Ата өсиеті
Тәуелсіздік – төріңде,
Нұр құяды көңілге.
О, жас ұлан,

Еліңнің
Ертеңі үшін ерінбе!
Жақсы оқып, білім ал,
Саналылар ұғынар.

Жастайынан білімді
Болып өскен ұлылар.

Қазақстаным
Сәулетті әр қаласы –
Шырағындай өмірдің,
Кең-байтақ даласы –

Құшағындай елімнің,
Тұп-тұнық аспаны –
Байлықтың бастауы,
Замана дастаны –

Қазақстаным менің.
Жасындай айбыны
Ұл-қыздарды түлеткен,
Тұп-тұнық аспаны,

Байлықтың бастауы,
Замана дастаны –
Қазақстаным менің.

Қазақстан Республикасының
Мәдениет және ақпарат министрлігі
Ақпарат және мұрағат комитеті
«Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару»

Біз шадыман баламыз: Өлеңдер, жұмбақтар, жаңылтпаштар,
ертегі өлеңдер, поэмалар. – Алматы, «Өнер 21-ғасыр» қоғамдық
қоры, 2013. – 384 б.

Көрнекті балалар ақыны, Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығы-
ның лауреаты Сұлтан Қалиұлының «Біз шадыман баламыз» атты
кітабы балаларға арналған таңдаулы өлеңдерден, жұмбақтар мен
жаңылтпаштардан, ертегі, өлеңдер мен поэмалардан тұрады.

Кітапқа негізгі кейіпкер: Марат деген бала мен Шекербек, Асқар,
Күсеп, Төлен, Нұралы, Дауыл сияқты достардың алуан түрлі күлдіргі
іс-әрекеттері өзек болады. Туған ел, табиғат қызықтары, құстар,
сыныптастар, әже, ата туралы тартымды жыр-тақпақтар өз оқырманын

табады.
Кітап ақынның 70 жылдық мерейтойына орай шығып отыр.

© «Өнер 21-ғасыр» ҚҚ, 2013
© Көпіш Ә. (безендіру), 2013

Ата заң
Ата заң бұл бағалы
Барша халық қолдаған.
Осы заңнан табады

Әділетті жолды адам.
Енді кейбір антұрған
Жүргізбейді үкімін.
Ата заңда қамтылған

Сенің барлық құқығың.
Бұл заңымыз ғажап-ақ,
Әрбір бетін көр ашып.
Енді нағыз азамат

Болам десең,
Жол ашық.
Астана – символдар қаласы
Астанадан тарайды нұрдың бәрі,

Қадам бассаң, қарсы алар символдары.
Тарихың да, салт-дәстүр, өнерің де –
Символдарда. Астана – бұлбұл бағы.
Араласаң – асылдың нелер кені,

Елестейді осында – ел ертеңі.
Оқығандай боласың том-том кітап,
Ұшан-теңіз білімге кенелтеді.
Менің елім

Бастау алған ежелгі дәуірлерден
Қазақстан дос, бауыр әрбір елмен.
Көрген талай жұтты да, қырғынды да,
Жаманның да, жақсының дәмін көрген.

Бүгін елміз жаңаша тұрмыс құрған,
Қойнауы кең, даласы – ырыс тұнған.
Қайсар халқы, сан ұлттың өкілдері
Тағдыр қосып бастарын, туыстырған.

Қазақстан әр таңы атқан күліп,
Нұр сәулесі санаға жаққан үміт.
Алға бастап барады Елбасымыз
Әрбір күннің шуағы шаттандырып.

Қазақстан жалауы
Көк аспандай көкпеңбек
Қазақстан жалауы.
Көк емес ол тектен-тек –

Елдің ашық қабағы.
Ақ ниеті – алтын күн,
Асқақ арман – қыраны.
Жалауы бұл –

Халқымның
Мәртебесі, туы, ары.
Бұлт шалмасын күнімді,
Тарылмасын өрісім.

Биік ұстау туымды –
Қасиетті борышым.
Елтаңбасы елімнің
Елтаңбасы елімнің

Неткен әйбат, әдемі!
Тұнығындай көңілдің
Ортада – аспан әлемі.
Құт, береке – шаңырақ,

Орын алған ол төрден.
Қанатты қос арғымақ
Екі жақтан көмкерген.
Тәуелсіздік жолында

Талай-талай тер тамған.
Билігім – өз қолымда,
Еркіндігім – елтаңбам.

Тұңғыш қазақ ғарышкер
Әубәкіров ағаның
Даңқы көкке самғаған.
Тоқтар аға

Гагарин
Салған жолды жалғаған.
Тоқтар ағам – жан ағам
Бұрыннан да ер еді.

Менің батыр ағадан
Аумай қалғым келеді.
Ғарышкерлер – қырандар

Әнін жазған Темір Тайбеков
Ғарышкерлер,
Ғарышкерлер
Қиял құсын түлеткен

Ұлы Отанның,
Гүл Отанның
Мәртебесін ту еткен.
Тоқтар, Талғат –

Көкте самғап,
Биік ұшқан қырандар.
Ағаларға,
Қарап

Алға
Өсеміз біз ұландар.
Ән тербеген,
Даңқы өрлеген

Байқоңырдан самғаған
Ғарышкерлер,
Ғарышкерлер
Ерлік жолын жалғаған.

Тоқтар, Талғат –
Көкте самғап,
Биік ұшқан қырандар.
Ағаларға

Қарап
Алға
Өсеміз біз ұландар.
Жас түлектер жыры

Әнін жазған Бейбіт Дәлденбаев
Білімге біз, туған ел, құмар ұл-қыз –
Арман қуған жас түлек, ұланыңбыз.
Нұрағадай ертең-ақ талай-талай

Арамызда жарқырап тұрар жұлдыз.
Қайырмасы:
Нұрға бөлеп әрдайым тұрар маңын,
Арамыздан сан мыңдап шығар дарын.

Сеніміңді арт, туған ел, ұрпағыңа,
Алға батыл самғайды ұландарың.
Сан алуан мамандар еңбегін де
Лайықты өнермен тең көруге.

Озық ойлы ғылымның небір сырын
Асығамыз тезірек меңгеруге.
Қайырмасы.

Талпынбаса бұйырған өнер кімге,
Талаптыға шуағын төгер күн де.
Талпынамыз шыңдарға, асқарларға,
Талпынамыз табысқа кенелуге.

Қайырмасы.
Әрбір күнге жеңіспен аттағанда,
Кеуде соғар біз емес мақтағанға.
Қазақстан туған ел – ұлы анамыз,

Қаңтар
Қаңтар келді ышқынып,
Сірескен қар жан-жағың.
Үдегенмен үскірік,

Күн ұзарды қарға адым.
Ақпан
Ақпанда
Қыс ызғары

Қайтпағанмен,
Күн жылып,
Айналаның мұз­-қары
Бір қатады, бір жібіп.

Наурыз
Наурыз келді шуақты,
Шаттанбаған бар ма алап?
Жылғалармен су ақты,

Бүрін жарды тал-дарақ.
Сәуір
Сәуір келіп жетті енді,
Дала гүл‑гүл жайнады.

Жырға қосып көктемді,
Әнші құстар сайрады.
Мамыр
Мамыр келді – ән-думан,

Көлде аққу қалқыды.
Орақ түскен шалғыннан
Жұпар иісі аңқыды.
Маусым

Құс көбейді көлдегі,
Маусым келді – жаз мейрам.
Асыр салып төлдері,
Жан-жануар мәз-мейрам.

Шілде
Шілде келді,
Бұл бір ай –
Жаз айы ғой ең ыстық.

Апамызға
Құлпынай,
Алша, шие терістік
Тамыз

Тамыз жомарт бұйырды –
Пісті қауын, алма, өрік.
Жүзім, алмұрт үйілді
Дастарқанға сән беріп.

Қыркүйек
Қыркүйек кеп,
Күз келіп,
Шопан көшті күздеуге.

Мектепке бет түзедік
Гүл құшақтап біздер де.
Қазан
Қазан келіп,

Көсілді
Аяқтап жұрт жұмысты.
Тал‑дарақтар шешінді,
Қыс қамына кірісті.

Қараша
Қараша кеп шіреңді,
Қара суық қысады.
Аспан жиі түнерді,

Сезіліп қыс нышаны.
Желтоқсан
Азынайды бораны,
Желтоқсан – бұл, қыс басы.

Әйнекке ою ояды:
«Осы, – деп, – қыс нұсқасы».
Біз шадыман баламыз
Әнін жазған Әсет Бейсеуов

Аппақ, аппақ, қар аппақ,
Қар жамылған дала аппақ.
Қырау-қырау тал аппақ,
Айналаның бәрі аппақ.

Аппақ біздің шанамыз,
Аппақ қырдан ағамыз.
Шырқатып ән саламыз,
Біз шадыман баламыз.

Жаңа жыл қарсаңында
Безендірдік
Аулада
Өсіп тұрған шыршаны.

Әсемдеуге әр бала
Бар өнерін жұмсады.
Жасап келді бірі – піл,
Бірі – барыс, арыстан.

Бірі – қораз,
Бірі – құр,
Бірі – бүркіт, сауысқан.
«Қырау» да бар,

«Қар» да бар,
Іліп жаттық тырмысып.
Төбемізде қарғалар
Әрі-бері жүрді ұшып.

Шыршамыз тұр жасарып,
Ойыншықтар тізіліп.
Көз алмай біз,
Тамсанып,

Қарап тұрмыз қызығып.
Қуаныстық:
«Шамдары
Тіпті ғажап болды», – деп.

Ал қарғалар
Маңдағы
Қарағайға қонды кеп.
Бізге де жұрт тамсанып,

Тұрсын дей ме қызығып,
Өздерінше
Жасанып
Күтіп отыр тізіліп.

Жаңа жыл кешінде
Жаңа жыл.
Жаңа жыл келеді,
Безенген елка,

Карнавал.
Қызықтар не деген көп еді,
Көргенде әркім-ақ таңданар.

Біреулер еліктеп өткенге,
Айналды гусарға, ноянға.
Біреулер киіп ап бетперде,
Айналды тиінге, қоянға.

Біреулер мысыққа, тышқанға,
Кәмшатқа, кірпіге айналды.
Біреулер диюге, мыстанға,
Қарсаққа, түлкіге айналды.

Біреулер айналды сауысқан,
Қаршыға, сұңқарға.
Біреулер айналды
Арыстан, сәйгүлік, тұлпарға.

Біреулер айналды табанда
Қоразға қып-қызыл айдарлы.
Біреулер борсыққа, қабанға
Аюға, маймылға айналды.

Төленді сүймейтін жан адам,
Сотқар-ды, түрі де сұсты еді.
Қасқырға айналу ал оған
Пәлендей қиынға түспеді.

Мінеки, әжетке жарады
Әдеті, дағдысы бұрынғы.
Жүгірді қанталап жанары,
Алақтап әркімге ұрынды.

Жолында тұрғанды ол қағып
Өтетін,
Не дауа тентекке!
Бір шетте лақтар жүр қорғанып,

Тығылып жүр Қызылтелпек те.
Қызыға қараймыз елкаға,
Қызды ойын...
Қарша қыз ән салды.

Ал Аяз атамыз – ортада
Биледік, білмедік шаршауды.
Біздерді шаттыққа бөледі,
Жаңа жыл қуаныш ап келді.

Келелі
Өнері
Көп еді,
Қызық кеш тарайтын шақ келді.

Міне, енді мысық та, тышқан да
Қоян да, тиін де, кірпі де,
Кәмшат та, дию де, мыстан да,
Аю да, маймыл да, түлкі де,

Сауысқан, қаршыға, сұңқар да,
Қораз да қып-қызыл айдарлы,
Арыстан, сәйгүлік, тұлпар да –
Қайтадан адамға айналды.

Сыпырып пердесін табанда,
Жалт етті Төленнің жанары.
Шешкенмен пердесін,
Адамға

Айнала алса ол, жарады.
Кім күшті, кім мықты
(Жаңа жыл мерекесіне арналған сценарийге қосымша)
Аяз ата:

Уа, балалар, барлығың
Тәртіптісің, білемін.
Орындалар дәл бүгін
Не тілесең – тілегің.

Орындалар бүгінгі
Алға қойған мақсат та.

Қояйық біз күлуді,
Артық кетіп жатсақ та.
Өз мақсатын, арманын
Айтар екен кім қані?

Құлағың сал ал,бәрің,
Тыныш тұрып тыңдалы.
І бала:
Ертеңім деп бізден ел

Күтіп отыр көп үміт.
Білім қуып, ізденер
Шағымыз ғой соны ұғып.
ІІ бала:

Ауызды ашып,
Қоймайық
Басқа жұрттан соң қап біз.
Осы бастан ойлайық,

Қайсымыз кім болмақпыз?
Аяз ата:
Ұсынысың орынды,
Сөз бастауға мақұл кім?

Қысылмай-ақ қолыңды
Көтере ғой батылың.
(Бір бала қол көтереді).
Аяз ата:

Ер екенсің! Жарадың!
Ал айта ғой, қарағым.
ІІ бала:
Бизнесмен болып мен,

Байып алу – тілегім.
Жүрмеймін жай көлікпен,
Иномарка мінемін.
Біреулердей,

Байысам,
Зып бермеймін шет елге.
Өндіріске ауысам,
Туған елден кетем бе!

ІІІ бала:
(Бизнесмен балаға қарап)

Мен банкир боп аламын.
Саған беріп кредит,
Күреп ақша табамын.
Бабалардың әмбеге

Қастерлетіп суретін
Салдырып мол теңгеге,
Арттырамын құрметін.
ІV бала:

Мен бірінші нөмірлі
Елші болам әр елге!
(бармағын қайқитады)
Отанымды,

Елімді
Сыйлатамын бар елге.
Оқып жүремін сол үшін
Екі бірдей шет тілін.

Кеңейіп ой-өрісім,
Келеді үдеп екпінім.
V бала:
Толып тағам санына

Тұрсын дүкен, асханаң.
Сол үшін мен
Шаруа
Қожалығын басқарам.

Серпіп інім көрпені,
Көз ілмейді көп уақыт.
Есесіне ерте оны
Алу қиын оятып.

Әжемнің дәл келеді
Күн ілгергі болжамы.
Жылап қоя береді,
«Тұр» десең-ақ болғаны.

* * *
Сипап қойып айдарын,
Алақайлап жүр інім.
Тауып апты

Айнаның
Алақандай сынығын.
Қолына алып олжасын,
Қайта-қайта қарайды.

Тыным таппай
Ол шашын
Жиі-жиі тарайды.
Әжем:

Кемсеңдейді иегі.
Шешем де оны
Күліп кеп,
Маңдайынан сүйеді.

Әкем де көп мақтады,
Жақсы болды бұл өзі.
Сағатты енді бақпады,
Күрт өзгерді мінезі.

Өзгеше еді нақ кеше,
Киноға тым құмар-ды.
Сөйте тұра:
«Жат» десе,

«Құп» дейтінді шығарды.
Теріс қарап,
Оранып,
Дереу жата қалады.

Міне, енді ол анық
Жігіт болды, саналы...
* * *
Ал таңертең тұр-тұрлап,

Азан-қазан үй әлі.
Жарты сағат қыңқылдап,
Жасын әрең тыяды.
Көрінгенге ұрынды,

Ұйқысы бір қанбады.
Шала-шарпы жуынды,
Бұрынғы әдет қалмады.
Ұйқы жеңіп тәбетін,

Ішті асын «ән салып».
Енді осы әдетін
Өзгерте алмай шаршадық.
* * *

Отырып ем бірде мен
Сабағымды оқуға.
Бұрын көріп-білмеген
Болды тосын оқиға.

Көрші үйдің баласы
Менің інім екеуі
Әлденеге таласып,
Қызып-қызып кетеді.

Ересектер үйдегі
Құлақ түрсек ақырын,
Түнде болған киноны
Жыр етті-ай қос батырың.

Анау сосын бүй деді, ә?
Бетіне қол былш етті,
Сонсоң анау иледі, ә?
Содан кейін өздері

Сол екеуі бола қап,
Ұмытты да өзгені,
Алысты-ай кеп домалап...
Осылайша киноны

Ойнап шықты түгелдей.
Бақтық бар жан үйдегі
Бір ісін қалт жібермей.
Қайран қалдық ініме,

Көрген жоқ ол киноны.
Ұйқтап жатты іңірде,
Сонда қалай білді оны?
Мұның сырын біз ұқпай,

Жүрсек бір күн бақылап,
Батады екен қызыққа,
Теріс қарап жатып-ақ.
Көреді екен киноны,

Ыңғайлап ап айнасын.
Байқамаппыз мүлде оны,
Асырыпты айласын!
Ойын түбі

Сейітке мен ағамын,
Жасым үлкен шамалы.
Мен мектепке барамын,
Сейіт енді барады.

Мен – мұғалім, ол – шәкірт
Болып бірде ойнадық.
Жүрді мені шаршатып,
Жаза алмай қойды әріп.

Онысына көнбедім,
Қайталаттым қанша рет!
Талабыма ол менің
Әзер төзді әлсіреп.

Қиналсам да соншама,
Сөккенім жоқ тоқтап қап.
Тіліне ауыр болса да,
Жаттатқыздым көп тақпақ.

Ризамын ініме,
Ақталды істің азабы.
Он әріптің бүгінде
Басын құрып жазады.

Біледі енді санауды,
Мадақтаймыз біз оны.
Дұрыс ұстап қаламды,
Беске дейін тізеді.

Жатса сурет сала алмай,
Үйретемін бояуын.
Тексерем де,
Аямай,

Бірақ сауат ашқаны
Маған пайда болмады.
Сөмкемді іздей бастайды,
Көзім тайса болғаны.

«Үштерім» мен «екімді»
Қояды үйге жеткізіп.
Қызартады бетімді,
Маңдайдан тер төккізіп.

Өзіме де сол керек
Өмірімде көрмедім
Інімдей мен еркені.
Мазамды алып ол менің,

Айтқызады ертегі.
Кітаптардан
Жүргенім
Ертегі іздеп күнбе-күн.

Мойнымдағы
Бұл менің
Тәрізді бір міндетім.
Қайталасам кей-кейде

Айтқанымды бұрынғы,
Басады ол гөй-гөйге:
«Айтқансың, – деп – мұныңды».
Күні бұрын ескерсең,

Дайындалып аласың.
Кейде ойыннан кеш келсең,
Қайдан іздеп табасың?..
«Ертегі айт», – деп, ол бірде

Қоймаған соң жылауын,
Құтылайын дедім де,
Одан-бұдан құрадым:

Ертеде
Екі бала болыпты.
Ойнап кетіп ертемен,
Көштен қалып қойыпты.

Екеуі сан тау асып,
Жер жиһанды шарлапты.
Арып-ашып, адасып,
Көрмегені қалмапты.

Құтылыпты амалдап,
Не аштықтан қауіпті.
Балық ұстап, аң аулап,
Кішісі жол тауыпты.

Үлкенінің ойына
Кірмейді екен ас-қамы.
Ылғи ұйқы соғудан
Білмейді екен басқаны.

Бірде аңға, алысқа
Кеткен кезде серігі,
Қиқуласқан дауысқа
Бөлініпті көңілі.

Түрегелсе орнынан,
Бір топ атты
Гулесіп,
Құс ұшырып,

Соңынан
Келеді екен ілесіп.
Ұшқан бойы құс келіп,
Қона кетсе басына,

Бала оған тістеніп,
Булығыпты ашуға.

Балға қонған арадай
Қаумалапты көп атты.
Ай-шайына қарамай,
Ақ киізге орапты.

Орнына оның хан іздеп,
Жүр едік біз қайғырып,
Көсем тапсақ нағыз, – деп. –
Құс кімге кеп қонады,

Ханымыз сол болады.
Хан болдың, – деп,
Баланы
Көтеріпті жоғары.

* * *
Тасып бала көңілі,
Мансап дерті меңдепті.
Аңға кеткен серігі

Есіне де келмепті.
Сонсоң елді билепті
Қылышынан қан тамып.
Бай, билерге тимепті,

Зар илепті ал халық».
Бітті осымен ертегім,
Төсегіңе зыт! – деп ем,
Қайдан зытсын ол тегін,

Онда ма?
Құсқа алғыс айтар ем.
Қала салып, оңды, әсем,
Жұртқа білім берер ем.

Ол баладай болмас ем,
Жұрттың бәрін теңер ем.
Құс біткенді тордағы
Жіберер ем жайына...

Не істер едің тағы да?
«Құлақ етім жедің кеп,
Тақақтап тым қоймадың.
Қатырайын сені», – деп,

Бақытқа елді бөлер ем.
Таптырып ап ал сені,
Май құйрықтан тебер ем.

Әуелі
Сені өзім табар ем,
«Маған салған әлегің
Көп болса да,

«Ағам» ең.
Әкем тақсыз күн көрді,
Мен де тақсыз күн көрем.
Бақытты етсең күллі елді,

Таққа сен-ақ мін», – дер ем.
Бұлай дерін білгенде,
Сөйлемес ем құтырып.
Тесік таппай кірерге,

Ашып-жұмды ол көзін.
Нәзік үнмен:

Суретінен көрді өзін.
Ашуланбақ түгілі,
Селт еткен жоқ мұрты да.
Қайта үдеп пырылы,

Қайта басты ұйқыға.
Енді қайттім?!
Бұл сыным
Санасына қонбады.

Үмітті үзді мысығым,
Төлен құрлы болмады.
Конкурс
Міне, тағы жаңалық:

Газет қапты ілініп.
Хабарларды қарадық,
Кезек-кезек үңіліп.
Қалдық біздер мәз боп тым,

Болды өзі бір оңды іс.
Бір шетіне газеттің
Жазылыпты конкурс.
Сурет етпек білгенін

Талапкердің барлығы.
Жақсы салса кімде-кім,
Сол алмақшы бәйгіні.
Өнерім бар менің де,

Несі қиын бұл істің?
Шыға үйге келдім де,
Жұмысыма кірістім.
Енді атамның торыдым

Аттылы көк шанасын.
Атам отыр тонының
Көтеріп ап жағасын.
Бояуларды

Жайлап мен
Әкеп қойдым үстелге.
Тұрып қалдым
Әйнектен

Көзім сыртқа түскенде.
Әнеки, тұр
Атамның
Көк шанасы жегулі.

Желбіретіп сақалын,
Өзі де енді көрінді.
Көк шанасын зулатып,
Аттанды ол сапарға.

Танауынан бу атып,
Аршындайды аты алға...
Ұзатып сап шананы,
Жеткенінше күшімнің,

Көріністі жаңағы
Қағазыма түсірдім.
Масаттанып, күлімдеп,
Мәз-мейрам боп тұр едім,

Мектепке әкеп тапсырдым,
Алам енді жүлдені.
Балалардан жасырдым,
Мұнымды ешкім білмеді.

Жақсылары бәрінен
Қабырғаға ілінді.
Көрушілер алдымен,
Шеткісіне үңілді.

Ат құлағын ұзын қып,
Жаңылыппын есептен.
Боясам да қызыл ғып,
Аумапты ол есектен.

Есек болса несі бар,
Жегеді оны шанаға.
Мен болмасам,
Осылар

Мұндайды да сала ма?
Қарт ұқсамай қалса да,
Қарап өтті сан адам.
Айнымапты, ал шана

Көкпеңбек сол шанадан.
Мен өзімді білдірмей,
Тұра бердім шеткері.
Балалар көп кідірмей,

Өзгесіне беттеді.
Мұнда бұдан басқа да
Ілулі тұр көп сурет.
Біреулері – «Асхана»,

Бірін жазған «Шөпші» деп.
Бірін жазған «Түйе» деп,
Бірін қойған «Клуб» деп.
Бұларға жұрт үймелеп,

Өтіп жатыр күліп көп.
Көрушілер ақыры
Бір суретке тірелді.
Қандай өзі тартымды,

Мұны салған кім еді?!
Бір аққала тұр қалғып,
Аймалайды таң нұры.
Барлығымыз құр қалдық,

Осы алды бәйгіні.
Талай көздер сүрінген
Суретке сан үңілдім.
Кейін білдім мұны мен,

Еңбегі екен інімнің.
Боран
Тал-шыбықтар шайқалып,
Тентек боран ұлиды.

Ысқырады айналып
Айдалада бір үйді.
«Айтады өлең» құтырып,
Үрейлі тым «өлеңі».

Аппақ қарды сыпырып,
Үй іргесін көмеді.
Булыққандай ашуға,
Қорқытады кісіні.

Үйде Дауыл,
Қасында –
Жалғыз ғана мысығы.
Таусылды тым шыдамы,

Бойын үрей биледі.
Өксіп-өксіп жылады,
Ерніне ерні тимеді.
Қорқытты да жылатып,

Мысығы оны жұбатып,
Құйрығымен сипады.
Медеу болар жоқ ана,
Көкесі жоқ қасында.

Жатқан қойға қорада
Кетіпті шөп шашуға.
Үй мен қора арасы
Қашық емес оншама.

Келмеген соң анасы,
Шықты Дауыл тоңса да.
Ұйтқып боран үрледі,
Алдын орап биледі.

Тартқылады ілгері,
Дедектетіп сүйреді.
Жүрді Дауыл бөгелмей,
Елемеді боранды.

Мысық «барма» дегендей,
Аяғына оралды.
Тоңды мұздап беті оның,
Кірді ұсақ қар шашына.

Жұлқылап жел етегін,
Адымдады асыға.
Қалды енді үй аулақ,
Алған беттен танбады.

Мысығы оның мияулап,
Ізінен бір қалмады.
Үміт күтіп ол алдан,
Мүлдем ұзап кетсе де,

Алай-түлей бораннан
Көрінбеді ештеңе.
Қора қайда, мал қайда,
Дауыл күдер үзбеді.

Қалды ма деп шалғайда,
Барар жолды іздеді.
Жүре-жүре омбылап,
Дәрмені де таусылды.

Табылмады жол бірақ,
Қара терге малшынды.
Мысығы да тұрып қап,
Дірілдеді, тоңды ма?

Қалмасын деп суықтап,
Қымтады оны қойнына.
Дауыл қайда барса да,
Айырылмайды ол бір елі.

Алыс кетіп қалса да,
Бірге еріп жүреді.
Дауыл жатса ұйқыға,
Көрпесіне кіретін.

Діріл қағып мұрты да,
Бірге көзін ілетін.
Бұл мысықта «ән-күй» көп,
Білмейді бір талуды.

Пырылымен әлдилеп,
Ұйқтататын Дауылды...
«Дрин-дрин-дрин» деп,
Сағат онды соғатын.

Тысқа шығып күлімдеп
Маңды екеуі шолатын...
Тағы жүріп ілгері,
Тың тыңдады жай ғана.

Не істерін білмеді,
Шулап кетті айнала.

Бірде ұлыды бөрі боп,
Бірде сыңсып қақсады.
Кеш батты ма, төңірек
Қарауыта бастады.

Тұрды Дауыл керіліп,
Азабын-ай бүгінгі!
Жүре алмай демігіп,
Омбы қарға бүгілді.

Анасы оның әлгінде-ақ
Келген шығар үйіне.
Қарады ол қалғып ап,
Қараңғыға үңіле.

Елестеді көзіне
Күйсеп жатқан қойлары.
Одан да мен тез үйге
Қайтайын деп ойлады.

Тағы тұрды талпынып,
Қамады ой не түрлі.
Төрт-бес аттап, алқынып,
Тағы қайта отырды.

Тағы тұрып үш аттап,
Тағы отырды азырақ.
Мысықты енді құшақтап,
Қалғып кетті қалжырап.

* * *
Ата-анасы оралған
Кештетіп тым қой жайғап.
Келсе, Дауыл жоғалған,

Көкесі оған ұрысты.
Іздеді үйдің маңайын,
Айғайлады сан рет.

Бірақ Дауыл әлі жоқ.
Екеуі де егіліп,
Құлақтары шулады.
Жүрген сайын демігіп,

Жүректері сулады.
Мұндай күнде көп қауіп,
Мына боран не етеді?!
Түн ортасы кетті ауып,

Ақылдасты екеуі.
Кетті әкесі:

Көмек ертіп келем! – деп.
Күдер үзбей Дауылдан,
Қалды анасы елеңдеп.
Аппақ болып таң да атты,

Тентек боран басылды.
Нұр сәулесін таратты,
Күннің көзі ашылды.
Түні бойы жан-жақты,

Кезген бүкіл ауыл боп.
Іздеп бір топ салт атты,
Айғайлап жүр:

Әлі іздеп жүр жұрт өріп,
Еш дыбыс жоқ,
Тыныштық.

Ақ көрпесін бүркеніп,
Жатыр дала тыныс қып.
Көрді аттылар осы сәт
Қараңдаған денені.

Төрт аяғын көсіп сап,
Қарсы жортып келеді.
Қарады Естай үңіліп,
Өз мысығын таныды.

Жанар ма екен бір үміт,
Қайда екен Дауылы?!
Мысық оның атына
Жақын кеп, тік бұрылды.

Қарай-қарай артына,
Қайта кері жүгірді.
Таңданысты барлық жұрт,
«Әсері екен бұл ненің?!»

Қылығына абыржып,
Ізіменен жүрді оның.
Қар үңгірге із жатқан
Кіріп кетті ол мәуілдеп.

Дәл жанында қос қурай,
Үңгірге тұр қалқа ғып.
Басқалар да бос тұрмай,
Қойды аттарын қаңтарып.

Дереу қаза бастады,
Ниеті ізгі бәрінің.
Ағай жаза баспады,
Тауып алды Дауылын.

Алды дереу тонға орап,
Оны сүйіп оятты.
Қайран қалды ол қарап,
Қасында тұр көп атты.

Алғаш түк те білмеді,
Сәлден кейін түсінді.
Алай-түлей түндегі
Боранды еске түсірді.

Башпайлары қышыды,
Денесі тым тоңыпты.
Құшағында мысығы
Бірге бопты,

Соны ұқты.
Шала есі бұл әлі,
Келді олар үйге алып.
Ахуалын сұрады

Басқалар да жиналып.
Жымияды бір атай,
Шешіп жатып жейдесін.
Ақ халатты бір апай

өкпе аман,
Шалынған сәл суыққа.

Сауыға ма жуықта?
Қайран әке үнемі,
Бала қамын ойлайды.

Онша қалың кимеген.
Таңданамын,
Ғажабы:
Суық аса тимеген!

Бар ғой мұның бір сыры.
Құшағына жатып ап,
Жылытыпты мысығы...

Башпайлары үсіпті.
Кезек-кезек бар адам
Сипап жатты мысықты...
Ақын жүрегі

Іздеп бірде көкемді
Ақын досы келді үйге.
Төбем көкке екі елі
Жетпей қалды менің де.

Естілсе де әсем үн,
Сүйсінемін елеңдеп.
Көңілімде
Әсерім

Өріледі өлең боп.
Өн бойымды шарпып от,
Бір сәт тыным жоқ маған.
Болашақта ақын боп

Кетер ме екем деп қоям.
Боран ұйытқып кеудемде,
Әсерленем желге де.
Ендеше ақын келгенде,

Қуанбайын мен неге?!
Кетпейтіндей көкейден
Әңгіме айтып не түрлі
Ақын досы көкеммен

Сыр шертісіп отырды.
Әңгімеге
Сөз мәні
Өзек болды көбінде.

Бірде әңгіме қозғады,
Поэзия жөнінде.
Жатқа оқыды
Пабло

Неруданың жырларын.
Бойымды өртеп жалыны
Алабұртып тыңдадым.
Шоқтай жайнап жанары,

Жұрт сүйе ме бекерге?
Ой нөсерін селдеткен
Неткен ғажап жыр мынау!
Қазақша оны сөйлеткен

Фариза да бұлбұл-ау!
Айту қиын сөзбенен
Өлеңінің қуатын.
Ерекше екен өзгеден

Пабло ақын, ұлы ақын.
Әлемге аты әйгілі
Көшкенде ақын өмірден,
Газеттерде

Қайғылы
Қысқа хабар берілген.

Сол хабарды
Жабылып
Бір топ ақын оқыдық.
Оқыдық та, жабығып,

Үнсіз қалдық отырып.
Жазғырғандай біреуді,

Мұқағали түнерді
Қолмен басып жүрегін...
Көп кешікпей ол маған
Қиялымды тербетіп,

Ақын жайлы толғаған
Поэмасын берді оқып.
Чили
Сөніп шырағы,

Опырылып өзегі,
Фашистердің лаңы
Өртке айналған кез еді.
«Ғайып болып алтын күн,

Басқан түнек гүл елін
Қанжар болып
Ақынның
Тілгілепті жүрегін...

Азан-қазан төңірек,
Гүрсіл құлақ тұнатын.
«Чили!
Қайран елім!» – деп,

Көз жұмыпты ұлы ақын.
Жауға қиын болмапты
Енді айқасу күштімен.
Оқ боратып қорлапты

Табытының үстінен.
Соттамақ па өлсе де
Ақынды үлкен жүректі,
Сілімтіктер көшеде

Үйін торып жүр», – депті.
Мұқағали болжапты
Өстіп ақын өлімін.
Бірлестіре толғапты

Тағдырымен елінің.
Оқиға емес белгілі
Ойдан алған дерегін.
Ұната ма ел мұны,

Қайтер екен деп едім...
Белгісіз-ді ақынның
Қаза болған себебі.
Өмірінің ақырын

Жазған хабар жоқ еді.
Ол жайында
Соңынан
Талай дерек басылды.

Мұқағали жорыған
Сырдың беті ашылды.
Тінтіліпті үйі оның,
Кітаптарын жағыпты.

Кетіпті ұрлап сүйегін
Талқандапты табытты.
Хабарлардың әрбірін
Оқып қайран қалдым мен.

Мұқаң қалай дәл білген?! –
Сөз қосқым кеп менің де
Жыбырлады көмейім.

«Бұл бір жайды көңілге
Түйгенің жөн, – деді ойым. –
Қай түкпірде жүреді,
Қайда болсын тұрағы,

Шын ақындар жүрегі
Бірге соғып тұрады.
Қашанда бір тілегі,
Қашанда бір жыр-әні

Шын адамдар жүрегі
Бірге соғып тұрады».
Жараса ма
Баланың

Ақылгөйсіп тұрғаны?!
Қайтем?
Сөзім қалады
Болып әдеп құрбаны...

* * *
Содан бері
Үнемі
Баққаным – өз жүрегім.

Дүрсіліне күнде оның
Құлағымды түремін.

Әй, жалқаулық, жалқаулық
Әй, жалқаулық, өткенді ойлап,
Қалай ғана қынжылмайын?
Досың азап шеккен бойда-ақ,

Жоғалдың ғой ізім-ғайым.
Бүгін мүлдем оңбады ісім,
Неге келдім тойға бүгін?
Күйсандықта ойнау үшін,

Керек еді ойлануым.
Мақтап еді көршім мені:

Күллі қонақ қолқалады.
Мақтап, қолқа салса ағаң,
Қалай көңіл шалқымасын?!
Өтінгенде қаншама адам,

Қалай ғана тартынасың?!
Ә дегеннен қолым жүрмей,
Түстім бірден қара терге.
Ұялған мен өлген бірдей,

Менен байғұс жан өтер ме?
Клавишты саспай басып,
Ойнасам да жаңыламын.
Күйсандықты тастай қашып,

Келеді бір аңырағым.
Дәл осылай қысылғанда,
Түстің еске, жалқаулығым.
Құтқарардай күшің бар ма,

Келмейсің бе,
Қаңтарды кім?
Күйсандыққа отырсам-ақ,
«Таста оны, тынық» деуші ең.

Кітабымды оқысам-ақ,
«Оқыма!» деп, үгіттеуші ең.
Мені өзгеден бөле-жара
Аялаушы ең жымың қағып.

Қарсы тұрмай, неге ғана
Жүрдім екен тіліңді алып?!

Құтым қашып, мәңгірдім-ау,
Аяп, көмек берер ме ешкім?!
Ұятқа әбден қалдырдың-ау,
Әй, жалқаулық, көгермессің!

Қысқы көл
Жайдары еді жаз күні,
Таңы күліп ататын.
Айдын көлдің қаз-қуы

Думан құрып жататын.
Үйректер де сымпылдап,
Сызатын-ды су бетін.
Ақ шабақтар жылтылдап

Сайран салып жүзетін.
Құшаққа алып бұлақты,
Болатын көл әр күн мәз.
Желпіп қоға, құрақты,

Сүйсінетін жарқын жаз.
Жалын болып маздап ол,
Сепкен сайын қызуын,
Көрсететін жазға көл

Талай-талай қызығын.
Қысқаннан соң қыс келіп,
Өзгеріпті келбеті.
Қасарысып,

Тістеніп,
Қатып қапты көл беті.
Аққала
Қар жауғанда

Топ бала
Соқтық келіп
Аққала.
Мұрны – сәбіз үп-үшкір,

Көзі – көмір қап-қара.
Көне шелек – басында,
Сыпырғышы – қолында.
Мұз айдынды аршуға

Келгендей-ақ ол мұнда.
Бірақ та тұр жабығып,
Түйіп алып қабағын.
Таба алмадық жабылып,

Аққаланың алдында,
Тебейік, – деп, – сырғанақ, –
Түстік келіп айдынға.
Көбейді тым арада

Тұрып қалған кезіміз.
Түнерген аққалаға
Түсе берді көзіміз.
Оның тұнжыр жүзінде

Тұнып тұрды ызғары.
Содан соң ба,
Біздің де
Ойынымыз қызбады.

Қарап тұрса бүйірден
Біреу
Жүзін мұң шалып,
Өзгеге де

Кім білген
Ауырлығын мұншалық...
Басын тежеп «атының»,
Түсті осы сәт інім кеп.

Аққалаға ақырын
Жақындады күлімдеп.

Құлағына бағыттап,
Сызды екі езуін...
Әзірдей ән бастауға
Тұрды аққала шат күліп.

Қуаныстық
Аспанға
Бөркімізді лақтырып.
Күлімсірей қарасып,

Көңіліміз түзелді.
Ойынымыз жарасып,
Асыр салдық біз енді.
Қыс кетті

Шөкім бұлт жоқ аспанда,
Осы-ау көктем белгісі.
Терезені ашқанда,
Серпілді бір бөлме іші.

Көктейтіндей тасы да,
Назарым тұр тысқа ауып.
Алатаудың басына
Қонақтапты қыс барып.

Күшігім
Есті менің күшігім,
Жатырқауды білмейді.
Мазасын ап кісінің

құр бекерге үрмейді.
Тыныш жат деп орныңда,
Қойғам оған тапсырып.
Ал бұзақы болдың ба,

Күтпе одан жақсылық
8 НАУРЫЗ – Халықаралық әйелдер күні
Құтты болсын мереке
(8 Наурыз мерекесінің сценарийіне қосымша)

І бала:
Шырқайтындай ән қылып,
Апамның көп өнері.
Ас дайындап дәмді ғып,

Көйлек тігіп береді.
Жұмысынан
Мен үшін
Ерте қайтып келеді...

Бітірген соң көп ісін,
Ертегі айтып береді.
Жарқыратып еденді
Жуады анам – әмбабап.

Мен де анамдай
Өнерлі
Болсам деймін әлден-ақ.
ІІ бала:

Мезгілінде, тұс-тұста
Аяқтаса жұмысты ел,
Кеш келеді жұмыстан,
Менің апам тым іскер.

Мен ұйықтап жатқанда
Келеді ол – жаманы.
Оятпай,
Таң атқанда,

Тағы кетіп қалады.
Сенбі күні есіктен
Естіледі таныс ән.

Шуағында сеуіп
Жайна, анамыз, әже.
Жұлдыздарың сені
Айналамыз, әже.

Сыйлық
Күнтізбеге қарадым,
Қарсы алыппыз наурызды.
Мерекесі анамның,

Жақын қалған тәрізді.
Әжем, жеңгем, анамды –
Бәрін тіздім дәптерге.
Ұмыт қалмай саналды

Қарындасым, әкпем де.
Құттықтаймын бәрін де
Мерекелі кұнімен.
Не істеу керек,

Әрине,
Қөп ойладым мұны мен.
Сыйлық берсем біріне,
Бірі қалар өкпелеп.

Сыйлықтың көп түріне
Ақша шіркін көп керек.
Ең оңайы бәрінен:
Қөп бәйшешек терсем бе?

Тұңғыш көктем гүлі үшін
Қуансын ақ әпкемдер.
Өкінішпен бұл үшін
Әжем, бірақ, «Әттең!..» – дер.

Ұнатпайды ол тіпті
Бәйшешекті үзгенді.
Былтыр талай қорқытты
Қарғайды деп біздерді.

Бала емес, шаға емес,
Қайтсін әжем гүліңді?
Сый таба алмай бағалы еш,
Өткіздім бос күнімді.

Сонсоң алдым фанерді,
Сонсоң алдым араны.

Істің кірді сәні енді,
Бұл ақылым жарады.
Жалтылдады қашауым,
Соқтым келіп балғаны.

Шағын жәшік жасадым,
Кейінге іс қалмады.
Бітірдім-ау, ой әрең!
Мерейім менің бір өсті.

Бүйіріне бояумен
Салдым қызыл кресті.
Жан-жағыма қарадым,
Қабырғаға ілдім де.

Атам керді қабағын,
Ұнап қалды бұл мүлде.
Сүп-сүйкімді жәшігім,
Ашылады қақпағы.

Іліп тұрып шашығын1,..
Әкем мені мақтады.

Мұнда жедел кел, бәрің.
Әже, бері қарашы,
Құтты болсын мейрамың!
Сіздер үшін! – дедім мен –

Дәрі қойғыш бұл әптек.
Сүйді әжем бетімнен,
Құрақ ұшып,
Құлап кеп...

Қашып шығып әзер мен,
Зорға тыйып күлкімді,
1 Шашық – ыдыс-аяқ сүртетін шағын сүлгі.
Құтылып ем әжемнен,

Анамдар да ұмтылды.
Ырза еттім сәл бұйыммен,
Себі көп-ау ақылдың!
Кезек-кезек сүюден

Босана алмай жатырмын.
Наурыз мейрамы
Бір сөзі үшін Сарыға
Ренжіп мен қалып ем.

Сол реніш жаныма
Батып жүрген бәрінен.
Сәт туды бір ыңғайлы,
Ойлаған жөн кешуді.

Түсінер деп бұл жайды,
Іздеп келдім досымды.
Арқамыздан қағысып,
Татулассақ бөгер кім?!

Досымменен табысып,
Қуанышқа кенелдім.
Жұмбақ
Арқасында шалжиясың,

(Керует)
Жаңылтпаш

Жаңыл жамылсын ба,
Жаңылсын жамылсын ба?

Құстар – достар
Орманға біз келіп енгенде,
Көре сап іздерді алыстан.
«Шық! Шық! Шық! Шық! Шық!», – деп сендерге

«Дұшпан!» – деп, ескертті сауысқан.
Құс достар!
Сауысқан жаңылды.
Сауысқан сөзіне ермеңдер!

Біз құрмет тұтамыз бәріңді,
Ешқашан бізді жау көрмеңдер!
Жаз бойы жұмысқа жегіліп,
Жүрдіңдер бір тынбай құрт қағып.

Зиянкеш жаулардан
Егінді,
Орманды қалдыңдар құтқарып.
Жатқанда жер бетін қар басып,

Құс достар қалмасын қиналып.
Жүрмесін жем таппай, қарны ашып, –
Деп жедел жеттік біз жиналып.
Сескенбей айнала қоныңдар,

Міне – жем,
Шашамыз,
Теріңдер!
Ашықпай, аман-сау болыңдар,

Жайқалсын ормандар, егіндер.
Торғай
Торғай, торғай, тондың ба?
Тұра алмайсың орныңда.

Бір қонасың, бір ұшып,
Дірілдейсің бүрісіп.
Үйге кірші, торғайым,
Сары аяздан қорғайын.

Үйшік жасап берейін,
Алдыңа жем төгейін.
Күн жылып, қар кеткенде,
Босатайын көктемде.

Жем шашқанда құстарға
Отырмай мен демалып,
Сары аяз қысқанда,
Тысқа шықтым жем алып,

Шашайын деп құстарға.
Көгершіндер
Дәніме
Қонды келіп жағалай.

Ал қарғалар
Әріде
Ұшып жүрді жоламай.
Ешкімге жоқ залалы

Көгершіндер батыл-ау!
Болғаннан соң саналы
Адамдарға жақын-ау!
Қарға сынды дұшпанды

Кім саналы дейді екен?!
Олар ұсақ құстарды
Аулап ұстап жейді екен.
Ләззат тапқан зорлықтан

Қылмысты жан оңар ма?
Адамдарға сондықтан
Беті жоқ-ау жолауға.

Қарғалар
Тысқа шықсам, аула – қар,
Басып қапты маңайды.
Тал басынан қарғалар

Тамашалай қарайды.
Бірі ұшып,
Асыға
Қонды келіп аулаға.

Қарады тал басына
Қарды кешіп, таңдана.

Әрине – қар, бар ма дау?
Жерді жапқан ақ қарды
Шекер ме деп қалғаны-ау!
Бақтағы «соғыс» ойыны

Отырып ем бірде кеп
Орындыққа бақтағы,
Ағаштарға үймелеп,
Сауысқандар қаптады.

Сақылдады
Мені кеп
Пулеметпен атқандай.
Сақ-сақ, сақ-сақ төңірек

«Соғыс» ойнап жатқандай.
Шошығам жоқ түк те мен,
Шоши ма екен солдат та?!
«Пух! Пух! Пух! Пух! Пух!» – деп ем,

Быт-шыт болды жан-жаққа.
Кірерге жер таппаған
Көрсең «жаудың» қашқанын!..
Қандаймын ә?!

Қаптаған
«Жауды» жалғыз жасқадым!
Жыл құстары келгенде
Жыл құстары көктемде

Шаршап бізге жеткенде,
Құшақ жая қарсы алсақ,
Ұя жасап, ән салсақ,
Бір ғаннибет емес пе?

Қоныстарын оңдасақ,
Сотқарлардан қорғасақ.
Бұзықтарды жолға сап,
Қонысына қонуға

Тек кедергі болмасақ...
Бұл да міндет емес пе?
Қыстаған тек шетелде,
Қайтқан ата мекенге

Жыл құстары – бұл құстар
Туған жерге тым құштар
Туысымыз емес пе?
Туыс бізге тым ыстық

Жасай берсін туыстық!
Аңсап бізді оралған
Неге оларға: «Міне – тау,
Міне – далаң, міне – орман,

Міне – көлің» демеске.
Көктем келіп...
Талдар көктеп, жер көктеп,
Көктемді ауыл қарсы алды.

Құстар келді лек-лек боп,
Келе сайрап, ән салды.

«Құс көктемде ән салып,
Жұп іздейді әнімен», –
Дегенді оқып,
Тамсанып,

Бірде мен таң қалып ем.
Ләззат сыйлап адамға,
Ән сап жатыр барша құс.
Көктем келіп,

Ағам да
Болып алды ән салғыш.
Бекер кекеп жүрміз бе...
Көкек десе безілдеп,

Мұнысына көкектің
«Шақырады өзін» деп,
Күлеміз-ау кекеп тым.
Елеп оның өнерін,

Неге көңіл бөлмеске.
«Көкек, көкек» дегенін
Неге талдап көрмеске.
«Жүрсін, – деп, – жұрт сүйсініп»,

Емес пе айтқан өлеңі?
Әлде бізге бұйырып:
Шығар «Көк ек!» дегені.
Бұйырса да ол өктем,

Неге тілін алмасқа?
Дәруменге
Көк еккен
Қарық болып қалмас па?!.

Шөжелер
Атам бірде жәшікпен
Алып келді бірдеңе.
Қайран қалдым

Ашып мен,
Апардым да іргеге.
Балапандар сап-сары
Қоя берді шиқылдап.

Біреуі де қашпады,
Өздері тым сүйкімді-ақ.
Ішінде бір момынын
Сипап едім бір рет,

Жайылады уы! – деп.
Дуылдады беттерім,
Кеттім білем қызарып.

Қайтем, – дедім, – у жағып?
Келіп-ақ тұр жылағым:

Әр адамның қолында.
Отын әкеп, су тасып,
Тұрмайды әжем орнында.
Көңілімді мұң басып,

Ұстап,
Қамап жемдедім.
Солардың сіз, ендеше,
Көрдіңіз бе өлгенін?

Екі-үш айда
Уыңа
Шөже де бой бермейді...
Үш күннен соң анам кеп,

Кетіп қалғам қалаға.
Қайтып келдім
Алаң боп,
Екі ай салып араға.

Келсем,
Қызық,
Баяғы
Балапандар сап-сары

Ақ шөжеге айналып,
Аралап жүр бақшаны.
Атам инкубатордан
Әкелгені кеше еді.

Құс деген бұл «антұрған»
Қалай жылдам өседі?
Сағынсам да соншалық,
«Шеп-шеп!» – деп ем жай ғана,

Құйрықтары шошайып,
Қоршап алды айнала.
Жылт-жылт етіп көздері,
Таңырқаса қарады.

Сүп-сүйкімді өздері,
Сипағым кеп барады.
Алып-ұшып көңілім,
Қолым созсам күбірлеп,

Ойлады ма қолының
Жайылады уы деп,
Тып-тып етіп аяғы,
Қашқақтады тыңдамай.

Әжем сөзін баяғы
Ұмытпапты,
Қулар-ай!
Шөлдейді-ау

Жем шашып ем,
Шөжелер
Жеп болғанша кетпеді.
Тауысқан соң көшемен

Суға қарай беттеді.
Таңдандырды мені де,
Қызық екен істері.
Қайнамаған деді ме,

Дәмін көрді,
Ішпеді.
Олар енді қанбаса,
Шөлдейді-ау, әттеген!

Қазір...
Кетіп қалмаса,
Қайнаған су ап келем.
Сыйға – сый...

Жем шашсам күнде, күн ара,
Тауықтар әбден тояды.
Мен жасап берген ұяға
Жұмыртқа салып қояды.

Ерте тұрып Шекербек,
Төрт тауығын ұстады.
Қамап, қашып кетер, – деп,
Туғызбақ боп қыстады.

Қуантайын әпкемді.
Бес жұмыртқа болсын,– деп,
Қоразды да ап келді.
Қораз оған араз ба,

Босатпай тұр Шекербек.
Дүрбі
Келді үйге бір кісі,
Сұрастырды хал-жайды.

Мойнында бар дүрбісі,
Теңізшіден аумайды.
Терең алып тынысын,
Ұлдар таңдай қағысты.

Сұрадық біз дүрбісін,
Қарайық деп алысты.
Қоймаған соң еркелеп,
Ұсынды ол жаны ашып.

Барлық бала ентелеп,
Қарап жатыр таласып.
Айрылып ем төзімнен,
Маған кезек жетті енді.

Сығаладым көзінен,
Шешіп тастап кепкемді.
Алыстағы алма бақ
Көз алдымда тұр, міне.

Сыландайды тал-дарақ
Таңданғандай дүрбіге.
Қараторғай тұрады
Үйшігінде ағамның.

Шіркейлерді қырады,
Көмекшісі адамның.
Әне, ол да қол созым
Жерде отыр алаңсыз.

Шіркін, сипап көрсе өзін,
Үңілемін амалсыз.
Қорықпай өзі тәртіппен
Жақындаса осылай,

Шоколадпен,
Кәмпитпен
Сыйлар едім досымдай.
Торлап алды мені мұң,

Ойландырмас мұң кімді?
Жақындығын көңілдің
Сездірсе ғой бұл дүрбі.
Тоғай

Ән салмай, шырқамай
Отырған мұнда құс жоқ тегі.
Мен білсем,
Бұл тоғай –

Ән салғыш құстардың мектебі.
Өзгеше бұлбұл
Бір музыка мектебінің
Ауласында – биік емен.

Шәкірттердің төккен күйін
Тыңдай-тыңдай ұйып емен.
Бір кезде ұшып бұлбұл келді,
Бұтағына қонды еменнің.

Іштен бір күй күмбірледі,
Жан сезімін тербеген кім?..

Бұлбұл бір сәт құлақ түріп,
Құйқылжытып сайрап кетті.
Сосын тоқтап, тыңдап тұрып,
Қайта өнерін жайлап төкті.

Орындалған әсем небір
Әндерден де қалмай енді,
Кенелді ме әсерге бір,
Бір тыңдап, бір сайрай берді.

Жас ұрпаққа өмір әнін
Үйретпесе, көктеп пе өмір?
Не оқушы, не мұғалім
Болсам дей ме мектепке бұл?..

Салыстырман тұстасымен,
Мұны дана санаймын мен.
Әйтпесе бұл құс басымен
Саз мектебін қалай білген?..

Уа, торғайлар
Уа, торғайлар, тойғандай
Қоныпсыңдар шынарға.
Жүзімдікте болған жай

Естен, сірә, шығар ма?
Сендер кіріп бір шеттен,
Жамсаттыңдар жабылып.
Мен де кірдім бір шеттен,

Қалыппын ғой сағынып...
Енді күйім бұзылды,
Қашты тіпті берекем.
Көзді арбаған жүзімді

Неге жумай жеді екем?
Аңқаулыққа жол бердім,
Бір ағаттық істедім...
Уа, торғайлар, сендердің

Бүрген жоқ па іштерің?
Әлмағанбет бауы
Тұрамын мен, бауырым,
Сендерден тым шалғайда.

Құм ішінде – ауылым,
Ыңғайлы жер мал-жайға.
Айнала маң – құм белдер,
Құм тебелер жетеді.

Сырын білмей жүргендер
Адасып та кетеді.
Сағым ойнап жөңкиді,
Қарап тұрсаң алыстан.

Нақ теңіздей толқиды
Толқындары жарысқан.
Жүрген сайын соңында,
Қалады ізің көміліп.

Оңыңда да, солыңда
Бел тұрады көрініп.
Төбе-төбе құм белдер
Бір-бірінен аумайды.

Құмның сырын білгендер
Адаспай аң аулайды.
Шыға қалсаң атпенен,
Ор қояндар қашады.

Топ-топ болып ақбөкен
Қырдан бір-ақ асады.
Сен де асасың сан белден,
Сан қызыққа кенеліп.

Өткен сайын әр дөңнен,
Жол іздейсің бөгеліп.

Әбден шаршап,
Ақыры
Шыға келсең бір дөңге,
Үйлері ақ шатырлы

Жатады ауыл іргеңде.
Зердеңе әбден түйіп ал,
Айналасы – жоса қыр,
Он бес шақты үйі бар,

Біздің ауыл – осы ауыл.
Мыңғырған мал көресің,
Қарай қалсаң қырларға.
Қелсең, бізге келесің,

Басқа ауыл жоқ бүл маңда.
Оң жағында ауылдың
Құдық көзге түседі.
Бүкіл ауыл, бауырым,

Осыдан су ішеді.
Төбесінде – мұнара,
Суы – шипа, дәмі – бал.
Дәл жаныңда ырғала

Өсіп тұрған бағы бар.
Әніне түр құлақты,
Қөркіне көз салып өт.
Атайды жұрт бұл бақты

Әлмағанбет бауы деп.
Қандай дәмді бұл бақтың
Шабдалысы, шиесі.
Міне, осындай жұмақтың

Жас ұландар иесі.
Әлмағанбет деген кім,
Бәлкім, соны сұрарсың.
Көрші ауданда ол менің

Тұратұғын құрдасым.
... Арғы күзде жеті күн
Болып қайтқам қалада.
Содан бері екі жыл

Өте шықты арада.
Сол жолы мен барып ем,
Облыстық көрмеге.
Ел көп екен бәрінен

Көкөністі бөлмеде.
Ортаға алып шулайды
Куақы бір баланы.
Түрлі сұрақ сұрайды,

Таңдайларын қағады.
Қарсы алдында баланың
Тұр кеседей помидор.
Қызыға мен қарадым,

Көрсеткенде алып ол.
Сөйлегенде шешіле,
Мақтан көрдім өңінен.
Помидорды өсірген

Осы бала-ау дедім мен.
Помидордың салмағын
Қерек екен білуім.
Ауылға айтып барайын, –

Деп, жазуға үңілдім.
Еңбегіне ырзамын,
Бала өнері артыпты.
Сол помидор бір жарым

Енді өзімен баланың
Келді біраз сейлескім.
Күттім елдің тарауын,
Бөлмеуі үшін ойды ешкім.

Сол жолы оны көріп ем,
Достасып ем танысып.
Содан бері онымен
Тұрамын хат алысып...

* * *
Елсіз еді осы маң,
Бүрын ешкім болмаған.
Біздің ауыл осыдан

Бес жыл бүрын орнаған.
Білмей кепті ағашты
Біздер келмей түрғанда.
Біз екенбіз алғашқы

Ағаш еккен бүл маңға.
Кейде еске аламыз,
Коныс тепкен кездерді.
Бірде Алмас ағамыз

Жетекшіге сөз берді.
Сөйлеп кетті ол желпініп,
Ұшқын атып көзінен.
Куат алып елтідік

Ағаш ексек не етеді?
Барлығымыз біріксек,
Қайратымыз жетеді.
Тұрсақ күнде суарып,

Шелекпен су тасып-ақ,
Екі-үш жылда ырғалып,
Жайқалмай ма жасыл бақ.
Отырғызып көреміз.

Қара ағашты әуелі.
Содан кейін егеміз
Ағаштарды мәуелі...
Балабектің Әлені

Отыр еді құр қарап,
Естігенде мәуені,
Қоя берді «уралап».
Алақандар шартылдап,

Қуаттадық біз де оны.
Балалардың лапылдап
Бал-бұл жанды жүздері.
Жетекші қыз отты, өжет

Алып келді жас талды.
Орнатылды көп көшет,
Қызу істер басталды.
Ертелі-кеш күніге

Жетекшіні басшы ғып,
Шыбықтардың түбіне
Шелекпен су тасыдық.
Жаңбыр жаумай,

Шаң ұшып,
Жетті ауыл көктемі.
Жүзгендермен жарысып,
Шыбықтар да көктеді.

Келер жылы бағымыз
Бүрынғыдан кеңіді.
Танданысты аулымыз,
Артты бізге сенімі.

Тіктік көп-көп шиені,
Отырғыздық алманы.
Шет-шетке ектік жидені,
Ішке егілді шабдалы.

Суды тасып күнбе-күн,
Бақты күттік дүрмекпен.
Уақыт өтеп міндетін,
Тағы жетті бір көктем.

Әлі аласа болса да,
Қос алма ағаш гүлдеді.
Қуанғаны соншама,
Не істерін жүрт білмеді.

Май өткен сон, маусымда
Жабырқады балалар.
Піспей,
Ағаш қасына

Түсіп жатты алмалар.
Құрт шықты ішінен
Түскен әрбір алманың.
Сұрадық көп кісіден

Құртты жою амалын.
Емін таппай қиналдық,
Қорғайтұғын ағашты.
Ересектер жиналып,

Өзара көп дауласты.
Агроном Бегалы
Бір дәріні мақтады.
Қандай дәрі, не дәрі,

Атын бірақ айтпады.
Талдарды ерте көктемде
Дәрілеген жөн еді.
Өкінгенмен өткенге,

Жоқ қой енді көмегі.
Жайлап алға шықты да,
Сөзге кезек сұрамай,
Өз пікірін ұқтыра,

Бос сөзді біз тастайық.
Дәріменен емдеуді
Келер жылы-ақ бастайық.

Жөн-ау,
Бірақ ол үшін
Әбден пісіп болғанша,
Үзбеу керек жемісін.

Қаншама есті десе де,
Бала – бала, бұл анық.
Бір түйнекті жесе де,
Қалады ғой уланып.

Ішіндегі қулары
Қарата ма пісуге.
Қиын емес улауы
Жүрсе де ұзақ ішінде.

Шығар мұндай ойды естен, –
Биолог ағай Омбаев
Тұрды өстіп көнбестен.

Жеткізейік мол дәрі.
Балаларды қарауыл
Жолатпаса болғаны.

Өсірген де балалар.
Қиындықты басынан
Кешірген де балалар.
Күтуді енді жұртқа артсақ,

Бірігіп күш жияр-ақ.
Ал бұларды сырттатсақ,
Болады ғой қиянат.
Сондықтан да бұл істің

Жайына сәл бойлайық.
Емге өздері кіріссін,
Біз амалын ойлайық.

Амалын біз табайық.
Қара торғай қаптасын,
Ұя жасап, қағайық...

Қайтеміз бос қиялды.
Тал-шыбықтар жас әлі
Көтере ме ұяңды?
Көтермесе,

Күн қаққан
Ағаштарды қағамыз.
Болсын ұяң мың батпан,
Дес береді қадамыз.

Мен-ақ әкеп беремін.
Ағаш ұя жасауға,
Мойнына алып мол істі,
Даярмыз деп қашанда,

Жұрт осыған келісті.
Көңілім тым толқыды,
Тәтті ойлар кимелеп.
Әлмағанбетке сол күні

Хат жаздым мен үйге кеп.
Баққа қара торғайлар
Қаптайтынын айттым.
Жемістерді енді олар

Сақтайтынын айттым.
Хат арқылы кейін де,
Сыр шертістік біз талай.
Айттым біздің өңірде

Өткенін де күз қалай.
Боран ұйытқып, қар борап,
Содан кейін қыс келді.
Шөп тасып біз, мал қарап,

Атқардық сан істерді.
Суға толып жер үсті,
Көктем шыға бастады.
Ұя істеуге келістік,

Қойып біздер басқаны.
Бүкіл бала жүр едік
Шеберхана қасында,
Біздің үйге тіреліп,

Тоқтады бір машина.
Жетіп барсақ, отырды
Күлімдеп Әлмағанбет.
Қасындағы шопырды

Машинамыз тығылып.
Алып келген сыйымды
Түсір, – деді жымиып.
Сырын ішке жасырып

Нұсқады ол кузовын.
Ұмтылды Асқар асығып:
Қараңдар, – деп, – қызығын.
Алмұрттардың үлкені-ай!

Әрбірі аттың басындай.
Өзі тіпті бірталай,
Шығыңдар тез асылмай.
Құшақтап ол біреуін:

Әуп! – деп өзі, шіреніп,
Шалқасынан құлады.
Ду күлісті балалар, –

Мұны қайдан білсін, – деп.
Бірін Әлен енді кеп,
Лақтырып ап аспанға,

Түсіндірді Асқарға.
Айтады жұрт осыны
Асқабақпен туыс, – деп.
Қызық мұның өсуі,

Өседі іші қуыс боп.
Жұмбақ шығар өзгеге,
Әжейлерге бұл ыстық.
Ыдыс тапшы кездерде,

Асқар тосты құлағын.
Әлмағанбеттің бұл ісін
Мен өзінен сұрадым:

Бізге керек бұл не үшін?
Күлді ол Әкім екеуі:

* * *
Ертеңіне далаға
Бар баланы жинады.
Келген әрбір балаға

Он қабақтан сыйлады.
Содан кейін бәріне
Бүйірлерін ойдырып,
Тазартты да дәнінен,

Ағаштарға қойды іліп...
Сол сағатта орнады
Ағаш сайын бір ұя.
Әлмағанбет жоғары

Шіркей енді батпайды.
Бауларыңды өріс қып,
Қара торғай қаптайды.
Көктей берсін талдарың,

Көп алыңдар жемісті.
Мына шағын бауларың,
Орман болсын келісті!
Сөзіне оның кейінгі

Оған деген пейілді
Біз осылай көрсеттік.
Жанарларды мұң шалып,
Қоштасатын кез жетті.

Қоштасудың мұншалық
Қиынын жұрт сезбепті.
Ауылымыз, үйіміз
Ит арқасы қияндай.

Бірімізді-біріміз
Ұзақ тұрдық қия алмай.
Қозғалды олар орнынан,
Бас шұлғыды торғын бақ.

Бала біткен соңынан
Қала бердік қол бұлғап.
* * *
Құлақта тұр дос үні,

Жиі аламыз ауызға.
Лезде оның есімі
Кетті айналып аңызға.
Қүн сайын ол туралы

Айта беріп ауыл көп,
Атап кетті бұл бауды
«Әлмағанбет бауы» деп.
Адъютанттар

Сиырлардың жонына
Оқыра құрт шығады.
Ұзақ оған қонып ап,
Тұмсығымен сұғады.

Топырлатып қырады,
Жей береді құлшынып.
Қозғалмастан тұрады
Сиырлар да сүйсініп.

Түсінеді бір-бірін,
Ұзақ әбден тояды.
Осылай ол сиырдың
Адъютанты болады.

Ал бірқазан ашығып,
Шұрылдаса ішегі,
Балық жеуге асығып,
Әбігерге түседі.

Осы кезде жетеді
Дос суқұзғын – сыңары.
Бірге жүзіп екеуі
Айдын көлге шығады.

Келе сала суқұзғын
Балықтарды састыра,
Аққанындай жұлдыздың
Сүңгиді су астына.

Ал бірқазан сабырмен
Бақылайды жолдасын.
Тазалайды тамыр мен
Шөп-шаламнан дорбасын.

Суқұзғын оқ аумаған,
Атылады олжаға.
Балықтарын аулаған
Салады әкеп дорбаға.

Бірқазанның дорбасы
Оңай тола қоймайды.
Толу үшін жолдасы
Тереңге сан бойлайды.

Суқұзғынның тірлігі
Кейде өнбей, құр лағып,
Қиындайды сүңгуі
Қауырсыны суланып.

Таусылса оның амалы,
Әрі-бері құр жүзіп,
Бірқазан кеп алады
Арқасына мінгізіп.

Сосын досы мүлгиді,
Тынығады көп тұрып.
Суға қайта сүңгиді
Үстін әбден кептіріп.

Толтырған соң дорбаны,
Жағалауға жетеді.
Жерге үйіп олжаны,
Бөліп жейді екеуі.

Жүре алатын күн ұзын
Дорбаға жем салып ап,
Бірқазанға суқұзғын
Болады өстіп адъютант.

Қолтырауын қызығы
Басқалардан бір бөлек.
Күн көзіне шыжиды
Жағалауға күнде кеп.

Бұғып судың ішінде
Аңдиды да жағаны,
Келетін су ішуге
Аң, құстарды қағады.

Қанша жыртқыш дегенмен,
Мейірімін ұсынар,
Құрметіне бөленген
Оның да дос құсы бар.

Құсы келіп қонса да,
Тұмсығының ұшына,
Қаншама аш болса да,
Тимейді өз құсына.

Балық аулап, аң аулап,
Қарны тойса кей-кейде,
Ұйықтай алмай манаурап,
Басады ол гөй-гөйге.

Тісі сыздап, «аһылап»,
Жанына тым батады.
Сосын құсқа жақындап,
Аузын ашып жатады.

Аунаса да құрылдап,
Одан құсы қашпайды.
Қайта аузына кіріп ап,
Еттерді жей бастайды.

Лаңы көп құсының:
Бір шоқып, бір «билейді».
Батырса да тұмсығын,
Оған әсте тимейді.

Есінейді сүйсініп,
Айызы әбден қанады.
Кеткеннен соң құс шығып,
Жайлап аузын жабады.

Ажырамай екі елі,
Сайланғандай алып ант,
Бір-біріне екеуі
Болады өстіп адъютант.

Құсбегілер
Көрші атай құсымен
Қартайыпты аң іздеп.
Естиміз әр кісіден,

Ол туралы аңыз көп.
Сырқаттанып ол бірде,
Төсек тартып жатыпты.
Құштар болып өмірге,

Есептепті уақытты.
Ұзақ жатып,
Сауығып
Шықты ауруханадан.

Қалса керек сағынып,
Келіп жатты бар адам.
Жазға қарай күн шыжып,
Құлантаза айықты.

Аңға қайта құлшынып,
Сыр тиегін ағытты.
Бірде көрші ауылдан
Құс әкелді қыран деп.

Өрістен мал аңдыған
Қасқырларды қырам деп.
Тосып қардың түсуін,
Содан тыным таппады.

Қамын жасап құсының,
Жемдеп, күтіп, баптады.
* * *
Шекердің де таяуда

Орындалды арманы.
Тұзақ құрып бағанға,
Ұстады бір қарғаны.
Атай айтса әңгіме,

Тыңдаймыз біз беріліп.
Шекер оның бәріне
Отырады елігіп.
Сонсоң ба,

Атай мақтап жүр
Шекер аңға құмар деп.
Сөйтсе, ол құсын баптап жүр:

Күндіз жатып, түнде ұшып,
Жерден тышқан аулайды.
Болмаса ғой біз тұмсық,
Мысықтан бір аумайды.

Алқымында дорбасы.
Балықтарды сүзеді,
Жиған-терген сонда асы.
Балапанға сақтаулы

Дорбасында жүр сазан.
Бұл қандай құс, тап кәні

Бұл құс –
(бірқазан)
Қос қанатын иіп ап,
Жарға келіп қонады.

Қара киім киіп ап,
Балшықтан үй соғады.
Балаларын тұзақтап,
Босатпайды ұшқанша.

Құйрығы айыр,
Төсі аппақ
Қуса жетпес құс барша.

Көктем келіп, күз кеткен,
Өзі сондай талдырмаш.
Біз сүйетін ізетпен,
Бұл қандай құс?

(Қарлығаш)
Кім үйреткен соғуды,
Тоқылдайды дыбысы.
Көршісіне өмірі

Ұнамайды мұнысы.
Ол келсе-ақ болғаны,
Өледі құрт тыпырлап.
Дәрігері орманның,

(Тоқылдақ)
Жұмыртқамды көрші ұяға тастадым,
Балапаным бауырында басқаның.
Қашан келіп тыңдасаң да сөзімді,

Қанша жұмыртқа қалды?
Тауықтардың біреуі
Бес балапан шығарды.
Көптен күтіп жүр еді,

Інім қатты қуанды.
Он жұмыртқа бастырған,
Қарай алмай шаршады.
Тауығының астында

Жатыр әлі қаншауы?
Қаздар
Көлден ұшты жеті қаз,
Қайтып қонды екі қаз.

Қонбады оның нешеуі,
Кәні, кім тез шешеді?
Неше құс?
Су құйып ем астауға,

Үш қаз ұшты аспанға.
Үш қасқалдақ, бірқазан,
Екі үйрек, бір сазан,
Бір көксерке, бір қарға –

Қосылды кеп бұларға.
Айт, неше құс ұшып жүр?
Неге екенін түсіндір.
Қанша тырна?

Аспан қандай күздегі!..
Қарап тұрмын ауладан.
Тырналардың тізбегі –
Сүйір бұрыш аумаған.

Әр қанатта – он бірден,
Басшысынан бөлегі.
Бар тырнаны кім бірден
Тез есептеп береді?

Қай құрқыл
Бұл құрқыл қай құрқыл?
Сұр құр құр құрқылдады ма,
Құрғыр қу құр құр құрқылдады ма?

тұрған жоқсың. Қол-аяғың бос. Не істеймін десең де, ерік өзіңде.
Бақыт деген сол емес пе? Е... сенің ойыңды білдім. Бақыт құсын
басыңа қондырып, оңай олжаға кенелмек екенсің ғой, антұрған!
Ой, малғұн, кет бұл арадан, көзіме көрінбей! Бесіктен белің

шықпай жатып, басыңа не күн туды сонша?
Арыстан Азаматты осылай деп қатты сөгеді. Жүрегі шайлыққан
ол «аңдар деген құстардай емес екен, басқалардан да осыны
естірмін» деп үйіне қайтады.

Келе жатып «Зоомагазин» деген жазуға көзі түседі. Дүкенге
кірген Азамат кішкене-кішкене темірторларда отырған небір әсем
құстарды көреді. Тоты дейсің бе, бұлбұл дейсің бе, бөдене десің
бе – бәрі бар.

«Кімнің әдемі болғысы келмейді, әдемі болуға бақыт құсының
мүмкіндігі мол. Ендеше, осының бірі бақыт құсы болып шықпа-
сын. Оны қалай білсем екен? Өзі бұрын-соңды көріп-білмеген
адамға «мен бақыт құсымын» деп айта қояр ма екен? Бір қатыгез

қаныпезердің қолына түссе, күні не болмақ? Сондықтан әрбірінен
«бақыт құсы бар ма араларыңда?» – деп жеке-жеке сұрайын. Біреуі
болмаса біреуі: «бақыт құсы мынау отырған», – деп айтып қалар.
Онда жұлдызымның жанғаны» деген оймен Азамат ең шеткі тор­

да отырған үсті қызылды-жасылды, имек тұмсық, әдемі тотыға
жақындайды.

көршісіне бұрып.
Сол-ақ екен, көрші торда манадан бері тып-тыныш отырған
бауыры қызыл кішкене торғай ерсілі-қарсылы шырылдай ұшып,
быж-тыж болады да қалады.

ойлағандай жаман адам емеспін. Рақмет саған, тоты. Көп рақ-
мет! – дейді қуанышы қойнына сыймаған Азамат.
Ол әлгі құсты сатып алып, үйіне келеді. Алдына су құйып, жем
шашады.

Таңертең Азамат бақыт құсының сайраған даусынан оянады.
Тұра салып, жем бергісі келсе, кешегі қойған жемі сол қалпымен
тұр екен.
«Қап, бұл аштан өлмесе жарар еді, әлде жем ұнамай ма? Басқа

не берсем екен?» деп әбігер болады Азамат. Бақыт құсы не берсе
де жемей қояды.
Не істерін білмеген ол енді әжесіне келіп кеңес сұрайды:

Біреуінде болмаса, біреуінде жазылған шығар, – деп, әжесі ақыл
береді.
Содан Азамат талай-талай кітаптарды әкеліп, құстың қасында
отырып оқи бастайды. Дауыстап оқыса, бақыт құсының тыңдап

қалатынын аңғарады. Сөйтсе, ол кітапты өте жақсы көреді екен.
Кітаптағы суреттерді көрсетсе, одан сайын қуаныпты.
Құсының көңілін көтеруді мақсат тұтқан Азамат жазғы де­
малыс аяқталғанша оған өзінің барлық оқулығын, сонымен қоса

кітапханадан алған кітаптарын да оқып береді. Сол кітаптардан
құсына қандай жем беру керектігін де оқып біледі.
Күзде сабаққа барғанда, Азамат мұғалімдерді таң-тамаша
қалдырады. Қай пәннен сұраса да, сайрай жөнеледі. Содан жұрт

оны «Азамат десе азамат-ау, болсаң Азаматтай бол!» – деп,
өзгелерге үлгі тұтатынды шығарыпты.
Азамат мақсатына осылай жеткен екен.
Құс дегендер – сақшылар

Әнін жазған Раушан Қали
Құрт жеп жапырақтарын
Өңі қашты бақтардың.
Құрт деген бұл сор екен,

Зияны тым зор екен.
Тал-дараққа бақтағы
Бірде құстар қаптады.
Ұшып келген түстіктен

Жиналғандай құс біткен.
Құстар қырып құрттарды,
Тал-дарақты құтқарды.
Құс деген бұл – сақшылар

Не жетеді жеңіске,
Кенелдік біз жеміске
Құс деген бұл – сақшылар
Бізге қонған бақ шығар.

Кішкентай астрономдар
Көкем бізге:

Тұтылады, – деп еді,
Бақылап жүр күнді інім,
Мойнын соза береді.
Тұтылар кез басталды,

Қас қарайып барады.
Тамашалап аспанды,
Жұрт әрқалай қарады.
Біреу көрді қоп-қоңыр

Көзәйнегін киіп ап.
Енді біреу текке жүр,
Көзәйнексіз қиын-ақ.
Бір балалар айла етті,

Айласы асты көбінен.
Ыстап алып әйнекті,
Сығалап жүр сонымен.
Қызықтап тұр күнді әркім,

Тынып қапты үш бала.
Айтуынша бұлардың
Күн шар емес, мыс таға.
Есітті де мұны інім,

Ғайып болды жалма-жан.
Терезенің сынығын
Тауып келді ауладан.
Сабан әкеп от жағып,

Жалынға тез ұстадық.
Тағы үстіне шөп салып,
Қап-қара ғып ыстадық.
Шыны астында меже – күн,

Күнге алғаш мен қарадым.
Күтті інім кезегін,
Түйіп алып қабағын.
Сырын аспан жайып сап,

Күреңітті бір түрлі.
Жаңа туған айға ұқсап,
Қияқтай боп күн тұрды.
Етегімнен жұлқылап,

Айырылды інім төзімнен.
Үш айтса да бір тұрмақ,
Тыңдамадым сөзін мен.
Ақыры ол шыңғырды,

Сосын тіпті қысылдым.
Қарайтылған шыныны
Амалсыздан ұсындым.
Қарады да ол үңіліп,

Күн қиылып,
Туайын деп тұр! – деді.
Әйнек сұрап,
Бір-бірін

Балалар жүр қуалап.
Ұғынуға күн сырын
Барлығы да құмар-ақ.

Мамыр келді, алақай!
Мамыр келді қалаға,
Мамыр келді ауылға.
Мамыр келді далама,

Мамыр енді бауыма.
Мамыр келді гүл алып,
Түрлендірді маңайды.
Зеңгір көктен қуанып,

Күн күлімдеп қарайды.
Жадыратар жаныңды
Қуаныштан асқан не?
Қарсы алып мамырды,

Әнші құстар басты әнге.
Адамдардың барлығы
Құлпырады көктемдей.
Гүлдей жайнап әрбірі

Гүлге айналып кеткендей.
Бұлбұл қалай сайрамас,
Жайнап тұрса жер, аспан.
Ел-жұрт қалай жайнамас

Ынтымағы жарасқан.
Жөн болады сен дағы
Бұған үлес қосқаның.
Ынтымықтың мейрамы

Құтты болсын, достарым!
Айналам
Ғажап неткен тау, дала,
Нұрын төксе күн көктен.

Ғажап біздің аула да,
Сәби біткен гүл-көктем.
Қызғалдақтар қыратта
Желбірейді алаудай.

Сыңғыр қаққан бұлаққа
Қараймын көз ала алмай.
Сырласқандай маңаймен,
Шаттанамын, қуанам.

Мұндай сәтте
Қалай мен
Әсерленбей тұра алам?!
Бір іске таң қалам ба,

Бір ғажапты көрем бе –
Дауыл ұйытқып санамда
Айналады өлеңге.
Бара қалсам көлге де

Қызықтарды көрем көп.
Бар әсерім кеудеме
Құйылады өлең боп.
Орманда да

Маңыма
Қарай берем елеңдеп.
Қызыққаным тағы да
Төгіледі өлең боп.

Бұлбұлға да сайраған
Сүйсінемін жыр арнап.
Байқап жүрмін,
Айналам

Мені ақын ғып шығармақ.
Жасасын ынтымақ!
(Бір баланың әжелерше киініп,
әжелердің рөліне еніп айтуына арналған)

Бірінші Мамыр бүгін,
Шырқайтын әнің, күнім –
Ынтымақ мерекесі.

Ынтымақ – ырыс туың,
Еліңнің берекесі.
Кіммен де,
Шырағым, сен

Ынтымақ құра білсең,
Білікті, қырағы ерсің.
Иілме,
Шалқайма да,

Ынтымақ
Қай-қайда да
Салтанат құра берсін!
Бейбітшілік – тілегіміз

(Жеңіс күні мерекесін тойлауға қосымша
пайдалану үшін)
Оқушы:
Бейбіт елдің түлегі біз,

Бейбітшілік – тілегіміз.
Жақсы оқысақ сабақты біз –
Білімдіміз, сауаттымыз.
Боламыз да жақсы маман,

Ел байлығын тасқындаған
Одан сайын арттырамыз,
Әрқашанда сақ тұрамыз.
Қалса біреу белдесіп сәт,

О, аталар, сіздерге ұқсап,
Сазайларын тарттырамыз.
Бейбіт елдің түлегіміз,
Бейбітшілік – тілеріміз.

Менің атам – майдангер
Оқушы:
Ерлеріне елжіреп,
Әр кез құшақ жайған ел.

Менің атам – ержүрек,
Менің атам – майдангер.
Көп-көп досын білемін,
Атам талай жыр еткен.

Барлығына
Жүремін
Аман-саулық
Тілеп мен.

Ордендері тізілген,
Келбеттері келісті
Аталардың жүзінен
Көрем ылғи жеңісті.

Бауыржан ата
Дұшпанға жасындай шүйілген
Ержүрек Бауыржан.
Есімін қастерлер бүгінде

Сүйсініп әрбір жан.
Бұл күнде көп жұрттың ұлының
Есімі – Бауыржан.
«Баукеңдей болса, – деп, – құлыным»,

Тілейді әрбір жан.
Ерлерім – менің мақтаным
(Жас жыраулардың айтуына арналған терме)
О...у...

Шоғын үрлеп көңілдің,
Мақтанайын тойда бір.
Батырлары елімнің
Жадымда әр кез, ойда жүр.

Алып келген Жеңісті
Көппен бірге сол ерлер.
Тұншықтырған соғысты
Менің де елім кеменгер.

Ерліктерін ерлердің
Жырға қосып көрейін.
Батырларын мен де елдің
Санамалап берейін.

Жөн болады-ау жыр басын
Панфиловтан бастаған.
Қол бастатып тумасын
Аттандырған астанам.

Әскері оның – нұр жалын,
Бата алған халықтан.
Барған беттен
Сұм жаудың

Әкелерін танытқан.
Тосқауылға ерте кеп,
Жиырма сегіз ұл жатты.
Таяп қалды ентелеп

Құр бекерге бөспеңдер!
Сұм ойыңа жетпейсің,
Жібермейміз! – десті ерлер.
Арпалысқан қанша уақыт

Алапатты көрді жер.
Бар танкіні жамсатып,
Жатты жиырма сегіз ер.
Ер Бауыржан атамыз.

Дивизия бастаған.
Дұшпанына – қатал,мұз,
Ерліктері – дастан, ән.
Көппен ерлік жасауға

Керек білім, мол айла.
Ойсыратып қашанда
Жауды жеңу оңай ма?
Қыран қабақ атаны

Әр жауынгер пір тұтқан.
Қандай әрбір мақалы,
Тыңдауға жұрт ынтыққан!
Мәлік атам ерледі,

Ерлігімен мәлім боп.
Жанды және еңбегі
Академик – ғалым боп.
Есіне алса кімде-кім,

Төлегендей ағаны,
Шыдап тұру мүмкін бе,
Әркім таңдай қағады.
Халқым қалай ұмытсын

Қымбаттысын, асылын,
Қос жұлдызы шығыстың –
Әлиясын, Мәншүгін.
Қырылса әскер – ерге сын,

Қалай төзбек саналы ұл.
Оққа тосып кеудесін
Қалқан болған Ағаділ.
Жау ДЗОТ-ын Сұлтан да

Кеудесімен жапқан-ды.
Лап қойғанда жұрт алға,
Жау табанда тапталды.
Талай өртке, жалынға

Куә болып тұрды аспан.
Батыр ұшқыштардың да
Ерліктері бір дастан.

Талғат аға ер аға
Луганский достасқан.
Павлов пен Беда да
Жұлдыз таққан қос-қостан.

Қасым ата Қайсенов
Ер партизан – Қаһарман.
Жасағанын қанша ерлік
Сұрап алғам атамнан.

Рейхстагқа ту тіккен
Рахымжан ағаны
Аңыз етіп жұрт біткен,
Жиі еске алады...

Келе-келе естілер
Жырларымнан ер талай!
Отандасым – бес жүз ер,
Мақтанбайын мен қалай?!

Ел ерлерін елжіреп
Құрметтейді мәңгілік.
Батырларды ержүрек
Шырқаймыз біз ән қылып.

Сағадат Нұрмағамбетовтың немересі
рөліндегі оқушы:
Атам менің ержүрек –
Нұрмағамбетов Сағадат.

Қас батырдың өзі деп,
Құрметтейді ел бағалап.
Азаттық таңы атқанда,
Былай қалып Мәскеуің,

Қазақ елін сақтауға
Құрды алғаш әскерін.
Құрметтейтін сүйікті ел,
Не қиынды жеңе алар.

Ата жолын қуып мен,
Болсам деймін генерал.
Құрметті есім
Көрші үйге біз жиналдық,

Шілдехана тойына.
Ат таба алмай қиналдық
Бөпесіне қоюға.
Қолқа салды бір ағай,

Атады ел сан есімді.
Қала берді ұнамай,
Көпшілікке ешбірі.
Аттарды айтып кейін де,

Даурығысып кетті әркім.
Айтқым келіп менің де:

Батыр Талғат атаны
Алматыда көргем-ді.
Ата ғой зор атағы,
Көз алдыма келді енді...

Талай-талай ерлігін
Оқығанмын кітаптан.
Құзғын жаудың небірін
Аспанда атып құлатқан.

Сескенбеген ол мүлдем,
Жібермеген намысын.
Сансыз рет бомбамен
Талқан еткен жау күшін.

Мейірімді кескін-жүз,
Жайма-шуақ мінезі.
Кеудесінде қос жұлдыз,
Екі батыр бір өзі.

Атын алған атаның
Мұсабаев – ғарышкер.
Алған батыр атағын
Ол аға да намыскер.

Аспанға атып өзімді,
Дуылдаса жөнелді.
Сонсоң ағай бөпені
Бесігінен алды да:

Берді менің алдыма.
Фотоаппарат сырт етті,
Түсіп қалдық суретке.
Есімді айтып құрметті,

Бөлендім мен құрметке.
Жамбыл баба
Сүйінбайдай атасының
Құдіреті болар, бәлкім,

Қасиетті батасының
Құдіреті болар, бәлкім,
Шындықты айтып жастайынан
Патшадан да тайсалмаған,

Сөзі қара тасты айырған
Жамбыл бабам – қайсар бабам.
Жұртты қысып түнергенді
Байлығымен, күшпен өктем,

Асып-тасып шіренгенді
Жырмен түйреп бүкшеңдеткен.
Қандай ғана жан шыдасын,
Екпініне жыр саулаған.

Айтысқанда қарсыласын
Құрыш жырмен құрсаулаған.
Қан ішуге құмар болған
Фашистермен шайқасқанда,

Жамбыл аты ұран болған
Қырандарға айқасқанда.
Жамбыл ата жырларының
Қуатымен алға атылған.

Саны артып құрбанының,
Жау айрылған қайратынан...
Сен шайқастың бастан бәрін
Өткізбеген жай баласын.

Ал оқысаң дастандарын,
Қас батырға айналасың.
Оқи берсең зеңгір көктен
Түгел көрер айналасын,

Қасиетін ел жыр еткен
Қыран құсқа айналасың.
Жұрттың сөзін қош көрмейтін
Ұнатпайтын жан баласын,

Қаскөйге де
Дес бермейтін
Қас шешенге айналасың.
Айтқанынан түк қалдырма,

Түгел оқып шыққаныңда,
Бәрі-бәрін ұққаныңда,
Үлгі-өнеге тұтқаныңда,
Ел тарихы білгіріне –

Сұңқарына айналасың.
Тұтқа болар бірлігіне
Ұрпағына айналасың.

Еліміздің аспанындай,
Нұрын шашып шығар күні –
Даналықтың бастауындай
Жамбыл ата – жыр алыбы.

Көп сырлассаң алыппенен
Алға жайып арманыңды
Аңғармайсың халықпенен
Бір тұтас боп қалғаныңды.

Халық – менің шын атым, – деп,
Айтса, тәлім алатын тек
Үлгі емес пе ұғатын көп.
Халық ұлы, халық – қуат,

Мұнан асқан қуат бар ма?!
Халық болу алып мұрат,
Мұнан асқан мұрат бар ма?!
Хиуаз апа

Қырғында ірге шайқаған
Көзінде ойнап ашу,от,
Хиуаз апа жайпаған
Фашистерді жасын боп.

Бұл ержүрек апамыз –
Халқымыздың жыр-әні.
Дара қызы аты – аңыз,
Даңқты ұшқыш қыраны.

Оқушы: (1941-1945 жылдар аралығындағы неміс фашистерімен
соғыста полк баласы болған Ахмет Жақыповтың немересі болып,
суретіне қарап тұрып):
Ахмет ата!

Сіз менің жасымда
Бала болдыныз полкқа.
Қаһармандар қасында
Атой салдыңыз жорықта.

Жауынгерше киіндіңіз,
Гүліңіз әлі ашылмай.
Фашистерге шүйілдіңіз
Жай оғындай, жасындай.

Колямен бірге еңбектедіңіз мұзда да,
Барлаушы да болдыңыз.
Қазақтан шыққан полк баласы
Сіз ғана,

Тарихта бөлек орныңыз!
Балалардың да
Ерлікпен
Өтей алатынын борышын

Көрсеттіңіз сіз.
Ел біткен
Риза сізге сол үшін!
Достық туралы ән

Ән кернеген аспанын
Сәлем саған, дос-бауыр
Өрлей берсін асқақ үн,
Достыққа жоқ тосқауыл.

Достастырған біздерді –
Кім сүймейді ізгі елді?!
Балалары бақытты
Әр ел – бақыт мекені.

Аспандатқан шаттықты
Достыққа не жетеді?!
Жаңылтпаш
Апам Қарақалпақтағы

Қап-қап қақ таптады.
Маған қаптатпады,
Көп ұзатпады,
Өзі қаптады.

Ал бұлт не?» – деп
Таң болып,
Бас қатырып жүр екем.
Бұлт –

Жаңбыр мен қар болып
Жауатұғын бу екен.
Бота
Ойнап жүріп ауылдан

Көрдім бірде ботаны.
Жібек шуда жамылған
Түлік екен жоталы.
Боз даланың арайлы

Секілді өзі еркесі.
Кісіге паң қарайды
Дірілдеп қос өркеші.
Тұрсам оған сүйсініп,

Тұлғасына қайран қап,
Қуанды ма түсініп,
Билеп кетті тайраңдап.
Ризамын түйеге

Жалаң аяқ жүреді
Дауыл, Қыпшақ екеуі.
Жүгіргенде үнемі
Құстай ұшып кетеді.

Аяғымда – сандалым,
Жырақта мен қаламын.
Шешсем,
Тікен – жан-жағым,

Шыдамайды табаным.
Тыңдай-тыңдай қажыдым
Балалардың сөздерін.
Көтермедім әзілін,

Ертеңіне төзбедім.
Намыс буып кеудемді,
Шешіп қойдым сандалды.
Жүгіргенде мен де енді,

Барлық бала таң қалды.
Жолдан шықсам сәл ауып,
Таусылады амалым.
Тікен етке қадалып,

Кібіртіктеп қаламын.
Кешке жақын қой келіп,
Қаумаладық қораға.
Осы сәтте бөлініп

Қашты алтауы далаға.
Қораға тез кірсін деп,
Жүгірдім мен тұрмай тек.
Табаныма кіршілдеп,

Жантақ, тікен кірді-ай кеп!
Отыра қап ойбайлап,
Амалсыздан жыладым.
Жан-жағыма қарайлап,

Көзбен көмек сұрадым.
Қыпшақ бұлғап қалпағын,
Қуып кетті қозыны.
Бұйым емес жантағың,

Қандай берік төзімі!
Сөздерді айтып қайдағы,
Дауыл маған күледі.
Ар жағында байлаулы

Маңғаз түйе сол шақта
Қарап алып бір түрлі,
Мойнын созып мен жаққа,
Бір-екі рет ұмтылды.

Аяғымның ұшымен
Әзер жеттім жолға мен.
Ұялып барлық кісіден
Көзге апардым қолды әрең.

Түйе мені таңдантты...
Осы сәтте босанып:
Асады-ай кеп жантақты,
Мен үшін бір өш алып.

Нұралы мен құланы
Қасымда бар Нұралы,
Үй сыртында тұрғанда,
Салпаңдаған құлағы

Көзім түсті құланға.
Желден жүйрік бұл аңды
Көргем талай кинодан.
Өзі сондай ұнамды,

Қызығушы ем үйде оған.
Енді жақын келіп мен,
Нұралыдан:

Екі аяғын неліктен
Байладың? – деп сұрадым.

Ағытылса-ақ тұсауы.
Ала бере көзіңді,
Егін жаққа ұшады.
Сондықтан да үнемі

Тұсауымен тұрады.
Жақын жерде жүреді, –
Деді күліп Нұралы.

Қатынасып тұрамын.
Көкпарда
Сан додадан
Алып шықты бұл мені.

Арам тер боп көп адам,
Ала алмай жүр жүлдені.
Тұсауын ап Нұралы,
Сосын мінді үстіне.

Былқ етпеді құланы,
Дауа бар ма күштіге?!
Күліп қойды Нұралы:

Тебініп қап құланды,
Құйғытып ол жөнелді.
Мен мойнымды бұрғанша,
Ғайып болып жоғалды.

Көзді ашып-жұмғанша,
Қайтадан ол оралды.
Таңдайымды құр қағып
Қарап тұрмын,

Керемет!
Желаяқтар жиналып,
Жарысып бір көрер ме ек?

Арқасынан құланын
Нұқып қалды ол енді.
Жынданғандай құланы
Табан асты тулады.

Бұл әлі
Төбесімен тұрады!
Таңдана мен қарадым,
Шеберлігі-ау, бұл, тегі:

Артқы қос аяғын
Қайта-қайта сілтеді.
Жылмитып ап құлағын,
«Би билеп» ол жүр әлі.

Осы сәтте Нұралым
Омақаса құлады.
Жетіп бардым жүгіріп,
Аяп, халін сұрадым.

Үстін қағып,
Жымиып
Түрегелді Нұралым.
Қандырғандай құмарын,

Ызаның жоқ нышаны.
Ұстап алып құланын,
Қайтадан ол тұсады.
Көпке дейін білмедім,

Білмеппін әу баста да,
Құланы деп жүргенім –
Есек екен,
Масқара!

Қара ешкінің лағы – қасқа лақтың лаңы
Қыпшақ, Шекер, Дауылмен
Күні бойы ойнадым.
Қызық екен бәрінен

Сауғызғаны қойларын...
Күн батардың алдында
Азан-қазан болды ауыл.

Дауыл.
Асықсайшы, бөгелме! –
Деп ағасы бұйырды.
Дауыл жедел

Көгенге
Қозы-лағын иірді.
Біз де қарап тұрмадық,
Не қыламыз құр тұрып?

Қозыларды
Ұрланып,
Ұстай бердік ұмтылып.
Күлді Дауыл

Көзінің
Астыменен бір қарап.
Көпшілігін қозының
Көгендедік жылдам-ақ.

Ішінде бір асауы
Болып шықты қасқа лақ.
Қайта-қайта қашады,
Қозыларды бастап ап.

Дауылымның көңілді
Көзінде енді жас тұрды.

Лақты ұстап келуді
Қыпшақ маған тапсырды.
Жалаң аяқ мен енді
Қуып бердім өкшелеп.

Ол да қаша жөнелді,
Көрейінші жетсе деп...
Озғаным сан жарыста
Дүйім жұртқа әйгі еді.

Жүгіруден алысқа
Бермеуші едім бәйгені.
Сыныбымның көктемде
Чемпионы болып ем.

Осы жайлы
Өткенде
Қыпшаққа айтып қойып ем...
Тікен демей тікенді,

Шөңге демей шөңгені,
Құрытса да діңкемді,
Қуып келем мен оны.
Лақ емес, бұл құлан ба?

Титықтатты мазақтап.
Ыза буып,
Жылауға
Келем енді аз-ақ қап.

Алдар мен шайтан
(поэма)
Жайылатын төрт түлік
Көл шетінде саздақ көп.

Осы жерде
Доп қуып,
Ойнаймыз біз жақ-жақ боп.
Өшкен кезде өкпеміз,

Допты былай тастаймыз.
Отыра қап көкке біз,
Бір әңгіме бастаймыз.
Әңгімеден зеріксек,

Жұмбақ айтып,
Шешеміз.
Кетпесе ол өрістеп,
Ертегіге көшеміз.

Ертегі айту кезегі
Тиді бүгін маған да.
Қадалды көп көз енді,
Өзгелерден қалам ба?!

Көптің бағып қабағын,
Қаладым да күлгенін,
Айтып бердім
Алдардың

Қалай шайтан мінгенін...
«Алдар бірде
Жол жүріп,
Бір төбеге жетіпті.

Жата кетсе болдырып,
Көзі ілініп кетіпті.
Жатып-жатып
Бір кезде

Көзін ашса,
Төскейде
Көлеңдепті түрі өзге
Қос аяқты қос бейне.

Әзәзілдер екенін
Алдар бірден ұғыпты.
Алдайын деп екеуін,
Көзін қайта жұмыпты.

Екі шайтан жақын кеп,
Үңіліпті түріне.
«Не ғып жатқан батыр» деп,
Қарапты бір-біріне.

Жатыр ма әлде ұйықтап.
Би көрсетіп пақырға,
Байқайық бір иықтап.
Жатқанына өкінсін,

Алқымдап бір алайық.
Шыдай алмай өкірсін,
Қызығына қанайық, –
Десіп, түртіп, қытықтап,

Бірі сылқ-сылқ күліпті.
Бірі саннан мытып қап,
Салыпты әбден бүлікті.
Шығып алып үстіне,

Секіріп те көріпті.
Дауа бар ма күштіге,
Бәріне Алдар көніпті.
Сосын тұрып егдесі:

Қозғалмайды кеудесі,
Рас екен өлгені.
Адамдарды сүрінтіп,
Қаскөйліктен зеріктік.

Осы өлікті тірілтіп,
Алайық та серік қып.

Ақылдысыз, аға, сіз!
Тірілтудің амалын
Бірақ қайдан табасыз?

Қазы, қымыз берелік.
Шыдап бақсын тірілмей,
Қытықтап бір көрелік...
Көрші ауылдан ол үшін

Қазы, қымыз тауып кел.
Кесе, табақ, шөмішін,
Тоқашын да алып кел.
Оралыпты жылдам-ақ,

Шайтан – құйын, дау бар ма?
Нән қазыдан жұлмалап,
Жақындапты Алдарға.
Жатыр екен ашығып,

Тақалғанда азығы,
Алдар
Аузы ашылып,
Қағып апты қазыны.

Әйткенмен тез тіріліп,
Кетпейін деп ойлапты.
Ішсе де аздан сіміріп,
Қымызды да қоймапты.

Қарнын әбден тойдырып,
Көзін бір-ақ ашыпты.
Көз жасын ол көл қылып,
Бір қулыққа басыпты.

Қандай азап шекпедім.
Бұл өмірде барар жер,
Басар тауым жоқ менің.
Шаттық кернеп кеудемді,

«Әләлай да, әләлай,
Әләлай да, әләлай.
Әләлай да, әләлай,
Әләлай да, әләлай!...»

Әні бітер болмады,
Қарлықпайтын тамағы-ай!
Айтқан әні сондағы:
Жалғыз ғана «Әләлай!»

Жүре-жүре әл құрып,
Әбден шаршап-шалдығып,
Түлен шайтан алқынып,
Былай депті қарлығып:

Аяқтарың түртеді.
Өлер болдым титықтап,
Әнің қашан бітеді?

Енді аяғым түртпейді.
Жайлысын-ай арқаңның,
Әнім әзір бітпейді.
Ал қытығың басылса,

Шапқылай бер, жануар!
«Әләлайым» таусылса,
«Әләулайым» тағы бар.
«Әләулай да әләулай,

Әләулай да әләулай.
Әләулай да әләулай,
Әләулай да әләулай!..»
Ішін басып қалды әркім,

Ішектері түйілді.
Барлығы да Алдардың
Айласына сүйінді...
Отыр еді жұтынып,

Тұранға сөз берілді.
Тұран алғаш тұтығып,
Іле-шала төгілді.
Сөз саптасы ұнады,

Шешен екен Тұраның.
Осы сәтте бір әнді
Шалып қалды құлағым.
«Талайлардың жүрегін

Ұшырып мен қатырдым.
Күш кернеген білегін
Батырымын батырдың.
Аха-ха-ха-хау,

Ехе-хе-хе-хеу,
Батырымын батырдың.
Саусақтарым – қорғасын,
Саусағымның ұшымен

Нұқып, кімді болмасын
Нокаутқа түсірем.
Аха-ха-ха-хау,
Ехе-хе-хе-хеу,

Нокаутқа түсірем.
Бала бар ма ғаламда
Маған күші тең келер?
Табанымды жалауға

Бәрі асығып, дөңгелер.
Аха-ха-ха-хау,
Ехе-хе-хе-хеу,
Бәрі асығып, дөңгелер».

Ізінше қыр басынан
Ән иесі көрінді.

Ағаш мылтық асынған
Бала екен көңілді.
Жүре алмайды дұрыстап,
Талтаң-талтаң басады.

Еспе құмнан уыстап,
Көкке бұрқ-бұрқ шашады.
Ойладым:
«Бұл бекерге

Бөскен қандай адам?» – деп.
Байқап қапты Шекер де,
Сыбыр етті:

Қарай қалды қыр жаққа,
Үрейленіп бар бала.
Сұрақ қойып Қыпшаққа,
Мойын бұрдым таңдана!

Аты шыннан Қабан ба?
Оны ешкім,
Себебі,
Санамайды адамға.

Бала біткен үркеді,
Мінезі оның жаман деп.
Сондықтан да жұрт оны
Атап кеткен «қабан» деп.

Әйтпесе бұл –
Ашқарақ
Төлен деген жексұрын.
Көрінгенге тас қадап,

Құтырады кешқұрым.
Бұзықтыққа арнайды
Бойындағы бар күшін.
Бір күн алғыс алмайды,

Алады елдің қарғысын.
Шулап жатсын ел мейлі,
Былқ етпейді сонда да.
Оған әлі келмейді

Есуас қой о жынды, –
Тұранға жай
Нұралы:

Деп, елікше елеңдеп,
Төбесінен Тұранның
Төне қалды Төлен кеп.

Деп, ырсиды ол енді.
Жұлып алып телпегін,
Теуіп ала жөнелді.
Болмағандай ештеңе,

Ешкім ләм-мим демеді.
Батыр болса өсте ме,
Неге сөзді бөледі?!

Тепкің келсе, допты алғын.
Өзің болсаң, қайтер ең,
Есуас па ең? – деп қалдым.
Шалып қапты құлағы,

Шертіп қалып басымнан,
Жұдырығын иіскетті.

Бірақ басың піспепті.
Енді ә десең, мұрныңды
Жіберемін бет қылып!.. –
Сосын әрі бұрылды

Көздерінде кек тұнып.
Төбелеске жаттыққан
Әумесер ме, кім білсін.
«Қорлық жоқ қой сақтықтан».

Төбелесі құрысын.
Жұртқа мазақ боп текке,
Нем бар тұрып көлденең.
Күрескенмен мектепте,

Төбелесіп көрмеп ем.
Екі ортада таяқ жеп,
Масқара боп қалармын.
Сәл сөйлесем, сабар деп,

Көзбен ғана алардым.
Содан кейін:

Дедім көшіп айлаға.
Төбелессем, қайтер ең?..
Мені осал деп ойлама!
Секцияда мектепте

Қатысқанмын күреске –
Уақыт өткен жоқ текке,
Сақтағайсың мұны есте.
Білесің бе,

Спорттың
Заңының бір нашары:
Тиіссе де күштеп кім,
Спортшылар қашады.

Ойлайды да ертеңін,
Болмау үшін пәлелі,
Өзі спортшы екенін
Ескертеді әуелі.

Ескертпесе,
Алдаса,
Болады ғой кінәлі.
Қарсыласы қалмаса,

Амалсыздан шығады.
Содан кейін
Сотқарды
Қанша соқсын,

Ол мейлі,
Айып емес соққаны,
Кейін жауап бермейді.
Сондықтан да

Көгалда
Бос арамтер болмайық.
Екеуіміз онан да
«Алдар – шайтан» ойнайық.

Қандай ойын ол ойын?!
Түсіндірші әуелі,
Ұнаса, ойнап көрейін.