Үздіксіз кәсіптік білім беру

Кәсіптік білім беру жөніндегі Сарапшылар кеңесі кәсіптік даярлау бағдарламаларын жүзеге асыратын білім беру мекемелеріне арналған оқу құралы ретінде қолдануға рұқсат берді

3-басылым, стереотипті

П і к і р ж а з ғ а н д а р :

БКБ МБМ № 2 Кәсіптік лицейі директорының оқу-кәсіптік жұмыс жөніндегі орынбасары, Ресей Федерациясының еңбек сіңірген мұғалімі М. П. Юкляев; МАШТО ҒЗИ МҒО жетекші ғылыми қызметкері, тех.ғыл.канд. М. Е. Кущёва

Оқу құралында «Токарь» кәсібі бойынша жұмысшылар дайындауға құзіреттілік тәсілін қолдану ұсынылады. Токарьлық жұмыстардың түрлері мен оларды жасау кезінде қолданылатын кескіш құралдар сипатталған. Токарьлық станоктарды жөндеу бойынша ұсыныстар жасалып, бөлшектерді өңдеу кезінде пайда болатын негізгі ақаулар мен өңделген беттерді бақылау ерекшеліктері қарастырылған. Оқу құралы жұмысшыларды даярлау, қайта даярлау және біліктіліктерін арттыруға арналған. Бастауыш кәсіптік білім беру мекемелерінде қолданылуы мүмкін.

Осы басылымның түпнұсқа-үлгісі «Академия» баспа орталығының меншігі болып табылады және оны құқық иесінің келісімінсіз кез келген тәсілмен көшіруге тыйым салынады

Токарь — заманауи өндірістегі маңызды кәсіптердің бірі. Токарь сызбалар бойынша жұмыс істей алуы, бөлшектерді өңдеудің тиімді нұсқасын таңдауы, күрделі жұмыстарды орындаумен байланысты есептеулерді жүргізе алуы керек. Әмбебап станокта жұмыс істейтін токарь өңдеудің ерекше дәлдігін талап ететін бірлік бөлшектерді жасайды. Сізге ұсынылып отырған оқу құралы кәсіптік салада табысқа жетуіңізге және біліктілігі жоғары маман болуыңызға көмектеседі.

Кесумен өңдеу процесінде қатты материалдан жасалған токарьлық кескіш өңделетін айналмалы бұйымға жақындаған кезде оның беттік қабатына енгізіледі және айналмалы бұйым бойымен қозғалған кезде металдың артық қабатын кескіш жиекпен бөліп тастайды.

Кескіштің беттерін қайрау керек, оларды белгілі бір бұрыштармен қайрайды. Кескіштің бұрышын анықтау үшін кесу жазықтығы мен негізгі жазықтық ұғымдары енгізіледі.

Басты қиюшы жазықтықтағы, яғни, негізгі жазықтыққа басты кескіш жиектің проекциясына перпендикуляр жазықтықтағы кескіштің бұрыштары (1.3-сурет) келесідей атауларға ие болады:

a— кескіштің геометриясы — жоспардағы бұрыштар; б — басты қиюшы жазықтықтағы бұрыштар; в — басты кескіш жиектің иілу бұрышы; Dr— басты қозғалыстың бағыты; Dsпод, Dsпрод— бойлық және көлденең берістердің қозғалыс бағыттары; α — артқы бұрыш; β — өткірлену бұрышы; γ — алдыңғы бұрыш; δ — кесу бұрышы; φ — жоспардағы бұрыш; φ ' — жоспардағы көмекші бұрыш; е — кескіштің ұшындағы бұрыш; X — басты кескіш жиектің көлбейлену бұрышы; а' — қосымша артқы бұрыш

Бірлік өндірістің механикалық цехтарында токарь құралды өз бетімен қайрап тегістейтін станоктарда қайрайды (1.4-сурет).

1 — тұғыры; 2 — алған ыдыс; 3 — ажарлағыш шарғы; 4 — айналдырғыш бастиек; 5 — қалқан; 6 — қорғаныстық қаптама; 7 — реттелетін тірек; 8 — айналмалы сегмент; 9 — айналмалы үстелше; 10 — басқару пульті Қайрау кезінде кескішті тірекке негіздеп орнатады. Сегментпен және бұрылатын үстелшемен кескіштің тегістегіш шарғысының орталығына қатысты орнын реттейді және дөңгелектің жұмыс бетіне қажетті бұрышпен бекітеді. Кескіштің ұшы шеңбердің орта тұсының деңгейінде немесе одан біраз жоғары (бірақ 10 мм-ден аспайтын) болуы керек. Қашау кезінде кескішті айналмалы дөңгелекке қайралатын бетпен ақырын қысады және дөңгелектің жұмыс бетінің бойымен үздіксіз жылжытады. Алдымен негізгі және көмекші артқы беттерді, содан кейін алдыңғы бетті қайрайды. Негізгі және көмекші кескіш жиектердің қиылысында дөңгелектейді.

Пайдалану кезінде тозу шамасын төмендету және қайта қайрау санын азайту үшін токарь кескішті қолданудың келесі ережелерін басшылыққа алуы тиіс:

Токарьлық станокта бөлшектерді өңдеу кесудің белгілі бір тәртіптерін сақтағанда мүмкін болады, оған кесу тереңдігі, беру, кесу жылдамдығы және айналдырғының айналу жиілігі жатады.

Мұндағы π= 3,14.

Станокта басқару тұтқасының көмегімен кесу жылдамдығы емес, алдырғының айналу жылдамдығы п, мин-1 бекітіледі, кесу жылдамдығы бар болған жағдайда оны мынадай формуламен анықтайды:

Бұл жағдайда кесу жылдамдығын кесу тереңдігіне, беріске, дайындама материалына, кескіш материалына және өңдеу түріне тәуелді анықтама бойынша таңдау ұсынылады.

Бірқатар факторлардың әсерінен пішіннің сопақтығы, қырлылығы, конустылығы, бөшке тәрізділігі, ершік тәрізділігі және әр түрлі имектік сияқты қателіктер пайда болуы мүмкін (2.1-сурет).

а — сопақтық; б — қырлылық; в — конустық; г — бөшке тәрізді; д — ершік тәрізді болуы; е — кеңістікте остің түзу сызықтықтан ауытқуы; ж — дөңестік; з — ойыстық; и — дөңбектің цилиндрлі беттің осіне перпендикуляр болмауы; А — талап сай орналасудан ауытқу шамасы; dmіn, dmax— ең кіші және ең үлкен диаметрлер

а — сопақтық; б — қырлылық; в — конустық; г — бөшке тәрізді; д — ершік тәрізді болуы; е — кеңістікте остің түзу сызықтықтан ауытқуы; ж — дөңестік; з — ойыстық; и — дөңбектің цилиндрлі беттің осіне перпендикуляр болмауы; А — талап сай орналасудан ауытқу шамасы; dmіn, dmax— ең кіші және ең үлкен диаметрлер

Жұдырықшалар 3 патронның корпусының 2 радиалды ойықтарында қозғалады. Жұдырықшалар табанында өз дөңестерімен 4 дискінің шиыршықты бұрандасының жырашықтарына енеді, ол онымен түйіндес кіші тісті дөңгелектің бірінің орнына енгізілетін кілт арқылы айналдырылады. Дискінің шиыршықты бұрандасы бойынша патронның жұдырықшалары орталыққа қарай немесе орталықтан қозғалады. Токарьда жұмыс орнында ауыстыратын алғашқы өңдеуге арналған, шыңдалған және таза өңдеуге арналған әр түрлі жұдырықшалардың болуы ұсынылады. Диаметрлері үлкен дайындамаларды кері жұдырықшаларға бекітеді, бұл жағдайда жұдырықшалардың ойықтары дайындамаға сенімді тірек болады. Патронның корпусының ойықтары мен жұдырықшаларда 1; 2; 3 цифрлары (немесе сәйкес нүктелер саны) салынған. Патронды жинау кезінде жұдырықшаларды ойықтарға кезекпен цифрлардың өсуі ретіне қарай қояды. Кейбір токарьлық станоктарда патрондар бұрандалы қысқұрылғының көмегімен айналдырғының бұрандалы ұшына бекітіледі.

Патронға дайындаманы бекітудің кемшілігі дайындаманы басқа жағынан өңдеу үшін қайта бекіту кезінде центрлеу дәлдігін жоғалту болып табылады.

станок — тетік — құрал — дайындама (СТҚД) жүйесінің жеткілікті қатты болмауы. Алдыңғы центрі айналдырғыға, ал артқысы – артқы қысқыштың күпшесіне бекітіледі. Алдыңғы центр дайындамамен бірге айналады, ал артқы центр қозғалмайды, сондықтан дайындама мен артқы центрдің арасында үйкеліс пайда болады. Үйкелісті азайту үшін дайындаманың орталық саңылауының цилиндрлік бөлігіне артқы қысқыш жағынан қою майды (техникалық вазелин) жағады, ол қызған кезде жұмсарады, центрдің жұмыстық конусына түседі және оны майлайды.

Центрлік саңылаулар МемСТ 14034—74 бойынша стандартталған.

Кәдімгі (қатаң) центр 60о (ал ауыр станоктар үшін 70 немесе 90о) бұрышты конус түрінде болатын 1 жұмыс бөлігінен (2.3-сурет) және стандартты Морзе конусынан жасалған 2 артқы ілмектен тұрады. Қатаң артқы центрді айналдырғының жиілігі салыстырмалы түрде үлкен болмаған жағдайда (150 мин-1 дейін) қолданады. Жоғары айналдыру жиілігімен жұмыс істеген кезде айналдырғы мойынтіректерде бекітілген айналмалы артқы центрді қолдану керек.

Қамытшамен жұмыс істеу белгілі бір дәрежеде қауіп төндіреді, себебі қамытшаның артқы ілмегі жұмысшының киімін іліп әкетуі мүмкін.

1 — центрдің жұмыстық бөлігі; 2 — артқы ілмек; а — конустың көлбеулік бұрышы

1 — өтпелі түзу; 2 — өтпелі тіректі; 3 — өтпелі қайырылған; 4 — тілетін; Dr— дайындаманың айналмалы қозғалысының бағыты; Dsпоп, Dsпрод — көлденең және бойлай беру бағыттары Беттің кедір-бұдырлығының шамасын азайту үшін кескіштің ұшын дөңгелектейді. Бастапқы өңдеу үшін R= 0,5 мм, жартылай таза өңдеуде R= 1,5…2 мм, таза үшін R= 2…5 мм.

H— ұстатқыштың биіктігі; l—кескіштің кескішұстағыштан шығымы

Дөңбек беттер мен ойықтарды тілуге арналған кескіштер 2.5-суретте көрсетілген. Кескіштер тұтасымен тез кескіш болаттан жасалуы мүмкін, қатты қорытпадан жасалған, пісірілген немесе механикалық бекітілген пластинкалары болуы мүмкін.

Кескіштің 1 кескішұстатқыштан шығымы (2.6-сурет) Н ұстағыштың биіктігінен бір жарым еседен аспауы тиіс, яғни 1 < 1,5 Н. Кескішті кескішұстағышқа кем дегенде екі бұрандамамен бекітеді.

Өлшеу деректері бойынша кескішті алға қарай қосымша қанша қашықтыққа берудің қажет екенін анықтайды. Кескіш өлшемге нақты бекітілген кезде партияның қалған дайындамаларын кескішті лимб бойынша сынақ жұмыстық жүріссіз бекітумен өңдейді. Лимб бойынша кескішті орнатқан кезде люфт қателік бермеуі үшін бұраманың тұтқасын алдын ала сағат тілінің бағытына қарсы бір айналым жасап алып, тек қана оңға қарай сағат тілі бойымен айналдырады.

lсум = l1 + l2 + l3

а — әдіпті ұзындығы бойынша және тереңдігі бойынша бөліктерге бөлумен бір жұмыстық жүрісте; б — әдіпті тереңдігі бойынша бөліктерге бөлумен үш жұмыстық жүрісте; l1, l2, l3,/сум — бөліктердің ұзындықтары Егер дайындаманың қаттылығы үлкен кесу тереңдігімен үшкірлеуге мүмкіндік бермесе, онда әдіпті кесу тереңдігі бойынша бөліктерге бөлу сызбасы қолданылады (2.7, б сурет). Бұдан кескішті жылжытудың жалпы жолы / , мм құрайды:

lсум= (l1+ l2 + l3) + (l1+ l2)+ l1= 3l1 + 2l2 + l3

Дайындауды патронда оның ұшуы мүмкіндігінше ең аз болатындай бекітеді. Дөңбек төселген бетті екі тәсілмен өңдеуге болады: Патронда дайындауды орнатумен және артқы центрмен қатайтумен дөңбек төселген бетті тілу кезінде кесілген центрді қолдану ұсынылады.

Механизмде қолданылатын көптеген бөлшектердің жырашықтары болады. Бұдан басқа, дайындау процесі кезінде бөлшектердің шыбықшадан өңделген бөлігін кесіп алу жиі талап етіледі. Жырашықтарды тегістеп егеу мен кесу үшін өтпелі құрылымы бойынша ерекшеленетін ойып жасалған (жырашықты) және қиғыш кескіштер (2.8- сурет) қолданады.

Кескіш бастиегінің беріктігін арттыруға бастиектің биіктігін арттыру (2.8, б сурет) және ұстағыш осінің деңгейінде кескіш жиекке орналастыру жолымен қиғыш кескіштердің құрылымын күшейту арқылы қол жеткізіледі.

R— радиус; αj— қосалқы артқы бұрыш; φ' — жоспардағы қосалқы бұрыш; γ — алдыңғы бұрыш; γj — тілімшенің жүзін қайрау бұрышы

Жырашықтарды тегістеу және кесу кезінде келесі ережелерді орындау керек: Диаметрі 60 мм-ге дейінгі дайындамаларды немесе бөлшектерді кесу кезінде 0,1…0,15 мм/айн, ал үлкен диаметрлерде —0,3 мм/айн дейін беру ұсынылады. Кесу кезіндегі жылдамдық сыртқы қайрауға қарағанда 15…20 % аз болады. Болат бөлшектерді кесіп алу кезінде майлап суыту технологиялық құралдарын (МСТҚ) пайдалану қажет, көбіне жиі минералдық май немесе Аквол-2 сұйықтығы қолданылады.

Жонғыш станоктарда саңылаулар бұрғылаумен, үңгілеумен, қашаумен, орналастырумен өңделеді, бұған қоса саңылауларды өңдеудің кедір- бұдырлығы мен дәлдігі өңдеу түріне байланысты болады (3.1-кесте). Цилиндрлік саңылаулар тегіс, сатылы, жырашықты болады. Саңылаулар сонымен қатар өтпелі немесе бітеу болуы мүмкін.

1 — артқы беті; 2 — алдыңғы бет; 3 — шиыршық баспалардың сыртқы бетіндегі кішкене лента; 4 — көлденең кескіш жиек; 5 — кескіш жиектер; 6 — баспалар арасындағы шиыршық жырашық; 2φ — бұрғының ұшындағы бұрыш; ψ — көлденең кескіш жиектің көлбеулену бұрышы; ω — бұрандалы жырашықтың көлбеулену бұрышы Бұрғылау кезінде кеңінен таралған құрал шиыршық бұрғы болып табылады (3.1-сурет). Шиыршық бұрғы жұмыс бөлігінен, мойыннан және артқы ілмектен тұрады. Екі кескіш жиек орналасқан жұмыс бөлігінің шет жағы кесетін бөлігі деп аталады. 2φ ұшындағы бұрыш – бұл кескіш жиектер арасындағы бұрыш, ол өңделетін материалға байланысты (3.2-кесте).

Цилиндрлік артқы ілмектері бар бұрғыларды күпшеге немесе бұрғылауыш жұдырықшалы патрон көмегімен ұстағышқа бекітеді. Ең қарапайым жұдырықшалы бұрғылайтын патрон 3.2-суретте көрсетілген. Патронның еңіс ойықтарында сыртқы бұрандасы бар 1 үш жұдырықша орналастырылған. Бұрандаға тісті кілтпен айналатын 3 құрсамамен байланыстырылған 4 сомын бұралады.

а — жалпы түрі; б — қима; в — тісті кілт; 1 — жұдырықша; 2 — артқы ілмек; 3 — құрсау; 4 — бұрандалы сақина (сомын); 5 — қысатын элемент Құрсаумен (4) сомын айналад ы, ол жұдырықшалардың бұрандасына әсер етіп, оларды корпустың еңіс ойықтарының бойымен жылжуға мәжбүрлейді және осы ретте не қосылады, яғни бұрғы бекітіледі не ажыратылады – ол босап шығады. Бұрғының жұмыс бөлігін аспаптық болаттан жасайды, ал мойны мен артқы ілмек – құрылмалықтан; екі бөлігі де өзара дәнекерлеумен жалғанған. Ұсақ бұрандалар әдетте тұтас болып жасалады.

МСТҚ ішіне келтірілетін Овчинников құрылымындағы бұрғылардың беріктігі жоғары болады.

Бұрғының кескіш бөлігінің элементтерін бақылау кешенді қалыппен жүзеге асырылады. Диаметрі 12 мм-ден асатын бұрғыларды кесу кезіндегі жұмыс өнімділігін арттыру және кедергіні қысқарту үшін маңдайшаны қайрайды, ал диаметрі жоғары бұрғылар үшін (50 мм-ден асатын) артқы жағының екі бетін де қайрау ұсынылады.

Жұмысты бастамас бұрын центрлер ұшының сәйкес келуін және айналу осіне қатысты соғылмағанын тексереді. Шетжағы оське перпендикуляр болатындай етіп, дөңбек төселген бетті алдын ала өңдейді.

Үлкен диаметрлі саңылауларды (30 мм және одан көп) екі бұрғымен біртіндеп орындайды. Конустық артқы ілмектері бар бұрғыларды тікелей артқы басша күпшесінің конустық саңылауына орнатады. Цилиндрлік артқы ілмектері бар бұрғыларды бекіту үшін (диаметрі 16 мм-ге дейін) бұрғылайтын жұдырықшалы патрондарды қолданады, оларды артқы басшаның күпшесіне қондырады. Талап етілетін тереңдікке бұрғылауды артқы басша күпшесінің корпусынан шамалы жылжытылған кезде өткізу керек. Бұрғылауды бастамас бұрын дайындаманы айналдыруға келтіріп алады. Өз диаметрінен терең саңылауларды бұрғылау кезінде бұрғыны өңделетін саңылаудан жүйелі түрде шығарып отырады және бұрғының жырашықтары мен түзілген саңылауды жиналған жоңқалардан тазартып отырады.

n=1000υ/πDсв Есептеумен алынған шпиндельдің айналыс жиілігінің мәнін кесте бойынша ең кіші жақын мәнді таңдаумен n ут. нақтылайды. Содан соң формула бойынша нақты кесу жылдамдығын анықтайды:

υф=πDсвn ут /1000

Үңгілерді тезкескіш болаттан (3.3, б, г суреттері) немесе қатты қорытпалы тілімшелерден (3.3, в, д суреттер) жасайды. Үңгілердің үш, төрт, кейде алты кесуші тістері болады. Бұл бұрғылармен салыстырғанда өңделетін саңылауларда жақсы қайрау бағытына қол жеткізуге мүмкіндік береді, сондықтан өңдеу дәлдігі артады, өңделген беттің бұдырлығы төмендейді. Тезкескіш болаттан жасалған үңгілерді 10…40 мм диаметрлі артқы тұтас, 32…80 мм диаметрлі алмалы-салмалы пышақтары бар артқы құрамалы, қондырылған құрамалы етіп дайындайды. Қатты қорытпалы тілімшелермен жабдықталған үңгілер салмалы жүзі бар құрамалы және жиналатын болуы мүмкін (3.3, е сурет). Құрамалы артқы үңгілердің диаметрін14…50 мм, қондырылған үңгілердің диаметрін – 32…80 мм және қондырылған жиналатын үңгілердің диаметрін – 40…120 мм етіп дайындайды. Жалпы тағайындаудағы үңгілер үшін бұрандалы жырашықтың көлбеулену бұрышы ω = 10.30°.

Үңгілерді артқы ілмектермен артқы басшаның күпшесіне орналастырады (шпиндель мен артқы басшаның осьтерінің сәйкес келуін алдын ала тексереді).

Үңгілеу кезіндегі әдіп — жанына қарай 0,5.2 мм.

а — үңгінің бөліктері; б — төртбаспалы тұтас тезкескіш; в — қатты қорытпалы; г — қондырылған тезкескіш; д — қатты қорытпамен жабдықталған қондырылған; е — салмалы жүзі бар қондырылған; D— үңгі диаметрі; ω — бұрандалы жырашықтың көлбеулену бұрышы; φ — жоспардағы бұрыш

мұнда D — саңылаудың соңғы диаметрі, мм; d— үңгілеуге дейінгі саңылау диаметрі, мм;

Есептеп шығарғаннан кейін, шпиндельдің айналыс жиілігін анықтамалық кестелер бойынша нақтылайды.

Қашау кезіндегі беттің кедір-бұдырлығы мен өңдеу дәлдігі 3.1-кестеде көрсетілген. Жону кезінде кескіштің сыртын бойлап қайрағанға қарағанда қиын болады, себебі жоңқаны бұру, МСТҚ келтіру және жылуды бұру қиындайды, сондықтан жону кезінде кесу жылдамдығы төмендейді.

а — өтпелі саңылау үшін өтпелі; б — бітеу саңылау үшін тіректік; l— ұстағышқа қатысты кескінің ұшының ұшып шығуы; L— кескі ұзындығы; Н — кескі биіктігі; В — кескі ені; m— кескіш жиектен кескі ұстағышына дейінгі аралық Жону кескісінің а артқы бұрышы сыртқы қайраудың кескісіне қарағанда көбірек болады, а = 12-160.

Кеулеу кескілерін дайындама осіне параллель кескішұстағышқа бекітеді. Бұл кезде саңылауларды алғашқы кеулеу, жону кезінде кескіні дайындама осі бойымен немесе осьтен 1…1,5 мм төмен қондырады, ол алдыңғы у бұрыштың көбеюіне әкеледі. Тазадай қашау кезінде кескіні дайындама осі бойымен немесе осьтен 0,5-1 мм жоғары орнатады. Әдіптерді тазадай қашауды кеулеп жонылатын саңылаулардың диаметріне байланысты орнатады.

а — кескіде сызық із көмегімен; б — жайпақ тірек көмегімен; в — дөңгелекті тірек көмегімен; Dr— басты қозғалыс бағыты; Dsпрод — бойлай беретін қозғалыс бағыты; L— кескінің ұшып шығуы; l— қашау тереңдігі; А — жайпақ тіректің ұшып шығуы

Қашауланатын саңылау диаметрінің дәлдігі сыртқы қайрау кезіндегідей қамтамасыз етіледі. Саңылауларда жырашықтарды тегістеп егеу көлденең беріс бар болғанда кертіп істелген жонатын кескіштермен жүзеге асырылады. Тікбұрышты жырашықтар үшін кертіп істелген кескіш жұмыс бөлігінің геометриясы кертіп істелген сыртқы кескіштермен бірдей. Ішкі жырашықтар үшін кескіштер тұтас және алмалы-салмалы болады (ұстағыш). Кең ішкі жырашықты бойлай бере отырып, жырашық тереңдігін біртіндеп кесумен және бойлай бере отырып, жырашық түбін тазалаумен өңдейді.

мұнда DИЗД — бұйымның саңылауының соңғы диаметрі.

Шпиндельдің айналыс жиілігінің алынған мәнін n анықтамалық кесте бойынша нақтылайды.

а — салмалы жүздері бар артқы ілмекті реттелетін; б — артқы қатты қорытпалы; в — қондырылған қатты қорытпалы; 1 — жұыс бөлігі; 2 — мойын; 3 — артқы ілмек; l— жұмыс бөлігінің ұзындығы; L— ұңғының жалпы ұзындығы; γ — алдыңғы бұрыш

Ұңғылау (1) жұмыс бөлігінен, (2) мойыннан және (3) артқы ілмектен тұрады. Ұңғының жұмыс бөлігінде мына элементтер ерекшеленеді: Ұңғылағыш тістерінің арасындағы бұрыштық қадам әркелкі болады. Бұл қырсыз саңылаулар алуға ықпал етеді.

Ұңғылау кезінде саңылаудағы ұңғылаудың басынан бастап қиғаштанбай, қозғалыстың түзусызықты бағытының сақталуына назар аудару керек.

Ұңғылаудың алдында саңылау мен ұңғылауды ластан тазартып, сүрту керек. Егер ұңғылаудың артқы ілмегі артқы басшаның күпшесіне тікелей бекітілген болса, онда артқы ілмек пен ұңғылаудың жұмыс бөлігі осінің шамалы сәйкессіздігі, күпшенің қиғаштануы немесе отырғызылатын конус ластануы әдіптің әркелкі кесуін туындатады: шет жағындағы саңылау диаметрі үлкен және саңылау ортасында кіші болады. Әдіп біркелкі кесілу үшін ұңғылаудың қатты емес, топсалы бекітуді пайдалану ұсынылады, ол үшін тербелмелі патрон қолданылады (3.7-сурет). Ұңғыны көтеруші ұстауыш патронның корпусымен топсалы байланысқан, оның арқасында ұңғылау барлық бағытта теңселе алады.

1 — ұңғы; 2 — патрон ұстаушы; 3 — корпус; 4 — күпше; 5 — сұққыш; 6 — кішкене шар; 7 — өкшелік; Dsпрод — көлденең беріс қозғалысының бағыты Болаттан жасалған бұйымдарда саңылауларды ұңғылау кезінде МСТҚ ретінде эмульсияны, сульфофрезолды немесе өсімдік майларын қолданады. Шойынмен, қоламен және жезбен жұмыс істеген кезде МСТҚ қолданылмайды. Ұңғы диаметрін таңдау кезінде ұңғылау кезіндегі саңылау диаметрі көптеген жағдайда саңылау бетінің ішінара ажырауынан ұңғы диаметрінен кішкене көбірек болып шығатындығын ескеру керек (кейде диаметрлер айырмашылығы 0,04 мм-ге дейін).

жоғары емес — 6-15 м/мин; қатты қорытпалы тілімшелермен жабдықталған ұңғылармен саңылауларды ұңғылаған кезде, 40-50 м/мин. Неғұрлым нақтырақ кесу режимінің элементтерін анықтамалық мәліметтер бойынша табады.

Өңделген саңылаулардың кейбір ақаулары болуы мүмкін, саңылауларды өңдеу барысында олардың пайда болу мүмкіндігі түрлі себептерге байланысты, мысалы: Өңдеу кезінде саңылауларды тексеру үнемі жүргізіліп отырады. Құралды таңдау саңылау өңделуі қажет болатын нақтылық пен өндіріс түрімен анықталады.

Саңылауларды өңдегеннен кейін бөлшектерді бақылауды және ақау түрлерін штангенциркульмен тексереді. Дәлдіктің жоғары талаптарымен өңделген саңылауларды микрометрлік іш жағын өлшеуішпен тексереді. Үлкен диаметрлі терең саңылауларды индикаторлы іш жағын өлшеуішпен тексереді. Қырнау диаметрін арнайы ернеуі бар штангенциркульмен немесе кронциркульмен тексереді.

Саңылаулардың тереңдігін тексеру үшін терең өлшегіш сызғышы бар ШЦ-І штангенциркульді; нониус 0,05 мм бойынша санауы бар штангентереңдік өлшеуішті; қимаүлгілерді қолданады. Неғұрлым нақты өлшеу үшін бөлу бағасы 0,01 мм микрометрлік тереңдік өлшейтін аспапты қолданады.

Саңылаудағы қырнау енін штангенциркульмен, қимаүлгімен тексереді.

Бұрандаларға қойылатын пайдалану талаптары олардың мақсаттарына байланысты болады. Бұрандалар бірқатар белгілері бойынша жіктеледі: Біздің елімізде негізгі бекіту бұрандасы ретінде метрлік бұранда қолданылады.

Метрлік бұранда пішінінің негізгі параметрлері 4.1-суретте көрсетілген.

Біркірісті бұрандада Н = р, ал көпкірісті бұрандада Н = pz, мұндағы z— бұранданың кіру саны.

d— сыртқы бұранданың сыртқы диаметрі; d1— бұранданың ішкі диаметрі; d2— бұранданың орта диаметрі; p— бұранда қадамы; h1— пішін биіктігі; h2— бастапқы контур биіктігі; h— пішіннің жұмыс биіктігі; l— бұраманың және сомынның түйіндесу шамасы; е — пішін бұрышы

Метрлік бұрандалар ірі және ұсақ қадамды бұрандаларға бөлінеді. Ірі қадамды бұранда М (метрлік) әрпімен және цифрлармен (бұранда диаметрі) белгіленеді. Ірі қадамды бұранданың белгіленуіне қадам шамасы кірмейді, диаметрдің қасында бұранда дәлдігінің дәрежесі көрсетіледі (мысалы, 4g, 6H). Егер бұранда сол болса, онда «LH» әріптері көрсетіледі, егер әріптер жоқ болса, онда бұранда оң болғаны. Ұсақ қадамды бұранда М әрпімен және цифрлармен белгіленеді — бұранданың сыртқы диаметрінің өлшемі мен бұранда қадамы, мысалы, М16х0,5; М64х4. Мысалы, М18-7Ь6Ь бұрандасы, бұрандамадағы бұранда, ірі қадамды метрлік, нақтылы сыртқы диаметрі 18 мм, орта диаметрдің шектік өрісі — 7h, сыртқы диаметрдің шектік өрісі — 6h, орта диаметрдің дәлдік дәрежесі — 7, сыртқы диаметрдің дәлдік дәрежесі — 6, негізгі ауытқулар қатары — h, бұл оң дегенді білдіреді. Сол кезде, М12х^Н-7Н6Н бұрандасы — бұл сомындағы бұранда, метрлік, ұсақ қадаммен 1 мм, нақ тылы сыртқы диаметрі 12 мм, орта диаметрдің шақтама өрісі — 7H, сыртқы диаметрдің шақтама өрісі — 6H, орта диаметрдің дәлдік дәрежесі — 7, сыртқы диаметрдің дәлдік дәрежесі — 6, негізгі ауытқулар қатары — H.

Бұранданы бұранда кескішпен, белгі салушымен, бұранданы бүрлеп кескішпен, бұрандалы кескішпен, тарақпен, бұранда кескішпен және бүрлейтін бастиекпен кеседі.

Бұранда кескіштер екі жағынан пайдаланылады. Тозбауы үшін ойығы бар реттелетін бұранда кескіштер қолданылады (4.2, б сурет). Бұранданы жасау үшін бұранда кескішті бұранда ұстағышқа бекітеді (4.2, б сурет).

Кесу жұмысы бұранойғыштың кесетін бөлігімен (сору) орындалады, оның кесетін тістерінің биіктігі біртіндеп көбейеді.

а — жоспардағы бұранда кескіш түрі (бұранда кескіштің бұрандасының элементтері А түрінде келтірілген); б —реттелетін бұранда кескіш; в — бұранда ұстатқышқа бұранда кескішті бекіту; 1 — қысатын бұрамалар; 2 — реттеуші бұрама; 3 — бұран кескіш ұстатқыш; 4 — бұранда кескіш; h— бұранда кескіштің қалыңдығы; D— бұранда кескіштің сыртқы диаметрі; с — реттеуші бұранда кескіштің ойығы; у — алдыңғы бұрыш; ф — жүзін қайрау бұрышы Бұранойғыштың кесетін бөлігіндегі тістер шүйделенген, оның нәтижесінде а артқы бұрыш түзіледі. Бұранойғыштың кесетін бөлігінің артында калибрлеуші бөлік орналасқан, оның шүйдесі жоқ (а = 0). Калибрлеуші бөлігі бұранойғышты бұранда бойымен бағыттау үшін және бұранданың пішінін тазарту үшін қызмет етеді. Баспа саны бойынша үшбаспалы және төртбаспалы бұранойғыштарды ажыратады. Бұранойғыштар қол (слесарьлық), машиналық және ұзартылған артқы ілмекті сомын болады. Түзу жырашықтары бар бұранойғыштармен қатар шиыршықты жырашықтары бар бұранойғыштар қолданылады, олардың беріктігі жоғары. Кесу кезінде бұранойғыш бұрандаға бұрап қатайтылады, ал кескеннен кейін оны бұрап шығарады.

Құрылымы бойынша бастиек тарағы дөңгелек және жайпақ тарақты болуы мүмкін.

Бұранда кескіштің пішіні кесілетін бұранданың пішініне сәйкес келуі керек, ал кескіш төбесіндегі бұрыш бұранда пішінінің бұрышына сәйкес келуі керек. Бұранданы кескішпен кесу барысында кейбір бұранданың пішіндері «бөлінуі» мүмкін, сондықтан тезкескіш болаттан жасалған кескілер үшін 10-20'-ға, қатты қортыпадан дайындалған тілімшелер үшін 20-30'-ға кескіш пішінінің нақты бұрышын төмендетеді.

а — сыртқы бұранданы кесуге арналған бұрандалы кескіш құрылымы; б — сыртқы және ішкі бұранданы кесу; 1 — сыртқы бұранданы кесуге арналған кескіш; 2 —ішкі бұранданы кесуге арналған кескіш; Dsпрод — бойлай беретін қозғалыстың бағыты; Dr— дайындаманың айналу бағыты; у, а, а1, а2, е — кескішті қайрау бұрыштары Кескіштер тезкескіш болаттан жасалуы немесе қатты қорытпалы тілімшелермен жабдықталуы мүмкін. Үлкен қадамды бұрандаларды кесу үшін қолданылатын кескіштердің құрылымында кескіштің артқы бетінің бұрандалы жырашықтарының қабырғасымен үйкелісу мүмкіндігін болғызбайтын кейбір ерекшеліктері бар.

1 — кескіш; 2, 5 — бұрамалар; 3 — айналмалы бастиек; 4 — корпус Оған әр түрлі тәсілдермен қол жеткізеді: а) кесу кезінде суппортты беруге бағытталған жағының артқы бетін қайрау кезінде артқы бұрышты бұранданың еңістік бұрышынан үлкен етіп алады, яғни ақай = а + р; б) кескішті оң және сол жағындағы артқы беттерінің бұрыштарымен бірдей қайрайды а: = а2, алайда арнайы ұстағышты қолдану кезінде алатын орауышты р көтеру бұрышына бұрып орнатады (4.5-сурет). Бұрандалы кескіш айналмалы бастиек пен корпустан тұратын ұстағышқа бекітіледі. Айналмалы бастиектің бөліктері болады, олардың көмегімен кескіші бар айналмалы бөлік қажетті қалыпқа орнатылады. Кей кезде кескіш ұстағыштың құрылымына ойықтар жасалады, олар беттік қабаты қатты және/немесе әркелкі әдіппен дайындамалардың бұрандасын тегіс кесуге арналған.

Пайдаланатын құралдарға тәуелді бұранданы кесу технологиясының өзіндік ерекшеліктері бар.

Өзекшенің қажетті диаметрін анықтамалық деректер бойынша анықтау ұсынылады. Металда бұранданы неғұрлым жеңіл кесу үшін бұйымның бүйіріне бұранда пішінінің биіктігіне сәйкес келетін жүзді кесіп алады. Бұранда кескіш қол бұранкескіштің ұстатқыш-бұрауышына (4.6, а-сурет) бекітіледі немесе артқы қысқыштың тербелмелі өзі жылжитын, бекітілетін күпшесіне (4.6, б-сурет) орнатылады. Қол бұранкескіштің ұстатқышына бекітілген бұранданы кескішпен кесу кезінде, артқы қысқыш күпшесіне бұранкескіш ұстатқышының бүйір жағын тірейді, бұранкескіш ұстатқышының тұтқасы құралкүймешікке тіреліп, оны жұмысқа дайындайды. Екі-үш айналымды қысылып кескеннен кейін бұранда кескіш одан әрі өзі тартылып беріледі. Бұранкескіштің ұстағышын бекітілген тіреуішпен қысуға, ал бұранда кескіш ұстағышының тұтқасын кескішұстағышта бекітілген енсіз жұқа тақтайшамен тіреуге болады (4.6, б сурет).

Өңдеуді орындау кезінде қауіпсіздік техникасын сақтау қажет.

Бұранда кескіштің бүйір қабаты өнімнің осіне перпендикуляр орналасуына назар аударған жөн. Тербелмелі өзі жылжитын бұранда кескішұстағышы орнатылған бұранда кескішпен бұранданы кесу әдісі неғұрлым кемел және қауіпсіз болып табылады. Болаттан жасалған дайындамада бұранда кескішпен бұранданы кесу кезінде кесу жылдамдығы — 3-4 м/мин, шойыннан жасалғандарда — 2-3 м/мин және жезден жасалғандарда — 10- 15 м/мин кесу жылдамдығы болады. Бұранда кескішпен бұранданы кесу кезінде келесі СОТС пайдаланып, мол суытқышты қолданған жөн:

Бұрандаға арналған соқыр саңылаулардың ұзындығы кесілетін бұранда ұзындығына қарағанда таңбалаушының дуал бөлігінің мөлшерінен кем болмауы керек. Таңбалаушының бұранданы кесуі патронға орнатылған бұйымның айналып қозғалуы кезінде кесілетін саңылаудың осі айналдырғының айналу осімен және таңбалаушының ось бойындағы ілгері қозғалысымен сәйкес келетіндей етіп жүргізіледі. Таңбалаушымен бұрандаларды кесу үшін таңбалаушының артқы ілмегінің квадрат шығыңқы жеріне отырғызылатын ұсталық бұрауышты пайдаланады. Таңбалаушыны артқы қысқыштың күпшесінде орнатылған центрмен қысады, ал осы кезде айналтұтқаның тұтқасы құралкүймешікке тіреледі. Таңбалаушыны осылай беру тәсілі тек диаметрлері шағын бұрандаларды кесу үшін рұқсат етіледі (8 мм-ге дейін). Басқа жағдайларда кескішұстағышқа центрі бар қосымша ұстағышты және тірек тақтайшаны орнатады: таңбалаушыны центрмен қысады, ал айналтұтқаны тақтайшаға тірейді. Таңбалаушы мен тақтайша бірге қозғалатындықтан ауытқымайды, яғни бұранданың ақаулары болмайды және таңбалаушы сынбайды. Таңбалаушыны тербелмелі өзі жылжитын таңбалау ұстағышқа бекіткен анағұрлым мақсатты болып табылады. Оның корпусын артқы қысқыштың күпшесіне конус тәріздес артқы ілмегімен бекітіп, ал таңбалаушыны – таңбалау ұстатқыштың жылжымалы бөлігінің төрт бұрышты ұяшығына орнатады. Айналмалы дайындама кезінде таңбалаушы саңылауға кіреді және артқы қысқыштың дөңгелек тұтқасымен жеңіл айналады. Бұранданың екі-үш орамын кесу үшін таңбалаушыны бұдан әрі қысудың қажеті жоқ, себебі ол өзі бұрандаға бұралатын болады, ал таңбалау ұстағыш таңбалаушының артынан корпустан өзі жылжып шығатын болады. Әдетте токарлық станоктарда машиналық таңбалаушыларды пайдаланады, ол бұранданы бір жұмыс жағдайындағы жылдамдықта кесуге мүмкіндік береді. Кейде екі немесе үш таңбалауыштан тұратын жинақты пайдаланады. Екі таңбалауышы бар жинақты пайдалану кезінде біріншісі орам биіктігінің 75 %-ын, ал екіншісі – қалған 25 %-ын кеседі. Жинақта үш таңбалаушы болған жағдайда, біріншісі орам биіктігінің 60 %-ын, ал екіншісі – 30 %-ын және үшіншісі — 10 %-ын кеседі. Бұрандаларды кесу үшін қатты коррозияға төзімді және қызуға берік болаттан жасалған бөлшектерде бір тістен кейін кесілген «шахматты» таңбалауыштар қолданылады. Таңбалаушымен бұранданы кесу кезінде болаттан жасалған дайындамаларда кесу жылдамдығы — 5-12 м/мин, шойын, қола және алюминийден жасалғандарда — 6-22 м/мин құрайды. Бұранданы кесу СОТС пайдаланумен жүргізіледі.

Сыртқы бұранданы кесу кезінде айтарлықтай жиі дөңгелек тарақшасы бар бастиектер пайдаланылады. Тарақшаларды кесуге арналған тапсырыстарды артқы қысқыштың дөңгелек тұтқасымен жүзеге асырады. Кейінгі тапсырыс өзін тартумен жүргізіледі.

Жонғыш білдекте сыртқы бұранданы илеп тастау жаймалаушы реттемелі бұранда кескіштермен – НП-1 бастиектермен жүзеге асырылады. Жаймалаушы бастиектерді артқы қысқышта орнатылатын арнайы ұстағышта бекітеді. Кесу сәтінде бастиекті қолмен ұстап тұрады, ал сосын тұтқамен кескішұстағышта қысылған тірекке тіреледі. Илеп тастау жоғары өнімділік пен нақтылықты, сонымен қатар орам қабатының шамалы кедір-бұдырларын қамтамасыз етеді.

Заманауи жонғыш бұранда кескіш станоктар гитараның ауыспалы іліністі доңғалақтарының тұрақты жинағының және беру қорабы тегершігін ілінудің белгілі бір үйлесімінің көмегімен кез келген қадаммен бұранда кесуді күйге келтіреді. Мысалы, 16К20 үлгісінің станогында метрикалық және дюймдік бұрандаларды кесу үшін гитарада іліністі доңғалақтар жұмыс істейді. K/L L/N= 40/86 86/64, ал модульдік және кесілген бұрандаларды – тісті доңғалақтарды кесуге арналған кескішK/L M/N= 60/73 86/36. Бұранданың қажетті қадамын беру қорабының қайтымды және көбейткіш механизмдерінің тісті доңғалақтарына тиісті ауыстыру арқылы алады. Білдектің алдыңғы қысқышында бекітілген кестедегі бұрандалардың қадамдары.

Қадамы 2 мм-ге дейінгі бұрандаларды бұрандалы жонғыштың көлденең кірекесумен кеседі (4.7, а сурет), ал 2 мм-ден көп қадаммен – бүйір кірекесулерді кеседі (4.7, б сурет).

а — көлденең; б — е/2 бұрышында құралкүймешіктің жоғарғы жылжымалы бөлшектерін бүйір айналу (мұндағы е — бұранданың кесу бұрышы); Dr— дайындаманы айналу бағыты; Dsбойл — бойлық беріліс бағыты бұрандаларды кесу кезінде кесу жылдамдығы 20-30 % -ға төмендейді;

Сызбаларда әдетте конустың үш негізгі параметрлері көрсетіледі – үлкен диаметрлі D (5.1, б сурет), шағын диаметрлі d және конустың биіктігі 1. Тік бұрышты үшбұрыштан жасалған, МҰНДАҒЫ катеттері ДГ = (D-d)/2 және ДЕ = 1, мұнда конустың көлбеу бұрышының тангенсі формуламен tgα=(D-d)/2l

а — толық; б — қиылған; в — қиылған конустың D, d — үлкен және шағын негіздемесінің диаметрлерін сипаттайтын негізгі параметрлерімен оның эскизі; А — Е, О,Oj — геометриялық құрылыстар үшін пайдаланылатын конустың сипаттамалы нүктелері; l — қиылған конустың биіктігі; а — конустың еңкіш бұрышы; 2а — конустың бұрышы

Жонғыштың кесетін жиегін өңделетін дайындаманың айналу осі бойынша орнату қажет.

а — сыртқы бетін жону; б — өзекшеден солға қарай бүктелген, бастиегі бар қашалған жонғышпен ішкі бетін қашау; в — өзекшеден оңға қарай бүктелген, сондай-ақ бастиегі бар; 1, 2 — өңделетін конустық беттер; Dr— басты қозғалыстың бағыты; Ds— жонғышты ауыстыру бағыты; l— конустық беттің ұзындығы; а — конустың еңкешінің бұрышы Айналым бұрышының шамасын конустің көлбеу бұрышының тангенсіне арналған формуламен анықтайды:

tgα= (D-d)/2l Құралкүймешіктің бұрмалы тақтасы жоғарғы жылжыма бөлшектермен бірге қажетті а бұрышына көлденең жылжыма бөлшектерге қатысты бұрылады. Ол үшін тақтаны бекітетін бұрамалардағы сомынды босатады. Айналым бұрышын бақылауды тақтаны бөлу бойынша жүзеге асырады. Конустық саңылауды қашау алдында диаметрі конустың шағын диаметрінен кіші болуы қажет жаппай дайындамада алдын ала саңылауды бұрғылайды. Егер біліктің сыртқы конустық беті және төлкенің ішкі конустық бетін ұштастыру қажет болса, онда ұштасатын беттердің конустығы бірдей болуы қажет. Оны қамтамасыз ету үшін, ұштасатын беттердің өңдеуін бұрмалы тақтаның орналасуын өзгертпей орындайды (5.2, б сурет). Онымен бірге өзекшеден оңға қарай бүгілген, бастиегі бар қашалған жонғышты қолданады, ал айналдырғыға кері айналымды хабарлайды.

Дайындамаларды орталықтарға орналастырады. Артқы қысқыштың корпусын бұраманың көмегімен дайындаманың осі орталық осіне бұрышпен, ал конусты түрлендіргіш осы оське параллель орналасатындай көлденең бағытта жылжытылады. Құралкүймешіктің тапсыру күймешесін қосу кезінде жонғыш сүмбінің осіне параллель қозғалып, конустық бетті жонитын болады (5.3-сурет). Егер корпустың жылжуы металл жонушы тарапына орындалған болса, онда конустың шағын диаметрі артқы қысқыштың тарапынан болады, ал егер металл жонушыдан болса – онда алдыңғы қысқыш тарапынан болады.

Артқы қысқыштың корпусын көлденең бағытта ±15о жылжытуға рұқсат беріледі.

h — артық қысқыштың корпусын жылжыту шамасы; L— бөлшектің ұзындығы; l— конустық беттің ұзындығы; Dsбойл — кескіштің бойлай қозғалуының бағыты; АВ — бөлшектің осі; ВС — құралдың бойлай орналасуына сәйкес келетін, тігінен жүргізілген перпендикуляр; D, d — конустың үлкен және шағын диаметрі; а — конустың көлбеу бұрышы

h=L/l (D-d)/2 Тақтаға қатысты артқы қысқыш корпусының жылжуының шамасы бүйірдегі бөліктер бойынша бақыланады. Білдекті жөндеуді, сондай-ақ орталықта бекітетін эталондық бөлшек бойынша орындауға болады. Беру бағытындағы эталондық бөлшекте туындаған беттің параллельдігін индикатормен бақылап, артқы қысқыштың корпусын жылжытады. Осы тәсілмен өңдеу үрдісіне саңылау орталықтары мен орталықтың жұмыс бетінің қатты тозуы тән. Осы көріністерді азайту үшін соңында шары бар орталықты пайдалану ұсынылады.

Конустық сызық (2) (5.4-сурет) тұғырдың артқы жағына бекітілетін тақтаға орнатылады. Бұл сызықты өңделетін бөлшектің осіне талап ететін а бұрышымен бүркеншіксіз шегенің (6) айналасында айналдыруға болады. Сызықтың қимасы бойынша кептірілген (4), сырғып барады. Құралкүймешіктің көлденең жылжымалы бөлшектері көлденең берілістің бұрамасынан ажыратылады және конустық сызғышқа (2) кептірілгенмен бірге күшпен (5) қосылады. Күймешенің бойлық берілісін жүзеге асыру кезінде сызғыш әрекетінің әсерінен құралкүймешіктің көлденең жылжымалы бөлшектері көлденең бағытта жылжытылады, оның нәтижесінде бұрышпен жонғыш дайындама осіне қозғалады және конустық бетті өңдейді. Көшірме сызғыштардың градус бөлгіштері бар айналым бұрышын есептеу үшін немесе милиметр бөлгіштері бар конустықты есептеу үшін межеліктері бар.

1 — тіреуіш; 2 — конустық сызғыш; 3 — сызғыштың қимасы; 4 — кептірілген; 5 — күш; 6 — бүркеншіксіз шеге; 7 — түрленетін конус; Dr— басты қозғалыстың бағыты; Ds — жонғышты беру қозғалысының бағыты; H — сызғыштың айналым осінен оның соңына дейінгі қашықтық; а — конус еңкешінің бұрышы Егер конус негіздемелерінің D және d диаметрлері және оның биіктігі берілген болса, онда сызғыш айналымының бұрышын келесі формула бойынша табуға болады

tgα= (D-d)/2l Егер бөлгіштер градустарды емес, милиметрді білдірсе, онда сызғышты бұру қажет, С бөлу санын келесі формула бойынша анықтайды

C= (D-d)/2 H/l мұндағы Н — сызғыштың айналым осінен оның соңына дейінгі қашықтық (5.4-суретті қараңыз); 1 – конустың биіктігі, мм.

Егер конустық саңылау тұтас материалмен орындалуы қажет болса, онда бірінші цилиндрлік саңылауды бұрғылайды, сосын оны конусқа жонғышпен қашайды немесе конустық үңгіме және ұңғымен өңдейді. Конустық ұңғыманы оңайлату үшін СОТС салқындатуды қолданған жөн. Болаттан немесе шойыннан жасалған бөлшектерді өңдеу кезінде салқындату үшін эмульсияны немесе сульфофрезолды қолданады.

Қимаүлгіні тексеретін бетке қысады. Конус бұрышының дәл орындалғанын конустық бет пен қимаүлгінің арасындағы саңылау бойынша анықтайды: үлкен негіздемеде саңылау табылған жағдайда конустың бұрышы берілгеннен кіші; егер шағын негіздемеде болса, онда конустың бұрышы берілгеннен үлкен. Конус бетін тексергенде оны жиі «бояуға» пайдаланады. Конустың бетіне бояу жолағымен салынған бақылау конусты конустық саңылауға салып, бақылау бөлшекпен жанастырады. Конусты жанасатын бөлшек беті бойынша бұрғаннан кейін бояудың жолағы конустық беттердің анағұрлым тығыз жанасатын орындарында өшіріледі, ол беттердің жанасуының тығыздығы туралы айтады. Сериялық және жаппай өндірісте конустық беттерді шекті конустық калибр-тығындармен және калибр-төлкелермен бақылайды. Конустың бұрышын нақты анықтау қажет болған жағдайда әмбебап бұрыш өлшеуішті пайдаланады.

Бөлшектердің беттері қисық сызықты түрлендіргіштің осіне қатысты айналыммен түрленген болса, онда ол қалыпқа келтірілгенге жатады. Айналым денесінің кез келген бетін қолмен немесе автоматты түрде орындауға болатын бойлай және көлбеу берулерді байланыстырумен алуға болады.

1 — жонғыштың ауыспалы бөлігі; 2 — ұстағыштағы кесу; 3 — ұстағыш

а — жалпы түрі; б — дайындаманың орталығы бойынша қалыпқа келтірілген жонғыштың осін орнату сызбасы (а = 0, у = 0); в — сондай-ақ дайындама орталығынан жоғары (а > 0, у > 0); h— дайындама және жонғыш орталықтарының қашықтығы; r— жонғыш ұшталатын шеңбердің радиусы; R— қалыпқа келтірілген сыртқы шеңбердің радиусы; Dr— басты қозғалыстың бағыты; Dsбойл — бойлық берілістің бағыты; а — артқы бұрыш; у — алдыңғы бұрыш Қалыпқа келтірілген жонғыштарды орнату кезінде кесетін жиек өңдеу барысында нақты орталық сызығы бойынша орнатылуы қажеттігін ескеру қажет. Өзекшелі жонғыштар екі-үш қайта қайрауды қажет етеді, бұл олардың құрылымдарының айтарлықтай кемшілігі болып табылады. Бұл жонғыштарды радиустық және галтельдік ретінде айтарлықтай жиі пайдаланады, бұл кемішілктен призматикалық қалыпқа келтірілген жонғыштар айырылған (6.1-сурет). Жонғышты арнайы ұстағышта «қарлығаштың құйрығы» тәріздес пішіні бар артқы ілмекпен бекітетіндіктен, оны қайта қайрау шамасы бойынша жоғары орналастыруға, осылайша кесетін жиектің тұрақты орналасуын сақтауға болады. Артқы а бұрышты түрлендіру үшін жонғыш ұстағыштың табанына бұрышпен орнатады. Жонғыштың қайта қайрауын алдыңғы бетін тегістеумен жүзеге асырады. Призматикалық жонғыштың артқы бетінің пішіні бөлшектің қалыпқа келтірілген пішініне сәйкес келеді. Неғұрлым нақты өңдеуді дискілі (домалақ) қалыпқа келтірілген жонғыш (6.2-сурет) қамтамасыз етеді. Оның қалыпқа келтірілген сыртқы беті бар, жонғышта бұрыш ойық жасалған. Ойықтың жазықтығының сыртқы қалыпқа келтірілген бетпен қиылысуымен қалыпқа келтірілген кесетін жиек түрленеді (6.2, а сурет). Жонғышты орнату кезінде талап ететін геометрияны құруға ерекше назар аудару қажет. Жонғыштың алдыңғы беті дайындама орталығы арқылы өтсе, ал дискілі жонғыштың орталығы дайындама орталығының деңгейінде орналасатын болса, онда жонғышта алдыңғы (у = 0) және артқы (а = 0) нөлдік бұрыштары болатын еді, яғни іс жүзінде жұмыс жасамайтын еді (6.2, б сурет). Кесетін сынаның қажетті геометриясын құру үшін ойықты жонғыш орталығынан төмен жасайды, ал жонғыштың орталығын дайындаманың орталығынан жоғары орнатады (6.2, б сурет). Сонымен қатар, алдыңғы бетін радиусы r= = Rsіn(a+ Y) белгілі бір шартты шеңбер бойынша ұштайды, мұндағы а және у – берілген артқы және алдыңғы бұрыштар. Жонғышты орнатуды көрсетілген шарттар кезінде алдыңғы және артқы бұрышының мәндері оң болады. Әрбір қайта қайраудан кейін алдыңғы беті бойынша дискілі жонғышты ұстағыштың осіне айналдырады, қайтадан орталық осьтеріне қатысты талап ететін орынға орнатады және бекітеді. Призматикалық және дискілі жонғыштар, қағида бойынша тез кесетін болаттан жасалады.

Қалыпқа келтірілген бетті өңдеуді бастар алдында өңделетін өнімде алдын ала диаметрі қалыпқа келтірілген беттің анағұрлым үлкен диаметрінен әдіп шамасынан асуы қажет цилиндрлік баспалдақты дайындау қажет.

Жонғыштарды орнатуды олардың кесетін жиегі орналасатындай орындаған жөн.

Алдын ала дайындаманы өтетін жонғышпен өңдейді, бұдан әрі қалыпқа келтірілген беттің ең үлкен және ең кіші диаметрелерінің белгісін (дайындама осінің бойымен) орындайды. Әдіптің ақырғы орамын сондай-ақ бірнеше жұмыс жүрісімен орындайды. Ең алдымен тарақтарын ақырын шешеді, сосын айналмайтын дайындамаға дайын бөлшегі бар үлгіні қояды, қалыпқа келтірілген беттің ең үлкен және ең кіші диаметрлерін өлшейді және әдіпті алу қажет орындарды анықтайды. Осындай өңдеу тәсілі аз өнімді, қиын және бейнетті, сондықтан тәжірибелі жұмыскерлер қолмен тек көлденең жылжымалы бөлшекті ауыстырып, автоматты түрде бойлай беруді пайдаланады. Мұндай өңдеуді 6.3-суретте көрсетілген күрделі емес аспапты пайдаланып, жүргізуге болады. Металл жонушы автоматты түрдегі бойлай беруді қосады және барлық уақытта кескішұстағышта бекітілген сым темірлі рейсмастың (3) соңы планшеттің (2) бетінде немесе эталондық бөлшегінде (4) салынған (6.3, б-сурет) қалыпқа келтірілген бетке тиюін және осы эталонға қуыстың (5) тұрақты жанасуымен көлденең беруді көшіруін қадағалап, тек көлденең беру тұтқасымен күрделі іс-әрекеттер жасайды.

1 — планшетті ұстағыш; 2 — детальдың фасонды контуры сызылған планшет; 3 — рейсмас; 4 — эталондық бөлшек; 5 — қуыс; 6 — қуыстың ұстағышы; Dr— басты қозғалыстың бағыты; Dsпрод — бойлық берілістің бағыты Күймешені көлденең беру кезінде жылжымалы бөлшектің көлденең берілуі көшіргіштің қимасы бойынша доңғалақшаның қозғалысына бағынатын болады және жонғыш көшіргіштің сызығында бар дайындамада пішінді іске қосатын болады (6.4-сурет).

Дірілді азайту үшін өзекшелі және призматикалық жонғыштардың кескішұстағыштан шығуы ұстағыш биіктігінен аспауы қажет. Қалыпқа келтірілген жонғыштардың кесетін жиегін орнату орталық сызықтары бойынша орындалуы қажет. Диаметрі 40 мм-ге дейінгі сыртқы сфералық бетті өңдеу жүйелілігін қарастырамыз. Дайындаманы таңдаймыз, цилиндрлік бетті орындаймыз, жырашықты кесеміз, жүздерін алып тастаймыз және тек сосын қалыпқа келтірілген жонғышпен сфералық бетті өңдейміз (6.5-сурет). Қалыпқа келтірілген жонғышты өңделетін дайындамаға 0,02-0,1 мм/айн. берілісімен байсалды алып келеді, және де жұмыс жүрісінің соңына қарай беруді төмендетеді. Беттің шамалы кедір-бұдырлығын алу үшін қалыпқа келтірілген жонғыштар кезінде кесу жылдамдығы 30 м/мин аспауы қажет. Болаттан жасалған өнімді қалыпқа келтірілген өңдеу кезінде СОТС ретінде эмульсияны немесе Аквол-2 сұйықтығын қолданады.

Бұрамдықты берілістің тұтқасын айналдыру кезінде үстел айналымды алады және оған тіркелген жонғыш шеңбер доғасы бойынша қозғалыс жасайды.

1 — дайындама; 2 — күш; 3 — көшіргіш; 4 — доңғалақша; 5 — жонғыш.

а — цилиндрлік бетті қайрау; б — жырашықты жегенелеу; в — жүзді алып тастау; г — сфералық бетті қалыпқа келтірілген жонғышпен жону; Dr— басты қозғалыстың бағыты; Dsпоп, Dsпрод — көлденең және бойлық берілістің бағыты

Өңделген беттерде әрқашан майда ойпаттар түрінде кедір-бұдырлылықтар және шығыңқы тұстары қалады, олардың биіктігі өңдеу тәсілдеріне тәуелді. Беттің белгілі бір негіздік ұзындықта бедердің туындауы осы кедір-бұдырлылықтар беттің кедір-бұдырлығы ретінде анықталады. Бөлшектер беттерінің әртүрлі кедір-бұдырлылықтары болуы мүмкін, бөлшектердің бір беттерінде кедір-бұдырлық тіпті аспапсыз көзбен көрінеді, ал басқаларынан тек аспаптардың көмектерімен көруге болады. Бөлшек бетінің кедір- бұдырлығы аз болған сайын, талап ететін жұмысты орындау кезінде тұтыну үрдісінде басқа бөлшекпен байланысу орындарында қажалудан ол азырақ тозады. Беттерінде кедір-бұдырлық аз бөлшектер тотығуға қарсы тұра алады. Аз кедір-бұдырлықты алу үшін өңдейтін өңдеу түрлерін қолданады.

1 — кесетін ысқылағыш;2 — қамыт; 3 — реттейтін бұрама; — жағу үрдісінде айналу бағыты

а — жақтауы бар жинақтағы ысқылағыш; б — алдын ала жағуға арналған ысқылағыш; в — ақырғы жағуға арналған ысқылағыш; 1 — жақтау; 2, 4 — сомындар;3 — ысқылағыш; D —ысқылағыштың сыртқы диаметрі Бетінің сапасы бойынша ең үздік нәтижелерді ГОИ пасталарын пайдалану береді. 7.1-суретте сыртқы цилиндрлік беттің жағуын орындау үшін пайдаланылатын қамыты бар ысқылағыш көрсетілген. Ысқылағышты босату бір уақытта сомын (2) бұрап шығару кезінде сомынды (4) (7.2, а-сурет) бұрамдаумен жүзеге асырылады (ысқылағыш конустық жақтау бойынша жылжытылады және босатылады). Алдын ала ысқылағышты жұмыс бетінде шығыңқылары бар ысқылағыштармен орындайды (7.2, б-сурет). Ысқылағыштың жақтауын білдектің сүмбісінде орнатады, ал жағатын бөлшекті ысқылағышқа отырғызады және тетікпен айналып кетуден (көтерумен) ұстап тұрады. Жағу кезінде беріліс қол арқылы жүзеге асады, айналма жылдамдығы 10-20 м/мин бірқалыпты, сонымен бірге өңдеу кезінде жүйелі сүмбінің айналу бағытын өзгертеді. 7.2-суретте ақырғы жағу үшін ысқылағыш көрсетілген.

Металл жонушы көтергіш тұтқасын сол қолымен ұстап тұрады, ал оң қолымен топсаны сүйеп тұрып, көлденең беруді жүзеге асырады. Қабықшаны кескішұстағышта дайындаманы қабықшамен қамтып ағаш қалыптың көмегімен бекітуге болады.

Ішкі тегістеу кезінде қабықшаның соңын жақтау тілігіне бекітіп, оны ағаш жақтауға орайды. Қабықшамен тегістеу кезіндегі айналым жылдамдығы 60-70 м/мин.

Түрпі шаң патронның саңылауына түспес үшін, оны пенопласттан жасалған бітеуішпен, ал бағыттаушы тұғырларды брезент матамен жабады.

Дайындаманың сыртқы қабатының пластикалық ақауы өңделген беттің сапасын арттыру тәсілінің бірі болып табылады. Бұл тәсіл пайдалану үрдісінде бөлшектің төзімділігін күшейту мақсатында қаттылығын, тозуға төзімділігін арттыру қажет болған бөлшектердің беттерін өңдеу үшін пайдаланылады.

а — шегіну үрдісінің сызбасы; б — шегіну құрылғысы; 1 — ұстағыш; 2 — доңғалақша; 3 — ось; 4 — тіреуіш мойынтірек; 5 — фланец; 6 — шарлы мойынтірек; 7 — төлке; 8 — сомын; Dr— басты қозғалыстың бағыты; Dsбойл — бойлық беріліс қозғалысының бағыты

Доңғалақша шыныққан болаттан жасалған, оның бетінің сапасы жоғары. Өңдеу кезінде кескішұстағышта бекітілген ұстағышты бөлшектің бетімен доңғалақша тірелгенге дейін көлденең бере отырып, алып келеді. Айналымның айналу жылдамдығы 20-30 м/мин. Бойлық беріліс 0,05-0,1 мм/айн. Білдекті қосады және автоматты берумен бойлай бағытында екі-үш жұмыс жүрістерін жасайды. Өңдеу үрдісінде СОТС (ұршық майы, өндірістік май 20) пайдаланады.

Пластикалық ақауды шарлы шегінушімен орындауға болады.

Ішкі жаймалау үшін жаймалағыш-жанышқышты пайдаланады. Жанышқыштың доңғалақшалары шағын бұрышпен (жақтаудың осіне 1о300) шеңбердің ойықтарында орналасқан, сондықтан жұмыс кезінде жаныштап қақтайтын машина жайылатын саңылауда бұралады. Әртүрлі диаметрлердің саңылауларын таптау үшін сәйкес жаныштап қақтайтын машиналарды пайдаланады. Үлкен диаметрдің саңылауларын таптауды шарлы шегінушімен орындайды (сыртқы беттер үшін шегінуші түрі).

Жаймалауды екі-үш жұмыс жүрісінде жүзеге асырады. Үрдісті екі жаққа да беріліспен орындайды. Доңғалақшалардың көлденең берілісін (бетке қысып жабу) әрбір жұмыс барысының соңында жүзеге асырады.

Өңдеу кезінде СОТС пайдаланылады (өндірістік май). Бұдырлауды жаймалауға дайындаманың мөлшері металды доңғалақшамен қысып жабумен қабылдайды. Жаймалау доңғалақшаларын жырашықтан металл шаңын жою үшін жүйелі түрде болат шөткемен тазалау талап етіледі.

Оқырманның назарына

Түзетушілер C. Ю. Свиридова, Т. Н. Морозова № 103112289 басылым. 24.12.2012 баспаға қол қойылған. Форматы 60 х 90/16. «Миньон» гарнитурасы. Офсеттік баспа. № 1 кеңселік қағаз. 5,0 б. шартты баспа. Таралымы 1 000 дана. Тапсырыс №

Санитарлық-эпидемиологиялық қорытынды № РОСС RU. AE51. H16068 от 06.03.2012.

Идел-Престе басып шығарылды.