Қабанға қарсы ұмтылма "ер" дегенге,
Сортапқа тұқым шашпа "жер" дегенге..
Бағаңды білген ерге басыңды бер!
Дүр шашпа шапшаңдатып термегенге!..

Тұрмағамбет:
Аралап таттым тұзын талай жердің,
Барлығын айта алмаймын, көргендердің.
Көп жерін кезіп жүріп бұл жаһанның

Ғаламда бір ғажайып патша көрдім.
Бір түстес өскен бақта үш-төрт гүлі,
Және бар бесеу-алтау шыққан түрі.
Олардың ортасында сайран етіп,

Сайрайтын ертелі-кеш бар бұлбұлы.
Мешітте жеті кісі молдасы бар,
Қасында сегіз-тоғыз жолдасы бар.
Патшаның хұзырында олар үшін,

Он жерде тағлым берер ордасы бар.
Бар екен қызметінде он бес кісі,
Олардың өзгелермен жоқ жұмысы.
Барлығын бақылайтын жаллаттардың

Жұптасқан алты жерге он екісі.
Желқабыз1 жиырма жігіт атқа мінген,
Көргендер қылуасына сырттан күлген.
Күндіз-түн жортуылдап жүрсе-дағы

Істері тиянақсыз істеп жүрген.
Жиырма бес айдаһар бар сарайында
Тұрақтап тұрмастай жан маңайында.
Және бар ордасында отыз қабылан

Халқының қан қақсатқан талайын да.
Бар екен қырық уәзірі ақылы кәмбіл,
Адамға айтқан сөзі ұнамды әрбір.
Халқына халиялы2 қалдырған із,

Адаспас керуен жолдай салған даңғыл.
Кеңесші қырық уәзірге елу кісі,
Кем емес бөрі саңлақ ешбірісі.
Басқарып байтақ елін олардың да

Басқаға үлгі етерлік бар жұмысы.
Айдалған ақ мақтаға алпыс атан,
Ақ қаптал барлығы да сары тіс атан.
Сөз парқын аңдайтұғын ақылдылар

Айтыңдар алжас кеткен болса қатам.
Қазылған жетпіс жап бар ордасында,
Бау-бақша еккен миуа ол басында.
Бұл кезде су тартылып, сөлі кепкен,

Із қалған атыз-жаптың формасында.
Сарайда сексен дарақ құлап жатқан,
Ысрапыл3 соққан дауыл ғаламаттан.
Оларды "тұрғызам" деп тоқсан кісі,

Әуре боп сілелері әбден қатқан.
Зынданда жүз кісіні байлап салған,
Олардан жоқ шығар жан тірі қалған.
Мен де оның жай-жағдайын білерліктей,

Ешкімге кеңеспедім хабар алған.
Бұл жұмбақ жабылды аузы тас бекіліп,
Тоқталды толымды боп нашты етіліп.
Жолдаушы қармақшылық Тұрмағамбет,

Келеді жаңа түлек жас жетіліп.
"Ашсын, – деп, – ақылы толық кілтін тауып",
Көмкердім күміс қаптап, алтын жауып.
Шешуін кешіктірмей қайтарарсың,

Шәді төре:
Хабар ал, Тұрмағамбет, жазған хаттан,
Бір жұмбақ жобалапсың көңіл шаттан.
Жариялап жалпы жұртқа таратыпсың,

"Шешуін таппас, – деп, – жан бұл елаттан".
Қарайтын қаншама елден Ақмешітке,
Аз емес сені сырттан мақтап жатқан.
Алдынан өз еліңнің өткерген соң,

Бұл жаққа Мансұр4 сөзіңді аралатқан.
Әулігіп, асқар белден аса соғып,
Сен бопсың айдалаға бір оқ атқан.
Өзің де ойлай қойсаң, ұяларсың,

Ағалық, бұл айтылған насихаттан:
"Ғажайып патша көрдім" деген сөзің,
Ол — туған бала емес пе адамзаттан?
Өткенше екі жастан от басында,

Уыстатып күл-топырақ қармалатқан.
Үште — гүл, төрт-бес жаста — ата-анаға
Бұлбұлдай бала шырын тіл сайратқан.
Жеткен соң жеті жаста мектеп көріп,

Он жаста ол ғылымның дәмін татқан.
Он екі адамзаттың ағзалары,
Жұбынан алты орынға тұрақтатқан.
Он бесте орындап іс басқара алмай,

Дәметкен албырт көңіл әр талаптан.
Желқабыз жиырма жастың кезіндегі,
Әсері жігіттіктің нені аңдатқан!
Айбаты айдаһардай жиырма бестің,

Талғамай тура келсе, леппен тартқан.
Қайтпайтын қабылан мысал отыз жаста,
Тайынбай талайларды қан қақсатқан.
Қырық жаста ақылы кәмбіл уәзір заңды.

Кеңесін халиялы халық ұнатқан.
Елуде ер ортаға жеткеннен соң,
Ылайқат алар үлес инабаттан.
Ақ қаптал атандай-ақ алпыс жаста,

Қарттықтың нышаны сол абайлатқан.
Жетпіске жеткеннен соң, кетер жайтың,
Кеселдей жазылмайтын жанға батқан.
Секілді сексен жасқа келген кісі,

Дарақтай дауыл соғып жел құлатқан.
Тоқсанда тұла бойыңды игере алмай,
Аяққа тырп еткізбес түскен қақпан.
Жүз жаста зындандағы тұтқындайсың,

Жатқан тек күтіп кезек тар лахаттан5
Кілтсіз-ақ ашылды аузы жұмбағыңның,
Десең де: "Тас бекініп, мықтап жапқан".
Сөзіңнің соң жағында келекелеп,

Айтыпсың: "Төре едің, – деп, – атың шапқан".
Деген бар: "Әлін білген әлек болмас",
Сондай-ақ сен де әліңді білсең, мақтан.
Өзіңе-өзің сенсең тағы да жаз,

Мұныңды Шәді төре шешіп тапқан.
Январь, 1907.

Тұрмағамбет:
Құрметті жүз төмендік Николайға,
Жасыңнан кетті даңқың бірталайға.
Бір ауыз газетіне жұмбақ жазсам,

Мүмкін боп газетіңе сыйса жайға.
Аралап, таттым тұзын талай жердің,
Тауыспан баян етіп, көргендердің.
Сайратып жер жаһанды кезіп жүріп,

Тамаша бір ғажайып патша көрдім.
Шарбақта үш гүлі бар, бір бұлбұлы,
Жаһанда жан бар ма екен көрген мұны?
Үш гүлдің иісі баурап өн бойыңды,

Бұлбұлдың өте нәшті салған үні.
Мешітте жеті-сегіз молдасы бар,
Қасында тоғыз бала жолдасы бар.
Қарасам назар салып ол патшаға,

Он жерде тағлым берер бөлмесі бар.
Бар екен қызметінде он бес кісі,
Болмайды ешкімменен мұның ісі.
Он екі қызметкер бар алты жерде

Рахымсыз, еш қарарсыз іші-тысы.
Және бар жиырма жігіт атқа мінген,
Адамзат күлмей қалмас мұны көрген.
Адамды жақсы-жаман парық қылмай

Өз ісі өзіменен болып жүрген.
Жиырма бес айдаһар бар сарайында
Жан тұрмас ол тұрғанда маңайында.
Және бар қызметінде отыз қабылан

Адамның қан қақсатқан талайын да.
Бар екен қырық уәзірі ақылы даңғыл,
Адамға айтқан сөзі бәрі қабын.
Қырқы бір ауыздан сөз шығарса,

Болмайды еш нәрсенің көңілі мәліл.6
Бар екен елу жігіт ақылы толық,
Ақылға бәрі бірдей қалған толып.
Өнерлі бұдан артықжан болмайды,

Не керек басқа жаққа әуре болып.
Айдадым ақ мақтаға алпыс атан,
Ақ тұмсық бәрі бірдей сары тісті атан.
Молдалар білім білген, пайымдаңыз

Әр сөзден кешіре көр, болса қатам.
Қазылған жетпіс арық ордасында,
Қате көп жұмбақ жаздым жолдасыма.
Су түгіл, арығында ылғалы жоқ,

Пенденің ісін Құдай оңдасын да!
Сарайда сексен дарақ құлап жатқан,
Сұраймын медет бер деп Жаппар Хақтан.
Және бар қызметінде тоқсан жігіт,

Бекітіп бәріне де салған қақпан.
Зынданда жүз адам бар байлап салған,
Болмасын ешбіреуі мұның жалған.
Неше ай, неше сағат, неше мезгіл,

Бар ма екен бұ зынданнан хабар алған?
Ауызын жұмбағымның тас бекітіп,
Ашуға кілтін тап деп еттім тамам.
1906.

Майлықожа:
Хабар ал, Тұрмағамбет, жазған хаттан,
Бір жұмбақ жобалапсың көңіл шаттан.
Бастырдың Николайдың газетіне,

"Жақында жан таппас деп мәмлақаттан".
Қараған Ақмешітке қанша ел бар,
Адам көп сені қымбат етіп жатқан.
Алдынан өз еліңнің тегіс өтіп,

Онан соң Мансұр халықты аралатқан.
Әулігіп, асқар белден аса соғып,
Сен бопсың айдалаға бір оқатқан.
Өзің де ойлай қойсаң, ұяларсың,

Ағалық, бұл айтылған насихаттан:
Әуелі патша көрдім деп айтыпсың,
Бұл — туған бала емес пе адамзаттан?
Келгенше екі жасқа жас баланың,

Ісі жоқ айқай, жылау, басқа гәптен.
Үш гүлі — ата-ананың сүйеріне,
Төрт жасқа шыққаннан соң тіл сайратқан.
Келгенде жеті-сегізге мектеп көріп,

Ғылымның он жасында дәмін татқан.
Он екі әр пенденің ағзасы бар,
Тұтас боп әрбір жерде қарар тапқан.
Он бесте сол секілді сылқым су ғып,

Білдірмей не қыларын бұлаңдатқан.
Жиырмада жігіт болып атқа мініп,
Әсері жігіттіктің нені андатқан?
Жігітке жиырма бес жас айдаһардай,

Кез келсе кезеңіне, леппен тартқан.
Жігіттің отыз жасы — мысал, қабылан,
Соқтығып көрінгенді қан қақсатқан.
Қырыққа келгенінде ақылың толық.

Секілді патша уәзірі сөз ұнатқан.
Елуге келгеннен соң кәрия боп,
Тұрарсың қатар еніп инабаттан.
Алпыста ақтұмсықты атандай-ақ,

Кәрілік сақал менен шашты ағартқан.
Жетпіске жасың келсе, денең солып,
Сәл қалмас, тамам ағза зәре атқан.
Сексенде түбі босап, мысал дарақ,

Тоқсанда ажал-әке салған қақпан.
Жүз жасқа келген адам, елікпен тең,
Жақсы ғой орын алмақ тар лахаттан.
Қатесі болса сөздің қайта жазғын,

Тұрмағамбет:
Қарыштың7 кемдігінен өспеді ойым,
Елу мың ең азында болса қойым.
Жеті мың жылқы, түйе жатса қаптап,

Байтаққа болар еді күнде тойым.
Пұл жатса қалта емес, қанарларда,
Қағаздан қара қасқа, емес шойын.
Шашқанда бауырсақтай басса тегіс,

Мың пұттық мидей дала, бір көл бойың.
Һаж барып, ғылым оқып, мешіт салып,
Алар ем аһиреттің абыройын.
Үмітім мұнан да зор, Маулам, сенен,

Әзірге сұрап мұны сұндым мойын.
Шахар ақын:
Я, Алла, қондыр басқа құсын бақтың,
Өзіңсің үкім егесі — нүн мен көптің.

Алдыма айқын етіп түсір озат,
Тәжік, ноғай, түрікпен, өзбек, көп қазақтың.
Шын беріп шаһіліктің даражасын,
Шерлерін тарқат іштің көңіл шаттың.

Бай ет деп жүз қойлыдан пұл сұраймыз,
Ырзалықпен тауысып бәрін жағдаяттың.
Егесі екі жаһанның Жаппар Ие,
Асылдым жанабына пәкизаттың.

Ұл беріп алпыс алты, отыз бес қыз,
Үстінде жатса бәрі құс мамықтың.
Жүз мың қой, бес мың түйе, он мың жылқы
Жүз бөлім болса үйірі қысырақтың.

Тудырсам үш мың түйе, бес мың бие,
Суындай болса қымыз шығанақтың.
Жез құрық, жібек шәйі, мақпал ноқта,
Тұтқасы болса күміс жел тоқпақтың.

Алтын ер, күдері тартпа, күміс сулық
Жақұттан болса ақыры арғымақтың.
Айтылған жоғарыда алпыс алты ұл,
Үстіне мінсе тегіс топышақтың.

Кетпесе жерден төсек, белдеуден ат,
Үйімде болса бәрі не бекзаттың.
Жүз өгіз, бес жүз сиыр қалса егінде
Ырашы болса қыштан отыз жаптың.

Патшалық медресе салдырсам жай,
Бір жүзі болса ішінде шамшырақтың.
Әзірет біләл құсап көп молдадан
Азаншы қойсам бірін кең тамақтың.

Намазға ертеңгі кеш жиналғанда
Шетіне жетпесе көз тұрған саптың.
Жол талып жүзге жақын жүрерге жол,
Әнжамын алмай қолдан жау-жарақтың.

Құтқарып қаннас атты ғайыр діннен,
Сауалын айла, Асан, екі малаттың.
Таразы тартылғанда қиямет күн,
Намасын келтір Алла оң талаптың.

Өткізіп ысыраттан атқан оқтай
Дидарын көрсем көзбен Жаппар Хақтың.
Арасат майданында салып айхай,
Көкесін көркетсем бір мақтанбақтың.

Үр беріп бір басыма мың да бес жүз
Кездестір кәмалына тарбиаттың.
Мақсатым айта берсем, толып жатыр,
Қызығын көрсем көзбен ұжмақтың.

Ақымақ көп айтар біреу "Не қалды?" деп,
Мұншама сұрағаны не деп бұл әнсаптың.
Мен — пенде, беруші — Алла, миассар ол,
Емес ол ұқшасына адамзаттың.

Есіміңнен Рахман атты үмітім көп
Сөзіне етпе қаһар мен — ғаріптің.
Ішерге ас, құшарға әйел, киер киім,
Мұқтажын көргенім жоқ мінер аттың.

Зор тәубе сансыз шүкір бұларыңа,
Қожасы еттің мұнша мәмлақаттың.
Сенің көп дәулетіне мас болған соң,
Шалықтап бекер босқа шалқақтаппын.

Өзіңсің мүлік егесі, ая, Алла,
Қондырсаң кімді үстіне алтын тақтың.
Мың тоғыз жүз он үшінші жыл сарқырап,
Қалмырзаұлы Шахар молла сөз тараттым.

Қызығын қияметтің Құдай берсе,
һүрлерден саны бес жүз жұбай берсе.
Кәусардың гөлайтына барғанымда,
Соңымнан сылдыр қағып шұбай берсе...

Келтірмес өлімді ойға, нәпсіге ерсең,
Нәпсіге ер емессің, ерік берсең.
Тастайды ара шөлте адастырып,
Алдыңа "әуес" атты қойып көрсең.

Қанағат сол уақытта етпес көңілің,
Бар мүлкін бұл жаһанның жинап-терсең.
Олардан асылы пайда көре алмайсың,
Санаулы сарқылып дем, өліп көрсең.

Жеріңе көңіліңе алған жеткізе алмас,
Нарқы арзан нәпсі — жабы, нағыз тершең.
"Семіз, – деп, – сере шығатын қабырғасы",
Біз жүрміз тепеңдеумен мініп ершең.

Омардың Тұрмағамбетке берген жауабы:
Қайғысын бұл жаһанның қабат ойлап,
Қайтеді ақылыңды екі бөлсең?
Еңбектің іске аспағы екі талай,

Табандап тас кенеше аттай желсең.
Ей, інім! Ақылың ағла8 андауымда,
Тұрықсыз туысыңа жүрген дөңсең.9
"Әр түрлі хикая мен дастан" жазып,

Болмай ма қатарыңды жалпы жеңсең?
Атынды халайыққа мәшһүр етіп,
Журналға сөз беруге енді белсен!
Сөзіңді шайырлармен салыстырып,

Алдыңа жан салғызбай озып келсең:
Өлсең де кейінгі ұрпақ сені іздеп,
Жылар еді: "О, дарих!" – деп, кемсең-кемсең.
Кете Жүсіптің Тұрмағамбет пен Омарға жазғаны:

Кең ойлы кемеңгердің өздерісің,
Жарастық жақсы жолды иеленсең.
Өлеңмен ойларыңды білдіріпсің,
Айтылған әпсанаңды аңдап көрсем,

Бедеудің — иман атты беріп жемін,
Жалғанда жарастық сол — жалын өрсең!
Секілді тағат — атаң, сауап — анаң,
Аштық жоқ қанағатпен сүтін емсең.

Тоныңды топқа ұнарлық бос тоздырсаң,
Болады неге тосқау киген жеңсең?
"Ат кейін қалдырам" деп арамдық қып,
Тұрса ұят ақыретте түсіп еңсең!

Аз өмір жалғаншыға әуреленіп,
Шіркінде, не қызық бар, бір күн өлсең?!
Кете Шахар ақынның Тұрмағамбет, Омар, Жүсіп үшеуіне жазғаны:
Есебін өткізерсің бір күн қолдан,

Орынсыз опасыз да ойнап-күлсең.
Басында, пенде болсаң, тотия жоқ,
Сұлтан боп Сүлеймендей бұлтқа мінсең,
Жалғанда ат шығару қиын емес,

Біраз жыл Қарабайша томар үйсең.
Жорғаң бар, жортақың бар, жүйрігің бар,
Айтар ек біреуіңді, біліп берсең.
Келмесін, "кекетті" деп, көңіліңе,

Ақиқат, расым бұл, маған сенсең.
Керейт Шәді ақынның Тұрмағамбет, Омар, Жүсіп, Шахар төртеуіне жазғаны:
Данаң бар, дарияң бар, ақылдың бар,
Кетенің сөз жазыпсың дүрлері өңшең.

Бір кетсе, екі келмес енді айналып,
Қараша үй қазақшылық, тіккен кеңсең.
Бағдары — баяғы өткен бабамыздың
Тоны мен тоқты тері киіп сеңсең.

Отырып орыныңа уақытындағы,
Қазаққа айтарлықтай белгіленсең.
Ежелгі ер дұшпаны — нәпсі мұндар,
Жерің сол — озған мықтап, соны жеңсең!

Нәрсе жоқ табылмайтын — талапты ерге,
Жалығып жапасына жатпай, көнсең.
Асылы, әділ жолдан қия баспай,
Миуасын тіршіліктің тынбай терсең.

"Күнә", — деп кім айтады, күнелтуді?
Алжаспай, адамдықты өтей білсең.
Сауапты іс — сарқылмайтын оман10 дария,
Қайғырып халқың үшін жортып-желсең.

Жолбасшы жомарттардың маңызымен
Жар-достық жатса шықпай, түсіне енсең.
Ит жайдақ ыржақтаған ілім сізге
Шірісін, шешілмей-ақ оған теңшең.

Өлгенше өзіңменен кетер бірге,
Жасыңнан дағдыланып, неге үйренсең.
Насихат кейінгіге сен де айтарсың,
Ұялып үлкендерден көп именсең.

Қатеңді қатар жүрген дос кешеді,
Өсек пен өтіріктен шын жеркенсең.
Шайтанның сүйер асы — арақты ішпей,
Қар бойы қазып терең, жерге көмсең.

Нардан да нағыз көсем болар сонда,
Талапқа тайлағынан мінген жеңшең.
Ерлікке екі дүние бірдей ашық,
Жауың да жамандамас, жанып, сөнсең.

Айтылған артындағы сөзің өлмес,
Шешіліп қалса үстіңнен киген жеңшең.
Ерлерше ел-жұртыңа еңбек сатпай,
Жетерсің жеңсігіңе, тура ізденсең!

Көсемдер көпшіліктің салын сүйреп,
Мақсатқа жеткен талай матыныленсең. 11
Мысалға білімді ердің бірін алып,
Тарихын тәрбиелі оқып көрсең...

Маңызды мамандардың жолыменен
Табарсың талай нәрсе іздей берсең.

Меніңше, бәрінен де бұл айтқаннан,
"Ақ жүзді болса, – деймін, – жақсы жеңешем!"
Қасында домбыра шертіп сен отырсаң,
Алдында ақ жеңгейдің болып үншең.

Міндет қып өрелігін өлеңіңнің,
Алтын мен күміс тауын белден кешсең.
Жақсы ғой ойдағының бәрін істеп,
Мың жасап Ұлықпандай дәуір сүрсең.

Әбдікәрім:
Алашқа атың шыққан ақын едің,
Шәрбатын әр ғылымның татып едің.
Жар-жолдас жасыңызда және де ертпей,

Бәйгіге бағасы мол батып едің.
Тәліптер тағлым оқып алатұғын,
Көне сөз көп жазылған кәтіп едің.
Беріңіз бізге жазып бір насихат,

Ей, ерім, сахауатты сахип едің.12
Тұрмағамбет:
Білгірдің байтаққа бас баласысың,
Өзің де қатарыңның данасысың.

Әр түрлі түркі де13 бар дүкенінде,
Көтерме қалай бізден аласысың?
Үйреткен өнегені Кіші жүзге,
Және де Қосымханға қарашысың.

Базарын балалықтың араласаң,
Қойнына қыз-келіншек барашысың.
Бұл ісің жұртқа жайылып кеткенменен:
"Ақиқат, аманмын" деп танашысың.

Әбдікәрім:
Ол рас, болды атамыз байтаққа бас,
Халыққа аты мағлұм, сөздері — паш.
Дұшпандар жүзі шыдап тұрмайды екен,

Бейне бір әпсанасы14 атқандай тас.
О, тарих, ондай ерден арманда боп,
Қалыппыз үлгі ала ал май қалайда жас.
Даналық бізге қайда, данышпаным?

Келемеж бұл сөзіңіз, кәмбіл сарас15.
"Хан Қосым қарашысы" депсіз және,
Қай уақыт халық биледі ол жайып палас!
"Әл ғайбат әш-әлду міна — зіна"16 деген,

Шығуға бұл сөзіңіз, емес жалас.
Тұрмағамбет:
Жігіттік әркімнің де алады еркін,
Сонан соң қыз-қырқынға тиер елкің. 17

Сопысып, сонша неге шегінесің?
Көңіліңнің байқадық қой, босаң, беркін.
Онан да сүйгеніңмен ойнап-күліп,
"Айқай!" деп, төбе үстіне барып желпін!

Тұрмағамбет:
Жарайды жазған хатың, інім Жүрсін,
Қиғаш қас, құралай көз нағыз һүрсің!
Баласы Алтынайдың болғаннан соң,

Айбынба, білімге бай, анық дүрсің!
Жүрсін:
Қошемет сөз ғой, Төке, "дүр" дегенің!
"Қиғаш қас, құралай көз һүр" дегенің.

Бұл айтқан сөзіңізден байқалып түр:
"Жазуды жөндей алмай жүр", – дегенің.
Тұрмағамбет:
Қошемет емес мұным, анық еді,

Зейілім сүйегіңді танып еді.
Сөзіме сенбейтұғын сияғың бар,
Неліктен кеулің маған қалып еді?
Жүрсін:

Сөзіңе сендім, Төке, десең ондай,
Інің ем мақтағанмен жүрген оңбай.
Сөзіңе "дуа дарыған" адам едің,
Басыма кетпес онда бақыт қонбай.

Тұрмағамбет:
Басыңа ықпал орнап, бақыт қонса,
Қайырсыз қатарыңа болма онша.
Қазаның халық біткенге қайнап тұрсын!

Жаз салқын болсын үйің, қыс күн монша.
Жүрсін:
Осы айтқан үгітінді ескерермін,
Дүр сөзін өзіңіздей ес көрермін.

Бетіме өз ойыммен кете берсем,
Халық болып қалайынша көшке ерермін.
Тұрмағамбет:
"Көп жаса!" олай десең, деймін, інім,

Ағаның іні азбайды алған тілін.
"Шығады асыл — тастан, ақын — жастан",
Қалай да қайрат қыл да, халыққа білін!
Жүрсін:

Өзім де ұнатамын "білінгенді",
Алармын әрқашанда тілінді енді.
Ойыңнан шықсам, жақсы болар еді,
Болдың ғой сынайтұғын ініңді енді.

Тұрмағамбет:
Мен саған дұшпан ба едім "сынайтұғын?"
Айтпайсың, сірә, сөзді ұнайтұғын.
Ағаңның ақ көңіліне "ит қосасың",

Тұрмағамбет:
Алтайы көз алдымда, көрдім түлкі,
Боларын біле алмадым кімнің мүлкі.
Қуғанмен, қолға түспей, қалсам босқа

Сәнбала, сол туралы серлеттім сыр,
Сенде тұр бұл мүшкілдің ашсаң, кілті.
Сәнбала:
Алтайы қарсы алдыңнан қашса тұрып,

Қалайша ұмтылмайсың алмасқа ұрып?
Қуғанмен жете алмасаң, кінә өзіңнен,
Шараң не, қалған болсаң діңкең құрып.
Онан да өз жөніңмен жүре бермей,

Мәктубың,18 молла Ермұрат, келді мұнда,
Оқыдық өлеңіңді мағал ғұнна. 19
Дананың дара заңды біреуі едің,
Көрсетер кеуілге ұнар, көпке ымла.

Басыңа бақ орнығып, болып тұрсаң,
Бедеудей бәйгі бермес болса мында.
Боламыз, көп сөкпей-ақ, көз алартсаң,
Қояндай қорыққаннан болған жымда.

Елеуреп, екі-үш ауыз әпсанаға,
Айтыпсың білгеніңнің бәрін жұмыла.
Айыбын бір-бірінің айтамын деп,
Масқара болған жоқ па ед Сәкбен құрбы.

Сенді жұрт сен айтқан соң сол сөздерге,
Демектің дәркәріне 20қасам біллә.21
Мәламат сабына ердің деген болса,
Көркейдік кір жуылып шүкір, Алла.

Пенһанша22 болғай да деп бұрқасыннан,
Қаратып, қол көтердік, бетті құбыла.
Мұстажап айлап өшпу мынажатты,
Әжуалата23 қылғай сансыз құрба.

Жәрдемің ұлу жылғы ойымда бар,
Аштықта ұмытылмасын жеген құрма.
Ұнамды заманында болып тұрсың,
Ілім атты іші, бауырың толып нұрға.

Оқуға ойымыз бар ақайыттан,24
Өзіңе шәкірт болып отыз, жиырма.
Құлаққа күні бұрын кіре берсін,
Бәрін де өзгертіп қой өлең, жырға.

Мысалы миуалы молла – дарақ,
Жесін жұрт жемісіңнен, өзіңді ырға.
Тата алмай ілім, ікімат біз ләззатын,
Науқастан нан жеп жүрміз, ашып құрға.

Түтігіп, тау басына тәкия25 салып,
Біз мысал қаріплерге қолды бұлға.
Өзіндей ойлы ерлерден үлгі ала алмай,
Аз өмір, уақ, дариға, кетті құрға.

Кемді құн кейініңе ерер едік,
Бел бусаң, бұл айтқанды Әли асырға.
Өкпе көп өле қойсаң өмір бітіп,
Таттырмай тасқынынан бізге шұрба. 26

Он тоғызда хатыңды орындайтын,
Қылықты қыз да емеспін салған сырға.
Ер болып, оларға елші болуыма,
Қинама, қыла алмайды жүрек жырға.

Айтайын мен де жұмбақ жұмбағыңа,
Бас салып бақсылардай, бірақ, ұрма.
Тұтқан тең Тәңірі әмірін тұтпағанмен,
Депті ерлер қиянатты, дүрім, тыңда!

Тәңірі әмірін тұтса да асы, тұтпаса да,
Асы деп аңдатқан-ақ барша құлға.
Тәңірі әмірін тұтқанынан тұтпағаны,
Артық деп бұйырып тұр Саһып шарға.

Тәңірі әмірін тұтсын біреу, я тұтпасын,
Кәпір-дүр біл ахыпха27 ошал құмра.
Бар болса ахайытта бұлар шәрһы 28
Өлең ғып отырма тек, басты шырма.

Ерінбес үйретуден ұстаз болған,
Қойшы, деп қоқыраймай, мойның бұрма.
Сөзіңе сөз теңгеріп қайтаруға,
Білімнің көкіректе кілті тұр ма?

Ойымды айтпасам да, аңғарарсың,
Мұсаның мысалында шыққан Тұрға.

"Сіз", "біз" деп бір-біріңді сыйласпасаң,
Маған кел күні ертең ең баспасаң!
Күйсіздер күн аязда күнін елтер,
Өрт тиген ыстай қараспасаң!..

Бектерім, бір-біріңмен болсаң тату,
Тарығып, тартпассыңдар тіпте қату.
"Жемейді біріккенді бөрі" деген,
Бұрынғы қариялардан қалған ату.29

Қайраты қатарынан асқанменен,
Ерлерге емес оңай тау құлату.
Жақсыға жарасарлық жұмыс емес,
Бурадай шашып көбік, бұрқырату.

Ішінде аз өмірдің араз болып,
Айып іс — аға-ініні сөзге шату.
Жау болған жақынымен — жатқа жем боп,
Еркімен ете алмайды сауда-сату.

Жастарға жаңа өспірім жаздым үгіт,
"Жөн айтпай, жарамас, – деп, – жайға жату".
Болғанмен аспандағы Ай мен Күндей,
Уа, дарих, өмір бітсе, бір күн бату.

Мақсатым — мысал айтып мұндайынша,
Ойласып ойлы ерлермен, сөз сынату.
"Ишарат — ақылы барға" деген нақыл,
Шешенсіп, келіспейді көпті ұзату.

Бірінші айтқаны:
Аппазға, абайласаң, көз едіңдер,
Келісіп, кекиіспей, дегенін бер.
Екеуің екі жаққа ақырайсаң,

Ағаңды, әркім: "Қитар — гөзелім" — дер.
Сөзі оның сыйланбаса сендерге айтқан,
Өкініп: "Осынымның өзі — өлім" — дер.
Болсаңдар екі кеміс, егесумен

Қот-қоттап қомпаңдатқан сөзге мәз боп,
"Келсең, кел, — дей бер онда, — кезегім бер!"
Десеңдер, ес бүтін боп: "Осы ұят",
Табысып, тақас сөзді тежеріңдер!

Айтқанын аға-інінің құрметтерлік,
Деп жүрген "дәмелі ердің" өзі едіңдер.
Тұсаулап тыпыршыған тіл бедеуін,
Қаңтарып ауыздыққа бежеріңдер!

Түйеден кішіпейіл тағлым алып,
Тартпа бас, тартты досың тез еріңдер!
Жазушы жағдайлатып Тұрмағамбет,
Қисаңдар, аз сөзіме тез орын бер!

Қармақшы, 1913
Екінші айтқаны:
"Сіз", "біз" деп бір-біріңді сыйласпасаң,
Маған кел, күні ертең қи баспасаң!

Күйсіздер күн аязда күнін елтер,
Өрт тиген қу қамыстай қираспасаң.
Кепілмін кетуіне бірлігіңнің,
Көніспей бір-біріңе қиғаштасаң!

Бірігіп бір шұқырда отырмайсың,
Жоғыңды бір-біріңнің жинаспасаң.
Бақ құсы бастарыңа баяндамас,
Жұрт үшін жандарыңды қинаспасаң!

Осындай үлгі-үгіт айтар едім,
Басымнан байқаусызда ми қашпасаң.
Қайткенмен көптің көңілі қожырайды,
Бұлбұлдай бостандағы ұйқы ашпасаң.

Қармақшы, 1915.
Соңғы билігі
Жөнделмес, ерлер, жұмысың,
Кең ойлылармен кеңеспей.

Кеңеспен сепкен күрмегің,
Болмайды жеміс жеместей.
Арнаның суы әл бермес,
Жұрт жиналып, бөгеспей!

Бөгескен соң — тұрмайды,
Түрленіп шалғын көк өспей!
Бастарыңа бақ қонбас,
Әлсіздерді демеспей!

Олардың алсаң алғысын,
Боларсың биік дөңестей.
Сескенер сонда дұшпаның,
Сенімен бойын теңеспей.

Мал-мүлікке масықпа,
Өзгелер адам еместей!
Талайлар толып, төгілген,
Төңкерілген тегештей!

"Тойған сайын тәубе қыл!"
Айтқаныма егеспей!
Қайратың қау болғанмен,
Қазаң жетсе — қоймайды,

Орыныңнан жел еспей!
Аз өмірдің ішінде,
Бір біріңнің айыбыңды,
Жүріңдер, бектер, елеспей!

Әр кезде ырза емеспін,
Барлығың да бас изеп,
Айтқаныма: "е" деспей!
Көріңдер, көптер, бұл сөзді

Қызылсырап келгенде,
Сойдырып жеген шинештей .30
Ақмешіт, 1915.

Татулық — таусылмайтын кен секілді,
Кен сақтау – шама келсе, шен секілді.
Ортаңда татулықтың тұрса туы,
Дос, дұшпандемес сені "кем секілді".

Өмірің өтіп кеткен, ойласаңдар,
Кірмейтін, шықса, қайтып дем секілді.
Жігіттің жақсы-жаман мінез құлқы

Көрікті көп көзіне көрінетін,
Ізді ауыз, өздеріңе оң секілді.
Кетпесін көңіліңнен көргендердің,
Мағашықтың31 бетіндегі мең секілді.

Келгендер, кідіре алмай кетіп жатқан,
Шөлдегі, шіркін, дүние – көң секілді.
Масығып мәртебе мен мал-мүлікке,
"Кім бар,– деп, – кеуіп-іспе мен секілді!"

Қуанып қу бас пенен қуыршаққа,
Болмаңдар, босқа қалған жын секілді.
Мекерге мұндайынша мойынсұнып,
Құр қалу құлшылықтан мін секілді.

Дін менен дүнияны қатар қойған,
Жұмысы Саттар Хақтың сын секілді.
Жаһанда жауға өзіңді жаралатпай,
Болып кет, бойың бағып, тың секілді.

Әр түрлі ақуа пысат, пасық пытна, 32
Бөлетін ақылыңды жын секілді.
Ойланып өз қамыңды, уақытың барда,
Дуал соқтұралыққа шың секілді.

Жалғыздық — жан шығарда түсер басқа,
Тіріңде болғаныңмен мың секілді.
Тимейді туысқаннан титтей жәрдем,
Құбарса қызыл бетің құм секілді.

Саянда саулығында жататындар,
Сескеніп, сені көрер сұм секілді.
Бетіңе бөрен салып баса көмер,
Жер кеулеп, кісі бойы ін секілді.

Қақ жарып құлағыңды түр ғой өлім,
Тынықта таңертеңгі үн секілді.
Жеті ықылым жетегінде болғанменен,
Аңғарсаң, ақыры әлің түн секілді.

Қысқасы, құрт пен шаян құмырсқаға,
Тән шіріп, түтілерсің жүн секілді.
"Қалайда ғапылатта қалмайық", – деп,
Бұл сөзім бәріңе айтқан мұң секілді.

Айтайын тіріліктен тағы да сөз,
Татаусыз тартылынған сым секілді.
Айтқаның ақылдыға әсер етер,
Көгалға көктемдегі дым секілді.

Ессізге есіл сөзің еш болады,
Кереңге көзбен еткен ым секілді.
Тыңдаңдар, топ тарқатқан төрелерім,
Дерсіңдер: "Өтірік, иә шын" секілді.

Қыс күнгі қонысыңнан қуалайтын,
Араздық — аяздағы сең секілді.
Сен буып, буы аспанға бұрқыраса,
Көрінбес көзге дала кең секілді.

Бұртиып, бір-біріне қырын қарай,
Көмпиме күнге күйген көң секілді.
Тұрмысты тірілікте ол сияқты,
Дей көрме өзіңе-өзің "жөн" секілді.

Жақтырмас жан аяспас жар-досың да,
Жаһанда жарымес жоқтай сен секілді.
Ортаңа оты түссе араздықтың,
Боласың жат пен жауға жем секілді.

Жатқанда бүйіріңді бөрі ойып,
Болмайды бір туғанмен оң секілді.
Әл бермей артқан түйең тулағанмен,
Біршілік — аумайтұғын тең секілді.

Қамқор боп қарындасқа қоғамдасу,
Қолыңды қорғайтұғын жең секілді.
Жан кеулін жабырқатпай, жаныңа тарт,
Болғанмен, білдірмей сыр, "нең секілді!"

Бірліктен барлық пайдаң түгелденіп,
Боласың бұлт шөгетін дөң секілді.
Бұйдасын біршіліктің белден үзіп,
Болмаңдар бақырауық жөн секілді.

Қиналтар қыңырлығың қылған ондай,
Жанбастан жарып шыққан сом33 секілді.
Орынға ойына алған жеткеретін,
Ерлерге ықпал, ырыс — қоң секілді.

Ер қолын емін-еркін батырмайтын,
Жоқшылық — тоқсандағы тоң секілді.
Кигенмен, күннен-күнге түрленетін,
Тозбайтын, толымды ақыл тон секілді.

Толғанмен қора малға, қалта пұлға,
Қақыңдар, қас ақымақтар зоң34 секілді.
Дегендей "дәурен кезек" дәусінгеннің

Өксімей, өткен күніңді, өңшең шонық,
Кезегің, кідіре түр, соң секілді.
Қармақшы, 1920.

Жасымнан назым сөзге шебер едім,
Өзімнен шебер кім? — деп кебер едім.
Әр түрлі хикая мен дастандардың
Ширатқан шым жібектен көгені едім...

Жер жүзін қара қоңыз қаптайды жаз,
Бір боққа қырық-елуден қонбайды аз.
Кетеді бірінікін бірі алып,
Еркелеп, енелеске еткендей наз.

Біреуі қуып барып алысады,
Тым тату өзге жерде, мұнда араз.
Таласып тап уәлидің36 сарқытындай,
Етеді өте құрмет көп ағызаз. 37

Итеріп бірін-бірі тыраңдатып,
Қылады бір мереке өзіне саз.
Бәрін де жеңгеннен соң, жөнеледі,
Бір мықты домалатып алы, сабаз!

Бір жерге көміп оны, жайластырып,
Қуанып, қожырайып болады мәз.
Бұлайша жүреді ылғи тезек жиып,
"Қыс болса болам ба,– деп, – өте мұқтаж".

Тезегін бұрын көмген таба алмайды,
Көп қарап, шаршап-жүдеп шабандайды.
Қыс болса, жиғанының жартысын жеп,
Ендігі жаз болғанша амалдайды.

Мысалы сол секілді бұл күнгілер,
Дүния үшін бірін-бірі жамандайды.
Әлдісі әлсізінен тартып алып,
Ақ малын оныменен арамдайды.

Қыс қатты болған жылы — қырып алып,
Сып-сидам, басын сипап алаңдайды.
Он шақты ешкі менен қойды бағып,
Тон киіп, тамақ ішпей жалаңдайды.

Ақыры ат, атанның бәрін құртып,
Аяғы, өгіз мініп, салаңдайды.
Жинаған өліп-талып мал-мүліктің,
Ешбірін іздеп-тауып ала алмайды.

Адамға, кәні, жолдас болғаны мал?
Бұл қалай ара тұрар, келсе ажал?
Қоңыз да осы өзіміз айтып жатқан,
Және де осылайша бар бір мысал.

Дарияның Маһит атты ар жағында,
Жазира, "Бағыбақ" деген бар еді арал.

Бір бөлек ат бар әндә, – деді, – ошал һал.
Иісі тезегінің ол аттардың

Арада ай мен апта өткеннен соң,
Бойлары божырайды болып дел-сал.
Қарны ашып, күш пен қуат құрыған соң,
Бәрі де бұлайынша ойлар қиял:

Я таппай, құр далада қаламыз ба?
Кешегі, кең далада тастап кеткен,
Тиюші ед таудай тезек дарамызға.
Әр жерден аяқ аузы үңгір қазып,

Толып ек күн-түн тасып шарамызға.
Бұл жерде бір тезек те көрінбейді,
Осынша олжа етерлік қарамызға.
Қанағат қолдағыға қылмаған соң,

Мінекей, кірді өштік арамызға.
Қадірін қара қидың білмеген соң,
Жатқаны жер күңіреніп наламызға.
Қонысқа қайтайық! — деп қарар жасар,

Қатын мен қылмай зорлық баламызға.
Аянбай әуелгіден парлап ұшар,

Жете алмай, жолда шаршап, бәрі де өлер,
Өлмеске қоңыз қайтіп тапсын өнер?!
Сопысып, сол сияқты бір паралар,
Кемді-күн дін жолына көңілін бол ер.

Жөнінен ақыреттің айтса үгіт,
Жас ағып көздерінен, дөңгеленер.
Шарттарын шариғатың сұрамаққа,
Жазы-қыс жатпай-тұрмай жортып, желер.

Молла ұстап, мешіт салып, намаз оқып,
Қаріпке қорыққанынан қайыр берер.
Бұзылып өз-өзінен тұзсыз еттей,
Істерін етіп жүрген зиян көрер.

Ібілістің еріп анық алдауына,
Дүнияның қайтауылдап соңына ерер.
Әуресі "екі дүнияның" болып бірдей,
Қоңыздың осы айтқан кері келер.

Қонасың асықсаң бес екі араға.
Деп дана, езу тартып қала берген,
Ақылсыз, айтып жұмбақ бейшараға.

Соқтықты өз-өзінен бір қараға.
Қамшы ұрып, қатты шапты қағынғандай,
Әр түрлі ой жіберіп мажыраға. 38
Қара тер болып аты, қалды жүрмей,

Тастауға өлімтігін күр далаға.
Жаяулап "жануарым не қылдың?" деп,
Жетектеп жеткізді атты бес қонаға.
Жай жүрсе, жалғыз күнде-ақ баратын еді,

Асығыс, асылында еткен іс оңа ма?
"Артқа қой асығысыңды" деп даналар,
Кейінге кеткен жазып ырсалаға. 39
Кездессе, кейір ем мен сол данаға:

Табылса тәтті сөздің төгіндісі,
Ер бермес есі бүтін мың сомаға.
"Арбамен асықпаған қоян алар"

Сақтаулы саспағанның сыбағасы,
Асыққан ұшырасар бір тобаға.
Басына ой құсының орнықтырып,
Тұрекең тігіп берді бір томаға.

Екінші нұсқасы:
Кездесіп бір жолаушы бір данаға,
Жетемін депті қашан мен қалаға.
Барасың асықпасаң кешке дейін,

Асықсаң бес қонарсың екі араға.
Деп дана езу тартып қала берді,
Аз ақыл айтып жұмбақ бейшараға.
"Бұл қалай мені мазақ еткені?" деп,

Шамданып қашырды ойды ол әр салаға.
Ақылы ауышқансын, айтқан шығар,
Қартайып жас келгенсін соншамаға.
Данадан дария заңды шыққан сөзге,

Абайлап, ақылы кемдер сер сала ма?
Бес қонып күндік жерге кім жүрсін деп,
Қасты етіп қашты осылай ой шамаға.
Шу-шулеп қамшы басты үсті-үстіне,

Жетуге көп ұзамай тез қараға.
Қара тер болып аты қалды жүрмей,
Тастауға өлімтігін күр далаға.
Жаяулап "жануарым не қылдың?" деп

Жетектеп жеткізді атын бес қонаға.
Жай жүрсе жалғыз күнде-ақ жетер еді,
Асығыс, асылында, еткен іс оңа ма?
Ақымаққа айтқан ақылың кетер босқа,

Көзі сау, көкірегі көр томаға.
Өткізер өкінішпен өмірін босқа,
Кездесіп қайда жүрсе қамтамаға.
Кездессем кейір ем сол данышпанға,

Еттің деп еңбегіңді еш кем санаға.
Сол үшін соңға нышан данышпандар,
Қалдырып кеткен жазып рысалыға.
Сақсаулы саспағанның сыбағасы,

Асыққан ұшырасар мұң, тобаға.
Табылса тәтті сөздің төгіндісі,
Ер бермес есі бүтін мың сомаға.
Басына ой құсының орнықтыр деп,

Мұхаммет атты Мұрсалың,
Жас қалды ата-анадан.
Жабыр, жапа көп көріл,
Айлады раһлат панадан.

Тілегін тілеп үмбеттің,
Тынбады тілі бір сағат,
Таспиһ, Таһіл, санадан.
Недей көрген меһнаты,

Нұсқа болып қалынды,
Бұрынғы өткен данадан.
Кәпірден қашып қанша жыл,
Табандарын тас қағып,

Башпайлары қанаған.
Ықырар40 болып пазылына,
Қосшылыққа сол күнде,
Хахаптың41 ұлы жараған.

Өлтірмекке ой қылып,
Әбужәһіл арнайы,
Көпірлермен қираған.
"Бір жәдігөй Мәккадан,

Шықты" – деген ақпарат,
Әр тарапқа тараған.
Осыдан қорқып Сәруар,
Әбубәкір Сыдықпен,

Қашып барып тығылды,
Бір үңгір тауып һұрадан.42
Ішіне кіріп Әл Әзірет,
Ұйықтап қалды битап 43боп,

Тікен кіріп, тас қаққан,
Тәніндегі жарадан.
Жылан, шаян көбінен,
Қауіп етіп араб елдері,

Хәбибі Нәбиді,
Күзетуді қалаған.
Жан-жағына қаранып,
Ал үңгірде болатын,

Жыланның інін санаған.
Қымбат баһа үстінде,
Шекпені бар еді Сыдықтың,
Тіктіріп киген жаңадан.

Сөгіп сондай шекпенді,
Әр жыланның жатағын,
Тығын қылып бекітті,
Бір жапырақ парадан.

Бір жыланның ініне,
Шүберек жетпей қалған соң,
Табанын қойып қадаған.
Сондағы жылан шыдамай,

Һазірет Сыдық пазылдың,
Аяғын тістеп талаған.
Көзінен жасы мөлдіреп,

Пайғамбарды оятты,
Кетейін, әй, садағаң.
Мүбәрак басын көтеріп,

Шаққан жерін жыланның,
Тіліменен жалаған.
Сәһат44 тауып аяғы,
Сол сағатта тарқады,

Ашытқан зәрі манадан.
Пайғамбар дұға қылған соң,
Осы шаққан жыланның,
Тілдері болды абадан.

Уәзір қылып, бас ұрып,
Деді: – Ая, Расулым,
Исаның уақыты ед заманым.
Сол Исадан өміріме,

Көрмекке Сізді дұға алдым,
Қатыным жоқ, я балам.
Сонан бері осында,
Күтумен күн-түн жатырмын,

Айырылып ата-бабадан.
Өзімнен басқа бұл күнде,
Еш нәсілім қалған жоқ,
Қасымда бала-шағадан.

Шыдай алмай, шағып ем,
Аяғын осы Сыдықтың.
Асқансың ышқым45 қанадан,
Кінәмді осы кешіріп,

Басын тасқа сабаған.
Апу етіп айыбын,
Қалиманы үйретіп,
Үмбет қылдым мақшарда,

Боларсың,– дейді, – дар аман. 46
Қуанып жылан, әһі ұрып,
Жанын Хаққа тапсырды,
Дүниядан айлап аламан.

Мұхамбетті тапқанға,
Жүз қызыл нар бермекке,
Айтысып уағда, ант ішті,
Меккедегі бар адам.

Бір ізші келді сарадан.
Басшы қылып осыны,

Із кестірді даладан.
Ізін тастан шығарып,
Бастай ала жөнелді,
Бұларды ертіп қаладан.

Тіп-тіке һұра тауының,
Үңгіріне апарып,

Қылыштарын қолға алып,
Айнала ауызын қамаған.
Осы үңгірдің аузына,
Бір өрмекші тор тоқып,

Шатастырып, жамаған.
Бір көгершін бұл жерге,
Ұя салып және де,
Екі, үш күн жұмыртқалаған.

Сенбеді бұлар анаған.
Сол жерден кейін тарқады,
Ертіп келген ізшінің,
Балшыға сөзін балаған.

Жинап алып қауымыңды,
Мәдинаға қаш, – дейді,
Бұл Мекке мұғазамадан. 48
Қауіп-қатер көп еді-ау,

Сақтаса, тіпте, бәле жоқ,
Құдірет Тәңірі тағалам.
Ол ерлер де осындай,
Машақатты көрсе де,

Сабыр айлап ақыры,
Дүниені алған ва-тамам.
Біз — ақымақтар, зәредей,
Машақат көрсек мұңая,

Жер бауырлап құлаймыз,
Өгізшедей жатаған.
Алла назар салмаса,
Қаңғалап жүрміз қаңбақша,

Аша алмай көзді қатадан.
"Көп тілеуі — көл" деген,
Тыңдаушылардан тілегім,

Тұрекеңді алғыс, батадан.
1900.

Бетінде айдын көлдің асыр салып,
Жүруші ед бір шағала аулап балық.
Қайраты — қолтықтағы қос қанаты,
Сермесе, желдей зулап, судай ағып.

Көріп бір көкте жүріп, тасбақаны,
Жанына жақынырақ қонды барып.
Тасбақа шағалаға деді сонда:

Құмар ем сенімен бір сөйлеспекке,
Сыртыңнан сипатыңа мейірім қанып.
Айтайын бір әңгіме, құрбым, саған,
Құп десең, қиғаш тартпай, тілімді алып.

Сыйласып, бұдан былай кеуіл қосып,
Қол алып, құшақтасып, дос болалық.
Ойлама қауіп етерлік қандай сөзден,
Ақиқат адал сырым, айтқан анық.

Шағала: — бұл айтқаның,– деді,– мақұл,
Дос болсаң адасқанда, айтар ақыл.
Кетейін дос болудан қашып сізден,
"Шалқайма — еңкейгенге" деген нақыл

Дұшпанға душар келсек қай кезде де
Қалмайық қамдестікпен деді ғапыл.
Шат болып шағаланың қолын алды,
Тарбаңдап, бақа байғұс, апыл-тапыл.

Ақиқат азаматтық — мұның деді.
Тамақтат мейман болып, біздікінен,
Мінекей, мынау менің інім деді.
Қам қылма мен тұрғанда ешбір жаннан,

Дұшпанның тигізбеймін бірін деді.
Қиянат жасаушылар болса егер,
Айт маған өшіремін үнін, – деді.
Шаттанды шағала да онан сайын,

"Сәл жерде табылды, – деп, – менің жайым".
Формына қарап тұрып, деді ішінен:
"Ерлікке ер ебдейлі біткен қайым".
Бірлесіп бақаменен бірнеше күн,

Достықтың тамылжытты әбден майын.
Кеткенмен күндіз бөлек тамақ аулап
Бақамен бірге түнеп жүрді дәйім.
Бір күні бақа тұрып деді: – Достым,

Дос болып меніменен көңіл қостың.
Болғанмен түнде бірге, күндіз бөлек,
Аспанда асыр салып, желдей естің.
Бірге бол, күндіз, түні, кетпе бөлек,

Күндіз мен кетуші едім іздеп тамақ.
Қасында отырамын өлсем де аштан,
Олайша сен ренжіп, шытсаң қабақ.
Ойымша, ұшпай жүру жараспайды,

Қойған соң Құдай беріп:
"Үш!", — деп қанат.
Достықтың лайқатын өзің айтшы,
Әгар да ұшпауымды етсең талап.

Бақа айтты: — Қанатынды таста, – деді,
Қалам деп, тамақ таппай, саспа деді.
Күн көріп жүр ғой өлмей, қанатсыз-ақ
Алашы аюанаттар басқа деді.

Достықтың лайқаты — бірге жүрмек,
Бұл саған сөзім емес қаста деді.
Өзімде сыр бермейтін кейбір надан,
Бой ұрып, қол созбаймын насқа деді.

Шағала дос тілегін қабылдады,
Кеулінен келіспестік табылмады.
Пәлен деп дос сөзіне дәлел айтып,
Араға сөз алысып, сабылмады.

Жұлдырды қиналса да, қауырсынын,
Тәртібін татулықтың жаңылмады.
Айрылып қанатынан қапелімде
Қалғандай ылай сазда сабырлады.

Солайша жерде жүрді өмір сүріп,
Жемеген жерден бұрын шөбін жұлып.
Нашақ қып көрген құстар әжуалап,
"Ақылсыз, ақымақ" деп, кетті күліп.

Кез келіп бір қарақұс қапылыста,
Байғұсты шырқыратып, кетті бүріп.
Өзінше өмір сүріп жүрген жанға
Тасбақа дос болам деп, салды бүлік.

Қара құс етін жеді қанын шашып,
Қашаннан сондай іске болған машық.
Бақаның болысарлық дәрмені жоқ,
Досына тұрса-дағы жаны ашып.

Айбат қып арашалап алмақ түгіл
Тарбаңдап, бас сауғалап, кетті қашып.
Әмпай боп ақылсызбен, шағаланың
Аңламай еткен ісі қатты адасып.

Бұл қастық еткені емес тасбақаның
Демеді ол өзін ғаріп тасбақамын.
Бәрің де тап осындай боласыңдар,
Бірімен душар болсаң пәс баһаның.

Кең ойлы кездессеңдер ақылы қамға
Қаласың аласұрып, атпас таңға.
Әркімнің айтқандарын жөндеп тұтсаң,
Болады жаңа тоның жалба-жұлба.

Көмпиіп кейбіреулер кеуде керер,
Сасқанда болмаса да жанға далға.
Кеңесін кем ойлының тыңдай берсең,
Арқансыз мінгізеді ыққан салға.

Аға-іні, аңлағанға, бұл бір кеңес,
Кең ойлы өз білгенім жетер демес.
"Алмаңдар жанның тілін жалғыз отыр,

Тау деме төмпешікті көлемі кем,
Сағыммен болжай алмай елес-елес.
Абайлар ақылдылар өз парасын
Бой жазып жерге шығып дөңес-дөңес.

Өзгемен өз шамасын өлшестірген,
Қашанда қамдестікпен қайғы жемес.
Өткіздім алдарыңнан белес-белес,
Насихат нәп алғанға нәр бергендей

Сүлеймен сұлтан болып сүрді дәурен,
Есепсіз бар еді пәйкі49 пері, дәуден.
Мәжмұғы50 мақұлы қатты мұтыйғы 51айлап,
Оздырды қатарынан Қадыр Мәулен.

Бір күні көтергізіп тақтың желге,
Гүлстан, көлайттауға шықты, зәумен.
Орнаған ол тараптың жерлеріне,
Тағзымға келді таман тастар, таумен.

Солардан соңға нышан қалмағансың,
Болад да дүниеге осы еткен әурең.
Батарсың бітсе уақытың ақырында,
Айдай боп атырапқа түссе сәулең.

"Ошалша шәжіра тіл қылап"52 деген,
Дараққа келді әр күйде таңырқаумен.
Сағаттай саясында тұрды тақта,
Таусылмай тамашасы бір қараумен.

Бір шымшық және бір құс деген "ләк-ләк",
Осыны ұялаған екен жандап.
Күнелтіп көптен бері екеуі де,
Тұр екен бір-бірінің әлін аңлап.

Бір күні болмашыға араздасып,
Кінәні бір-біріне жатыр қамдап.
Бұлардың осы түрлі біліп сырын,
Таң көріп Дәуіт ұлы тыңдады арнап.

Әліңді андамайсың неге барлап?
Менімен көптен бері бірге тұрдың,
Мен сені "қоңсым ғой" деп, қамың құрдым.
Өзіңнің жісмің — кішік, есімің — шымшық,

Қарашы тұмсығыңа, титтей мұрның.
Жылан көп шаға қойса, бірін аман
Қояр ма болса-дағы балаң бір мың.
Әр түрлі осы арада дұшпандар бар,

Солардың бәрінен мен сақтап тұрмын!
Жарбиып, жадыңа алмай жақсылықты
Саласың көңіліме қалай кірбің?
Шымшықтың сөзі мынау айтқан оған:

Меніңде бақадар һәл53 бар қызыметім,
Деп міндет ете берме: "Қамың соғам".
Тұмсығың лайқатсыз ұзын үшін,
Қаптаған құмырсқаға болмас тоған.

Шақса әгар шиедей қып сирағыңды,
Алатын арашалап осы жораң.
Сен ондай айтпа маған ұнамсыз көп,
Кел бері бірігейік, болмайық шет!

Таптырмас татулықты қолдан беріп,
Қалмайық қапияда өкініш жеп.
Біреуге біреу себеп шамаласаң,
Әммеге асылында бір Құдай сеп.

Тамамы тіршіліктің — біршілікпен,
Лайық бірін-бірі тұрмақ демеп.
Шымшықтың осы айтқанын аңдады да,
Ашудан қайтты ләк-ләк: "Солай ма?" деп.

Ақырын ойлап бұған күліп сұлтан,
Тақтымен жел көтерген кетті жөнеп.
Әлсізді аяқ асты етпей онша,
Ғибрат мұнан әркім алу керек.

Асауды ұсталмаған абайласаң,
Жарайды жүруіңе жіп жетелеп.
Созуға сөз шамасы шақ болған соң,
Тоғардым бұл сөзді осы жерге тіреп.

Бағдатта патша өткен Рашид-һарун,
Бақ орнап бағындырған жанның бәрін.
Шарттарын шариғаттың айлап бажай,
Сұлтан боп саясаттың құрған дарын,

Данышпан дариядай ақыл-ойы,
Бар еді Жағыпар атты уәзірі әнің.
Жағыпардың жомарттығы анасының,
Жамиғы болған еді жұртқа мәлім.

Сарп айлап сары алтынды су орнына,
Сүбһі54 ошал сұраушы еді ғаріп әлін.
Көшеде көлайт айлап келе жатып,
Есітті ол екі адамның аһы, зарын.

Біреуі ақсақ екен, жол үстінде,
Отырып бұлай деді: – Ая, Кәрім!
Жеткеріп жетерлік жем өз пазылыңнан,
Кеуілден кедейліктің ал мұнарын!

Бәндадан бәвда сұрап, жал аса алмас,
Сұрауға сен лайық ер сауалын.
Саңлаусыз шамды көрмес соқыр — бірі,
Тәңірінің тілге алмайды тіпте намын.

Дейді тек: – Ей, анасы Жағыпардың!
Соқырдың сен бермесең жейтін нанын.
Әлатқа55 өлетұғын анық жеттім,
Қыл шапқат, қимылдарға жоқ мажалым. 56

Айтқанын осылайша есіткен соң,
Соқырға салмақ болды шын назарын.
Мауыздап бір тауықтың ішіне жүз
Тілланы тығып сахия57 ол заманның.

Уақытында осы біткен өзіме кел,
Деп берді тауық, тілла әммаларын.
Ақсаққа бір теңге мен бір нан беріп,
Етуге жүріп кетті өз анжамын.

Миясар58 мәрттік деймін бұл қылғанын.
Сұраушылар алар да мұңайысар,
Ақсақ та айтты еткен әһсанын .59

Көзің бар кел қасыма сенің, жаным.
Теңгеңді наныңменен маған бер де,
Тауықты тап пісіріп жеудің қамын.
Теңге мен нанын беріп тауықты алды,

Соқырдың суық көрмей бұл айтқанын.
Ішінде үйіне әкеп сойып көрсе,
Ділла бар есебі жүз тола қарын.
Бай болып беріп Алла бір сағатта,

Әр түрлі ойына алған жиды малын.
Соқырдың Сыр суындай соры өрлеп,
Жоқтықпен жойды қолдан ықтиярын.
Ібарат ақылы барлар алмақ үшін,

Еттім сөз ертегінің бұл мысалын.
Тәңірден тіле тілек, көтер білек,
Оңалды ақсақ қалай үзген жалын.
Жан қайда Жағыпардың анасындай,

Жұмсаған жомарттыққа ой қиялын.
Шапағаты соқырға еткен оның дағы,
Болған жоқ жуыр60 қанша жүні қалың.
Жаманның жақсылығы жасартар ма,

Келелік күжімдейін кессең талды.
Асылында ықыласпен "Алла" десең,
Байлықтың бек боларсың ішіп палын.
1905.

Бар еді баябанда61 бір бай түрік,
Жинаған жұрт таңырқар мал мен мүлік.
Болғанмен сондайынша салтанатты,
Тұрар ма түпкілікті түспей бүлік?

Қартайып, қара шашы қардай болып,
Жүруге жарамайтын болды жілік.
Бойында бара-бара қуат қалмай,
Көзден нұр, кеуілінен кетті білік.

Күрілдеп көкірегі күннен-күнге,
Табылды табиғаттан тағы да ілік.
Келмеске көзді жұмып көшті ақыр,
Санаулы сарқылып дем, бітіп сүрік.62

Тамаша талай жылғы сүрген дәуір,
Сияқты болып қалды өп-өтірік.
Бар еді екі ұлы, үй салдырды,
Үстіне жұмсап малды неше түлік.

Ұзамай екі мырза еншілесті,
Басына ерік тиіп, белді шешті.
Туғанмен о басында бір атадан,
Кішісі үлкенінен еді есті.

Қалаға қасындағы тұра көшті.
Кешікпей көп малымен келіп жетті,
Екі-үш күн тікті-дағы жолға қосты.
Солардың сатты бәрін қалдырмастан,

Қойды да сауындығын төртті-бесті.
Салдырды сарай мен жай, бау мен шарбақ,
Жалға алып жігіттерді небір күшті.
Орындап ойына алған жұмыстарын,

Шарапты шалқасынан жатып ішті.
Ағасы бір күндері базарлап кеп,
Көрді де бұлай деді, қайрап тісті:

Саттырып, салдырыпсың сарай, шарбақ.
Жан-жаққа жаза қылса жібермейтін,
Бұларың етегіңнен ілер қармақ.
"Алланың добы, – деген, – адам басы",

Бір жаққа дүз-дәм айдап болсаң бармақ,
Еш бірін артып-тартып жүре алмайсың,
Жеккенмен арбаға өгіз неше парлап.
Өкініп өз-өзіңнен сол уақытта,

Тартарсың қайғы-қасірет, "гөй-гөй" сарнап.
Бір пұлдық пайда таппай бұларыңнан,
Кетерсің ылажың жоқ жылап-зарлап.
Қаласың қалайда да құр алақан,

Отырып ойлағанда байқап, барлап.
Ізіңе еріп мүлкін жүретұғын,
Жұмысты көрсетейін көзіне арнап!
Деді де, бір кемені сатып алды,

Теңізге түсірді де түбі терең,
Парыжға байлаттырды ескек талды.
Қалдырмай қазынасын қанша жиған,
Ішіне алдырды да оны салды.

Шамасы шөккен нардың шоқшақтай,
Үстіне орнатқандай болды жалды.

Жаны ашып жан-жағынан жұрт жиналды.
Тыңдамай айтқандарын: "Ал, жүргіз!" – деп,
Қышқырып қайықшыға, керней шалды.
Бармай-ақ есік пенен төрдей жерге,

Шым батып сол бойынша кетіп қалды.
Інісі бірге туған былай тұрсын,
Бұл қылған қылуасына халық ұялды.

Үйретсең хайуанаттың тілін, тақсыр,
Болар ем кездескендей көңілім кенге.
"Әлемнің әкімі" деп келіп тұрмын,
Жұрт сыйып жатқаннан соң сіздің жеңге.

Ол айтты: – Қиын емес бұл айтқаның,
Білесің Баһайымның63 тілін демде.
Өлесің өміріңнен бірақ бұрын,
Адамға егер сыр ғып айтсаң өңге.

Ант ішіп айтпасына, етті өтініш:
"Көз сал, – деп, – қайтсең-дағы мендей кемге".
"Болмас, – деп, – болса олай", – берді тағлым:
"Өкшеңе өкінбе, – деп, – кірсе шөңге".

Шат болып, шамадан тыс шалықтады,
Шыққандай бұлт шөгетін тау мен дөңге.
Үйіне айналмастан келді жетіп,
Көпестей көп асылды буған теңге.

Бар еді бір өгізі, есегімен,
Қорада қойған байлап сабан, жемге.
Есекке өгіз айтты: – Осы бүгін
Апарып қожайыным қосты жерге.

Шаң жұғып шала-жансар болып тұрмын,
Шомылып сүмелектеп бойым терге.

Күрсініп, көзің жұмып, бойың кер де.
"Шығар,– деп, – шын зорыққан осы өгізім",
Тақ тұрар тәрбиешің, тұтып перде.
Мақұлдап су ішпеді, оттамады,

Түскендей тіксіндіре ішкі зерде.
Есекке ертеңіне мінбек болды,
Қожасы оны есітіп жатып төрде.
Тұрды да таң атқан соң деді: – Балам,

Болған соң өгіз үшін өзі өлетін,
Жалған еп жадына алды және дерге.
Өгізге есек айтты өңін бұзып:

"Өгізім өлетұғын болып тұр", – деп,
Келді иең хабар айтып байтақ елге.
Қасапқа сойдыратын сияғы бар,
Жіліктеп қол-бұтыңды жүлге-жүлге.

Өкінді: "Еткен тәсіл — тап болды-ау, – деп,
Жол табам енді қалай басқан мөрге?"
Қорыққаннан өгіз оттап, жей бастады,
Жұлқынып жануардай болған делбе.

Шыдамай қожа бұған күліп еді,
Қатыны: – Толды ма , – деді, – ішің желге?
Күлкіңнің көп кешікпей себебін айт,
Болмаса бер рұқсат, жібер жөнге.

Араздық арасына араласты,
Айтылып едәуір сөз бармай демге.
Біле алмай не қыларын ойға қалды,
Кезігім 64кездесер, – деп, қайткенде емге.

Отырды үш күн диқан ұйықтамастан,
Өмірге қайғырмас кім, соқса сеңге?
Өлімге мойынсұнып отырғанда,
Тілегі қабыл болып тапты көмбе.

Құмарын тарқатпаққа қоқиланып,
Ұмтылды ата қораз мекиенге.
Қоразға ит қызарақтап ашуланды,

Баярың отырғанда өлейін деп,
Жөн бе еді жыртақтауың жаман көнге?
Қораз да қоқырайып итке қарап:

Болғанмен бір уыс жүн, бас боп жүрмін,
Оншақты мекиен мен ерген төлге.
Оларға ашуланып айқайласам,
Кіреді қорыққаннан көрден-көрге.

Мен ғұрлы бір қатынды қорқытпаса,
Мейлі ғой, өле берсін қаңғып шөлге.
Табылар қатынға бай, біздерге жай,

Қораздың қайрат болып осы айтқаны,
Қамшысын қыстырды ол енді белге.
Үйіне түйіп қабақ кіріп еді,
Қатыны: – Келдің бе, – деді, біздің көнге?

Қорыққаннан қол қусырып етті тоба:
"Шықпайын айтқаныңнан енді өмірде!"
Болған соң асылы әйел айқайласын,
Алысып әлі бар ма тіресерге?

Қатерден қатынды ұрып қалас болды,
Өнермен жайылды аты өзге жерге.
Басынар дұшпандарың бәрінді де
Көрсетсең өзіңді осал өңгелерге.

Сескентер сенің сыртты сұсың болса,
Дос күліп, жолай алмас дұшпан шенге.
"Жау қорқар — сен қорықпасаң" деген нақыл,
Байқасаң бар ғой, бектер, ережеңде.

Кең ойлы кемеңгерге көп өтініш:
Неқолай сөздерімнің жерін өнде.
Кен көріп көңілімді, келіп әркім,
Өтіне еткеннен соң: "Бер, – деп, – бөлме".

Жастарға "жаттаңдар" деп жазып бердім,
Назымның нашын артық білмесем де.
Жазушы Тұрмағамбет Ізтілеудің,
Ат-ісмім артық болмас білдіргенге.

Жарлыны жаныңдай күт, тұтпа жарым,
Тартпайын десең жаным, жоқтың зарын.
Масыққан мал-мүлікке миы аздардың,
Дауамат қолында Алла қоймас нанын.

Құлпының қырық қашырға кілтін артқан,
Ес болса, ескеріңдер қайда қарын.
Қайыр, ықсан ғаріптерге қылмаған соң,
Қара жер қоса өзімен жұтқан малын.

Оқыдық ісі таптардан көзбен көріп,
Ұзатпай үш нәрсені өртер жалын.
Біреуі — залым патша, бірі – уәзір,
Себепсіз сөгетұғын халықтың бәрін.

Біреуі — қара кеуіл қайырсыз бай,
Асының таттырмайтын жұртқа дәмін.
Жетімге жесірменен берсе қорлық,
Қуратар қорлықпенен шаш, сақалын.

Ақ берсе халыққа беріп, қайыр ойлап,
Ақылды ақыреттің ойлар қамын.
Есіттім ел басқарған ерлерден көп,
Өткеннің осылайша бір мысалын.

Бір байдың қасындағы қоңсысы көп,
"Май бер,– деп, ас қатықтық" айтқан әлін.
Берген ол масқаралап "міне май" деп,
Сигізіп бір шыныға тек ауарын.

Шын біліп "шыны тола май берді", – деп,
Қуантқан қатын менен балаларын.
Аңламай астарына әні құйып,
Ішкен соң біліп байдың қорлағанын.

Көтеріп көкке қолын қылып нала,
Деді: – Алла, дәулетінің бер зауалын!
Наласы аш-арықтың ара мысал,
Кімдердің күжім өскен кесер талын.

Мақұл боп мінәжаты осы қылған,
Жарлылық жыл айналмай кетірді арын.
Тентектің түстен кейін есі енгендей,
Байқаған бұл дүниенің кең мен тарын.

Құрт түсіп тісіне оның зақым тартып,
Тарыққан, тата алмай астың дәмін.
Қоймай һақ үрерге ит, сығарға бит,
Көрсеткен күннен күнге зор қаһарын.

Таба алмай тіс түбіне жүрді дәрі,
Дүниенің қолындағы кетіп бәрі.
Қайырсыз о басында болғанынан,
Жанына жоламаушы еді жас пен кәрі.

Жат түгел жақыны да барғанымен,
Үйіне кіргізбеуші еді "кет!" деп әрі.
Жегіліп жұмысына әркімдердің,
Қатын мен қаңғып кетті балалары.

Кімді қор тұтсаң, соған зар боларсың,
Мінекей қоңсысына айтқан зары.
Бермесең құртқа дәрі, Құдай үшін,
Өлуге баярыңның жетті һәлі.

Жадымда жақсылығың бар, – деп, әлі.
Мақтаға бедеуінің боғын орап,

Зақымнан құрттың қалас боласың, – деп,
Жіберді балалардай аңдап әні.
Аузына алып барып салған сағат,
Білініп бұзық исі, боқтың дәмі.

Сұрады қайтып келіп: "Әлгі берген,
Дәріңнің не еді, – деп, – ісмі-намы?".

Реңі өзгеріліп болған сары.
Деген соң: "Келді алдыма қылғаным" деп
Қинады құрттан да артық қайғы-қамы.
Сондайша сыйымсыздық сыйлады сол,

Іс болар ұнамайтын беттің шаңы.
Құдыққа "құриын" деп, кетті ол түсіп,
Көркейді кедей көңілі, атып таңы.
Қарасып жетім-жесір, жүдеулерге,

Тойынсаң тоба қылып, Ақты таны.
Бітсе мал бейақылға бермес қайыр,
Тыңайып тартса айыл, тулар жабы.
Өкініш ойланбаған көрер ақыр,

Мағынасыз сөзден қайтар ердің бағы.
"Ойлап ет, ойнап етсең де" деген нақыл,
Мизаны65 милы ерлердің бұрындағы.
Создың деп сөз аяғын сөкпе, халқым,

Базарға Ұлықман ұлын ертіп шықты,
Аямай, көп ішінде ұрып жықты.
Перзенті, пардасынша зар еңіреп,
Жалынып "жан ата!" деп жерге бұқты.

Қояңдай, қорқып бұта қорғалаған,
Бұтының арасына барып бұқты.
Есітіп атыраптың адамдары,
Таңырқап тамашаға жиылыпты.

Мұнша ұрып, мен сияқты ісі нықты.
Серейтер, сендер кетсең сірә, мені,
Қоймаңдар, қолындағы ал құрықты.

Тапжылтпай орындайды тыңғылықты.
Сондықтан, толымына толмай көңілім,
Сарсылтып, салды ойыма сансыз дықты.
Мағынасын бұл хиқматтың түсіне алмай,

Дағдарып, келген халық кідіріпті.
Әрине, Ұлықманның баласының,
Мән-жәйі өзі айтпай-ақ табылыпты.
Сурылып, сонда бір қыз көп ішінен,

Мойынға, ол мұсалдат мінген мықты.
Еткенше, өзі біліп ұра берсін,
Мойнына ауыр салмақ артып жүкті.
Сол сағат, қызға Ұлықман риза болды:

Алдырып ата-анасын, алтын беріп,
Шақыртты, құтпа оқуға қазы, мұпты.
Той етіп, ту бие мен қойлар сойып,
Ту байлап, тұлпарларға бәйгі тікті.

Осындай сансыз үлгі тастап кейін,
Мың жасап, мезгілінде тізе бүкті.
Еш адам іш сырына жете алмайтын,
Теңізбен тең ғой олар терең түпті.

Ыбарат алып бұдан, санаң болса,
Сұлуға қос басынды бір білікті.
Отырса ол ойдан шығар өкініш ғам,
Көрсетіп, күнде мінез әр қылықты.

Алғанның жаман қатын жауы үйінде,
Кеюмен өткізгенің аз срөкті.
Сол үшін, сөзді ұзайту қажет емес,
Қысқа сөз, тыңдаушыға қызғылықты.

Деп молда Тұрмағамбет қолым қойып,
Тамамдап осылайша сөзді ірікті.

Ұғлына үш насихат айтты Лұқпан,
Олардың оңалмас жан сөзін жыққан.

Сүйіклі, – деді, – ей, ұғлым, іштен шыққан!
Жасырын сырыңды айтпа әйеліңе,
Жаңа мал біткеннен қарыз алма, мықтан!
Патшаның жаллатымен66 жақын болып,

Жаныңа зақым қылар, жүргізбе ықтан!
Атаңның арнайы осы артқан жүгін,
Түсірме, тартарсың дақ, тіпті, иықтан!

Бір қойды қақтап сойып, қапқа тыққан.
Күн батып, көз байланып, болғансын түн,
Көшеден әулісіне67 қарай ыққан.
Үйіне арқалаумен алып келіп,

Адамның жаңа жолда бір жолыққан.
Көмейік, көрсе біреу, көрсетпес күн,
Осы үйдің ортасынан ашып оқпан. 68
Қатыны қалбырақтап, қатты қорқып,

Басқандай, баса сипап, қылды ылыққан.
Жүргеннен жаңа байып және ақша алды,
Тілләлі тапса-дағы байды тоқтан.
Дәруха деген патша жәндатымен,

Дос болды, "Аларсың,– деп, – мені шоқтан".
Шарт қылып шыныменен, деді ол да:

Ажарлы айуан артық ақылы жоқтан.
Сылтаумен сөз қылуға бір күндері,
Қатынға берді екі, үш жұмырықтан.
Шаптыға шашын жұлып салды ойбай:

Келген соң аға-інісі айқайымен,
Өрледі, әлгілері екен бұққан.

Қорқамын, қан жүктеуге бұл құныққан.
Өлтірген әнеугүні бір адамды,
Деп бәрін баян етті іште быққан.
Бұлайша барып бірі берді шағым:

"Азат ет, – демей, – оны бұл құрықтан".
Қылышын қынабынан суырып ап:

Жабысып жаңа бай да: "Ақшам бер!" – деп,
Жаң-жұң боп, базар бүтін жаңғырыққан.
Бұл халмен келді ханның құзырына,
Пайдасы осы еткен үш қылықтан.

Танып шах: – Сүбһан Алла, себеп нешік?
Мұндай іс шықпайтын еді Сіз ұрықтан!
"Оқ жонар — ата көрген" деген қайда,
Хилапсыз халис69 ендер халық қызыққан.

Шаршадым, жоқпын әлі мен тыныққан.
Сөйлейін сонан соңырақ, шәһім, жауап,
Мақтаулы шығып сынық тұр сырықтан.
Деген соң бір жендетке бұйрық қылды:

Арқалап, айтқан сағат келтірді ол,
Қабымен ашып алып тез құдықтан.
Сөктіріп шуал71 аузын көрсе, семіз
Қой еті, қатып-кеуіп құр шыныққан.

Болған соң патша қайран: – Бұл қалай? – деп,
Тымсалмен тебірентті тіл тұғырлықтан .72

Бұғатын "бүркіт пе?" деп бұлдырықтан.
Ащыны тұщыменен аңлайды анық,
Сынаса, сұрап әркім, сөзді ұлықтан.
Атамның етпе деген үш түрлі ісін,

Сынап ем сақтануға соңғылықтан.
"Үлгісіз іс — күлкіге тұс" етеді екен
Болып тұр басым топта, ішім лыққан.
Бәрін де бастан-аяқ байқатқан соң,

Күлді де көтеріп бас хан миықтан;
Деді: – Ей, дана ұғлы диянаттар, 73
Құтқардың қолым тұғып қапырықтан.

Болып ед қайғым қатты ағырықтан. 75
Біліміңе, бәрекелде, болдым қайыл,
Жолыңнан жоқ екенсің асылы ауыққан". 76
Әлқисса, алып сыйлау ақырында,

Құтылып қайтты осы дабырықтан.
Білді де бәрінен де басын тартты,
Тарыдай бола жаздап нақ бауыққан.77
Көнеден көпті көрген қойып ықылас,

Жақсы сөз жаттамаймыз жабылықтан. 78
Жылында бір мың үш жүз жиырма төрттің,
Бітілді бұл сұрасаң тарихтан .
1906.

Екінші нұсқасы:
Ұлына үш өсиет айтты Ұлықпан,
Айт соның болмапты ешкім сөзін жыққан.

Сүйікті перзентім ең іштен шыққан.
Жасырын сырыңды айтпа әйеліңе,
Жаңа мал біткеннен қарыз алма, мықтан!
Патшаның жаллатымен жақын болып,

Жаныңа зақым қылар, жүргізбе ықтан!
Атаңның арнайы осы артқан жүгін,
Түсірме, тартарсың дақ, тіпте иықтан!

Бір қойды қақтап сойып, қапқа тыққан.
Күн батып, көз байланып, болғансын түн,
Көшеден әулісіне қарай ыққан.
Үйіне арқалаумен алып келіп,

Адамның жаңа жолда бір жолыққан.
Көмейік, көрсе біреу көрсетпес күн,
Осы үйдің ортасынан ашып оқпан.
Қатыны қалбырақтап, қатты қорқып,

Саспа енді, тасып, шығып жатқан жоқ қан,
Деп қатын кеулін хәкім баласының,
Басқандай, баса сипап, қылды ылыққан.
Жүргеннен жаңа байып және ақша алды,

Тілләлі тапса-дағы байды тоқтан.
Дәруха деген патша жәндатымен,
Дос болды: "Аларсың,– деп, – мені шоқтан"
Шарт қылып шыныменен деді ол да:

Ажарлы айуан артық ақылы жоқтан.
Сылтаумен сөз қылуға бір күндері,
Қатынға берді екі, үш жұмырықтан.
Шаптыға шашын жұлып салды ойбай:

Келген соң аға-інісі айқайымен,
Өрледі, әлгілері екен бұққан.

Қорқамын, қан жүктеуге бұл құныққан.
Өлтірген әнеугүні бір адамды,
Деп бәрін баян етті іште быққан.
Бұлайша барып бірі берді шағым:

"Азат ет, – демей, – оны бұл құрықтан".
Қылышын қынабынан суырып ап:

Жабысып жаңа бай да: "Ақшам бер!" – деп,
Жаң-жұң боп, базар бүтін жаңғырыққан.
Бұл халмен келді ханның құзырына,
Пайдасы осы еткен үш қылықтан.

Танып шах: – Сүбіһан Алла, себеп нешік?
Мұндай іс шықпайтын еді сіз ұрықтан!
"Оқ жонар ата көрген" деген қайда,
Хилапсыз халис ендер халық қызыққан.

Шаршадым, жоқпын әлі мен тыныққан.
Сөйлейін сонан соңырақ, шәһім, жауап,
Мақтаулы шығып сынық тұр сырықтан.
Деген соң бір жендетке бұйрық қылды:

Арқалап, айтқан сағат келтірді ол,
Қабымен ашып алып тез құдықтан.
Сөктіріп шуал аузын көрсе, семіз
Қой еті, қатып-кеуіп құр шыныққан.

Болған соң патша қайран: – Бұл қалай? – деп,
Тымсалмен тебрентті тіл тұғырлықтан.

Бұғатын "бүркіт пе?" деп бұлдырықтан.
Ащыны тұщыменен андайды анық,
Сынаса сұрап әркім сөзді ұлықтан.
Атамның етпе деген үш түрлі ісің,

Сынап ем сақтануға соңғылықтан.
Көрмекке хайыл болып бұл бейнетті.
Атамның айтқан ақылы даналығын,
Көрдім де көзбен әбден зейілім жетті.

Бұл істен басқалар да үлгі алсын деп,
Мойынға алдым, тақсыр, бір міндетті.
Тәптішке түсерімді білсем-дағы,
Тартпай бас тәуекелмен келдім, – депті.

Үш түрлі өсиеттің ғаламаты,
Басымнан бәрі тақсыр бір күнде өтті.
Бағдарын бәрінің де байқаған соң,
Бас тартып бұл бағыттан бұрдым бетті.

Асылында алмаспаймын дегенменен,
Басынан бір білместік кімнің де өтті.
Болғанмен сыртым бүтін, ішім түтін,
Ар көрдім әркімге сыр білгізбекті.

Бұл жағдай бір мен емес, байқағанға,
Талайдың кірсіз көңілін кірбіңдетті.
Анықтап ашпақ үшін істеп едім,
Арасын өтірік пен шынның, – депті.

Халифа хайыл болып біліміне оның,
Айлапты етіп тағзым, зор құрметті.

Мен де әбден байқап, парқын білдім, – депті.
Сарқылып санаулы дем солардан да,
Сүргенмен сан жыл дәурен бір күн кетті.
Тірлікте түгенделмейді кем-кетігің,

Аз өмір әркімдерді сүргіндетті.
Талайлар "таңлақ тимейді" деп жүргенде,
Бастан бақ, қолдарынан тізгін кетті.
Тағдырдың тақсымы ажап, аңдағанға,

Жазбаған бір туғанмен бір жүрмекті.
Сондықтан соңғылыққа мысал үшін,
Ұсындым алдарыңа мен бұл кепті.

"Жассың" деп жан кемітпес, тусаң бүтін,
Секілді сен бір гүжім көкке сүтін.
Дәуіттің уақытында бір қора қой

Егінді емін-еркін түніменен,
Бүлдіріп, шығарды әбден быты-шытын.
Көрді де күн шыққан соң егін иесі,
Дәуітке айтады арыз көрген жұғын.

Шақырып қой иесін, қаһар етіп,
Деді: – Сен, осы егіннің орнын тұғын.
Қойындың бәрін тегіс бер қалдырмай,
Жеп, жұмсап, жинап, жайып, көрсін құтын!

Өз жазаң: ертелі-кеш егін үшін
Күт те жүр су тасуын, күннің бұлтын.
Мал иесі бұл үкімге іші күйіп,
Тек зорға шықты ылажсыз, сырты бүтін.

Халқым мен қазынамның қолға ал кілтін!
Құлшылық етсін атаң Қадір жаққа,

Абзалдап атыз, жабын жаздай күтіп,
Қалдырмай қырмаңдап бер, ішетінін.
Қойыңның соған дейін сүтін ішіп,
Қайтарсын қырқар кезде жүн-түбітін.

Дәуіттің толып көңілі баласына,
Тапсырды байтақты81 мен елі-жұртын.
Айтумен онан кейін һәмду сана, 82
Шөкті күрт, нар ғой олар нарқы бүгін!

Он бір мен он екіге басқан аяқ,
Кез еді гөзәлдің ол дәрпі бүтін.
Бек тұғын "бала" демей, білім барды,
Ағартқан ақымақтар көп алқым, ұртын.

Оларды төрге отыртып, төре еткенмен,
Кеңестің кеміс ойлар, ақыры, бетін.
Келмесе орынға ісің, өкінішпен,
Көрерсің екі жаһанның ақыретін.

Нендей бір тартып қасірет, шегіп жапа, 83
Жағарсың ақылды ердің ақыры отын.

Шөлетан мекен еткен бір бай арап,
Жол жүрді Рай деген кентке қарап.
Кеш қонып, ерте көшіп, көп күн жүріп,
Келді де көшелерін көрді аралап.

Сол кезде көтеншекке көзі түсіп,
"Ағни һаза"84 деді арапшылап.
Кез бойы көтеншектен кесіп беріп,
Тиісті алып қалды пұлын санап.

Қысып ап қолтығына былай барып,
Жемекке зейілі кетті бір жапырақ.
Ойына өз жеріндей деп жүр сорлы,
Таң болды отыруға таппай алап.

Ерік бермей қысқанына қыштаған соң,
Бір бұзық отыра кетті там тасалап.
"Көрер" деп көшедегі көп халайық,
Қашты тез, қалды орнын иттер қамап.

Қараса қолтығында дән нәрсе жоқ,
Көшеден қайтты кейін санын сабап.
Көтеншек көше үстінде қайтіп жатсын,
Отырды есінен танып, ернін жалап.

Жанында жана алуға жалғыз пұл жоқ,
Күйінді "гөй-гөй" тартып, көп азалап.
Сатпай су шаһар халқы бермейді сыртқа,
Таныс жоқ қылмағына тағам талап.

Көз салып көріп оны, көп шамалап.
Тұғамдап тап түбінен түрі оңбай,
Қолға алып келіп көпке жалаңаштап.

Бар ма, – деп, тапқандарың, жүр жағалап.
Әшепкі85 іс едәуір боп кеткеннен соң,
Қашты халық қарай алмай көзін қадап.
Өз басын өзі етіп бір пұлға арзан,

Еліне қайтып келді жүдеп, жадап.
Қолайсыз қылсаң жұмыс қор боларсың,
Ыбырат ал осыдан ей, әлижанап! 86
Жатық бол жар көкірек, жарым болма,

Қарсыға қадам қойма, шық қиялап.
Үйреніп білім, әдеп білгірлерден,
Тұрған тап дарақтай бол миуалап.
Жылында мың тоғыз жүз алтыншы анық,

Жетіге жетпей тұрғанда азғаналап.
Дамолла Тұрмағамбет бұл тымсалды,
Балаларға бітіп берді тәржімалап.
Сол форма надандықтан сақтап

Саттар, Атағыл87 ілім-ікімат фазыл шарап.
1906.

Ерлерді еттім дастан ертеде өткен,
Жерімді аңғартыңдар алжас кеткен.
Сәулені суға түскен нәрсе санап,
Дегенге емес шығар зейілі жеткен.

Ойласам шәһім баян салып құлақ,
Ескерер, ер болмаса есі кеткен.
Бір көпек күні бойы кезіп жүріп,
Тістеген бір сүйекті тауып шеттен.

Ойнақтап оны алып келе жатып,
Бір судан өтейін деп қиял еткен.
Сәулесі сүйегінің суға түсіп,
Көрінді көзіне иттің бергі беттен.

Қараған қайтауылдап көзін тігіп,
Қызығып болатындай ат пен шекпен.
Таңырқап тапжылмастан тұра қалды,
Сүйек деп су түбінде мынау неткен.

Алсайшы ананы да байғұс-ау деп,
Ол итті алдауына нәпсі еріткен.
Суға енді сүңгіді ит соған мәз боп,
Ұрғандай өтпес тасқа балта, кетпен.

Айырылып аузындағы сүйегінен,
Еңбегі еткен иттің босқа кеткен.
Су жұтып сүмеледей болып шығып,
Көп ұлып көлдің шетін күңіренткен.

Жүгіріп және сүйек табамын деп,
Әлсіреп айдалада іші кепкен.
Ісіне өзі еткен өзі өкініп,
Тырналап топырақты, жерді тепкен.

Сондай-ақ саһар тұрып, сана айтып,
Сақта деп сыйынамыз ондай өрттен.
Көбіне дүнияға ауып кетіп,
Қаламыз бүк түсіріп, белді меріттен.

Талтақтап түс сияқты тірілікке,
Таяқты тыңдамаймыз басқа шеріткен.
Ыбарат ақылың болса алып мұнан,
Өзіңді қапылат атты сақта өрттен.

Жасағың көп болғанмен жасың жетсе,
Құларсың қу ағаштай түбін керіткен.
Бәнделік бажай қылған бәндалардың,
Байқаңдар мәртабасын Ақкеңіткен.

Қарсылық үкіміне қылғандарды,
Шығарған шермәнде етіп дүние кенттен.
Таптырмас таңдаулы сөз тіллаға ұқсас,
Сыналар көңіл — сандық, тіл — кілттен.

Бұл сөздің мазмұнына түсінгендер,
Кісідей мәз болады майға еліткен.
Не шара надандарға сөгер мені,
Мылжың деп миы кеміс сөзді іріткен.

"Мәламат88 — сабыны ердің" деген болса,
Ол артық ойлауымша маған минттен.
Қолайлы халық тыңдайтын сөз бар ма деп,
Едім мен ертелі-кеш кітап тінткен.

Екі ердің ертегісін айтып едім,
Ерлерге есі бүтін жоқ кеміткен.
Сөйледім соның үшін назым ойлап,
Болмаса емес сөзге ішім дерткен.

Жалығар жалғай берсең жұрт тыңдауға,
Кел, тілім, көпті тоғар, кетпе еріктен.
Деп молла Тұрмағамбет қолым қойдым,
Бол сын деп бұл жая белгі бектен.

Ісі жоқ, кең ойлының кеңеспенен,
Кең ойлы: "Кеңес шығар, – демес, – менен"
Білсе де, былайғыдан білім сұрап,
Өзімен үзеңгісін теңеспеген.

Сынатар жаратылған жүйрік аттай,
Жүргізіп өзін-өзі дөңеспенен.
Болса да құл баласы, қол қусырып,
Ел билер жөнді сөзге егеспеген.

Жарымды жар көкірек жан деп білме,
Құр кеуде, көпті жеңген өңешпенен.
Бетінше беймәслихат етпе жұмыс,
Қатты ұят қарқын суды бөгеспеген.

Көп емес көздеп сөзді көрсетейін,
Майлы еттей тартылынған тегешпенен.
Кедеймін, келсе қонақ жөнелтетін
Азырақ күймей піскен көмешпенен.

Өмір — жар омырылған, өлім — құрдым,
Біз — керуен, келе жатқан кемешпенен.
Дұғадар, болыңыздар кетсек тайып,
Фанидің сарайынан кім көшпеген.

Мысалы көп тілеуі көл секілді,
Жаумаса күн күркіреп, көк өспеген.
Үмітім, осылайша, өздерінде,
Бұл ертек еріккеннен емес менен.

Сарқып іш, саған достың сыйлау етті,
Дайымы, тұрсын десең қолымда ту.
Өлімге мойын ұсынған, – десең , – құлмын,

Кеңесіп кешіктірмей сөз берейін,
Бар еді ақылдасым әр ұрықта.
Деп жиды жын мен айуан, ұшқан құсты,
Білдіріп бастан-аяқ өшпеу істі.

Жұмыла жан жер мен көктің арасында,
Бәрі де білді тегіс бұл жұмысты.
Ішкенін барлығы да тәуір көрді,
Өлімге неғып қисын ондай ерді?

Жан-жаққа көтеріп бас, көз жіберді.
Жоқ екен ол жиында кірпікшешен,
Кемсінбей кеуліне оны көріп көсем.
Ат пенен қаршығаға етті бұйрық,

Көз салып бірі — көктен, бірі — жерден
Үстінен ұясының келіп түсті.
Айтқанмен, қасарысып, қолды ермей,
Дұрыстап, ермек түгіл, жауап бермей.

Ісі жоқ, кең ойлының кеңеспенен,
Кең ойлы: "Кеңес шығар, – демес, – менен".
Білсе де, былайғыңан білім сұрап,
Өзімен үзеңгісін теңеспеген.

Сынатар жаратылған жүйрік аттай,
Жүргізіп өзін-өзі дөңеспенен.
Болса да құл баласы, қол қусырып,
Ел билер жөнді сөзге егеспеген.

Жарымды жаркөкірек жан деп білме,
Құр кеуде, көпті жеңген өңешпенен.
Бетінше беймәслихат етпе жұмыс,
Қатты ұят қарқын суды бөгеспеген.

Көп емес көздеп сөзді көрсетейін,
Майлы еттей тартылынған тегешпенен.
Кедеймін, келсе қонақ жөнелтетін
Азырақ күймей піскен көмешпенен.

Өмір — жар омырылған, өлім — құрдым,
Біз — керуен, келе жатқан кемешпенен.
Дұғадар, болыңыздар кетсек тайып,
Фанидің сарайынан кім көшпеген.

Мысалы көп тілеуі көл секілді,
Жаумаса күн күркіреп, көк өспеген.
Үмітім, осылайша, өздерінде,
Бұл ертек еріккеннен емес менен.

Сарқып іш, саған достың сыйлау етті,
Дайымы, тұрсын десең қолымда ту.
Өлімге мойын ұсынған, – десең , – құлмын,

Кеңесіл кешіктірмей сөз берейін,
Бар еді ақылдасым әр ұрықта.
Деп жиды жын мен айуан, ұшқан құсты,
Білдіріп бастан-аяқ өшпу істі.

Жұмыла жан жер мен көктің арасында,
Бәрі де білді тегіс бұл жұмысты.
Ішкенін барлығы да тәуір көрді,
Өлімге неғып қисын ондай ерді?

Жан-жаққа көтеріп бас, көз жіберді.
Жоқ екен ол жиында кірпікшешен,
Кемсінбей кеуліне оны көріп көсем.
Ат пенен қаршығаға етті бұйрық,

Көз салып бірі — көктен, бірі — жерден
Үстінен ұясының келіп түсті.
Айтқанмен, қасарысып, қалды ермей,
Дұрыстап, ермек түгіл, жауап бермей.

Білдің бе, – дейді, – олардың сөзін жалған?
Тікірейтпей тікенін де тұлабойын,
Аптықпай айдақ-жайдақ ашып қойын,
Әдеппен адамдай-ақ иіп басын,

Бұлай деп Сүлейменге салып мойын:
Опа жоқ қаршыға мен қалайда атта,
Қылмаңыз маған қаһар бұл халатта. 89
Есігін егесінің күзететін,

Ит артық, өз ойымша, инабатта.
Итке еріп соның үшін келдім енді,
Шақырдың не жұмысқа мендей кемді?
Жолыңа жаным құрбан қай кезде де

Аяймын, айтшы өзің, сенен немді?
Кісіге отырғанмен ойы ауып,
Бергенсін бұлайынша дәлел тауып:

Білдіріп бастан-аяқ істің түрін,
Кеңесін көптің-дағы айтқан бұрын.

Анығын айт осының, – деді, – дүрім.
Білсең айт, өтірік пен өлім қандай?
Бей опа, жалғаншыға сенім қандай?
Басқаның бәрі де өлмей, қал деп отыр,

Сол болар іше қойсаң, күйік ішке.
Кеуліңнен кетпес қайғы, көзіңнен жас,
Қатарың қадір білер түсер еске.
Қатардан қате, – деймін, – қалмағынды,

Кейінгі білмейді ауыр салмағынды.
Жабырқап, жалғыз қалсаң ақырында,
Өтерсің тістеуменен бармағыңды.
Кідірмей келген қайтып кетіп жатыр,

Ойланып, серлеп қара жан-жағыңды.
Кеңесім осы, – дейді, – менің білген,
Тәубесін ойлап тақсыр сонда күлген.
Айтқаны ақылына ұнағасын

"Кірпі би" атандырып, сыйлау берген.
Бәрің де алып ғибрат осы сөзден,
Жерінді абыройлы болар көзден.
Білімнің болғанымен көңілің кені

Кемсінбей, кімнен болсын кеңес ізден.
Сүлеймен Дәуітұлы даражада,
Қалай кем, қара байқап, сіз бен бізден!
Қомсынбай, қол қусырып қызмет етті,

Келтіріп кірпікшешен құла түзден.
Қайқы ағаш қажетіңе жарамайтын
Құрулы қолайлы боп шығар тезден.
Дамолла Тұрмағамбет қолым қойдым,

Бектерім "Сөйле!" дедің мәжіліс құрып,
Мәжіліс мысалында — алтын тұлып.
Олжаға ойдағы жоқ ұшырасып,
Жүрегім етіп отыр "дүріп-дүріп".

Төгіңдер Тәңір берді, тап ортаға,
Болмайық басқаға алаң басты бұрып.
Тарқасу табылғанды тең бөліп ап,
Қашаннан халық ішінде қалған үріп.

Алайық ретпенен ренжіспей,
Қасаңсып қалмайық құр қаша жұлып.
Құр қалған қызығынан мәжілістің бұл,
Күйінер қой таппаған қасқырша ұлып.

Кездестік кейінін Тәңірім келістіргей,
Сіздер — кілт сықылында, біздер — құлып.
Кібіттен кеуіл атты керегіңді ал,
Қалатын қас жомартпын жайда тұрып.

Дұғадан алайда да үмитдармын,
Ажал күс алып ұшса бір күн бүріп.
Жарықтық жатқанымда болар еді,
Есіксіз, терезесіз үйге кіріп.

Болмаса бұл жаһанды билегенмен,
Қолына кетер бәндә нені іліп.
Ерлерге еткен ісі еске түссе,
Дүниені дос демеймін, ішім жылып.

Жіберер жетсе уақыты жапанға айдап,
Жазы, қыс жауыр қылып, жайдақ мініп.
Жығылып, жасадыңнан90 жаның шықса,
Кеудеңнен көніңді алып тастар сылып.

Таптырмас болғанменен таза гауһар,
Топырақпен тең боларсың бір күн сылып.
Әзірет Іскендірдің жүрген үкімі,
Машыруп, Мағыруп пен Шамал, Жүніп,

Басына алтын мүйіз әнің шыққан.
Жер жүзін екі келген көлайт қылып,
Яһжүз, Маһіжүзді кеткен қамап.
Қой мысал қоймағансын халықты қырып.

Болады олар шықса ақыр заман,
Қолалы қорғанынан қай күн жырып.
Ол сұлтан дүниядан өтерінде,
Аспанға алақанын жатқан ұсынып.

Біле алмай не ишарат екендігін,
Дал болып данышпандар қалған тынып.
Есітіп ел біткеннің дағдарғанын,
Күн мысал қызы келген халыққа күліп.

Деп айтқан: "Даналарым, дағдармаңдар",
Атамның ішаратын тұрмын біліп.

Мұндайша өткеніммен дәурен сүріп.
Айтқаннан осылай деп ошал шәһізат,
Ескендір сарт еткізген санын ұрып.
Еңірескен еңіз-теңіз етіп әжуа,

Кеуілі кең ойлылардың көп бұзылып.
Сарсылтар дүния сондай сан ерлерді,
Уақытында сағат біткен сабынша іріп.
Айта бер бақыдарһал білгеніңді,

Соңында сөзің қалар, сүйек шіріп.
Қалмайды онан өзге бектен белгі,
Табытқа таңса елатың кепек сырып.
Ақырет — соңғы сапар, өмір — базар,

Күн бітсе көшпей қалар кім кідіріп.
Сайманын сапарыңның түгендеп қой,
Өкінбе уақытыңды күр бітіріп.
Халқынан қалайтыны Тұрекеңнің,

Үш бәңқор91 отыр еді тамақ жесіп,
Құйқалы қой етіне қолды көсіп.
Сипалап сақал, мұртты сыбап майға,
Кәйіп етіп, күліп-ойнап желдей есіп.

Ойынмен отырғанда ұмытқан да,
Қараса, қалған екен ашулы есік.
Адамдар оңды-солды өтіп жатыр,
Жабырлап жазғытұрғы елдей көшіп.

Қыдырма көре қойса келіп қалар,
Отырды бір-біріне: "Жап-жап!" десіп.

Қалысты қапелімде ерегісіп.
"Ерегіс ерге пайда бермес" деген,
Байқаңдар, болар екен кімге несіп?
"Иесі — шығасыға басшы болад",

Теріске айналғанда еткен кесіп.
Орнынан үшеуі де қозғалмастан,
Отырды малдас құрып, белді шешіп.

Келісті кейінінен кеуіп-ісіп.
Есіктен сол сағатта бір ит кірді,
Көшенің лай суын белден кешіп.
Тамақты даяр тұрған жеп алды да,

Сорпасын сылпылдатып, түгесті ішіп.
Сөйлесе, көз көрмеске кететіндей,
Тырп етпей отырысты үндері өшіп.
Жек көріп, жеп қойғанын тамақтарын,

Көздері жайтаң қағып отыр тесіп.
Жан-жаққа және де ит жалақтады,
Тойса да тұлыптай боп іші өсіл.
Аузына біреуінің тұра ұмтылды,

Жеген соң жердегіні ит түгесіп.
Қалай да ит иттігін қылмасын ба,
Тұрған соң сақал, мұртта май сіресіп.
"Тілімді тістер-ау!" деп түшіркеніп,

Жығылды шалқасынан бәңқор шошып.
Ұнатпай иттің лебін "үп!" деп еді,
Сөзі жоқ, шынында, айтқан оған қосып.

Жалғаннан ана екеуі тартты қошық.92
Қамшымен патырлатып ұра берді,
Арқасын бейшараның кетті осып.
Жапқанмен енді есікті не пайда бар?

Үшеуі үш айырылып, кетті босып.
Олардай ортаға үйіп мал мен пұлды,
Отырма есікті ашып, жолды тосып.
Жегізіп жауыздарға, жан сауғалап

Кетпендер айдалаға айдап-жосып.
Сөз болмай соңғыларға сол сияқты,
Егеспей, еңбегіңді ал үлесіп.
1910.

Карамдік93 Құдай — патша, пәнда — малай,
Қаталық кешірмесең өтер талай.
Кемшілік қызметінде көп кешеді,
Үкіміне ризамыз, етсе қалай.

Атынан Жаббар зінун94 деген оның,
Үміті бәнданың өкпе болса әлай.
Ақына осы атының, етпесе азат,
Қылша бар қимылдарға кім мажал-ай.

Бар еді Шам Шариптың бір сұлтаны,
Әрқашан аз бен ашқа болған пана-ай.
Әмірін елге ағлам 95айлау үшін,
Сайлады ол бір жігітті етіп Раснай.

Ол жігіт наһаяты96 залым болып,
Қылығы көрінбеді көпке ұнай.
Әр түрлі жабір-жапа, зорлықпенен,
Халықтың азар берді біразына-ай.

Арнайы арзы үшін жіберісті,
Дүрлерді, құтылмайтын сөздің құны-ай.
Барғанмен бәріне де ашуланып,

Шығысып мекемеден, сыртқа кетті,
Қаһарлы хан қасында тұрсын кім-ай.
Патшаның жанабынан жәрдем тауып,
Забыры жұртқа жаман өтті тым-ай.

Дағатсыз әйел, еркек қол ұстаса,
Бір күні падышаға келді шұбай.
Деді: – Ей, шапағатты сұлтанымыз,
Осыдан халқың қарап болады ма-ай.

Орнынан осыныңды түсірмесең,
Жұрт болып жүре алмаспыз бұрынғыдай.
Біз түгіл, басыңызға зиян етер,
Қорқамыз, тез құртыңыз, қоймай ұдай.

Арзамыз айтатұғын анық осы,
Зұлымына мына еткен болдық шыдай.
Еш жауап іш жылитын болынбады,
Патшаның құлағына жақпай бұл да-ай.

Күллият ертеңіне жұртты жиып,
Мінекей, ол сұлтанның айтқан сыры-ай:

Басара шәһарінде болдым бір ай.
Дос болдым қияметтік, құшақтасып,
Бір баймен қазынасы көп сонша ірі-ай.
Ол маған мал-мүлкінің бәрін берді,

Мен келіп осы Шамның шаһы болдым,
Табысқан жоқпын әлі көріп шырай.
Сарғайып сағынғаннан, сонан бері,
Қапамен қайғы үстіне қайғы құрай.

Қанша іздеп сол достымды таппасам да,
Күні-түн көрінгеннен тұрмын сұрай.
Мысалы сол сияқты, шамаласам,
Жігіттің Раснай болған өңі-түрі-ай.

Дос тұтып сол себептен осыны да,
Жібердім, жанабымнан келмес бұлай.
Жүргенмен жұрт біткенді жабырқатып,
Көрінеді көңіліме өте қолай.

Асылында бір тентектен ел бұзылмас,
Халық бұған шікаятын97 қойсын бұлай.
Үзір бар осылайша, амал қанша,
Арыз ашып келіп қайттым неше жолай.

Жолында жүргенменен жамандықтың,
Осыған қарағанда үміт мол-ай.
Суреттес Саруармен болғаны үшін,
Болармыз Аққа жақын біз де солай!

Достымен формамыз бір болғаннан соң,
Мүміндік даражасын берсе, оңай!
Бәндасы жаһаннамда қалмағай да,
Сарт, қазақ, өзбек, арап, естек, ноғай!

Шаш алып, мұрт қақтырған мұсылманның,
Шакілі98 бір Мұхаммедпен парқы жоғы-ай.
Амалы аз, қатасы көп құмралардың,
Осы еткен тек үмітім мақұл болғай.

Кемісі болса сөздің, кешірерсің,
Данышпан дария заңды ақылы сығай.
Кемісіне бұл назымды таһрип 99қылған,
Айлайды тыңдаушыдан тамғы дұғай.

Лайық ер жігітке бағу басын,
Ойланып андау дұрыс өз шамасын.
Ретсіз ілгергіні еліктеген,
Кемітер көпке шет боп өз мағынасын.

Ақылдың көкірегінде көзі барлар,
Қайткенмен таба берер іс ыңғасын. 100
Қылғанмен суретін бір, сүтін басқа,
Ежелде етсе Алла, не қыласың?

Ителгі "Аң құсы ед, – деп, – менің де атым",
Болар ма ұшқанменен, айтшы, лашын.
Қамалға "қайратты ер" деп қорқақ кіріп,
Табжылмай тартар ма оның нұғырасын. 101

Нар жүгін нарқы арзан тартпайды айыр,
Сондай біл, бір-біреудің шекарасын!
Аптықпа, аяғыңды абайлап бас,
Ізденбе таптан озбай тау қиясын.

Ер болып ертеде бір Шам Шарипта,
Жаһанның тапқан тамам даражасын.
Мал-мүлкін маңайына сыйғыза алмай,
Қойды отар қызметкердің бір парасын.

Хан-құлдың қадірі артса құлындай да,
Сақшы еткен соларға шам падышасын.
Бір кезде көңіліне оның кіріп тауба,
Тапсам деп талап еткен Ақ ризасың.

Сол айтқан сансыз малды садақа айлап,
Таппаған діллә түгіл, нан паршасын.
Бір кеште келіп бір қарт түсінде анық:
"Жаннаттың жерсің теріп миуасын.

Сүйікті Саруардың жараны боп,
Жаңа да жай қыларсың жақын қасын.
Саны жоқ саған болар жақсылықтың,
Ете бер, – деді, – енді шүкіранасын.

Озипаң102 бұл жаһанда, мінекей, мен,
Ізде ертең бұл шаһардың сартарашын.
Болған әл шашыңды алып Шайхылардың,
Барармын басқа киіп мен гүлласын .103

Сол сағат сойылменен сен ұрарсың.
Болармын сонда өліп сап-сары алтын,
Бітіріп сартараштың мұддығасын.
Апарып сарайыңа сақтап қойсаң,

Көзінен көзі ұйқыда ғайып болып,
Оянып есітті азан ауазасын.
"Алла!" деп, орынынан түрегеліп,
Я, шынын білейін деп, я қатасын.

Әлгі қарт айтқанындай, ұзамай көп,
Күллалы, келді алып қолға асасын.

Көтеріп келтек, ұрды бұл құлашын.
Қарт құлап, қол-аяғын қыбырлатып,
Айтты да, көзін жұмды кәлимасын.
Ет кесіп бір жапырақ, беріп оған,

Арқалап келді үйге Ақ зияпасын. 104
Алтын боп айтуындай, алып жұмсап,
Жаһанның жана сүрген зауық-сапасын.
Ондай ер орын табар, ұмыт бол мас,

Есітті сартараштан 105сөз інтаһасын. 106
Қараса қолына алып, қызыл ділла,
Таңырқап, таба алмай ет нышанасын.
Ойына осы ұқшасты өлтірсе адам,

Ойланды "табады-ау" деп мал тазасын.
Қасты етті "Қартты осындай мен де өлтіріп,
Берсем де, бай болайын, – деп, – соң жазасын".
Сол оймен сопы нақыш адамды аңдып,

Қуанып келіп, ашып дарбазасын.
Апарып адамнан бір аулақ жайға,
Өлтіріп орындады өз уағдасын.
Жанына жан шыққасын барып көрсе,

Болмайтын алтын түгел, ол қорғасын.
"Халық білсе қалай мені құтқарады", – деп,
Бишара болды ішкендей у тортасын.
Сасқанда сай таппайтын сорлы еді ғой,

Ондайдың бермей кетер кім қолқасын.
Таң ата тамам халық хабар тауып,
Ессізден келіп көрді іс омпасын.
Жұрт біліп жарым естігін жапса, болмас,

"Жесін, – деп, дарға астырды, – ит жаңқасын".
Сөз болып соңғыларға сол себептен,
Күлкі еткен кеші-күндіз көп ортасын.
"Әлемге әл білмеген, таң болад" деп,

Халық айтқан қариялардың нақылиясын
Дейтін ек: "Әшейін сөз, айтпай-ақ қой",
Тәңірі тар жаратқан соң көңіл ұясын.
Асылын анық білдік, енді ойланып,

Жайыңа жай жүріп-ақ қом жиясың.
Әл білмес — бұл дүнияның бәрін білмес,
Кел, қысқарт, қаламыңның сарық сиясын!

Билеген Дәуіт ұлы көп мәмлакат,
Етпеген орны жоқ ед ол үкімат.
Перілері бәйек болып қызметінде,
Тұтысты төбесінде құстар қанат.

Тау мен тас, жел менен бұлт, жер менен су,
Келділар жанды-жансыз мақұлықат.
Әмірінде ешбір ісі болып бұлай,
Тұрмаған теріс бағып түйттай замат.

Атамыз Адам Сәпиден бері қарай,
Жер жүзін жан қылған жоқ ондай абат.
Ол сұлтан салтанатпен сахараға,
Шығып еді сайыр109 етуге бірер сағат.

Орынға серуендеген көзін салса,
Жүр екен жеті мыңнан көбірек ат.
Қарасын қанат түзеп көріп шәһінің,
Һаммасы ауаға ұшты ошал һалат. 110

Айлап көп осыларға рахобат. 111
Жырау боп жауабында айтты дию,
Жоқ менде әміріңді етпеске һат. 112
Қолымнан, қиналмас ем, келмейді бұл,

Дию бар менен басқа бір пақуат.
Сәмандун аты әнің, қашып сізден,
Жүр тақтылар арасында неше қабат.
Ұстайды осылардың бірін қоймай,

Қолға егер Құдай ондап, түссе шаят. 113
Қашақ жоқ бұл уақытта ол секілді,
Бұлтқа енер, жерге кірер тұта алмас зат.
Айласы осы болар, өзің тақсыр,

Көп күндер қаста болып ауырып жат.
Ауазаң әр тарапқа жайылынсын,
Сүлеймен етті деген раһлат.
Мен айтсам ол хабарды оған барып,

Шек қылмайды, сөздеріме шынттап нанады.
Етеді алыс-беріс әр уақытта,
Өзге емес өзімменен дос дауамат.
Жасырып жүз періні бір майданға,

Үстіне алып келсек ұстау әнсат.114
Осыны көріп мақұл ауру болып,
Панидан болған болды бір күн опат.
Інсі жүн, қанатты күс, андар тарап,

Жетідей жер үстінде жүрісті шат.
Сәмандүн Кәуіске кеп бір күндері,

Болар ма еді, – деді, маған бұл парахат. 116
Еркімше өлген үшін үстіп жүрмін,
Қылайық майдан117 хали маһамалат.
Шат қылып Сәмандүн де солайша деп,

Жатқан жүз періге әкеп ұстап, матап.
Келген соң Сүлейменге сықылмен бұл,
Қалтырап қатты қорқып қылмай тақат.
Ей, тақсыр ерік өзінде идім басым,

Азат ет, – деді, мейлің, я ақыбат. 118
Бұйырсаң бір жұмысты бітірейін,
Болса да мойынында қанша зұлмат.
Білдіріп бастан, аяқ бірін қоймай,

Сөйледі Сәмандүнге ол әділат.
Қылдыңыз жаным сауға, сансыз тауба,
Бітірем қайғырмаңыз қылып жаһат.
Жүз батпан жүн табыңыз, жүз тай арақ,

Пері бер жана-дағы мың баһаят. 119
Даярлап тамамында алғаннан соң,
Бір бұлақ бар еді аттар еткен суат.
Келді де, көзін байлап жүндерменен,

Қосты етіп арақ құйып, суын сағат.
Жанында жасырынып мың перімен,
Ұстауға жата берді жиып әлат. 120
Алған соң аттар келіп, арақ иісін,

Су ішпей сескенісіп бөрі тарады.
Тыңдамай ертең иісін ұзақ ішті,
Болған соң бәріне су бек зәрарат. 121
Биһүш122 боп босаған соң қанаттары,

Ұстады бәрінде оған раһмат.
Келтіріп хұзырына Сүлейменнің,
Сәмандүн сонша мақтау алды інаят 123
Болып еді келгенде аттар намаздыгер,

Хақында осының бар енген аят.
Жүргенде бірін мініп, бірін түсіп,
Күн батты анығынан емес қалат.
Көрген соң күн батқанын, кетіп есі,

Секілді солып жатты жансыз жасат.
Бір кезде есін жиып түрегеліп,
Тіледі Жаппар Құдай істі әһанат 124
Күніңді қайта шығар, күнәмді кеш,

Жылады жеткізбе, – деп, дініме апат.
Бәрін де осы аттардың үлестірді,
Мүскінге мұңлы болған таппай һажат. 125
Көз жасын қайырменен қылып қабыл,

Шығарды қайтадан күн: "Қыл, – деп, тағат".
Шүкірана Саттар Хаққа айлап сансыз,
Әнден соң ақыретін етті рабат.
Пайғамбар патшалығы былай тұрсын,

Оларға зауал иман жоқ һалакат. 126
Ісіне осы еткен қарағанда,
Тұтамыз дінімізді қолай сағат.
Қатадан қазасы үшін бір намаздан,

Қауып етіп жеті мың ат қылды қайрат.
Қаза етіп жеті пұлға бір намазды,
Көрмейміз күні-түні әсте рахат.
Бірақ Хақына һәмма еткен әнбияның,

Сәруардан соңыра нәсіл қыл шапағат.
Жылында бір мың үш жүз жиырма төрт,
Назым етті мұны молла Турмухаммад.

Кең болсаң кем болмайсың, боларсың кен,
Әр түрлі кездесерсің хайриятпен.
Мүміннің ұяларлық айыбын жапсаң,
Көреді жатты жақын, жақынды — дос,

Тақыстық таптырмайды кемеңгерден.
Тымсалад тарихында тыңдасаңдар,
Айтайын бір ікая өткендерден.
Жәһәннан Ідрис, Нәби жөнелген соң,

Бұзықтық бас көрсетті әрбір жерден.
Теп-тегіс жердің жүзі кәпір болды,
Жан қалмай дін жақтайтын әйел, ерден.
Нұһыға: – жұртыңды жый, күнадан тый,

Әмірін осы айтылған орындауға,
Не асқар асты жаяу, биік белден.
Ренжу есебі жоқ тартты талай,
Ел іздеп айтуға үгіт кент пен шөлден.

Қырық жыл тынбай дінге шақырғанда,
Сексен жан ықырар болды осынша елден.
Халқына көңілі қатты қалғаннан соң,

Сол сағат сәлем келген Хақ Жәлилден.
Мінуге өз қауымыңа кеме жаса,
Деп және жақын кезде жарлық келген.
Үйреткен Жебірейлі жөн-жобасын,

Кәпірдің кәрі-жасы көріп күлген.
Бірі — астын, бірі — үстін, бірі — орта,
Бұл кеме болып үшқат түзетілген.
Арада ай мен апта өткеннен соң,

Хақы айтқан: "Уағдалы күн бітілген".
Атылып әр орыннан сулар қайнап,
Тең болды тау мен төбе, ылди, өрмен.
Қырық құлаш Қап тауының үстіне су,

Алланың әмірімен жүгірілген.
Қоймаған көңілін Хаққа кәпірлердің,
Қарық болып бір минутте бәрі бүлінген.

Әр түрден кемеге екеу алып кірген.
Құданың құдіретімен кеме ішінде,
Қой, бөрі араласып бірге жүрген.
Ешбір жан жар шақыртқан және-дағы,

Бәрі де бұл бұйрықтан бұрмай басын,
Алты ай артылыспай күн кешірген.
Шыдамай шүметейін шығарып ит,
Бір күні қаншығының соңына ерген.

Осыны көріп мысық кідірместен,
Қамалды қақ жарып кеп, хабар берген.

Қауіп етіп қалған екен, кетіп мерген.
Ықырар ұрлығына етсін бе ит,
Ұялып, терлеп мысық тірі өлген.
Бұл ұмыт бола берген уақытында,

Құдайға қылып нала, қол көтерген.
Мұстажап мінажатын айлап осы,
Әндәмін екеуінің іліндірген.
Алынбас атылған оқ күн бұрын қорық,

Осындай ит, сондықтан, сапа сүрген.
Кінасын көргеннен соң көзімен Нуһі,
Болғандай болды бұлар жерге кірген.
Әр түрлі айуанаттың арасында,

Мойнына екеуінің құрым ілген.
Шерменде шаршы топта еткеннен соң,
Ыза боп, еңіреп, жылап ит те үрген.
Әшепкі әшкере еттің ісімді Алла,

Мұны да мұптала 127ет басқа түрмен.
Қабыл боп қарғысы оның мысықтағы,
Тап болды мәуілдейтін тахғаззүрмен. 128
Пазылы артық патшахының байқа бәндә,

Жалынсаң жабықтырмайды жаны-ділмен.
Ғибрәт азаматтар алып мұнан,
Ашпа айыбын адамзаттың айтып тілмен.
Нәсілсіз нәжәсәтті қарға ашады,

Пәк болар пәлид129 нәрсе ағып Нілмен.
Әр түрлі астындағы асылдары,
Таусылмас тасысаң да тәмам пілмен.
Сын тақпа, сынық табар сенен біреу,

Сәпидің сөзін есіт әзәзілмен.
Шименен шыбық тимес шертіп еді,
Сазасын берді саттар сырғауылмен.
Көтеру көкке кеуде керек емес,

Бәндеге болған бінә130 абыгілмен. 131
Сәруәрдің санасына болған екен,
Мың үш жүз жиырма төрт осы жылмен.
Сүннәтін сүйенерлік сүтін қылсақ,

Жәһәннан жөнелер ек иман гүлмен.
Кел енді сөз аяғын соза берме,
Данышпан дегендей боп жалғыз бір мен.
1910.

Әнбия Мұрсал машайық,
Жөнеді жұмла жаһаннан.
Білінер белгі қалған жоқ,
Небір асқар мәкәннан.

Қалар дейсің кім аулақ,
"Ажал" деген наһаннан?
Тағдыры бітсе, қоймайды,
Жаның үшін жалынып,

Пұл берсең артық бағаңнан.
Ойланбаған осыны,
Адасып қалған аңғыртпыз,
Парасат пікір паһамнан. 132

Ғапыл пәнда қамданып,
Сапар ұзын, азық ал,
Ұстамай жаллат жағаңнан.
Бәсі мүшкіл байқасаң,

Мал, мүлкіңе мас болып,
Айрылсаң иман — сақаңнан.
Жағасыз, жеңсіз жейдемен,
Ат қылып мініп асарсың,

Ит кірмес ескі бақаннан.
Жер ошақтай жер қазып,
Жатқызып жалғыз ішіне,
Қайтады халқың апарған.

"Аһ" ұрарсың айрылып,
Ата-ана, аға-іні,
Қарындас, қатар, апаңнан.
Бір Алла "бондам" демесе,

Тартарсың зарлап, зарарды,
Орынсыз сүрген сапаңнан.
Сауалшы келсе, қаһармен,
Жүрегің піскен нандай боп,

Айрылар көңіл — тапаңнан.
Әждаһа көзді, сойдақ тіс,
Албасты шашты, салпы ерін,
Бойлары биік қаһаннан.

Шартарапқа шалқиды,
Жайнаған жалын жап-жасыл,
Ауыздары әйдік апаннан.
Жаңбырлы бұлттай күркірер,

Деп айтады кітапта,
Шығарса, дауыс мақамнан.
Мұрсалың кім, дінің не,
Құданы — бір білуге,

Жауабын дұрыс бере алмай,
Тап-тақатың таусылар,
Он екі мүше шақаңнан.
Ол уақытта олардың,

Тікірейер түктері,
Түсіне қылған қаһардан.
Гүрзімен күштей ұрғанда,
Ұсатылған бордай боп,

Жоқ боларсың капаннан. 133
Айуанаттар тітірер,
Ащы дауысыңды есітіп,
Жақын емес захардан.

Нешік сауда болды деп,
Бәрі-дағы қауіп етер,
Сенің көрген жапаңнан.
Көрмейін десең соларды,

Пайдалы іске бас бұрып,
Бек сақтан лапсі-лақаңнан.
Ей, жарандар, андасаң,
Адам — ит тапқан өлімтік,

Кезіп жүріп жапаннан.
Басында қақ жоқ, көл түгіл,
Айналасы — анық шөл,
Асылында, маған нан.

Жан жоламай жалтарып,
Анадайдан өтеді,
Сасығы сонша жаманнан.
Тырайып өліп қалыпты,

Қарап тұрсаң заманнан.
Бауыр қылмай бұларды,
Келгенге күш көрсетер,
Жүрме деп менің шамамнан.

Етті жеп сасық сондайша,
Салбырап тілі сандалар,
Су таба алмай ол маңнан.
Қарағанмен де ойланып,

Опасыз дүние осындай,
Келе жатқан қалып тәмамнан.
Малғұнға мұндай ісінген,
Һаюан абзал, андасаң.

Осы күнгі адамнан,
Ақылдылар азайып,
Дүние парас134 бәтпығыл, 135
Толды ғой жаһан наданнан.

Түзелер еді дініслам,
Райыс, мупты, күс бегі,
Қойылса патша араңнан.
Шариғат шартын жүргізіп,

Саясаттарын құрғызып,
Қорғаса халықты арамнан.
Жол тимесе жүруге,
Сары боздай шұбырған,

Ақ сәлделі жараннан.
Дағуа, жанжал үкімі,
Шаһналық мөрменен,
Бітілсе хасы136 Кәләмнан.

Қатым кәрда137 молдалар,
Мағына айтып отырса,
Бұрқан, Әзим Кәләмнан.
Медресе, мешіт салынып,

Шам сәһәр уақытында,
Күңірінсе азан қалаңнан.
Айт намазы кезінде,
Атты, жаяу жамағат,

Келіп тұрса далаңнан.
Мүшкілат мантық,138 ақайыт,
Ілімдерін ақырлап,
Ақындар шықса балаңнан.

Азығыңды үсірлеп,
Әр жылда зекет шығарсаң,
Қой, түйе, сиыр, танаңнан.
Қазынасы көп қани139 боп,

Қағба барып, хаж қылсаң,
Дұға алып ата-анаңнан.
Бітіріп бәрін бұлардың,
Демің біткен уақытта,

Жөнелсең дүние — шалаңнан.
Жарық болып күндізден,
Қабырың іші нұрланар,
Тіріңде айтқан санаңнан.

Пейіштен есік ашылып,
Жәһанның жамғы қайғысы,
Жойылар көңіл қанаңнан.
Құдайым — бір, дінім — хақ,

Пайғамбарым — Мұстафа!
Деп қатыр жам боларсың,
Құтылып жауап, намаңнан.
Мүңкір-Нәңкір — досындай,

Қызмет қылып қасыңда,
Асыла кетпейді панаңнан.
Неше түрлі жақсы иіс,
Мұрныңа кіріп, шат болып,

Шығарсың тасып шараңнан.
Көрініп тұрар көзіңе,
Һұрғайынның қыздары,
Тотыдай бойын таранған.

"Біздер – Сіздің жұптың", – деп,
Шырайлы сөз айтылар,
Олар сынды жараннан.
О, дарих, қазақ елаты,

Лаулаған өрттің ішінде,
Шыға алмай қалдың табаннан!
Қала түгіл, қыстақ жоқ,
Бөлініп қалған қойдай боп,

Жәй алдың мұндай қараңнан.
Білмейтін Құдай бірлігін,
Әкіміміз — ғайыр дін, 140
Соятын соғым — қабаннан.

Закүні мұның машһүр боп,
Шариғаттың шалғыны,
Қадырсыз болды сабаннан.
Шабысына шаң ермес,

Тұралап тұлпар қалайда,
Кейіндеп қалды шабаннан.
Сырдарияны жағалай,
Темірден тартып кермені,

Қарақшы қойды бағаннан.
Басқасын айтып не керек,
Жан сауғалап, тек тұрмыз,
Қол көтеріп аманнан.

Зеңі141 жұғып осының,
Пасық-пысат көбейіп,
Береке кетті тағамнан.
Әмірі Мағұрып мансұқ боп,

"Мәжнүн ба?" деп, қашады,
Аса алып, "Аллалағаннан".
Таубаның жолы тәрік болып,
Құлдыққа қадам қоймайды,

"Жоралғым – бұл, – деп, – бабамнан!"
Бастан-ақжаһил жұрт едік,
"Мұсылман" аты болмаса,
Бұзықтығы асқан аламнан.

Пазылың кең, бірақ, біздерді,
Қорқынышты кәтерден,
Сақтай көр өзің, я, Маннан!

Халық болып қатыра судан келдік мұнда,
Нәпсінің ойлап қамын дедік: "Іңга!".
Ананың алдын жайлап отыз айдай,
Емшектің еміп сүтін сарықтық жұмыла.

Қаз тұрып қабырғаны қатайтып ап,
Ойынның әр түрінен алып ымыла.
Жүргенде көл жағалай, етекті ашып,
Ерік бермей ертелі-кеш, ертіп жиырма.

Қылдырып жат, жақынға жаман жұмыс,
Неше рет жанға батар жықты дырға.
Кеңесін көңілменен қой мұны деп,
Ұяттан отыз жаста алып форма.

Қамданып қалың беріп, қатын алып,
Ай жүзді ата болдық қыз бен ұлға.
Оларды асырауды ауыр көріп,
Шақырдық сұм дүниені тастап шырға.

Мал қылып артылғанын айдап бардық,
Жаюға қай орында болса мырға. 142
Ағарттық сөйтіп жүріп сақал, шашты,
Адамдай алатын жас сатып пұлға.

Бел босап, бас бұлғақтап баяу тартып,
Еш болып есепсіз күш кетті құрға.
Қолына түссе өлімнің өкінеміз,
Жан атты жасат деген жалғыз құрма.

Қабыр атты халқың қазып, қар бойы жер,
Дегендей етер жұмыс енді тұрма.
Жазы-қыс жанды қинап жүргеніңмен,
Көретін дүниеден сыйың бұл ма?

Табылмас сағымнан су, мұнан – опа,
Өкініп, өз шашынды өзің жұлма.
Сәулені суға түскен нәрсе санап,
Абайла аузыңды ашып, өзіңді ұрма.

Ада ойлап мойнындағы міндетіңді,
Кібітін көңіліңнің толтыр нұрға.
Адал жеп үкіміне мойын қойып,
Ұялтар ақыретте істі қылма.

Сүндетін сәруардың сайбағыштап,
Кісідей кетір кірінді түскен сырға.
Міндіріп меһішәһарда143 мәулаң пырақ,
Қожайын қылар сені ойылдан һұрға.

Тұрғанда азғана өмір өтіп кетпей,
Шығарға шын қайрат қыл ойдан қырға.
Бирубар білер ме деп бірлігімді,
Бейысап бақ пен ырыс берген құлға.

Келгенде күн төбеге найза бойы,
Болады бәріңе де иман тұлға.
Сөйлейін шекерден де шырын бір сөз,
Ықыласпен, аға-інім, енді тыңда.

Жылында һижыраттың мындағы жүз,
Елаты Бұхараның жылдан жылға.
Намаз бен рузаны одан жойып,
Бұзылып, бұл күллия болған күміра.

Салдырған мұнаралы мәдрәссәлар,
Жаңғырықты майданы боп жаң мен жыңға.
Ұмыт боп Алла ұраны — азан, тәкбір, 144
Байлардан бермей қайыр, кетті ыңға.

Үгітті ерте ақшам айтқанменен,
Тұтпайтын түрі болды ешкім шынға.
Қылар деп шылымға қап қағаздарын,
Қорыққаннан кітаптарын көмді құмға.

Бар еді Әбибулла деген бала,
Қайғырып қылушы еді күн-түн нала.
Бір апат Бұхараға болады-ау деп,
Кетіп еді кенттен шығып, кезіп дала.

Кешіне сәрсенбінің бір күндері,
Қабырына Баһауадиннің барып жана.
Сыйынды шырақ жағып, шашып қайыр,
Көрсет деп кәраматпен бір нышана.

Қатым етіп Кәламалла көп жылады,
Елімді ет деп аман һақ Тағала.
Көк көзді, орта бойлы, қызыл мұртты,
Шайық келіп көзі ұйқыға барған шама.

Деді ей, жігер парам145 жылама енді,
Берермін Бәзу Алла мен айғана. 146
Тұрма енді Бұхарада, бар Самархан,
Онда бар бір мүридім менің дана.

Әндіжан аты оның сиыр бағып,
Саһарада Аққа айтады һәмду сана.
Тапсырып оған қолыңды қайтып келсең,
Ізіңе елің ұғлым ерер һәма.

Түсіне осы кірген өте шат боп,
Оянып ұйқысынан ол замана.
Самарханд шәһәріне сапарланды,
Болар деп жолдас ертпей Жаппар пана.

Айнытпай айтқан жерден тауып алып,
Жығылды аяғына жылап қана.
Үйретті тарихаттан талай жолды,
Емшекті ондай болмас берген ана.

Пісірмей қалайынша қам қояды,
Болған соң іштегі асты елге астана.
Шақырып шайқы бір күн мүриттерін,
Бәріне деді болдым пәруана.

Мекені ілім—ікімат мынау Бұхар,
Шәһар еді шарапатты зор баһана.
Бұл күнде бәддиянат болып халқы,
Жазы, қыс жүргенге ұқсайды ғапылана.

Біреуің барып тәлім беріңіздер,
Сабырлы, саслайтұғын пақырана.
Болмады бәрінен де бұған жауап,
Суы жоқ сілтегендей сахыраға.

Отыр еді ең шетінде Әбибулла,
Әндіжан айлап назар ақырына.
Сен бітір осы айтқан қызметті,
Қиналып деді бұған "аһылама".

Ол хәлда Әбибулла деді жылап,
"Жүгіңе нарың біздей бақыра ма".
Бірақ жоқ ілім менен кәрәматтан,
"Кеуіл" атты кеудедегі қақырада.

Жарлымын, жиырмаға жаңа жеттім,
Қазансыз халықты адам шақыра ма.
Болмаса, бас тартпас ем бұйрығыңнан,
Жабыны жол аспайтын "маһылама".

Шайхы басын айтқан төмен салды,
Сыр бермей, суша олар сапыра ма?
Мүбарак көтеріп бас, көптен кейін,
Жетерсің деді ілгергі ғапылаға.

Үр құлаш теңізіне тәуекелдің,
Осы рет Алла зәмін Ақ һақында.
"Ер ұшар һүмматпенен, құс қанатпен",
Делінген бұрыннан бар нақылана.

Қырықтағы қылды Алла адамға ұқсас,
Буына кәраматтың айлады мас.
Ілімнің көңілінен көзі ашылып,
Айлады шынжыр қатар шын қасыл—қас.

Қам қылып шырайлы жүз, шырын тілді,
Уағызды айтты еритін тау менен тас.
Кідірмей күн-түн жүріп келді Бұхар,
Айлауға айтып уағыз ілімін паш.

Орнынан ойдағы жоқ жетісіп пұл,
Тарқатып жұртқа шүлен жегізді ас.
Қандырып халықтың мейірін, айтып үгіт,
Сайрады сәһардағы бұлбұлға ұқшас.

Жайылып ауазасы жұрттан жұртқа,
Атанды "атақты пір" шын зәбардас. 147
Бір алым Бұхараның ханына айтты,
Бар дейді Әбибулла деген бір "кәс".

Жәһілдің жиып бәрін мүрит етіп,
Тұтады дейді өзін биік, өзгені пәс.
Сол үшін арыза айтып келіп тұрмын,
Келтіріп күйінгеннен көзіме жас.

Бір күні бізбен бірге шақыртып ал,
Ұялтып ортаға алып етелік наш.
Шәһардан шығындырып жіберейік,
Мойнына мекерлігі қойылса рас.

Мақұлдап молдалардың жиып бәрін,
Жайдырды шәһіналық жайға палас.
Алдырып үстеріне Әбибулланы,
Қысты көз қылмаңдар деп бұған талас.

Білімді бәрімізден көрінесің,
Құдайдың зат, сипатын айтып қараш.

Білмейтін барлығың да болсаң мәгас.
Қаларсың от ішінде ойбай салып,
Сынауға сылтауратып айтсақ оғаш.
Бәрі де жауап таппай жалтақтасты,

Кісідей төбесінен тиген томаш.
Біреуі молдалардың мұны айтты,
Бұл айтқан болынған һәл сөзден толас.
Сұрасын Жүсіптің мен таппай жүрмін,

Құраннан қылмаңдар көп сөзім порас.
Балаларға беріп сабақ, жаңа келдім,
Көзіңе көрсетейін, айтсаң рас.
Деп бірі Құранды алып қолына енді,

Ұрғандай енсіз суға болды құлаш.
Таба алмай тағы берді біреуіне,
Молданың менменсіген ойы лас.
Ол-дағы таппаған соң біреу алды,

Досыңның деген бар деп жоғын сұрас.
Таба алмай болды қайран барлығы да,
Молданың білгірсіген бәрі тыраш.
Құранды қолына алып Әбибулла,

Сіз-дағы дегеннен соң тақсыр бір аш.
"Биссымылла раһиман раһим" деп,
Көрсетті ол сүрені Алла үшін аш.
Таңырқап бұл ісіне барлық молда,

Қойғандай қол қусырды шын ықылас.
Қорласаң ас құстырар, ер тыштырар,
Деді хан молдаларға көздеріңді аш.
Жетіде хан бұларды жиды тағы,

Артылар ал байқаңдар кімнің бағы.
Қара есек Әбибулла келді мініп,
Басқаның бар астында арғымағы.
Кіргізіп шәһіналық сарайына,

Ac әкеп амандасып болған шағы.
Алдына молдалардың қойдырып хан,
Жәһанның жеңіздер деді шам шырағы.
Қол салды молда Нияз деген кісі,

Дегендей мен бұлардың баһырағы. 148
Артынан бәрі-дағы ұрды қолды,
Қалмас деп қарап қалсақ жылтырағы.
Қол ұрмай Әбибулла қалды отырып,

Аң көрген ақсұңқардай қырымдағы.
Хан айтты қатарыңнан қалдың неге,
Көңілінде кегің бар ма бұрындағы.
Құлақ сал Әбибулла деді маған,

Айтайын әпсананы сырымдағы.
Моллаңның бәрі пасық, асың һарам,
Жоқ қылған көңіліндегі нұрын-дағы.
Тәбарік тастағанын көретұғын,

Бұлардың сенсің көпек ырылдағы.
Молдалар сол уақытта ашу қылып,
Лайық деді осының ұрылмады.
Бересің көпті сөгіп көрмей пәтуа,

Мақұл ма мәжнүн сенің мұның-дағы.
Һарамнан ас ішінде нені көрдің,
Ессізсің иісті білмес мұрындағы.
Өлтірсек осы ретте обалың жоқ,

Түспейді халыққа қысас құнындағы.
Деп бәрі ұруға анық айналып еді,
Тоқта деді өңшең Бұхар дырылдағы.
"Құлым!" – деп, Құдай маған берсе жәрдем,

Жүз түгел жұмыс емес мыңын-дағы.
Құдыққа тауық түсіп өліп қалған,
Патшаның сарайының ығындағы.
Шорыға су таситын қиын болған,

Тауықтың ол құдықтан шығылмағы.
Айтпаған қаһарынан қорқып ханның,
Қамырдай қалар ма деп сығымдағы.
Болды үш күн ол тауықтың өлгеніне,

Қонбайды сасығына шыбын-дағы.
Есегім ол құдықтан ішпейді су,
Қоймайды өзге судың дымындағы.
Сынауға сол құдықтан су әкеліп,

Есекке берді халық ол жығындағы.
Тастады аяғымен теуіп төгіп,
Бастағы үзе қашып жібін-дағы.
Құдықтың басқасынан қанбас болды,

Ығалын жалап жердің жымындағы.
Десіп еді бұл қалайша деді күліп,
Есегім бәріңнен де нығымдағы.
Шоры да шынын айтып деді ханға,

Кешпесең шыбын жаным шығындағы.
Ашуын Әбибулла алды сұрап,
Жәрдемі жақсылардың тығындағы.
Бастығы патша болып қол тапсырып,

Бұлардың ел жығылды ымындағы.
Бұзықтық бұл күллия қойылады,
Шәһардың іш пенен сырт құмындағы.
Һақ діннің Әбибулла жақты шамын,

Ақына талапты ердің алла зәмін.
Айттырып азан тәгбір әр орыннан,
Қарық қылды бұрынғыдай діннің қамын.
Суымен саумы салады сақауаттың,

Көгертті көңілінің әркім бағын.
Береке Бұхараға берді Алла,
Шығарып ойдан қия, қырдан ағын.
Әуелде Мыңлан деген ер бар еді,

Темірияр дейтін еді оның нәмін.
Баласы бар еді оның аты Аллаяр.
Жасынан ілім, ікімат ашқан бабын.
Қатым етіп жиырма бесте ханға барып,

Қыл деді қызметке мені тағын.
Бол деді бәжға төре барып онда,
Сындырмай ол сияқты ердің ағын.
Қиянат қатаң түрде қылып халыққа,

Қоймады етпей тіпте ойлағанын.
Бір күні Түркістанның базарында,
Ұстап ап Әбибулланың бір адамын.
Нәрсеңді сатып алған таңба ұрғызбай,

Жүрсін деп жұлып алып қолындағын.
Даурығып дәшіне құлақ қоймай,
Қамшының шекесіне ұрды сабын.
Жарылып басы судай ағып қаны,

Сол жердің жосадай қылды атыз, жабын.
Ақыры Әбибуллаға жылап келіп,
Аңғартты Аллаярдың осы ылаңын.
Шайхы айтты ақына оның дұға етейін,

Деңіздер қол көтеріп бәрің "әмин!"
Я, алла, бұл төреге беріп таупиық,
Көңілімнің кетір деді дәрһал шаңын.
Сол сағат сабыр кетіп Аллаярдан,

Опасыз ошпу жәһанның ойлап заңын.
Жүргенім жарамас деп мұндайынша,
Етуге ой жіберіп дін талабын.
Жүгірді жылауменен Шайхыға дәрһал,

Тәбәрік тұтайын деп ұлтарағын.
Хан, қара тізін бүгіп тітіреді,
Толтырып қорқынышпен көңіл қабын.

Білдім деді алдымдағы жол ұзағын.
Шайхы айтты сынамаққа сіздер төре,
Біз пақыр бола аламыз қалай шағын.
Теңің шеш теңдесіңе терең ойлы,

Қайтесің бұл араның қол мен қағын.
Есітіл осылайша айтқан сөзді,
Зар жылап жерге ұрып бет пен жағын.
Жастанып жатам деді босағанды,

Алдыма ұстағанша ажал жамын.
Ендеше екі түрлі уағдаменен,
Алуға қызметіме ризамын.
Әуелі тіленшілік етіп төрем,

Бұхардың түгендейсің үй мен тамын.
Екінші бас, сирақ пен қарнын қойдың,
Тамызбай әкеп жерге жын мен қанын.
Деген соң дереу шығып дірілдеумен,