(очерктер)

ВЬЭНДОС А КУБА ТЭРРИТОРИО ЛИБРЭ ДЕ АМЕРИКА «АМЕРИКАНЫҢ БОСТАНДЫҚ ӨЛКЕСІ КУБАҒА ҚОШ КЕЛІПСІЗДЕР!» 1963 жылғы ноябрьдің бесі күні ертеңгі сағат он бірден қырық бес минут өткенде біздің самолет Гавана аэродромына қонды. Менің орным самолеттің алдыңғы жағында еді. Сондықтан сыртқа соңғы шығушылардың бірі болдым. Жалтыраған жаздың ап-ашық күні, аспан айналып жерге түскендей. Температура отыз градус жылылық. Кәдімгі біздің ауылдағы ыстық шілде. Менің костюмімнің ішінен киген түйе жүн жемпір, сыртқы киімім макинтош. Басымда сусар бөрік. Самолеттен түсетін сатыға шыға салысымен, менің тосын киімім жердегілердің көздерін тартты білем, бәрі бір-бірлерін түрткілеп «мынасы солтүстік полюстен келе жатқан біреу болуы керек» дегендей, маған назарларын аударды. Аэродромның маңдайшасына испанша, ағылшынша, французша, орысша қонақжайлық құттықтау сөз жазылыпты: «Американың бостандық өлкесі Кубаға қош келіпсіздер!» деген жазуды оқып, сатының екі баспалдағынан төмендей бергенде оң қолымды жоғары сермеп:

Үлкен сатының түсе беріс іргесінде бұйра шашты жалаң бас, орта бойлы, үстерінде қызыл ала сеңсең, сабалақ жеңді бешпенттері бар қара торы келген үш жігіт гитарларына қосылып, қоңыр дауыспен ән салып тұр. Мен жерге жақындай бергенде, әншілер үнін өзгертіп, жымия күлімсіреп, теңселе билеп, гитарларын жоғары көтеріп:

Мен де жылы шырай беріп бас изеп, қол сілтеп, олармен амандастым. Аэродром толған халықтың барлығы да өте жеңіл киінген, жалаң бас. Жалғыз қалың киімді, басында бөркі бар мен.

Аэровокзалға ендік. Далада бітіп бара жатқан тынысымыз вокзалға кіре сала кеңи бастады. Ауасы салқын, бір жақтан самал жел соғып тұрғандай. Осы жерде жарты сағаттай кідіруге тура келеді, жолдастар. Біздің документтерімізді тексеріп болған соң ғана қалаға аттануға рұқсат етіледі, — деп бізді басқарып барған Мария Ивановна Туркина документтерімізді жинап алып, барьердің аржағында отырған әскери адамдардың ортасына кетті.

Біз Лазарь екеуіміз темекі тартып, залдың ішінде әрі-бері жүрміз. Кім болса сонымен қандары араласып, сүйек жаңарта берген шым-шытырық халық көрінеді ғой, — деді Лазарь. Қараңызшы түрлеріне, ана біреулері шойындай қап-қара, мына біреулері қара торылау, ана біреулері аққұба келген. Бәрінің көздері алақандай, бұйра шаш...

Терезенің ар жағында үш офицердің қасында Мария Ивановна тұр. Екі офицер бірінен кейін бірі тіркеп, үшіншісі үлкен печать басып, атап-атап шақырып, Мария Ивановна оның айтқан «Компаньеро Садорноф!» дегенін түзеп, орысшалап: «Товарищ Задорнов!» — деп дауыстап тұр...

Аға офицер маған жымия күліп қарап, испанша бірнеше сөз айта бастағанда, қасындағы екі офицер де әдеп сақтап, ізет көрсетіп, орындарынан тұрды.

Мария Ивановна испаншалап менің сөзімді айтып болғаннан кейін, аға офицер тағы да түсін жылытып, қолымен документтерді беріп, оң қолын ұсынды. Қолын алып тұрып:

«Нотел Гавана Либрэ» дейтін мейманханасына тоқтадық. Ол жиырма бес этажды, мыңдаған бөлмелі, астында кең гаражы, бірнеше үлкен магазиндері, рестораны, кафесі бар, қорасында бау-бақшасы, көлемі он екі сотықтай, жағасын турбин ақ кафельмен қашап көмкерген бассейні бар зәулім үй екен. Маған он бірінші этаждан жеке бөлме берді. Жиырма адам сиятын лифтімен көтерілдік, заттарымды көтеріп келген мейманхананың қызметкері бөлменің есігін ашып, чемодандарды кіре берістегі дуалдың ішіндегі үлкен шифоньерге орналастырып, маған сөз айта бастады:

«Енді қайттік?» дегендей екеуіміз де біраз дағдарысып тұрдық. Алдымыздағы үлкен айнадан өзіміздің түрлерімізді көріп, екеуіміз де күліп жібердік... Мен қалтамнан Лениннің значегін алып, оның омырауына тақтым. Ол айнаға қарап кеудесін сипап:

«Мынау мені әбден келістірді-ау. Аузыңды жап. Бір сөзіңді менен басқа ешкім де естуші болмасын. Өзіңнің миың орнында ма дегені ғой мұның...» деп қинала бергенімде, ол жалма-жан бір нәрсе деп дыбырлап, менің макинтошым мен бөркімді щеткамен тазалап вешалкаға ілді. Мен портфелімді ашып тұр едім, ол:

«Қап, мынау енді мені пыс, пыстап мысық етті-ау» деп қапаланып, оған мен:

Біз алдында тұрған үлкен айна туалеттің есігі екен. Ранчо оны ашып мені ымдап шақырды. Үлкен ақ жібек шымылдықты ашты-дағы, ваннаға қалай суды толтырып, душты қалай ағытуды көрсетіп, қасындағы дуал ішіндегі құтыдан сабын, үлкен сүлгіні алып ілді. Екі унитаз қатар тұр екен. Біреуі кәдімгі өзіміз пайдаланып жүрген сияқты, екіншісі болса сопақтау келген, түбінің ортасында үлкендігі қалта сағаттай майда тесікті шүмегі бар. Ранчо екі бұрандасын ағытып жаңағы шүмектен бойы бір қарыс фонтандаған су шығарды да, жаңағы құтыдан бір үлкен сүлгіні алып оның тұсына іліп қойды, оның тұсындағы текшеге үлкендігі сіріңке сауытындай сабын іліп қойды. «Біздің ауылдағы намазқой шәугіммен дәрет алып жүрген шал кемпірлерге мынау бір таптырмайтын нәрсе екен-ау» деп ойлап мырс күліп жібердім. Ранчо да күлді. Үлкендігі тамақ столындай қара мрамордың ортасында ойып салған екі кранды умывальникті көрсетіп, оның тұсындағы үлкен айнаға қарап, сақал-мұртын сипалап:

«Бүйтіп айтқан рақметің құрысын» деп мен қала бердім. «Тіл білмегеннің қорлығын келе салысымен көре бастадым, ал, енді бұдан былайғы халым қандай болар екен?» — деп біраз тұнжырап отырып, төменге түстім.

Мария Ивановна жолыға кеткені:

Аспанда жиырма бір сағат болғанмын. Ол менің жасымда үлкен, ауыр жол азабы... Шаршап, шалдығып Гаванаға жеттім. Төсекпен жылай құшақтаса көрістім...

Тамақтануға бардық. Ресторанға кіріп барғандағы алдымен көзге түскені — онда қызмет істеп жүрген бір әйел көрінбеді, барлығы еркектер. Біздің столға бірі африкалық, бірі испан, бірі қытай тәрізді үш жас жігіт қызмет көрсетіп жүрді. «Тәрізді» деген сөзді әдейі пайдаланып отырмын. Кубалықтардың ішінде тап-таза негр, әйтпесе, испан, тап-таза үнді, әйтпесе, қытайдан айнымаған келбеттері сирек кездеседі. Қытай тәрізді дегенім — онда басқа келбет жағынан қытайлықтарға ұқсастығы басымдау болған соң айтамын. Алдымызда ішіне мұз салынған бір стакан су. Шөлдеп барған бетіммен оның жартысын іштім. Бір стакан апельсиннің суы, дәмін татқанымда, оның ішінен мұз көрінді. Кішкене ыдыста аршылып туралған мандарин. Оны шай қасықпен басқалар жеп жатқанын көріп мен де кірістім.

Официанттар подносын алып келіп, алдарымызға бір-бір бокал сары сулар қойды. Мен қолыма алып, аузыма жақындатқанда, спирттің иісі шықты. Дәмін татып:

Официант әрқайсымыздың алдымызға үлкен қалпақ тарелкаға толған тамақ алып келіп қойды. Қос жұдырықтай ет төңкерілген, шай кеседей күмбездеп қойған. Майға піскен көк бұршақ. Сарғыш томатқа піскен ас бұршақ. Туралған пияз-сарымсақ. Ірі кесілген картоп. Ірі туралған теңіз капустасы.

Етін кесіп жеп отырмын. Еті қаракесек, құрғақ, бірақ та тарелканың түбінде шылқылдаған май. Еттің дәміне түсіне алмай «қойдың емес, сиырдың еті емес, шошқаныкі дейін десем — өте қатты. Жылқының етіне де ұқсамайды» — деп ішімнен ойлап та отырмын, жеп те отырмын.

Оны байқаған Мария Ивановна:

Үйде де, түзде де мен тамақты аз ішем. Тамақ таңдамаймын, бергенін жей беремін. Оған себеп: жастайымнан көп жылдар әскер қатарында, соғыс жылдарында бар нәрсеге қанағат тұтып жүре беруге үйренуден болу керек. Алдымдағы тамақтың жартысынан көбі желінбей қалды. Официант неше түрлі гарнирлерге толған тарелканың үстіне жарты тауықтың етін алып келіп алдыма қойды.

Бір аяғын өзімді-өзім зорлап жедім.

Официант кішкентай ыдыспен мұнайдай қап-қара кофе алып келді. Ұрттасам, удай ащы екен. Алдымдағы судан іштім.

Қытай тәрізді официант келіп, испаншалап Мария Ивановнаның сөзін бөлді. Екеуі де мен туралы сөйлегендерін сезіп отырмын.

Мария Ивановна сөздерімді аударып болған соң, официант сенер-сенбесін білмегендей, біраз үн қатпай тұрды да:

Ольга Лоренсе ұзын бойлы, көмірдей қап-қара бұйра шашты, мұңды, алақандай бота көзді, қыр мұрынды, сопақ бетті, қаз мойын, биік кеуде, құмырсқа бел, кең бөкселі, бура санды, балтырлы, құйма сүйір табанды, күрең қара бикеш испаншылап сөйледі. Мария Ивановна оның айтқанын бізге жеткізіп тұрды. Күрең қара бикештің жалпы сөздерін қойғанда, айтқанынан есте қалғандары мыналар: Ольга тоғыз ұлдың ішіндегі жалғыз қыз екен. Барлық семья мүшелері революцияға қатысушылардың қатарында болыпты. Ольганың өзі болса революция кезінде Фидельдің штабы мен партизандар арасында байланысшы болып істепті. Университеттің дипломат факультетінің екінші курсында оқиды екен. Өзімен таныстырып болған соң, бізге Куба аралы туралы аздаған мағлұмат берді: Куба аралының ұзындығы бір мың екі жүз, көлденеңі кей жерінде қырық, кей жерінде жүз алпыс километр. Пинос аралының ұзындығы алпыс, көлденеңі елу километр. Куба аралы жас аралдардың біреуі: ғалымдардың есебі бойынша, аралдың жасы екі-ақ миллион жыл. География жағынан Кубаның айналасы социалистік елдер емес. Мысалы: Куба жерінің шектері Гаитидан жетпіс жеті км., Ямайкадан жүз қырық км., Американың флорида тұмсығынан жүз сексен км., Мексиканың шығыс жағасынан екі жүз он километр. Кубада қыс болмайды. Қысқы тоқсанның айларындағы орта температура он сегіз градус жылылық, жазы — шілде — отыз сегіз. Халық саны Кубада 1907 жылы екі миллион болса, 1959 жылғы есеп бойынша жеті миллионнан асқан.

Аралдың теңіз жағаларының көбі саяз, көбі жартас-құз. Ондай жағаларға кемелер келіп тоқтай алмайды. Теңіздің тереңдегі келген арал жағаларында бірнеше жайлы гаваньдар бар: солтүстік жақта батыстан шығысқа қарай Унда, Гавана, Матансас, Карденас, Нуэвитас, Нипе, оңтүстікте болса — Гуантанамо, Сантьяго, Сьенфуюгос. Аралдың бет-бедері әртүрлі: биік-биік таулар, биіктігі 500, 700, 1300, 1500, 2000 метрге дейін жететін әрқилы жон-жоталар. Жалпақ дала, шалшық ой. Жері тау-тасты, ойлы-қырлы келеді. Аралдағы өсімдіктер — тропикалық өсімдіктер: пальма, кокос, мимоза, акация, майда бұталар, кейбір жерде қарағайлар да кездеседі. Бұлардың барлықтары жыл бойы көгеріп тұрады. Тауларда, әсіресе, Сьерра-Маэстро тауына көп бағалы ағаштар өседі. Аттарын орыс тілінде атасақ: Эбеновое, красное, пальмы, цейба, цедрела, бумелии, каучуконосы — сияқты. Дақыл жағынан Кубада қант тростнигі алдыңғы орында, одан кейін темекі. Какао, кендір, ананас цитрусы. Жүгері, күріш, помидор, ат бұршақ, картоп, жер жаңғағы, т.б. азықтық өсімдіктер. Мал шаруашылығы болса, өте мақтанарлық емес. Ірі қара төрт миллионнан сәл-ақ асады, жылқы саны жарты миллионға жетпейді, шошқалар бір миллионнан асады, қойлардың ояқ-бұяғы жүз елу — жүз жетпіс мыңнан аспайды. Өнеркәсіп жағын айтсақ, негізінде қант заводтары мен темекі фабрикалары. Өндірістің басқа түрлері де бар, бірақ олар қазірінше онша ұлғаймаған. Кубада кен байлығы мол: темір, жез, никель, марганец, хром, мұнай сияқты байлықтар жер астында мол болғанымен, оларды өндіру жағы қолға жөнді алынған емес. Аралда теміржолдың ұзындығы бес мың километрден артық, Автоэстрада тас жолдардың ұзындығы төрт мыңдай километр. Кубада үш жүз мыңдай автомашиналар бар. Тарихқа көз жіберсек, Куба аралын 1492 жылы Христофор Колумб ашыпты. 1511 жылы испан отаршылдары келіп жаулап басып алады. Жергілікті үндіс халқының көбін соғыста қырып тастап, тірі қалғандарын құлдық пен күңдікке айналдырып, испан отаршылдары африкадан негр — қарақұлдарды топ-тобымен алып келіп орналастырып, плантациялар мен рудниктерде жұмыс істетеді. 1756-1763 жылдары ағылшындардың басқыншы табанының астында болып, Париж келісімі бойынша Куба Испанияға қайта беріледі. Испанияның үстемшілігіне қарсы он сегізінші, он тоғызыншы ғасырларда көп көтерілістер болған. Ол көтерілістерге көбінесе негрлер қатысыпты. 1868 жылда бастаған күрес 1881 жылға дейін созылады. Испания құлдарға бостандық, Кубаға «еркін» өлкелік права беруге мәжбүрленді. АҚШ, Ағылшын, Неміс, Испан, Француз капиталдары Куба байлығын сіңіру жағынан, куба халқын қанау жағынан өз үлестеріне иеленіп, бөлісіп, таласып жүрген замандар да өткен. Қант тростнигі — АҚШ-тың толық қарамағында болды. Париж келісімі бойынша 1898 жылы Кубаға формальдық «Еріктілік» берілді, бірақ та соның соңынан 1899-1902 жылдары Куба Америка Құрама Штаттарының аккупациясында болды. 1903 жылы АҚШ Кубаға теңдіксіз шартқа қол қойдырып, барлық экономикасына өз ықпалын нығайта бастап бірнеше (мысалы Гуантанамо) теңіз базаларын арендаға беруге Кубаны мұқтаж етті. АҚШ Кубаның өнеркәсіп орындарын әдейі өсірместен, оны өзінің аграрлық қоржынына айналдырды. 1906 жылы Кубада АҚШ-тың үстемдігіне қарсы көтерілістер болды. АҚШ Кубаға қарулы күштерін жіберіп, көтерілісті жойып, 1906-1909 жылдары аккупация режимінде ұстады. 1917 жылдың көтерілісін сылтау етіп АҚШ Кубаны тағы да 1917-1922 жылдары аккупациялық режимде ұстады. 1929-33 жылдардағы экономикалық кризис сол кезде барлық тізгіні АҚШ-тың қолындағы Кубаға өте ауыр тиді. Ол кезде үш жарым миллион халқы бар Кубада 500 000 адам жұмыссыз қалды. 1925 жылдан бастап мұнда коммунистер партиясы құрылған болатын. Сол партия кейіннен халықтық-социалистік партиясы болып аталды. Партияның басқаруы бойынша Кубада халықтың бостандық жолындағы күрестері қарулы көтеріліске дейін барды. Бірақ Америка империалистеріне сүйенген буржуазия үкіметтерінің бірнеше түрлері бірінің орнын бірі басып, бостандық қимылдарын әр уақытта жаншып, басып отырды... Америка империализмінің қолшоқпары Батиста бірінші рет 1940-1944 жылдар үкімет басында болып, кейіннен 1952 жылы ол үкімет басына қайтадан келіп, Кубаға қатал үстемдік орнатты. Батистаның ішкі, сыртқы саясатының екеуі бірдей Американ монополияларының толық ықпалында еді...

Еңгезердей, шойындай қап-қара жігіт шофер екен. Ол тар көшеде елу-алпыс километр жылдамдықпен автобусты айдап келеді. Ольга Лоренсе испаншылап қай жерде келе жатқанымызды, оң-сол жақта қандай, кімнің үйлері бар екенін, ескерткіштер кімге қойылғанын айтып келеді. Мария Ивановна оны аударып үлгергенше аталғандар соңымызда қалып кетіп барады. Мойнымызды бұра-бұра мүлдем шаршадық... Мен бұрылып, машинаның артқы терезесіне қарап отырдым... Біраздан кейін:

Қысқасы, екі сағатта қаланың бір шетін желдіртіп «аралап» шықтық.

Ал, үлгеріңіздер тамақтарыңызға. Офицерлер үйіндегі құрметті жиналыс басталмай жетуіміз керек...

Жан-жағы ашық үлкен жазғы зал лық толған адам.

Барып, соңғы бос орындарына отыра кеттім. Президиум. Мінбеде біреу қағазға сүзеген бұқаға ұқсап көзілдірігімен қарап бір нәрсені оқып тұр. Алдындағы микрофон істемеуі керек, әйтеуір, даусы бізге жетпейді... Жиырма бір сағат көктегі жол, қапырық Гавана, күні бойғы жүгіру мен отыру біраз қажытқан білем, қалғып кеттім. Өзімді-өзім қанша зорлағанмен, ұйқым ашылар емес. Отырған орындықтан құлап қалып жүрмейін деп, далаға шықсам, жаңағы еңгезердей қара шофер тұр. Онымен ымдасып сөйлестім. Ол да түсіне кетіп, мені ертіп, шетте тұрған автобустың есігін ашып ендірді. Бір орындыққа отыра салысымен ұйықтап кетіппін. Мен автобуста ұйықтап жатқанда, ұзын баяндама бітіп, екі бөлімді концерт болыпты.

Тұрып жуынғаннан кейін, темекі тартайын десем, сауыт бос екен. Төменге түссем, Ранчо жолыға кетті. Кеудесінен Лениннің значогын алмапты. Ол мені көре салысымен, оң қолын көкірегіне алып барып:

«Қалай, жақсы жатып, жайлы тұрдыңыз ба» дегені шығар деп ойладым да, оған:

Ол мұныма түсініп.

Доб-рое утро! — деп қайталады да, вестибюльдегі қызметтеc жолдастарына сөйлей бастады. Байқауымша, Ранчо жолдастарына «Кешегі мен бұйымдарын алып барып орналастырған совет полковнигі, жазушы осы болады...» деп таныстырып тұрған сияқты. Олар да жылы шырай беріп, амандасып маған бір нәрселер айтып, сұрақтар бере бастады. Біреулері екі саусағын еріндеріне алып барып, біреулері сұқ қолымен бұраңдатып қояды. Ранчоның аузы жабылар емес. «Өзің туралы сөйлеп тұрған топтың арасында тұрып, не олардың айтқанына түсінбей, не сұрақтарына жауап бере алмау қандай қорлық!..» деп ойладым мен. «Әйтеуір жамандап тұрған жоқ қой» деп олардың жылы пейілдеріне қарап өзімді-өзім жұбатамын. Олар бір-бірінің сөздерін бөліп дуылдасып тұрғанда, мен қалтамнан ұзындығы сынық сүйем мүштүгімді алып, Алматының сигаретін тықтым. Оны көре сала біреуі жалма-жан оттығын жағып, маған ұсынды. Сигарет тұтанғанда, оның иісіне олар танауларын төсей қалды. Мен:

Тұрғандардың біреуі маған қолындағы кітабын ұсынды. Алып, ашып қарасам, бірінші бетінен маған арыстан басты, шүңірек мұңды көзді Лев Николаевич Толстой қарап тұр.

Ольга Лоренсе менің сөздерімді аударғанда, кітап иесі басын изеп сөйледі.

Кітаптың таза бетіне ол кісі автоқаламмен аты-жөнін жазды. Маған ұсынды.

«Ескерме ретінде» деген сөзді солға қарай арапшалап жазып, қол қойып, жақшаның ішіне латынша «Коронел Бауыржан Момышұлы» деп жазып, числосын қойып оның астына латынша «Гавана Либрэ, де Куба»-ны жазып, Хосеге кітабын ұсындым. Оның қуанышы қойнына сыймай, қолымды алып, оны жіберместен сөйлеп тұр.

Кубалықтар — Америка империализмінен шайлыққан халық. Олар ағылшын тілін білсе де әдейі сөйлемейді. Жаңағы жігіт менімен ағылшынша сөйлескен бірінші кубалық.

Кубаның айналасындағы теңіздерде акулалар аз көрінбейді. Сол теңіз жыртқышынан қауіптеніп, суға кез келген жерде түсе бермейді екен. Пляждары саяз жағада, әйтпесе, әдейі суы ішінен тоқылған, асты дамбалармен қоршалған жағаларда ғана. Күннің ыстықтығына байланысты болу керек, үлкен үйлердің, мәдени орталықтардың қораларында үлкен, жақсы істелген бассейндер бар... Революциядан бұрын үлкен мейманханалар, парктер, клубтар байлардың жеке меншігінде екен. Қаланың шетінде, теңіз, не, әйтпесе, өзен бойындағы жақсы пальма тоғайларының арасында байлар үлкен жеке меншік үйлер салып тұрақтаған, олардың қораларында да үлкен бассейндер бар. Революция олардың барлығын мемлекет қарауына алып, халықтың пайдалануына айналдырған. Мейманхана коммуналдық кеңселер қарамағына, парктер, пляждар қала басқару үкіметінің қарамағына, байлардың үйлері болса, еңбекшілердің клубтарына, балалар бақшасына, ауруханаға айналдырылған. Мемлекет қарауына алған бірде-бір үйді кеңсеге, не тұрақты пәтер ретінде пайдалануға Фидель Кастро рұқсат етпепті. Тіпті, мебельдер мен жабдықтарын шығаруға да рұқсат етпеген. Барлығының мұрты бұзылмастан орны-орындарында тұрады екен. Үкімет қарамағына түскен үй-жайдың, мейманхананың, емхананың, балалар бақшасының бұрынғы қызметкерлері, егерде контрреволюцияға қатысқан болса, бұрынғы жалақысымен бұрынғы қызметтерінде түгелімен қалдырылыпты. «Бұрынғы алып жүргеніңді алып, бұрынғы тұрғын жайыңда тұрып, адал еңбегіңді істей бер» деген принцип барлық жерде қолданулы көрінеді. Революциядан кейін Кубадан кетемін дегендерге ешқандай кедергі болмапты. Ольга Лоренсенің айтуы бойынша, екі жүз мыңдай адамдар АҚШ-қа, Латын Америкасы елдеріне эмигрант болып кетіпті. Олардың көбі байлар мен мамандар. Мемлекет қарауына алынған да солардың үй-жайлары. Ал, контрреволюцияға да, революцияға да қарым қарым-қатынастары болмаған көптеген байлардың кәсіпорындары да, көпшілік пайдаланатын орындары болмаса, үй-жайларына, қора-шарбақтарына, бау-бақшаларына дейін ешкімге қол сұқтырмай, бәрі де жеке меншіктерінде қалған. Алпыс, жетпіс гектарға дейін жерлері де қазірше өз қарамағында.

РИО КРИСТАЛ деген сөз кристалдық өзен, мөлдір өзен деген сөз екен. Оның бойында үлкен парк, спорт алаңы, кафе, ресторан, балалар қалашығы, көлеңкелі беседкалар, жеңіл-желпі магазиндер, ортасында шешінетін, демалатын, көлеңкелеп отыратын күркелермен қоршалған үлкен бассейн бар. Бассейннің кең алаңы. Дуалдары жер бетінен төмен, түбіне дейін ақ кафельмен жабылған. Судың тазалығы сондай — түбіндегі майда құмдардың қиыршығына дейін шырпының басындай іріленіп көрінеді. Бұрын Рио кристал бассейні байлар мен аристократтардың демалыс өткізетін жері екен. Бассейн түбі тереңдік жағынан үшке бөлінеді екен: кіре берісте су белуардан асады — малти білмейтін ересектер үшін ортасының тереңдігі 7-8 метрдей. Кейінгінің қарсысында суға секіретін биіктігі 10-15 метрлік сатылары бар. Екі рет суда жүзіп келіп, күншуақта аз жүріп, жер астына апаратын сатымен төмен түстім. Жер астындағы подвалдың су жағындағы дуалы қалың шыныдан екен. Биіктікте секіріп, суға сүңгіп, малтып жүрген адамдарды су ішінен көріп, олардың қол-аяқтарын сермеп, малтып жүргендерінің қызығына қарап тұрдым. Көріп тұрмын: жоғарыдан бір әйел секіріп, суға жеткенше екі-үш рет шыр көбелек айналып, суға жақындай бергенде, екі қолын алға созып, қаршығадай құлдилап суға шолп етіп түсті. Түскен жері көбіктеніп, су астында балықтай құлдилап, төмендеп барып, атыла жоғары бетіне шалқая шығып, аударылып қайта сүңгіді. «Апырмай! Мынау балық па, жоқ адам ба?» — деп оған қарап таңданып тұрмын. Ол су бетіне қалқып шықты да, жай асықпастан мен тұрған жаққа малтып келеді. Мен өзіммен-өзім мәз-мәйрам болып күліп қалыппын. Ол Ольга Лоренсе екен. Мен сыртқа шығып, Лазарь Кокишевті ертіп келдім. Ол терезе дуалдан қарап тұрып, су ішіндегі сүңгіп, жүзіп жүргендерді суретке түсіріп алды. Менің:

Рио кристалды бұл кезде «мәдени орталық» деп те атайды екен. Судан шығып, тамақтанып болған соң, сол мәдени орталықтың басқа бұрыштарын араладық.

Қанттан кейінгі Кубаның екінші байлығы — темекі. Куба темекісі жер жүзіндегі мақтаулы темекілердің бірі. Кубаның экспорт балансында темекі айрықша орын алады. Кубада ірі темекі фабрикасы бар екен. Солардың Гаванадағы біреуіне бардық. Ұзын бойлы, тықыр қара елтірідей бұйра шашты, жазық кең маңдай, қошқар мұрын, үлкен мөлдір қара көзді, сопақ бет, отыздағы жылтыр қара жігіт бізді қарсы алды.

Амандасып, сәлемдесу ізеттерінен кейін:

Цех алдындағылардың барлықтары да «Қош келіпсіздер» деген пейілмен күлімсіреп бізді қарсы алды. Фабрикада жұмыс істеушілердің көбі әйелдер екен. Үстерінде көк, кең, жеңіл жұмыс киімдері. Беттері тап-таза, өздері тап-тұйнақтай. Бұрымдары жалбырап тұрған біреулері көзге түспейді. Әрқайсысы бізге көздерінің қырымен бір қарап қойып қана өз станоктарының алдында жұмыстарын істеп тұр. Жұмыстары конвейерлі, механика жолына түскен. Бір станок кідіре қалса, басқалары да кідіреді. Сондықтан ешкімнің өз орнынан кетіп, әйтпесе, жалтақтауына болмайды. Бізді екі топқа бөліп, екі еркек жетекші болып жүрді. Әр станоктың алдындағы жұмыскердің жанында үлкен темір қақпақты ағаш сауыты. Оған келесі станокқа бармайтын керексіз қалдықтар түсіп жатады. Басқы станок темекіні қағазға орап, аш ішектей шұбалта шығарып, екінші станокке береді екен. Ол оралған темекіні кесіп шығарып, автомат ретінде үшінші станокке көлденеңдете саусылдатып тұр. Ол жұтып жатыр, аржағындағы тесіктен басылған сигареталар сусылдап басқа станоктың аузына ретімен кетіп жатыр. Одан құтыланған сигарета пачкалары алақаннан кеңдеу лентаның үстіне түсіп, қосақтала бірінің артынан бірі жылжып барады... Цехтың залы биік, ұзын. Сол залда алты қатар станоктар тізіліп тұр. Әрқайсысылары әртүрлі, әр сортты сигарета шығарып жатыр. Станоктардың қасына келсең, жұмысшы әйел күлімсіреп ізет көрсетіп, өз жұмысынан қол үзбей тұра береді. Бір әдемі қыздың кеудесіне мен жалтыраған қызыл эмальді Лениннің значогын өз қолыммен тақтым.

Еe зовут Аннело. Она очень тронута вашим вниманием. Ее отец тоже носил такие усы как у вас. Ее отец знал вас по книгам. Еe маленькая сестренка очень будет рада, что она на работе видела советских людей. Этот значок они будут хранить как память... Цехтан шығып екінші этажға көтерілдік. Онда бір қанаты буфет, бір қанаты асхана екен. Буфет залындағы үлкен столға бізді директор шақырды. Орналастық. Әрқайсымыздың алдымызда бес-алты сигареттер, екі түрлі печеньенің арасына салған жұқалықтары қағаздан сәл-ақ қалың колбаса мен сыр (бутерброд), бір шыны кока-кола.

Таза, салқын ауасыз істеу жұмысшылардың денсаулықтарына өте зиянды болар еді. Әсіресе, бұл жағын профсоюз қадағалап жүреді...

Мен табақ үстінен алып, ортан қолдай жуан темекінің жапырақтарынан қабаттап орап істелген гавана сигарасының біреуін тұтаттым.

Гавананың орталығындағы дөңестеу жерде Пласа Сивика атты үлкен кең алаң бар. Дөңнің ортасындағы қырында Хосе Мартидің монументі. Монументтің төменгі тастан қалаған үлкен тұғыры — үкімет трибунасы. Алаңды Гавананың ең үлкен, кең көшесі Па Сео қақ жарып өтеді. Барлық ірі демонстрациялар, үлкен митингілер Пласа Сивикада өткізіледі. Пласа Сивика алаңы Москваның Қызыл алаңы сияқты Гавананың тарихи жері. Хосе Марта (1853—1895) Кубадағы он тоғызыншы ғасырдың екінші жартысындағы саяси, қоғам, мәдениет пен әдебиеттің ең көрнекті қайраткері болған. Ол кісі талантты публицист, лирик ақын, прогресшіл саяси көсем болып, Кубаның саяси тәуелсіздігі жолына көп еңбек сіңірген қайраткер. 1895 жылы испан отаршылдарына қарсы соғыста қайтыс болған. Куба халқы Хосе Мартиді ұлтының бостандығы үшін күрескен ардагер батыр деп еске алады. Ол кісінің айтқан нақыл сөздері, қаһарман ұрандары, өлеңдері өшпес өсиет ретінде халық аузында. Кубаның ақшалары сол кісінің портретімен шығады. Халық ол кісіге «Кубаның Апостолы» деп әулиелермен теңеп ат қойған. Абай айтпақшы:

дегендей Хосе Марти халқын күреске шақырып, жанын арына құрбан еткендердің бірі еді. Ол тәуелсіздікті көксеген Куба халқына нәр беріп, намысын тұтатқан жарық жұлдыздарының бірі болды. Ер қадірін ел білер, ел қадірін ер білер, — дегендей Хосе Мартиді Куба халқы ұстаз санайды, әулие тұтынады. Ерлік елеусіз қалмасын деген сөз бекер айтылған емес. Өйткені, атамыз Абай:

дегендей ол кісі Кубаның болашақ ұрпақтарына нақыл сөз, терең пікірлер тастап кетті. Кубаның әр өлкесінде, әр жолдың түйіскен жеріндегі маңдайшасында үлкен мрамор тақтайшада Хосе Мартидің нақыл сөздері ұран ретінде жазылып тұрғанын өз көзіммен көрдім, Көрген көзде жазық жоқ. Испан тілін білмейтін сорлы басым — бәрін де оқи алмадым, бәріне түсіне де алмадым... Гаванадағы Хосе Мартидің монументі түйеден үлкен кесек-кесек мрамордан қаланған, тұтас бір сарайдан аумақты болмаса, кем емес. Обелискінің биіктігі — 142 метр. Оның басына лифтімен шығып қарағанда, күллі Гавана габам астындағыдай болып көрінеді. Оның астында — биік-биік бірнеше кең залдар, қызмет орны, бөлмелер, складтар, онда - музей бар, музейде атам заманнан бергі әскери қару-жарақ, аспап-сайман, сауыт-қалқан, тіпті, өткен жылғы Куба зенитчиктерінің атып түсірген АҚШ-тың барлаушы самолетінің қираған сүйегіне дейін бар, ел аузында «Кубаның атасы — Отанымыздың отағасы» деп аталатын Карло Мануэл де Сэспэдтен бастап, Хосе Марти, оның орнын басқан генерал Антонино Масес Гомес сияқты ерте заманнан бері қарай Кубаның бостандығы үшін күрескен қайраткерлері мен бұл замандағы революция қайраткерлері Камило Сьенфего, Хосуэ мен Франк Пайстардың, Фидель Кастроның портреттері қатарланып ілулі.

Музейден шыға берісте гранит күмбезден қаланған төбе тұғырдың үстінде ақ мрамордан жасалған Хосе Мартидің терең ой үстіндегі мүсіні тұр. Ол өте үлкен, оны қаншама үлкен мрамор табылғанымен, бітеудей жасау мүмкін емес. Сондықтан оны үлкен сандықтай мрамормен қалапты... Кейін мен алыстан да Хосе Мартидің мүсініне бірнеше рет қарадым. Музейдің қара көк дуалдарының жанында Хосе Марти айқын, басым көрініп тұрды. Хосе Марти монументінің етегіндегі үкімет трибунасына да кейіннен бірнеше рет бардым. Үстіне шығып тұрдым да. Әрине, қасымдағылардан сұрадым, олар менің сұрақтарыма жауап берді де. Гавананың ыңғайлы алаңы көз алдымда, естігендерім құлағымда. Таң сәрі. Гавана көшелері тізіле жылжып бара жатқан автобустарға толы. Оларды қуып жетіп, зырылдап, жеңіл машиналар өтіп барады. Тротуарлармен тойға баратындай киінген әйел-еркектердің жүрістері асығыс. Көшенің әр бұрыштарында көк сұр киімді әскер мен халық милициясының жасақтары. Бір тұйықта олардың бір тобы тұр. Көше ортасында тұрған біреуі қолындағы қызыл жалауды сол қолымен жоғары көтеріп, оң қолындағы ақ жалаумен біресе оңға, біресе солға сілтеп тұр. «Енді алға жүруге болмайды, оңды-солды көшелермен жүруге рұқсат» сигналдармен, қатар келе жатқан машиналар постовойға жетпестен, қақ айрылғандай, екі жаққа бұрылып өтіп барады... Пласа Сивиканың шеңбер жағаларында сол қолдарының жеңдеріне қызыл шүберек таққан әскери адамдар мен милиционерлер. Алаңның орталығында ешкім жоқ... Алаңға жақын көшелерде лық толған адам. Радио саңқылдап тұр. Көңілді музыка, көңілді әндер, екпінді марштармен кезектесіп, біресе еркек, біресе әйел дикторларының дауыстарымен ұрандар тасталып тұр... Кідірген топтардың үйірмелесіп өлең айтып тұрғандарын да, ортасын кеңітіп қоршалап тұрып, жұлқына секеңдеп, билеп жүргендерді де кездестіруге болады... Кейбіреулері қолтықтасып әрі-бері жүр, кейбіреулері жай шүйіркелесіп тұр. Күн найза бойы көтерілді. Әскери адамдар мен милиционерлер көше алаңынан шетке шығып тұра бастады. Бөгеліп тұрған халық ағытылған өзендей, алаңға қарай толқындана жөнелді. Радио саңқылдап тұр. Хосе Марти монументінің баспалдақтарымен бір топ адамдар төмендеп келеді. Алаң теңселе қимылдай бастады. Трибунаға алдымен Фидель шықты. Оның соңында басқа үкімет мүшелері. Алаң қол шапалақтап, айқайлап, шуылдап, жерді аспанға көтерді. Баяғыдан бері саңқылдап тұрған радионың даусы мына шуда масаның ызылдағанындай ғана болып естіледі... Фидель жалаң бас, үстінде жағасы ашық, көксұр көйлегі — қатардағы жауынгер киімі. Ол микрофон алдында тұр. «Болды ғой, енді қойсаңдаршы» деген белгі беріп, алаңға қарай ол қол сілтейді. Алаң болса, одан сайын өршіп қол шапалақтай, айқайлайды, шуылдап ұрандар тастайды. Тәртіпшілер орындарында. Алаң жым-жырт. Фидель басына беретін киген. Барлықтарының көздері Па Сео көшесінің алаңға шыға берісінде... Оркестр күмпілдете марш ойнай бастады. Алдында қызыл, көк, жасыл жалауларды жоғары желпілдете көтерген ұшы-қиыры жоқ әскер топ-тобымен, сап-сабымен жарақтарын ұстап, бедірейе қарап, жіпке тізгендей қатарларын айнытпастан аяқтарын нық-нық, дәл-дәл сермеп, екпіндете басып келеді. Алаң олардың бірінші тобын ду қол шапалақтаумен шуылдай қарсы алды. Фидель және трибунадағылар қалт тұрып, қолдарын шекелеріне көтеріп тұр. Лек-легімен әскерлер өтіп жатыр. Машинаға тіркелген үлкен зеңбіректер төрт-төрттен қатар құрып көріне бастағанда алаң тағы да қол шапалақтай бастады... Артиллерия трибуна алдынан қатар-қатар зымырап өтіп жатыр... Па Сеодан шыға берісте, үш қатарланып келе жатқан танктерді көргенде, алаң қол шапалақтап дуылдасты. Фидель әскер саптары мен ұшы-қиыры жоқ халыққа лық толған алаңға қарап қуана сабырлы күліп тұр... Танктер өтті. Тым-тырыс. Көптің көзі Па Сеоның шыға берісінде. Әлі еш нәрсе ол жақтан көрінбейді. Фидель «асығатын еш нәрсе жоқ» деген кісідей қасындағылармен жайбарақат әңгімелесіп тұр. Қос қатарланған үлкен машиналардың соңына тіркелген ұзын белуарлы, дөңкиген үлкен арбаға сүйір тұмсықтарын аспанға көтере артылған, жуандығы екі-үш құшақ, ұзындығы есік пен төрдей, құйрығында үш қанаты бар, жұмыр, сырты ақ күмістей жалтыраған ракеталар алаңға жақындай бергенде, сенер-сенбесін білмегендей, дағдарыспен біраз уақыт еш жерден үн шыға қоймады. Фидель әңгімесін доғарып, алға қарады. Ракеталардың алдыңғы колоннасы трибунаға жақындай бергенде, алаң ду қол шапалақтап, азан-қазан болып уылдап-шуылдап, кейбіреулері жер тепкілеп билеп, кейбіреулері бірін-бірі құшақтап сүйіп, қуанышқа билік беріп кетті. Фидель оң қолын сәлме-сәл ғана жоғары көтеріп, алға қарап тұр. Ракеталар өтіп барады, алаңдағы у-шу басылар емес... Ракеталардың соңғы колоннасы трибуна алдынан өте бергенде, ысқырып, шуылдап, төмендете ұшып самолеттер өте бастады. Күтпегеннен сәл жасқанып барып, алаңдағы шу бұрынғыдан да ұлғайып кетті.

Еңбекшілер топтары трибунаның алдынан өте бастады. Фидель екі қолын артына ұстап, микрофонға жақындап сөзін бастады. Екі сағат бойы Фидельдің даусы демонстрациямен өтіп бара жатқандарға да, алаңда кезектерін күтіп тұрғандарға да, үйлерінде отырғандарға да, Кубаның қалаларына да, селоларына да радио арқылы естіліп тұрды. Сұңғақ бойлы, қыр мұрынды аққұба сұлу келіншек трибунаға жақындап келді.

Фидель қарқ-қарқ күліп: — Синьорита, мен сіздің құлыңызбын. Ерік өзіңізде, — дегенде, алаңдағылар оның кішіпейілділігіне риза болып, ду қол шапалақтады. (Синьорита — бикеш, бойжеткен деген сөз) Менің байқауымша, орыстар бір-біріне ренжісе «Вы» деп сөйлейді. Қазақтар бір-бірімен ренжіссе «Сен» дейді. Ал Кубада болса «бір көрген біліс, екі көрген таныс» дегендей, жақын көретін, сыйлайтын кісілерін дәрежесі қандай үлкен болса да «Сен» деп сөйлейді екен.

Қараңғылық, сауатсыздық — құлдықтың шынжыр арқаны. Революциядан бұрын Куба балаларының тең жартысына көбі мектеп есігін ашып көрмейді екен. Сондықтан халқының жарым-жартысы сауатсыз болған. Революция 1961 жылдан бастап сауатсыздықты жойып, Кубаны жаппай сауатты елге айналдыруды қолға ала бастаған. «Сэр култос пара сэ либрэс» — «Быть культурным надо быть свободным» — Мәдениет — бостандықтың серігі — «Образование начинается в колыбели и кончается в гробу» — «Бесігіңнен табытыңа дейін білім алу соңында өмір өткіз»... «Басқалардың біз үшін істемегенін басқалар үшін өзіміз істеуге тиіспіз» дегендер сияқты Хосе Мартидің сөздері мен Фидель Кастроның «Куба территорио либрэ де аналфабетиомо» — «Куба сауатсыздықтан құтылған территория болуы керек. Егер, керек болады екен, біз әрбір сауатсыз адамға бір мұғалім тіркеуге бармыз» — деген сөздері халық аузында, плакаттарға жазулы. Кубаның барлық қалаларындағы бұрынғы казармалар бұл кезде мектептер мен ағарту орындарына айналған. Гавананың шетінде, РИО Алмандарес өзенінің жағасында бір дивизия сыйымды үлкен әскери қалашық казармалар болған. Әскерді машықтандыру үшін құрылған кең-кең алаңдар. Бас штабтың үлкен кеңсе үйі. Офицерлер мен вельможалардың жеке меншік сарай үйлері. Диктатор генерал Батистаның өз сарай-үйі, үкіметінің кеңсе үйі — резиденциясы. Осылардың барлықтары бір көлемді аудан құрып, қалың әскер тобының қорғауында болған екен. Біз сол әскери қалашыққа бардық. Бұрынғы бас штабтың орнында Кубаның халық ағарту министрлігі. Бұрынғы казармалар — мектеп. Батистаның үйі — оқу кеңселері. Офицерлер мен вельможалардың үйлері мен қора бақшалары — балалар бақшасы, оқушылар клубтары, емхана, аурухана, интернаттар, жатақханалар. Бұрынғы әскер машықтанатын алаңдарда бұл кезде спорттың түрлі-түрлі салаларының орындары. Бір үлкен алаңға қаз-қатар жас ағаштар егіліпті — ол мәдениет және демалыс паркі болмақ. Сөйтіп, бұрынғы әскер қалашығы 1959 жылдан бастап мектеп қаласына, оқу орталығына айналдырылыпты. Халық ағарту министрлігінің бір қызметкері бізді қарсы алды, өзі жас жігіт екен:

Бұрынғы сақшылар тұратын әскери қалашықтың кіре беріс қақпасының алдында орта жастағы төрт әйел тұр екен. Төртеуі де ұзын бойлы әйелдер. Біреуі ашаңдау келген, көзі сәл қисықтау, қалың шашын маңдайынан қақ жара бөліп тарап, шүйдесіне шоқпардың басындай етіп бұрымын түйген қытай тәрізді, екіншісі отты көз, құс қанатты қара қас, оймақ ауыз... үшіншісі болса орақ мұрын, сопақ бет, қаз мойынды, балуан кеуделі, қарағайдай тіп-тік, жылтыр қара, ұзыны бір сүйем сүйір саусақ... «Апырмай, адам баласында саусақтары осынша әдемі, осынша ұзын әйел болады екен-ау» деп ішімнен таң қалып тұрмын... Төртіншісі сеңсең елтірідей сабалақ ұзын бұйра шаш, аласа маңдай, бадырақ көз, бұлшық бет, кішкене құлақ, жалпақ мұрын, кең танау, үлкен ауыз, ерінді, етжеңді әйел. «Мынауысы Африканың нағыз кіндігінен шыққан біреу болды ғой» деп ойладым. Қалған үшеуі оны ізетпен күтіп, әдеп сақтап, апа тұтып қадірлеп тұр. Директор синьорина Доминико Дель Амо. Она маэстро многих поколении кубинской интеллигенции, — деп Мария Ивановна министрдің адамының сөздерін аударды. Олар «мұғалім», «ұстаз» дегенді «маэстро» дейді екен. Директор күліп бізге басын изеді.

Осы жердегі оқушыларымыздың жалпы саны он мыңнан асады. Әр саланың өз директоры бар. Мен болсам оқу, методика жағының бас директорымын, — деп бастады сөзін Доминико Дель Амо. — Мен әр елдің де журналистерімен кездескен адаммын. Журналистер сұрақ бергіш келеді. Совет журналистері де солай болар, — деп күлді. Күлкісі өте жақсы екен, түрін жылыта өзгертіп жіберді. «Мынау өзі бір байсалды, ақылды бәйбіше ғой...» деп қалдым ішімнен. Ол сөйлеп тұр. Сөйлеген сайын маған ұнап тұр. Жарықтық, шын педагогтар ұнамды да, тартымды да келеді ғой, магнитше тартып барады...

Ал, енді мына кісіге келсек, — деді үшінші синьоринаға қарап, — бұл кісі ішіміздегі ең мықтымыз. Киімді қалай кию, кірді қалай жуу, төсек-орынды қалай жинау, үйді қалай сыпыру, жыртықты қалай жамау, тамақты қалай пісіру, қонақты қалай күту, тағы басқа адамға күнделікті керекті нәрселерді оқыту жағын басқаратын бас директорымыз... Біз түзде ғана емес, үйін тап-тұйнақтай ұстай білетін, барлық үй шаруасына шорқақтығы жоқ, келешек үй-семья тұтқасы боларлық азаматтар шығаруымыз керек мектебімізден... Біздің мектебіміз — комплексті мектеп...

Директорлар маған қарады. Мен басымды иіп амандастым.

Біз балаларымызды болашақтың жауынгері етіп тәрбиелейміз. Біздің ұрпағымыз: «Патрио о Муэржс, вэн-сермос!» — Отан немесе өлім, біз жеңеміз! Бізде әскери сабақ, дене тәрбиесінен сабақ беретін директор бар десті олар.

Директордың түсіндіруі бойынша олардың мектептерінде система мынандай екен: Оқу үшін ешкім ақша төлемейді. Барлық оқу құралдары мен қалам, қағаздар да ақшасыз беріледі. Оқушылар азаннан кешке дейін мектепте. Үш рет тамақтанады. Үйі алыстар, қаланың шетіндегі балалар интернатта. Киім жағынан формасының барлығы бірдей. ...Қора сыпыру, үй тазарту, тамақ істеу, табақ тарту, егін егу, оны суарып отау, түрлі жөндеу жұмыстары тағы басқа сол сияқты күнделікті керекті істер оларда мұғалімнің басқаруымен сабақ ретінде жүргізіледі екен. Физкультура мен спорт барлық жерде міндетті сабақ ретінде жүргізіледі екен. Балалар бес жастан бастап сегіз жасқа дейін балалар бақшасында тәрбиеленіп, мектепке түсуге дайындалады екен. Барлығы үшін міндетті оқу алтыншы класқа дейін. Одан кейін политехнизация принципімен мамандыққа ыңғайланған тағы да алты класс. Университетке түсемін деушілерге бір жылдық дайындық курстары бар. Жоғары дәрежелі мектептерде алты-жеті жыл оқу...

Гаванадағы университет — ескі университеттердің бірі. Ол 1721 жылы ашылған. Университет революциядан кейін ұлғайды. Жылдан-жылға ұлғая бермек. Біз оның болашақ студенттерін мол дайындамақпыз... Гаванада ұлы орыс педагогі Макаренконың атында педагогикалық институт бар. Биыл күзде ол институт үш жүзден аса мұғалімдер шығарады. Гаванада Куба селоларынан бір жылдық ағарту курсінде он мыңнан аса диқандардың қыздары оқып жатыр. Олар да жақында оқуларын бітіріп, селоларына қайтып, халық ағарту жұмысына кіріседі. Мәдени ағарту шамшырағын революция қолына алды... Әрине, мұның барлығы тек бастама ғана. Асулар алда жатыр, — деп директор сөзін доғарды да, — ал енді мектебімізді көріңіздер... — деп ашық дарбазаға қарай жол көрсетіп, «қош келіпсіздер» ишаратын білдірді. Оқушылардың барлықтары сабақта екен. Кіре берісте оқушылардың кең асханасына кездестік. Асхана есігінің екі жағында екі мүсін тұр. Біреуі Лениндікі, біреуі Хосе Мартидікі. Екеуінің де астында айқастырылып қойған Куба мен СССР-дің мемлекеттік жалаулары ілулі...

Олардың жан-жақтарында шынымен жабылған үш тумбочка.

Сыртқа шыға берісте жиырма-отыз оқушы бау-бақшаның арасында жұмыс істеп жүр екен. Соларға жақындағанда:

Оларды біз диқаншылық алаңдары деп атаймыз. Әрқайсысынан жылында бір-екі, екі-үш рет дақылдар жинаймыз... Тамақ жағының елу-алпыс процентін өзіміз өсіреміз... Тағы бір үлкен үйдің алдында толған машиналар, станоктар, бірнеше телеграфтық қарағайлар... сынған мебельдер... Олардың айналасында жұмыс істеп жүрген жаңа өспірім балалар.

Бүгін де көп жерлерді аралап шаршап қайттық. Біздің елші ешқайсымызды қабылдауға шақырған жоқ. Мен қатты ұйқыдан есікті біреу қаққанда ояндым. Есікті ашсам — Воронеждің ақыны Гормейчев Владимир Григорьевич екен.

Барсам, он шақты кісі отыр екен. Әйелдерден Мария Ивановна, инженер Серафима Ивановна, Ольга Лоренсе. Стол үстінде ішімдіктер. Мен алып барған шампан шарабын столға қойып, қолымдағы үш шоколад плитканы үш әйелге тапсырдым. Олар өте қуанып, үшеуі бірдей «вот настоящий внимательный мужчина» деумен кейбір жас жігіттерді ұялтты.

Біраз дуылдасып Отанды, елді, жолдастарды, семьяны еске түсіріп отырыстық. Ольга Лоренсе қазқоңыр даусымен испанша негрлердің бірнеше өлеңдерін айтып, ән салып берді. Ольга Лоренсенің әндерін естіп ойыма түсті. Кубалықтар, байқауымша, көңілді, сауықшыл, ән салғыш, би билегіш халық! Радио азаннан түн ортасы ауғанша лирикалық музыкалар мен әндерді беріп тұрады. Көшеде, кафелерде, ресторандарда радиоға қосылып өзіне ұнаған әнді ақырын дауыспен айтып жүргендерінің талайларын көрген болатынмын... Кубинцы неунывающиеся люди. Балконға шығып, темекі тартып, Гаванаға қарап тұр едім, Ольга Лоренсе келді.

Мен оған темекі ұсынып, шырпы шақтым. Осы жоғары он бірінші этаждың балконынан көріп тұрмын: Гавананың көшелері мен үй-қораларында тізіліп тұрған машиналар. Мына табан астындағы кварталдан мен жүзден асасын санадым.

Оның иесі қай үйде тұрса, машина сол үйдің қорасында, әйтпесе көшесінде тұрады. Әр машинаның орны белгілі! Біреудің орнына біреу қоймайды. Әр шаршы метр есепте. Көрдіңіз бе, анау машиналардың көлденең тұрғандарын?

Ольга Лоренсе шетелдерден келген туристерге гид жетекші болғандықтан, ол әр саладан берілген сұрақтарға қысқаша жауап беруге тырысатыны жолыққаннан бері сезіліп-ақ тұр.

11103 бөлмеге қайта келсек, біздің адамдар көңілді отырыста екен... Қысқаша айтқанда мен Ольгитамен кейіннен көпшілік арасында да, оңашада да бірнеше рет әңгімелестім.

Қазақша айтқанда әдепті, жақсы, тәрбиелі қыз екен.

Тағы бір әңгімеде Ольгитаға мен мынадай сұрақ бердім:

Соны бізге ұсынған да сол кісі еді... Ол сізді жақсы көреді...

Мен біздің топтың ішінде кешкі сағат алтыда Кубаның жазушылары мен артистерінің одағында отыр едім. Қонақтар түгел, қарсы алушы үй қожалары жоқ... Жағдайсыз халде отырмыз. Әдейі келгеннен кейін кетіп қалуға да болмайды... Одақтың президенті мен генеральный секретары әне келеді, міне келедіге бір сағаттан асып барады. Біз қора алдындағы кіре берістегі орындықтарда отырмыз. Кеңсенің майда қызметкерлері сасқалақтап, подноспен бізге сусын, кока-кола, томатный соктар алып жүр. Біз күтіп отырмыз... Күткенде уақыт шабан жүретіні әркімге мәлім. Күтіп отырғанымыз — Кубаның атақты қарт ақыны, халықаралық лениндік сыйлығының лауреаты Николас Гильен. Ол әлі келер емес. Біз күтіп отырмыз... Темекі тартып отырып ойыма түсті: Николас Гильенді мен бірінші рет 1952 жылы, бұдан он бір — он екі жыл бұрын Москвада колонный зал дома союзовта көргенмін. Ол кезде ол Отанынан қашып қаңғып жүрген болатын. Ол бір жақта эмиграцияда жүріп, шақыру бойынша біздің жазушылар одағының екінші съезіне қадірлі қонақ ретінде қатысты. Өзі аласа бойлы, арық, киімі жұпыны, шашына ақ кіре бастаған, желпілдеген кең танаулы, салпақ ерін, кім болса соған жалпаңдап қалған, қутыңдаған бір негр болатын. Ол сол кезде... Александр Фадеев, Николай Тихонов, Михаил Шолохов, Илья Эренбургтардың соңдарынан қалмай жүруші еді. Олар болса бір жағынан қадірлеп, бір жағынан есіркеп жүргендері бәрімізге көрініп-ақ тұрушы еді. Съездің аяғында прибалтиканың бір сауатсыз жазушыларының бірі кезекті председатель болып отырды... Күндізгі жиналысты аяқтап, алдындағы қағазына қарап, ол орысша былай деді: На энтом товрещи тневной сасиданья нашего съесда сакриуается. Вечерней сасиданья посвешаеетьса врученье международной премия мира кубанскому писатель Николас Гильенсу... Кешкі жиналысқа делегаттардың барлықтары келді. Мен де келдім... Съездің президиумының орнына академик Скобельцин басқарған комиссия отырды... Құрметті жиналыс басталды. Бірнеше тілдерде халықаралық сыйлық, комиссияның қаулысы оқылды. Еңгезердей шашы аппақ, нығыз сары кескінді академик Скобельцин жарқанаттай шелпиген қара қатпа негрдің омырауына значогын тағып, дипломын ұстатып, құттықтап қолын алды. Ду қол шапалақтау!.. Пабло Неруда, Николай Тихонов, Луи Арагон, Илья Эренбург, Жорж Амадулар Николас Гильенді құттықтап, сөз сөйледі. Ду қол шапалақтаулар... Москва пионерлерінің бір үлкен тобы сырнай-кернейлетіп, залды жарып келіп, Гильенге құшақ-құшақ, шоқ-шоқ гүлдер тапсырып, оның мойнына пионер галстугын тақты... Сол күнгі кеште оның құрметіне үлкен банкет істелді. Онда шетелден келген қонақтардың барлығы болды. Ертеңіне барлық совет газеттері оның портретін басып, мақалалары мен шығармаларынан үзінділер шығарды. Оның таңдамалы шығармалары орыс тіліне аударыла бастады. Шетелдердің газеттері де, Гильеннің Советтер Одағында көрген құрметтері туралы бір жеті шуылдасты. Куба ол кезде диктатор генерал Батистаның табан астында езуде еді: официалдық газеттер Советтерді де, Гильенді де жамандап жазды, ал Фидель басқарған сол кездегі қимыл-қозғалыс жұртшылығы Советтер Одағына сансыз рақмет айтып, Гильен атын аспанға көтерді. Кешікпей-ақ Н.Гильен сыйлықтың жүз мың алтын сомын, Советтер Одағында аударылған шығармаларының қалам ұштарын алтын соммен алып, өлім мен өмір арпалысқан, тап күресі қайнап жатқан Отаны Кубаға аттанған жоқ, өзінің баспанасын іздеп, қаңғырып, қашып жүрген Европа мен Латын Америкасының өлкелеріне тағы да тентірей жөнелді. Кубаға ол жиын-терін болып, «той тарқағанда» келді. Гильеннің Куба әдебиетінің ақсақалдарының бірі екені рас. Оны ел коммунист дейді. Ол да рас шығар. Гильеннің творчествосы Куба әдебиетінің шеңберінде прогрестік саладан ірі орын алатыны да рас. Бірақ, Куба шеңберінде ғана. Ол Пабло Неруда емес, ол Владимир Маяковкий емес, ол Жорж Амаду емес, ол Абай емес, Сергей Есенин емес. Ол тек куба шеңбершесіндегі Николас Гильен ғана. Біз соны күтіп бір жарым сағат есік алдында отырмыз. Осыларды ойыма түсіріп, темекінің түтінін қоюлап жұтып отырғанымда қалқан құлақ, дудар шаш, бақырайған көз, жалпақ мұрын қазақ белгілерінен танып біреу:

Алдымызда Мария Ивановна барып біз туралы испаншалап айтты. Гильен басын иместен:

Когда кончилось все присмекательства со стороны наших Гильен взял себя в руки, начал давать на отдельних листочках нашим свои автографии, потом сказал, что-то по испанский. Тут принесли по рюмочки БОКАРДИ. Я не взял предложенную мне рюмку, стоял заложив руки на спину.

Фотоаппараттар жарқ-жұрқ етті. Гильенмен қоштаспастан Гайдарға:

Машина алдында Тимур мені газет қызметкерлерімен таныстырды... Тимур машинаны өзі айдайды екен. Машина қозғалысымен, корреспонденттер сұрақ бере бастады.

Олар Бауыржан Момышұлының мінезін білетінбіз дейді... Олар қашан сіздің әңгімелесуге ықыласты болатын шағыңызды шыдап күтеміз десіп келеді, — деп Гайдар күлді.

Есікті тарс-тарс қақты. Мен оянып, орнымнан тұрып барып есікті аштым.

Ранчо он бес-жиырма парақ газетті парақтай ашып, оның жетінші бетін көрсетіп: «Бауыржан Момышулы герое де ла кареттара де Волколамск» деген үлкен мақаланың басқы сөздерін оқып беріп, сол беттегі менің кеше кешке корреспонденттермен сөйлесіп отырған үш суретімді көрсетті. Мақала газеттің жарты бетінен көбіректеу болып басылған екен... Ранчо екінші қалың газетті алып парақтап: «Ел мундоның» екінші бетіндегі менің суреттерімді көрсетіп, сөздерін испанша оқи бастады. Оған түсініп тұрған мен жоқпын... Ранчо «Вердо Оливо» журналының 12-13-ші беттерін ашып, ондағы төрт суретті көрсетіп, ай-шайға қарамастан мені тағы да жұлқылап оқи бастады: «Ел геролко комбатиенте Коронел Баурджан Момышулы» «Батыр жауынгер полковник Баурджан Момышулы» деген сөзді менің бір портретімнің астынан оқыды... «Комо комбатиенте ветерано дел иоркито советико салюдо а лос комбатиентетос де ла Куба Революционория. Лес десео эхтиос ен ла препарасион комбатива у политика» — «Как воин ветеран Советской армии приветствую воинов революционный кубы. Желаю успехов в боевой и политической подготовки» — деп кешегі интервьюде өз қолыммен жазған автографты суретінің астындағыны оқып берді.

Сол күннен бастап Кубаның газеттері мен журналдары, радио мен телевизиялары «Біздің елде, біздің жерде даңқты совет полковнигі Бауыржан Момышұлы қарулы күштеріміздің құрметті қонағы ретінде елімізді аралап жүр», — деген хабарлар тарай бастады.

Бұрын байқап жүретінмін. Лифтіде газет, журналдар толып тұратын. Лифтер «газет, журнал алыңыздар! Онда мынадай жаңалықтар бар...» деп көтерілгендерге, төмен түскендерге қақсап тұратын... Бүгін болса лифтідегі газет, журнал текшелері бос.

Төменге келгенде ел ағытылып шыға бастады.

Ресторанға мен кешігіп келіппін.

...Көп жерлерді қыдырып, шаршап-шалдығып ымырт жабылғанда қайттық.

Гавана «Либре» деген штампты бір жапырақ қағазға Тимур «1122. Тов. Момышулы», — деп жазған. «Все более или менее улажено. Завтра, в воскресенье, вы поедете в Вародеро. В понедельник утром отделитесь от остальной группы, которая поедет дальше, вы вернетесь и Гавану чтоб встретиться с начальником политического департаментатов. Кауссе. Он ожидает вас в 10.00, 11 ноября в министерстве вооруженных сил, 2 этаж, перевоз от Вардери до Гавани организует ИНИТ (директор ИНИТа в курсе дела). Я буду в министерстве к 10.00 тоже. Если, что неясно звоните 2-31-08 (просите по испански — Дос венти уно серо и очо). Приветом Т. Гайдар» деп асығып жазыпты. Төменге түсіп, кешкі тамақтан кейін Тимурдың хатын бастығымыз Мария Ивановнаға көрсеттім. Ол кісі таңданып:

Мейлі, бүгін-ертең бізбен бірге болып тамақтанарсыз...

Олар сізге машина жібереді. Ол жер бұдан 350 километр қашық. Келіп сөйлесіп, бізді қуып жету үшін тағы да 500 километр... Біз сізді күтіп отырмастан, әрі кетеміз ғой... Рақмет сізге, Мария Ивановна. Мен сіздермен бірге бармаймын. Осында қаламын.

Осы сөзді естіп тұрған Лазарь сұп-сұрланып ашуланып, терісіне сыймай тұрып:

Бөлмеме келіп, Тимурға телефон соғайын деп трубканы көтердім. Коммутатордан жіңішке, сыбызғының үніндей әйел даусы естілді. «Мынаның өзі даусына қарағанда бір кербез қыз болу керек» деп ойладым да:

Ол тағы да жылдамдатып испаншылап сөйледі.

Біраз дырылдатып қоңыраулатуын естіп тұрмын. Жауап жоқ.

«Е, аккупанто дегені — занято дегені екен ғой» деп ойладым.

Телефон сыңғыр ете қалды. Мен трубканы алдым. — Полковник жолдас! Сізбен Мария Ивановна сөйлеседі...

Таңертең сағат тоғыз жарымда Тимур Гайдар келді.

Мексика жайылмасының жағасындағы бір үлкен көк үйдің алдына келгенде Тимур машинасын тоқтатты. Екі офицер қолдарын шекелеріне ұстап бізді қарсы алды.

Бір офицер Гайдардың машинасына мініп, оны айдап кетті.

Кіре берістегі тұрған төрт әскери күзетші мен жақындағанда қолдарындағы автоматтарын серт ұстап сіресіп қатып қалды. Есіктен ене бергенімізде сол қолына қызыл шүберек байлаған кезекші офицер бір нәрсе деп, аяқ жағында «Оу!» деп айқайлап команда беріп, өзі қолын шекесіне алып, ізет көрсетіп сіресіп тұра қалды. Коридордағылардың барлықтары «Смирно!» командасымен тұр. Мен оң қолымды көтеріп, алға тартып бара жатып: Бұлары несі? — деп Гайдардан сұрадым.

Бізге ілескен офицер мені қуып озып, лифтаның есігін ашты.

Үлкен кабинетте жиырма шақты әскери адамдар отыр екен. Төрде бұйра шаш, бұйра сақал, жанарлы көз, томпиған, күрең қара мулат2 отыр. Мен есіктен басымды сұға салысымен, отырғандардың барлықтары орындарынан қарғып тұрды. Мен оң қолымды көтердім.

Осы сөздерімді Гайдар аударғанда, отырғандар ду күлісті.

Отырғандар тағы күлісті.

Команданте Кауссе отырғандарды маған таныстырды. Бас штаб пен саяси департаменттің ірі қызметкерлері екен. Бір топ әйел әскер формасында кіріп келді. Отырғандар орындарынан тұрды. Кауссе де, мен де тұрдым. — Бұл кісілер болса, халық ағарту министрлігінің жауапты қызметкерлері. Осында қызмет жағдайымен келіп қалған екен. Сіздің келгеніңізді естіп келіп отыр, — деді Кауссе.

Бойы ұзын, еңгезердей, жасы қырық пен елудің арасындағы, ұқыпты басқан мұртына ақ кірген кісі кіріп келді.

Мына кісі сол өтінішті жеткізу үшін келген.

Телефон сыңғыр етті. Мен трубканы көтердім.

Чехословакия мәдениет үйі оншама қашық та емес екен. Машинадан шығып, баспалдақпен көтеріліп, үлкен дарбазадан енгенімде, айқасқан күрек тісті, жылмағай жылтыр шашты, орта бойлы монғол жігіті қарсы алды.

Төменге түсіп барсам, үлкен залдың кіре берісінде орта бойлы, арықтау, маңдайы кере қарыс, қара костюмінде депутат значогі бар, ақсары монғол жігіті тұр екен.

Әсіресе, халқыңыздың мақал-мәтелдері мен фольклорды өте орынды пайдаланған екенсіз. «Де Куба Бауыржан Момышулы» — «Бауыржан Момышулы Кубада» деп бұлардың көбі тап нағашысы келгендей қуанып жүр. Оған біз де мақтанып қалдық, — деді Болгарияның елшісі.

Елдің барлығы түрегеліп, топ-топтанып әңгімелесіп тұр. Радио жай дауыспен монғол музыкасын беріп тұр. Поднос толған ішімдіктер мен сусын, жейтін тәттілер мен пирожки, бутерброд сияқты жеңіл тамақтарды көтеріп бірнеше қара костюмді жігіттер тұрған қонақтарға ұсынып жүр. Біздің топқа келгенде «мыналар қайтер екен» деген оймен, мен Чехословакия елшісінің сұрақтарына жауап беріп тұрдым.

Бәріміз соғыстырып іштік.

Елшілер қызметкерлері бөлек-бөлек топтанып әңгімелесіп, аспай-саспай бокалдарын қолдарына ұстап тұр. Маған біздің елшіліктің екі-үш қызметкері келіп хал-жай сұрасып тұр.

Біз басқа залға қарай бет алғанда Кубаның Біріккен Ұлттар Ұйымындағы бұрынғы өкілі әйелін ертіп келіп, менімен таныстырды да, жүріп бара жатып, Болгар елшісіне испаншалап сөз айтты. Әйелі басын изеп жымия күлді.

Біз бұларға, әсіресе, өндіріс машиналары, оптика сияқтылар береміз... — деді Чехословакия елшісі.

Кино басталды. ГДР-дан барған операторлардың түсірген документалдық фильмі екен. Кино біткеннен кейін, тарап бара жатқан елмен Багаа ішкі есіктің алдында, орынбасары сыртқы есіктің алдында қоштасып тұрды.

Есік қағылды. Ашсам, үш адам тұр екен.

Ұзын бойлы, толықша келген, қалың шашты, көк көзді, істік мұрын, күнге қақтана күйген сарғылттау жирен бетті, үстінде жеңіл жұқа ақ көйлек, ақ шалбары, аяғында ашық кенеп туфлиі бар кісі:

Генерал алдымен менімен «ат-көлік аман ба?»-дан бастап, хал-жайымды сұрап болды, маған қысқаша жағдай жағынан мәлімдемелер айтып:

Ақыры он күн дегенге келістік.

Біз жағынан мәселелердің барлығын өзіміз шешерміз, - деп Семенов менімен қоштасты. Үшеулерін мен лифтыға дейін шығарып салдым.

КАПИТАН САНЧЕС АТЫНДАҒЫ ӘСКЕРИ САЯСИ УЧИЛИЩЕДЕ Күндізгі сағат екі жарымда Виктор Иванович пен Хосе келді. Амандасып отыра беріп:

Пиноста — екі күн.

Раульдің тапсырмасы бойынша бас штабта бір күн. Барлығы өзіңіз айтқан, он күн. Осыларға принципінде мақұл десеңіз, мен қазір Кауссеге хабарлаймын.

Meн бұлардың жазбалы программаларын көргенім жоқ. Оны ммнистрдің өзі бекітеді. Кауссенің ауызекі айтқандары осы. Бір сағаттан кейін осы қаланың шетіндегі әскери саяси училищеде сізбен жолығыс ұйғарылып қойылыпты. Қарсылығыңыз болмаса, Хосе екеуіміз сонда сізбен еріп барсақ деп едік.

Виктор Иванович тағы да күліп, әлі қолынан түспеген телефонмен испаншалап Кауссеге менің сөздерімді айтып, күле сөйлесіп отыр... Төменге түсіп, сыртқа шықсақ, сүйір, ұзын, жалтыраған 4128-41 номерлі машинаның алдында төрт әскери адам күтіп тұр екен.

Олар селт тұрысып, бас киімдеріне қолдарын апарып ізет көрсетті. Мен қол беріп амандастым. Капитан Рио келген машинадан шығып, қасындағы әскери адамдарымен бізге келіп амандасты да, Семеновқа испаншылап бір нәрселерді айтты.

Орландо рульге отырғанда, Педро барып машинаның алдыңғы есігін ашты.

Кубада осы уақытқа дейін регулярлық армия жоқ. Бұлардың армиясы еріктілер армиясы. Одан кейін қарулы күштің бір саласы болса, халық милициясы — ол да еріктілер. Кейінгілер ішкі тәртіп сақтау үшін дружиналар ретінде құрылған. Олар өз кеңселерінен жалақы алып, жетісінде бір рет кезекті дежурлықпен милициялық міндеттерін атқарады. Міндетті әскери қызметке жасы жеткендерді шақыру жағынан бұлар заң жобасын дайындап жатыр. Жақында ол жалпы халықтың талқылауы үшін жарияланбақ. Әскери атақтары болса, үш дәрежелі сержанттар, үш дәрежелі лейтенанттар, капитан, төрт дәрежелі майорлар. Бұлардың капитандары полковникпен тең, майорлары — генералдармен тең. Дивизиялық майор, корпустық майор, армиялық майор, бас майор деп бөлінеді. Оларды ескі испан дәстүрімен «Команданте» - «Предводитель» - «Қолбасшы» деп атайды. Әр провинцияда әскери округтер бар. Жаңа регулярлық армия құруға даярлық ретінде бұлар кейінгі жылдары әртүрлі әскери училищелер ашып, онда командирлерді қайта оқытып жатыр. Армияда саяси партия аппараттары әлі жоқ. Жаңа заң қабылданғаннан кейін, армияның құрылымы біраз өзгермек, жаңармақ. Қазіргі бара жатқанымызды бұлар «революциялық нұсқаушылар мектебі» дейді. Онда бұрыннан командирлік тәжірибелері бар адамдар оқиды. Бұл жайды жол-жөнекей Семенов айтып келеді. Үлкен ашық темір дарбазаның алдындағы қос күзетші солдат жарақтарын серт ұстап, біздің машиналарды қарсы алды. Көшенің екі жағасында аралары үш метрден тізіліп қатар тұрған жауынгерлер. Олардың алдында үш-төрт метр алда командирлері тұр. Біз жақындай бергенде алдыңғы топтың командирі бір нәрселерді айтып «хау!» деп барынша дауыстап команданың кейінгі сөзін айтып, бізге қарай бұрылып, қолын шекесіне алып қалт тұра қалды. Қатардағы жауынгерлер жарақтарын серт ұстап, жүздерін бізге бұрып сіресіп тұра қалды. Мен оң қолымды көтеріп, сәлемдесу белгісін білдіріп отыра бердім. Әрине, ашық машина болса, түрегеп тұруға да болар еді. Әр топқа жақындағанда «Ха» командасы естіліп, сарт-сұрт жауынгерлердің «на караулға» алған қимылдары естіліп те көрініп те тұр. Көшеден машина солға бұрылды. Онда да екі қатарласып тұрған жауынгерлер жаңағындай қарсы алды... Машина тоқтады. Біз шықтық. Соңымыздағы капитан Рио машинасындағылар да шықты.

Алдымыздағы училище штабының бір жағында бір рота құрмет қарауыл, бір жағында — оркестр. Жақындай бергенде оркестр күпілдете «қарсы алу маршын» ойнады. Біз келіп тоқтадық. Оркестр алдымен Совет Одағының гимнін орындап, кейіннен Куба республикасының гимнін ойнады. Мектеп директоры екеуіміз құрмет қарауылының алдына бардық. Оның бастығы орта бойлы офицер аяғын дік-дік басып келіп, менің алдыма үш-төрт қадам жерде қарсы тұра қалып:

Штаб үйінің алдындағы биік баспалдаққа шықтық. Оркестр орнын ауыстырып бізге қарсы көшенің арғы жағына орналасты. Оркестр марш ойнай бастады. Командирлер басқарған курсант топтары рота-ротасымен бірінен соң бірі біздің жанымыздан салтанатты маршпен өтті. Мен оң қолымды көтеріп, оларға құттықтау белгісін білдіріп тұрдым... Мен өзіме көрсетілген құрметке алғыс айттым, сонымен қатар осынша құрмет маған артық болатынын да аңғарта сөйледім. Подобные почести у нас оказывают только председателям Верховного Совета, Совета Министров и маршалам Советского Союза.

Директордың үлкен кабинетінде кока-кола ішіп, сусындап отырмыз.

Бір топ еркек-әйел кіріп келді.

Жүздері шайдай ашылып, шеттерінен қол алыса амандасты да, отырысты.

Кубаның барлық халқындай, мұғалімдер тобы да аққұба, қара, күрең қызыл, сарылары аралас әртүрлі. Бірінші. рет көргендіктен олар түстерін жылыта, көздерін тайдыра, таңданғанын білдіргілері келмей, қысыла-қымтырыла «осы ма еді?» деген көзбен қарап отыр.

Мен оларға қысқаша біздің мектептер жөнінде, мұғалімдер жөнінде, Алматының өзінде ғана үш ірі педагогикалық институт барлығын олардың сұрақтары бойынша айтып бердім. Олар, әсіресе, әйелдер институты, шетел тілдерінің институты туралы, сырттан оқу жағынан бірнеше сұрақтар қойып, жауаптарымды ықыластана тыңдады.

Бір офицер келіп, училищенің жиналып, клубта орналасқанын баяндады.

Оркестр клубтың кіре берісінде тұр екен. Біз сыртқа шығып клубқа қарай бет алғанда-ақ, ол қарсы алу маршын ойнай бастады. Кіре беріске жақындағанда оркестр ойынын тоқтатты. Кубалықтар сапта тұрғандарға біреуді қарсы алып, шығарып салу жөнінде команда бергенде, аты-жөнін айтып болып барып, команда береді екен.

Эстрададағы президиум орнына шықтым. Залдағылар ду қол шапалақтап қарсы алды.

Орта бойлы, дембелше келген, шашына ақ кірген, толық бет капитан — училищенің оқу бөлімінің меңгерушісі (оларша директор) мінбеге шығып, жұлқынып сөйлеп тұр. Оның айтқандарын Хосе маған жанымда ақырын дауыспен аударып беріп отыр. Менің көзім біресе шешенде, біресе аудиторияда, құлағым Хосенің аузында. Бүгінгідей кездесуді ешқайсымыз түсімізде де көреміз деп ойламаған болармыз... Арамызда өзінің жауынгерлік, қаһармандық істерімен, шын патриоттық жалынды жүрегімен, көп елге аты аңыз боп кеткен батыр жауынгер — советтік зор жауынгері отыр. (Ду қол шапалақтау). Бұл кісінің істерін біліп, айтқандарын ұғып, өзін ұстазымыз ретінде сыртынан санасақ та, бұл кісімен осылай отырып, дидарласамыз деген ой бізде болмап еді. Бұл кісі әрқайсымыздың ойларымызда мифтік геройлар сияқты еді (ду қол шапалақтау). Бұл кісіні біз бұрын да терең ойдың адамы, бейқам психологияның адамы, орынды сөз бен нақ қимылдың адамы, өзі ақынжанды батыр, өзі тапқыр шешен, өзі жазушы, өзі философ деп ойлаушы едік. Олай шамалауға біздің бұрын да дәлелдеріміз болатын, қазір де дәлелдеріміз бар: өздеріңіз оқыған бұл кісінің өз кітабынан үзінділер болсын, ақыры кешегі газеттер мен журналдарға шыққан бұл кісінің интервьюлері. Кейінгі аумақтары кішілеу болғанмен, ойы терең мақалалары оқи бастағаннан біз сөз, сөйлем құрылыстарынан, үн жағынан, ой тереңдігінен тікеден тік компаньеро Бауыржан Момышұлын тани кеттік. Бұл кісінің кубаға келгеніне біз өте қуандық. Қош кепсіз, батыр жауынгер! Куба — Американың бостандық өлкесі, сізді шын жүректен құттықтайды! — деп тағы да шешен сөйлей берді, аудитория жиі қол соғуда. Мен Хоседен құлағымды алып, Семеновқа бұрылдым. Ол жымия күліп:

Хосе менің құлағыма:

Шешен кейінгі сөзін қол шапалақтаумен аяқтады.

Мен мінбеге шықтым. Хосе менімен еріп келіп, қасымда тұр. Екеуіміздің алдымызда екі микрофон. Алақандарын сартылдата қарсы алған зал көпке дейін қол соғуларын тоқтатпады. Мен біраз күттім де, сөзімді бастағанда, қол соғу саябырсып барып тоқтай қалды. Жазып алған сөздерім жоқ. Жинап жүрген ойларым бар еді. Олардың көбі интервьюлерде айтылып, баспа бетінде жарыққа шығып кетті. Оларды қайталауға болмайды. Бір құлағым құттықтаушы шешенде болғанымен, екі көзім аудиторияда болып, «бұларға не айтсам екен» деп жинақталып отырған болатынмын. Көп алдында аудармашы арқылы сөйлеудің бірнеше қиындықтары болады екен: бір ойдың саласын аяғына дейін толығынан айта алмайсың — сөйлемдерді бөлшектеп айтуды керек етеді, әйтпесе аудармашы бәрін бірдей ұғып, жадына ұстай алмайды, бір бөлшегін ол аударып тұрғанда — екінші жалғас бөлшегі қағазға жазылмастан импровизация ретінде сөйленген сөз аудиториямен көзқарас жағынан байланысты көп қажет етеді, солардың реакциясына қарап, мазмұнын, сарынын, желісін өзгерте сөйлеп, аудиториямен арпалысып, оны сығымдап алып қолдан шығармауды, өн бойы «арбап» тұруды талап етеді. Айтатын сөз болса — тыңдайтын құлақтар табылады, тыңдайтын құлақ болса — айтылатын сөз де табылады. Аудитория сынағыш келеді. Трибуна рентген сияқты — шешен аузын ашса, ішіндегісін көрсеткіш келеді. Елдің екі көзі мен құлақтары шешенде. Әр қимыл, әр үніңді сынап отырады. Жаққанына жадырай сүйсініп мақұлдап, жақтырмағанына жалтақтап, келіспегендігін білдіріп, әйтпесе, тыңдамастан көршісімен сөйлесіп отырады. Аудиторияға бір арнаға салып алып, қолдан шығармай сөйлеп тұру оңай емес-ақ. Әсіресе, аудармашы арқылы сөйлегенде. Айтқан сөзіңді қағып алып, басқа тілге суырыпсалма ретінде жалма-жан аударып тұру да оңай емес. ...Аудиторияны сыйлап, қадірлей сөйлеу керек. «Әрине, өздеріңіз білесіздер...», «Өздеріңізге мәлім...», «Бұл мәселе туралы бұрын өткендер былай деген екен...», «Ол әрқайсыларымыздың бастарымыздан өткен тәжірибе сабақтары мынадай...», «Сіздерде қайдам, бізде былай болып еді...», «Сіздерді білмейді деп айтып тұрғаным жоқ, пікір алысу ретінде орталарыңызға салып отырмын...», «Бұл өзі ойланатын нәрсе екен, меніңше, бұған сіздер қалай қарар едіңіздер?.. Бұл жағынан бәріміздің ойымыз бір жерден шығар деген үміттемін...» деген сияқты сөздерді қолдану аудиторияны өзімен тең ұстап тұрып сөйлегісі келетін шешенге керекті нәрсенің бірі. Аудитория көп сөзді жақтырмайды. Онымен қысқа, тұжырымды сөйлесу керек. Оны жалпы жаттама сөздермен шаршатпай, жалпы мәселемен зеріктірмей, өзінің қоршауындағы, өзіне керекті, ол қызығарлық мәселелердің белді-белділерін жалпы түсінікті сөзбен айту керек. Оратор не должен быть бесстрастным болтуном. (Как и писатель бесстрастным художником) он должен быть сострадальцем, соучастником, единомышленником... Во всяком случае сочуствующим интересом, стремлениям данной аудитории, исходя из их профессиональной особенности и интересов. Аудитория бывают разные. Пренебрежение особенностями всегда приведет к нежелательным результатам. Аудиторияның шаршамауы да керек. Арнаулы кездесуде қысқа сөйлеу де қиын, бірақ, көп сөйлеуге де болмайды. Бұл кездесуде арналған уақытты лажсыз екіге бөлуге тура келді. Жартысын маған, жартысын тілмашқа. Сол себепті мен жарияланған, оқушылардың өздері білетін нәрселерді қайталаудан аудиторияға ескерте, бас тарттым. Мен орысша сөйлеп тұрмын. «Мына кісі былдырлап, кей кезде қолын сермеп, даусын қаттырақ шығарып, не деп тұр екен?» дегендей, аудитория ықыласпен өзіне таныс емес тілдің дыбыстарын, үндерін тыңдап, интонацияға байланысты қимылдарын көріп таңданып отыр. (Простое людское любопытство перед иноязычным оратором. Хосе аудара бастағанда «Ал, жаңа не деді екен» деп құлақтарын тоса қалады. Сөз басында сәлемдесіп, құшақ жая қарсы алғандарына рақмет айтып, Кубаға келген сапарымның мән-жайларын, Кубаға біздің халқымыздың достық лебіз-ниеттерін айттым. Сөзімнің бұл саласы бірнеше рет қол шапалақтаумен бөлініп, үзіліп отырды. Кубалықтар ұзақ қол соғады деп жоғарыда айттым ғой. Бір ұзақ қол шапалақта мен Семеновқа қарап — Если они и в дальнейшем так будут аплодировать то время уйдет больше на аплодисменты, чем на беседы, — дедім. Хосе байқамаған жерден Семеновқа айтқан сөзімді аударып тұр. Бір жақсы жері, аудитория қыран күлкіге батып, оған қол шапалақтады.

Одан кейін мен өмірбаянымды қысқаша айтып беріп, творчествомның негізгі салаларына тоқталдым, олардың қай мақсат, қандай тілектермен жазылғандарын, қайдан тамырланғандарын айтып бердім. Әңгіменің бұл саласында сирек қол соғылды. Содан кейінгі сөз әскери тәрбиелер, әскери тәртіп, командирлер мен саяси жетекшілердің міндеттері, тағы басқа тақырыптардан болды... Сұрақтар берілді. Оларға жауаптар қайтарылды...

Мен сөзімді бітіргенде, ұзақ қол шапалақтау болды.

Ел орындарынан тұрды. Оркестр Совет Одағының, Куба республикасының гимнін орындады... Түрегеп тұрғандар тағы да қол ұстасып, теңселіп тұрып «Интернационалды» басынан аяғына дейін түгел айтты. Сол жолғы сөзімнің хаттама беттеріне түскен текстін төменде келтіріп отырмын. Ымырт жабылардың алдында клубтың қарсысындағы үйдің үлкен залына ендік. Залдың үш жағына ұзын-ұзын столдар жасалып қойыпты. Оқытушылар, офицерлер, мектеп мұғалімдері келіп орналаса бастады. Училище директоры бізді ең шеткі босағаға жасалған столға отырғызды. Менімен қатар отырған Семенов маған күліп былай деді:

Шақырылғандар орналасып болды. Барлықтары алпыс-жетпіс адамдай. Әйел мұғалімдер біздің қарсымыздағы столға жеке орналасты... Бұрын бұл кісі туралы жазылғандарды, бұл кісінің өзінің жазғандарын оқушы едік, — деп бастады директор сөзін. — Бүгін болса өзімен дидарласып, өз аузынан, өз үнімен айтылған сөздерін естідік. Полковник бізбен аға ретінде ашық, емін-еркін сөйлесіп пікірлесті. Бұрын біз бұл кісіден сырттан сабақ алсақ, бүгін өз аузынан сабақтар алдық... Полковниктің алыс жерден әдейі бізге келіп, шын пейілімен бізбен кездесіп отырғаны да Совет халқының бостандық, тәуелсіздік жолындағы күрестегі Куба халқына үлкен достығының зор белгілерінің бірі деп есептейміз. Қош кепсіз, абзал аға! — Жұрт орындарынан тұрып қол шапалақтады. — Алдарыңыздағы бокалдарыңызды құрметті қонағымыздың денсаулығына алып қоюларыңызды өтінемін! — деп директор сөзін аяқтап, бокалын менімен соғыстырды... Төртінші болып мен сөйледім... Менен кейін тағы да екі тост көтерілді. Кейінгі сөйлеген жолдас сөзінің аяғында:

Орнынан тұрып менің алдыма келіп, қағазға қаламмен салған сурет-портретті ұсынды. Отырғандар қол соқты. Мен қабылдап, рақмет айттым суретшіге... Желінген астардың ыдыстары жиналып, алдымызға кофе келді.

Екі офицер директордың алдына нәрселер әкеліп қойды.

Барлықтары сыртқа шығып, машиналарымызға дейін шығарып салысты, жылы лебізбен қоштастық.

Менімен бірге болғандар мені Гавана Либрэдегі номеріме дейін әкеліп салды. Кешегі Хосе Кауссенің берген төрт том қалың кітаптарына, бүгінгі сыйлықтарға қарап:

«Арыстан айға шауып мерт болса да, баласы арыстандық етпей қоймас» деген халық мәтелі бар. Кубаның тарихында Карлос Мануэль де Сэспед, Хосе Марти, генерал Гомес сынды күресті бастауын бастап, аяқтамай дүние салған азаматтар бар. Алайда олар мәңгілік дәстүрлер, мұралар тастап кеткен... Кейінгі кезде Фидель мен оның серіктерінің де алғашқы қадамдары сәтті болған емес. Олар құлаған да, сүрінген де, тұтқында да болған. Біразы алғы ниетке қолдарын созарын созып, алғашқы талпыныста мұрттай ұшып, бостандық жолында қаза болып та кеткен... Кубаның жағдайы — айрықша жағдай. Фидель Кастро соны жақсы аңғарып, батыл басқарып келеді. Куба революциясы жеңгеннен кейін де ондағы ішкі және сыртқы жағдайлар өте шиеленісу үстінде. Сондықтан да әзір әскери жағдай үстем, өкімет билігі бір адамның Фидель Кастроның қолында. Ол елді радио мен телевидение арқылы басқарады, өте жауапты, өте қауіпті деген жерлерге өзі барып, халықпен бетпе-бет тілдеседі. Заты, өз халқын жақсы біледі, өз елінің ішкі және сыртқы жағдайларында жақсы бағыт ұстап отырады. Ол шебер саясат қолданып, ескі өмір мен жаңа өмірдің Тынық мұхитының сұрапыл толқынында басқару кемесін орамды, сақ, шебер жүргізіп келеді. Ол, тіпті толқынды маңдаймен соғып болса да, өз елінің пайдасына қарай бұрып отырады. Ол халық бұқарасының революцияшыл жігеріне сүйенеді, ел ішіндегі дағдарыстың да шебер қолмен шешуін таба біледі, тіпті қала мен селоның буржуасын да (оларды революцияның досы деп атай отырып) өзінің ыңғайлас маневрімен зиянсыздап отырады. Мұнысы біздің бір кезде кулактарды жою үстінде орта шаруаны бейтарап қалдырған саясатымызға ұқсайды. Өзінің осындай саясатының арқасында ол ел ішіндегі өз үкіметіне қарсы оппозицияның бетін қайтарып тастап келеді. Сол бір топтардың бірсыпыра өкілдері азаматтық істерде де, сол сияқты қарулы күштерде де жоғары командалық орындарда істейді. Революция дамуының бүгінгі сатысында біздің ұғымымыздағы таптық социализмнен басқаша, Кубалық национализм үстемдік етіп отыр. Бола қаларлық контрреволюцияның қандайын да онда қазір Кубалық ұлттық күштің революцияшыл рухымен жүгендеушілік басым, бұл ұлтшыл қайраткерлер империализм мен отаршылдықты барынша жек көреді және социализмге қарай неғұрлым жедел бой ұрып отыр. Антиамерикандық қозғалыс өте күшті. Елде үш жүз мың адам қару асынған, олар бұйрықты алған бойда-ақ «Отан немесе өлім! Біз жеңеміз!» деген ұранмен ұрысқа лап қоюға әзір. Арандатушылықты толық құрту іске аспас арман екенін Фидель жақсы түсінген. Сондықтан қырағылық және үнемі жауынгерлік әзірлік бүгін таңда алдыңғы жоспарда, сонда да қазір ел ішінің ахуалы негізінде біршама өз сабасында. Елдегі техникалық интеллигенция қазіргі тәртіпті қолдай қоймайды, сол сияқты бұрынғы малайлар, капиталистерге қызмет еткендер мен жезөкшелер небәрі жүз алпыс мыңдай адам өткенді армандайды, шетелдік бай туристердің ауыз жалатқан дәмін ұмытпайды, көңіл көтеретін түнгі клубтарды көксейді. Елдегі жұмыссыздар саны жүз мыңнан екі жүз мыңға дейін жетіп отырады екен, қазір жұмыссыздар саны анағұрлым азайып келеді. Кубалықтар — қызу қанды, әсершіл, ұлттық сезімі күшті халық. Бұл өзі көтеріңкі көңілдің адамдары, ән салып, билеуді жақсы көреді, жұрттың бәрі бірдей жұмыс істеуге зауықты да емес, тоқ, тойып ішіп-жеуді жақсы көреді. Күріш, ірі бұршақ, овощь, жеміс, ет, сүт, балық жеткілікті жұмсалынады. Жылына жан басына әрісі 22 килограмға дейін май жұмсалынады. Елде машина көп — 300 000-дай. Бірақ оларды жөндеуден өткізу жағы қиын, себебі көбі американ маркасындағы машиналар, 15000 трактор және басқадай техника негізінде совет елінен. Техникалық интеллигенцияның 200000 адамы елден эмиграциямен кетіп қалған, қалғандарының мамандығы, өнері бойынша анықталған есеп әлі жоқ. Ел техникалық интеллигенцияға зәру. Саудагерлікке қарсы күрес мақсатымен көпшілік қолды товар мен азыққа карточка жүйесі енгізілген. Бұл азық-түлік түрлері халыққа теңбе-тең бөлінеді. Ал, сыртқы жағдайдың қиындығы мыналарда: капиталистік қоршау, АҚШ тарапынан бас алмастан болып жататын қоқан-лоққы, АҚШ пен оның одақтастарының экономикалық блокадасы, социалистік лагерь елдерінің алыстығы, Қытай тарапынан соңғы уақытта болып отырған үнемі дерлік іліп-шалу. Латын Америкасы елдеріндегі революциялық-азаттық қозғалысы Кубаға арналған имперализм соққысын бұрып әкетіп келді және солай ете де бермек.

Академияда жоғарғы дәрежелі қызметте болғандар оқиды екен. Олардың көпшілігі бұрын дивизия, корпус командирлері, армия штаб бастықтары, армия командашылары, бас штабтың жауапты қызметкерлері болғандар екен.

Көшеде академия бастығы мен революция нұсқаушысы екеуі қарсы алды. Лекция залында жиналып отыр екен. Отырғандар орнынан тұрып, қол шапалақтап қарсы алды. Академия бастығы:

Біздің заманда экономика, ғылым, техника жақтарынан ата-бабаларымыздың түсіне де кірмеген революциялық өзгерістер, жаңалықтар болды, болып та жатыр, болмақ та. Біздің замандастарымыз ұрпақтан ұрпақ сайын сана-сезім, білім, мәдени көзқарас жақтарынан өсу үстінде. Демек, адамдық материал да дамып, өсіп өзгеруде. Жаңа техника жаңа қару-жарақтарды, жаңа экономиканы берсе, саяси, мәдени тәрбие жаңа адамдар типтерінен жаңа жауынгерлер беріп отыр, береді де. Барлығы бірімен-бірі байланысты, бірінен-бірі шыққан терең тамырлас екенін сіздер жақсы білесіздер. Өсіп-өніп, даму жағынан барлық жерде бірдей емес, ол жағынан да дүниежүзінің бір өлкесі қырлау көтеріңкі, кей жерлері ойлау, ойпаңдау екені де сіздерге мәлім. Демек, біздің заманда қарулы күштердің дамуына үш айрықша жағдай ықпал етеді деп айтуға болады. Олар мыналар: сапа жағынан жаңа материалдық, техникалық база болуы. Бұл әр дәуір, әр кезеңдегі қарулы күштерге де түбірлі ықпал етерлік айрықша маңдайалды жағдай. Материалдық, ғылымдық-техникалық өсу аспаннан түспейді. Оларды адам өз қолымен, өз даналығымен істейді. Сол себепті ол адамның қалыптасуымен, өндірістік күштердің өркендеуімен құрамдас тамырлас. Осы өзгерістер қарулы күштерге де көп әсер етеді. Күш әкесін танымайды дегендейін, біздің заманда мықтылық керек. Барлық табыстарымыздың бал-қаймағын алдымен, қарулы күштерімізді нығайтуға арнаймыз. Сондықтан табыстың ең сарасы соған жұмсалып жүр десек қателесе қоймаспыз. «Соғыс — саясаттың жалғасы, саясат — соғыстың жалғасы» деген нақыл сөз бар. Біздің заманда солай. Оған біз мәжбүрміз.

Сізге, команданте, Ф. Энгельстің біздің бүгінгі тақырыбымызға байланысы бар мынау бір қағидасы белгілі ме? Ол былай деген: «Армиялардың бүкіл ұйымдық табиғаты мен жауынгерлік тәсілі, сонымен бірге, жеңілістері де, материалдық, яғни экономикалық жағдайларға байланысты, адамдық материал мен қару-жараққа байланысты...» Сіздің сұраққа жауап беру үстінде мен Ф.Энгельс тұжырымдаған осындай түбірлі қағидаларға сүйеніп тұрмын. Өз ойымды әрі қарай айтуға рұқсат етіңіз.

Демек, екінші айырмашылық — жаңа адам, жаңа жауынгер, оның жаңа прогрестік саяси сана-сезімі, оның мәдениеті, оның политехникалық білімі, профессионалдық тәжірибесі. Ол бұл замандағы техниканы ерттеп, жүгендеп мінген кісі. Үшінші айырмашылық — Коммунистік және жұмысшы партиялардың, соларға туыс басқа да прогресшіл партиялардың социализмнің дүниежүзілік системасы тұсындағы рөлінің арта беруі, бейбітшілік жолындағы, бейбіт, қатар өмір сүру жолындағы күрестің белең алуы, Африкада, Азияда, Латын Америкасы елдерінде халық азаттық қозғалысының бой бермес толқыны. Осылардың барлығының ықпалдары қарулы күштерді әр жерде, әр өлкеде, әp уақыттарда өзіне жарастықты (мүмкіншілігіне қарай) дамытуға сәйкестеп әсер етеді... Бұл мәселелердің әрқайсысына арнап бірнеше сағат лекциялар оқуға болады. Менің дайындығым жоқ деп ескерттім ғой мана, қысқаша сіздердің сұрақтарыңызға менің жауабым осындай...

Бір генерал аудиториядан қолын көтеріп орнынан тұрды.

Матансас — Гаванамен көрші провинция. Орталығы — Матансас қаласы. Ол қалада Кубаның ең бұрыннан ашылған әскери академиясы бар. Оны олар «Бірінші академия» деп атайды. Онда бұрынғы орта дәрежелі командирлер білімдерін көтереді.

Гавана Либрэнің алдында машина күтіп тұрғанымызда, Кокишев кездесе кетті.

Теңіздің жағасындағы асфальт жолмен келеміз. Лазарьдың екі көзі көркем табиғатта.

Құздың үстінен салынған үлкен көпір. Лазарь суретке түсіре бастады. Құз жағасын біраз аралап кафеге ендік. Кафе ішінде бес-алты адам стойкада сусындап отыр екен. Охэдо бәрімізге бір рюмкадан ром бакарди, бір шыныдан кока-кола алдырды.

Асықпастан әңгімелесіп отырмыз. Кубалықтар бірі кіріп, бірі шығып жүр.

Әскери қалашықтың дарбазасының алдында бізді бес-алты офицер қарсы алды. Сұңғақ, ұзын бойлы; ат жақ бет капитан:

Лазарьды таныстырдым. Қалашыққа кіре салысымен Лазарь зәулім зеңбіректерді көріп қызығып кетті білем, фотоаппаратымен сығалай бастады.

Штабтағы бастықтың кабинетіне келдік. Бір топ оқушылармен Родриго таныстырды... Біраз әңгімелесіп отырған соң Родригэс былай деді:

Тамақтанып отырып, штаб офицерлерімен, оқытушылармен әңгімелестік... Кубалықтар жолыққан жерде Плайя-Хиронды еске алып отырады. Олардың революциясының бес жылдық тарихындағы Плайя-Хирондағы десант шеттен істелген бірінші интервенция. Десантты жетпіс екі сағатта жойғандығына олар зор мақтанады. «Плайя-Хирондағы ұрысқа қатынасушылардың біреуі» — деп таныстырады, не солай деп танысады. Жаудың келгенінен оны күткен жаман. Жау келді, кубалықтар жеңді. Ол Кубаның қарулы күш майданында сыннан өтіп, бір көтеріп тастаған маңызды оқиға екені даусыз. Әрине, сырттан қарағанда, үстірт қарағанда ұшы-қиыры жоқ теңіздей, ешқандай сүйемелсіз (артиллерия, флот, авиация сияқты күштерсіз) жер жағасына жабысқан 1200 адам десант — көп мықты күш емес, оны жарамды бір эскадрильямен, әйтпесе, крейсермен жағаға түсе бергенде су түбіне батырып жіберуге болар еді. Әйтпесе, кемеден түсе бергенде жарамды бір пулемет ротасымен жағаға жеткізбеуге болар еді. Әрине, айтуға оңай, ал істеу қиын... Жау сырын, келетін уақытын, санын бұрын хабарлап келмейді. Ол күтпеген жерден соғады... Жерге табаны тиіп, қойынға кіріп алып қолтықтасқан жаумен арпалысу оңай емес. Оны әскер тілінде плацдарм дейді. Плацдарм соқыр ішектей түртиіп тұрады да алады. Сонымен көмек келсе сыздап, кернеп ұлғаяды, өршіп үріліп, айналасын өрттей тамызғылап, жалындай жөнеледі. Өршіген өртті өшіру оңай емес... Плайя-Хирон аралдың арғы жағасындағы Кочинос жайылмасында. Плайя-Хирон деген орысша аударғанда Красный пляж деген мағынада. Арамыз біз бен Гаванадан қашықтау, оған бару үшін кемінде үш сағаттай уақыт керек, қайтуға үш-төрт сағат, онда бір-екі сағат. Қысқасы, оған бару үшін бір күнді толығынан арнау керек, — деді Родригэс Лазарьдың сұрағына. Бұл кісі де офицер. Екеуіміз де картаны оқи білеміз. Карта арқылы ғана таныссақ та жетер, — дедім мен, — Кочинос жайылмасы аралдың құрғағына қолтықтай кіреді. Жағасының көлемді жерлері өсімдік басқан шалшық келеді екен. Әсіресе, сол жақтағы Пенинсул де Сапата жарты аралының ұзындығы екі жүзден аса, көлденеңі жүзге таман километр, миы шығып жатқан тартпа шалшық көрінеді.

Олар талқандалды. Бұл өзі таптық мәні үлкен, біздің социализм жолында кездескен бір шайқас еді.

Олардың кейбіреулері шетелге барып қайтулары керек еді. Олар Плайя-Хиронның хабарын естісімен қалталарындағы билеттерін қайтадан өткізіп, аэродромная майдан шебіне өздері кешікпей-ақ жетіп келіп, соғысқа қатысты...

Бұдан кейін біз академияның жайғасқан жерлерін араладық. Үлкен аудиторияда мыңнан аса адам отыр екен. Бізді олар орындарынан тұрып қол соға қарсы алды. Родригэс сөйлеп, жиналысты ашты. Ол қысқаша сөйлеген жоқ, ұзын да сөйлеген жоқ. Оның айтқан сөздерін Лазарь аудармашы арқылы тыңдап, бас көтермей жазып отырды. Мен онымен қабаттаспастан тек шет жағасын ғана тыңдап отырдым. Кейіннен Лазарьдың айтуына қарағанда, Родригэс өте жақсы, мазмұнды, нақыл сөйлегенге ұқсайды.

Мен сөйледім. Төменде Кубаның әскери академиясы тыңдаушыларының, әскери басшыларының, офицерлері мен солдаттарының алдында сөйлеген сөздерімнің жиынтық, протоколдық текстін келтіріп өтейін.

Жаңағыдай үш төркіннен келіп жеткенде, әрине, ой дегенің ала шарпыланады, шала жетеді. Оны анық аңғару жоғарыдағы үш тілді де еркін білген адамдардың ғана қолынан келеді. Сіздер байқап та үлгерген боларсыздар, мен аудармадан кейін пауза жасаймын. Ары қарай айтайын дегенімді ұмытып та қаламын. Еркін ағып келе жатқан ойда антракт — үзіліс болады, өйткені, айтылып кеткенді аударып үлгерсін деп аялдаймын. Сіздер, сірә, аңғарған боларсыздар: өзінің сындарлы логикасына жеткенге дейін көптеген сөйлемдердің тізбегінен өтетін түйінді ойды аудармашының бір дүркін аудара қоюы оңай да емес. Сондықтан жарты сөзді айтып тоқтап қалу да жиі болады. Осы жағдайды ескеріп, менің сөзімнің, мүмкін, ойлы-қырлы ала-құла шығуына сіздерден ғафу өтінемін. Сіздердің көсемдеріңіз Фидель Кастро — аса әйгілі революционер және біздің ғасырымыздың қаһарманы да. Біздің Н.С.Хрущев — асқан зор саяси және мемлекеттік қайраткер, бейбітшілік жолының ұлы күрескері. Осы адамның басқаруымен Совет үкіметі лениндік сыртқы саясатты мызғымай, бұлжытпай жүзеге асырып келеді, ол бейбітшілікпен қатар өмір сүру саясатын жүргізіп отыр; ол жаппай және толық қарусыздану саясатын жүргізіп отыр; ол атом және сутегі бомбаларын сынауға тыйым салуды дәлелді түрде жүргізіп келеді; ол халықаралық дағдарыстың аса түйінді кезеңін шешуге араласып, өзінің бедел салмағымен жаңа соғыстың өртін өшіріп тастап отыр; ол прогресс пен бостандық жолына түскен елдердің қай-қайсысына да қалтқысыз көмек көрсетіп келеді. Осы істерімен біздің советтік үкіметіміз гуманизмнің асқан ұлы қадамдарын жасап отыр. Менің халқым сіздердің талап-тағдырларыңызға, игі істеріңізге сүйсініп отыр; сіздерді сүйеді, сіздерге сенеді, көздеріңіз көріп, қолдарыңыз жетіп отырған табыстан гөрі де зор табыстарға жетулеріңізге тілектестік білдіреді. Сіздердің қол шапалақтауларыңыз жиі-жиі овацияға айналып отырғанын көруім де қызықты. Егер ылғи осылай ете берсеңіздер, уақыттың өзін біздің әңгімелесуімізден гөрі де қол шапалақтау ұтып кетеді деп қорқамын. Достық риямен мынаған келісіп алалық. Біздің әңгімемізге бөлінген уақытты неғұрлым пайдалы өткізейік. Мен азаттық аралында, Фидель Кастроның Отанында болуды арман еткен едім. Менің Куба халқының ер тұлғасын, оның революцияшыл қайрат-жігерін көргім келіп еді. Куба кімді болса да өз бауырына тартып тұрады. Сөйтіп, мен басында мәңгілік қар жатқан асқарларды аттап, шексіз қиыр далаларды, көгілдір мұхиттарды асып, аспанмен ұштым. Алматы мен Гавана арасы күнге тете тартқан жолмен есептегенде он бір сағаттық мерзімді алады. Біз ұйқыдан тұрып, еңбек ете бастағанда, сіздер ұйқыға жатасыздар, ал, біз ұйқыға жатқанда, сіздер еңбек пен күреске аттанасыздар. Мен осында 6 ноябрьден бері жүрмін. Бұл күндердің ішінде өзімнің жолдастарыммен — советтік саяхатшылармен бірге Гавананың бірнеше қызғылықты орындарында болдым. Гавана да, гаваналықтар да бізге жақсы әсер қалдырды, кейін опық жеу, өкіну сезімі болмайды деп сенемін. 10 ноябрьде Революциялық Қарулы Күштер Министрі команданте Рауль Кастро Рустың және Бас штабтың сыйлы ізеті бойынша мен өз тобымнан бөлініп, осы елде қонақ ретінде қалып қойдым. Бұл елде менің 20 күндей болуымды өтінген еді, мен 10 күндей уақыт қалуға келісім бердім.

Жастан-ақ мен өзімді әскери қызметке арнадым.

Менің ұлтым қазақ, мен Совет Одағының азаматымын. Менің ата-бабам мал өсіруді кәсіп еткен. Мен бақташының баласымын. Жасым елудің ішінде. Соның жиырма бес жылын армия қатарындағы қызметке бердім, Совет Одағының кең байтақ өңірінде әр жерде әскери қызметте болдым, қатардағы солдат өмірінен бастап, гвардиялық дивизияның командирі қызметіне дейін бастан өткердім.

Мен бастан-аяқ Ұлы Отан соғысына қатынастым.

Совет халқының фашистік Германияға қарсы жүргізген Ұлы Отан соғысы — біздің совет халқы өмірбаянының аса бір жарқын тарауы. Екінші дүниежүзілік соғыстың негізгі ауыртпалығын совет халықтары қолымен, белімен көтерді. Біз Ұлы Октябрь Социалистік революциясының ұлы жеңістерін қорғап қалдық. Сұрапыл кезеңде, ауыр ұрыстарда, аумалы-төкпелі шақтарда біз айлалы дұшпанды алып ұрдық. Мұның халықаралық әлемдегі, адамзат тарихы әлеміндегі жемісі де өзгеше болды. Соғыстан кейін мен Бас штабтың Жоғары Әскери академиясын бітіріп, бес жыл бойы біздің әскери академиялардың бірінде әскери-педагогикалық жұмыспен айналыстым, онда нақтылы ұрыс өнерінің курсын оқыттым. 1956 жылы денсаулық жағдайыма байланысты армия қатарынан запасқа шығуыма тура келді. Армияда қызмет ету оңай емес, онымен ажырасу да оңай емес. Мен кабинет полковнигі емес едім, мен алдыңғы шептің, бетпе-бет ұрыстың офицері едім.

Сондықтан, шынымды айтсам, өзімнің саптан кетуім қабырғама қатты батты. Жаңадан бір мамандық алуым үшін оқуым, үйренуім керек екен, ал студенттік жас дегенің өтіп кетті. Ұзақ жылғы әскери еңбегімді айтсаңыз, мен запастағы полковник ретінде қайғысыз-қамсыз жата беруіме болар еді, бірақ запастағы азамат ретінде тып-тыныш жата беруіме арым төзбеді. Мен қайткенде де қоғамға пайдамды тигізсем, Совет Одағына ақырғы демім біткенше еңбек етсем деп арман еттім. Сол себепті де мен әскерден босанғаннан кейін, запаста жүріп, біраз уақыт өзімді қайда қоярымды білмедім, қоғамдық еңбектен жаңа орын таппадым. Менің мұндай халге түсуім бекерден-бекер екен. Байқап тұрсам, мен армия қатарындағы ұзақ жылдарғы қызметімде көп ұлтты совет халқының алуан түрлі ұрпақтарымен, көптеген буындармен істес болған екенмін, солармен бірге әскери өмірдің қиын-қыстау кезеңін де, қанды жорықтар мен сұрапыл ұрыстардың тар жол тайғақ кешуін де бастан өткеріппін. Мен сонда өзіме сеніп тапсырылған әскерлерге командир болып қана қойғаным жоқ, солардың өздерінен көп-көп нәрсе үйренген де екенмін, сол сияқты қызмет жөнінен өзіме теңдестерден де, өзімнен үлкендерден де үйренгенім көп екен.

Сөйтіп, мен азаматтық зор мектептен өтіппін.

Соның бәрін ойға тоқып, өзімнің қолдан келер мүмкіндігімді таразылай келе, мен әдебиет ісімен шұғылдануды дұрыс көрдім. Басты мұрат мынау: жаңа өспірім жастарға советтік патриотизм жайында, оларға әкелері мен шешелерінің, ағалары мен апаларының ерлік істері жайында шындық әңгіме шертуім керек еді, өйткені, біздің елімізде өткен соғыстан қағаберіс қалған бірде-бір семья жоқ. Сол бір зор майданның қатынасушысы, куәсі болғандардың әңгімесін оқыған жастар аға буындардың патриоттық рухы жайында, теңдесі жоқ ерлігі, табандылығы мен қаһармандығы туралы нағыз шындықты білуге, сөйтіп, олардың лайықты ізбасары болуға, игі дәстүрлі ілгерілетуге тиіс еді. Аға буынның ерлік істерінің үлгісін алға ілгерілете беру, жастарды советтік патриотизм рухында тәрбиелеп, ерлікке үйрету мақсатын жазушылық ісімде алға қойдым. Жеке адамның тәжірибесі жақсы-ақ, бірақ ол өте тар шеңберлі тәжірибе. Сондықтан жеке адамның тәжірибесі дегеніміз кең көлемді, жинақты тұлға жасау үшін бірден-бір негіз бола бере алмайды. Ұрыстарға қатынасқан адамдардың естеліктері бастан өткен шайқастар кезеңін бірсыпыра ретте көз алдымызға елестете алады... Менің шығармаларым тұтастай және толығымен менің өз басымның естеліктеріне, өте-мөте ерекше делінген эпизодтар естеліктерінің жиынтығынан іріктеп, екшеп алған неғұрлым елеулі көріністерге негізделген, оларда ойдан шығарылған оқиғалар да, ойдан жасалған адамдар да жоқ. Менің айналысып жүрген тақырыптарымды жобалап айтқанда, былайша түйіндеуге болар еді: СССР азаматы тұлғасындағы қазақтың қалыптасу процесі. Бұл тақырыптың өзі 1911-1941 жылдар аралығын қамтиды. Осы тақырыпты игеру үстінде менің «Біздің семья» деген кітабым және бірнеше әңгімелерім жарық көрді. Алда игеретін іс әлі көп. Менің шұғылданып жүрген екінші тақырыбым — жауынгердің қалыптасуы және жауынгерлік характердің қалыптасуы. Бұл тақырыпты игеру үстінде де сонау соғыс кезінің өзінде әскери жазбалар, әңгімелер мен өлеңдер сияқты менің материалдарым негізінде, совет жазушысы Александр Бекпен бірлескен жұмыстың, өзара әңгімелесудің негізінде туған «Панфиловшылар алдыңғы шепте» және «Волокалам тас жолы» деген кітаптар жарияланды. А.Бек үлкен еңбек етті. Осы кітаптардың тақырыптық жалғасы ретінде соғыстан соңғы кезде менің «Жауынгер тұлғасы», «Бір түннің тарихы» деген әскери әңгімелерімнің жинағы, жекеленген әңгімелер, өлеңдер мен көптеген мақалалар пайда болды. Соңғы жылдарда «Москва үшін шайқас» кітабым жарияланды. Бес жыл ішінде бұл кітап Совет Одағында төрт жүз мың дана тиражбен бес рет баспадан шықты. Бұл кітаптардағы хикая 1941 жылдың 6 декабрімен бітеді, ал соғыс 1945 жылдың майында аяқталды ғой. Демек, алда тұрған жұмыс әлі де көп. Өткен жылы генерал И.В.Панфиловтың туғанына 70 жыл толды. Біздің республикамызда бұл күн кеңінен аталып өтті, И.В.Панфиловты халық қаһарманы ретінде жұртшылық құрметпен еске түсірді. Менің «Генерал Панфилов» (оның өмірбаяны) деген кітабым жүз он мың дана тиражбен шықты. Барлық кітаптарымда да авторлық эпиграф ретінде жазатыным мына сөздер: «Бұл жазбаларымда мен тек жақсы тәжірибемді ғана ортаға салмақ емеспін, өзімнің басымнан кешкен қателерімді де әңгіме етпекпін» деймін... Өз қателерің жайында жаңа толқын жастарға баяндау керек болады, сонда олар оны қайталамайды. Бұл кітаптарды мен Кубаға ала келдім. Егер, олар сіздердің тілдеріңізге аударылғандай болса, онда менің тәжірибемді де, қатемді де сіздердің орталарыңызға да салғаным болар еді. Өлім деген сөзсіз нәрсе, бұлтару жоқ! Ол біреуге ерте, біреуге кеш келеді. Өлімнен қорқуға болмайды. Еңбекке қабілеттіліктен айрылудан қорқу керек. Өмірден қайткенде көп қарпып алу дегеніміз — тоғышарлық, ал қоғамға қайткенде көп беру — бұл күрескердің ісі. Өмірдің қуанышы да көп алуыңда емес, басқаларға көп беруіңде, білім мен тәжірибеңді халыққа таратуыңда. Менің білгенім де, көргенім де о дүниеде ешкімге керек емес. Оны оған ала кетудің де керегі жоқ, одан да осы дүниеде қалдырып кеткенің оңды. Бәлкім, біреу-міреуге кәдеге жарар. «Жылтыр моншақ жерде қалмас». Сондықтан да мен көбірек еңбектенуге үнемі асығамын. Егер менің кітаптарымның сіздерге берер жемісі бар екен, онда еңбегімнің өтелгені деп білемін. Менен осында генерал И.В.Панфиловтың өмірі мен қызметі жайында айтуымды сұрап отыр. Панфилов пен панфиловшылар жөнінде көп кітап жазылды. Сол кітаптардың авторларының бірі болғаныммен, маған жазылған нәрсенің бәрін қайтадан дәлме-дәл ойға келтіруім оңай да бола бермес. Панфилов — халықтан шыққан адам. Ол қарапайым орыс ұлы еді. Өткен заман режимі кезінде ол өзінің балалық және жастық шағында бейнет-азапты да, қорлық қасіретті де басынан кешірген. Ол дүниежүзілік бірінші соғысқа қатынасқан. Ол патша армиясының фельдфебелі болған. Бірінші жиһангер соғысында ол окоптарда жүргізілген революциялық жұмысқа да белсене атсалысқан. Империалистік соғыс азамат соғысына ұласқан шақта ол жұмысшы шаруа Қызыл Армиясының қатарына өз еркімен кіріп, шетелдік интервенцияға, ішкі контрреволюцияға қарсы ұрыстарға қатысты. Азамат соғысының барлық дерлік майдандарында болды. Азамат соғысы жылдарында ол взводқа, сонсоң ротаға командир болды, яғни алдыңғы шептің, бетпе-бет ұрыстың офицері болды. Ол азамат соғысы ерлерінің бірі еді, жауынгерлік "Қызыл Ту" орденімен екі рет наградталған. Армияда істеген 27 жылдық қызметі ішінде (оның он жылдайы ұрыстарда өткен) ол қатардағы жауынгерден генералға дейін өсті. Өзінің жауынгерлік еңбегі үлкен, әскери атағы жоғары бола тұра, ол кішіпейіл, ақжарқын, талап қойғыш та, қамқор да жан еді, нағыз орыстық, интернационалдық мінездің адамы болатын. Ол өз басы іштей қатаң тәртіпті, өзіне талап қойғыш адам еді. Аса зор іштей әдептің, нақтылы істің қасиеті бойына ұялаған командир болды. Өзіне-өзі сынмен қарап ой екшеу екінің бірінің қолынан келмейді. Тәжірибесіздіктен, не болмаса білмегендіктен жіберіп алса да, әйтеуір, өзінің қателерінен сабақ алу да әркімнің қолынан келе бермейді. Үлкен бастықтың қатаң сөккенінен гөрі де адамды өзінің ары сөгуі күшті екенін түсіну де әркімде бірдей болмайды. Командирлік тәжірибесі де, білімі де үлкен бола тұра, Панфилов солардың бәрін творчестволықпен, ортақ істің пайдасына қарай, орнымен ғана қолданатын. Ол жайында мына бір мысалдың да аңғартатыны бар. Москва түбіндегі ұрыстардың бірінен соң мен жай-күйді генералға баяндап өттім. Өзімнің соншама сәтті болмаған бір шешімімді уставтың кейбір тармақтарына сүйеніп ақтап шыққан едім. Асылы, уставтың бұл тармақтарын мен жанымды сала жақтасам керек. Әдепкісіндей салмақты Панфилов мені әбден тыңдап болды да, ойға кетті, сонсоң күлімсірей түсіп, жұмсақ үнмен былай деді:

Мен үшін бұл әңгіме ауыр болғанымен, мұндағы дәлелдердің әділдігі мен нанымдылығы маған өте үлкен ғибрат бергенін айтуым артық болмас.

Ұрыстың мән-мәнісінің келте тұжырымды, бөлімдерге қойылатын нақтылы жауынгерлік міндет қана емес, оны жауынгерлердің орындауының тәсілі де көрсетілсін, — міне, бұйрық дегеніміздің мәнісі. Бұйрық халық, Отан атынан беріледі, берілген соң бағынышты адамның — орындаушының бас тағдырына айналады. Бұл дегеніміз өте-мөте салмақты нәрсе...

Командир көпке неғұрлым жақын болса, оның жұмысы соғұрлым оңдалып, оңайлана түседі. Суворов басшыға бағынуды, әмірді сөзсіз орындауды талап ете отырып, әміріңді шектен асырып алмай басшылық ет, қымсынып емес түсініп бағынсын деп үйретті. Біздерді, өзінің қолы астындағы адамдарды генерал Панфилов осылай үйреткен болатын. Сұрақ: Сізден Ұлы Отан соғысы жылдарында, әсіресе Москва түбіндегі ұрыстарда саяси қызметкердің рөлі қандай болғаны жайында естігіміз келеді. Жауап: Мұндай сұрақтар аздап басқадай сарында маған бұрын да қойылған болатын. Менен: «Сіздерде қайсысы жоғары, комиссар ма немесе командир ме?» — деп сұрады. Логика қуғанда былай боп шығады — көп сенім кімде, командирде ме, комиссарда ма? Соның қайсысы Совет үкіметіне көбірек берілген? Біздің партиямыз бен Совет үкіметі соның екеуіне де бірдей сеніп отырады. Оның екеуі де Отанына бірдей берілген. Өзімнің өмірлік тәжірибеме, өзімнің өмірбаяныма сүйеніп мысалдар келтіргім келеді. Армия қатарында мен 1932 жылданмын, ал партияға кіруім 1942 жыл. Демек, мен көп жылдар бойы партияда жоқ командирлердің бірі екенмін. Әлбетте, сонда мен амалсыздан пайдаланылған ескі маман емес едім. Мен жас қызыл әскер болдым. Ұзақ уақыт партияға түспегенде, мен өзімді бұл ұлы партияның қатарына кіруге жеткілікті дайынмын деп санамадым. Партияда жоқ кезімде де мен взводқа, батареяға командир болдым, штаб бастығының бірінші көмекшісі қызметін істедім, батальон мен полктың командирі де болдым. Партияда жоқ командир болған кездерімде мен өзіме сенбей немесе күмәнмен қараудың ешқандай элементін ешкім тарапынан сезінген емеспін. Политруктер мен комиссарлар менің ең жақсы жауынгер достарым еді... Олардан сақтана қоярлық менің ешқандай негізім жоқ еді. Офицер мен офицер, жауынгер мен жауынгер арасында болатын тамаша жолдастық қарым-қатынаста жүріп бәріміз де Отанға қызмет еттік. Бұл жөнінде мен шығармаларымда бүкпесіз, шындықпен жаздым, саяси қызметкерлерге лайықты бағамды да бердім, олардың игі жанды, ержүрек адамдар екенін де айттым. Дордия, Бозжанов, Толстунов, Ғабдуллин — политруктер болатын. Солардың Москва түбіндегі ұрыстарда көрсеткен ерлік ісі, қаһармандығы жайында «Панфиловшылар алдыңғы шепте», «Волоколам тас жолы», «Бір түннің тарихы», «За нами Москва» аты кітаптарда баяндалды. Ерлік іс болмаған болса, ол жайында жазу да болмайды. Ұрыс үстіндегі ерлік дегеніміз өмір мен өлімнің шеңбектескен жерінде көзге түседі, олардың ерлігі туралы жазылған мынау кітаптардағы сөздер жазушының қиялынан туған емес, олардың тұлғасы суреткердің ойынан өрнектелген нәрсе емес, бұлар өмірде документті болған, шын фактілер. Біз жүгінер ақиқат бар, сол істерді көзбен көрген адамдар бар, жазылып қалған архив бар. Әскерлердің әзірлігінде болсын, әсіресе ұрыс үстінде болсын, саяси-моральдық фактордың шешуші маңызы бар. Жауынгердің саяси санасы, өзінің әскери борышына адалдығы, міндетін білуі және жағдайды екшеп бағалай алуы, жауынгердің өз алдына қойылған міндетті орындау жолында өзінің бар күш-жігерін ақырғы шегіне дейін жұмсауға, тіпті, ұрыс жағдайы керек етіп қалғандай болса, өзін құрбандыққа шалуға дейін баруға қабілеттілігі — міне, ұрыстағы шешуші фактор да осы. Соғысатын — адам, ал техника дегеніміз — оның қолындағы күрес құралы. Өзінің қолындағы техниканы, дастарқан үстінде қасықты жұмсағанындай жақсы итеріп, жұмсай алатын, саналы, намыскер, инициативалы, белсенді жауынгер — міне, нағыз жауынгер тұлға да сол. Әскердің жауынгерлік әзірлігі мен ұрыстағы әрекетінің берік іргесін болаттай қалап отырған күш те біздегі саяси жұмыстың бүкіл жүйесі еді. Партияда жоқ командир болған кезімде мен партиялық-саяси аппарат арқылы әскери бұқараға берік сүйеніп отырдым. Соғыстың орта шенінен бастап бізде бірыңғай басшылық енгізілді. Дивизияға командир болғанымда, мен билік тұтастығы өз қолындағы командир, яғни дивизиядағы номері бірінші коммунист едім. Егер мен бұрын партиялық-саяси жұмысты таяныш етіп келсем, енді осы жұмыстың бәрін өзім басқаруға тиіс болдым. Рас, бұрын да мен саяси жұмысқа селқос командир болғаным жоқ-ты, бірақ, бастапқыда осындай жаңа міндет маған қиындық келтіргенін мойындауым керек. Өмірдің өзі тәжірибенің аздығын көрсетті. Сонда менің жолдастарым, бұрынғы комиссарлар маған өз тәжірибелерін айтып, билік тұтастығы бар бастық ретінде аз уақытта тізгінді алып кетуіме көмектесті. Командир ретінде менің түйіндегенім мынадай: Саяси жұмысты ұйымдастыру жауынгерлік әзірлікті ұйымдастырудан әлдеқайда күрделі. Ұрыста саяси жұмысты ұйымдастырудың жай-күйі командир шешімінің белгілі бір буынын жасап алудың жай-күйінен бір кем емес; Ұрыста командир шешімін саяси жағынан қамтамасыз ету дегеніміз ұрысты материалдық-техникалық жағынан қамтамасыз ету дегеннен бірде кем соқпайды. Қазіргі заманғы ұрыстың ағысы жедел, тұтқиылы көп, күнілгері байқалмаған оқиғалары да болып тұрады. Қазіргі ұрыста жағдай жиі-жиі табан асты өзгеріп отырады. Өзгерген жағдай командирді өзінің бастапқы шешіміне жаңа түзетулер жасауға, соны маневр қолдануына, ал кейде тіпті бастан-аяқ жаңа шешім қабылдауына мәжбүр етеді. Мұндай күрделі жағдайда, әрине, кімге болса да, іс оңайға соқпайды. Ал, саяси қызметкерлерге одан гөрі де қиынырақ тиетін еді. Олар ұрыстардың аса бір қиын абыр-сабыры үстінде ұрыстағы жауынгерлер арасында түсінік жүргізе отырып, командирдің тосын шешімдерін саяси жағынан қамтамасыз етуге тиіс болды. Біз саяси қызметкерлерді ұрыстың аса қауіпті участоктеріне жиі жіберіп жүрдік және олар ұрыстардың не қысылтаяң шақтарында алдыңғы шепте жиі болатын. Саяси қызметкерлердің өз басының үлгісімен жауынгерлерді соңынан ілестіре жөнелген мысалдары аз емес. Саяси қызметкерлердің шабуылды немесе қарсы шабуылды өзі бастаған мысалы да аз емес, саптан шыққан командирдің орнын басып, барлық жауапкершілікті өзіне алған күндері де аз емес. Партиялық-саяси аппарат бұқара мен командирді берік байланыстыратын дәнекер. Егер басқа сөзбен айтсақ, саяси бөлім — әскерлердің рухани штабы. Біздің саяси қызметкеріміз — бүкіл әскерлер құрамының бастығы да. Бұлай болуға олардың праволары да бар, өйткені олар — тәжірибелі офицерлер де. Москваның шалғай шептеріндегі ұрыстарда полк комиссары Петр Васильевич Логвиненконың талай рет өте шиеленіскен жағдайда полк командирінің орнын басуға тура келді. Бірде полк командирі Елиннің орнын басқан Логвиненко өзінің тіке бастауымен полкті жау қоршауынан алып шықты. Тағы бір мысал менің «Москва үшін шайқас» деген кітабымда жазылған. «Мен жараланып қалғаннан кейін полкке нақтылы команда берудің негізгі ауыртпалығы біздің комиссарымыз Петр Васильевич Логвиненконың мойнына түскенін айтуым керек. Осынау қызу жанды, батыл адам керекті кезінде өзін аяу дегенді де білмейтін. Ол қашанда алдыңғы шепте жүретін, оның қырғын ішінде дін аман қала беруі де тамаша еді».

Тек тиянақты білім және үлкен нақтылы тәжірибе ғана, тек сол ғана ұрыста біріңнің орныңды біріңнің ауыстыруыңа право береді. Қайталап айтамын: біздің саяси қызметкерлеріміз білім салмағы теңбе-тең, тәжірибелі офицерлер еді. Бізде бұрынғы саяси қызметкерлердің полк, дивизия, корпус командирі болып жүрген мысалы аз емес. Бұрынғы командирлердің партиялық-саяси жұмысты ойдағыдай атқарып кеткен мысалы да аз емес. *** Жақында революциялық Қарулы Күштер Министрі Команданте Раул Кастро жалпыға бірдей әскери міндет туралы заңның жобасын жария етті, қазір оны сіздердің халқыңыз талқылау үстінде. Міндетті әскери қызмет енгізу сіздің елге қарсы бола қалған баса-көктеудің қандайы болса да тойтарып және талқандап тастап отыру жолындағы әзірліктеріңізді көтеретінін біздің қай-қайсымыз болса да жақсы түсінеміз. Егер сіздер қазіргі заманғы толық бірінші дәрежелі армия құрған болсаңыздар — бұл бейбітшілікті қорғаушылардың позициясын нығайта түсуге те көмектескендік болады. Қарулы күштер дегеніміз — Отанның бостандығы мен тәуелсіздігін қорғауды, революцияның жеңістерін сақтап қалуды, мемлекеттік мүдделерді сақтауды және халықтың жемісті бейбіт еңбегін қамтамасыз етуді көздейді, сол үшін жасақталады. Әскери қызмет дегеніміз — елдің әрбір дені сау азаматы үшін қасиетті және құрметті борыш. Әртүрлі сылтаумен әскери қызметтен жалтару — азамат өмірінің өте бір қолайсыз сиқы, ондай нәрсе қынжыларлық және айыптауға әбден тұратын көрініс. Егер біреу-міреу әскери қызметтен жалтарады екен, ол, демек, жалған патриот, ол намысшыл адам емес. Жас азаматқа әскерде қызмет істеу — тұтас бір мектеп. Армия — ойды да, денені де шынықтыратын мектеп. Армия — өз құрбысының қалың қауымымен байланысу деген сөз. Армия — іштей жып-жинақылыққа, сырттай тып-тинақылыққа үйрететін, аса қиын-қыстау жағдайда да адамды өзін лайықты ұстауға тәрбиелейтін мектеп. Дені сау, әскери қызметке жарамды әрбір азамат табандылықтың, берік тәртіптіліктің бұл мектебінен өтуге құмартуы керек. Әке мен шешенің әлпештеуімен өскен ақ саусақ кейбір жастардың әскери қызметтен үйіне ер азамат болып, ой-санасы да, денесі де әбден шынығып, өзіне тапсырылған іске жауапкершілік түйсікпен қарайтын күйге жетіп, азамат ретіндегі өз басының да қасиетін қастерлей алатын болып қайтқан мысалдары бізде аз емес. Армиядан қолына кәмелеттік аттестат ұстап, бейбіт еңбек саласында істеуге жарайтын белгілі бір мамандық алып үйіне қайтқан жігіттердің мысалы бізде аз емес. Мәселен, менің інім Майсжан денсаулық жағдайы келмей, оқуды 8 класта тастап кеткен болатын... Армияда үш жыл қызмет істеп, ол үйге кәмелеттік аттестат пен ағаш шеберінің мамандығын алып оралды. Қазір ол колхозда ағаш шебері болып жақсы жұмыс істеп жүр. Армиядағы жауынгерлік қабілеттің және әрқашанда ұрысқа сақадай сай болудың басты негізі қатаң әскери тәртіп болып табылады, ал қатаң әскери тәртіп дегеннің өзі саяси биік саналылыққа, патриоттық сезімге, әр жауынгердің өзінің әскери борышын терең түсінуіне негізделеді. Заңда, уставтарда, бастықтардың бұйрықтарында белгіленген тәртіптер мен ережелерді әрбір жауынгер қашан да дәлме-дәл сақтауға міндетті. Әрбір жауынгер тәртіпті болуға, өзінің қолындағы қаруының тетігін әбден игеріп, сақтай білуге, өзінің білімін үнемі көтеруге, өзінің әскери коллективін құрмет тұтуға, барлық істе өзінің жолдастарына көмектесуге, өзінің жолдастарын лайықсыз қадамдардан сақтандыруға және өзінің командиріне сөзсіз бағынуға міндетті. Осының бәріне практика жүзінде бірден қол жетпейді, оп-оңай нәрселер емес; саналы әскери тәртіптің нығаюына командир әр алуан шараларды жүргізе отырып, өзінің күнделікті ыждаһатты ісімен, уставтардың қағидаларына, үлкендердің тәжірибесіне, саяси аппаратқа, әскери бұқараға сүйене отырып бірте-бірте дәйектілікпен жетеді. Әскери тәртіпті нығайтудың негізгі әдісі — сендіру. Бірақ өмір тәжірибесі мен практика басқадай, қосалқы әдісті де теріске шығармайды. Ол әдіс — көндіру. Бұл тәртіпсіздер үшін қолданылады. Өйткені, армияға әртүрлі ортадан әр алуан адам келеді. Әкесі ұлын сөккенде жаман болсын дегендіктен емес, оның теріс мінездеріне күйіп кеткендіктен сөгеді, баласының бұдан былай да теріс жолмен кетуін әке қаламайды, сол себепті ол сөгеді, ұрысады, тіпті, жазалайды да. Командир көндіру әдісін тәртіпсізді тәрбиелеудің ең шеткергі шарасы ретінде ғана қолданады. Командирдің басында сенім де, өмір де бар, ол — өз бағыныштыларының ағасы. Ол қарауындағы адамдар құрамын өз басының адамгершілік қарым-қатынасымен, араласып жүріп, жан-жақты зерттеп білуге, өзінің жұмысында бағыныштылардың да пайдалы пікірлері мен ұсыныстарын ескеріп отыруға міндетті. Өзіне қаншама үлкен сенім артылғанымен, бұл әсте де барлығы да тек оның ғана айтқанымен болсын деген сөз емес, оның аттап кете беруіне болмайтын нормалар мен сезім шектері де болады. Командир өзінің бағыныштыларын ашумен емес, ақылмен тәрбиелеп үйретуі тиіс. Ол қара қылды қақ жарған әділ болуға, біреуді шектен тыс мақтауға да немесе біреуді жазықсыз жазғыруға да бармауы керек. Ол талап қоюшылық пен қаталдық деген екі ұғымның айырмасын әбден анықтап, терең түсініп алуы қажет. Өз қызметінде ол осы екі ұғымның айырма шегін ешқашан өшіріп алмасын, өйткені, талап қою дегеніміз — заң, қаталдық дегеніміз — заңсыздық. Қаталдық басқадай да заңсыздықтар сияқты, адамды қорлайды, езеді, ызасын қоздырады. Саяси саналылықтың, жауынгерлік дәстүр мен озат тәжірибенің, тәртіпсіздікке төзбеушілік көзқарастың негізінде жауынгер намыскер адам болып тәрбиеленіп, үйренуі керек. Намыскер емес адам ерлік жасауға қабілетсіз. Суворов: «Бас имей бағын!» деген болатын. Еш уақытта да жауынгердің адамдық қасиетін төмендетіп алып жүрме. Өзіңе де, бағыныштыларыңа да жоғары талап қою, сендіру мен көндіру шараларын шебер ұштастырып, дұрыс қолдану — командирдің борышы мен міндеті. Себепсіз еш нәрсе де болмайды. Қандай теріс мінезден болса да адамды ақылға сыйымды талдау арқылы алдын ала сақтандыруға болады, бағыныштының ұнамсыз қылықтарын тудыратын себептерді дер кезінде ашып, жойып отыру қажет. Әрбір әскери коллективте тәртіпсіздікке төзбейтін көзқарас орнауы керек. Тәртіпке шақыратын ықпалдан бірден-бір теріс қылық тыс қалмасын, өйткені бірдің тәртіпсіздігі шарпуын көпке тигізуі, тіпті, жазығы жоқ, адал жауынгерлерді де ала кетуі мүмкін. Мұның өте-мөте ұрыс кезінде келтірер залалы үлкен болады. Сондықтан тәртіптен тыс әрбір көріністің қылтия бастағанында-ақ тамыры қиылуы керек. *** Кадрлар туралы бірнеше сөз. Жақсы әзірлігі бар, мамандығы жоғары кадрлар қай істе болса да шешуші фактор екені белгілі. Ешкім де жоғары маман және тәжірибелі күйінде тумайды. Бағбанның жеміс ағашын өсіргені сияқты, кадрлар да үлкен еңбекпен өсіріледі. Білім, тәжірибе деген — жылдар жемісі. Кадрларды олардың іскерлік және жеке басының қасиеттерін есептей отырып, келешектегі өсу жолын да ойластырып, дұрыс орналастыру үшін бастық тарапынан барынша әділ болуды талап етеді.

Сонымен қатар ауыстыруға болмайтын адамдар жоқ.

Кімде-кім асқақтай бастаса, ондайларға тойтарыс беріліп, тез кезінде тиісті орындарына қойылуы керек. Табысқа беріліп басы айнала бастағандарды, азды-көпті кішіпейілдігін жоя бастағандарды дер кезінде айықтырып отыру керек. Барлық ісі жақсы жолға қойылған, өзара байланысы күшті әскери бөлімдер табысқа бұрын жетеді. Офицерлердің шеберлігі төмен болуы штаб қызметінде де, партиялық-саяси аппарат жұмысында да басқаның бәрінен бұрын залалды әсерін тигізеді. Қандай да жақсы ойдың жүзеге асуы дәлді, ақылға сыйымды, жан-жақты ұйымшыл іспен, жолға жақсы қойылған өзара байланыспен ғана қамтамасыз етіледі. Әскердің универсалды түрлері жоқ. Ұрыста әскерлер түрлерінің өзара байланысы дегеніміз — әскердің бір түрінің олқысын әскердің екінші түрінің қолында бар артықшылығымен толтыру деген сөз. Сол сияқты толып болған универсалды офицер де жоқ. Сондықтан іс жүзіне келгенде әртүрлі мамандықтағы офицерлердің біртұтас басшылықтың қоластында өзді-өзара байланысы және бір-бірін ауыстырып, толықтырып отыруы қажет. Шексіз нәрсе құшағыңа сыймайтыны сияқты, ең жоғары маман деген командир де барлығын бірдей ауыстыра алмайды, сол себепті оған штатта орынбасарлар, көмекшілер беріледі. Солардың қызметін билік тұтастығы бар бастық пайдалана алуы керек. Өзара байланыс принципін біз бірден жолға қойып кете алмадық. Біздің көп қиындықтардан өтуімізге тура келді, алдымен біз бұл проблеманы өзіміздің офицерлер корпусында шештік. Біздің ащы тәжірибеміз бір-бірімізді ұрыста да, еңбекте де ауыстырып отыруға үйретті. Осыған жетудің жолында біздің көп еңбектенуімізге тура келді. Өз практикамнан өкінішті бір мысал келтірейін. 1945 жылдың басында, 9-гвардиялық дивизияның командирі болып тұрғанымда, мен бір офицерді өз міндеттерін орындай алмағаны үшін армияның штабына қайтардым. Сол офицер үш күннен кейін дивизияға қайтып келіп, маған армия командашысы, генерал-полковник Иван Михайлович Чистяковтың пакетін табыс етті. Генерал-полковник маған тегіс емес, ірі-ірі әріптермен жазылған записка жіберіпті, мазмұн нобайы мынадай еді: «Біздің бәріміз де өз міндетімізді ащы-тұщысы аралас, өйтіп-бүйтіп орындап жүрміз. Егер Н. жолдас жұмысты істегісі келмейді екен немесе жұмыста іждаһаты аз екен, онда талап қойып, жақсы жұмыс істеуге көндіре біліңіз. Егер оның қолынан келмейді екен, көмектесіңіз. Егер ол білмесе, не жұмыстың ретін келтірмесе, онда үйретіңіз. Әбден үйретіп болған соң, ол өз міндеттерін өте жақсы орындап кететін болған кезде, тек сонда ғана оны менің қарамағыма қайтаруыңызға болады...» Командашының осыншалық тапқыр, әділ хат-нұсқауын мен командир Н. жолдас жөнінде ғана емес, басқа да өзімнің бағыныштыларым жөнінде басшылыққа алып орындауға кірістім, сол бір записканы өз өмірімнің қағидасы ретінде әлі де есте сақтаймын. *** Сұрақтар да көп берілді. Негізінде әскери тәрбие жағынан, әскери педагогика тарапынан, әскери теориялық мәселелерден мысалдар келтірейін:

Әскери ілім пәні дегеніміз — бұл әскери өнердің теориясын, әскери білімдердің системасы, тұтас алғанда соғысу проблемасы, әрекеттер мен ұрыстар проблемалары, қарулы күштерді ұйымдастырудың, жауынгерлік дайындық пен әскери тәрбиенің мәселелері. Соғыс ісінің өзі тұтастай да, толығынан да қоғамдық өмірдің дамуына байланысты. Ең алдымен, қарулы күрес саясатқа тәуелді. Саясат пен қарулы күрес арасындағы берік байланыс — ең бірінші фактор. Арнаулы әскери проблемалардың барлығының шешімі соғыстың саяси мақсаттарына бағындырылуы тиіс. Мемлекеттің соғыстық қуаты да, соғыстың барысы мен нәтижесінің өлшеуіші де өндіргіш күштердің даму дәрежесіне және экономикалық даму дәрежесіне, экономикалық құрылыстың сипатына қарай байланысты. Мемлекеттің соғыстық қуатының өлшемі қазіргі кезеңде материалдық өндірістен ғана емес, жаратылыстану және техникалық ғылымдардың жай-күйі мен дамуына да байланысты. Біздің заманымызда материалдық өндірістің дамуынан ғылым оза шауып отыр. Техника әскери өнерде барған сайын үлкен маңызға ие болып келеді. Мемлекеттің әскери қуаты, соғыстың барысы мен нәтижесіне өлшеуіш болатын фактор тұтастай алғанда халық пен армияның саяси-моральдық дәрежесіне де байланысты.

Бандиттер де адам таңқалатын айлалы батыл қадамдар жасайды, өте бір сын сағаттардан да құтылып кете алады. Бұл да ерлік пе? Жоқ, бұл ерлік емес, олай болмайтын себебі: сырт алғанда, дене күшін барынша жұмылдыру күші жағынан ерлік дегенге ұқсастығы болғанымен, ішкі қозғаушы күшіне келсек, ол моральға қарсы, қоғамға жат, адамгершіліктен аулақ. Қайталаймын, жөні түзу жауынгердің бүкіл саналы өмірі ұрыс жағдайының талабына қарай ерлік жасауына, жаумен соңғы демі біткенше шайқасуға әзірлік болып өтеді. Сондықтан ерлік дегеніміз — кездейсоқ қадам емес, ұзақ тәрбиенің жемісі. Асылы, сұрақтың авторы басқа бір мәселені айырып алмағанға ұқсайды. Ерлікті белгілі бір қадамның дұрыстық не терістігіне қарай өлшеу керектігі туралы мәселені айтамын. Тек өз ісінің мақсаты мен міндетін ұғынғанда ғана адамның ерлікке ұмтылған қадамында мән бар. Егер адам тапсырманы орындай тұра, оның қауіптілігін білмесе, өзінің қандай тәуекелге бара жатқанын ұғынбаған, оның не екенін сезінбеген болса, қалай болады? Тіпті, тапсырма ойдағыдай орындалды делік. Оның осындай жолдағы қадамын ерлік деп айту дұрыс па? Моральдық жағынан жоқ, дұрыс емес! Бұл арада көптеген басқа сұрақтарды келтірмей-ақ қояйын, көптің ішінен мысалға осы екеуі де жетер деп ойлаймын. Академиядағы өткен жиыннан кейін, түскі тамақ болды, кубалық достармен дастарқан үстінде де әңгіме-дүкен жалғана берді.

Мексика жайылмасы Гавана шығанағына ені бір километрден аса Ентрада каналымен қосылады. Шығанақтың ұзындығы сегіз-тоғыз километр, ені екі-үш километр, оның түбі терең, оның тек батыс жағасында ғана ірі мұхит кемелері жағаға сүйене тоқтап, жүктерін жерге түсіретін оннан аса кең алаңды, механикаландырылған тоқтама — причалдары бар. Шығанақтың шығыс жағасында жылдан-жылға өсіп келе жатқан жаңа қала бар. Оны «Жаңа Гавана», «Шығыс Гавана» деп атайды екен. Мексика жайылмасының Ентрадағы кіре берісінің астынан ұзындығы 1750 метр, биіктігі мен кеңдігі үлкен көшедей, қос туннель салынған... Төбесі күмбезделген, іші күндізгідей жарық. Орландо сексен-тоқсан километр жылдамдықпен «Каделлак» атты жеңіл машинаны айдап келеді, ал кейбір машиналар бірде оңнан, бірде солдан бізді қуып жетіп, зымырап өтіп барады. Жүріс бір беткей, бір тарапқа ғана бағыт ұсталынған. Қарсы жүріс қатардағы туннельде, біз онымен қайтарда жүрмекпіз... Мұхит кемелеріне тереңдік істейтін теңіздің астындағы Жаңа Гавана мен Гавананың төтеннен байланыс жолы — туннельмен келе жатып: «Бұл жерді адам баласының данышпан ойы нендей өзгеріске салмады!» —деп ішімнен таңдандым. Жер астынан қылт етіп шыға салысымен-ақ, алдымыздан кең көшелі, көше араларында көлемді-көлемді бақшалары бар, көше мен тротуар арасында машиналар қоятын орындары бар, төрт-бес қабат үйлерінің іргетасы мен қораларының дуалдары кереге көз қашаланған үлкен қала көрінді.

Мен жолдастарымның сөздерін аударма арқылы ұққанымша, машина 110-120 километр жылдамдықпен зымырап, бәрінен де өте шығып келеді. Оларға сұрақ беру түгілі, айтқандарын қарауға да үлгере алмай келемін...

Көз алдымызда аласа үйлерді тізелерімен басқандай, көк теңізде қаптап тұрған ірі, орта, майдалары аралас кемелердің тұрақ-қотаны... Қарап үлгергенше болмай, сол «қотанға» еніп те кеттік. Машина ирек жолды өрнектеп зымырап барып тоқтай қалды. Алдымыздан бір топ теңіз офицерлері шықты. Теңіз кеме офицерлерінің де, матростарының да киім формалары жақсы келеді екен. Тап-тұйнақтай, сыпайы, қонымды, таза киінген. Амандасып болған соң, жаға шетімен топтана тұрған корабльдердің тұстарынан өтіп барамыз. Корабль экипаждары сап тартып тұра қалып, ізет көрсетеді... Сегіз матрос, бір офицер кішкене кеменің палубасында сап түзеп тұр. Біз жақындағанда, офицер палубадан жағаға секіріп түсіп, ізет білдіріп, әскерше қарсы алды.

Біз кеменің палубасына шықтық. Мен командадағылардың әрқайсысымен қол беріп амандастым.

«Гранма» бір мексикалықтың жеке меншігіндегі кішкене кеме болатын. Мексикада жүрген кубалық төңкерісшіл эмигранттар өзара қаржы жинап, жетпегеніне несиеленіп, сатып алынған болатын. Кемені сатып алғаннан кейін біз жылға жақын дайындық жұмыстарында болдық. Тау мен тастың арасында жүріп, әскери машықтанумен, партизандық әдістерін үйренумен болдық... Әскери жағынан жетекшіміз генерал Бойо еді... 1956 жылдың ноябрінің 30 күні Сантьягода Кубада көтеріліс болуы керек еді. Соның қарсаңында Кубаға жетіп, сол көтеріліске бірге қатысу үшін біз Мексикадан 25-ші ноябрьде құбылып тұрған бұрқасынды кеште ашық теңізге шықтық... Қырық-елу адамдық «Гранмаға» сексен екі адам міндік... Команданың даярлығы соншама айтарлықтай емес еді. Қару-жарақты есеп қылғанда кішкентай ғана кеменің жүгі екі-үш есе ауырлап кетті. Жолда қарама-қарсы келе жатқан пароходтарға кез болмау үшін төте жүзбей, орағыта жүздік, оның үстіне сол кезде ұзақ жол соғып, теңіз өркештене толқынданып, асаудай тулап жатты. Тулаған теңіз долдана «Гранманы» толқынның бір өркешінен екінші өркешіне лақтырады... Бір-бірімізді белуардан қапсыра құшақтап, иін тіресе толқын соққысына зордан шыдап келеміз... Жеті күн, сегіз сағат, жиырма үш минут асау теңізде, қауіпті жағдайларды бастан өткізіп, екінші декабрьде Кубаның жағасына жүз-жүз елу метрдей қалғанда «Гранма» су түбіне отырды. Фидельдің бұйрығы бойынша, қару-жарағымызды арқалай, барлықтарымыз кемеден секіріп суға түстік, су таяз, ұзын бойлылардың кеңірдегінен ғана асады, судың асты құм емес, тартпа балшық... Жеті күн, жеті түн бойы асау теңіз қалжыратқан жандар жағаға зордан өліп-талып жеттік-ау дегенде, алыстан күзетші катер көрінді, ол бізді байқап қалды... Жиырма алты самолет келіп, қара құстай айнала ұшып, бізді бомбалау, атқылау астына алды... Кейіннен не болғанын Ориентеге барғанымызда айтып беретін кісілер табылар, ал енді «Гранманың» іші-сыртын аралап көріңіз, — деп сөзін аяқтады капитан. «Гранма» — үш каюталы кішкене кеме. Бірінші каютада кішкене стол ғана тұр. Сол кездегі Фидель Кастроның пайдаланған топографиялық картасы шыны астында дуалда ілулі тұр. Картаның кейбір жерлері жұлмаланып жыртылған, кейбір жерлеріне су тиіп сарғайған, кейбір жерлеріндегі қалам сиясы су тиген соң айғызданып жайылып кеткен. Планшет оралып салынған бұрыштары түтіле қажалып шұрқ-шұрқ тесілген.

Екінші каютада екі диван, сондағы қару-жарақтардан бірнеше автоматтар мен карабиндер. Алдыңғы каютада кемені жүргізетін басқару приборлары, компос сияқты сол кездегі аспап-саймандар. Сыртқа шығып моряктармен біраз әңгімелестік.

Бес-алты фотограф топтанған моряктарды кезек-кезектерімен «Гранманың» алдында бізді орталарына алып, суретке түсіріп жатты.

Энтарада каналына кіре берісте теңіздің екі жағалары да тіп-тіке құз-жартастар. Ол жағаларға кемелер келіп тоқтаулары мүмкін емес. Әсіресе, үлкен дауыл кезінде толқын жағаға жақындаған кемелерді лақтырып жартасқа соғып оны опатқа ұшырата қиратуы мүмкін. Жай ашық күндері де кемелер Энтарада каналы арқылы өтіп, Гавана шығанағына тоқтайды. Каналға кіре берістің екі жағасында қорғаныс қамалдары. Олар 1762 жылдан бастап құрыла бастаған екен. Бұдан екі жүз жыл бұрын испандықтар ЛА КАБАНИ ауданына қалың гранит дуалды қамалдар салып, тереңдігі үй бойындай, кеңдігі үлкен көшедей етіп ор қазып, өткел ретінде көтермелі көпірлер салып, мықты қамалға айналдырған екен. Ол кезде самолеттер жоқ, ал судан да, жерден де ол қамалдарды баса-көктеп алу өте қиын. Бұл кезде де ол аудан мықты жаға бекінісі болып саналады. Сол ауданда бірнеше арнаулы әскерлер тобы, бірнеше әскери училищелер, академиялар, арсеналдар жайласқан. Касабланкадан шығып біз соған келдік. Зәулім орта ғасырдың кең қақпасының алдында бізді бірнеше офицерлер мен генералдар қарсы алды.

Мына кісі осындағы арсеналдың бастығы...

Мына кісі мемлекеттік қауіпсіздік әскерлерінің және бандитизммен күресу жөніндегі әскерлердің бас командашысы.. .

Мына кісі инженер училищесінің бастығы... — деп шетінен таныстыра бастады. Барлықтарының аттарын есте қалдыру мүмкін емес, ал сұрап жазып алу болса, ол әскери жағынан әдепсіздік болар еді. Бұрын мен әскерлермен залда, штабта ғана жолықтым. Әр әскердің өзінің құпия-жасырын сырлары бар. Кімнің қай жерде тұратындары, не істеп жатқандары, кімнің қандай қызметте екені, кімнің қандай әскери атағы барлығы, әскер саны, оның қару-жарақтарының қандай екені, т.б. нәрселерді әскери құпия деп санайды. Оларды білу үшін барлау жұмсайды, агенттер, шпиондар жібереді. Мен барлаушы да емеспін, агент те емеспін, шпион да емеспін. Мен әскери адаммын. Неше айтқанмен шетелдік офицермін. Мен ресми тұлға емеспін. Мен үшін ешкім ресми түрде кепілдік берген емес. Жазушы ретінде көп нәрсеге қызығып қарап, көп нәрсенің астар сырларын білгім келсе де — полковник болғандықтан мен әдеп сақтап, сұрақтар беріп қазбалауға ешқандай джентльмендік правом жоқ. Мен әдеп сақтауым керек. Мен орда ортасында тұрып таңданып, алақтап қарай беруім керек. Мен сұрақ беруім керек. Мен көрген білгендерімнің барлықтарын бірдей жазбауым да керек. Оқушым, сен де әдеп сақта. Азын-аулақ хабарды қанағат еткін. Маған қамалдық ауданның барлығын аралатты, ондағы не бардың бәрін көрсетті. Бір зенитный дивизион «машық тревогамен» мені қарсы алды. Жаға артиллериясының бір дивизионының позициясына жақындай бергенде, «теңізден қаптап келе жатқан дұспан кемелерін» дабыл атыспен қарсы алды; бір батальон кемеден түсіп, жағаға шыққан дұспанның теңіз жаяу әскеріне қарсы шабуыл жасап, оларды теңізге тойтарып тастады; бір батальон аспаннан түскен әуе десанттардың жерде бастарын біріктірместен қудалап қырып-жойып ұстап жүр... Қысқасы, «егер олар солай ете қойса — біз де осылай етеміз» деген соғыс машықтарын көрсетті...

*** Училищелерде жылы лебізді кездесулер, өзара достық әңгімелер болды. Жас артиллеристермен әңгімелестім. Жас солдат кезімнен артиллерия тілін білетіндігімнен, бұлармен ұғыса кеттім. Әрине, олардың артилерия мамандығын үлгерулері қазірінше оншама жоғары дәрежеде деп айтуға болмайды. Артиллерияның қызықты, жұмбақ есептерін қалжыңдай отырып, айтып бердім. Олар ертегі тыңдаған баладай қуанысып:

Куба армиясында әлі тегежеленіп, текшеленген уставтар жоқ. Әскер бөлімдерінің, құрамаларының да ұйымдастырылу бір салалы деп айтуға қазірінше болмайды. Тактика мәселелері ірі планда әлі де қалыптаспаған. Сондықтан ба, олар сұрақ берердің алдында не сұрайтындарын көп сөздермен түсіндіріп болып, соңынан сұрақ сөйлемін құрады. Сұрақтарының көбі өз тәжірибелеріне байланысты келеді. «Осылай болып еді!» дегенді айтып болғаннан кейін «қалай болуы керек еді?», осы жағынан сіздің тәжірибеңізден қандай мысалдар? деумен аяқталады. Олардың барлықтарын келтіре беруге болмас, сөйтсе де кейбіреулерін келтірейін.

Басқалармен санаса білу керек. Командир мейлінше әділ болуы керек. Қара қылды қақ жарған әділеттікке әркім де құл. Командирдің міндеттері заңдарда, уставтарда көрсетілген. Оның праволары да сонда айтылған. Устав, заң шеңберін орталату либералдық істеу деген сөз, оның шеңберінен асып кету де не ақымақтық, не қаталдық. Ешнәрсе нормадан не кем, не артық болмауы керек, — деп сөз арасында әзіл сөздерді араластырып жауап бердім. Бір бұрынғы командир, қазіргі курсант көп сөйлеп өз басынан өткендерін айтып болған соң: — Қандай жағдайда болсын командир дұрыс тоқтамға келіп, ұтымды шешім алып, бұйрық беру үшін не нәрсе керек? — деп сұрағын аяқтады.

Мен тағы да: — Иә, офицер де жүре-жүре ысылады, көре-көре түсінеді, есіте-есіте ұғады, істей-істей буындары қатаяды. Сен, қарағым, менің жаңағы сөздерімді көңіліңе алып қалған жоқсың ба? — дедім.

Только здравая, всесторонне правильная оценка конкретной обстановки с учетом реальных возможностей, разумная продуманная инициатива — подскажет командиру правильное решение только для данной конкретной обстановки, а не вообще на все случаи жизни и боев. Менің сөздерімді Хосе аударып аяқтағаннан кейін, жаңағы жас офицер орнынан ұшып тұрып:

Аэродром да бізді жиырма-отыз адам қарсы алды. Көбі әскери адамдар. Бұйра сақалды, орта бойлы, арық тарамыс жігіт алдымен келіп, амандасып:

Үш-төрт машинамен штабқа бардық. Штаб қызметкерлері бізді күтіп тұр екен... Мен сөз сөйледім.

*** Сантьяго де Куба деген испанша «Кубадағы орнықты жеріміз (мекеніміз)» деген мағынада екен, Латын Америкасында Сантьяго «орнықты жеріміз» деген қалалар аз көрінбейді. Сол себепті «де Куба» — Кубадағы деген сөз әдейі қойылған. Мен әлі қаланы көргенім жоқ. Теңіз жағасындағы бау-бақшаны аралап келеміз. Соңымнан бес-алты машина еріп келе жатыр. Өзім оң мен солға қарап отырмын. Көзім су қақ жарған екі тауға түсті. Тау басында үлкен мұнарланып екі қамал тұр.

Сантьягода Кубаның қарулы күштерінің техникалық академиясы бар екен. Соған бардық. Оның директорының орынбасары кәрі кісі екен. Орысша жақсы біледі. Генерал Батистаның кезінде Сантьяго де Кубада бес мың әскер тұрады екен. Олардың тұрақты казармаларын «Крепость Мокада» деп атайды екен. 26 июньде Фидель басқарған партизандар саны аз болса да ержүректілікпен сол казармаларға шабуыл жасап, шат-шәлекейін шығарыпты. Батистаның бес мың әскерлері қаһармандардың лебіне шыдай алмастан боса қашыпты. Куба революциясының ұйтқысы содан басталады екен. Сондықтан Кубаның қарулы күштерінің туында 26 деген цифр жазылады. Әскери қалашық Мокада бұрын бес мың әскер сыйдырса, бұл күнде он бір мың оқушылар сыйдырады екен. Генерал Чевако мені солай қарай бастады. Бұрын хабарлап қоюы керек, біздің машина тоқтағанда алдымыздан шуылдап бірнеше мың оқушы балалар, мұғалімдер шықты... Бұрынғы казарма — қазіргі ағарту ордасына кірдік. Мен қақпадан кіре салысымен, жеті-сегіз жасар қыз бала жүгіріп келіп, менің қолымды ұстады.

Бұрынғы әскери қала — бүгінгі ағарту ордасын аралап жүрміз. Генерал Чевако маған түсінікті әңгімелер айтып келе жатыр. ***

Бір үлкен залға кіріп келдік. Онда көптеген әйелдер отыр екен.

«Сіз сұлу шалсыз, коронел», — деді.

Мен сөйледім.

Кубадағы менің байқағаным, олар әйел жынысын өте құрметтеп сыйлайды екен. Әйелдерге бір күреңқарас көзбен қарамайды, қатты сөз айтпайды екен. *** Біздің машина ГАЗ-69. Алда мен отырмын, артқы орындықта шығыс әскери округінің командашысы, тілмаш синьорита Пэпита, лейтенант Охэдо... соңымыздан екі машина еріп келе жатыр. Олардың кім екенін мен сұрағаным жоқ... Жол кедір-бұдыр екен. Бұдан бір ай бұрын бұл жерде «флора» құйыны өткен екен. Көп жерді апатқа ұшыратқан екен. Құйын, — дейді газеттердің хабары бойынша, — бір секундта (кірпік қаққанша) тоқсан екі километрмен жынданыпты...

Машина зымырап келе жатыр. Қол көтеріп машинаны бір офицер тоқтатты.

Бейітке бардық. Оның дарбазаларының алдында бізді күтіп бірнеше офицерлер мен солдаттар тұр екен. Біз машинамен шыққанда, олар қару-жарағын ұстап қалт тұра қалды. Оркестр Бетховеннің қаралы маршын ойнады. Мен оң қолымды көтеріп, сап тартып тұрған солдаттардың алдынан өттім. Хосе Мартидің күмбезі бейіттің тіке кіре берісінде екен. Кең көше, оның екі жағында адам бойынан асарлық он алты мрамордан құрылған үлкен тақтайлар. Тақтай беттерінде алтын жазумен ойылған Хосе Мартидің нақыл сөздері, өлеңдері... Төмен қарай мұңайып бара жатырмын... Хосе Мартидің күмбезі үлкен тастан құрылған күмбез екен. Оның ортасында марқұмның қабірі. Мен төрге шығып, марқұмның басында тұрдым. Оркестр тағы да Бетховеннің қаралы маршын ойнады. Солдаттар менің атымнан марқұмның басына жаңағы қаралы гүл шоғын қойды... Барлығы аруақты сыйлап, сіресіп тұра қалды.

Мен Хосе Мартидің аруағын сыйлап 2-3 минут үн қатпай мүлгіп тұрмын.

Сағат тоғызда күтпеген жерден Гавана Либреге капитан Рио келді. Ол сәл қымсыныңқырап сөйледі:

Олар кеткен соң, оралып вестибюльге кіре берісте, ескі досым Ранчо жолыға кетті. Оны бөлмеге жұмсадым да, өзім кафеге сусындауға бардым. Ранчо әкеп берген сигаретімді бір сүйем ақ мүштүкке тығып, тұтатып, тамсана сора, сыртқа шығып бара жатқанымда ту сыртымнан орыс сөздері естілді. Орыс үнін елден шыққалы есітпегендіктен сағынып қалған екенмін, құлағыма сондай жылы естіліп, жалт бұрылып қарасам, жақсы киінген бір жігіт, екі сымбатты әйел келеді екен. Олардың түрлері де көзіме ыстық көрінгені бар ма, менімен қатарласа беріп, әйелдің біреуі:

*** Зоопаркі шағындау болғанымен, ұқыпты құрылған екен. Аралап жүрміз. Бір шетінде жеті бөлмелі үлкен торда жеті арыстан жұбайларымен тұрады екен. Төртінші тордағы жұптың ұрғашысы етбетінен түсіп, ыңырсып жатыр. Біз барғанда, ол басын көтерді. Оның үстіңгі ернінің сол жағы жаралы екен. Мұңлы арыстан бізге көңіл бөлместен, қапастың ішінде әрі-бері жүр.

Ұрғашысы тағы басын жерге салып, ыңырсыды. Арыстан маң-маң басып келді де, тұншыға күңіреніп, серігін бір айналып еңкейіп, оның жарасын жалады. Серігі қалғып кеткендей, көзін жауып жата берді. Арыстан маң-маң басып, ішіне қайғы сыймағандай теңселе, қапастың түп жағына қарай кетті.

Арыстан оралып қайтып келді де, серігін иіскелеп, бүйірін оның бүйіріне тигізіп жатты да, құйрығын бұлғаңдатты. Құйрығының шашағы серігінің жаралы басын шыбыннан қорғағандай болып көрінді маған. «О, табиғат!» дедім мен ішімнен. *** Куба — қиыр шеті жоқ мұхит ортасындағы шағын арал. Теңізде балықтың неше атасы бар. Гаванада ұлттық аквариум бар. Ол дүниежүзіндегі ең бай, ең үлкен аквариумдардың бірі боп есептеледі. Оған барғанда өзіңіз су астына түсіп, онда ұзақ саяхат жасап, теңіз түбіндегі өмірді өз көзіңізбен көріп қайтқандай боласыз. Аквариумның дуалдары ылғи шыныдан жасалған. Биіктігі екі адам бойынан асады. Іші мөлдір су, теңіз астындағы өсімдіктер, жартастар, топ-тобымен, түйір-түйірімен, түлік-түлігімен, өз «қоныстарында», өз «жайлауларын» жайлап жүріп жатқан алуан түрлі балықтар. Олардың барлық түрін түгелдеп, аттарын есте қалдыру мүмкін емес, ол үшін мамандық (ихтиолог) керек, теңіз суретшісі болу керек... Бір бұрылыста тоқтағанымда, су түбіндегі жартастардың арасынан бір төңкерілген қазандай дәудің қимылдағанына көзім түсті. Дәу тас қомпаң-қомпаң етті де, жайлап жоғары көтеріле бастады. Мен таңданып қарап тұрып қалдым. Тастың астынан мойны жуан білектей, қос жұдырықтан үлкен бас көрінді. Ол мойнын бұрып жан-жағына қарады да, қолтығынан түйенің табанындай аяқ-қолдарын асықпай, тарбаңдата сермеп, жүзіп жүре берді. Бұл көріп тұрғаным — теңіз тасбақасы екен.

Тасбақа балықтар арасында жайбарақат серуендеуде еді, ұзындығы жарты құлаш, көк, жасыл масатыдай құлпырған бір балық жүзіп келе жатып, тасбақаның үстінен жанаса өте беріп, жабысты да қалды. Тасбақа болса, оны елеместен серуенін құрып жүр. 10-15 минуттан кейін анау тасбақаның үстіне бір аунап түсті-дағы жалқанат, құйрықтарын бұлғақтатып, оқтай атылып, судан шоршып шығып, қайтадан су түбіне құйыла сүңгіп, одан барып зымырай жоғары көтеріліп, тасбақаны қуып жетіп, оны келемеждегендей, көз алдында шыр айналып, тағы да құйыла сүңгіді. «Су түбінде әзіл-қалжың, еркелеу болады екен-ау» деп мен қарқ-қарқ күлдім... Сол арада крокодилдердің жайылмасы бар екен. Соған бардық. Жайылымның суы таза емес, көгілдір, құрбақаның көбігіндей. Жайылымның шеті құмдақ. Сол құмдаққа крокодилдер судан шығып, күншуақтап, жондарын күнге қыздырып жатады екен. Түрлері кесіртке сияқты өте суық, тістерін ақситып, көздерін жұмып бірнешеуі жүр. Бәріне қарап тұрмыз. Үлкендігі жаушымшықтай, көк қанат, ала құйрық бір торғай жатқан крокодилдың тұмсығына қонды. «Қап, құритын болды-ау мына сорлы» деп тұрғанымда, екінші торғай ұшып келіп о да бір крокодилдың тұмсығына қонып шұқылай бастады. Мына байғұсқа өлім керек екен ғой, қатты ұйықтап жатқан крокодилдың танауын жыбырлатып несі бар! — деп ойландым. Менің көзімнің соларда екенін байқаған синьорита Пэпита күліп:

Аквариум қорасынан шыға беріске жақындағанда, будка алдында сусындап тұр едік, қасымыздан түрлерінде ренжіс белгілері бар екі жас жігіт өтті. «Е, мына екі жаңа өспірім жігіт бір-біріне ренжісіп барады екен ғой» — деген оймен кока-коламды асықпастан ішіп бақылап тұрдым... Олардың алдынан сары қарын болған бір шойындай қап-қара, бес биенің сабасындай, үйрек кеуделі, аяғын балпаң басқан бір негритянка шыға келді. Жаңағы екі жігіт сол әйелге ізет көрсетіп, сөз қатты. Әйел екеуіне состия қарап, тоқтады да, «Ал, айтатындарыңды айтыңдар» дегендей қатал бейнемен қарады оларға. Енді не болар екен деп менің екі көзім соларда. Екі жігіт оның алдында кінәлі түрде сүмірейіп тұр. «Алдымен сен айт!» дегендей аққұба испан тәрізді жігітке әйел қолын нұсқады. Ол төмен қарап үлкеннің алдында қымсына сөйлеп тұр... Шойындай қап-қара негр тәрізді жігіт басын көтере екпіндей сөйлей бастағанда, әйел оған ала көзімен бір қарап зекіріп тастады. Ол да мүсәпірсіп, төмен қарап сөйлеп тұр. «Е, мыналар «апатай, сіздің алдыңызға жүгініп тұрмыз, үлкен кісісіз ғой, бізді тыңдап, әділ билігіңізді айтыңызшы деп тұрған болар» деп ойладым. Екеуін тыңдап болғаннан кейін, әйел тағы да қатал бейнеде тұрып, оларға билігін айтты. Байқауымша, екеуін де оңдырған жоқ, бірақ испан тәрізді жігітке қатал сөйлегендей көрінді. Оның кінәсі молдау болуы керек. «Бұдан былай бүйтуші болмаңдар!» дегендей белгімен өзі бұрылып кетті. Соттың өкімінен кейін шыққандай екі жігіттің еңселері төмендеп, сыртқа қарай тартты. Олардың соңынан мен де ердім. Ең алғашта екеуі де бір-біріне қырын қарап кетіп бара жатты. Испан тәрізді жігіт тіс жарды: «Апамыз әділ билігін айтты ғой, кешір, құрбым, мені» дегені ыңғайынан сезіліп тұр. Негр тәрізді жігіт оған жалт қарады да, күліп, оның иығынан бір қақты. Испан тәрізді жігіт оның белінен құшақтады. Ал негр оны мойнынан құшақтады. Екеуі құшақтасып кете берді. Мен машинама бұрылдым.

Сағат он екіге он бес минут қалды. Орландоға мен:

Орландо маңғазданып әдейі түтінін бұрқырата шығарып:

Ол есітпегенсіп:

Осы машинамен мен Гагаринді, Терешкованы алып жүрдім, ал Хрущев келсе, онда да оны да осы машинамен алып жүремін, — деді. Никита Сергеевич сен тасыған жолаушылардың ішіндегі ең көңілдісі болады, — дедім мен. Қасымдағылар күлді.

Содан кейін темекісін тағы да бір-екі сорып, синьоритаға қарап:

«Каделак» қарулы күштер министрлігінің алдына келіп тоқтай қалды. Мен сағатыма қарадым. Бес минуты кем он екі болыпты. Капитан Рио үш офицермен күтіп тұр екен. Машинадан шығып олармен амандастым. Тұрған әскери адамдар бізге әскери әдеппен ізет көрсетті. Министрліктің үйіне енгенімізде, онда тұрғандар да қалт тұрып ізет көрсетті. Лифтімен жоғары көтерілдік. Бір үлкен есіктен дауыс естілді.

Министр көрсеткен есікке, ол маған жол берген соң, алдымен ендім. Үлкен кабинет залдың ортасында, ап-аласа столдың жан-жағында жиырма шақты орындық. Министр жоғарыға шығып, маған қарсы алдағы орындықты нұсқады да, өзі отырды. Мен пиджагімді шешіп, орындықтың иығына іліп, галстугімді ағытып, оның үстіне іліп, көйлегімнің түймесін ағытып, асықпастан, ұсынған орындыққа министрмен қарама-қарсы отырдым. Менің қылықтарым министрге жақпады білем, ол біраз үн қатпай отырып:

Мен Чайковскийдің музыкасымен әндетіп:

деп бастан-аяқ әндетіп бердім.

Біз отырған жерге жиырма шақты әскер формасындағы еңгезердей кісілер кіріп келді. Барлығы ізет көрсетіп, амандаса бастады. Қалжыңқой Рауль Кастро олардың әрқайсысын әзілдеп таныстырып тұр:

Раульдің ұсынысымен барлығымыз отырдық. Бір әскери киінген жігіт кішкене зеңбіректі сүйреп алып келіп, Раульдің алдына қойды. Екінші жігіт әрқайсымыздың алдымызға рюмкалар қойды. Бас штаб бастығы команданте бас зеңбіректің соясын (стволын) ашып, рюмкаларға коньяк құйды. Өз рюмкасын ұстап Рауль орнынан тұрды. Басқалары да тұрды. «Отырыңыздар!» деген белгіні Рауль сол қолымен білдірді. Барлықтары отырды.

Мен көзімнен жас шыққанша күлдім. Отырғандар «мына кісі соншама неге күлді» деп таңдана қарап отыр. Мен осындай күлкі үстінде казак-орыстар мен қазақтардың арасындағы айырманы айттым. Сонсоң оларға Қазақстан туралы қысқа ғана айтып бердім.

Кейіннен мен Қазақстанның байлықтарын, мәдениетін, әдебиетін айтып:

Олардың маған қойған сауалдарына қысқаша жауап бастағанда бір, аяқтағанда бір қолыма ұстап отырған жұқа, алтын шынжыр баулы сағатыма қарап қойып, сөйлеп отырған болатынмын. Кейінгі бір сұрақтарына жауап бастағанымда, Рауль қолын созып, маған испанша тіл қатты.

Ол жеке азамат әңгімесі, ал әскери тақырыптағыларды аударып, жұртқа түсінікті тілде таратса болар еді. Сонда бұл тез де, жедел де бітер еді. Ал, аудармашы кадрлар мәселесі сіздерде жолға қойылған кезде, онда, әрине, аудармаға да шынайы кірісер едіңіздер.

Әскери мәселелерден көп сауалдар, көп әңгімелер болды. Оған отырғандардың көбі қызыға қатынасты. Олардың көпшілігін жазуға да, айтуға да болмайды. Кейбіреулерінің ғана шет жағасын айтуға болады. Олар мыналар: Кубада регулярлы армия жоқ, жалпыға бірдей әскери тәртіпті енгізу заңының жобасы жақында ғана жасалып, халық талқысына берілді. Сол сияқты, революцияның бастапқы кезіндегі екпінмен олар да қазір нұсқау, устав, ереже, армияның ұйымдық құрылымы дегендердің бәрін бірдей ескере бермейді. Ескі режимнің әскери атағы еске алына бермейді, жаңа әскери атақтар әлі белгіленген жоқ. Оларда қазір сержанттардың үш категориясы, лейтенанттар мен капитандардың үш категориясы, майорлардың (майор оларда әскери жоғары шен — дивизия майоры, корпус майоры, армия майоры, бас майор. Олар әдетте «Команданте» — «Қолбасшы» деп атайды) төрт категориясы бар. Сұрақтарға жауап бере келіп, мен бір сөзімде:

Арада біраз әңгімелер өтті.

Отырғандар әскери психология, әскери педагогика, машықтану жаңа тәрбиелеу жағынан сұрақтар берді. Оларға берген жауаптарымның негізгі тезистері менің бұрынғы жарияланған кітаптарымнан оқушыларға белгілі болғандықтан, қайталауды жөн көрмей отырмын. Бір маған тіке қойған сұрағына берген жауабымды ғана келтірейін:

Жоқ! Мен кітап жазбаймын. Менің ол үшін бұл ел жайында жан-жақты материалым жоқ, оның өткен оқиғасын, қазіргісін, келешегін жан-жақты білмеймін, «Жап-жақсы білмеймін» дегенді қайталап айтамын. Оны осында туған, өскен, өмірінің көп бөлігін осы елде өткізген адам ғана біледі. Үлкен жиынтықты талдау үстірт әсерден емес, терең де, асықпай араласа отырып та беріспеуден туады.

Көрші есіктен бір офицер кіріп келіп:

Кубалықтар тамақ үстінде аз сөйлеп, көп жейді. Олар асықпай тамақтанады. Стол үстіне олар тамақты кезек-кезегімен ғана қояды: алдымен бір стакан қайнаған мұздай су, бір шыны кока-кола, әйтпесе, сыра, жемістен бір кесе салат. Салатты жеп болғанда, оның ыдысын жинап алған соң — бірінші тамақ. Ол таусылғанда, оның ыдысын жинаған соң — екінші тамақ, оның ыдысы жиналған соң — кофе. Алдыңғы тамақтың ыдыстары жиналмастан, одан соңғы тамақ алға қойылмайды. Кезекті тамақ арасында ғана сөйлеп отырысады. Алға тамақ келгенде, сөз тоқталады. Тамақ үстінде Рауль мен Альмейдо ғана сөйлеп отырды. Сұрақтарына мен қысқаша жауап қатып отырдым. Менің оң жағымда Раульдың орынбасары команданте Эфиханию Амехейрос отыр еді. Қызыл шырайлы, орта бойлы, ашық жүзді жігіт.

Одан кейін палау келіпті... Бұл байғұстың ішетін де, жейтін де жері қалмапты. Қасындағы синьориналар «Алың, алың» деп бұның алдындағы тарелкаға толтырып палау салып беріпті... Жемеймін десе ұят — бұл жан-жағына қарауға мұршасы келмейді, елден бұрын жаңағы палауды да соғып алыпты. Синьориналар бұның босаған тарелкасын көріп, тағы да салып беріпті... «О, мен бүгін құдайға не жазып едім» деп бұл байғұс ішінен күрсініп, өзін-өзі қыстап тағы да зордан тауысыпты... Тамақтан кейін тағы да шай келіп, «Алың! Алың!» басталғанда, мынаның көзі қарауытып кетіпті...

Алдағы топты қуып жете алмай келе жатқанда, бұлардың алдында қос өркешті түйе шөгіп жатыр екен. Бұл түйе көрмеген кісі ғой. Қасындағы өзбек ымдап, түйенің екі өркешінің арасын нұсқап көрсетіпті. «Мынаған мін деп тұр ғой» деп түсінген бұл кісі түйеге мініпті. Тып-тыныш жатқан түйе орнынан қарғып тұрғанда, бұл өркешінен асып барып құлапты... Ха-ха-ха!..

Сіз темекіні көп тартады екенсіз — міне, сізге алтын мүштүк! Біздің елде сіз өте ыстықтап жүрдіңіз. Қайта оралып келгенде, киіп келсін деп сізге кубалық сорочка тапсыруды барлығымыз ақылдасып отырып ұйғардық... Сізді біздің елдің де батыры деп ұғамыз, ұстаз санаймыз.

Рауль туды жайып тұрды. Мен тудың алдына барып, тізерлей отырып, оның етегінен сүйдім.

Машинаға мінер алдында Рауль жеңімнен тартып қалып:

Самолетпен су үстінде 120 миль ұшып, Пинос аралына қондық. Аэродромда Пинос аралы әскерлерінің командашысы команданте Антонино Санчес, аралдың партия комитетінің секретары Куэрбо, бір топ офицерлер мен бір топ пионерлер қарсы алды. Пионерлер шоқ-шоқ гүлдер тапсырды.

Аэродромның микрофоны алдында бір орта бойлы, қара торы жігіт сөйлеп тұр. Асығып сөйлеп тұр.

Санчес микрофонның алдына барып құттықтау сөзін сөйледі.

...Тірі панфиловшыларды өз көзімізбен көрсек деген ой біздің көкейімізде жүруші еді. Енді, міне, жолығысып та отырмыз. Сіз келдіңіз, біз қарсы алдық. Бұл — бір үлкен достық ғанибеттің бірі. Біздің кішкене аралымызды да ұмытпастан, жолыңыздан әдейі бұрылып оралып келіп соғып отырсыз — оныңызға көп рақмет. Бізге соқпай кетер ме екен деген қауіп әрқайсымыздың да ойымызда еді... Қош келіпсіз, — деп ол сөзін аяқтады. Тұрғандар қол шапалақтады.

Қымбатты кубалық достар — Пинос аралының тұрғындары! Қошеметпен қарсы алғандарыңызға рақмет. Сіздер тараптарыңыздан болып отырған осыншалық қошемет ең алдымен менің халқыма арналады, ал менің халқым сіздерге, сіздердің күрестеріңізге деген достық көңілін аударып, туысқандық сезімін шынайы білдіріп отыр. Егер өткен дүниежүзілік соғыс кезінде жексұрын жау фашизммен майдандардағы қиян-кескі ұрыстарда біздің солдаттар мен офицерлердің ержүрек қаһармандық ісі табандылық пен ерліктің үлгісі болып отырса, біздің көп бейнетті бастан өткерген жауынгерлік тәжірибеміз, тәртіпсіздікке төзбестікпен қарағанымыз, жауынгерлік коллективіміздің бірлігі — командантенің айтқанындай сіздер үшін азды-көпті үлгі болып отырса, пайдасын тигізген болса — бұған біз өте шаттанамыз. Өзгеше жағдайдағы сіздердің күрестеріңіз де батылдықты, табандылықты, шыдамдылықты, бірлікті одан кем керек еткен жоқ. Жөні түзу дүние сіздердің революцияшыл жігеріңізді кереметтей ғажап етеді. Сіздер ауыр күресте жеңіп шықтыңыздар. Сіздердің революцияларыңыздың тарихы — басым күшке қарсы күресе білудің тарихы. Революция жылдарында да, сол сияқты Плая-Хирон ауданындағы авантюраны жоюда да сіздер жеңімпаз болдыңыздар. Сіздер — революцияшыл рухтың, азатшылдықтың, табандылық пен ерліктің жаңа құрлықтағы үлгісісіздер. Ұрыс даласы адам кіретін көр де, адам самғайтын өр де деп айтылған сияқты, сіздің революция үшін ол алдағы ұрыстарға деген самғау еді. Көп нәрсеге қолдарыңыз жетті, алда да көп қиындықтар мен бөгеттерді жеңулеріңізге тура келеді. Сіздердің өзгеше жағдайларыңызда аз ғана уақыт ішінде осыншама нәрсеге қолдарыңыз жетіп отырса, қиындықтар мен қауіптерден қорқуға негіз де қалмайтын сияқты. Қауіп пен қатер қолқаға жармасса да, сіздердің табандылықтарыңыз, революция ісіне, халық ісіне, өз Отандарыңызға берілгендіктеріңіз оның бәрін жеңіп шығады, күрескер үшін жан — ардың садағасы. Фидель Кастро мен оның серіктері бастап отырған Куба халқының революцияшыл рухы мен жауынгерлік тұлғасы біздің замандас достарымызды мақтанышқа бөлей сүйсіндіреді, біздің замандас жауларымызды ызаландырып, күйіндіреді. Сіздерде дос та көп, дұшпан да аз емес. Мұны сіздер жақсы білесіздер. Біз сияқты сіздердің де ащы тәжірибелеріңіз бар. Жау мен досты ажырата аласыздар. Сіздердің ұрыста да, еңбекте де еңкеймес ерліктеріңіз күшті. Қалай дегенмен де менің сіздерде болған аз уақыт ішінде алған әсерім осындай. Сіздерде ешкім революцияшыл қырағылықты жоғалтпайды, бұл дұрыс, дұрыс болатыны қауіп бұлты торлағанын қойған жоқ. Сіздердің шағын аралдарыңызға қадам баса тұрып, сіздерді құттықтағаныма қуаныштымын. Қошеметпен, достықпен қарсы алғандарыңызға тағы да рақмет! — дедім мен де сөйлеп. Тұрғандар қол шапалақтады. Диктор: — Осымен аэродромнан берілген репортаж аяқталды. Қонақ Пинаристің, Куэрбоның және басқалардың ілесуімен машиналарға бет алды, — деп хабарлады. ***

Алшақ тұрған екі таудың арасынан өтіп барамыз.

*** Сантаве дейтін аралдың орталық қаласынан өтіп, шығыс жағадағы Пляж Афуэраға бардық. Онда үлкен мейманхана бар екен.

Куэрбо машинадан түсе бергенде. *** Мейманхана вестибюлінде армия штабының офицерлері, әскери құрамалардың командирлері, жергілікті партия комитетінің қызметкерлері күтіп отыр екен. Біз кіріп барғанда, ізет көрсетіп барлықтары орындарынан тұрды. Санчес оларды шетінен маған таныстыра бастады. Отырысып темекі тарттық.

Баудың шетіндегі, теңіздің дәл жағасындағы бір үлкен оңаша жайға алып келіп мені орналастырды. Бір орта бойлы, тығыншақ әскери киінген жігітті «мына кісі сізге қызмет етеді» деп таныстырды. Менің жатақ орным үлкен үш бөлмелі оңаша жайдың күнгей қанатында болды. Қалған қанаттарында менімен еріп барғандар орналасты. *** Санчес пен Куэрбо келді. Қалай орналасқанымды сұрап болған соң Санчес қолындағы қағазына қарап отырып:

*** Мейманхананың үлкен залында тамақтанып жайбарақат әңгімелесіп отырмыз. Куэрбо мен туралы бірнеше жылы сөздер айтып, отырғандарға таныстырып құттықтады. Бір-екі офицер сөйледі. Мен сөйледім. Сұрақтар берілді. Жауаптар қаттым. Барсақ, полк сапта тұр екен. Полк командирі команда беріп командашыға рапорт бергелі келе жатқанында, Санчес одан мойнын бұрып мені нұсқады. Командир рапортын маған берді.

Мен командирмен қол алысып амандасып, полкпен дауыстап сәлемдестім. Сап алдындағы трибунаға шықтық. Команданте Санчес кездесуді қысқа сөйлеп ашты. Мен сөйледім. Полк командирі рақмет айтып, ризалығын білдіріп, кездесуді жапты. Полк сапта жарақтарын серт ұстап тұрып, бізді құрметпен шығарып салды... Санчес штабқа ертіп келіп, барлық бөлімдерін, асханасына дейін көрсетіп болған соң маған:

Пәтері штаб қорасында екен. Сұңғақ бойлы, қалың бұйра, көмірдей қара шашты қос білектей бұрымы тірсегіне дейін түскен, кең маңдайлы, құс қанатты қалың қасты, дөңгелек мөлдір бота көзді, сүйір ұзын кірпікті, сопақ бет, қаз мойынды, көтеріңкі кеуделі, құмырсқа бел, жұмыр бөкселі, ұзын кең көйлекті, қара торы әйел жылы шырай беріп бізді қарсы алды.

Оның жылы сәлемдесіп айтқан сөздеріне мен испан тілімен:

*** Далаға шықсақ, қараңғы түсіп қалған екен. Санчес менен рұқсат сұрап, «офицерлер клубында қалай болып жатқанын» алдымен өз көзімен көруге асыға аттанып кетті. Кетерде Куэрбоға «асықпастан алып барғын» десе керек, ол кісі асығар емес, маған сигара ұсынып, әңгімелер айтып тұр... Коронел, осы бір жапырақ аралда 25-30 пляж бар. Пляж біткеннің жағдайы толық. Америка туристеріне болмаса, бұл жайлар бұрын Кубалықтарға бұйырмаған. Мұнда адал балық та, бау-бақша жемісі де, сүт те, қаймақ та, сары май да, жер жемісінің бар түрі де мол. Бұл жердің кәсібі жеміс өсіреді. Соның бәрі арам тамақ байлардың, олардың қошеметшілерінің, жезөкшелердің игілігі болып келген. Еңбек адамына кішкене арал байлығы бұйырмады да, оның жерін өңдеген де ешкім болмаған. Капиталистер барды пайдалануды ғана білген. Ауыл шаруашылығының жұмысшылары қожаларға болымсыз ақы алып жұмыс істеген, балықшылар болса, пляждағы мейманхана айналасында жұмыс істеп, соларға арзан бағамен жас балық жеткізіп тұрушылар болған. Ал, ресторан қожаларының тапсыруынсыз өздеріне балық ауласа, балықшыларға айып таққан. Балықшылар, соның өзінде ресторанға сол күні менюда көрсетілген балық түрін ғана тапсыруға міндетті болған. Сонда балықшының күні қандай қиын десеңізші, коронел.

Біз жеке меншіктің өрістеуіне, саудагершілікке шек қойдық. Арал тұрғындарының теңдігі мен азаттығын кеңейттік. Біз байлардың аспа-төкпе жайларын мемлекет қарауына алдық, жаңа үйлер салдық. Бұрын жағадағы балықшылар мен жерсіздер тұрып келген лашықтарды құрттық. Балықшылардың, шаруалардың кооперативтерін ұйыстырдық.

...Қалың орман, қараңғы түн. Машинамен келеміз. Күнгейдің түні біздің түнге қарағанда ауыр, салмақты, қоюлау келеді екен. Айнала қап-қараңғы, жым-жырт. Жұлдыздары қара аспанда шоқтай жап-жарық, барлықтары жарқырап, жымыңдап тұр. Аспанға қарасаң үстінде түбі шұрық-шұрық тесік үлкен қара қазан аударылып тұрғандай...

Алыстан жіпке тізген моншақтай жылтыраған жарықтар көрінді. ***

Машинадан түссек, жарық алаңда топтана кісілер тұр екен.

Мен отыз минут сөйледім.

Итоговые рабочие записи выступлений советского полковника запаса, писателя Баурджана Момышулы перед различными кубинскими аудиториями

Благодарю вас за теплую встречу.

У меня подготовленных для вас речей нет. Я в зависимости от контакта с аудиторией буду импровизировать. Я не знаю испанского языка. Об этом очень сожалею. Сожалею, что не имею с вами непосредственного языкого контакта. Вы будете слушать мою речь через три источника. Я думаю на казахском языке, сам себя тут же перевожу на русский язык, а синьорита с лета переводит с последнего на испанский язык. Положение переводчиков весьма незавидное. Они не располагают временем обработать и приводить в норму язык, на который они переводят. Насколько мысли искажаются или находят свое лучшее оформление в изложениях, проходя через эти три фильтра, могут судить только люди, свободно владеющие этими тремя языками. Как вы уже успели заметить, я после перевода делаю паузу. Я забываю, о чем хотел сказать дальше. Свободное течение мысли прерывается «антрактом» — необходимым временем на перевод уже высказанного. Как вы, наверное, заметили, синьорите нелегко залпом переводить мысли, передаваемые многими предложениями до логического конца. Поэтому часто приходится прерываться на полуслове. Исходя из этих обстоятельств, прошу вас простить возможную непоследовательность и сумбурность моего выступления. Кубинская революция в центре внимания всего мира. У вас много друзей. У вас немало врагов. Ваш вождь Фидель Кастро — самый популярный революционер и герой нашего времени. Наш Н. С. Хрущев — самый популярный политический, государственный деятель и борец за мир. Под его руководством Советское правительство неуклонно и последовательно проводит в жизнь ленинскую внешнюю политику:

Оно последовательно добивается запрещения испытаний атомных и водородных бомб; Оно, вмешиваясь в решающие моменты международных кризисов, своим авторитетом предотвращает разжигание новой войны; Оно оказывает бескорыстную помощь почти всем странам, вставшим на путь прогресса.

Этим самым Советское правительство совершает величайшие акты гуманизма. Мой народ к вашим благородным устремлениям и делам вашим питает глубокие симпатии, любит вас, верит вам и желает вам наилучших успехов больше чем кто-либо.

Приятно, что ваши аплодисменты часто переходят в овацию.

Если будете действовать и дальше так, то время больше уйдет на аплодисменты, чем на наши беседы. Давайте по-дружески договоримся отведенное время использовать как можно с большей пользой.

Я мечтал побывать на острове Свободы, на родине Фиделя Кастро. Я хотел посмотреть на боевой облик, на революционный дух кубинского народа. Куба имеет притягательную силу. Через вершины высоких гор, которые покрыты вечными ледниками, через просторы бескрайних степей и синеву океана я пролетел около 20000 километров. Расстояние между Алма-Атой и Гаваною по прямой линии солнце проходит за одиннадцать часов. Когда мы встаем, чтобы начать свой новый рабочий день, вы ложитесь спать, а когда мы ложимся спать, вы встаете, чтобы трудиться и бороться. Я с 6 ноября здесь. За эти дни со своими товарищами — советскими туристами — побывал в некоторых достопримечательных районах Гаваны. Гавана и гаванцы на нас произвели хорошее впечатление. Надеюсь, что разочарования не последует. 10 ноября по любезному приглашению Министра революционных вооруженных сил команданте Рауля Кастро Рус и генерального штаба я отделился от нашей группы и остался в качестве гостя. Мне было предложено остаться в вашей стране на 20 дней, но я дал свое согласие остаться на 10 дней. ***

Я профессиональный военный.

В нашей Конституции есть статья: Защита родины с оружием в руках есть священный долг каждого гражданина СССР.

Мои предки занимались скотоводством. Я постушеский сын. Мне пятьдесят три года. Из них двадцать пять лет я провел в рядах армии, проходя службу в различных уголках обширной территории Советского Союза, последовательно занимая должности от рядового солдата до командира гвардейской дивизии.

Я участник Великой Отечественной войны от начала до ее конца. Великая Отечественная война советского народа прошв фашисткой Германии — одна из блистательных глав боевой биографии нашей страны.

Основная тяжесть второй мировой войны выпала на плечи советского народа. Мы, советские люди, понесли большие жертвы. Мы отстояли честь и свободу нашей родины. Мы отстояли великие завоевания Октябрьской социалистической революции. В суровых условиях, в тяжелых боях мы одержали победу над коварным, сильным врагом со всеми вытекающими последствиями на международной арене, на арене истории человечества. После войны я окончил Военную академию Генерального штаба и пять лет занимался военно-педагогической работой в одной из военных академий, ведя курс оперативного искусства.

В 1956 году по состоянию здоровья демобилизовался из рядов армии в запас. Нелегко служить в армии, но еще труднее расстаться с нею. Я не кабинетный полковник, а офицер переднего края, офицер ближнего боя.

Признаюсь, я очень тяжело переживал свой уход из строя.

Для того чтобы переквалифицироваться, надо было учиться, но для меня студенческий возраст оказался далеко позади. По выслуге лет (и по возрасту) я имел право быть полковником запаса, но, несмотря на то, что я обеспеченный человек, я не имел право быть гражданином запаса. Мне хотелось быть общественно-полезным человеком и служить Советскому Союзу до конца своей жизни. Вот почему я некоторое время после демобилизации, будучи уже в запасе, ходил угнетенным, не находя себе новое место в общественном труде. Все мои переживания оказались напрасными. За многолетнюю службу в рядах армии я общался со многими слоями, с разными поколениями многонационального советского народа; переносил вместе с ними все трудности военного быта, тяготы военных походов и суровые испытания боев; я не только командовал вверенными мне войсками, но и учился у них многому и многому, общался и учился у равных по своему служебному положению и у старших товарищей; тем самым, оказывается, я прошел большую гражданскую школу. Осознав все это и взвесив свои возможности, я решил заняться литературной деятельностью. Главная цель — правдиво рассказать подрастающему поколению о советском патриотизме, о ратных, боевых делах их отцов и матерей, старших братьев и сестер, ибо нет в нашей стране ни одной семьи, не задетой прошедшей войной. Молодежь по рассказам участников-очевидцев должна знать всю правду о патриотическом духе, несгибаемой воле, стойкости и мужестве, о беспримерном подвиге старшего поколения, быть их достойным наследником и приумножать благородные традиции. На примерах ратных дел старшего поколения, приумножая благородные традиции, надо воспитывать молодежь и духе советского патриотизма и научить героизму. Личный опыт хорош, но он весьма узок. Поэтому личный опыт не всегда может послужить основанием для больших обобщений. Воспоминания участников боев до некоторой степени могут восстанавливать атмосферу прошедших сражений... Мои произведения целиком и полностью построены на моих личных воспоминаниях, на отборах из груды воспоминаний характерных эпизодов. Там нет вымышленных событий и вымышленных лиц.

Темы, над которыми я работаю, можно приблизительно сформулировать так: Процесс становления казаха как гражданина СССР. Эта тема охватывает период 1911—1941 гг. В освоение этой темы опубликованы книга «Наша семья», ряд рассказов.

Предстоит еще много поработать.

Вторая тема, над которой я работаю, — это процесс становления воина и формирования воинского характера. В освоение этой темы еще в годы войны на основе моих материалов: военных записок, рассказов и стихов, в результате совместной работы с советским писателем Александром Беком были опубликованы «Панфиловцы на первом рубеже» и «Волоколамское шоссе». А.Бек сделал большое дело. После войны, как тематическое продолжение этих книг, мною были опубликованы сборники военных рассказов «Облик воина», «История одной ночи», отдельные рассказы, стихи и много статей. За последние годы опубликована книга «За нами Москва». За пять лет эта книга в Советском Союзе выдержала пять изданий тиражом около четырехсот тысяч экземпляров. Книга «За нами Москва» заканчивается декабрем 1941 года, а война же кончилась в мае 1945 года. Следовательно, впереди еще много работы. В прошлом году исполнилось 70 лет со дня рождения генерала И.В.Панфилова. Эту дату в нашей республике отметили широко, чтя память И. В. Панфилова как народного героя. В начале этого года из печати вышла моя книга «Генерал Панфилов» (его биография) стодесятитысячным тиражом. Авторским эпиграфом для всех моих книг являются слова: «В этих записках я хотел поделиться не только лишь положительным опытом, но рассказать о своих собственных ошибках»... И о своих ошибках надо рассказать подрастающему поколению, чтобы они их не повторяли. Я привез эти книги на Кубу. Если их переведут на ваш язык, и с вами я буду рад поделиться опытом и ошибками. Известно, что смерть неизбежна, воскрешения нет! Смерть придет к одному раньше времени, к другому позже. Но следует бояться не смерти, следует бояться потери работоспособности. Давать обществу как можно больше — это стремление борца. Радость в жизни не в том, что берешь, а в том, что ты даешь другим, несешь свои знания и опыт народу. В моем знании и моем опыте на том свете никто не нуждается. Не следует их уносить туда, лучше оставить их здесь, на этом свете. Поэтому-то я спешу как можно больше работать. Если мои книги принесут какую-либо пользу и для вас, я буду весьма вознагражден за свои труды.

Меня просят рассказать о жизни и деятельности генерала И.В.Панфилова. О Панфилове и панфиловцах написано много книг. Мне как одному из авторов не так-то легко восстановить в своей памяти и что-либо точно воспроизводить из написанного. Панфилов — выходец из народа. Он был простым русским человеком. В годы своего детства и отрочества он пережил немало страданий и унижений при старом режиме. Он участвовал в первой мировой войне. Он был фельд-фебелем царской армии. Он был одним из активных участников революционных работ в окопах первой империалистической войны. Когда война из империалистической переросла в гражданскую войну, он добровольно вступил в ряды молодой Рабоче-Крестьянской Красной Армии и принимал участие в боях против иностранной интервенции и внутренней контрреволюции почти на всех фронтах гражданской войны. В годы гражданской войны Панфилов командовал взводом, затем ротою, был офицером переднего края, самого ближнего боя. Он был одним из героев гражданской войны, кавалер двух орденов боевого Красного Знамени. За 27 лет службы в армии (из них около десяти лет в боях) Панфилов от рядового воина вырос до генерала. Несмотря на свои большие боевые заслуги и высокое воинское звание, он был скромным и общительным, требовательным и заботливым, глубоко русским и интернационалистичным человеком. Он был человеком строгой внутренней самодисциплины и требовательности к себе. Он был командиром с большим внутренним тактом и практическим опытом. Не каждому дано критическое мышление. Не каждый способен извлекать уроки из собственных ошибок — все равно, совершены ли они по неопытности или по незнанию. Не у каждого гражданская совесть строже любого строгого выговора старшего начальника. Имея огромный командирский опыт и знания, Панфилов старался применять их творчески, с пользой для общего дела. Об этом говорит хотя бы такой случай. После одного из боев под Москвой я докладывал генералу. Для оправдания своих не совсем удачных действий сослался на некоторые статьи устава. Видимо, эти положения устава я защищал горячо и страстно. Панфилов, как всегда сдержанный, выслушав меня до конца, задумался, а потом, мягко улыбаясь, сказал:

Хотя весь разговор носил для меня характер тяжелого выговора, но справедливость и убедительность этих доводов, как говорится, комментариев не требуют и были для меня весьма поучительными.

Так учил нас, своих подчиненных, генерал Панфилов.

Вопрос: Очень важно услышать от вас о роли полит-работников в годы Великой Отечественной войны и, в частности, в боях за Москву. Отвечаю: И раньше мне задавались подобные вопросы, но немного с другим подтекстом. Меня спрашивали: «Кто у вас стоит выше: комиссар или командир?» Логически получается так: кому больше доверия, командиру или комиссару? Кто из них больше предан Советской власти? Наша партия и Советское правительство одинаково доверяли обоим им. Они одинаково преданы родине; могу сослаться на свой жизненный опыт, на свою собственную биографию. Я в рядах армии с 1932 года, а в партию вступил в 1942 году. Следовательно, долгие годы я был одним из беспартийных командиров. Разумеется, тогда я не был старым специалистом, которого можно было бы терпеть постольку-поскольку. Я был молодым красно-армейцем. Долгие годы не вступал в партию не потому, что я был в оппозиции к КПСС, а считал себя недостаточно подготовленным для того, чтобы вступить в ряды этой великой партии. Будучи беспартийным, я командовал взводом, батареей, был первым помощником начальника штаба полка, командовал батальоном и полком. Будучи беспартийным командиром, я никогда не чувствовал какого-либо недоверия или подозрительного отношения к себе. Политруки и комиссары были самыми лучшими моими сослуживцами и боевыми друзьями. У меня никогда не возникало ни малейшего основания остерегаться их. У пас, были вполне здоровые товарищеские отношения как у офицера с офицером, как у воина с воином. Об этом я написал в своих произведениях откровенно и правдиво, отдавая и политработникам должное, высоко ценя и их добропорядочность и мужество. Дордия, Бозжанов, Толстунов, Габдуллин — это полит-руки. Об их боевой деятельности, мужестве и отваге в боях под Москвою написано в книгах «Панфиловцы на первом рубеже», «Волоколамское шоссе», «История одной ночи», «За нами Москва». В бою подвиг совершается на грани жизни и смерти. Их подвиги описаны в этих книгах не по фантазии писателя, их образ не продукт воображения художника, а жизненно-документальные достоверные факты. Есть бог, есть архив, есть живые свидетели. Политический и моральный фактор, особенно в бою, имеет решающее значение. Политическая сознательность воина, верность своему воинскому долгу, уяснение задачи и трезвая оценка обстановки, его способность предельно напрягать все свои силы и способности для выполнения поставленных перед ним задач, вплоть до самопожертвования, если этого потребует обстановка боя, — это самые главные качества воина. Воюет человек, а техника лишь средство борьбы в его руках. Сознательный, гордый, инициативно-активный воин, который владеет техникой, своим оружием, как ложкой за столом, — это настоящая боевая единица. Система политической работы цементировала основы основ боевой подготовки и боевой деятельности войск. Будучи беспартийным командиром, я опирался на массы через партийно-политический аппарат. Со второй половины войны у нас было введено единоначалие. Командуя дивизией, я стал командиром-единоначальником, т.е. коммунистом номер один в дивизии. Если я раньше опирался на комиссара, то теперь я должен был направлять всю партийно-политическую работу. Хотя я и раньше не был пассивным командиром в политработе, признаюсь, мне это сначала было нелегко. Сама жизнь убедила меня в малоопытности. Мои товарищи, бывшие комиссары, поделились со мной опытом и помогли мне за короткое время встать на ноги как единоначальнику.

Как командир, я утверждаю:

Что организация политической работы гораздо сложнее, чем организация боевой учебы; Что организация политической работы в бою не менее сложна, чем выработка какого-либо раздела решения командира; Что политическое обеспечение решения командира в бою не менее сложно, чем материально-техническое обеспечение боя. Современный бой скоротечен, полон неожиданностей, непредвиденных случаев и обстоятельств. В современном бою часто меняется обстановка. Изменившаяся обстановка вынуждает командира корректировать свое первоначальное решение, предпринять новый маневр, а иногда принимать во всем новое решение. В такой сложной обстановке, конечно, всем приходится нелегко, но политработникам приходилось еще труднее. Они должны были политически обеспечивать эти новые решения командира в самой сложной суматохе боев, проводя разъяснительную работу среди войск. Мы посылали политработников на самые опасные участки, и они часто находились на переднем крае в критические моменты боев. Немало примеров, когда политработник своим личным примером увлекал за собой бойцов; немало примеров, когда политработник возглавлял атаку или контратаку; немало примеров, когда политработник, заменив выбывшего из строя командира, принимал всю ответственность на себя. Партийно-политический аппарат — это связующее звено между массою и командиром. Если можно так выразиться, политотделы — это духовный штаб войск. Наш политработник — начальник для всего личного состава. На это он имеет полное основание, больше, чем опытный офицер. В боях на дальних подступах к Москве комиссару полка Петру Васильевичу Логвиненко пришлось в самой сложной обстановке неоднократно заменять командира полка. Однажды, когда командир полка Елин отбился от полка, Логвиненко, приняв командование, организованно и с боями вывел полк из окружения. Другой пример. В своей книге «За нами Москва» я о нем пишу: «Надо признать, что после моего ранения основная тяжесть практического командования полком легла на плечи нашего комиссара Петра Васильевича Логвиненко. Этот горячий, смелый человек умел в нужный момент не жалеть и себя. Он буквально метался по переднему краю и в горниле боев уцелел чудом», — так писал я, беспартийный командир полка, 6 декабря 1941 года. Только и только твердые знания и большой практический опыт дают право на взаимозаменяемость. Повторяю, наши политработники — равнозначные и опытные офицеры. У нас немало примеров, когда бывшие политработники успешно командуют полками, дивизиями и корпусами. У нас немало примеров, когда бывшие командиры с успехом справляются с партийно-политической работой. На днях Министр революционных вооруженных сил команданте Рауль Кастро выступил с проектом закона о всеобщей воинской обязанности, который сейчас обсуждается вашим народом. Каждый из вас понимает, что введение обязательной военной службы повысит готовность отразить и разгромить любое нападение на вашу страну. Если вам удастся создать вполне современную первоклассную армию, это поможет укрепить и позиции защитников мира. Вооруженные силы предназначаются для защиты свободы и независимости своей родины, для отстаивания государственных интересов и обеспечения мирного созидательного труда своего народа. Военная служба для каждого нормального гражданина страны — священный и почетный долг. Уклонение от военной службы под разными предлогами — это весьма неприятный проступок в биографии гражданина, достойный всякого сожаления и осуждения. Если кто-нибудь уклоняется от военной службы, значит он ложный патриот, он не человек чести. Служба в армии для молодого человека — это целая школа. Армия — это школа моральной и физической закалки. Армия — это общение с широким слоем своего поколения. Армия — это школа внутренней собранности, внешней опрятности и достойного поведения человека в самых трудных условиях. Каждый физически пригодный к военной службе гражданин должен стараться пройти эту школу выдержки и самодисциплины. У нас нередки примеры, когда молодые люди — бывшие папенькины и маменькины сынки — со службы возвращаются домой возмужавшими, морально и физически окрепшими, с развитым чувством личной ответственности за порученное дело, с сознанием собственного достоинства. Нередки примеры, когда демобилизованные возвращаются домой, имея в руках аттестат зрелости и приобретя какую-либо квалификацию, пригодную для работы в мирных условиях. Например, мой младший брат Маисджан по причине болезни вынужден был бросить учебу с 8-го класса... Прослужив в армии три года, он вернулся домой с аттестатом зрелости в руках, имея специальность плотника. Он теперь успешно работает в колхозе столяром-плотником. Главной основой боеспособности и постоянной боевой готовности в армии является строгая воинская дисциплина, которая должна основываться на высокой политической сознательности, на патриотическом чувстве, на глубоком понимании своего воинского долга каждым воином. Каждый воин строго и точно должен соблюдать порядки и правила, установленные законом, уставами и приказами начальников. Каждый воин обязан быть дисциплинированным, в совершенстве знать и беречь свое оружие, постоянно совершенствовать свои знания, быть готовым проявлять разумную инициативу, дорожить своим воинским коллективом, помогать товарищам во всем, удерживать от недостойных поступков и беспрекословно повиноваться командиру. Все это на практике удается не сразу и не так-то легко. Укрепления сознательной воинской дисциплины командир добивается последовательным проведением ряда мероприятий, повседневной кропотливой работой, опираясь на положения уставов, на опыт старших, на политаппарат, на воинскую общественность. Основной метод укрепления воинской дисциплины — это убеждение. Но жизненный опыт и практика не исключают и другой подсобный метод, как принуждение в отношении нерадивых. Ведь в армию попадают разные люди из различной среды. Отец журит сына не потому, что он ему желает плохого, а огорчен его неправильными поступками. Отец не хочет, чтобы сын пошел по неправильному пути, поэтому он его даже наказывает. Командир метод принуждения применяет как крайнюю меру воспитания нерадивого. Командир облечен доверием и властью, он старший брат своим подчиненным. Он должен всесторонне изучать личный состав путем личного общения, учитывать в своей работе полезные высказывания и предложения подчиненных. Большое доверие, коим он облечен, не значит, что все должно быть только и только по нему; есть ряд норм и чувство меры, которые он не вправе переступать. Командир должен воспитывать и учить своих подчиненных не гневом, а умом. Он должен быть объективно справедливым, он не должен без меры хвалить или без вины терзать. Он должен четко различать и глубоко понимать разницу между двумя понятиями: требовательность и жестокость. Ни в коем случае не допускать стирания грани между ними в своей деятельности, ибо требовательность — это закон, а жестокость — это беззаконие.

Жестокость как и всякое беззаконие унижает, вызывает озлобленность. На основе политической сознательности, боевых традиций и передового опыта, нетерпимого отношения к недисциплинированности воин должен воспитываться и обучаться гордым человеком. Негордый человек не способен совершать подвиги. Суворов говорил: «Подчиняйся без унижения!» Ни в коем случае нельзя унижать человеческое достоинство воина. Высокая требовательность к себе и подчиненным, умелое сочетание и правильное применение мер убеждения и принуждения — долг и обязанность командира. Без причины ничего не совершается. Всякие проступки должны быть предупреждены путем здравого анализа, своевременного выявления и устранения причин, порождающих нежелательные проступки. В каждом воинском коллективе должно быть нетерпимое отношение к недисциплинированности. Ни один проступок не должен оставаться без дисциплинарного воздействия, ибо недисциплинированность одного может иметь тяжелые последствия для многих ни в чем неповинных, честных воинов. Это особенно чревато последствиями в бою. По-этому проявление всякой недисциплинированности еще в зародыше должно быть выжжено каленным железом. *** Несколько слов о кадрах. Как известно, хорошо подготовленные и высококвалифицированные кадры — самый решающий фактор во всяком деле. Никто не рождается с высокой квалификацией и большим опытом. Знание и опыт приобретаются годами. Правильная расстановка кадров требует строго объективного, делового подхода со стороны старшего начальника. Одновременно следует иметь в виду, что незаменимых людей нет. Надо дать отпор и своевременно поставить на свои места всех тех, кто начал проявлять элементы зазнайства, надо отрезвлять вовремя всех тех, у кого кружится голова от мнимых успехов, кто начал терять чувство скромности. Успех во всяком деле достигается лучше при слаженности и при хорошем взаимодействии. Низкая квалификация офицеров вредно отражается как на штабной службе, так и на работе партийно-политического аппарата. Всякий хороший замысел требует четкого, продуманного, всесторонне обеспеченного организационного начала и слаженного взаимодействия. Универсальных родов войск нет. Сущность взаимодействия родов войск в бою заключается в восполнении недостатка одного рода войск достоинством другого рода войск. Также нет абсолютно универсальных офицеров. Поэтому практически необходимо взаимодействие и взаимозаменяемость офицеров различной квалификации под общим единым командованием. Они должны друг друга восполнять. Как говорится, необъятного не обнимешь. Ни один высококвалифицированный командир не может заменять всех, поэтому ему дается штат заместителей и помощников. Он умело, как единоначальник, должен пользоваться их услугами. Принцип взаимозаменяемости нам дался не сразу. Нам пришлось преодолевать много трудностей, но мы, в основном, решили эту проблему. Наш многострадальный опыт научил нас заменять друг-друга как в бою, так и в труде. Для того чтобы добиться этого, нам пришлось много учиться, много трудиться.

Бір сағаттай сұрақтарына жауап бердім. Санчес алғыс айтып кездесуді жапты. Ерте тұрып сыртқа шықтым. Дала желсіз, теңіз тұнық екен. Су жағасындағы пляжды аралап біраз жүрдім. Жаға қап-қара, майда құм екен. Уыстап ұстап та көрдім.

Соны толқын үріп, құмға айналдырып, жағаға шығарған. Бұл жағаның аты да испанша Қарақұм деген мазмұнда, — деді.

Үлкендігі сауысқандай, қызыл-көгі аралас әдемі құс сайрап, ағаштың басында ұшып қонып жүргеніне назарым түсіп:

Үлкен трибунаның алдында сапта тұрған полк. Трибунаның оң қанатында СССР-дің жалауы, сол қанатында Куба республикасының жалауы. Трибунаның төрінде Патрис Лумумбаның үлкен портреті, қара мұртты, шоқша сақал Патрис полкқа күлімсірей қарап тұр. Санчес сөз сөйледі. Мен сөйледім. Марқұм Патрис Лумумбаның Африка континентінің көрнекті қайраткері болғанына біраз тоқтап, Москвада оның атында халықаралық университет бар екенін айтып бердім. Бүкіл полк «Интернационалды» басынан аяғына дейін орындады. Бір жас жауынгер келіп: — Мен Лумумба атындағы полкте қызмет істеймін, әскери қызметім аяқталған соң, Лумумба атындағы университетке оқуға барамын, — деді.

Кооператив шаруашылығын көруге бет алдық. Алаң ортасында асфальттанған кең көше, жиегі гүл өсімдік, оның ар жағында стандартты үйлер. Көшенің екі жағында электр бағаналары. Алшақтау жерде биік екі қабатты үй.

Ағаштан істелген қоралардың ішінде топ-топқа бөлініп қамалған өркешті, желіні екі шелектей көк сиырлар, көбінің сауырлары қан.

Мен қол беріп барлықтарымен амандастым. Алыстағы жайылымдағы тайыншаларды үйіріп жүрген жігіт шауып келіп, астындағы атын лық тоқтатып, ырғып түсіп, тізгінін ат мойнына тастай салып келіп амандасты.

Ол күлімсіреп тұрып:

Ол орысша білмеймін, бірақ білуге құмармын дейді. Осылайша оның сөзін синьорита аударып берді.

Оның жақсы екен. Сен әлі жассың, қолыңнан бәрі де келеді...

Селоға орала соқтық. Көшесін аралап жүрміз. Әр үйдің верандаларында үш-төрт жас бала. Көшесі, тротуарлары тап-таза.

Солай болып келеді де. Демек, кооперативті сіздер жеңілдік шартымен құрып жатырсыздар ма? — деп мен Куэрбоның сөзін бөлдім.

Үйі тап-таза, кеп-келісті. Веранда, коридор, кухня, ванная, туалет, ас бөлме, балалар бөлмесі, ұйықтайтын бөлмесі... Едені керамикадан. Дуалдары сырлаулы. Үйдің жалпы орны үш жүз шаршы метр. Тап-таза, тап-тұйнақтай. Орта бойлы, шашы үрпиген сары әйел кухняда кофе қайнатып тұр, Үш-төрт жас балалар аяқ астына оралып, әкесінің соңынан қалар емес...

Оң жақтағы казарманың алдына келіп түстік. Командир алдымыздан шығып, амандасып Санческе:

Стадионның іші толған әскерлер. Трибунаның екі қанатында ұзын қадаға ілулі СССР мен Кубаның мемлекеттік тулары. Біз қақпадан енгенде, оркестр қарсы алу маршын орындады. Трибунаға шыққанымызда, оркестр Совет Одағының гимнін, одан соң Куба республикасының гимнін орындады. Кездесуді Куэрбо ашты. Ол шешен екен. Ол сөйлеп тұр, қасымдағы тілмаш маған оның сөздерін жеткізіп тұр. Сөздері менің жауынгерлік өмірімді, жазушылық қызметімді, Кубаға келу сапарымды баяндауға арналды. Ол біздің ұстазымыз, одан үйренеріміз көп дегенді баса айтты.

Куэрбо мені жан-жақты таныстыра келіп, өзіме сөз берді.

Соның алдында маған Кубаның халқы туралы, елі мен жері туралы менің қысқа сапар үстінде алған әсерімді айтсаңыз екен деп өтінген сұраулар түскен. Сол сұрауларға жауап бере де кеттім.

Сол күні сәрсенбі еді. Түрменің қақпасының алды толған әйел мен балалар. Қақпа алдындағы түрме қызметкерлері, олардың алып келген құтысының ішіндегі нәрсесін басқа бір картоп құтыға тексеріп салып, оның сыртына кімге берілгендігін жазып тұр. Үш-төрт солдат берілгендерді түрмеге тасып жүр. Түрменің қорасына ендік. Алты корпустың қоралары бөлек екен. Корпус сыртында терезелер жоқ, терезенің барлығы іште. Қора іші көк майса өсімдік. Қорада бірлі-екілі ала киімді кісілер жұмыс істеп жүр екен. Бұнда система көбінесе, бір кісілік камералар. Жұмыс істеуге тәбеттері барларына режим босаңдау. Неше айтқанмен күні бойы таза ауада. Істемеушілерге күніне бір сағаттан үш рет бой жазу беріледі. Газет, радио жағынан қамтамасыз етілген. Айында семьяларымен бір кездесуге рұқсат берілген. Жаңағы есік алдында тұрғандар үлкен аралдан самолетпен келген семьялары. Кездесу алаңы бар, сонда үш-төрт сағат кездесу беріледі, — деді түрме бастығы. Бұрын Фидель, Рауль тағы басқалары отырған камераларды көрдік. Шағын бөлмеде тапшан, кішкене стол, унитаз, беті-қол жуынғыш. Адам бойы жетпес биік терезе. Есігінде тамақ беріп, ыдыс алатын жабылмалы тесік. Қайтып шығып келе жатқанымызда, алдымыздан кездесушілер тобы шықты. Барлығы күліп-ойнап келеді. Ішінде бір ұзын бойлы негритяньканың қамығып жылап келе жатқанын көрдім. Қорадан шыға берісте жұмыстан қайтып келе жатқан бір топ тұтқындар да алдымыздан кез болды. Олар бізге, біз оларға қарадық. Барлығының сақал-мұрттары қырулы. Реңдері жақсы. Үстеріндегі ала киімдері болмаса, оларды ешкім түрмеде жатқан адамдар деп ойламайды. Азған-тозған белгіні біреуінен де көре алмадым.

Көрсеткен меймандостық, ізет, сыйлықтарыңызға көп рақмет. Бұдан да табыс үстіне табысқа жетіп, Отандарыңыздың алдыңғы озат өлкесі болуларыңызға тілектеспін. Қош, сау болыңыздар! — дедім мен самолет алдында.

Гавана аэродромына қона салысымен, Орландо кездесті. Ол бізді қарсы алғалы келген екен.

Номерге енгеннен кейін менімен еріп жүрушілерге:

Ең алғашта Владимир Александрович жалпы сұрақтар беріп отырды, жай әңгімелер айтып отырды. Ресторандағы елдің екі көзі бізде.

Ресторанның зал бастығы келіп, испан тілінде:

Орналасқаннан кейін жаңағы жігіт:

Редакция қызметкерлері сұрақтарын испаншалап айта бастады. Аудармасы орыс тілінде шала-шарпы, күйреп, сынып, маған әйтеуір жетіп отыр.

Өздері күбірлесіп біраз сөйлесіп отырды.

Үшеуі кезек-кезек отырып, суретке түсіріп алды.

Елшілікке барсақ, клубында жұрт жиналып отыр екен. Еркектер, әйелдер, балалар тап алыстан нағашыларын күткендей тыпыршып, «әне келеді, міне келедімен» отырғанын мені қарсы алған Царедворцев айтты. Шынында, солай екен. Біз сахнаға шыға келгенде, орындарынан ұшып тұрып, шуылдасып, қол шапалақтай қарсы алды. Аз күн болса да, елді сағынып қалуым керек, менің де қуанышым қойныма сыймай кетті. Маған сөз берілді.

Кубадан алған қысқаша әсерлерімді айтып беруге рұқсат етіңіздер, — деп сөзімді бастап, Кубада болғандағы алған әсерлерімнің шет-жағасын айтып бердім. Кейіннен көп сұрақтар болды. Оның көбі өзім туралы, творчеством туралы. Оларға мен жауап бердім... Жиналыс, кездесу екі сағаттан артып бара жатқанда Царедворцев:

Көшеде бір әйел қуып жетіп, қалтама бір қағаз салып:

Мейманханаға келе салысымен сол қағазды оқыдым. «Өз жерлесімді кездестірудің қуанышын айтып жеткізуге сөзім жетпейді. Маған Қазақстанның өкілін — қыр баласын кездестіру өте қуанышты болды. Сол арада өзім де туған едім, менің жасөспірім шағым, саналы еңбегім сол далада — Атбасар жерінің алыстағы ауылдарында өтті. Жасөспірім кезеңді еске түсірудің өзі — аса қымбатты шақ. Туған даладан шетте, бөтен елде жүріп жерлесіңді кездестіру де тым бағалы. Сіз бүгін қазақ жерін есіме салдыңыз, сол үшін құрметпен, алғыспен осы сөздерді жазамын. Сізге денсаулық тілеймін, үйіңізге сау-сәлемет барып, туған жерге тәжім етіңіз. Дәрігер п/р Братск. А. Л. Миронова».

Записканы оқып болып, біраз ойланып темекі тартып отырдым да:

Гавана Либрани көшемен бір айналып қайтып келсем, Орландо алдыңғы бөлмеде терлеп-тепшіп сыйлықтарды үлкен бір орындық істеп теңдеп байлап жатыр екен. Ол маған ымдаумен сөзін араластырып:

«Астапыр-алла! Кубада ұрлық бар екен-ау! Әсіресе осындағы суретшінің салған портретін бекер алған екен, онда арнаулы жазу бар еді ғой. Өмірінде галош көрмегендер, галошқа әуес болады, ол мейлі, бұлар көсемдерінің портреттерінің үйінде ілулі тұрғанын мақтан етеді, награда есебінде санайды, өздері сатып алмайды. Он бір портрет Кубаның тарихы еді ғой. Оларды мен музейге тапсырамын деген ойда едім ғой. Оларды ұрлағандары да бекер болған екен. Надандықтың кесапатын қарашы...» деп құсаланып ішкі бөлмеге енсем, бөлменің ортасында кең стол жасаулы тұр: түрлі тамақтар, бір бөтелке бокарди, бір бөтелке коньяк, бір бөтелке өзіміздің астаналық арақ, он шақты бөтелке кока-кола мен сыра.

«30 минут» — деп мен қағазға жаздым. Орландо телефонды қайтадан соғып, оларға отыз минуттан кейін дегенді айтты. Стол үстіндегі менің қол электрофонарымды алып:

Хосе телефонмен сөйлесіп болып:

Ал, мен енді сіздерге берген уәдемді орындайын: кітабыңыз қайда? Оған жазамын деп уәде етіп едім ғой.

Автограф та беремін деп уәде етіп едім ғой. Соларды алып келіңіз...

Мынау біздің коллективтің келушілер пікіріне арналған кітабы, — деп маған барқыт мұқабалы қалың кітапты ұсынды. Оның таза бетін ашып, мен арабшалап оңнан солға қарата жаза бастағанымда, олар қарап тұрды. «Кең дастархан үстінде ақ ниет, адал тамақ — тұз-дәмдеріңді іштім. Мейірімдеріңе рақмет. Ізетті екенсіздер! Көп жасаңыздар!» деп жазып, латынша «Коронел Бауыржан Момышұлы» деп қол қойдым. Хосе аударды. Отырғандар қол шапалақтады. Автограф алу үшін отыз кітап алып келген екен. Хосе! Аттарын мен жөнді естіп, жөнді жаза да білмейтін, сіз сұрап, аты-жөнін жазыңыз, мен қол қояйын.

Самолетке билет қалтамда. Баламыз екеуіміз жиналып болған соң жайбарақат әңгімелесіп отыр едік. Біреу есік қақты. «Сізді бір минутқа бола ма?» деп бір официантка мені шақырды. Мен шықтым. Жас әйел мені жабылған буфеттің ішіне ендірді. Буфет бастығы, үш-төрт келіншек официанткалар жаюлы дастархан басында отыр екен... «Полковник! Сіз ертең азанда алыс сапар жүреді екенсіз. Сізге бәріміз жиналып тоқым қағар істеп отырмыз. Сапарыңыз сәтті болсын, полковник! — деді буфет бастығы. Іштік... Әңгімелестік... Бір сағаттай кешігіп келіп, болған жайды балама айтқанда, балам қуанып: «Папа, бұл өте ерекше ілтифат екен... Бұл тәтелер қарапайым жандар ғой... Қандай тамаша болған, папа!» — деп қуанышы қойнына сыймап еді... Бүгін сіздер де маған солай істеп отырсыздар, қымбатты достарым... Мен аман қайтсам, «Заря» мейманханасына тоқтаймын... Соларға сіздердің бүгінгі маған көрсеткен ізеттеріңізді айтып баруға уәде беремін...

*** Таң бозара аэродромға келдім... Охэдо чемодан, портфель, сыйлық жүктерді алып кетті... Орландо онымен ілесіп кетті. Адъютант, аудармашы үшеуіміз ғана қалдық.

Министрлердің орынбасарлары, бас командашылардың орынбасарлары, Раульдің орынбасары команданте Юмемес сау етіп жетіп келді...

Столда ішімдік болған жоқ. Жеңіл-желпі тамақ. Кофе, кока-кола болды.

Күтпеген жерден залға бір топ корреспонденттер кіріп келді. Олар бірінің сөзін бірі бөліп, сауалдарын жаудыра бастады. Команданте оларға қарап күліп, маған:

Менің сөзімді Хосе аударып берді. Мен орысшалап сөйлей бастадым. «Мен Кубада айтқан сөздерімді қоштасар алдында қайталаймын» деп сөзімді бастадым... Сіздің халқыңыз туралы, сіздің еліңіз туралы менің сіздерде болған қысқа сапарым кезімдегі алған әсерімді айтайын. Ең алдымен мен Революциялық Қарулы Күштер Министрі, премьер министрдің бірінші орынбасары Команданте Рауль Кастро Руске осында құрметтеп шақырғаны үшін және маған елмен де, әскерлермен де танысуыма мүмкіндік бергені үшін өзімнің аса үлкен алғысымды білдіремін. Сонымен катар, менің осы елдегі сапарымды соншалықты ықыласпен, қамқорлықпен ұйымдастырған бас штабтың бастығы Команданте Серхио Дэл Ваеға, саяси Департамент бастығы Команданте Хосе Каусеге, сыртқы қарым-қатынастар Департаментінің бастығы, капитан Риоға және басқаларға шынайы алғысымды айтамын. Сіздердің маған деген құрмет, ықыластарыңыз, ең алдымен советтің офицерлік корпусына көрсетілген құрмет деп білемін. Менің барлық қызықты маңызы бар ескерткіш мұра орындарында болуыма емін-еркін мүмкіншілік жасалды. Менің интеллигенциямен, жұмысшылармен, шаруалармен, әскери қызметшілермен, мектеп оқушыларымен тамаша кездесулерім болды. Менің әр алуан аудиториялар алдында емін-еркін әңгіме жасап, сөз сөйлеуіме жағдай жасалды. Мен қайда барсам да, әрқашан кубалық дастарханның кең жайылған меймандостығын көрдім.

Кубалықтар ақ жарқын, сезімтал, тәлімді, еңбек сүйгіш зерделі халық. Өзімнің болған жерімнің бәрінде мен қоғамдық тәртіпті бұзудың, мәселен: біреуге біреудің соқтығуының, бұзақылықтың, өрескел мінез, айқайласудың, әйелдерге тиісіп, бейбастық сөз айтудың және сондай қылықтардың ешқандай фактісін көрген емеспін. Әр басқа бағытта, әр алуан жолмен бірнеше мыңдаған километр автомашинамен жол шеккенімде, мен авария деп сіздің бірде-бірін көргенім жоқ.

Табиғат сіздерде сонша тамаша — көрген жанның көзі тоймайды. Жерде кетіп бара жатып та, аспаннан көз жіберіп те, сіздердің егіндік жайған жайылымға, бақтарыңызға, плантацияларыңызға қарадым, ішімнен өз-өзіме «Бұл жердің нағыз иелері бар екені сезіліп тұр!» деп түйдім. Патриоттық рух, жауынгер тұлға, революцияшыл энтузиазм — осының бәрі де жас республиканың қазіргі қадамы үшін толық сай келіп, алдағы уақытта қаулап өркендеудің үлкен мүмкіндігін де көрсетеді. Сіздерде нәсілдік проблеманың жоқ екендігін өз көзіммен көруім өте-мөте келісті нәрсе. Сіздің революцияңыз қысқа уақыттың ішінде, достардың туысқандық ынтымағына, экономикалық және басқадай қолдауына сүйеніп, өзінің күштері мен резервтерін жеге отырып, күні кешегі ескіліктің қайыршылық, ауру-сырқау, надандық сияқты қалдықтарын айта қалғандай ерлікпен жойып келеді. Сіздерде құрылыс күн сайын кеңейіп, өнеркәсіп пен ауылшаруашылығы дамып барады. Сіздерде халықтың денсаулық сақтау ісі де барған сайын кең өріс алып отыр. Сіздерде жасы ересек адамдардың сауатсыздығы мүлде дерлік жойылған, ал балалар шебер ұйымдастырылған мектеп жүйесімен қамтамасыз етілген. Мынадай бір фактінің тарихи маңызы өзгеше: бұрын халықты тыныштандырудың қару-құралы жасақталып келген ескі режимнің әскери казармалары енді мектептерге айналдырылған, олар Кубаның ертеңгі кадрларын шыңдап шығаратын білім дүкені болып отыр. Олардың бәрі мәдениетті адам болып, жақсы мамандар болып шығады да. Сіздердің жастарыңыз соншалықты зерделі жандар, талаптары таудай, бәрін де білуге құмар, қайткенде де жеткілікті білім алып, мәдениетті адам болуға, өз Отанына адал қызмет етуге — күшін де, білімін де еліне беруге талпынып отыр. Сіздерде жастар дегенің тамаша, өзгеше адамдар екен. Мен өжеттілікті және бақыт шұғыласын аңғардым. Оқу, шыңдалу, ерлік қасиет алу үшін күресу жолында жастардың өрісі қандай кең! Мен сұрапыл флораның талқандаушы күші таптап өткен кейбір жерлермен де жүрдім. Халықтарыңыздың топтасқандығын, басшыларыңыздың ұйымдастырғыш қабілеттерін мақтаныш еттім. Халықтың топтасуы—табиғат ылаңының күшінен әлдеқайда қуаттырақ, өздеріңіздің бірліктеріңізбен, ерлік істеріңізбен сіздер қиыншылықты ойдағыдай жеңіп, табиғат сұрапылынан болған ауыр залалдың зардабынан құтылып, сол бір аудандарды бұрынғы қалпына келтіріп жатырсыздар. Бұл таңғажайып тамаша. Көлденең көз көргіш келеді. Сіздерде ел басшылығы — демократиялық басшылық. Фидельдің халық бұқарасы арасындағы және әскерлер арасындағы беделі аса сарапталғандығын өз көзіммен көрдім. Әскерлер ішінде әскери училищелерде болғанымда өте тамаша алған әсерім бар: командирлік құрам мен қатардағы жауынгерлер бірдей киінеді екен. Әскери киімнің түрлері жұпыны да, ыңғайлы, күнделікті киіп жүру үшін де, жауынгерлік жағдай үшін де ып-ыңғайлы екен. Әскерлердің тұрмысы жақсы, тұрғын жатақтары оңды, тамағы тоқ, оқу базалары жеткілікті. Әскери қызметкерлердің үлкендері мен кішілерінің арасында бүкпесіз, еркін қарым-қатынас, әскери тәлім күшті. Мен сіздердің тауларыңыздың үстімен ұштым. Таулар бұйра орманға бөленген. Сірә, бұл таулардың қойнауларында өлшеусіз байлық жатқан болар, кезінде ол байлықты сіздер әлі ала да білерсіздер. Мен өзім де биік таулар арасында өстім. Сіздердің тауларыңыздың бір ғана кемшілігі олардың басында мәңгілік қар жатқан жоқ. Сіздерде синьорлар мен синьориталар — тамаша райхан гүлінен дестеленген нағыз букет. Бұл букетке егер бір сабақ қана қазақ гүлінің шоғын қоссақ, сонда сіздердің араларыңыз дүниенің шар тарабынан әйел көркемдігін іздегендер келіп бас иетін орынға айналар еді. Өзім әйелімді ерте келмегеніме өте өкінемін. Ерді ер таниды, сұңқарды сұңқар таниды демекші, менің әйелім кубалық құрбыларының қадірін, келбетін менен артық түсінер еді! Сіздерде тарихи ескерткіштер монументтер, музейлер мен молалар тиісті қалпынша жақсы сақталады екен, олар жұртшылықтың назары мен күтімінде. Өз өмірін Отанының мерейі үшін құрбан еткен революция жауынгерлерінің есімі сіздерде биік құрметтелінеді. Жауынгер моласының басында мемлекеттік жалаудың желбіреп тұрғанын көруден өткен жүрек терберлік, құрметті нәрсе бар ма! Сантьяго де Кубада мен үйшіктердің ізін көрдім және жақсы стандартты, оңды етіп салынған жаңа үйлері бар, қаланың тап-таза бір мүйісін көрдім, бұл үйлерде қазір енді бұрынғы үйшіктерді мекендегендер тұрады және олар өнеркәсіп орындарында да ойдағыдай еңбек етеді. Сіздің революцияның өз жеңісінің алғашқы күндерінен бастап қалаларда үйшіктерді, деревняларда лашықтарды жоя бастады, олардың орнына барлық қолайлы жағдайы бар жаңа да оңды үйлер салды, бұдан өткен тамаша көрініс, адамгершілік болуы тиіс пе! Ғажап қалудың екінші жағы да бар — көре алмаушылық. Сіздердің істеріңізді, сіздердің күрестеріңізді сіздердің достарыңыз таңғажайып тамашаласа, сіздердің дұшпандарыңыз табыстарыңызды көре алмайды. Сіздердің «Не Отан, не өлім! Біз жеңеміз!» деген ұрандарыңыз сіздердің өмірлеріңіз күреске толы, бүгінгі қиыншылыққа, ертеңгі сенім мен үмітке толы екенін де баяндайды.

Кубаның жалғыз емес екенін сіздер білесіздер!

Совет Одағының көмегімен салынып жатқан кәсіпорындар мен оқу орталықтары да аз емес. Құрылыс алаңдарында кубалық инженерлер мен жұмысшылар біздің советтік мамандармен тізе қосып жұмыс істейді. Совет мамандары техникалық маман кадрлар даярлау ісінде де көмек беріп отыр. Мен сіздердің порттарыңызға келген қызылмен көмкерілген, трубаларда орақ пен балға белгісі бар зор жүк пароходтарын көрдім. Олар жүктерін жағалауға түсіріп жатты. Мен Совет Одағының азаматымын, біздің Совет үкіметі алдағы уақытта да туысқан Куба республикасына шексіз қолдаулар жасау ниетінде отырғанын мақтаныш тұтамын. Достық дегеніміз — өзара ақталған сенімнің жиынтық түйіні. Біздің елде былай делінеді: «Жаман дос — көлеңке: басыңды күн шалса, қашып құтыла алмайсың, басыңды бұлт шалса, іздеп таба алмайсың». Совет Одағына деген Куба халқының терең сүйіспеншілігін өз көзіммен көрдім. Мен кубалықтардың өз достарын қалай қуана қарсы алып, қалай қуана шығарып салатынын өз басымнан өткердім, бұл — талассыз нәрсе. Ал, сіздердің дұшпандарыңызды қалай қарсы алып, қалай шығарып салып жүргендеріңізді — солардың өздері айтсын! Өйткені, олар да сіздердің қарсы алып, шығарып салғандарыңызды бастарынан кешірді ғой! Совет-Куба достығы күн асқан сайын кеңейіп те, нығайып та келеді. Бұл достықтың тұлғасы таулардан биік, мұхиттан терең болаттан берік. Сіздің елде көргенімнің бәрін сіздердің күрестеріңіздің, еңбектеріңіздің жақсы бастамасы деп атауыма болады. Сіздерге алда да табыстарға жетулеріңізге тілектеспін, — деп сөзімді аяқтадым. Самолет алдында барлықтарымен қол алысып қоштастым. Олар жылы, достық лебізімен:

Аман-есен елге қайтып, үйіріме қосылып, кубалық әсерімді — жолаушының жол дәптері ретінде жазып сіздерге ұсынып отырмын, оқушым.