояр басыңа,
Түсің дүр Ахмет билән Жүсіп хан.
Көген солар бойын махкам тартарлар,

Жерге көміп нысанаға атарлар,
Жазайыл оқтап мың топ атарлар,
Түсің дүр Ахмет билән Жүсіп хан.
Әл-ғарыз, Көзалшаһ айтты:—Әй, пірім, һеш ылаж бар

ма?— дейді. Ерсе Баба Ғұмар айтты:—Әй, дұшман, сен бектер­
ді хұсумат қылғанда бір қыз көп жақсылық қылған ерді. Ошал
қызды қырық қызға бас қылып елші қылып жіберсең бір хабар

болғай ерді,—дейді. Көзалшаһ сұрады:—Ол қыз кім?—деп.
Баба Ғұмар Қаракөзді баяны бұ дүр:

Бұ арызыңды ошал рағна тигірер.
Алардың қызметін қылған кісі бар,
Има билән шипа тигірер.
Елші қылып жібер Жүсіп ханға,

Хүкімет қылай ошал арысланы.
Тоғыз құрған ошал мәрд майданы,
Ишаратты ошал рағна тигірер.
Жеті жыл айладың сен аны зындан,

Шаһ ішінде айлар дінің пінһан.
Он төрт жасар болсын бірдей,
Қызмет қылған ошал жаннан тигірер.
Қырық мағафа түзеп зерен жасаған,

Һәммелері болсын хафиз хош хан.
Лебі мейкін, тіслері дүр уа маржан,
Шырын-шырын сахын бәле тигірер.
Баба Ғұмар етер Жүсіпке тигерсе дады,

Дегейсіз назым Хамза еді.
Хамза мерсүб қызы Қаракөз аты,
Һәмменің арызыңды барша тигірер.
Әл-ғарыз, Көзалшаһ Баба Ғұмардан бұ сөзді естіп айтты:—

Әй, Хамза мерсүб, қызды алып кел. Барып қызды алып келді.
Көзалшаһқа Қаракөз келді. Көзалшаһ қырық қызға бас қылып
Қаракөзге қарап бір сөз дейді:

Өзіңді һәм сүрсе бергіл жан.
Латың бірле Манаттан дүнмәкіл,
Қызметіңе бердім қырық нөкер.
Мейкүн дүр тілдері шүкір,

Һәркім өз дінінен қайтсе жаман дүр.
Ғасылық қылма гүл жүзім,
Қабыл қылғыл дүние майын айтса.
Беремін мәлік айтса біріңіз,

батырлар  жыры
Ниқабын көтеріп каһназ.
Сөйлегей хош ауаз билән,
Бойыңа пида болсын бұ жаным.

Арыз халын айтып кетем демеслер,
Қызметке жіберділер қыздарын.
Бұлар билән бірге қосып біздерді,
Арыз сол дүр демеслер.

Сізге Қаракөздің сөзлері,
Қандар жылап сізге сәлем демеслер.
Қаракөз дүр көздерін сәруары,
Мысырдың жұртының малы алынар.

Бағда қылып жіберділер біздерді,
Шырын жанын құрбан демеслер.
Бүгілген һәм гөзалдардың қуанышы,
Бойыңа жарасар киген либасы.

Қаракөздің көп сізге ықыласы,
Ағам берсін бізге инғам демеслер.
Талан етпең шаһар Мысыр еліні,
Бенде айламаң жан жавоны.

Өсиетім жандар айтар арыз,
Қаракөз сізге сәлем демеслер.
Әл-ғарыз, Жүсіпбек бұ сөзді есіткеш еді.—Қаракөздің өзі
келсін. Қаракөз бірле басқа сөзім бар. Сізлерге мен жауап бере

алмаспын,—дейді. Алар барып Қаракөздің өзі келсін деп айт­
ты. Андан соң Қаракөз мағафаға мініп қырық қыз билән барып
Жүсіпбектің ләшкерін аралап барар ерді. Жүсіпбек жасауыл
қойып, адамдарын көше қылып келіп қондырды. Бір шатырны

босатып кіргізді. Жүсіпбек Қаракөзді көргелі келді. Жүзінен
ниқабын көтеріп келді. Жүзінен ниқабын көтеріп, тағзым
қылып қарап тұрды. Жүсіпбек Қаракөз айымды көргеш бен­
де болып жатқандары, Қаракөздің ас, нан бергендері жадыға

түсіп, көңлі бұзылып, қызметкерді баян қылып, Қаракөзге
қарап Жүсіпбек бір сөз дейді:

Бенделерден хабар алған, Қаракөз
Не саудалар түсті менің басыма,
Шаһ ішінде хабар алған, Қаракөз.

Залыфларыңа дана гауһарлар таққан,
Ишарат айлап қасыңды қаққан.
Жеті жыл тынбайын біздерді баққан,
Баршамызға себеп болған, Қаракөз.

Бауырым қан етті көздерің,
Жанымды күйдірді сенің сөздерің.
Себеп болған қызыл гүлдей жүздерің,
Жүрегіме оттар салған, Қаракөз.

Пәруанадай мен айлансам басыңа,
Жаным құрбан болсын қалам қасыңа.
Қайыл болдым сенің қылған ісіңе,
Елші болып және келген, Қаракөз.

Хасан ішінде гөзалдардың ханысың,
Сөйлескенде гоя адам жанысың.
Мейір-шапағат, махаббаттың кенісің,
Жүзінен ниқабын алған, Қаракөз.

Сендейін жанан жоқ дүр жиһанда,
Жеті жыл пәруа қылдың біздерді зынданда.
Баба Ғұмар болар хасаныңа бәнда.
Сен боларсың бұ Бабам илән, Қаракөз.

Бенделікте сенен көрдім хасият,
Кеше-күндіз біздерге қылдың, Қаракөз.
Һәркез қылмайм шаһтың біле хайрат,
Барып айтың елші болған, Қаракөз.

Шәмсие әйле қамар деп жүзіңді,
Ғандала әйле әсел дерлер сөзіңді.
Жаһанның хұблары дерлер өзіңді,
Елші болып және келген, Қаракөз.

Адам нәсілімісің иә перизат,
Ақылымды айладың бір дамдамат.
Қастарың қылыш дүр, көздерің жаллад,
Жүзінен ниқабын алған, Қаракөз.