Алматы 2015
Төкен ӘЛЖАНТЕГІ

Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт
министрлігі «Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін
басып шығару» бағдарламасы бойынша жарық көрді
ӘЛЖАНТЕГІ Төкен.

Жазушы Төкен Әлжантегінің бұл жинағына ел мен жер,
тарихқа қатысты туындылары еніп отыр. Қаламгердің тілі жатық,
сөз саптауы әдемі, баяндау мәнері ерекше.
Автор кейіпкерлерінің жандүниесіне терең үңіліп сезім

© Әлжантегі Т., 2015
© «Хантәңірі», 2015

Құлаққағыс:
Бұл хикаят – қазақ тарихында әлі толық зерттелме-
ген, ХУІ-ХУІІІ ғасырлар төңірегіндегі кейбір деректерде
әредік ауызға алынғанмен мәні ашылмаған хан ордасында

болған Аталық дәрежесін иеленген, мәңгілік тыныштығын
Қожа Ахмет Яссауй кесенесіндегі ұлы хандар арасынан
тапқан Сайдалы Нияз (құлпытаста Сейдалы Нияз деп қате
жазылған) батырдың өмір қырын суреттейді.

Аталық – ханзадаларды тәрбиелер, хан жоқ жерде хан
орнын жоқтатпай билік тізгінін ұстар, белгілі бір дәрежеде
келіссөздер жүргізер тұлға болған.
Жаздың орта тұстан ауып кеткендігін байқатқандай көк

бояғын жоғалтқан дала қанын ішіне тарта бозарып алған.
Жота-жондардың басын былай қойғанда, ойпаңдағының
өзі өң-түсінен айырыла құп-қу. Оның бергі жағында, ат
сауырын қағар селеулі шөп өспейтін алқаптың қырбығы

мый қайнатар ыстықтан әлдеқашан күйіп жерге жабыса
түскендіктен бе ат тұяғынан көтерілер шаңды қоюлатып,
тынысты тарылта түседі. Ауа ауыр – кеудеңді еркін керіп
дем ала алмайсың, жол ауыр – ат екеш әлді аттардың өзі

сар желістен тиылып, сараң аяңның ауанына көшкеніне
бірталай уақыт. Бірақ, аяқ суытуға әлі ертерек. Суы бар
жерге тоқтамасаң кезерген ерінді ылғалдап, кепкен көңді
жібіте алмасың анық. Адамдарды қойшы, қанжығадағы

торсықтарынан ауыз шылап, тіл астына ытырылған
малтадан шөлге сеп жасап келе жатқандары шүбәсіз,
жануарларға обал-ақ, олар бір қисайса қайтадан аяққа
тұруы екіталай.

Жолаушылар әуелде, осы жолды таңдағанда, ертеден
көңілге жаққан, жадыда сайраған құдық көздерін сағалап,

соны алданыш қылуды ойлаған. Алайда, уақыт өз дегенін
істеп тынған ба, жоқ, әлде бұлар негізгі бағыттан сәл
қиыстаған ба, әйтеуір, айдың-күннің аманында сарсаң
тірліктің сартабын кеше сандалып келе жатқандарын

ғана біледі. Дегенмен, мұны айдайға жариялай қыңқ етер
бірінің табылмағаны жұбаныш. Не ойласа да ішке бүгіп,
іштей өз-өздерімен арпалысқандар қабарған қабақтарын
жазбастан үн-түнсіз алға қарай сүлдерлерін сүйретуде.

Сүйреткен қалыптарында ұрлана айналаға тінтініп келе
жатқандарына шүбә жоқ. Бірінің қапталын екіншісі қайыра
ұзап кете беретін сансыз қыраттардың ішінен тайға ендел-
ген ендей көзге ұрар межеліні таппаққа үміттенгендерінен

сөйтеді. Күндіз түгілі түннің қараңғылығында адаспас
түйсікті бүгін қандай қара басқанын ешқайсысы тап
баса алмай дал. Өкініш пен ызаның өзегінде өртенгендер
лажсыздықтың

албарында
алқыныстарын
басқанға
ұқсайды.

Талтүске іліккен күн жалын шашады. Көлеңке басы
табан астына түскенде көз жетерді сағым жайлаған.
Аспан бұлдыр, айнала бұлдыр, жер бұлдыр. Дүние
бұлдырлықтың

арасында
сапырылысып
кеткендей
әсер басым кім-кімде де. Мына қалпында әлем жөңкіле

көшіп бара жатқандай. Сол көшкіннің арасын аңдасаң
не бір нақыштар айшығы санаңа құйылып, өткен мен
кеткеннің елестерін топырлата көз алдыңда тербелтеді.
Алашапқындық та, алмағайыптықтың аласапыраны да

көлбең елес бойында сақталған. Ұшығына жармассаң
ұшпалықтың ұсқынын да нобайлардан аңғарғандайсың.
Бәр-бәрі дүниенің бір орында тұрмайтынын, қозғалысқа
құрылатынын дәлелдеп бағуда. Дәлел бедерінде екпіннің

басым жататыны да қиялыңды ширата түседі. Сол
екпіннің пәрменіне шыдас бергендер төрткүл дүниеде
тірнек талайын айырып, шыдамағандар қомнан ертерек
ауып қала беретінін сезінген жүректің мұндайда дір-дір

Иә, түсіне білген жанға тіршілік дегенің қозғалыс ауа-
нына бағынған тылсым екені айтпаса да түсінікті жағдай.
Сондықтан іңгәңді жариялай мұнда кіріккен екенсің жан
алыс, жан беріс деп аталатын арпалысқа қашанда дайын

бол. Әгараки, абайсызда сүрініп кетсең құламауға күш
сал, қайтадан бойыңды түзеп, емпеңдей жүгіруге талпын.
Демікпеуді үйрен. Кеудеңді жалын кернесін, жаныңды
үміт жылытсын. Сонда дегеніңе жетесің. Жетесіздік та-

нытпа. Бүйтсең өзіңнің ғана желкең қиылып қоймайды,
жұртыңды ұятқа қалдырасың, ұрпағыңды масқараға
ұшыратасың.
Жаратқан иеге мың мәрте қарыздар, атасы Арыстан –

Хақназар мен Еңсегей бойлы Есім хандармен үзеңгі
қағыстыра жүріп билік тізгінінің бір басын ұстаса, әкесі
Барқы да Әз Тәуке тұсында Аталық дәрежесіне көтеріліп,
қазақ хандығының күш алуына көп қарым жұмсаған,

елдік мұратты бәрінен жоғары қоя білген арыстар еді.
«Жұртыңмен бірге тарығып, жұртыңмен бірге тойынсаң
жаман болмайсың», – деп отыратын әкесі Барқы қолы
қалт еткенде балаларына. Тағы айтатын: «Біреуге

жаққаныңнан айналаңа жақсы болып кетпейсің, ауыл
арасына беделіңнің артқанынан абыройың тасымайды –
жамағатыңа жұғымды бол. Жамағатыңның қуанышы мен
қайғысын бөлісуге жарасаң нағыз ұлан болғаның. Ал,

қараша халық өзі төбесіне көтергенін көкжал азуында
талатпаған. Найзаның ұшында, семсердің жүзінде тұрса
да жанын сала қорғап қалуға тырысқан», – деп. Міне, осы
ұлағатты санасына тоқып өскен Нияз батыр анасы қалжа

жеген күннен десе артықтау шығар, ес білген шамадан
бастап әке өсиетіне адалдыққа жүгінді. Ат жалын тартып
мінгелі тақым жазбай ер үстінде өзек жалғап, ер үстінде
көз шырымын алғаны соның айғағы. Арқадан басталған

мына жортуылында да ол елдік мүдденің еңселілігін
қолдайтынын білдіруге сапарға шыққан.
Аяқ астынан жиналған.

екені айтпаса да түсінікті. Болат ханның көздегені де осы
мақсат секілді. Соған байланысты Әбілпейіз сұлтанды
бас ете шығыс тұсымызды нықтамаққа бекінген беті
байқалады. Ел жақсылары мен жайсаңдарын жинау бары-

сында бұл шаруаны көппен ақылдаса шешуді дұрыс деп
тапса керек. Жан-жаққа жаушы аттандыруының себебін
мен осыған сайыдым.
Іште отырғандар орындарында қозғалақтасқандарымен

суырылып алға шығар ниетті біреуі байқатпады.
Заңдылықтан. Аталық барда орынсыз өндіршектеу, жоқ
жерден көсемсу саппастыққа жататын.
Бірақ Нияз жуыр маңда бұл әрекетті не қоштайтынын,

не қоштамайтынын білдіре қоймады. Ойға шомып кет-
кен...
Бәрінен хабардар отырған. Кейінгі оншақты жылдың
ол жағы мен бұл жағында қонтайшылар арасында жүрген

билік таласы ол елдің берекесін әбден қашырып біткен.
Мұның барлығы Қалдан Серен қайтыс болғаннан кейін
басталған. Сыбан Доржыны ағасы Лама Доржы өлтіріп
тақты иеленсе, оның түбіне Лабашы жетіп, билікті қолына

алған. Дегенмен бұл нәсіп оған да ұзаққа бұйырмады,
Қытай жасағының қолына түсіп қалып, ол да өлтірілген
соң Лабашының кезінде Қытайға қашып барып, соның
әскерімен бірге оралған Әмірсана қонтайшы лауазымына

жеткен. Әйткенмен, берекесі қашқан елде бірлік құтайған
ба, ақыры ол да елден кетуге мәжбүр болып, ақырында
сыртта жүріп белгісіз аурудан қаза тапқан.
Бәрінің соңында халықтың босқындыққа ұшырағаны

мәлім. Жоғарғы тұстағы көршілерге кеткені сол жақты
сағалап, басқалары Еділге қарай жөңкіліп, бір кездегі
ұлан байтақ өлке әп-сәтте қаңырай босап қалған. Оған
қайта-қайта шабуыл жасап жатқан Қытай тепкісінің әсер

еткені де аян еді.
Енді, міне, сол тұсты қазақтар бекітсе, бекітіп қана
қоймай Жоңғарлардан босаған жерді иеленіп алса несі

айып! Бұл өте дұрыс шешім! Әсіресе Нияздың көңіліне
қонатыны – Әбілпейіздің иелік тұтқасын ұстайтыны.
Қанша айтқанмен өзінің тәрбиесін көрген, Аталық
тезінен өткен сұлтан ғой, жол бастарда да, қол бастарда

да оның көргені, көңілге түйгені жетерлік. Бір шамаларда
Әбілмәмбет хан мен Нияз батыр Сарыарқадағы хан жай-
лауына көшкенде Түркістан билігін Әбілмәмбеттің ұлы
Болат алып қалғаны белгілі. Сонда Әбілпейіздің түрлі

дау-шарларда өзін жақсы жағынан көрсете білгенінен ха-
бардар. Ендеше, ұрыста тұрыс болмайтыны қандай анық
болса, Аталықтың Әбілпейізге «Алла жарылқасын!» деп
бата беретіні сондай ақиқат дүние.

Елек қорытындысы осыған сайығанда Нияз жадырай
маңайындағыларға жүзін бұрды.

сапарға шыға аламыз ба?
Іштей булығып отырғандар шу-шу етісті:

Сол күннің ертеңіне Нияз туысы Өмірзақты шақыртты.
Ебіл-дебіл жеткен немере інісіне барлай ұзақ қарады. Өтіп
бара жатқан уақыт-ай, бір шамаларда бұтын жалаңаштай
жүгіріп жүретін шикі өкпе бала еді, енді бұл да жігіт ағасы

жасына жетіп қалыпты. Екі иығына екі кісі мінгендей
алыптың нағыз өзі болған да қойған. Сықпытына үңілсең
көз тойғандай. Жауға салсаң жайпап өтер дүлейдің нағыз
өзі дерсің.

бүйтіп пүшәйман күй кешпес едім. Білмейтінім ақиқат.
Сөзі түйеден түскендей. Бірақ жөнін айтып тұр. Кімнің
ішін өзі ашпаса кім білгендей...

саған еруді ұйғарып отырмын...
Сөздің мәнісін ұқпады ма, аңтарыла қарады. Онсыз да
аласы молдау шегір көздері атыздай.

Ол тұтығыңқырап қалғанда Нияз мән-жайды түсіндіре
бастады.

Апырақтамай әуелі жақсылап тыңдап ал. Сен қонақ күтудің
жолын, ретін басқаларға қарағанда жақсы білесің. Енде-
ше бізді ұятқа қалдырмайтыныңа сенемін. Түркістанға
тап ертең аттанасың. Жаныңа әлді жігіттерден оншақты

серік ал. Малдан қам жеме, сол жақтан да табылады.
Ағайындарға менің сәлемімді жеткізсең сойыстан кенде
қылмайды. Түсіндің бе?
Өмірзақ мән-жайдың байыбына енді барғандай басын

барғаннан соң байыпталар. Ал, жолдарың болғай!
Өмірзақ енді бөгелмеді, басындағы тер сіңді ескілеу то-
пысын бір жағына қисайта киген қалпында табалдырықтан
әрі аттай берді.

Уәделі мерзімде Нияз бастаған топ та атқа қонған.
Ендігі сиықтары осы...

ынтықса, жақындағанда бауырына жасырынуға асық.
Ынтығатыны – бағытынан жаңылыспағанын айыру
арқылы ертеңіне деген үмітін үкілейді, асығатыны –
қойнауындағы шоқ талдардан сая тауып, оның арасынан

сылдырай ағар бұлақ көзі шөлін басарына сенгенінен.
«Қарашоқының» және бір қасиеті бар. Жаугершілікте
қарауыл қарауға таптырмайтын орын. Басына шықсаң
айналаң алақандағыдай көрінеді. Ол жерден төрт

құбылаңды толық бақылай аласың. Шаң көтерер қалың
қол тұрмақ, андан-мыннан қылт еткенді көзің шалатыны-
на имандай сенуіңе болады. Бұл қиын күндерде осында
бекінген жасақ үшін артықшылық екені айтпаса да белгілі.

Міне, сол төбенің етегіне іліккелі Нияз бастаған топтың
жағдайы біршама жақсарып қалғандай. Аттар шөлін ба-
сып, жігіттер салқын суға беті-қолдарын шайысып жан
шақырысыпты. Әр-әр тұстан естілген әзіл-қалжың, бей

берекет даурықпа дауыстар мұны айғақтап тұр.
Бұлақ басындағы майса үстіне ертоқымды жаста-
на қисайған Нияз сәл қалғып кеткен екен, осының өзіне
әжептәуір тыңайып қалғанын сезінді. Қол-аяғы жеңілдеп,

денесі кәдімгідей ширағанын байқап жатыр. Сөйткенмен
орнынан бірден тұрып кетуге асықпады. Сайдың тасын-
дай сайыпқырандары тұрғанда ұсақ-түйекке араласуды
жөн санамай керіле есінеп алды.

«Пах, шіркін! – деді сонсын ішінен мағұрлана,  –
Мына «Қарашоқы» Сарыарқаның сыртта қалған бір
пұшпағындай екен-ау!» Содан әріде есіне әлдене
түскендей тал жапырақтары арасынан сығалаған шоқы

басына жанарын қадады.
Бұл төбенің алабөтен ерекшелігі өзге жоталардан
еңселілігінде. Көшім-қонымы көп қазақ қашаннан бағыт-
бағдар аужайын табиғат бедерлеріне қарап айқындап

отырған. Сонда биіктікті әсіресе бағалай білген. Алыстан
қара шалдырып, қашықтан сұлбасын қарайтарды көңілге
қондырып, әспетке айналдыруы адамдардың ұшы-

қиырсызда адаспасқа ден қойғанынан, алмағайыптық
албарында айдай тірлікке ах ұра қарамауды қаперде
ұстай білуінен. Заманалар бедерінде қозы көшті ғана
айналсоқтамай, алыстарды еңсеруді білуі соның салдары-

нан.
Болат ханның бұлар куә болар үлкен бас қосуға
шақыртуы Түркістандағы үлкен хан тағында отырған
әкесі Әбілмәмбеттің алысқа көз тігуінен, малды, жанды

қазақтың ертеңгі қамын ойлағанынан деп бағалағаны орын-
ды. Мұның тасасынан және бір шындықтың қылтиятыны
күмәнсіз: талай жылдарға созылған жоңғарлармен та-
лас-тартыс кезінде тапқан мен айырылғанның арасын

әлі ешкім таразыға тартпағанымен, ұтылғанды қайтару,
жағдай келіп тұрса еселеп алу ойы ешкімді бей-жай
қалдырмаса керек-ті. Міне, соның күні енді туғандай. Ен-
деше, талпынбасаң өзге біреуге бұйырарды ебін тауып

өзіңе қарай икемдесең кім айып тағар саған? Біле-білгенге
бұл жеке бастың емес, қалың бұқараның несібесі. Ал,
несібеден қарап тұрып айырылу есуастың еншісіне жазы-
лар пешене.

Бірақ, бұл үстем пиғылға іргеден көз алартқан Қытай
не демекші? Олардың да бүлінгеннен бүлдіргі алып
қалуға бар күшін салатыны анық қой. Қарап жатпайды,
әрине. Көзін сүзіп үздігіп, қолын сұғып уыстап, әйтеуір

бір қомақтыны қамтып қалуға, тақымына басып әкетуге
барын салатыны күмән тудырмайтын жағдай. Олай болса,
ата жұрттағылардың да бір жағадан бас, бір жеңнен қол
шығару арқылы ұйымдаса қам жасап, неғұрлым тезірек

жіліктің майлы басын ұстауға асыққандары дұрыс-ақ. Иә,
сәт!
Нияз Қытай әуселесін байқаған адам. Олар тап қазіргі
таңда әлдекімге әлімжеттік жасауға, әлденеге бас-көз жоқ

тарпа бас салуға құлықты емес. Ондайға түстікте аюдай
қорбаңдаған орыс тұрғанда бармайды да. Аңысын аңдап,
арғы-бергінің сарасын саралап барып қимыл-қозғалысқа

көшетіні белгілі. Ендеше осы тынысты қазақтардың ба-
рынша пайдаланып қалғаны орынды. Аюды емексітіп, сол
екі арада қара қытайдың көңілін басқа бір жылтырақпен
алдай алса айы оңынан туатыны күмән тудырмаса керек.

Бірақ, мұның бәрінің ықтияры бір адамның қолында,
бәрін шешетін хан ие. Олай болса, Әбілмәмбет ханның өз
ойлағаны бар шығар. Соған өміршеңдік тілеген абзал.
Тілей отыра баласы Болат арқылы Әбілмәмбет ханның

жан-жаққа ат шаптыруының басқа да мәні бар екенін
түсінген ләзім. Әбілмәмбет Нияз секілді шау тартқан
хан. Артынан жетіп отырған ұрпақтары, Құдайға шүкір,
баршылық. Олар да қазір бір-бір биліктің тізгінін

алақандарына сыйғызғандар. Түпкі нысананың сол
балалардың біріне үлкен хандықты қалдыру ниетін
байқататыны көрініп тұр. Несі айып, қалдырса қалдырсын.
Әбілпейіз ондай құрметке лайық-ақ...

Ойы осы тұсқа жеткенде жүрегі шым еткенін сезінді.
Сонда арыстандай айбарлы, жолбарыстай қайратты, ал-
даспандай өткір Абылай қайда қалмақшы? Ол мына
таңдаумен келісе қояр ма?

Бір мүшелден сәл астам уақыт ілгерідегі оқиға мыйына
сап етті.
Онда Абылай Қалдан Сереннің тұтқынында болатын.
Оны қапастан босату үшін мәмілегерлер тобы жасақталып,

сол топтың басы болып Нияздың Қалмақ жеріне барғаны
бар-ды. Обалы нешік, ел қонтайшысы қазақ өкілдерін тәп-
тәуір қарсылады. Ас-судан кенде қылмай, ара-арасында
ойын-сауықтың түр-түрін көрсетуді де ұмыт қалдырмады.

Тек, бір назар аударатын жағдай, негізгі әңгімені тым
сырғытпаға салғаны билік егесінің әлдебір жымысқы
ойының бар екенін байқатқан. Ол сонда не?
Жұмбақ түйіні көп өтпей шешілді. Үлкен қонақасы

үстінде орын алған тосын оқиға жиналған жұртты елең
еткізді. Ортаға ойқастай шыққан қалмақ жағының бір ба-
тыры: «Жекпе-жек! Жекпе-жек!» деп барылдай айқайлап,

қара ала ат екен. Оның ақ түсті бөлігі қаракөлеңке шақтың
өзінде сонадайдан қылаң беріп, қарсыластың қайдан
құйыларын жариялап тұратыны анық-ақ.

жарлығын түсіріп. Соны құлағы шалуы мұң екен анау
астындағы атын тебіне алға қарай шаба жөнелді.

төнген батырдың найзасын сол жағына ұстағанын аңдай,
сол арқылы майдандасының солақай екенін болжап
үлгеріп. Сондықтан шабуылшы қаруын сілтегенде барын-
ша оңға қарай жалтара ығысуды және жадына тоқи. Найза

ұшын мүмкіндігінше дарытпаудың амалы осы ғана еді.
Бәрі көзді ашып-жұмғанша өте шықты. Батыр ақыра
жетіп, найзасын шаншуға түйілгенде бұл алдын ала
болжағандай кілт бұғына, тақымын қысып үлгерген.

Иесінің ыңғайын әбден алған жануар сол сәтте бір жағына
бұлт етіп, қас пен көздің арасында нысана бағытынан жы-
лыстап үлгерді. Соның нәтижесінде мұндайды күтпеген
қарсыласы өз екпінімен арсы-гүрсі жағдайда артқа қарай

суси берді.
Бір шабуылдан аман қалғанына шүкірлік жасаған Нияз
өз-өзіне келе артына мойнын бұрғанында ананың ызаға
булыға қайта шабуға ниеттенгенін байқады. Байқады да:

ақырып жіберді. Онымен қоса жекпе-жек куәгерлері де
шу-шу етісті:

Қалмақ батырының енді тоқтамасқа амалы қалмады.
Ол тізгінді алақанын қайысқа ысқыза күрт тартып,
алғашқы екпінін тежеген соң сонадайдағы орнына атын
ойқастата барды да, қасқайған қалпында шүйілер жауын

ішінен тәңіріне сыйына. Содан кейін дұшпанына белгісіз,
өзіне ғана тән амалды қолданбаққа бекіне найза ұшын сәл
төменге қарата атын тебініп, алға қарай шаба жөнелді.
Шайқас тағы да аяқ астынан аяқталды. Дәл иықтың

жоғарғы жағындағы торкөздің қайырма қабатының
шор тігісіне қадалған қару әлеуетті қолдардың күшімен
қарсыласты атынан аударып тастады.
Жұрт ырду-дырду. Айналада айқай-сүрең:

Бұл кезде Нияз найза ұшын қалмақтың кеудесіне
тіреп тұрған. Бірақ өлім қаруын ананың денесіне бойла-
тып сұғындыра алмады. Өйткені, келісім артын ойлаған.
Абылай сұлтан солардың қолында тұтқында отырғанда

шиеленісті өршіте беруге мүдделі емес еді.
Қалмақтың күші тасыған һас батыры, дүлей дауылдай
жас батыры дәл сол тұста пайғамбар жасына іліккен Ни-
яздан неге жеңілді? Кейіннен бұл оқиғаны саралай келе

аталық бір ғана түйінге жүгінді: көзсіз сенім де адамға опа
алып бермейді екен. Сеніммен қоса сабыр мен салиқалық
серіктесе қанатын жайуы керек екен. Сабыр толғам мен
тоқтамға шақырса, салиқалық таным таразысын теңдеп,

асығыстық пен астамдықтан пенде баласын қорғаштауға
ниетті екен. Міне, осыларды жадыға түйгенде ғана адам-
зат астамдықтың құрбанына айналмайды, соқыр сенімнің
жетегінде көзсіздік таныта селтеңдемейді.

Біле-білгенге өмір дегенің – тұнып тұрған тәлім.
Туғаннан өлгеніңше сол тәлімнің жемісін тересің.
Тергенің тәтті ме, әлде құрт түскен бірдеңе ме, ол сенің
парасат, пайымыңа сыйысқан. Егер ақылың пісіп,

талғамың жетілсе опық жемейсің – оза жауып, бәйге ба-
сына шығасың, ал керісінше жағдайда өл де ғана бардың

қатарын толықтырасың. Қазақ: «Бала бер, бала берсең
оған сана бер, сана бермесең ала бер», деп құдайына
жалбарынғанда ұрпағының саналы азамат болып өсуін
Жаратқаннан егіліп отырып сұраған. Сұрағаны қабыл

болғанына ұлан-байтақ жері, сол жерге лайық жаратылған
дархан елі дәлел. Атпал жігіттері, ақылына көркі сай
қыздары болмаса, бәріне бас-көздік жасар даналары
тұрмаса жатар ма еді Нияз дәл бұлай бұлақ басында

көкмайсада аунап, «Қарашоқының» биігіне сүйініп? Жат-
пас еді, тырағай тірліктің соңында сенделіп жүрер еді ба-
сар тауы мен тығылар қуысын таппай.
Шүкір, бәріне шүкіршілік етеді – халқы сыйлады,

соның арқасында хан болмаса да ханмен иықтасар Аталық
дәрежесіне жетті. Бұл дәреже хан жоқ жерде оның орнын
басар мансапты қолына ұстатты. Ташкенде, Түркістанда
бірнеше жыл билік жүргізгені содан. Ел билігін қолына

ала отырып жақынды жарылқады, алысқа айбар бола
білді. Орыс елшілерімен бәтуәласуда табандылық таныт-
ты, қытай жағынан келгендерге және есесін жібермеді.
Сұс көрсететін тұста сұсын танытты, сұғын сұғар жерде

және аянып қалмады. Күле отырып күлше тәттісін өзіне
қарай тарта білді. Қалмақ қонтайшысымен де біраз тақым
қажасты. Ақыры мынау – бұл туған топырағында аунап-
қунап жатыр, ал ол жоғалып тынған. Елі арқа еті арша,

борбай еті борша болып, мойны ырғай, биті торғай жұрты
тұрымтай тұста тұрақ таппай сандалып кеткен.
Ағайыны бір басқа, төрт әйелі төрт орда, кіндігінен
тараған жеті бала жеті қауым ел. Немере, шөберелері де

атқа қонса дұшпанын дірдектетер қол, арқа төсін жайлай
отырса күпсінгеннің қабырғасын күтірлетер айбар болып
жетілген. Бұдан артық нені көксегендейсің, Жаратқаннан
нені тілегендейсің. Қанағат!

Салбырап түн түсті. Аулақтан түлкінің әупілі естіле ба-
стады. Оған және бір қиырдан шибөрінің аш өзекті солқ
еткізер ыңырсығы қосылып, тәуліктің қай шамасында да
дала тіршілігінің толас таппайтынын жариялай бастаған

тұста жоғарыға алтын қайығын тербелтіп ай көтерілді.
Сол-ақ екен көзге түткісіз айнала соқыр қараңғылықтан
арылып, жұлдызды аспан асты мол жамылған шәйі ора-
малын сыпырып тастаған қыздай түрленіп сала берді.

Енді от айналасы тұрмақ құлын кісінесі естілер маңай
қара-құраңын жайып, кемпір аяғы жетер алқап сұлбасын
нақтылап шыға келді.

батыр қандай сапарда да белінен тастамайтын қайқы
қылышын қынымен қоса жанына сырғыта беріп.
Осыны байқап қалған Итқара батыр мырс етті.

жалаңдатып, басқаның құтын қашырар ызбарыңды қайда
итердің, бауырым-ау? – деді содан әріде қуақылана, –
Қылышыңды шешкеніңе қарағанда сыпыра төнердің құла
түзде кездеспейтініне енді ғана көзің жеткені-ау, ә?

екі аттарының арасында саған көз алартар біреу тұрмасын
деген сақтықтан асынамын. Ендеше, өзімді ойлап емес,
сенің қамыңа алаңдағанымнан сөйтуге мәжбүрмін. Ал,
қазір қаруымды шешкенім ағам отырғанда әзірейілдің өзі

бұл арадан безе қашатынына сенгенімнен. Ағасы барда
інінің тынысы ашық, тірлігі бейқам. Солай ғой, ә, аға?
Ол қолдау күткендей ағасына қарады. Бірақ Нияз не
құптағанын, не құптамағанын білдірместен үнсіз отыра

шығар деп түйетінмін ойымды. Сондайда сен қылышыңа
сенгенде мен қатты ұялушы едім, жұрт алдында енді қалай
ақтап алармын деп. Ақыры беліңнен қаруың түскенде
қандай екенсің, көрейінші, кәне тұра қойшы орыныңнан?

Басқалар да байқасын түрінен қалмақ ыққан сабаздың
еңсесін, тұршы енді?
Қалжың бетін қалжыңмен ғана қайтарарын түсінген
Ақтайлақ орнынан лып етіп көтерілді. Сол бетінде асқан

екенсің-ау! Әне, ананы қараңдар, алдаспаны тағы
қолында тұр. Сірә сен шеше құрсағынан кездік ұстап
туған шығарсың-ақ...

түбінде намысқа шабатынымды біліп туғаным анық
екеніне көзім баяғыда жеткен. Солай ғой, бауырларым!
Мына ойынға құрылған тәжікені тамашалағандар ду-
ду етісті.

ғой арамызда. Сол дыраудың таңбасын сезінгендер оның
табын өмір бойы ұмыта алмай жүрген шығар, зар илеп.
Мұны айтқанның кімді меңзегенін бірден ұққан
маңайдағылар жапақ-жапақ Ниязға қарасып, әріде сөз ау-

өлтірген!
Айдалада ермек қуғандар осымен бәрі тоқтар деп
үміттенген. Алайда қысыр сөздің ошағына әлдекім
тамыздық тастап жіберді:

бұла күш иесі өлтірмеген, бұлқындырған. Әріде...
Ана жігіт анайылықтың айналасына қарай ойысқанын
түсініп тілін тістей қойғанда Итқара:

деп орнынан атып тұрған бойы Ақтайлақты құшақтай
алды. Екеуі төс түйістіргенде ырду-дырду да сап тыйы-
лып, айнала қайтадан тыныштық құшағында мүлгіген.
Нияз ойланып кеткен. Әлгінде айтылған «Кездік

қана емес, арамызда дырау қамшы ұстай туғандар да бар
ғой», деген ишараның өзіне бағытталғанын ол түсінген,
түсінген де жылдар тасасына жасырына бастаған сол
оқиғаны қайтадан есіне алған.

Ташкентті басқарып тұрған шама болатын.
Құлағына жеткен бұқара зары үзеңгіге аяқ салмасы-
на қоймады. Жан-жақтан ағылған саудагерлер халықты
алдап қана қоймай, оларға зорлық-зомбылық көрсетуге

көшіпті. Осыдан қан қақсағандардың шырылын естіп, көз
жасын көріп отыру мүмкін емес еді.
Қасына жасақ ертпей жалғыз барған. Құрметіне сай
шапан-шақпытын да иығына ілмеген. Содан да шығар,

ылғый бір иненің көзінен өтердей жылпостар сөзіне мән
бермек түгілі, өзін сайқымазаққа айналдырып, ашуына
қатты тигені.
Шын ашуланды. Бойын долылық қысты. Жәй саудагер

түгілі алдына келсе именшіктей беретін шен-шекпенділер
көзіне тік қарамайтын жанға мына шектен шыққандық тым
ауыр тиеді екен. Бар қаруы – қолындағы дойыр қамшысының
тобылғы сабын алақанында қысудай қысып бақты.

асқақтатып келеді. Көз алартқанға айбар, күш көрсетуге
тырысқандарға қалқан. Олар барда өзіне атса жебе
жетпейтінін, шапса қылыш өтпейтінін біледі. Білгеннен
кейін ғой артына алаңдамай, тек алдына ғана қарайтыны.

Қиянат бар жерде «қырық пышақтық» өре жүретінін
әбден түсінген. Олай болатыны, пенде атаулы алдап-
арбауға көнгенімен, ашық қиястыққа ешқашан төзбеген.
Намыстысы намысқа шапқан, боркемігінің өзі тістеп

қалуға жанталасқан. Қарсыласқанын қыршып алса соны
олжа тұтқан. Ендеше, қысымды қысыммен басам деп
күпіну ағаттық. Дегенмен, тіршілік үстінде күшті күшпен
қайтармасаң құрақтағы бақаның басыңа шығып алып

тайраңдауға ниет танытатын кездері де кездеседі. Оны да
көрген мына көз.
Сол Ташкентті басқарып тұрған шағында, сайран
Сарыарқаға қарай көңілі ауа бергеннен соң, қым-қуыт

тірліктен аздап тыныстай тұрмаққа ниет етіп, елге қарай
сырғуға мұрсат тапқан. Орынтағына Әлдеберлінің
тағайындалуына ықпал жасаған да өзі болатын.
Бірақ, туған топырақта ұзақ бөгеле алмады. Жарты жыл

өтер-өтпесте, келесі көктем туар шамада, артынан жағымсыз
хабар жетіп, қайтадан ерге қонуға тура келді. Өзі топ ба-
стап, бауырлары Итқара мен Құлғара қол бастап оңтүстікке
тартып, суыт жүрістің арқасында апта ішінде Түркістанға

ат шалдырған. Сонда естіді: Әлдеберліні дұшпандары у
беріп өлтіргенге ұқсайды. Сөйтіп есіл ер майдан даласын-
да қозы жаурын жебеден, немесе алмастай өткір алдаспан-
нан, әйтпесе білте мылтықтың құмалақтай қорғасынынан

емес, тұмша жамылған әлдебір жымысқының жылмың
қарекетінен қаза тауыпты. Өкінішті-ақ!
Мұны естігенде Нияз тісін шақыр-шұқыр қайраған.
Соңынан ергендер де қалш-қалш етіп, алдында қамал

тұрса қайтпай шабар өшпенділіктің өртін жаққан.
Бір күн Түркістанда бөгеліп, онда ат ауыстыра қайта
жолға шыққанда Итқара:

жетіп алайықшы! – деп қатты кіжінген. Ақыры солай бол-
ды да.
Шаһарды
сырт

айналдыра
тұрғызылған
қамал
қақпасының алдына жеткенде бұларды ешкім ішке

өткізуге асықпады. Хабар салғанда әуелгіде жым-жырт
қалғандар әндем шамада бұйрықтың солай түскенін, Таш-
кент басшысынсыз қақпаны аша алмайтындарын мәлім
етті.

шабайық! – деп қуаттады оның ойын Итқара да кіжініп.
Басу айтқан Нияз.

босқа дүрлігіске салып қоямыз. Артын бағайық.
Бағысты. Шаһардың шын басшысы келіп тұрғанын
естіген іштегілер енді шын қарбаласқа кірді. Сүргін дабы-
лы сырттағылардың құлағына анық жете бастады. Әрілі-

берлі шапқандардың қарасы молайған сайын айқай-шу да
қоюлана түсті.
Арада тоқты еті пісер шамада сықырлай ашыла
бастаған қақпадан әуелі майы сырқа шыққан жылтыр

бас қалқайды да, артынша домалаңдаған әлдекім ала
шапанының етегіне сүріне бері қарай жүгіре басып келе
жатты. Бірден таныды – кезінде Ниязға, Нияз Арқаға
қарай жылжығанда Әлдеберліге көмекші боп қалған

сабаздың нағыз өзі. Түркістанға тоқтағанда естіген,
шаһардың ендігі басшысы мен деп өзін-өзі жариялап
алған ақымақ Ысмайыл әка.

тығылмай!
Ысмайыл домалаңдай жете беріп, ат үстіндегі Нияздың
қолын сүюге солай бұрылғанда ерден қарғып түскен
Құлғара оның ербеңдеген қолынан шап беріп ұстай алып,

шыр айналдыра жүзін сыртқа бұрып әкеткенде, екінші
қапталдан лып етіп жеткен Итқара болат кездігін оның іш
тұсына сүңгітіп-ақ жібергені.
Не болғанын түсінбеген анау біресе адамдарға, біресе

қадалған қанжарға таңдана қарап, артынша шыңғырып
жібергенде бұдан әрі қинағысы келмеді ме, әлде ит өлімді
енді тамашалаудан жерінді ме, Құлғара қылышымен
қылқа мойыннан шауып жіберді. Сонсын топыраққа до-

малай түскен баста шаруасы жоқтай атына қарай аяңдай
берді.
Иә, «Құлғарасы құшақтап, Итқарасы пышақтап» деген
сөз ел арасына осы оқиғадан кейін тарап кеткен еді.

Бірақ, қимылында әлдеқайда асыққан шапшаңдықтан гөрі
жалқаулық, оның бергі жағында керенаулық басымдау.
Соған салса жұтарын жұтып, тоқтық шақырған сыңайы
бар.

Сөйткенмен
сақтанғаны
жөн.
Жылан

деген
жарықтықтың сәл тербелісті жатырқайтыны, қозғалысты
төнген қауіп түрінде қабылдайтыны белгілі. Сонсын
қорғануға мәжбүр. Ал қорғаныс амалы – уын шашу

екені түсінікті. Өйте қалса адам түгілі атан өгізді сеспей
қатыруы әбден ықтимал жағдай. Ендеше, абай болғаны
абзал.
Сіресе қалды.

Алғашында бойын лып-лып жайлаған тыз етпе үрей
қанын суытып, қол-аяғын ұйытып тастағандай еді, ар-
тынан, салдар байыбын түсінгенде, секем сезімі ізім-
ғайым жоғалып, жан кірген дене икемге көне бастағанына

сенімді. Бірақ, мына пәледен құтылғанша төзім қуатын
сақтаудай сақтай білуі керек. Сірескені сондықтан.
Анау әлі жорғалап келеді. Асығатын түрі жоқ. Соған
қарағанда мына таудай болып жатқан дөңбектен жасыры-

нар қуыс тауып, сонда дамылдамақ ниетін жария еткен-
дей.
Нияз амал көзін іздеп әлек. Не істесе болғандай? Шап
етерге шапшаңдығы жетер ме? Әгараки, жетпесе не қайран?

Жетпіс жыл бойы дамылсыз шабыс соңында құлдыраңдап,
ақырында айдалада құлашқа жетпес жәндіктің шағуынан
өлсе ел не демекші, жұрт не айтқандай. Мүсіркегенді
көруді жаны сүймеген қайран ер сол мүсіркестің шылау-

ында желпілдемек пе, анаған да, мынаған да күлкі болып?
О, Жасаған, бұған не дегендейсің, не дауа айтқандайсың...
Сұп-суық жылан тиген жерін тітіркендіре саннан
көтеріліп, қарын тұсқа қарай жақындай берді. Ирелеңі

бірқалыпты. Соған қарағанда сырттан ешқандай қауіп
нышанын сезінбегені көрінеді. Сезбегені дұрыс. Сезінбей
кете барсын барар жағына. Әрі асып жоғалса тіптен

мен ұлы, сонысымен асқақ. Осы бейнесінде адамдарға
«мендей болсаңдаршы» деп тұрғандай.
«Болар ек сен мызғымас тастан, біз ет пен сүйектен
жаратылдық қой, – деп күбірледі Нияз әлгі бір әзірдегі

өзінің үрейге бой алдырған шағынан ақталғандай, –
Сондықтан сенің мызғымайтының беріктігіңнен, біздің
бір қаттыға жасып, бір тәттіге масайрап қалатынымыз
жұмсақтығымыздан шығар».

Өз сылтауына өзі разы болғандай езуіне күлкі үйірді.
Шынында да қаттылық пен тәттіліктің тіршілік
үстінде бір енеден туған егіздей қатар жүретіні неліктен
екен? Тіпті, бірінсіз бірінің күні жоқтай мидай араласып

кетіп, қойыртпақтықтың ылаңын бірге шайқайтындарын
қайтерсің. Мұндайда біріне алданған жанның екіншіні
уақытша естен шығара мардымситыны қайқаң дүниенің
қасыретін сәтке болса да қалқаға жасыра тұрмақ ниетінен

де шығар. Алайда, бас айналар қуаныштың соңы көкіректі
тілім-тілім етер қайғыға ұласқанда пәни жалғанның тым
қатты, тым қатал екенін ұғынған пенде атаулы бәрінен
безінуге тас-түйін бекініп, ақырында ылдым-жылдым

ақзерден белгісіздікке қарай баз кеше аттанып кете бара-
ды. Ол белгісіздік – екінші дүние белдеуі екені айтпаса
да түсінікті. Оның белгісіздік атанатыны – кеткендер көп,
қайтқандар жоқ. Қайтқан болмаған соң қайырға қалқан

болмайтыны белгілі.
Әлгінде Нияз да қайырсыздық тұзағына шырматыла
жаздады. Көрер жарығы таусылмағандықтан ғана дүрия
күндердің дүрмегін сезінуге ықтиярлық алды. Енді,

міне, қаттылық пен тәттіліктің құпиясын қазбаламаққа
«Қарашоқымен» сыр бөлісіп тұр.
Төбеге қайтадан назарын тіктеді. Анау үнсіз. Міз
бақпаған қалпында айналаға шекесінен қарайды. Құдды,

дүниеауи нәрселерден бейхабар мылқау іспетті. Білетінін
шашудан аулақ. Көргенін және жеті қатқа жасырып
тастаған. Тастан жаратылғанынан.

Тастай қаттылық адам бойынан да қара салар кез-
дер кездеседі. Әсіресе жастау кезеңде, бас бермес
асаулық аспанға шапшып тұрған шамада байыптың
басалқылығына бағынбаған көңіл жарықтық отқа өзі

ұмтылып, сол оттың жалынын кешуге құмартатыны
ғажап-ақ.
Майдан даласында алғаш атой салғаны әлі жадында.
Соғыспаққа қарама-қарсы сап түзеген екі жақ әуелде

ауызекі тәжікеге ден қойған-ды. Сонадайдан аналар ай-
бат шегеді, мына жақтан бұлар даурығысады, әйтеуір,
ию-ғию таластан соң дұшпан арасынан әлдебір сар-
дар ортаға шығып, «Жекпе-жек! Жекпе-жек!» деп ат

ойқастатқан.
Міне осыны көргенде Нияздың жаны желіксін. Найза
ұшын дұшпанына бағыттай «Ақжол! Ақжол!» деп аруақ
шақыра атойлап ала жөнелсін. Қаны бойында тасынған

жас емес пе, ешкіммен ақылдаспастан, қол бастағандардан
бата алмастан бір қиырдан әлгіге килігіп берсін.
Мына көзсіздікке қарсы жақ тұрмақ қазақтар аң-таң.
Әдетте жекпе-жекке айтулы батырлар шығатын. Олар

өз жағынан қолдау күткендей топ алдында әрлі-берлі
ойқастай шауып өтіп, сонсын барып дұшпанына жұрттың
айқай-сүреңін ала шүйілетін. Бұл жолы бәрі басқаша рең
алуда. Ешкімге белгісіз жас жолбарыс «Ақжол!» деп ат-

тандап, майдан даласында атой салуда. Алла жар болғай,
ата-бабалар әруағы қолдағай!
Ұрыста тұрыс жоқ. Айқас басталып-ақ кетті. Әне,
дулығасының төбесінен қызыл жалын тектес қызыл

барқын желпілдеген жас қыран сол шапқан бетінде
үзеңгіге салмағын сала көтеріліп, дұшпанына найзасын
қадауға тырысып бақты. Бірақ, бұл жолы нысанаға дөп да-
рыта алмады. Қарсыласы да тіс қаққан пәле емес пе, най-

за басын қаға тайқытып, сол екі арада өзі де жас перінің
сауытын қақыратпаққа қаруын сілтеп қалды. Үлгермеді.
Ілкімді жас ілгерілеп кеткен.

Екпінімен сонадайға асқанда қызынған атының басын
бір езулей бұра қайтарған қазақ енді байқады, дұшпан
батыры соңынан салыпты. Енді болмаса екпіндей жетіп,
найзасын ту сыртынан қадамаққа бекінген сыңайы бар.

Тақымын қыса бір жағына бұлт етті. Сол бұлтыл үстінде
өз қаруын және сілтеуге мүмкіндік тапты. Сәтін салғанда,
бұл жолы ананың көкірек тұсын жапқан торкөзді талқан
етпесе де, қара санның қапысын тауып, соның далын

шығарғанына көзі анық жеткен. Өйткені, анау аты-
нан ауа беріп барып түзелуге мұрсат тапқан болатын.
Тағы байқағаны, жарақат салдарынан шығар, дұшпан
батырының әуелгідегі екпіні басылып, енді сап-сапқа

жоғарыға көтере бұлғай даурығысып.
Мынаны естігенде Нияз өз бойына жаңа күш
құйылғандай әсерге бөленді. Сол бетінде әйеншектене
қорғана бастаған жауын қапысыз түйрей атынан аударып

тастап, ананың өлген өлмегеніне қарамастан қалың қол
арасына кіріге, көзден тасалана берді.

Жекпе-жектегі жеңіспен рухтанған қазақ қолы сол
жолы дұшпанының тас-талқанын шығарып ұлы дала
ұлы жеңістердің киесі екенін алыс-жақынға тағы да
танытқан.

Сол шақты есіңе алсаң ессіздік пен есерліктің кей
жағдайда кәдеге асып жататынын байқағандайсың. Тек,
саналы ессіздік пен есті есерлікің ақыры солай, әрине.
Басқадай жағдайда мал таппақ былай қалып, жан бақпақтың

шылауында шырқырап кете баратының ақиқаттың айғағы
екендігіне күмән келтірме. Құйылмақтың құныстырып,

сұйылтпақтың суды сіңірген құмдай жұтып қоятыны ай-
дан анық.
Солай, Қарашоқы, аласармас биіктік барда адамның
аласаны місе тұтпай, асқарға еліктеуін сен айып

санамағайсың.
Шабыныстар мен шағылыстардан тұратын қайран
дүние-ай...
Ертеңгілік ас-суларын ішіп, атқа қонғанда Ақтайлақтың

арада жоқ екенін аңғарған Нияз алпамсадай денелі, жау
қабағының астынан жанары от шаша қадалғанда басқа
түгілі досының дегбірін қашырар, жауының пысын басар
Итқараға қарата:

неғып кешігіп жатыр? – деп сауал тастағанда, қарасұр өңі
бүлк етпеген бауыры:

бәйек бола беретін бала емес, табар қарамызды.
Тым сабырлы, тым алаңсыз. Соған сайыса мына жоқ
болудың сыры оған мәлім болса керек.
Әрі қарай аға қазбаламады, іні де ашылып ештеңе айт-

пады. Тек қозғалысқа енгенде жиналмаған шатырларды
байқап:

кіші бесін кезінде ел қарасын көруге нәсіп жазар, – дей
жеңіл желбегейінің төс қалтасынан түспейтін сырты
күміспен қапталған мүйіз шақшасына қолын соза берді.
Бұл бауыр бір қитимасын де, қитиса жазылары қиындау

да бір басына жетерлік. Оны жұрттың бәрі біледі. Жел
жағына шығып кетпеуге тырысып жүретіндері сондықтан.
Сөйткенмен Нияз алдында мінез көрсете алмайтыны аян.
Үлкенді сыйлап, үлкенді қадір тұтқан көңіл бассыздыққа

аттап бастырмайтынына айналасындағылардың көздері
әбден жеткен.
Мына жерде де Итқара әуелгіде қыңырлыққа бау
таққанымен, артынша сол баудың түйінге айналмауын ой-

лай ағасына қайтадан жұғысуды ниет ете, сәл озыңқырап
кеткен Ниязды қуып жетуге атын тебініп қалды.
Қатарласқанында және тілге тиек тақты:

Ақтайлақ бауырымыз әлдебір шаруаның қамымен таң
қылаңында жолға шығып кеткен. Оны сізге кейіннен айта
жатармын деп түйіп едім.
Тосын хабарға Нияз елең етті:

алты жігітті қосып жібергенмін. Кешкілік, тыныс алар
тұста қайтадан қауышып қалармыз.

Итқараның сырғақсығанында мән бар сияқты. Басқаша
жағдайда бетің бар, жүзің бар деп білмейтін адуын
мінездің аяқ астынан сынықсығаны ой қозғайтындай. Бұл
білмейтін ол не жағдай?

Мыйы солқ еткендей болды.
Тоқта! Әлгінде «Олардың өз иесі бар ғой. Оған несіне
алаңдайсыз», демеп пе еді. Сонда жапан далада қандай ие
шатыр жайып, оны жинап жүретін? Мәселенің басқада

Ой, сұмдық-ай! Жетпіс жыл ғұмыр кешкенде бойына
жеті күнге жетерлік қулық жинамағаны ма? Туыстары
мұны алдап келеді екен ғой!
Сапарға шығар алдында Нияз жігіттеріне бұл жолы

асып-тасынбай, салтанат шырайын әсірелемей, елеусіз
жүріп, барар жерге елеусіздеу жетуді қадай айтқан. Олай
еткені – шаруа жайымен жүрген ауылдарды бостан босқа
дүрліктірмеуді ойлаған. Арқа бойын жағалай шыққанда

жолай кездескен ауыл-ел ішіп-жемнен тарылтпас, ал
әріде қолда барды пайдаланармыз деп түйген. Ағайын-
туыстары мұны елемегенге сияды. Олар алға топ аттан-
дырып, сол топ қонар орын мен ішер ас-суды дайындап

қойып отырған. Оны қалай сезбеген? Тіпті, мынаусы аз-
дай, арттағыны жинап алар және бір жасақтың жүргені
күмәнсіз. Сонда олар кімдер? Дәл жиын-теріннің баста-
лар тұсында, малдың қоң жинар уақытында жігіттерді

сандалтып қойғандары несі мыналардың?
Әйткенмен наразылығын айта маңайындағыларға жақ
аша алмады. Біле-білсе олардың ойлағаны мұның беделіне
сызат түсірмей, мұның абыройын көтеру қамы екені

мәлім ғой. Ендеше, кімге өкпелеп, кімге кінә артқандай,
иен дала иірімін кешіп келе жатып. Болары болғанды бо-
латтай қабылдаудан басқа амалы жоқ дәл қазір.
Нияз ішін алдырмастан атын сипай қамшылап, алға

лекіте жөнелді. Оны көрген басқалар да жол басшы-
дан қалыспауды ойлай мінгендерін желдіртіп, ақырында
біршама аралықты қалай еңсеріп тастағандарын өздері де
байқамай қалысты.

Ұлан-ғайыр далада алуан-алуан өңірден өтіп келе
жатқандары белгілі. Қу тақырды жағалады, ат тұяғы ба-
тар құмдақтан да асты, енді, міне, талайдан жауын көрмей
тыртысқан, тілім-тілімге айналған шөлейтті артқа тастауға

айналған. Оған сендіретін көрініс – біртіндеп көтеріле
бастаған, ұйыспаға жетпесе де тырбықтан бой асырған
өсімдік қаралары. Соған іліккелі аттар да ауыздығымен

алыса, анда-санда болса да бастарын жерге қайыра, шөп
шалып қалуға құмар.
Осындайда қайран да қайран Арқа түседі екен ойыңа.
Көкорайы құлпырып, селеулі шөбі күн көзімен алтындай

түсін жая тербетіліп, жусаны аңқып, өзен, көлдері шалқып
дүрия дүниенің бар шырайын көз алдыңа тұндырып
қояды емес пе! Сол шырайдың шұрайын сезінгеніңде
сұлулық пен сылқымдықтың тұнбасын сіміргендей бір

жасайтының ғажап!
«Екі арыстап жау шапса,
Оқ қылқандай шансылса,
Қан жусандай егілсе,

Аққан судай төгілсе,
Бетегелі Сарыарқа бойында
Соғысып өлген өкінбес!» – дегенде Ер Доспамбет
осындай керімдіктің кереметіне сүйінішін баса алмай

айтқан шығар мына сөзін.
Нияздың да Арқаға қарай қашқақтай беретіні содан. Хан
жайлаудың бір қанатын жайлай, ана жағы Есіл, Нұра, мына
жағы Сарысу өзендерін бойлай ауыл қондырып, арқа-

жарқа тіршілік кешумен келе жатқаны аян-ды. Сол үшін
кейінгі жылдар шеңберінде билік тізгінінен де қашқақтай,
ғұмырының қалғанын тып-тыныш Сарыарқада кешуді
ұйғарған. Бірақ, тірлік деген тінтінсек қоя ма, тіміскілеп та-

уып, тінтіндіріп, міне, алып келе жатыр, діттеген жағына.
Көнеді де. Е, көнбей қайда барғандай? Тірі адамда тірнек
таусылмаған. Сол тірнектің дабылы дарбазасын жайғанда
атқақ көңілдің андағайлай шабатыны түсінікті жәйт, әрине.

Шым ойдың жетегінде өзімен-өзі болып желдірткенде
жанына Итқара батыр қайтадан жанаса берді.

дерге жас кезіңізде арлан қасқырды жалаңаш қолыңызбен
ұстап, қалай байлап әкелгеніңізді айтыңызшы? Мен
естігенімді айтсам бұлар сенер емес, – деді даурыға
сөйлеп.

Деуін дегенімен әлдене есіне түскендей тына қалды.
Итқара басылатын емес.

айтсаңызшы мына артыңыздан ергендерге, – деп
тақымдайды, – бұлар оны басқалардың құлағына құйсын.
Қасқыр... Е-е, түз тағысын кімдер құрықтамаған?
Сөйткенмен ол оқиғаның жөні бөлек еді. Ұмытылып

кеткенді есіне және бір салғанын қарашы мына
көксоққанның...
Бұл хан жайлауда болған оқиға.
Онда әлі балаң кезі. Бозбалалық шамаға енді жетер,

дала қызығының дәмін өз бетінше енді-енді татар тұсы.
Соғыс өнеріне бірге жаттығып, ат үсті тартысқа бірге
ауызданған ханзадалар бар, басқалар бар, бәрі күндердің
күнінде аңшылыққа шығуға ниеттері ауған. Шыққанда

да үлкендердің бақылауынан тыс сайран құруға уәде
байласқан. Ол үшін қам жасап қазан-ошақ, ішіп-жем
мәселелерін алдын-ала пысықтап та қойған. Ақыры
ойлағандарына жетіп тынды. Күндердің күнінде аттарын

баптап, қаруларын сайлап, топтана аттанып құла түзге
кете барды.
Желөкпе жастарға бәрі думан-ды. Ат терлетіп жарысу,
жамбы атып әркімнің мергендігін сынау, аударыспаққа

түсіп айлалы мен қайраттының шамасын байқау – бәр-бәрі
сайран барысында бірінен соң бірі өтіп, әбден еліктіріп
әкеткен. Аты озғанның абыройы асқақтап, құралайды
көзге атқанның мерейі шалқып, аударыспақта жеңгеннің

білек пен тақым марапаты артып, әбден қызыққа кенел-
ген. Олжалары да жоқ емес. Тау аңғарын тінте жүріп
түсірген бір-екі арқар, сары жазықты сүзгенде сарыа-
ла түсін тақырға жасыруға тырысқан, сәл қарадан үрке

қашқанда бауырын желге сүйгізе жүйткіген ондаған
киіктер, бүлкілдей жөнелгенде қулығына құрық бойла-
майтын қырдың қызыл түлкілерінің бірнешеуі, су бетін

иректей жүзгенде жылдамдығына жанар ілеспес үйректер
қанжығаларға байланып үлгерген. Тек, жетіспейтіні түз
тағысының арасындағы тектісі – қасқырлар ғана еді.
Көбінесе күндіз жасырынып, түнде жортар азулылар

әзірге көзге шалынбай тұрған.
Күндердің күнінде оның сәті де түскендей.
Улап-шулай бір қалың шұбардың арасын топтана сүзіп
келе жатқандарында әлдекім:

Жан-жақтарына апақ-жапақ қарасқандар әуелгіде
ештеңені байқамағандай еді, хабаршы қолын шошайтқанда
сол шошайғанның бағытымен оң қапталдағы қарағаны аз-
дау тұсқа жанар аударғанда, шынында да бүлкілге салған

Әріде қиқуға қиқу қосылып маңай азан-қазан бол-
ды да қалды. Дәл сол кезде жасырынбаққа бекінгендер
қуыс-қуысты паналауға жанұшырып, қууды ниет ет-
кендер дүбірге дүбір қоса айналаны айқай-сүреңмен

жаңғырықтырып, ию-ғию атырап иір-шиыр шабысқа ай-
налып сала берді.
Мына сүргіннің соңы ақырында өз нәтижесін бергені
аян. Әріде шұбардан пана таппайтынын байқағандай

тағылар қалыңнан атып-атып шығысып, сонадайдан
көрінген көгілдірін жайған тауға қарай бүктетіле салды
дерсің. Топтана салмады, өздеріне тән қулықтары шығар,
жекелей, әрқайсысы әр жаққа тарай жан сауғалауға

көшті.
Басқалар басқаларының соңынан жөнелгенде Нияз
бір арланның қарасын байқап, соны бастырмалата қууға

бекінген. Ақыры екеуі жекеге ойысып, екеуара кім аларға
барларын салғандары ақиқат. Қасқыр қашып, бұл қуып
өзгелерден мүлдем қара үзіп кеткен-ді.
Жан беру оңай ма, арлан әу бастан жазыққа шықпай

жыра-жылға, сай-сала бойын қуалай қашуға тыры-
сты. Мұндайда майға қанған қолдай жылп-жылп етеді.
Ойпаңдаудан орғыған, қырлауыттан қарғыған атың енді-
ақ тұяғымен таптап өтер дегеніңде бұлт ете және бір

жырықтың бойын қуалай зытып бара жатады.
Өлдім-талдымға жеткенде түз тағысы алжасты. Мына
қара бұлттай түйілген дүлейден бүйтіп құтылмасын сез-
гендей енді бетін тауға қарай біржолата бұра тартты дерсің.

«Құдайдың бергені осы шығар», деп түйді мұны көргенде
Нияз желпініп. Өйткені, жықпыл-жықпылы жетерлік
биіктікке шейін әжептәуір жер жатқан. Оңтайының
өзі сонда, бұл аралықтың бірсыпырасы жазықтықтан

тұратын. Қарты келсе тап сол тұста соғу керек. Соға
алмасаң қапы қалғаның.
Барын салды. Аты да ат-ақ қой, бастырмалата қуғанда
ананың адымын аштырмады десе болғандай. Бірі тілі

салақтаған қалпы ырсылдай, екіншісі ентіге екіленгендер
арасы енді құрық тастамнан аса алмады.
Бұлталақ-бұлталақ қашудан шаршады ма, жоқ, әлде
жантәсілім етер алдында соңғы айбатын шегіп қалуға

тырысты ма, әудемде көкжал кілт тоқтаған қалпы тісін
ақсита керіге бұрылып, қарқынын жоғалтпастан қарсылай
шапты. Артқы сіңірлі аяғымен секіргенде адамға жет-
пес, ат алқымынан алар қарғуға күш тауып, өмір мен

өлім жанталасының өмірге бейімділігін жариялауға
бағытталған соңғы әрекетін жасап қалды.
Дәл сол кезде бала кезінен машықтанған қамшыгерлік
өнерінің кәдеге асқаны сөзсіз. Онсыз да дырауын айнал-

дыра ауа осқылап келе жатқан Нияз арланның бас тұсын
көздей тартып жіберіп, артынша ерден бір жағына ауа
сұп-сұр жүндесті және тобылғы саппен қиыстай қағып

үлгерген. Артынша қара жерге топ ете түскен дыбысты
құлағы шалды.
Ат екпінін баса керіге қайырылғанында жалма-жан
бауырын көтеріп, өзіне қарай айбат шеккен түз тағысын

тағы көрді. Бірақ, бұл жолғы айбат алғашқыдай қаһарлы
шықпады, жәй ғана сес көрсету ауанынан аспаған
далбасалық күйінде көз алдында қалыпты.
Нияз енді жанарын алдынан айырмастан бір қолымен

қанжығаға байланған қыл арқанды шешті де, одан қолма-
қол бұғалық дайындап, соны арланға тастап жіберді.
Мүлт кетпеді, қыл мойыннан түскен бұғаудан құтылуға
бұлқынған көкжал өзін-өзі қылғындырып жатқанын

аңдамады да.
Аяқтарын әбден матап, ұзынша тұмсықты босамастай
шандып тастаған шамада ер артына олжасын өңгере ыр-
ду-дырдудан қайта жинала бастаған топқа жеткенінде

Нияз олжасын Әбілмәмбет ханзаданың алдына тастай
берді.

Бұл екеуара сыйластықтың арнасын толтырған бір сия-
пат еді. Мұны сол жерде екеуі де түсінген-ді.
Өтер де кетер дүниенің бірыңғай өткіншіліктен
тұратыны өкінішті, әрине. Дегенмен, сол өткіншіліктің

өкініш жүрмейтін қырын ашқан бар ма, мына жалғанда?
Жоқ шығар. Бар болса осы күнге шейін мұны жерден

жеті қоян тапқандай айқайлап жариялар еді ғой. Ешкім
үндемейді. Ендеше, кірер қақпаны тапқан адамның дәл
солай шығар қақпаның тұтқасына қол созып тұратынына
сенгенің абзал.

Шын бағамдасаң дөңгелеп бара жатқан уақыт де-
ген дөңгелектің арынын басу мүлдем мүмкін емес екен.
Тоқтатам деп әуре болудың қажеті де шамалы сияқты.
Өйткені, уақыт – әмірші де, пенде баласы сол әміршінің

басыбайлы құлы санатындағы бір мүскін болып қала
бермекші. Құлдың пешенесіне бағыну бұйрығы жазыл-
са, өгіз екеш өгіз де ыңыршағы шыққанша қамытын
сүйретеді ғой, сол бағыныштылықтың салмағын сезіну

арқылы адамның адамдық болмыс көкжиегін айқындауға
мұрсат аларына, дегенмен тұқиянды тұнықтың қадіріне
жетпей өте шығатынына көзін әбден жеткізген Нияз әлі
күнге атын сипай қамшылап жол үстінде келеді. Әйтеуір

бір тоқтары барына сенген көңілі сол бекеттің қай тұстан
қара қалқайтарын ажыратқан емес. Сөйткенмен, оған
жақындай бастағанын іші сезеді. Мүмкін бүгін, мүмкін
ертең, қаңғыр мен даңғырдың дабылын дабырайтар

шайтан емес қой, бір құламада омақасып, бір сұламада
серейіп жатып қалатынына күмәнданбағанымен, қай
дәрежеде сұлайтынына алаң. Сөйте қалса соңынан
қара салғандардың көз дымдарлары шын пейілмен дау-

ыс қоя жоқтар ма, әлде, өзін де, өзгені де алдаусыратар
қоңырсықтықтың қойыртпағын шып-шып моншақтатып
барып түк көрмегендей жөндеріне жөнеле бере ме, ол енді
болардың болған шағының еншісіндегі жағдаят.

Сүзбеге салса шындық пен жасандылықтың өрісі
үнемі қатар жататынын мойындауға мәжбүр. Тек, сол
екі дүлейдің қайсысының салмағы басымдау түсетінін
ажыратуға келгенде неге мүдіре беретінін түсінбейді.

Бұл, бәлкім, тым босаңдығынан шығар, бәлкім, дүрия
шақтарға деген сағынышының басымдығынан ықпалға
ие, әйтеуір, қос құлаш кебінге оранған қалпыңда көр

сахараға сөзін өткізбек болған Сыбан-Рабданның да
қарасы өшкелі қаша-а-ан. Бәрі өткіншіліктің тегеурінінен.
Сол өткіншілік күндердің күнінде мұның да қарасын ба-
тыратынына шәк келтірген емес. Келтірмейді де. Өйткені,

ақтықтың ақырына жетпеген, қойыртпақтықтың қоқыр-
соқырын ақтарудан аспаған пенде баласы екенін ұғынуға
мұрша тапқан пақыр бұл.
Сыбан-Рабдан демекші...

Ол да санада жаңғырығар бір кезең екен. Ат ауыздығымен
су ішкен, ер толарсақтан қан кешкен сол кезді еске алудың
өзі ауыр екенін Нияз жан-тәнімен сезінеді. Сөйткенмен
еске алмасқа тағы амалы жоқ. «Ақ табан шұбырынды,

алқакөл сұлама» осы Сыбан-Рабданның есімімен байла-
нысты. Мың-сан қолды бастап келген оның кіші баласы
Шуно-Дабо қазақ даласын ойранға салып қана қоймай,
енді оны мүлдем жаншып тастауға ниеттенген-ді. Бұл

ойын жасырмаған да. Түркістанды алғаннан кейін сайын
дала кіндігі Ұлытауға қарап ұли бастар әдет тапқан.
Міне, осындай сын шақта тізерлесе де тірсегін
шайнатпаған қазақ жасағы қандай амал-әрекетке баруға

тиісті еді? Біріншіден жасақтың негізгі бөлігін жойып алма-
уды ойлап жау қарасынан алыстау жатқан Ұлытауға қарай
шегінуді жөн деп тапқан, әскер басылары мен ақылмандар
қатары. Мұның екінші қыры да бар-ды. Арқада қалмақ

шапқыншылығын көрмеген ауылдар әлі жетерлік болатын
және оларда әскери қолға құйылар тың күш шоғыры ба-
сым тұрған. Сонымен қатар, Әбілқайыр бастаған кіші жүз
жағынан келер жасақ та ол тұсқа қалмақтан бұрын жетіп,

шеп құруға қолайлылық тудыратын. Кезі келсе қарсы
шабуылға шығып, жауды талқандауға да Ұлытаудың жер
бедері тиімді еді. Тиімділігі сонда, біріншіден – жарты-
лай шөлейт аймақтан қажыңқырап жеткен дұшпанның өз

мәнінде тынығуға уақыты қалмайтын, олар дем баспай
жойқын ұрысқа кіруге мәжбүр болса, екіншіден – жау
жеңіле қалған жағдайда шегінер аясы тарылып, бей-

қайтадан жадырай қауышармыз, – деп өтіліп қоймап еді.
Бірақ, Нияз алған бетінен қайтпады.

Егер жау қолынан қаза тапсам Жаратқанның бұйрығы
соны жазған шығар. Ал, егер тірі қалсам мұндағы онсыз
да теперішке түсер халқыма сүйеу болатыныма сеніңдер.
Менің қарамды көргендер ұнжырғасын түсірмей, еңсесін

жықпай ертеңіне елеңдей қарайтын шама табады. Сол
шаманы пайдалана алсақ, құзға құлар селге айналдырсақ
бұрынғы сеңсең тірліктің қарасын қапысыз қайтарарымыз
әбден мүмкін. Олай болса, қинамағандарыңыз орынды.

Алла аман-сау көрісуге жазсын!
Жөнге кім жығылмаған, шындыққа кім ара тұра алған,
Әбілқайыр кеткен жұртын жұмылдыруға батысқа бет
түзеп, Қабанбай да жылжыған Арқадағы елге аттанын да-

былдата. Қабанбай керуенімен хандар мен бектер қарасы
да ұлы далаға қарай ойысқан. Ақыры мына дүрмек соңы
жеңіске ұласқанына тәубә!
Шуно-Дабо Нияздың кім екенін білмеді емес, білді.

Бірақ, бір елдің, ол ел тізесінде бұлқынса да, бетке ұстарын
қазалай алмады. Бәлкім өзі осылай ұйғарды, мүмкін
ақылмандары солай кеңес берді, әйтеуір қазақ хандығы
аталығын өлімге бұйырмай, қираған Түркістанды қалпына

келтіру жұмысын басқаруға бекітті. Бұл негізгі шеп алға
озғанда ту сыртынан бүлік шықпауын ойлағанынан да
шығар. Бір Құдайға ғана аян дүниені қазбалай алмайды,
сөйткенмен тор ішінде жасымай, немесе қанжоса болып

өлмей, денесін құзғындар шұқымай тірі қалғанына әлі
таң.
Жыланды үш кессең де құмырсқалық әлі қалатынын
ұмытпау керек, Шуно-Дабо қолымен ұрыс Бұлантымен

шектелмеді, одан кейінде де сандаған шақ па шақ
шайқастар болып жатты. Дегенмен Бұлантының қазақ
рухын көтеріп кеткенін ешкім жоққа шығармақ емес. Со-
нымен қатар, Сыбан-Рабданның көкірегі осы ұрыстан соң

басылып, ақыр соңында демі үзілгені де сайын өлкенің
біраз дамылдауына сеп жасаған.
Қалмақ елінің қайта күш алуы Қалдан-Сереннің
қонтайшы

тағына
отыруынан
басталады.
Сыбан-

Рабданның үлкен ұлы Қалдан-Серен інісі Шуно-Дабо-
дай қызуқанды емес, бір іске бекінсе ойланып барып
амал қылар, аймағын жұмса жұдырығына сыйғыза алар
билеуші еді. Оның айналасына қаталдығы да жұртқа

әсер етпей қоймады. Күштіні сыйлар, соған бас ұрар
халық енді жаңа қонтайшының әміріне бас июге мәжбүр
болды.
Бұл кезде қазақ даласында да үлкен-үлкен өзгерістер

өтіп жатқан. 1734 жылы Әз Тәукенің мұрагері Сәмеке
хан дүниеден озып, оның орнына хан сайлау мәселесі
ашық сөз бола бастаған. Үш жүздің игі жақсылары жи-
налар үлкен жиын Түркістан маңындағы Күлтөбеде өтеді

деп белгіленіп те қойылған. Үлкен хан тағының иегері
Әз Тәукенің немересі Әбілмәмбет сұлтан екенін де ду-
алы ауыздар жұртқа таратып үлгерген. Ендігі мәселе ақ
кигізге отырғызып хан сайлау төңірегіне тоғысқан. Міне,

осы арада жауапкершіліктің Ниязға жүктелгені бар. Жан-
жақтан келгендер айтулы рәсім тізгінін Нияз аталық
ұстасын деп шешкеннен кейін-ақ дайындық шаралары
басталып кеткен. Ақыры бәрі ойдағыдай өтіп, үлкен тақ

иегері Әбілмәмбет құтты орнына қонақтады.
Сол Әбілмәмбеттің ықтиярымен атқа қонғаны мына
сергелдеңі. Бірақ өкінбейді. Азды-көпті тіршілікте
жақсыны да, жаманды да бірге көрген, ащының да,

тұщының да дәмін ортақ татқан қандыбалақ достың бір
базынасын көтермесе, бір қолқасын жерге тастаса қайтіп
кәукиіп жүргендей, несіне күмпиіп жер басқандай? Жоқ,
жүре де, баса алмас. Ары жібермес еді арғы жақта ұяты

шымырлап жатқанда. Солай тәрбиеленді, өмір бойы
ұстанғаны осы қағида. Енді ол өлгенде өзімен бірге көрге
түсер. Басқаша жағдайда айырылмас.

«Мейлі, айырылмаса айырылмасын. Ар мен ұят
берік қонақтаған жерден әйкәпірлік қашқан, – деді
іштей бұлқынып қалып, – Халқымды ар мен ұятынан
айырмағай!»

Ол еңсесін көтере, кеудесін жаза жанарын алыстарға
аударған сәтінде әлдекім:

қалды.
Өз ойларымен өздері болып келе жатқан топтағылар
алдыдан қара салған шоқыға жапырласа қарағанда қатқан
тастай қалқайған аттылыны байқады. Оның кім екенін де

бұзар, қатуланса қара тасты қақ айырар күш берген Құдайы
шексіз қолдаған соң айбар салмақ тұрмақ асқардағыны
қақыратар, менің ағам!

Інісінің мына тұрысы жолдағы жолаушылар адаспасын
деген ниетінен екенін аңдаған Нияз іштей ризалығын та-
ныта жымиып қойды.
Аталық бауырларына бек разы. Араларынан ешкімді

бөліп-жара алмайды. Әрқайсысының өз орны, өз қадірі бар.
Итқарасы анау шалттығымен дараланған, Құлғарасы мы-
нау ақырса алдына келгеннің құтын қашырған. Ақтайлағы
да тұр әне алысқа айбарын асқақтатып. Бұлар барда

елін кім басынғандай, жерін кім шапқандай. Басынғысы
келер де, шабар да тектінің тектілігін танымағандар.
Сөйткенмен, соңынан иесі ішінен тепкен иттей қыңсылап
кейін қашар, өңкей мұндарлар. Үйшігіне жасырынар,

сайқал өмір-ай. Саппастық баспаса қауым арасы бүлінбес
еді ғой, сайқалдық сабасынан аспаса қойын қоралаған
жұрт қойдай момақандығын сақтай тіршілік деген албар-
да тірнегін жалғастырып, бақуаттылығын сақтап жүрер

еді бағын басқаға бұйыртпай. Бірақ... бірақ, ашкөздік
пен ашқарақтық жайлаған алаңқайдан алаң жоғалмаған
заман мынау. Аттан шықса андағайлай шабарлардың
артты ойлауға мұршасы жоқ. Мама ағашқа байланған

жарау аттардың елеңге еліріп, босағаға сүйелген қадақ
найзалардың жел көтерілмесе де өз-өзінен діріл қағып
тұратындары сондықтан. Бұл қашанға шейін жалғаспақ?
Біліп болғысыз. Сөйткенмен бір басылатынына Нияз

сенеді. Сенетіні – қайғы-мұң ешкімге нәсіп сыйламаған,
жоқтау сарынын ғана әкелген. Ендеше, сарын жоғалмай
сарсаңдық
қара

үзбейтінін
түсінгенде
ғұмырдың
мәнденері, тірліктің салтанат жаяры бек мүмкін.

Ақтайлақтың әріректе, тұтқындағы қазақ сұлтанының
жатқан жерін анықтауда, алғырлық танытқанын Нияз
ұмытқан емес. Оқиға былай өрбіген.
Сұлтанның қапылыста дұшпан қолына түскенін

білген қазақ жағы қалмаққа бірнеше рет елшілер ат-
тандырады. Дегенмен оның бәрі нәтижесіз аяқталады.
Қарсы жақ азар да безер. Сөздеріне қарасаң ешкімді
көрмеген, ешкімге қиянат жасамағандай сұлу-сыпайы.

Қолдарында бұлтартпас дәлел болмағансын бұлар
болса-болмаса пүшәйман. Енді нендей әрекет жасаса
шындыққа жеткендей?
Хан ордасы әрі-сәріліктің аужайын қайырғанда Ақтайлақ

сыбызғысын қойынына тыға қалмақтар жағына өтіпті де,
бестен, оннан үй басын құраған ауыл-ауылды жаяу-жал-
пылай аралай бастапты. Онда да ауылдың ішіне сыналап
кірмей, сырттағы ойын балаларын жағалайды екен. Әуелі

сыбызғысын құйқылжыта тартып, қара домалақтарды
әбден баураған соң түк білмегендей қазақ жағынан түскен
тұтқын жайын ортаға қыстыра қоятын болыпты. Үй арасы

ұрлығын жасырмаған балаң көңіл еларасы мәнін қайдан
түсінсін, ақтарылып сала беретін көрінеді. Осылайша
бірнеше мекеннен дерек ізін таба алмаған жас жігіт ақыр
соңында бір тұстан іздегенін тауыпты.

пада байлаулы жатыр, – депті бір бала білетінін мақтана
жеткізіп, – Мен оны күнде көремін. Киімдері әйбәт екен,
оларды ағам тартып алып, қазір шоқпытқа орап қойған.
Өзіне сол керек, мазамызды енді алмайтын болады.

Жер мен ауылдың нақты атын қайта сұрай әбден
нақтылаған Ақтайлақ енді бөгелмейді, тасаға тығып
қойған атына міне ордаға оралады.
Хабар тигенде Нияздың өзі жолға шыққан-ды. Ақыры

қалмақтармен келісімге келе, сұлтанды ордаға алып
қайтқан.
Бұл Ақтайлақтың көзсіз батырлығымен қатар қажет
жерінде қулыққа барса ұтылмайтынын көрсетер тұсы еді.

Сөйткен інінің тұрысы анау, жапанда қағылған жалғыз
қададай қыр басында қалшиып. Қараңнан садағаң кетейін,
қайран бауыр!
Жетті-ау ақыры.

Бұларды қозыкөш жерден күтіп алған салтанаты
жарасқан жігіттер арнайы тігілген он екі қанат ақшаңқан
үйге түсіргенде күн екіндіден ауа бастаған шама еді.
Сырмақты бойлай жайылған бірнеше қабат құрақ көрпе

үстіне жантайғанда Нияз өзінің шаршағанын сезінді.
Жас кезінде айлап аттан түспесе мыңқ етпес бел үш-төрт
күндік сарсылға шыдамайтын болыпты. Бел ғана ма, қара
сан үзіліп кетердей ұйып, алға басар қадамыңды керіге

тартады. Шау тартқанының белгісі де.
Тыныққысы келді. Әбілмәмбет ханға сәлем беруге со-
дан кейін де бара жатармын деп түйді ішінен. Оның өзі де

жеткен асу ғой, түсінер жетпіс деген жастың желкеден ба-
сып тұратынын дегенге сайыды. Басып қана қоймай жел
қаққан бақбақ түбітіндей шашып-шашып тастайтынына
көзі жеткен шығар ендігі. Жетсе Нияздың мына жатысы

кердеңдігінен емес, амалсыздықтан екенін білер, білер
де көңіліне алмас, аталықтың алдына бірден келіп сәлем
бермегенін.
Қайран жүрдек уақыт десеңші! Аларын аямай сығып

алып, қалдырарын майы қашқан мүжіктей сорайтып
қойған қайран уақытқа не айтқандайсың. Айтарға тілің
де, назың да жетпес. Өйткені ол ыздиып алға озуға
әуес, сен тыртыңдап соңынан салпақтауға тәуелдісің.

Бұл тәуелділікті мойындаған жалғыз сен ғана емессің.
Бабаларың бар, басқалар бар – бәрі айдағанына жүрер,
илегеніне көнер жағдайда құзырына құлап тынған. Олай
болса, уақытқа наз айту күпірлікке жататынын білгенің

абзал. Білгеннен кейін өкінішке жүгінбей, қан-жыңыңды
қасиеттіге жұқтырмағаның орынды.
Жұқтырмауға тырысты. Кеудесінен жаны шықпаса
әлі жұқтырмайды да. Жымысқылана кірігіп, жылмыңдай

мыйыңды айналдыратын жарымес ойларға жүгінуден
қашқақтай беретіні содан. Қазір де ондайлар тесік-
тесіктен сығаласып, қарты жетсе сыналап кірігу үшін о
жер, бұ жерден қара сала ырбыңдасады. Аярлығынан,

алдауға түсіріп, артынан опық шалшығына лақтырып
кетуге ыңғай алғанынан. Нияз оныңа көнбес, сірә да.
Жетпіс жыл бойы сайқалдыққа арымаған, сарыуайымға
салынбаған сана мынадай сандырақтарды да қаперге

ілмес.
Беу, жалған дүние десеңші! Беу-беу, ентікпеден көз
аштырмай екіленуге ғана көндіктірген қайран ғұмыр!
Шыр етіп жарық сәулеге келген сәттен бастап сәбидің

аяқ-қолын дамылсыз тырбыңдататыны тіршілік үстіндегі
тынымсыздыққа дайындығының басы екен-ау. Бұдан
былайда енді оған мүлдем тынысқа жүгіну жоқ: қаз-

қаз тұрады, тәй-тәй басады, сонсын табанына тұз сеуіп
алғандай жүгіреді келіп. Тоқтамайды. Тоқтауды мүлдем
ұмытады. Ұмытатыны, түптің-түбінде дамыл табар
тұсқа жететінін біледі. Мәңгілік дамыл белдеуінде жаны

тыныштыққа кірігетінін сезінеді. Сол сезім тоқтатпайтыны
даусыз. Аялыс табудың алқаракөк дүниеден безінуге
жеткізетіні ақиқат. Олай болса, Нияздың тап қазір орны-
нан көтерілгені дұрыс сияқты. Шалжиып жатары әлі алда

ғой. Сонда жатар-ақ көсіліп...
Өз-өзінен ұялыс тапты. Мұны бауырлары неге жорымақ,
басқа жұрт не демек, тырая сұлағанын байқаса? Тастың
үгітілгені, таудың мүжілгені дегенге сайып аяушылық

танытпақ па, әлде «Тебінгідегі торы тоңнан тұяғын ал-
дырыпты» деп тырқ-тырқ күле беттерін шымшыспақ па?
Мұндай қорлыққа жаны қалай шыдамақшы? Оны естіген
құлақтың тас керең болып қалғаны әлдеқайда жақсы да!

Намысқа шапқан кеуде жастықтан басын көтерте
берді. «Жоқ, мен әлі жығылар тұсқа жеткен жоқпын! –
деді сонсын тістене күбірлеп, – Олай болса, иленіп жатып
алғаным жарамас».

Жүрелей
отырды.
Кеудесін
тіктеді.

Байқайды,
манағыдай емес, сәл жатып тұрғандығынан ба, әжептәуір
тынығып қалғанға ұқсайды. Қара сан ұйысын басып, ал-
памсадай дене дел-салдығынан айыға бастапты.

«Енді кім табалағандай, – деп күбірледі мына жағдайына
жас балаша қуана, – Бізге кескен теректей құлауға әлі ер-
терек. Ер болып туған соң ерлердей тік тұрып өлу бұйырса
сол жарасқан. Олай болса ширауға тиістіміз. Әбілмәмбет

алдияр да, мен де жұрт азбас үшін, даламыз жат табанын-
да тозбас үшін еңселеніп жүруге тиістіміз».
Өзін-өзі осылай қамшылап алған Нияз енді мүлдем
өзгеріп, басын кекжиткен қалпында үй ішін шолып

шықты. Шебердің қолынан енді шыққандай үй сүйегі тым
жаңа екен. Кереге, шаңырақ, уық ақжондығынан арыма-
са, ыс тие қоймаған кигізі әппақ түсін сақтай, жиектел-

ген ою-өрнегін айшықтай жанар арбайды. Жалғыз кигіз
ғана емес, басқұрлары мен желбауларының өзі түрлі-түсті
жіптен әшекейлене көмкеріліп көз жауын алғандай.
Ішке жиналған жүктен де мін таппассың. Оң жаққа

ағаштан қиюластырған сәкі орнатылып, оның үстіне
кестеленген көрпе-жастық жиналған. Керегеге айнала
тұскиіздер тұтылыпты. Бәрі келісті, бәрі қонақ көңілінен
шыққандай.

Аз-кем аралықта жаны жадырай бастаған аталық енді
үйде қамала бермей сыртқа шығуды ниет ете орнынан
көтерілуге қолымен жер таянғанында тыстан «Хан келе
жатыр!» деген дауыс жетті құлағына. Ол бір ғана рет

жаңғырықпай, бірден бірге өте бірнеше мәрте қайталанды.
Ендеше қағыс естімегені аян. Сонда бұл кім болды екен?
Ойланып үлгергенше сықырлауық серпе ашылып,
ішке иығына қамқалы желбегей жамылған, басына төбесі

биіктей сырылған, етегі екі жаққа қиыла қайырылып,
оюмен өрнектелген тақия киген хан өте берді. Төртбақ
денесі мен ширақ адымына қарап бірден таныды, бұл кел-
ген Түркістан аумағын билеп тұрған Болат хан болатын.

оң қолын жүрек тұсына қоя, басын сәл ие сәлем салды
табалдырықтан аттаған бойда.

шып орнымда отыра алмадым, сонсын сәлем берейін деп
шыққан бетім еді.

се алпыстағы атасы сәлем берер халық емеспіз бе? Сіз
алыстан ат арытқан менің, менің ғана ма, дүйім елдің
қалаулысысыз. Олай болса, сізді күту менің міндетім
екенін ұмытпағайсыз.

Аз ғана тіл қатысқаннан кейін Болат хан бері аттағанда
аталық орнынан лып ете қалай тұрып кеткенін аңғармады.
Әріде екеуі төс түйістірді.
Ендігі тілге Нияз мұрындық болды.

қарасын шалдырғалы уайымдаңқырап жүрген жайы бар
ма, соңғы кезде ешкіммен ашыла сөйлеспегені жанға ба-
тады.

бас дейсің ол. Ештеңе етпес, бәрі өтер де кетер. Соңында
сайдың тасындай ерлері, сарабдал жұрты тұрғанда ойға
алғаны орындалар. Бәрі орнығып, көңілі жайланғанда
әкең де сабасына түсер.

адамды жолдан жаңылдыруы мүмкін. Сондықтан сабырға
жүгінгенің орынды. Сабыр ешкімді орға жықпаған.

Екеуі бірауық үнсіз отырысты. Күн ұясына қонуға
жақындаған ба, түндік шетін қызыл барқын жиектей
бастапты. Тұп-тұнық аспан түпсіздігін танытқандай
мөлдірлігін сонда да сақтап тұр.

кигізі сәл түрілген іргеден самал жел желпи бастаған
шамада бар салмағын малдас құрған тізесіне аудара
қомданып.
Нияз елең етті.

Анау әлденеге алаңдағандай оңды-солына жалтақ-
жалтақ қарағыштап қойды. Сонсын айтайын ба, айтпайын
ба дегендей өз-өзінен тығыла, томсырая қалды.

ханның айтарын шын ниетімен тыңдауға дайын екендігін
дәлелдегендей енді әңгімелесіне бар денесімен бұрыла.
Болат хан асықпады, сұрарын іштей қорытқандай
біршама аялыс жасады. Аққұба өңі сол екі арада нешеме

құбылды десе болғандай. Алғашында жылт етпе қызыл
жүгіріп өткендей еді, бірте-бірте оның орнын сұрғылттық
рең жайлап, сол бояу табы ұзағырақ сақталып қалды.

басуға ниеттенгендей әудемде жарқын тіл қатып, – Ағайын
неге керек? Қуанышта қызық бөлісіп, қайғыда қара бат-
панды қайыспай бірге көтеру үшін керек. Шырғалаңы көп
тірлікте түсіністік шырай алса, бірдің бірге қамқорлығы

артса «қағанағың – қарық, сағанағың – сарық» дегенің
осы деп білемін. Алайда, көп жағдайда керісінше шығып
жататыны жанымды мазалайды. Үнсіздікке үзеңгі тағып,
тілсіздікке тізгін беріп қоятынымыз жараспайды енді.

Мұны не үшін айтып отырмын? Кей туыстарымның алы-
ста жүріп хабар-ошарға жоқтығын байқағанда жүрегім
сыздағаннан айтамын да. Әйтпесе, тірлікке де, тірнекке
де өкпем жоқ екенін өзіңіз де білесіз ғой.

жақты ма Абылай бауырым да Көкшенің баурайында
үнсіз жатыр. Амандығын келген-кеткеннен ғана естиміз.
Соны көңілге медет тұтамыз. Сіз білерсіз деген үміттемін,
жағдайы қалай өзінің?

Мынаны естігенде Нияздың іші қылп ете қалды. Міне,
келіс мәні қайда жатыр! Сарыуайым сарынында ағайынға
деген сағыныштан гөрі басқа бір сыр жатқаны айтпаса да
түсінікті. Әбілмәмбеттің шау тартқаны кіші хандар мен

Қалдан Сереннің Әбілқайыр ханға: «Сен, Әбілқайыр,
ақ патша ханымның алдында тізерлеп отырсаң маған
жаусың. Қазақ пен қалмақ ақ тұйғын сұңқар құс, ол
екеуінің қарғаның алдында тізерлеп отырғаны жұрттың

алдында ұят. Біздің жұртымыз өзіне-өзі бек, олардың
жұрты арбасын сүйреткен дөңбек. Егер орыстың астына
тығылсаңдар сендерді, қазақтарды, біздің қалмақтар күн
құрғатпай ұрып отырады», деп хат жазғанда, оны естіген

ордаға жиналғандар алдында ой түйген Әбілмәмбет әріде
қабағын шыта, – Онсыз да бірін бірі кезі келсе түйіскен,
қайраты асса сүзіскен қазақ пен қалмақ арасы енді тіптен
ушыға түсетінін естеріңнен шығармаңдар. Сақ болыңдар.

Қарты келгенде Қалдан-Серен қамшы сілтеуге тырысады.
Сонда тек бұғынбай, қапысын таба сойылмен соғуға дай-
ын тұрғандарың абзал.
Хан сөзінің шындығына жүгінгендердің әмірші ойын

сол жерде құптасқандарымен ұшса құс қанаты талар
аймаққа бір жағынан шашырай қоныстанғандықтан,
екінші жағынан береке-бірліктің әлі де құтаймауынан
талай шапқыншылықтың зардабын тартқанына Нияз

куә болса, арада жылдар өте келе жылымға кімнің түсіп,
кімнің жарыққа шыққанына уақыт куә еді.
Әбілмәмбет үлкен хандыққа 1734 жылы Әзірет Сұлтан
кесенесінің маңында ақ кигізбен көтеріліп сайланған. Осы

ұлықтаудың басы-қасында және Нияз жүрген. Жасынан
бірге өскен үзеңгілестер рәсім аяқталған соң ордада жеке-
лей отырып сыр бөліскенде аталық ұлы ханның мансапқа
мастанбай, жұртым деп соғар жүрегінің тазалығын

сезінген-ді. Түйсігі алдамапты, қарапайымдылығы мен
биязылығын сақтап қалған хан бұдан былайғы тіршілігінде
ел мүддесін ғана көздеп, жұртына адалдығынан бір айны-

мады. Керек тұста қаһарға мінетіні бар-тын. Бірақ, оны-
сы дұшпанына бағытталып, өз айналасына кең қарағанын
былайғы жұрт та жоққа шығара алмас.
Нәзіктікке осалдығына қайран қалатын. Жадын-

да, хижра есебінде 1153, орыс жылнамасы бойынша
1740 жылдың тамызында Жайықтың орта ағысында
орналасқан Орынбор бекінісіне орыс генерал-лейте-
нанты Урусовпен келіссөз жүргізуге қазақтың барлық

шен-шекпенділері аттанған-ды. Түркістаннан аз шоғыр
шыққанымен жолай алдын-ала хабарланған аймақтардан
қосылғандар қарасы молайып, енді бір қауым елге ай-
налып үлгергендер Орынборға жеткенде дария бой-

ына құрылған шатырлардан шаһар орнағандай әсерге
бөленген.
Келіссөз
аумалы-төкпелі

жағдайда
өтті.
Таразы
басы біресе әрі қарай тартса, біресе беріге ауып, ешкім

есесін жібермеуге тырысып бақты. Түйінді түйіп та-
стамай, шешуі жұмбақ шиеленіске салып қойған тұс
қаншама десеңізші. Бұлталақтықты көп жасаған қазақтар
жағы. Олар орыс амалдарының өздеріне жақпайтынын

сөзбұйдаға салып, кейбіріне келісу арқылы келіссөзді
ойдағыдай аяқтап шықты. Соның ең бастысы Үндістан
мен Иранға, Бұхар мен Қытайға сауда-саттық жолы
қазақ даласымен өтіп, оның қауіпсіздігін қамтамасыз

ету мәселесін шешкені болатын. Соңында генерал-
лейтенанттың жеке шатырындағы мерекелік ас үстінде
игі жақсылар қағаздарға бармақтарын баса келісім қуатын
мойындайтынын білдірген.

Сарыарқаның шетіне іліккен тұста қызық оқиғаның
ұшығы қылаң бергені. Абылай өз қосынын Көкшеге бұрып,
Нияз соған қосылмаққа ыңғай танытқанда Әбілмәмбеттің
қимастықтың кемерінде көзі буалдырлана:

деп күрсінісін жайғаны әлі көз алдында, – Көк шалғыныңа
аунап, жусаныңның иісіне тойынатын күн туар ма, шіркін!

Мынаны көргенде Абылай сұлтан да, Нияз да
ыңғайсыздана:

сағыныштың қабыспайтын тұсы көп екенін. Ал, қазір
қайыр қош! – дей иегі кемсең қаға бұрылып кете барған.
Міне, сол Әбілмәмбет бүгін ығай мен сығайларды жинап,
төбе басына тігілген үлкен шатырға өзі бастап келе жатыр.

Шоқша сақалын жел тарайды, қоңырқай өңін күн сүйеді.
Қадамын ширақ алуға тырысқан сыңайы бар. Шау тартқанын
сездірмеуге, дүйім жұртына күш-қайраты әлі қайтпағанын
дәлелдеуге жасаған амал-әрекетінен бұл. Әйтпесе жетпіс де-

ген жастың желкесіне шыға тұра ентікпеге бой алдырудың,
өрге қарай өршелене салудың салмағын Нияз ғана емес,
соңынан ерген басқа жасамыстар да байқаған райда. Тіпті
кейбіреулердің кейіндеп қалғаны соның салдарынан.

Батсайыдан молдау тігілген, өңірі оюланып, ол
алтынға буланған жіптермен көмкерілген әппақ шапаны
алыстан көзге түсіп, үлкен ханның шоқтығын басқаларға
қарағанда асқақтата көтеріп тұрғаны аян-ды. Басындағы

әппақ кигізден жұқалап сырылған, ол да қошқар мүйізді
оюмен безендіріліп, алтынмен зерленген шошақ бөркі де
хан иені топ арасында ерекшелендіре көрсететін.
Әне ол қыр басына орнатылған, күміспен күптелген

тағына да жетті. Бірден отыра кетпеді, қарқыныма
шыдаған қайсың барсың дегендей одырая жан-жағына
қаранды. Оң жағынан Нияз қара салғанда оған ризалығын
білдіргендей жымия бір қарап алып, асатаяқ ұстаған

қолын жоғарыға көтере берді. Абыр-сабыры басылмаған
жұртты тыныштыққа шақырған белгісі еді.
Хан жүрер жолды ғана ашық қалдырып, қыр беткейі
мен етегін тегіс толтырған сардарлар мен түкпір-түкпірден

жым-жырт бола қалысты. Соны күткендей Әбілмәмбет
айтарын бастап кетті.

Қыран ұшар алдында қомданар болар. Ал, қанатын
қаққанда қиянды шола самғап кетерін бәріңіз де білесіздер.
Ол енді кеңістікті еркін шарлайды, аспан астына билігін
жүргізер қуатқа ие.

Қыран өстігенде жерде жүгірген, жыбырлаған жан-
жәндікте не қайран? Оларға бұйырғаны таса-тасаға жа-
сырыну ғана. Мұзбалақтың көзіне түспей, демдерін ішіне
тарта тығылуға тәуелді. Неге өйтеді? Өйткені, жан бақпақ

керек, күштінің мысы осалды әркезде ықтырып отырған.
Алла жар болсын, біз де қомдануға тәуекел етіп
отырмыз.
Қағар

қанатымыз
барда
самғап
қалуға

ниеттіміз. Ұшы-қиыры жоқ кеңістікте еркін, көк аспан-
да қапысыз қалықтасақ деген мақсатымыз бар. Дәл сон-
да сенеріміз кім, сүйенеріміз не? Сенеріміз жамағат,
яғни сіздерсіздер, сүйенеріміз сіздердің қалтқысыз

сенімдеріңіз бен қолдауларыңыз болмақ. Сене аласыздар
ғой? Қолдайсыздар ғой?
Сілтідей тынғандар дүр сілкіністі:

Мына дүрмекке мағұрланған Әбілмәмбет қайтадан
қолын жоғарыға көтерді. Жұрт тағы тыныштала қалды.

едім, сенімім ақталғанына қуанып тұрған жайым бар.
Сіздерге де Жаратқан ием қуат бергей!

Күйеуінің даусын естігенмен Бәтіш жауап қатпады.
Дәл төбеде самсап тұрған жұлдыздарға тесірейіп қараған
қалпы қимылсыз жата берді.
Самат бұдан әрі ештеңе айтпастан екінші жамбасына

аунап түсті, сосын тамсанғандай ернін сылп-сылп еткізді
де, үйреншікті қорылына басты. Айналасындағы ыстық-
суығы мол тіршіліктен бейхабар өлі ұйқыда.
Келіншек оң жағындағы дөңкиген денеге көз қиығын

тастай беріп ауыр күрсінді. Дауысы да шығып кетті.
Әлденеден пана іздеп, әлденеге ұмтылып аласұрған жан-
дүниесін мүлде түсінбейтін еріне арналған бар наласы
осымен тынғандай. Шынымен тынды ма, оны жалқау

тірлікке бойы үйренген Бәтіштің ұғуға шамасы жетпеді.
Ол тағы да көк жүзіне жанарын қадады. Аспан тұп-
тұнық. Қаракөк тұңғиықтың өн-бойы толған шырақ.
Жұлдыздар бүгін тым жиі орналасыпты. Бірі қызыл, бірі

көк, тағы бірі жасыл шырақтарын жамырай жарыстырып
көзіңді арбайды. Өздері бұла өскен қыздай тым еркін.
Ту-у алыстан жаныңды еліктіре көз қысысады. Әлденеге
мәз. Әлде меңіреу түн құшағына сәуле шашқандарына

қуанысқан түрлері осы ма? Мүмкін тығылыспақ
ойнағандары шығар? Иә, иә, дәл соған ұқсайды...
Бәтіш санасында жарқ еткен әлдеқандай сәуледен
жасқанғандай көзін жұма қойды. Жүрегі дүрсілдей

жөнелді.
...Бәрі осы тығылыспақ ойынынан басталып еді-ау.
Алтыншы класты аяқтап, жазғы каникулға шыққан
ауыл балалары кеш түссе-ақ далаға асығатын. Жылқы

ағытылып, сиыр сауылып, қой қотанға енген соң әке-
шешелері ұрса қоймайды. Содан түннің бір уағына
шейін үй-үйдің арасын азан-қазан қылған дауыстар
сембейді.

Осындай түндердің бірінде бұл жасырынған мая
қалдығының тасасынан екінші бейне де қараң етті. Кла-
стасы Мұрат. Пысық баланы Бәтіш іш тартатын.

Ненің тамаша екенін түсінбеген Бәтіш үндемеді,
әріректегі шуылға құлақ түрген күйі отыра берді.

Бұдан әрі жақ ашыспады. Бір-біріне тығылыса түсті.
Бірінің-бірі жылуын сезінгендей. Осы сәтте екеуінің де
денесін діріл жайлағаны анық. Бірақ оны білдірмеуге ты-
рысады.

Мына сөз Бәтіштің жанына жағатын сияқты. Жүрегі
алқымына тығылатындай. Дүние есігін ашқалы ұл ба-
ладан естіген алғашқы ұсыныс болғандықтан да шығар
біртүрлі жағымды, біртүрлі ыстық.

әзер естілгендей еді, дегенмен Мұрат қағып алыпты,
ақырындап қолдарын қысып-қысып қойды.
Қайран, аңғал көңіл-ай, азға мәз, титімдейді қанағат са-
нап айға ұшуға дайынсың-ау, сен. Мұндайда қанат жоғын

ұмытып, қалықтауға әуессің. Қонар тұғырыңды тағы
ұмытып кетесің.
Бәтіш те сөйтті. Сол күннен бастап қыз өзін салмақты

ұстауға тырысты. Айналасына ересектердей ойлы көз
тастап, одан сақа адамдай сыр тартуға ұмтылды. Оны
осы күйге жеткізген кластасының: «Біз дос болайықшы,
ә?..» – деген жалынышты үні еді.

Бүгінде қарап отырса, барлық шырын балалықтың
базарлы шағында толысады екен. Ол шақта көзге жас
алудың өзі бір керемет! Бәрі өткінші жаңбыр секілді –
жауасың, соңынан қайта жадырайсың. Өткелден өтіп

алған соң артыңа бұрылып та қарамайсың. Батпақтадың
ба, тайғанақтадың ба – қаперіңе кірмейді. Өйткені сенің
көкірегіңе күн құлайды, жанарыңа шуақ құйылады.
Сен содан жылу аласың, сол шуаққа жуынып, тазарып

шығасың.
Кейіннен балалық шақтағы кіршіксіз достық үлкен
махаббатқа айналды. Оныншы класта Мұрат екеуі жұп
жазбады. Рас, бұл қарым-қатынасқа қарсы шыққандар

да жоқ емес. Кейбір жақын құрбылары: «Мұрат менмен,
өзімшіл, ортақ мақсаттан гөрі өзінің баспайдасын көбірек
ойлайды. Сен мықтап ойлан!» – деп ақыл да салды. Бірақ
Бәтіш бұл шақта отқа үйір көбелекке айналып үлгерген.

Санасына ешқандай ақыл кірмеді. Жатса да, тұрса да
көз алдында үлкен қара көзді, қыр мұрынды, ашаң
өңді, әдеміше бозбала тұрады. Түсінде де жиі көретінін
қайтерсің: қыр басында қол ұстасып, қызғалдақ теріп

жүргендері. Мұның құшағы қып-қызыл шоқтай гүлдерге
толы болады. Оянған сәтте оны өзінше жориды. Гүлді
бақытқа балайды. Сол бақыт санасын буалдырландырып,
басқа қырды тасалап тастағалы біршама уақыт.

Бірақ бозбала тым кінәмшіл-тын. Қыз кездесуге
көнетоз көйлек киіп келсе де жақтырмай тұрғаны. «За-
ман ағымынан қалып қоюға болмайды, – деп ескертеді
Мұрат онысын тіпті жасырмай, – сондықтан талапқа сай

киіну шарт. Үйде, түзде жарқырап жүр. Сонда өзгелер
сұқтанады, қызыға қарайды, сыйлайтын болады».
Мұндайда Бәтіш иығын қушитады.

шешем шашымды жұлсын қу ғана қарға басып. Саған
керегі сол ма еді?

сенбеймін. Олар да жастықты бастарынан өткерген, енде-
ше түсінеді...
Бәтіш адам бойындағы кемшілікті көрмейтін көрсоқыр
емес-ті. Дегенмен бозбалаға кінә артудан аулақ тұрды.

«Балалық – деді ананы іштей қорғап, – өседі, ес алады,
сонда бәрі өзгереді: түйсік те, талғам да, өмірге көзқарас
та...». Ал, жақсылықтың да, жамандықтың да қандай дән
түскеніне қарап өсіп жетілетініне, тамыр жаятынына ден

қоймады. Бұған, бәлкім, сүйген жүрек ықтияр бермеген
шығар.
«Ғашықтық – көрсоқырлыққа бастар төте жол».  –
дегенді де естігені бар. Бәлкім, солай, бәлкім олай

емес, әлі күнге айырудан аулақ. Әйткенмен, көзсіздіктің
қамытын киерің анық. Жер басқан миллиардтаған адам
ішінде сенің таңдағаның ғана биік, сенің таңдағаның ғана
данышпан көрінетін сол бір түйсіну таразы басын өзіне

аударып, ақыл-ойыңды жаулап алғанда қазығын айналған
аттай тапырақтайтының заңдылық. Жүретінің – бір бағыт,
көретінің – бір сұлба. Күн өткен сайын сол сұлба зорайып,
ақырында заңғарға ұласады. Ал, заңғар барда шөмішке

пысқырып қарамайтының тағы бар.
Орта мектепті ойдағыдай аяқтаған Мұрат Алматыға
аттанды. Жолы оңғарылып бірден жоғарғы оқу орны-
на түсті. Бәтіш ауылда қалды. Шешесінің сырқаттығы

аяғына тұсау салған.
Азапты өмір енді басталды. Жігіттен не хат, не ха-
бар жоқ. Көңіл шіркін сонда да жамандыққа қимайды.
Керісінше Мұратқа жақ: инемен құдық қазғандай

оқудың тауқыметін алға тартып шыр-пыры шығады да
тұрады. Осылай күз құлдырады, осылай қыс қарасын
батырды. Көктемнің қақ-соқты күндерінде қыз жанын
ойран-ботқа басқан. Сол пәле қардан ерте аршылған

қыр тұрмақ, сайдың терең табанын көк жапқанда
қақаңын
баспай,
керісінше

қайқаңдай
жүйкесін
кемірсін. Енді Бәтіш сәл нәрсеге ашу шақырып, сәл
нәрседен от ала жөнелетінді шығарып алды. Мұндайда

құрбылары тым жанаспай, аулақтаудан ғана иек
қағысуға жарайды.
Сондай күндердің бірінде кездейсоқ ұшырасқан бір
құрбысы:

рына көзім түскен, бір таныс бейнені байқадым. Анықтап
қарасам – Мұрат екен. Шікірейіп киінген. Талтаң-талтаң
етеді. Құдды жер басып жүрген жалғыз өзі ғана сияқты...

Қыз оқтай атылып барып алақанымен құрбысының
аузын қалай жаба қалғанын өзі де сезбей қалды. Жүзі
өрт сөндіргендей түтігіп, көзі қанталап кетіпті. Содан
шошынған екінші жан:

Сонда ғана асыңқырап кеткенін ұққан Бәтіш құрбысын
жайына қалдырған күйі тәлтіректей басып барып
қабырғаға сүйене берді. Аяқ-қолдары дір-дір етеді. Аяқ-
қолдары ғана ма? Бүкіл болмысы қалтырап, тіреу болмаса

құлап түсердей.
Бойжеткен шақтағы сол бір көңіл-күйдің өзі ғанибеттің
ғанибеті екен-ау! Жанғың келсе қу ағаштай шытырлап
жана аласың. Жалының айналаңды шарпып, жарығыңды

жалпақ жұрт көріп тұрады. Ішкі арпалыс, ішкі жарылы-
старды сен жасыруға тырысып-ақ бағасың, дегенмен ой-

хой әлем өз айтқанына көндіріп, өз дегенін жасатқанда
еріксіз
жариялылыққа
жығылып,

жаныңды
ашып
тастағаныңды, жасырындыңды шашып тастағаныңды
ұғынуға шамаң жетпейді. Кей-кейде дәл соның шым-

шымдап шығуын да қалайтының бар. Бұл, әлде мақтанға
жол тартқаның, әлде тылсым тұңғиығын жалғыз шарлай
беруден жалыққаның, әйтеуір қыңыр дүниеге қырын ке-
луге жақсың. Оның артында оқ қағар тұр ма, опық бар

ма, тағы ойлап жатпайсың. Өйткені сен бұл кезде құлсың,
ақ дария сезімнің басыбайлысысың. Бақытың да осында,
сорың да осы тұстан басталады.
Алып-ұшып аптыққанмен, бір көруге ынтыққанмен

ғашықтарға кездесу ертеңгі күннің еншісіне жазылып-
ты. Мұрат қанша айтқанмен қала көрген ғой, мұнтаздай
киініп келді. Үстінде ине-жіптен жаңа шыққан кремплин
костюм-шалбар, аяғында бізтұмсық, сүліктей қара туф-

ли. Қыздың сыншыл жанарының байқағаны – жүрісіне
салмақ,
сөйлеу
мәнеріне

астамдық
кіріпті:биіктен
қарайды, жоғарыдан үн қатады.

кітапханадан шықпайсың. Сүрлігіп келіп төсекке құлаған
соң жайың белгілі – қорылға басасың. Мұндайда қайдағы
хат...

көбінде ашқұрсақсың...
Неге болмасын сенгіш көңілді қойсаңшы, жігіттің
мүләйім үнінен соң өкпе сөгіліп, аяушылық басым
алғандай:

күйлі жоғалтып, емен-жарқын сағыныштың өзегін
ашқандай.
Екеуі қайдағы-жайдағыны әңгімелеп ауыл сыртындағы
қыр етегіне жеткенде жұлдыздар толығынан жанып

тұрған. Жымыңдасқан сансыз шырақ астында жігіт батыл-
дана ерінге ерінді көміп жібергенде дүние шыркөбелек
айналып жүре берді. Буын-буынынан әл кетіп, тәлтіректей
бастағанда одан шығар жолды жігіт тапты: су жаңа

«Өмір несімен қызықты?» – деп ойлайтын оңашада
мұңданғанда. Сөйтсе, жарқ етер жалқын сәтімен шады-
ман екен ғой. Міне, жігітімен кездесіп еді, талай уақытқа
жүк болған салмақ бір сүйістің астында еріп жүре берген-

дей. Қазір санасы да, денесі де жеп-жеңіл. Жеңілдігінен
де шығар, ұмар-жұмар құлағанда салмақтың кеудесін
жаншуын тіледі. Мұраттың онда-мұнда жүгірген ұры
қодарына сәл қарсылық білдіргенсігенімен түйсік оның

тағы-тағы жанасуын, тіпті езіп-езіп тастауын күтіп еді.
Түте-түтесін шығарып, желге ұшырып жіберсе де разы.
Бұрын қаперіне кірмеген бояулар ажарын ашып, айтаққа-
айтақ қосарын қайтерсің.

Міне, міне, жігіттің саусақтары көтеріле-көтеріле ұии
қалған орынға қадалғанда денесін қытық жайлағандай.
Жай қытық емес, жаңалығы басым, жабайы қытық. Ол
ұрыны кері теппейді, керісінше тұлдана шақырады,

қарпып-қарпып тастауын аңсайды.
Ғажап! Бәрі де ғажап бір!! Мұндайды сезінген де
бар шығар, сезінбеген де бар шығар. Сезінгендерді

тәңір жарылқасын, сезінбегендерге шоқ-шоқ. Ту-у, не-
ткен ғаламат дүние! Тінтінген жан лауға өзі қарғымаққа
бар. Опырылып кетсе өзіне сын, ал аман қалды бар
ғой – асқақтары хақ. Асқақтағаны осы емес пе, жердің

тартылыс күшін сезінбейтіні анық. Қалықтап бара
жатқандай...
Осы кездесуден соң Бәтіш өзінің әйел атанғанын
ұғынды. Бірақ өкінбеді. Әлгіндегі ұлы сезімнің ырығында

ентік басқан Мұраттың тамағына мұрнын тыққан
қалпында ұзақ талықсыды.
Қоштасар кезде жігіт күле тұрып:

деді қамқорси. Мына сөз қыз жүрегіне ине сұққандай әсер
етті.

Бұдан әрі ұятсыз жүзге қарай алмаған қыз бетін
басқан күйі тұра жүгірді. Өзегін өртеген қызғаныш,
көкірегін тоқпақтаған ыза буырқанып тұрып-тұрып бір-
ақ атылғандай. Екпінімен Бәтіш арманын желге шашып

жібергендей. Ұзақ таңды ағыл-тегіл жылаумен атырды.
Міне, бұл көз жасы балалық шақтағы бейкүнә жы-
лаудан мүлдем өзгеше еді. Бұрын көңілде еш түйткіл
қалмаса, енді тастан да ауыр күйік салмағымен езіп жа-

тып алды. Оны ыдыратар, сыртқа лақтырып тастар күш
бұл дүниеден табылмас, сірә.
Осы күннен бастап қыз мүлдем тұйықталды.
Ешкіммен жадырап сөйлеспейді, үнемі жеке қалуды

орта, бәлкім өкпе басым, әйтеуір қыздар айта беретін
күйіп-жану қарасын көрсетпей, ойласа өзегін қарыр
өксік қана санасын тітіркендірді. Көз дегенің қазір баста-
уы ашылған бұлақ іспеттес. Оңаша қалса ағыл-тегіл аға

жөнеледі.
Әрі-сәрі күндердің бірінде, уақытша орналасқан кеңсе
жұмысынан қайтып келе жатып үй маңында топырласқан
адамдарды, аулада түтіні бұрқырап тұрған самаурын-

ды көрді. Шошынды. Сырқаттанып жатқан шешесі бір
жағдайға ұшырамаса нет-сін?!.
Бірақ бәрі басқа қамнан екен. Кібіртіктей басып ішке
өткенде жеңгелері жайдары, қарсы алып, қолтықтаған

күйлері жатын бөлмесіне бастады. Жүздері жайдары,
көздері күлім-күлім етеді.

түкпірдегі жатын орнына жеткенде немере жеңгесінен.
Анау сұқ саусағын ерніне басты да, бажайлап есік жаққа
қарады. Басқалар шығып кеткенде:

бөлмені ымдады, – естісе ұят та...
Тағдыр тәлкегіне мықтап түскенін Бәтіш енді ұқты.
Одан құтылу мүмкін емес! Жалын-жалбарын, басыңды
тауға соқ, тасқа ұр, мына жиналғандар оған ден қоймайды.

Өйткені олардың өз ойлағандары бар. Соны жүзеге
асырғанда ғана көңілдері жайланады. Тіпті шешесінің
сырқат екеніне қарамағандары сондықтан.

кереует үстіне құлай беріп.
Жеңгесі өбектеді.

біздікі жай... Сенің бақытың ғой ойлағанымыз...
Бәтішке шегінер жер қалмады:

Дәл осы арада әзірейіл тепсініп: «Жаныңды аламын!»
десе, Бәтіш қуана-қуана келісімін берер еді.
Айша бір шешімге келгендей түйіле қалды.

ды, – бір амалын табу керек, – орынан тұрып әрлі-берлі
жүрді, – жо-о-оқ, ел алдында масқара болуға жол берме-
ген абзал... – есі ауысқан жанша күбірледі, – ох, таптым!
Таптым!!!

істетемін. Ертең жүреміз, дайындал!
Айтты – бітті. Бұйдалаған тайлақтай жеңгесіне
еріп аудан орталығына барды. Өз аяғымен аурухана
табалдырығын аттады.

Бойына біткен шаранадан осылай айрылды. Сөйтіп,
өзін тұрлаусыз тірлікке құл етті. Ең бастысы – жарыққа
құмартқан бейкүнә сәбиін болашақ үшін іұрбандыққа
шалды. Жіберген үлкен қателігі осы болатын.

Кейбір білгіштер уақыттың жазбайтын жарасы жоғын ай-
тады. Шын мәнінде жан жарасына жыл тұрмақ ғасырың да
ештеңе істей алмайтын сияқты. Кей сәттерде Бәтіштің сәби
шырылын естігендей өз-өзінен шошынатыны бар. Мейлі,

ұйықтап жатсын, мейлі, ояу отырсын, «іңгәлаған» дауыс
құлағына жеткендей болады. Келіншек айналасына жалтақ-
жалтақ қарайды. Мұндайда қол-аяғы сіресіп, жан-дүниесін

от аралағандай әсер етеді. Тұрмыс құрған жеті жыл ішінде
бұл жетпіс рет қайталанған шығар. Бәрінде көрінетін бір
құбылыс, еститіні бір дауыс. Бәлкім, тіршілікке талпынған,
бірақ жарыққа шыға алмаған сәбидің назасы да...

...Бәтіш тағы күрсінді. Жанарына жас тығылып, аспан
бұлдырап кетті. Ол жәйлап көзін сүртті. оң жағына
бұрылды. Саматтың ештеңеден хабары жоқ, теңкиіп
ұйықтап жатыр.

Келіншек жастықтан басын көтеріп, айналаға құлақ
түрді. Еш бөтен дыбыс естілмейді. Сәл қараны көзі шал-
са шабалана жөнелетін иттер де қой қамаған шарбақтың
қалқасында қалғып жатса керек. Жапсарлас киіз үйде де

тыныштық. Қызуы бойында, күші тасыған жас жігіттің
ұстамдылығына қайран. Көмекші болып келіп еді,
қойыртпақты езіп кетіп барады. Таңертең жүреді...
Тү-у, ойы тағы қай қиырды шарлап барады?! Әй-әй,

осындайда жүйелі арнаға түсе алмайсың-ау. Ұшығы жоқ
не түрлі суреттер анталайды да тұрады. Бірінің етегіне
жармассаң, екіншісі кесе-көлденеңдейді. Жо-оқ, жүйелеу
керек. Ол да, қанша айтқанмен келіншек шиырлаған із

ғой, сондықтан кезегімен өткені дұрыс.
Бәтіш отырған күйі көрпені иығына жапты...
...Сөйтіп бұл келіншек атанды. Әлі есінде, алғаш
өздеріне арналып салынған төсекке жатуға бетінен басқан.

Қараңғы бөлмеде екеуден-екеу қалғанда кереуетке қарай
аттауға қорықты. Бұрышта бүк түсіп отырған жұбайын
Самат көтеріп апарды. Әулетті қолдар денесіне тигенде,
ғажабы, Бәтіш селт етпеді. Құдды, қатып қалған қара тас.

Лапылдаған жалынға да илігетін түрі жоқ.
Келіншектің осы халын сезді ме, Самат әрі-беріден соң
кері ысырылды.

өкпелеген сыңаймен. Бұл не жауап қайтарарын білмеді.
Жүрегі өрекпіді. Бар шындықты жайып салуға оқталды,
бірақ күші жетпеді.

Мұның жүрегі зырқ етті. Көз алды қарауыта жөнелді.
«Сезген екен ғой, сезген екен», – дейді ішінде дауыл
ойнап. Сосын өзін-өзі күштеп тежеп, күйеуіне жүзін
бұрды.

білдің бе?!
Бәтіштің бойы жеңілдегендей керілді. Біреу «Уф!»
десе байыз таппайтын, шарықтап шығанға шығып кетуге
шақ тұратын көңілі де босаңсығандай.

лап жатыр, – қайталасаң тіліңді кесемін!
Ертеңгілік шай үстінде Әбіл келінінің сынық жүзін
байқап:

жұмылғанда мына шаңырақ еркі саған тиер. Ал қазір ба-
сынба, тынышымды шайқалтпа, әйтпесе не сен тұрасың,
не мен тұрамын!
Самат жерден көзін алмады. Жүзі түтіккенімен жақ

ашпады.
Әбекең Октябрь таңы атқанда «шыбық ат мінер» бала
екен. Есейе келе есінде қалғаны – қалт-құлт еткен тұрмыс.

Өмір, болашақ үшін күрес қана. Бала болып еркелей де
алмады. Қара сирақ кезінде-ақ еңбекке араласыпты. Таба-
ны тілініп, еріні жарылды. Шыдады.
Ұлы Отан соғысының қаһарлы жылдарында майдан-

да болды. Ентелеп келген фашисті (өз сөзімен айтқанда)
тырқырата қуып, көріне тықты. Қызыл Жұлдыз орденін
алды, тағы бірді-екілі медалімен дәм жазып, туған жеріне
қайтып оралды. Күйзелген ауылдың күйін көтерем деп ал-

дына мал салды. Бір күні өрісте жүріп Балымына кездеседі.
Ол да шопан екен. Қызыл шырайлы қызға көңілі кетеді,
ұнатады. Олар сырласады. Ақыры, бір сәті түскенде,
атына міңгестіріп үйіне әкеледі, отқа май құйғызады. Ол

шақта қайбір жетіскен той, ырымын жасайды. Сөйтіп, ел
қатарлы өмір кешеді, бүгінге жетеді.
Атасының тағы бір қасиеті – бәйбішесінің есімін
кіргізбесе әңгімесі тұшымайды. Жақсы әйел кездестірсе:

«Әй, мынаның мінезі Балымдай сызылып тұр екен»; тәтті
тағам татса: «Пай-пай, кезінде біздің бәйбіше дәл осылай
пісіретін», – дейді. Мұның өзі шынайы сыйластықтың әлі
өше қоймаған жалыны болса керек.

Бір-бірін серік тұтқан ата мен келін шаңырақ астын-
да тұрған үш жылда «шәй» деспеді. Әбекеңнің қызық
мінезі – қонаққа барған жерінен қалтасына конфет салмай
келмейді. Қашан көрсең Саматтан тығып келініне ұстатып

жатқаны. Еркелеткені де.
Осы атасы тура үш жыл өткенде дүниеден қайтты.
Әуелі жарты жылдай ауырды. Тамақ татпады. Соңғы
күндерде суды да ерініне алмады. Сүйегі салдырады, жүзі

қуарды.
Бірде баласы мен келінін қасына шақырды.

Самат орталап қана қойған еді, айызы қанбағандай ба-
сын шайқады.

тұрып, қолыңа ұстағанмен, мейіріңді қандыра алмаған соң
судан не пайда, – деді, үзіп-үзіп айтты. – Солай, балапанда-
рым, мен енді сендерге жоқпын. Түнде, түсімде Балымды
көрдім. Ол байғұс та жалғыз жата-жата жалыққан білем,

қасына шақырды. Бардым. Содан екеуміз қол ұстасқан
күйі алысқа аттандық. Алдымызда ұзақ жол. Шаршамай-
мыз. Бір-бірімізге ризашылықпен қараймыз. «Сарғайттың
ғой», – дейді ол. «Міне, енді қасыңдамын», – деймін мен.

Иә, құлындарым, мен көп кешікпей аналарыңның жанына
аттанамын...
Қария күрсінді. Самат пен Бәтіш босаңси бастаған еді,
қабағын түйді.

асарын асаған, жасарын жасаған адаммын. Сендер-
ге ғұмыр берсін! Екеуіңнің бірліктерің ажырамасын.
Бірің қатты кетсең, екіншің кешіре сал. Одан ешқашан
ұтылмайсыңдар. Не істесеңдер де бірігіп істеңдер. Соңда

келте шықпайды. Бүгін екеусің, саспасаңдар, ертең үшеу,
сосын бесеу боласыңдар. Әттең...
Келіншектің тұла бойы қалтырады. Өзін қажытқан,
Саматтың көкейін тескен бала – қарияның да арма-

ны екен-ау. Қартайғанда немере сүйіп, жөргек иіскеп
мауқын басуды ойлапты ол. Мына жарық дүниеден алда-
ныш іздепті. Қайраты қайтып, жалғызсыраған шағында
жүрегін елжіретер, жанын жайлауға жеткізер сәбиді

аңсапты. Бірақ жақсы көрген келіні оңдай бақытты сый-
лай алмады. Сыйламайын деген жоқ, күші жетпеді. Бір
кезде өзі кері тепкен ондай тәттіні бүгінге шейін іздейді-
ақ, дегенмен күннен-күнге сол үміті құрғыр көмескіленіп

барады.
Қария екеуінің қолын кеудесіне әлсіз қысқан күйі көз
жұмды. Оны арулап жерлеген соң, бұлар жұрт жаңғыртты.
Самат өз алдына жеке отар қабылдады. Күйбең де көбейді.

арасында адамды ығыр қылар қыруар науқандар бар. Төл алу,
жүн қырқу, күйек – бірінен кейін бірі топырлап қаптайды.
Ертелі-кеш сыртта жүріп қас қарая үйге кірген Бәтіш сонда
да Әбекеңді жоқтауын қоймады. Ықыласымен, пейілімен бар

санасын жаулап алған қария панасы іспетті еді. Төрт қабат
көрпе үстінде отырып алып желпініп сөйлейтін, ақтарыла
күлетін, әлденеге ашуланған кезінде шыжалақтай қалатын
тарамыс шал барда бұл бұрқыраған дауылдан да, селдет-

кен жауыннан да қорықпайтын. Қазір жасық-ақ. Атасының
ескі-құсқы киімдерін көрсе де жүрегі езіліп, жанарына жас
тығылады. Мұндайда Самат: «Тірілтіп аларсың...» – дейді
кейіп. Келіншек бүгежектей теріс айналады. Жақтырмағаны.

Әбілдің ығында жүріп күйеуінің барын да есінен
шығарыпты. Шаңырақ астында екеуден-екеу шошайып
қалғанда ғана ол түйсік қақаңдап бас көтерді.
Саматқа да ызаланады. Еркек болып үйіріп әкетсе ғой.

Бірақ ерінің мінезі тұйық, әңгімеге тым сараң. Өз айтқаны
емес, өзгенің әуеніне ден қойғыш. Сонысымен жаныңды
қалтыратады. Түйіліп түсіп, апай-топайын шығарсыншы,
бәлкім әйел де иір. Ал, әйел иісе темірдің де июін

қандыруға бар. Әттең...
Әрі-сәрі ойдың қазығын айналсоқтап жүргенде Айша
келді.

қалғанда өбектеп, – не, анау күн көрсетпей ме?
Бұл басын шайқады.

туған-туысқандарың елге не бетімен қарайды?! Көзге
шыққан сүйелдей болмас па едің?!
Бәтіш бұл жолы тағы үндемеді.

жабағыдай болып барғандар одан ойнақтап қайтып
жатқан жоқ па! Айтушылардың сөзіне қарасаң «тұнып
тұрған жұмақ». Өзің де семіресің, көңілің де семіреді.
Олардың айтысынша, курортта қалағаныңды шертіп

жүріп табасың. Керегі еркек пе? Көл-көсір дейді... – деді
Айша қалжыңға басып.

Лап еткен ұяттан бүгежіктегенмен Бәтіштің құлағына
мына сөз жағып-ақ қалды. Соны сезген жеңгесі бастыр-
малата жөнелді.

барған. Құлын мүшесі бұзылмаған неме еді, «Біз
дефицитпіз!» деп мақтанады. Ал ол сенің жаныңда жіп
есе алмайды. Солай-й!
Баласын сүндетке отырғызу үшін бұйымтаймен кел-

ген жеңгесі екі нән секті алып жөніне кетті. Тұман ойдың
бодауында бұл қалды. Бірақ Саматқа ешқандай тілек қоя
алмады, іштей бұрқырап тынды.
Әр нәрсенің өз кезегі бар екен. Қоламтадай бықсып

жатып лап ететін, жаныңды да, тәніңді да шарпып өтетін
осындай от биыл күзде жалын шашты. Көмекшілікке
Айдар есімді жас жігіт келгенде, Бәтіш қалың ұйқы
құшағынан шошып оянғандай айналасына алақтай

қарады. Ат жақты, қыр мұрынды, жұқалтаң өңді, қысыңқы
қой көзінде жылылық ұялаған шымыр жігіт келіншектің
өмір бойы іздеп, таппай жүрген асылындай елестеді.
Айдардың пайда болуы шаңыраққа да тың леп

Сол күні ерлер сыртта жүргенде, Бәтіш айна алдынан
шықпады. Өзіне-өзі сұқтанды. Жиырма беске толмай жа-
тып маңдайға, көз айналасына түскен болар-болмас әжімді
есепке кіргізбесе әлі де ажарын жоймапты. Ұтқаны –

мүшелері дараланыпты. Тоқ құрсақ, ақ сазаңдай балтырлар
қай еркектің де жанарын шақырып тұрғандай. Кеудедегі
қос алмасы да көйлекті шіреп «мен мұндалайды».
Бәтіш қыз кезінен-ақ өз көркіне риза-тын. Елден асып

кеткен сұлу болмаса да көкірекке құрт түсірер сүйкімді.
Қап-қара қасын керіп, мойылдай көзін төңкере тастағанда
кластастары түгіл, ауылдың сайдың тасындай бозбалала-
ры да жөн-жосықсыз ыржия салатын. Олардың сұғанақ

көңілін қызға тән сезімталдықпен бірден аңғарады.
Кеудесін кере ұстайды. Менменсігені емес, басқаны
қызықтырғанына масаттанғаны.
Әлгінде, Айдармен тілдескенде де осы сиқыр

қылықты қайталады. Жігітке бұғалық тастағаны. Енді
соны тарта беру керек. Бар сезім қылғынып, бар сана
иілуге мәжбүр болғанда сәл босат, сонда бері құлайды.
Жай ғана жығылмайды, жанын, тәнін алдыңа тастай-

ды. Мейлі шыжғыр, мейлі күл қылып шашып жібер, өз
еркің.
Келіншек сол шаққа асықты. Жатса да, тұрса да сана-
сында тәтті күндер елесі көлбеңдеді. Тартқан бақ па, сор

ма, оны айырмады. Бар болмысымен сағымға ұмтылды.
Сөйтіп, жанталасқа толы тағы бір мезгіл өтіп жатты.
Бәтіш өзін тау басында жүргендей сезінді. Абайсызда аяғы

сәл тайса, шыңырауға құлап түсуі де мүмкін. Сондықтан
сақтықты да ойлады. Бірақ көңілін жайлаған құмарту
әзірше бәрінен биікке шығып алған. Ол дедектетіп ана
тасқа бір, мына тасқа бір ұрды. Елемеді. «Жоқ, – деді оның

түйсігі, – маған курортың керек емес. Мен өз бақытымды
жаңа таптым». Шын мәнінде тапты ма? Білмеді...
...Бәтіш тағы да оң жағына мойын бұрды. Теңкиген
денені көзі шалды. Мұрны бір қалыпты пысылдап ері әлі

ұйқтап жатыр.
Екі тізесін құшақтаған күйі бүрісе түсті. Құлаққа күйіс
қайырған қойлардың дыбысы келеді. Әредік қозылардың
енесін іздеп маңыраған нәзік үндері шығып қалады. Тез

басылады. Еміренген саулықтар алаңғасар ұрпағын тау-
ып, алдандырып жатады.
Міне, керегелер сықыр-сықыр етті. Сүйкенген сиыр
ғой. «Өк, мәлік келгір, өк!» Түн ортасында дамыл таппай

қақшаңдап жүргені қайсысы екен? Дәу де болса қызыл
тайынша шығар. Шошақай қыздай көрінгенге ұрынады.
Әсіресе күлге өш. Көзі аларып, өкіріп-бақырып шашып
жатқаны, қашан көрсең. Қусаң да кетпейді. Таяқпен са-

лып-салып жіберсең ғана әрі асады. Жанары ойнақшып
тұрып-тұрып, сосын басқа сиырларға жанасады, зықысын
шығарады. Желкесі күжірейген қара бұқадан ғана
жасқанады. Оны көргенде мүләйімсіп сала береді. Әлде

оның да өз өміріне өкпесі бар ма?
Денесі мұздаған соң қайтадан жастыққа бас қойды.
Суыған төсек жауырынын тоңазытты. Келіншек көрпесін
қымтанып, өз демімен өзін жылытты. «Уһ-уһ», – деді жиі-

жиі дем алып. Аздан кейін бойы балбырады. Ұйқысы кел-
гендей ме-ау. Көзін жұмды. Жанарына өткен күн елестері
пайда болды. Кино лентасындай тізбектеліп өтіп жатыр,
өтіп жатыр. Мұндайда қайдағы ұйқы.

Көрпе шетінен басын қылтитты. Қызыл тайынша әрі
кеткен-ау, керегелер сықырламайды. Қойлардың күйіс
қайырғаны ғана бірқалыпты құлаққа шалынады.

Жоғарыға қарады. Ай туыпты. Нұрын шашып тұр.
Жұлдыздарға да өзгеріс еніпті. Нақ төбеде жарқыраған ожау
бейнелес жеті қарақшы шалқайып, сабындағы үш шырағын
төмен салыпты. Бұл түн ортасы ауып барады деген белгі.

Енді сәл өткенде алаулап күн шығады, қарбалас тірлік қайта
басталады. Ең бастысы... ең бастысы ерлі-зайыптылар Ай-
дарды ауылына шығарып салады. Жарты жыл бірге болған,
келіншек жанына азап салған жігіт қайтпақ. Мейлі кете

берсін. Бәтіш жыламайды, жалынбайды да...
Бұрқ еткен ашуды әрең тежеді. Дем алысы да жиілеп
барып басылды...
...Уақыт дөңгелегі өз бетімен айналып жатты. Өңірге

қыс түсті. Жерді аппақ қар жауып, ауаны аяз демі шарпыды.
Бірақ бұл келіншек жүрегін ораған жалынды тұншықтыра
алмады. Ол отқа үйір көбелекке айналып үлгерген. Таң
атса-ақ дегбірі қалмай кешті күтеді. Күн ұясына қона қос

шопан үйге оралғанда жас баладай қуанады. Бар жақсыны
олардың алдына тосады. Әсіресе Айдар ризалық танытса
жанын қоярға жер таппайды. Кеудесін кернеген шаттықты
жасырмай жарқылдап отырғаны.

Осылай
желтоқсан
өтті,
осылай

қаңтар
артта
қалды. Енді Бәтіш бар үмітін ақпанға артты. Сағымдай
көлденеңдеген бақыт өз пұшпағын осы айда қолына

ұстата салардай тықыршыды.
Тілегені болды да. Бірде Саматтың ойда-жоқта мінез
шығарғаны. Түс ауа Айдарға:

қайтайын, – деді де атын ерттеп аттанып кетті.
Әуестік жеңіп баз басына келген келіншек көзі
жігіт қимылын бағып бақты. Ананың шөп айырласы,
алқын-жұлқын жүрісі көңіл құртын қоюлата түскендей.

Ал, оларға жан біткенде тән де, жан да шамырқанып
белгісіз бір тереңге тіленді. Бірақ келіншек болар істі
ушықтырмауға күш салды. Сыпайы күліп, сиқырлы
қимылмен көмек қолын созды. Ықтасынға шашылған шөп

желініп біткенде қойларды қораласып, қақпаны мықтап
жапқан соң сызылған күйі үйге оралды.
Жігітпен оңаша қалған сәтте Бәтіштің жаны нешеме
құбылды. Денесі бір ысынды, бір суынды. Дастарқан ба-

сында да, теледидар көріп отырғанда да аузына сөз түспей,
абдырады. Құдды жігітпен бірінші рет оңаша кездескен,
пәктігін бойында сақтаған қыз дерсің.
Бірақ бұл ұзаққа созылған жоқ. Әрі-беріден кейін

Айдарға ашуланды. Жүрегін тебірентер не жылы лебізі,
не сезімді шайқар ерке қылығы білінбеген жан үстіне
түйе шөгерсе де мыңқ етпес топастай көрінді. Әйтпесе
желіккен көңілдің дәруін таппай ма? Сонда бұл табы-

нар еді, аяғына бас ұрар еді. Ал әйел бас исе, жанын
алақаныңа салады. Осыны түсінбейді-ау, тәрізі, мыңқ
етпейді.
Келіншек шыдамады.

деді сиқырланып. Жігіт көзін теледидардан алмаған күйі
иығын қозғады.

араңыз...
Жүрегі қатты шаншығандай Бәтіштің жүзі тыжырын-
ды. Осыны байқаған Айдар сөзінің соңын жұтып қойып,
аңтарыла қалды.

әңгіме желісін пысақтады, – оның өзі жақында өтіпті.
Кезінде аңғалдықпен тұрмыс құрған менің бір құрбым
кейіннен басқа жігітке көңілі кетеді. Анау да «кет әрі»
емес екен. Ақыры үйленіп тыныпты. Жақында хат алдым.

тән батылдық дер едім. Өйткені ол әйел сезімін аяққа ба-
спады. Солай емес пе?
Жігіт басып изеді. Айтқанға иланғаны анық, екі бетінің
ұшына қызыл ойнап, балбырап отыр.

әйелден айырмасының өзі сонда!
Бәтіштің ұры көздері Айдардың бойын тінткіледі.
Ананың ұйыған сыңайы бар. Жанары тұманданып, мүлгіп
отыр. «Жетекке ереді»? деп түйді келіншек.

Дәл сол арада тәттілік туралы ғана ойлады. Ал тәттінің
де неше түрлі болатынына, кейбір дәмдінің тіл үйіріп
тұрып, артынан кермек татып кететініне назар аударма-
ды. Оны түсінетін жағдайы да жоқ еді. Туа салып енесінің

төсін түрткілеген қозыға ұқсайтын.
Ері түн ортасында оралды. Өзі қызу.

таңдайым кеуіп барады.
Сандық түбінде жататын жартылықтың бірі столға
қойылғанда алақанын мағұрлана ысқылады.

Сенбіде – шілдеханасы. Ұялмайтындай болып барарсың.
Шүйіншісіне кер жабағыны атадым. Оны да жеткізерсің...
Самат қырлы стаканға арақ құйды, сосын оны
сыздықтата жұтып, артынан сарымсақ шайнады.

қолыңмен табыс ет. Бергеннен кедейленіп қалмаспыз.
Жомарттығыма ренжіме.
Тағы ішті, тағы сарымсақ шайнады. Босағада қалшиып
тұрған әйеліне назар да аудармады.

келіспес. Айдарға айт, жайдақ шананы баптасын. Жай-
лы болады, үстіне шөп салып алсын. Семіз көк атты
жегіңдер. Жабағыны шананың артына, не жетекке бай-
лай салсаңдар, өзі де томпаңдап еріп отырады.

Бәтіштің одан әрі ештеңе естігісі келмеді. Жатын
бөлмеге өтті. Жүрегі алабұртты. Шілдехана деген сөз –
қап-қараңғы түн, меңіреу дала, екеуден-екеу қалған жігіт
пен келіншек деген сөз. Ендеше мұның мақсатқа қадам

жақындай түскені анық.
Көңілдің бір есірсе жуыр маңда сабаға түсе қоюы
да қиын екен. Тордан босап, шарықтап қиянға шыққан
құстай самғайды келіп. Неғұрлым биіктесе – солғұрлым

қанағаттан да айрылады. Қанаты қатайғандай ширыға
түседі. Астында найзадай шаншылған шың тұрсын –
қарамайды, құласам сүйегімді жинай алмай қалады-ау
деп те ойламайды. Оған бір ғана бостандық – ғұмырлық

шаттықпен, бір ғана шарықтау – ғасырлық жырмен тең.
Соған жылынады, содан қуат алады.
Бәтіш те сөйтті. Жанында көктеп, бүр жаруға күн сәулесін
тосқан гүлдей алаңғасар ойдың бодауында бәрін ұмытты.

Әрбіреуі жылға тең сағаттар ауыр жылжып өтіп жат-
ты. Сәрсенбі салқаулық танытты, бейсенбі – безеріп
тұрып алды. Жұма да артына қорғасын байлап қойғандай
табандады. Осы аралықта келіншекке әлдекім уақытты

қиястықпен бөгеп тұрғандай көрінді. Көкбеттеніп сол
бетбақпен ұрсысты да. Оңаша шағында жерден алып,
жерге салды. Сөйтіп, сенбіге де жетті-ау, ақыры.
Қас қылғандай дәл сол күні боран соқсын. Кәдімгі,

ақпанның май бораны. Буынып тұрып-тұрып жылай
салған баладай бұрқырады дерсің. Дала етек-жеңін жи-
най алмай қалды. Желмен қаңғалақтай ұшып ауада еріген
жабысқақ қар жаңбырдан бетер. Сыртқа сәл шықсаң үсті-

үйге келген Самат су-су киімін пеш жанына тастай тұрып.
Айдар да оны қолдады.
Бәтішке мыналар ұйымдасып жолын бөгегендей
көрінді.

жүндерің жығыла қалған?! Еркек болғандарыңа!..
Ана екеуінің ауыздарына құм құйылды. Үн-түнсіз оты-
рып шай ішті. Баз жаққа да солбырайып аттанды.
Адам адасайын десе аяқ астынан екен. Жүріп келе

жатқан соқпағыңнан сәл ауытқысаң көз көрмеген, құлақ
естімеген түкпірге тап боласың. Шошына айналаңа
қарайсың, шығар амал таппайсың. Жан-жағың құзар
шың. Далбасалап, аяқ қолыңды жырып жоғарыға

өрмелейсің. Тайғанақтап қайта құлайсың. Жанұшыра
айқайлайсың. Даусыңды естір, көмекке келер тірі жан
жоқ.
Бәтіш те осындай күйге тап болды.

Шілдехана көңілді өтті. Дәл төрге жайғасқан келіншек
жұрт қатарлы ән де шырқады, ойнақы әзілге де жол берді.
Қолқалағандардың меселін жықпай, коньяктан тартып-
тартып жібергенде өзегіне от түсті.

Жігіт бұлқынбақшы болған еді, құрсау босатпа-
ды. Соның артынша-ақ үзік-үзік сөздер санасына
құйылды.

өлемін... Сенсіз... бір күн де... жарық дүниеде... жүре ал-
маймын...
Бірақ бәрі басқаша шықты. Құшақтың босаңсығанын
пайдаланған Айдар бұлқынып қалды да, сонадай жерге

ыршып түсті.
Бәтіш алғашқыда ештеңе түсінбей аң-таң күйде ба-
сын көтерген. Қараңғыда солбырайып тұрған бейнені
көргенде ішін аш бөрілер тырналады.

жалынғандай. Анау қозғалмады. Мұз болып қатып қалған
дерсің, не илікпейді, не жауап қатпайды.

Далбасалай орнынан көтеріле беріп қалт бөгелді. Са-
насында жарқ еткен қорқыныш тұла бойын тіліп өтті.

Соның артынша-ақ шыңғырған жабайы дауыс маңайды
тітіркентіп жіберді де, астам ойдың құрбандығына
шалынған, арды аяққа таптамақ болған дене буын-буы-
нын ұстай алмай гүрс құлады.

Сол түнгі оқиғаны сірә да ұмытпас. Күйік оты-
на шыдамаған келіншек шанадағы шөпті бырт-бырт
шайнаған. Бәрінен күдер үзген бейшара жан мынау
жалғанды аямай қарғаған. Оқ тиген бөрідей шиыршық

атып жатып әділдік іздеген. Пенде емес пе, өзін-өзі ар
сотынан арашалап қалуды ойлаған, тығырықтан шығар
жол қарастырған. Оның ойынша, бәріне бейуақта тап бо-
лып, жүрегіне шоқ салған Айдар кінәлі-тін. Тұрлауы жоқ

өткені де жауапты. Әу баста Мұрат алдамаса, бәлкім, басқа
соқпаққа түсер ме еді, қайтер еді?! Ал өмірінде опық же-
ген келіншек бақытына ұмтылса, айып па? Бұл да тырбан-
ды. Бірақ биіктік басына шығармады. Өрмелеген мұны

омақастырып, табанына бір-ақ түсірді! Енді таптамақ. Не
үшін? Жо-жоқ, бұл әділеттілікке жатпайды. Жатпайды-ы!
Ол арашашы іздегендей жігіт жаққа мойын бұрған.
Жұбатар, басу айтар ойы жоқ Айдарға ызаланған. «То-

пас!» – деген булығып. Кеудесін өкініш жұлмалаған. «То-
пас!» – деген тағы қайталап. Барлық көрсеткен қайраты
осы ғана болатын.
Солығы басылғанда басын көтеріп, қайда тұрғандарын

айырмады. Маңайдың бәрі түпсіз қараңғылық. Қарға
адым жердің өзін ажырату мүмкін емес.
Әрі-сәрі күй кешкен келіншекке Айдар бағыт сілтеді.
Өз орнына жайғасып жатып:

сияқты. Тыңдаңызшы, ә? Мынау сылқ-сылқ күлкі ғой, –
деді ол.
Қыстақтан екі шақырым қашықтықтағы «Бұзау
бұлаққа» ат басын тірегенін ұққан Бәтіш су сылдырына

еріксіз құлақ түрді. Жылымшы дыбыс сыңсығандай ма-ау,
солықтағандай ма-ау, әйтеуір, мұның жанымен үндестік
тауыпты. «Жылап жатыр, – деді келіншек ішінен. – Иә, иә,
жылап жатыр!..»

Сол шақта оған бар дүние қара жамылып тұрғандай
елестеген...
...Келіншек орнынан жайлап көтерілді де, ұйқыда
жатқан күйеуіне тағы бір көз тастап, сыбдырсыз киініп,

сыртқа шықты.
Ай сүттей жарық екен. Айнала алақандағыдай көрінеді.
Дәл іргеден ирелеңдеп батысқа қарай созылатын өзен бой-
ын қуалай өскен талдар ұйқтағандай маужырай қалыпты.

Ұйыса біткен жапырақтар тып-тыныш. Тәрізі, күнұзынғы
желдің шайқағанынан қажыса керек, салбыраған күйі
мүлгіп тұр.
Қыңсылай келіп аяғына сұр тазы оралды. Еркелеген-

дей құйрығын бұлғаң-бұлғаң еткізеді. Шарбақ жақтан ен-
телей жеткен төрт көз қара төбет те одан қалыспай төрт

тағандап алдын кес-кестеді. Ит екеш иттің де қайырымды
білгені-ау. Итаяққа ас құяр Бәтішті айналсоқтауын.

Келіншек шарбақты айналып өтті. Күйіс қайырған
қойлар алаңсыз. Жайшылықта қақаңдап өрісті олай бір,
былай екі сүйрейтін көк шібіштің өзі мүйізі қарағайдай
серкенің тасасында тыпыр етпей қалшия қалыпты.

Дәл осы кейпінде шошақай мінездің ізі де жоқ. Ал сер-
ке паң. Мынау мыңғырған малдың басы екенін танып
масаттанғандай басын кекжитіп алған. Жан-жағына мой-
ын бұрмайды.

Сөйткенше, бұрыштан қызыл тайынша шыға келді.
Одыраң-одыраң жүрісі, алақ-жұлақ қимылы жеңіл мінезді
қыздан аусашы. Әне, ол шарбаққа сүйкенді. Қадақтарды
сықырлата қасынды. Мына арада адам тұр-ау деген ой

Тайынша дауыс шыққан тұсқа одырая қарады. Иесінің
түнгі жүрісіне таңырқағандай сәл бөгелді. Сосын еріне
басып әрі беттеді.
Бәтіш те үйге енді. Ашық түндіктен түскен жарықтан

мат дыбыстап. Келіншек бұл жолы еркек сөзін жауапсыз
тастамады.

Әңгіме желісінің үзілмеуін тіледі. Неге екені белгісіз,
күйеуінің сөйлей бергенін қалады. Бірақ анау тілегін
қанағаттандырмастан:

қымтанды. Ылғи осы. Бірдеңені бастайды, бастайды да,
мұның жүрегін елжіретіп қояды, сосын жалт береді. Кей
күндері аузын буған өгіздей сөз ала алмайсың. Тек басын
изейді, шайқайды. «Бары» да, «жоғы» да осымен тынады.

Бәтіш сыр мінез күйеуін енді қажамады. Бір-екі ауыз
жылы ниетті көңіліне тоқ санап түндікке қарады.
Қызық. Бәрі де қызық. Жеті жыл бойы өзімен-өзі
күресіп келді. Өртеніп махаббатын іздеді. Саматтың

көзіне шөп салмақ та болды. Кешеге шейін күйеуіне
жауыға қарады. Енді келіп...
Әлде жалған елестің соңында далақтаған ба? Со-
лай сияқты. Осы уақыт ішінде ері барлық жақсылықтан

адалаған, жастығын тонаған, тар құрсағын кеңейтер
тұңғышынан
айырған
баукеспедей

көрінген.
Егер
күйеуі «шабармандар» жібермегенде, бақыттың ал-
тын тұғырында отыратын едім деп есептеген. Сөйтсе,

қателесіпті. Адамға өмірдің мәнін, сыйластықтың дәмін
түсіну үшін де көп, өте көп жылдар керек екен. Тіршілік
теңізіне қайық түсірген әр жанның таудай талабы, асқар
арманы барын, олар соны орындау жолында бойындағы

күшін аямайтынын, буырқанған толқынмен өздерінше
алысатынын, осынау арпалыста шыңдалатынын Бәтіш
кезінде ұға алмапты. Сәттік әлсіздік, жарқ еткен жалын
мұратына жеткізетіндей, соған ұмтылыпты. Сайқал ойдың

бодауына айналыпты. Қандай көр соқырлық!..
Кеше кешкісін түндікті әдейі жаппады. Бүгінгі таңды
көзбен атырарын сезді. Жан-жақтан анталаған ойлар
қараңғылық маңайды жаба бастағаннан-ақ санасын буып,

келіншекке мазасыз түннен хабар бергендей еді. Бұл тұп-
тұнық аспанға қарап жатуды мақсат тұтқан. Жап-жарық
жұлдыз – жоғалтқан асылындай елестеген. Қарайсың –
көз алдыңда тұрады, қол созасың – ұстатпайды. Кезінде

қасқайып өзі басқа тепкен, енді армандап зар болған ұрпақ
сияқты. Екеуі де алыста, екеуі де тәтті елес қана.
Шынында, бәріне кім кінәлі? Кім?! Әлде Айша ма?
Мүмкін... Дедектетіп ауруханаға алып бармаса... Өзі ғой

ерген. Бірінен арылған соң жатқан жоқ па, ақ төсекте
аппақ адамдай-ақ?! Сығаласқан, сыртынан сүйреңдескен
сөзуарлардың табасын да елемегенсіді. О, қарабет!!!
Басы айналды. Ай сәулесінен қаймыққандай жүзін

Бәтіш сәл томпиған ішін қалай сипалағанын аңғармады.
Қолына шодырайып тұрған түйнек білінді. Онысы сол за-
матта ашуланғандай бүйірін түртіп-түртіп қалды.

Келіншек алғаш сезілген мына дүмпуден қорыққандай
жиырыла түсті.

бірнеше қайталады. Сенбейтін секілді. Ұзақ тостырған
уақыт бар сенім ізін шайып жібергендей.

Самат есіней керілді. Біршамадан соң мұрнының
бірқалыпты пысылдағаны естілді. Ұйқтағанының белгісі.
«Шын ба?» – деді Бәтіш өзіне-өзі тағы сұрақ қойып,
сосын тыпыр етпей әлгінің қайталануын күтті...

...Ақпанның сол бір топалаң түнінен кейін еңсе
көтермеген келіншек көктемге жүреп-жадап жетті. Көз
айналасындағы сызықтар тереңдеп, маңдайға пайда
болған әжімдер айқындала түсті. Сәл қабақ шытса, бады-

райып тұратын осы қатпарлар қорқынышты-ақ. Төрт-бес
жасқа есейтіп жібергендей.
Шаңырақтан сән де кетті. Кінәлі жандай Айдар
бүгежіктей береді. Дастарқан басында да ол Бәтіштен

назарын алып қашады. Құдды, бірдеңені бүлдіріп, жаза
күткен бала дерсің, не шешілмейді, не жадырамайды.
Дала ақ шапанын көк көйлекке алмастырып, жан-
жануар тырбаңдай тіршілік күйбеңіне араласқан шақта

келіншек бір мінез тапты. Ұзақты күн үй іргесіндегі қыр
басын кезіп жүруді әдетке айналдырды. Беткейге қаптаған
қып-қызыл шоқтай қызғалдақтарға үңіледі, сырласқан
болады. Тас үстіне шығып, маңайға көз тігеді. Бұйыққан

Қыстақ айналасының табиғаты шынында әдемі-
тін. Іргеден етек алатын тау бірте-бірте биіктеп, үнемі
мұнартып жатады. Ол – осы өңірдің айбары іспеттес.
Ал шығыс тұс жыпырлаған төбелер. Теңіз толқынындай

бірінің етегін екіншісі басып жалғаса береді. Кейде сағым
көтеріп, тербетіліп тұрады. Мұндайда аспанға іліп қойған
алып бесікке ұқсайды.
Қойшы үйі тау мен төбенің арасындағы аядай жазыққа

орналасқан. Маңайы тұнған ағаш. Жабайы теректер –
алқаптың бойтұмары іспеттес. Шоқ-шоқ болып ұйысып
тұрғаны.
Келіншек әсіресе мұнартқан тауға қарауға құмар. Көк

төріне иек артқан көңсеңгір өзінің ұлылығын түсінгендей
тым маңғаз. Ұшқан құс қанаты талатын асқарына ақ қар
қондырып, жан-жағына ойлана қараған қариядай керіле
қалыпты. Не қуанғанын, не мұнайғанын аңғармайсың.

Біртоға бейне. Сонысымен көзді арбайды, адамды тәнті
етеді, шыдамдылыққа шақырғандай болады.
Көктем Бәтіш бойына тағы бір өзгеріс әкелді. Ол соңғы
кезде самарқау күй кешті. Бойын ұйқы басып, тамаққа

тәбеті тартпады.
Бірде үйге сау етіп геологтар келсін. Қарапайым халық
емес пе, қазан көтертпеді. Өздерімен бірге ала келген
қалбырларын ашты, бірді-екілі шишаларын дастарқанға

қойды. Сұрағандары ыдыс қана.
Мұрнына ашқылтым қияр иісі жеткенде Бәтіш
жұтынғанын байқамады. Жасаураған көзімен дастарқанға
мөлие қарады. Отырғандардың көңіл бөлетін түрлері жоқ,

өзара гу-гу етіседі.
Маңдайынан сұп-суық тер білінді. Үздігіп әлі тұр.
Әне, бір қалбыр босап шетке ығысты. Мұның тінтінген
жанары екіншісіне түсті. Аналар аштық белдеуінен

шыққандай оны да орталап тастапты. Шыдамады. Жетіп
барып бас салды. Ашқылтым иіс қолқасын атты. Тізе бүге
беріп түйірді аузына тығып үлгерді. Қытыр-қытыр шай-

нады. Сосын әлдекім жырып әкетердей асығыс жұтты.
Түйілгенін де елемеді.
Отырғандар әу баста ерсі қылыққа үрпиісе қалған. Ере-
сектеу біреуі мән-жайды түсінгендей тыпыр етпеуге белгі

бергенде, басқа геологтар ошарыла келіншекке қарады.
Анау асыға соғып жатыр. Қимылы қанға құныққан
қасқырға ұқсайды. Өңіріне шашылған қиқымның өзін іліп
алып аузына тыққылайды.

Геологтар екі-үш қалбыр сыйлады. Сол заматта атын
ерттеп үлгерген Самат орталыққа шапты. Ол түн ортасын-
да ғана оралды. Қанжығаға байлаған қоржынның екі басы
толы жеміс. Кептірілгені бар, тұздалғаны бар, әйтеуір мол

дүние.
Сол сәттегі келіншектің қуанышын айтып жеткізу
мүмкін емес. Талай күн шөлді кезіп қаталаған,
қажыған жанның суға бас қоймас бұрын оны желден

қызғанғанындай қоржынды өзі түсіріп, тал шыбықтай
майысып бөлмеге жеткізді де, есікті тарс бекітіп алды.
Содан ал соқ, ал соқ. Әбден тойғанның өзінде қолын
қалбырдан шығармады. Ашқылтым иісті тамсанып-там-

санып жұтады.
Осы оқиғадан кейін шаңыраққа жылылық ұялады.
Жайшылықта өкпелеген баладай томсырайып жүретін
Саматтың өзі жанары жадырап, елп-елп етеді. Қолы қалт

еткенде Бәтішті айналсоқтайды. Ананы-мынаны сылтау-
ратып малды да өріске кеш шығарады.
Сақман жұмысының нағыз қызған шағында да Са-
мат пен Айдар Бәтішке арналған ілтипатты кемітпеді.

Күнұзын сыртта жүріп қас қарая үйге оралған екеуі жай-
дары болуға тырысты. Көздеріне тығылған ұйқыны зор-
лап қуып, қызық-қызық әңгімелер құрастырады. Сөйтіп,
кетеуі кеткен өмірді бірте-бірте қалыпқа түсірді. Келіншек

те оларды аяды. Қарсыласқандарына қарамастан далаға
шықты. Қозыларды тоңғақтасты, енелері алмаған төлдерді
табыстыруға көмектесті.

Көңілмен істеген жұмыс та жемісті болады екен. Кей-
де, кешкісін Самат қойын кітапшасына тізілген сандарды
есептеп отырып жымиса, Айдар мен екеуінің төбелері
көкке аз-ақ жетпей тұрады. Күйеуі бірде: «Әр жүз қойға

жүз он қозыдан айналды», – дегенде бір-бірін қалай
құшақтағандарын да аңғармады.
Төлдердің буыны бекіген шақта жайлауға көшті.
Жылдағы мекендері – Көктал бойына қоныс тепті.

Бұл жердің Көктал атануы да тегін емес. Сонау-у,
шығыстан созылып келіп батысқа қарай иек артатын өзен
маңы сыңсыған ағаш. Алыстан қарағаныңда тұтаса өскен
жапырақтар бұйраланып, көкпеңбек болып жатады. Ал

арнада қалатын иірім-иірім сулар отарлардың жаз бойғы
сусыны. Сондықтан осы өлкеге жаз шығысымен-ақ киіз
үйлер қаптайды. Төңірек мал тұяғынан қайысады.
Жайлау – шопандар үшін береке басы да, мереке

басы да. Ерте қонғандары жаңадан шаңырақ тіккендерді
шақырысып мәре-сәре күй кешеді. Сыбаға беру де осын-
да. Қыс бойы шеті бұзылмай сақталған жылы-жұмсақтар
мұндайда қазандарда бүлкілдейді. «Ассалаумағалейкум!»

қонағына айналасың. Уыз қымызға шекең қызады, игі ни-
етке көңілің өседі.
Осындай қуанышты күндердің бірінде автодүкен ат ба-
сын тіреді. Гүр еткен машина үні шыққанда елең еткен

Бәтіш кабинадан түскен таныс бейнелерді көргенде басы
айналғандай керегеге сүйенді. Бұл келгендер – Айша мен
Мұрат еді.
Баяғы курорт туралы әңгімеден кейін бұл үйге бас

сұқпаған жеңгесі мұны құшағына қысып ұзақ тұрды.
Көзіне жас іркілді. Ал Мұрат ернін ғана жыбырлатты. Осы
бір сәттік бетпе-бет кездесудің өзінде келіншектің қырағы
жанары жігіттің шырайлана түскенін, ашаң өңге қызыл

шырай жүгіргенін байқап қалды. Тағы байқағаны – мұрын
астына кіп-кішкене мұрт қойыпты. Онысы жарасымды-ақ.

Құйылған шампаннан бір-екі ұрттаған Мұрат жөткіріне
басқалардың назарын өзіне аударды да, қайтадан Саматқа
қарай еңкейді.

Отағасының көзі ежірейе қалған еді, анау иығына
қолын салды.

майды. Біз көп жүрдік, көп көрдік. Табақтас болған
адамдарымыз да жеткілікті. Ендеше мына баста бірдеңе
дыңғырлайды.
Мұрат өз шекесін өзі сұқ саусағымен шұқып-шұқып

ойлаңыз, мен кеңседе отырармын, қағаз кемірермін, сонда
қай жыртығымды бүтіндеймін, ә?..
Ері үндемеді.

осы!
Мұрат жеңісіне мәз болып, ыржиып стақанға қолын
созды.

Стақандар шылдыр-шылдыр еткенде, Самат ұйқыдан
шошып оянған жанша орнынан атып тұрып, жігіттің
қолына жармасты.

ежірейе қарады. – Әй, біз саған «батпан құйрық» екенбіз
ғой, ә!!!
От алуға шақ қалған жанжалды жабылып жүріп әрең
басты. Дегенмен енді дастарқанның сәні келмеді. Осыны

сезген Бәтіш төсек салып Саматты жатқызды да, ыдыс-
аяқты жуу үшін есік алдындағы жерошақтың жанына бар-
ды. Бірақ жұмысқа құлқы соқпады, сөнуге жақындаған
шоққа мөлие қарады. Осы от пен өзінің жүрегінің

лүпілінен үндестік тапқандай болды. Иә, иә, жеті жыл
бойы көкірегінде тыныстаған жалын да бүгін қоламтаға ай-
налып барады. Бұл есірік шалғандай басын анда бір, мында
екі соқса, жанын жаралаған алғашқы махаббат шеңберінен

қара үзіп кете алмапты. Ол санасын улап, өткенге қарай
сүйрей беріпті, Мұратты жер басып жүрген адамдардың
ұлысы етіп көрсетіпті! Сол тәңірді дәл жаңа күйеуі таба-
нына салғанда, сезім кенет селк етті. Анықтап үңіліп –

жігіттен заңғарлықты емес, соның тасасында дірдек қаққан
көлеңкені байқады. Мұрат тұғырынан түсіпті. Мүмкін
ешқашан биікке қонбаған да шығар. Мұндайлардың жа-
лындауы екіталай. Ендеше қонбағаны анық...

Өзімен-өзі боп тұрғанда әлдекімнің қолы иығына тиді.
Шошына жалт бұрылғанда, Мұратты көрді.

Мынаны қараңыз, келіншектің алдында мүлдем басқа
адам тұр. Сөзі де, қимылы да жаңағы бір әзірдегі жігіттен
бөлек. Тарпаң. Есік жақтауынан сығалаған жарықтан
анық аңғарылатын жүзінде батылдық бар.

оның мұрыны да бірдеңе сезе ме?! И-и, сүмелегіңе болай-
ын!..
Келіншек есін тез жиды. Жүрегі өрекпіді.

Мұрат сасатын емес. Жиі-жиі тыныстаған Бәтішті
арбағандай құшағын ашқан күйі тақала түсті. Өзі үздіге
сыбырлайды.

үшін ғана келдім осында. Сен... Сен құлпырып кетіпсің!
Оллаһи, ару болыпсың да қалыпсың...
Бәтіштің құлағы шыңылдады. Денесі қалтырады.
Дәл мынадай басынғандықты көрмеп еді. Анау қорлап

тұрғандай, табанымен жаншып жатқандай.
Келіншек қолына іліккен әлденедей затты қалайша
жігітке кезенгенін байқамай қалды. Сәуледен жарқ еткен
кездікке көзі түскенде, Мұрат та әрі қарай секіріп түсті.

тыс ширығып. Жігіт бұдан әрі жақ ашпады, басын ішке
тыққан күйі үйге беттеді...
Ертеңіне ерте тұрған қонақтар қайтатын сыңай
байқатты. Түндегідей емес, жүздері сынық. Әсіресе Мұрат

пәс. «Мен қызыңқырап...» – дей ме-ау, «Ойнап едім...» –
дегенді қоса ма-ау, «Жеп жүрген нан ғой...» – деп соға ма-
ау, әйтеуір Саматты айналсоқтай береді.
Машинаға

беттегенде
Айша
ерлі-зайыптыларды
қолтықтаған күйі шетке ығысты. Ол әуелі екеуіне ақыл

айтты. Мынау қатпар-қатпары көп тіршілікте адамның
сүйеусіз жөні түзу өмір сүре алмайтынын, өзінің мына
жұпқа қашан да бүйрегі бұратынын, екеуінің қуанышты –
жеңгенің мақтанышы, екеуінің қайғысы – Айшаның азабы

екенін пысықтады. Ең соңында ғана негізгі бұйымтайына
көшті. Сөйтсе, отағасысы ауырып жатып қалыпты.
Аяғы бастырмайтын көрінеді. Соған жаны ашып, маши-
на сатып алып беруді ойласа, мың сомы жетпепті. Ана-

дан сұрайды, мынадан сұрайды, таппайды. Әрі-сәрі күй
кешіп жүргенде, үйіне Мұрат келеді. Ол өзінің Көктал
бойын аралайтынын айтады. Отағасысы: «Тарт!» – дейді
бұйырып. Күйеу баласы мен қарындасының қысылғанда

қол ұшын беретініне сеніп қалыпты ол.
Ерлі-зайыптылар бір-біріне қарасты.

кәссіден алып, дайындап қоярсыңдар.
Машина қырды асып көрінбей кеткенде Бәтіш:

деді үлкен жаңалық ашқандай таңырқап...
...Бүйірі тағы да бүлк ете қалды. Иә, иә, бұл шыны-
мен бала көтеріпті. Осы күнге шейін айналып өткен
бақыт мына шаңыраққа да қонайын депті. О, жасаған, о,

жасаған! Жарық дүниеге ұмтылған сәби пайда болыпты.
Ол енді бөгелмейді. айқайлап келіп тіршілікті азан-қазан
етеді. Сенімнен айрылып сергелдеңге түскен, бостан-
босқа далақтап, ешқандай жақсылық таппаған анасын са-