Қуантай Сатыбалдыұлы
Ақиқат мінбесі
Алматы – 2015

Автордың қысқаша өмірбаяны
Қуантай Сатыбалдыұлы – 1982 жылы, қаңтардың
20 күні Іле Қазақ автономиялы облысы, Нылқы ауданы
Көкқұтқұр Моңғұл ауылы, Шөңкек қыстауының Қас

өзені бойында дүниеге келген. 2003 жылдан 2006 жылға
дейін Іле педагогика мектебінің ханзу тілі мамандығына
түсіп оқиды. Аралықта шыңжаң университетінде
сырттай оқып, қазақ әдебиеті мамандығы бойынша

арнаулы курс дипломын алған. Қазір аталмыш орнынан
жалғасты сырттай оқып, толық курс дипломын алу
алдында. Ол 2000 жылы «Іле өрендері» газетінен жарық
көрген «Туған жер» атты өлеңімен әдебиет майданына

келіп, содан бері тынымсыз еңбектеніп, поэзияда 100-
ден астам өлең онға тарта дастан, поэма жазса, прозада
жиырмаға жуық әңгіме, очерк, шалқыма, «Апа, мен
оқиыншы!», «Өтілген сабақты бекімдеу» атты балаларға

арналған комедиясын жазып жариялады.
2013 жылы, шілдеде Қазақстан Республикасы
Алматы қаласы, «Қазақпарат» баспасынан басылым
көрген «Бақытқа бодау» романы автордың тырнақ

алды көркем шығармасы. Сонымен бірге жиырмаға
жуық авторлық әндердің иесі. Ол 2014 жылы Шыңжаң-

Ұйғыр автономиялы райондық Жазушылар Одағының
көрсетуімен өкімет арнайы қаржыландырып әр ұлт
жазушыларына арнап ашқан Жұңгодағы ең жоғары
әдебиет оқыту орны Лушұн әдебиет институтының 10

кезекті курсына барып, білім толықтап келді. Ол қазір Іле
Қазақ автономиялы облыстық Жазушылар қоғамының,
Шыңжаң-Ұйғыр автономиялы райондық жазушылар
қоғамының,

“Таңжарықты”
зерттеу
қоғамының,
Қазақстан Халықаралық Жазушылар Одағының мүшесі.

Ойға қалдырған уақиға
(әңгіме)

Әдетте айтқан-ақыл есіме кіріп-шықпайтын есірік
оқушының бірі едім. Мектепке дәйім кеш баратынмын.
Мұғалім шара көрсе де, қабағын шытып зекісе де
топан су тобығымнан келмейтін. Кейде мектеп қарасын

көрмей, жол бойындағы портқана, құмарханаға кіріп,
ұзынды кеш ойыным осылатын. Бүгін не әсер етті
екен, орнымнан ертерек тұрдым. Менің бұл өзгерісіме
көптен бері қамығып жүрген әке-шешем қатты қуанды.

Сонымен, таңертеңгі шайымды асығыс іштім де, сабаққа
кіруден жарым сағат бұрын мектеп табалдырығын
аттадым. Класқа кілт ұстаған оқушыдан басқа бірдеـбір
оқушы келмепті.

Мен боқшамды партаға салып қойдым да,
есік алдына шығып айналаға барлай көз тастадым.
Оқушылар бірден-екіден қосарланып келіп жатыр.
Қатардағы класс ішінен алысып-жұлысқан қимылдар

мен даңғаза үн, дарақы күлкілер естіліп тұрды. Машық
майданы жақта таң бозынан тұрып, мектепке келіп,
сабақ пысықтап, оңаша жүрген бірен-саран оқушының
қарасы көрінеді. Күн сонау тау иығынан баспалап

келіп, қым-қуыт қимылын бастаған тіршілік әлеміне
сығалай қарап, жарқырап нұр шашып келеді. Сәл
тұрып, оқушылар мектеп ауласын дүбірге толтырып
топ-тобымен келе бастады.

Мен қайта айналып класқа кірдім де, тағатым
таусылып, тазалап сүртіп қойған қара тақтаның бетін
олай бір, былай бір айғыздадым. Кезекшілер кейістік
білдіріп, қой деген сайын қитықтым. Менің мынадай

дау айтпады, өз дерті өз іштерінде болып су сепкендей
тына қалысты. Осы кезде, біреу арт жағымнан баспалап
кеп, иығымнан шап беріп ұстай алғанда, тұла бойым
дүркіреп кетті. Жалт қарасам сабақтасым Есбосын екен,

екеуміз қазір кездесіп тұрған ескі достардай жайдарман
қол алыстық, ол велосипедке мініп үйден жаңа келгенін
айтты да; «Ерсін құттықтаймын сені. Бұрын ел артында
қалып мұғалімнен дәйім ұрыс естуші едің. Бүгін тіпті,

ерте кепсің ғой. Мына өзгерісің үшін ырымдап қурай
сындырып қойсам болады екен», - деді қолымнан қыса
ұстады да, бетіме күле қарап.
ـЕрте келсем, не бопты, - дедім мен бірбеткей қырыс

әдетіме басып ішің күйіп, шошқа бетіңді сүйіп тұр ма?
Есбосын маған аңыра қарап аз тұрды да: «мен саған
жақсы сөз айтсам, жаңсақ ойлапсың. Бопты онда, өзің
біл» деп артына бұрылып, партасына қарай бет алды.

Мен оның «тым ерте кепсің ғой» деген сөзіне
шамданып қалдым, расын айтсам, қитығыма тиді.
ـАйтып қояйын, - дедім соңынан дүбіне тіл қатып

болмасын. Әйтпесе, шығыспай қаламыз.
Ол үндемеді, партасына барып отырған соң,
боқшасынан физика оқулығын алып шықты, мен
оның назарын басқаға бұру үшін қасақана ән шырқап

класты басыма көтердім. Одан да сорақысы, ұзын
тұмсық кір басқан ақ сұр қалпағымды артыма қайырып,
дауысымның жеткен жеріне деиін ышқына ысқырдым.
Есбосын алақанымен екі құлағын басып алып, үнсіз

сабақ қарап отыр.
Бұл кезде, оқушылардың басـаяғы толық келіп, класс
іші абырـсабыр күйге түскен. Кейбірі тапсырма орындап,
кейбірі сұрауға жауап жаттап, кейбірі кітап бетін

ашпай анаған бір, мынаған бір соқтығып, сабақ қарап
отырғандардың қитығына тиіп: «ей, сен мұны оқығанда
аэроплан ұшырасың ба? Қанша тырысқаныңмен бекер,
ертеңـақ артын қысып жайында қалады. Көп пысықсып

тақтаға бүкіл тұлғасымен бұрыла қарады. Кезекшілер
жетекші көрсін деп тақтаны өшірмей жайына тастап
қойыпты, мен адам жанын елжірететін «ізгі» істермен
болып кеткендіктен, қара тақтаны өшіруге мұршам

тимеген еді, тимеді деймін-ау, шынын айтқанда ұмытып
кетіппін. Жетекші артына бұрылып, тақтаға қарап
тұрған да, мен мынадай арам ойға кеттім.
”Егер ол біліп қойса, Есбосынға жаба салайын“деп

тон піштім. Осы кезде, жетекші бізге шекесінен
қарап: «тақтаны шимайлаған кім», - деді. Біз үндемей
ыңـшыңсыз тұрып қалдық. Қысым кезекшілер мен
класкомға түсті. Олар қанша айтпайын десе де,

жетекшінің жебедей сөздері жандарын шығарып
барады, айтайын десе менен қорқады. Ақыры «тағдыр
салды, біз көндік» дегендей бастарын кеуделеріне
құлатып, үнсіз тынысты.

ـБопты. Кезекшілер айтпаса қойсын. Тіпті, білмеді
дейік. Гүлнар класком бола тұрып, саған не көрінді?
Оқушыларды тәртіпке салғанның орнына, еркіне қоя
бергенің неғылғаның, - деді. Гүлнар жұмған аузын

ашпады. Үміті үзіліп, өзегі өртенген жетекші енді келіп
кезекшілерден сұрады, олар да үндемей қалып еді.
Біреуі тәуекелге бел буды да, болған істі бүкпесіз айтып
салды. Жетекші сонда барып мен екенімді білген соң:

«бәсе бағанадан бері оқушылардың үнсіз қалғанында,
мән бар екен де. Жарайды, ендеше» деді жұдырығын
түйіп, сабақ үстелін дүңк еткізіп. Соның өзінде демі
сығылып, дегбірі құрып, от алып қопаға түсті. Мен

басымды кеудеме құлатып, үнсіз тұрдым.
Мұғалім сөзін әрі қарай жалғап әкетті:
ـҚара тақтаның бетін шимайлағанша, өз бетіңді
шимайласаң болмай ма? Бұл деген білім ордасы.

Сендерге жамандық үйретіп жатқан жоқ, қайта
алдағы болашақтарың үшін тура жол сілтеп, ізгі
нысанға бастайтын алтын тұғыр, сендер осы тұғырдан
қанаттарың қатайып, топшыларың бекіп, шексізـшетсіз

аспан аясында самғайсыңдар. Ерсін, саған айтып
қояйын, әке-шешеңнің беті үшін осы рет тағы да орай
берейін. Енді әуектейтін болсаң, ренжіме - деді шортын
айтып.

Мен жетекшінің бұл сөздеріне көңіл қоймай
кекжиіп тұрсам да, «шимайлаған» деген тіркесті естіп,
мазасыз күй кештім.
Мұғалім тамағын кенеп алып: ”Гүлнар бүгін үлкен

ағаттық өткізгендігі үшін класкомдық міндетінен
алынды“ – деді кес етіп.
Міне, қызық. Ел естімеген сұмдық енді басталды.
Гүлнардың міндетінен алынғанын естіп, төбе шашым

шымырлап, жүрегім дірілдеп кетті.
ـМенен бұйрық, - деді жетекші қабағынан қар
жауып, сабақ үстелін тағы да бір қойып, - Гүлнардың
орнына Есбосын класком болсын! Мен оның өзіне

жүктеген міндетін ойдағыдай істей алатынына кәміл
сенемін!
Оқушылар ду қол шапалақ үнін көтерді. Есбосын
ештеме сезбеген кісідей жаңғырыққан шапалақ үні

ішінде орнынан баяу көтерілді. Ол еңсесін тік ұстап
тұрып: ”Мұғалім, мен класком болмаймын. Басқалар
бола берсін. Меніңше, бұл орынға Ерсін лайық, өйткені,
ол сотқарлау болғанымен, ұйымдастыру қабілеті күшті,

қалай болмасын күткен үмітіңізден шыға алады, - “деді
өз пікірін батыл ортаға қойып.
Жетекші оқыс пікірді естіп екі ойлы болды да
қалды. Оқушылар аяқ астынан Есбосынды жақтап:

«мұғалім класком Ерсін болсын, Ерсін! үйрену
үшін тыныш орта керек», деді жарыса шулап. Мен
Есбосынның ұсынысын өз құлағыммен естіп тұрсам
да, жақ қырысын ашпадым, байқаймын» мәнсап десе

малақайын аспанға ататын барып тұрған қотыйын
сияқтымын, жетекші оның ұсынысына бірден қосылып
кетпеді, іштей ой кешіп, бір сәт үнсіз тұрды да соңынан,
«жарайды, онда класком Ерсін болса болсын. Қане,

бәріміз оны құттықтап, ду қол шапалақ соғалық», - деді
жадырай тіл қатып...
Түстен кейін мектептен тарап үйге келе жатып,
таңертеңгі қалыпсыз әрекетіме бола Гүлнардан кешірім

сұрадым. Ол маған қарамай өз алдына қарап тұрып:
”мәнсаптан қалғаным үшін басыңды ауыртпа! бір ғана
тілегім түзеліп кетсең болғаны, басқа айтарым жоқ,
деді де, адымдай басып алға жүріп кетті. Соның өзінде

көңілі босап, көзіне жас үйіріле қалғанын аңғардым.
Ол менен сәл ұзап барып, сол қолымен иығына асқан
дәптер қабын оң қолымен аузын басып, аяқ алысын
тездетіп жүгіре жөнелді. Мен не болғанымды білмей

соңынан қарап, сілейіп қалыппын. Кенет артымнан
келіп, сигнал берген машина дауысынан селт еттім де,
секіріп жолдың шетіне шықтым...
Ертесі мектепке сабақ басталардан он минут бұрын

бардым, келсем сабақтастардың барлығы жиналып
болыпты, боқшамды партама нығай салдым да күндегі
әдетім бойынша далаға шығып, аз бой жаздым. Көп
өтпей қоңырау шалынып, ресми сабақ басталғанын

жариялады. Класқа дабырлап кіріп келе жатып
Есбосынға кездесіп қалдым, кешегі қату бейне бүгін
жоқ, машық майданына барып, доп ойнап ырсылдап
жеткені осы екен, күндегі салдырлап жүретін ақ жарқын

мінезімен қол беріп амандасты. Мен қолын алмай қағып
жібердім.
Демалыс әредігінде, алдыңғы партада отырған
Гүлнар артына бұрылды да, алдыма тілдей қағазды әкеп

тастай салды, мен оны қолыма алып абайлап оқығаным
да, онда ”өзін өзгерту – ұлылық“ деген бір ауыз нақыл
сөз жазылыпты. Жүрегім зырқ ете түсті.
Шынын айтқанда, Гүлнардың сол сөзі санама үлкен

салмақ түсірді де, әлгінде Есбосынның ұсынған қолын
қағып жіберген сүйкімсіз қылығым есіме оралып:
«Япырай неғып кешіре салмадым екен» деп ағат басып
алғаныма қатты опық жедім. Бір қызығы, Есбосын

оны да көңіліне алмапты. Кеште сабақ қарап отырып
әдебиет оқулығының арасынан тағы бір парақ хат
тауып алдым. Хатта, Есбосын менен кешірім сұрап,
бұдан кейін арамыздан қыл өтпейтін жақсы достар

болуымызды өтініпті. Әуелі бір сөзінде: «кеше сен
лақтырып өткен кітапты үндемей барып алған болсам,
іс мұншалық ушықпас еді», - депті. Мен екеуіне не
деп жауап берерімді білмей, екі ұдай күй кештім. Сірә,

Тәпектің теориясы
(әңгіме)

Тәпектің тар төсекке таңылып, тырп етпей
жатқанына екі айдан асқан кезде, жерлесі Бағашар
жұртты жұмылдырып жинап-терген бір мұнша жылу
ақшасын көтеріп оны екінші рет іздеп барды. Алғаш

барғанда, астынан дәрет, аузы-мұрнынан қан кетіп ес-
түссіз жатқан болатын. Қазір қанығы қалпына таяп
келген-кеткенді парықтай алатын дәрежеге жетіпті,
бірақ, жақ қырысын ашпай, үнсіз жататын болыпты.

Тәпек есіктен кіре өзіне қарап; «амандық» сұрасқан
Бағашарға, басын жастықтан сәл ғана көтеріп жауап
ретінде екі езуі құлағына жетіп зорлана күліп қойды.
Бағашар айтарға болмаса, оның осы бір суық та, зәрлі

күлкісінен «көңілімды сұрап емес, қайта, қандай күйде
жатқанымды сынап келген шығарсың» дегендей аңыс
қабылдады, әйткенмен, сыр бермеді, жай ғана бас изеп
жымия езу тартты.

Содан жұбайы Биғайшамен амандасып, артынан тіке
мақсатына көшті де, өз жеріндегі көрші-қолаңдардың
ұйымдасып жинап-терген барлық жылу ақшасын
қолына ұстатты. Ол жылу ақшаны қолына алып жатып

көңілі босап көзіне ыстық жас үйірілді...
ـҚой, жылама Биғайша! - деп Бағашар оның жүдеу
тартқан ақша жүзіне қамыға көз тастады да, кереуеттің
бас жағындағы ішпек-жемек салатын асадалдың алдын­

да тұрған арқалықсыз темір орындыққа барып отырып
жатып, – Алла қаласа, бәрі де жақсы боп кетеді...
Тәпек тіл қатпады, ақ дәкемен әлі де неше орап
таңып тастаған қазандай басын қайта жастыққа қойып,

екі көзін өзі жатқан емхананың мидай жазық симон
төбесіне қанжардай қадап ауыр күрсінді...
Бағашар сегіз бітірген соң отбасы қиыншылығы

салдарынан өрлеп оқи алмаған, әдебиет десе ішкен
асын жерге қоятын, арақ ішіп, темекі тартудан ада,
өзіне би, өзгеге қайырымды, уәдесіне берік адал жан
болатын, әр рет ауданға түскен кезде, кітап дүкеніне

барып қалаған кітаптарын сатып алатын. Жолдас-
жоралары оның осы кітап құмарлығы мен әліге дейін
үйленбеген жалғыздығын көлденең тартып азан атын
айтпай керісінше «кітапшы» немесе «оқу соққан», «қыз

жақпайтын қыңыр бойдақ», - деп кекететін. Әсіресе, осы
Тәпектің оған қоймаған лақап аты жоқ еді, жайшылықта,
өзгелер «оқу соққан» деп сипай қамшыласа, Тәпек
оның соңына басқа сөз қосып, одан әрі әрлеп жаңғырта

түсетін. Бірақ, оны Бағашар қаперіне де алмай, жымия
езу тартып жай жадыра жүре беретін...
Тәпек әдетте темекі қағазы таусылған кезде,
Бағашарды

іздеп
табатын.
Ондайда,
«құланның

қасуына, масаның басуы тура келіпті», – деп ақжарқын
адамдардан гөрі, бас десе құлақ дейтін кержақтардың
жолы болғыш келеді. Әйтеу, Бағашар барлық кітап-
журналын

сандықтан
шығарып
қаннен-қаперсіз
көріп отырғанда жоқ жерден Тәпек пайда болатын

да, екі көзі шырадай жайнап анайда қатталып жатқан
мұқым газеттерді көріп «тап сонда ата-бабасынан бері
алынбай келе жатқан кегі бардай» қолына ала сала бір
жақ шетінен ұстап тұрып дар еткізетін. Иә, оған ұрсаң-

таяқ, айтсаң-сөз өтпейтін, «құрдастың құдайы бір» деп
көнбесіңе шараң не? Анау газет бетіндегі ат басындай
алтынға бергісіз ғылыми білімдердің темекі күліне
айналып кеткеніне Бағашардың іші удай ашығанымен,

ал Тәпек шымырығып қоймайтын. Ол кезінде осындай
ерсі қылығынан бастауыштың үшінші жылдығында-
ақ жаман атағы жер жарып, сыртта арақ ішіп, темекі
тартып, елдің тауығын ұрласа, іште мектептің терезе

әинегін шағып анаған, мынаған тізесін батырып жүріп,
содан төртінші жылдықты толық аяқтамай жатып
қуаланды болған.
Әнеугүні жазым болардан үш күн бұрын Бағашарды

баяғыдай екі сандық кітабын ашыққа шығарып
жайбарақат көріп отырған жерінен іздеп тапқан да, тағы
бір ғылыми білімдерге толы тамаша газетін паршалап
бәкімен кесіп, жанқалтасына сап алған.

Онымен қоймай сол жердің өзінде бір бұрам темекі
жасап алған соң қасында жантайып жатып, «газет деген
немені оқып болған соң бітті, сақтаудың түкте қажеті
жоқ, өстіп темекі қағаз ғып қиып-қиып көзін құрту

оның мына әумесер қылығына іштей наразы болса да,
сырт көзге кәнігі қалпын сақтап - көзаяң кеңиді, ойың
ұшталады.

кететін әдетіне басып - біздің мына елімізден шығатын
қазақша газет-журналдарда титтей де жаңалық жоқ,
көне сүрдек. Әуелі, оған кеткен ақшаң да, жұмсаған
уақытың да зая. Қайта, оны алған ақшаға базарға барып

жібі түзу асханаға кіріп бір бөтелке сыра ішіп, он тал
петір манты жеп, қызара бөртсең сол артық!
Бағашар оған қарсы дау айтпайтын, «Тәке!» деп
сөз арнасын басқаға бұратын - мына түріңде жазушы

болатын сұрың бар...
Тәпек қызыл тілін мақтаған сайын орғытатын...

тамызам. Бірақ, біздегілер «шамның түбі қараңғы»
деп көкжиекке көзін сатады, соны ойласаң жазғың
келмейді - ол темекі күлін сұқ саусағымен астындағы
көнетоз киіз текеметтің үстіне шертіп түсіріп жатып сәл

үнсіз қалатын да, қайта жалғайтын сөзін. Тоқтап тұр.
Қазір қатысты расмияттарды жөндетіп жатырмын. Сол
біткен соң, (осы жерде үстінгі қасқа тістерімен астыңғы
еріндерін жымыра тістеп Бағашарға қарап қабағын

көтеріп қоятын) бірақ, күнде Қазақстан қайдасың
деймін де, сонымен түрі мол, тілі у не бір күшті
шұрайлы шығармаларды шаңын шығарып жазып, бас-
аяғы екі-үш жылдың ішінде бұрқ ете түссем...

Бағашар оның «Қазақстан» туралы сөзін естігенде,
мырс етіп күліп жіберетін...

қарап. Оның қуыстанатын себебі де бар еді, өйткені, ол
Қазақстанға көшуді ойлағанымен, қолында қоры жоқ
еді, бір үйдің кенжесі болғандықтан, сол кенжелігіне
арқа сүйеп бар байлығын судай шашып, банкідегі

қырық мың юань қарызынан сырт, өзіне тән төрт ауызды
«пешеюань» там үйінен басқа тігерге тұяқ қалмаған.
Оның үстіне, алты жүз му жайлымдық, бір мың бес
жүз му жайлаулық жерін бір ұйғырдан үш жылға жүз

тұяқ қой алып соңында бәрін қырып, бір мұнша қарыз
арқалап, соның төлеміне он жылға көтеріп берген.
Ол бір сөйлесе жағы талғанша тоқтамайтын, сол
сәтте бар есіл-дерті он екі де бір нұсқасы жоқ, қитұрқы

сөздерге ауып кететіндіктен, әлгінде бұрап тартып
отырған көк темекісі қоңырсып, жана-жана түбіне барған
да, оқыс орнынан атып тұратын. Содан, іс байланып
сарғайып кеткен балаң үйрегі мен ортан терегінің

арасындағы қысқа шөпекті тастай берем дегенде қызыл
шоқ үстіне киген жұпыны қара костюмына түсіп, етек
жағын әп-сәтте үңірейтіп күйдіріп тастайтын.
Ол жығылардан бір күн бұрын қара шарқыш

мотоциклімен иір-қиыр, «ұры» жолдарды баса жүріп
ауыл орталығындағы сәрсенбі базардан бірақ шыққан.
Әлқисса, базар шетіне ілінген кезде, шарқыш мотоны
қатынас сақшыларынан таса таныс бір жерге қойып,

өзі базар орталығына жаяу тартып берген. Сонымен,
сәті тосып оған талайдан бері кездеспей жүрген көңіл
жетер бір ағайыны кезіге қалды да, әлгі өзі оқудан
намыстанатын қазақша газет-журналдан аяған азғантай

шай-тұздық ақшасын ақ көңілділігі ұстап, сол досына
жұмсап, көше бойындағы жеке асхананың оңаша
бөлмесінде түрлі қуырмаш, төре табақ тауық еті мен
бір бөтелке арақ бұйыртып, емін-еркін сырласпасы бар

ма?..
Екеуі айтылмыш асханаға сәскеде келген болатын.

Содан ананы-мынаны айтып, әуелдегі бір бөтелке
арақты тауысып, одан кейін тағы да екеуінің түбін
көрсетіп, бесін ауғанға дейін отырады. Тәпек күн
бата асханадан шығады да, «жан қияр» жақын досына

қимастықпен қош айтысып, үйіне қарай ызғита
жөнеледі. Ол ылғи мас болғанда, саушылықтағы сақ
әдетін мүлдем ұмытып кететін, қазір сол әдетіне басып,
мотасының майын құлағына дейін беріп, құлындағы

дауысын шығарып, құлыперен ұшып келе жатып,
абайсызда жолдан шығып кетіп, жантәсілім бола
жаздаған. Бағына жарай су ішерлігі бар екен.

жиі-жиі келіп тұрмағанына айыпты екенін білдіріп.
Биғайша бұл кезде, ара-тұра бір кемсеңдеп қойып,
жылай-жылай жасы құрғап, қызара бөртіп кеткен қой
көздерін әлдебір жаққа ессіз қадап үнсіз отырған. - Мен

өткенде келіп кеткен соң белгілі себептермен уағында
келе алмадым. Жаңа есіктен кіргенде, «қалайсың» деп
хал-жай ұғыссам ол үндемеді, соған қарағанда ренжіп
жатқан көрінеді....

деп бір тоқтады да, сәл кідіріп барып, жақ қарысын
ашты - қайта, басына күн туып екі дүниенің ортасында
жатқанда, емханаға іздеп келіп, көңілін сұраған сенен
басқа кімі бар, өткенде, шырғалаң туылғанда тілін

қыршып алыпты, сондықтан, сөйлей алмай жатыр.
Жағдайын білсең әне сол.
Бағашар Биғайшаға тіксіне қарады, содан кейін
емхана ішін бір мезет үрейлі тыныштық жайлады...

Сәлден соң, «ал онда, мен жүрдім» деді Бағашар
Тәпектің қасына барып, оған еңкейе көз тастап тұрып:

барлық қиыншылыққа шыдап, Биғайшаға сәйкес. Өзге
нәрсені ойлай берме!
Тәпек тіл қатпады, тек бетінен басқа жерін дәкемен
орап тырыстырып таңып тастаған қазандай басын

жүзіне көз жасы көлдей ағып, қамыға қарады. Бағашар
енді байқады. Әлгінде, езу тартып ырсия қарағаны-
шын мәнінде күлкі емес екен, ол әр рет көңілін сұрап
келген туыс-туғандарына, басын жастықтан көтеріп

өзінің ризалығын осындай жолмен білдретін болыпты,
сол сәтте, бүкіл тұла бойы шанышқақтап, шыбын жаны
мұрнының ұшына келіп тісі ақсиып, аузы қисайып
кетеді екен, бұл ахуал жаңа Бағашарға бейне мысқыл

тұруға дәті шыдамай тезірек кетудің қамын жасап -
Алла қаласа, хал-жайыңды ұғысып тағы кеп тұрамын!
сау бол!
* * * *

Арада жарым ай өткенде Тәпек дүние салды, теория
дәурендеуден қалды! Алайда,...

Күмбез
(әңгіме)

Ол жүре-жүре бір иен мазарлықтың қасына таяды.
Бойынан біртіндеп әл кетіп, аяқ алысы ауырлап,
аздан соң алға ілгерілеу арманға айнала бастады.
Оның осы қалыппен жаяу жол жүргеніне дәл қазір

екі тәуліктен асты. Алғашқы түні бір шағын тоғай
арасын паналап, өзіне лайық әлдебір жуан теректің
басына шығып, жан-жағына тарбайып өскен жіңішке
жас бұтақтарды бір-біріне айқастыра тоқып, түні бойы

қалғып-шұлғып ырғақта отырған болатын. Содан таң
ата орнынан тұрып, және де жалғасты суыт жүріп,
бесін ауа айтылмыш мазарлықтың жанына таяған еді.
Оның ұшқан құс, жүгірген аңнан басқа тірі жан жоқ,

жапан далада бір үзім нан, бір ұрттам суға зар болып,
қаңырағы түтеп, тілі кеуіп, аузына сыймай кеткен. Әне,
өңі қуарып, шашы майланып, құйқасына жабысып,
анау қарсы алдындағы мидай жазықтан болар-болмас

бұлтиып шығып тұрған жатаған текшенің үстіндегі
ескі мазарлыққа мөлие қарап, бір сәт үнсіз тұрды. Ал
мазарлықтың шығыс оңтүстік бүйіріндегі жер астынан
шым-шым қайнап, кішкене бұлақ ағып жатыр. Күміс

күннің батыс көкжиекті бүкілдей қаусырған қызыл
шапағы уақыт өткен сайын солғындап, дарқан даланы
қою түн құшағына қыса бастаған. Ол қайткен күнде
де, көз байланудан бұрын көне мазарлыққа жету керек.

Өйтпегенде, өзінен басқа жан баласы аяқ баспаған
мынадай меңіреу иен далада талайдан бері тіске
шұқыр дәнеңе таппай табандары тартып жүрген аш
бөрілер қапысын тауып, қан жоса етуі әбден мүмкін.

Ол мазарлыққа мөлие қараған беті әрі-бері теңселіп аз-
кем тұрды да, ендігіде бар күшін жинап алға ілгерледі.
Егер, сол аралықта «аз дем алайын» деп қалаған жерге

қылтасын бүгіп отыра кетсе, қайта тұруға қауқарының
жетпейтінін өзі де білетін. Сол үшін осы бетінде
үздіксіз алға ілгерілеу оның бірден-бір басты мақсаты.
Әне, аяғын сүйрете басып, анау көне мазарлыққа қарай

жол алды. Ойында әкесінің: «мазарлық бар жерде су
болады» дейтін сөзі түсіп, жан-жағына жабырқай көз
тастап, сенделектеп жүріп келеді. Қас қарая оның
құлағына аш бөрілердің азандата ұлыған дауыстары

кейде алыстап, кейде жақындап төрт бағыттан бірдей
естіле бастады.
Ол қайтсе де межелі жеріне жетпей тынбайтын бір-
мойын әдетіне басып, әудем жерде мәңгілік тыныштыққа

шомып үнсіз мүлгіп тұрған көне мазарлыққа ат басын
тіреп тоқтады. Әрине, бұл мазарлыққа келу себебі де
тегін емес-ті.
Ол бала кезінде еркелігі басынан асқан ерекше

тентек болатын. Әкесі марқұм оның ертекке үйір әдетін
пайдаланып, әр күні кеште оң тізесіне отырғызып алып,
«е, балам, есіңде болсын! қазір бала болғаныңмен, алла
амандығын берсе, күні ертең зіңгіттей азамат аталасың,

ат жалын тартып мініп, арғы-бергіге ой сала қарайсың.
Ал содан кейінгі өмірің көбінесе тірліктің тынымсыз
күйбеңімен тыста өтеді. Алда-жалда елсіз далада қалып
қоналқалы орын таба алмай тұйыққа тірелген сәтте­

ріңде, аруақтарға бағыштап құран оқып, мазарлыққа
барып түне. Алла сақтайды» деп отыратын. Сол себепті,
мынау иен далада жанға жайлы жақсы орын таба алмай
діңкесі қатқанда, әкесінің бала кезінде өзіне айтқан

аңыз әңгімелері есіне түсіп, анау мазарлықты көріп,
сонда барып түнеуді ұйғарған. Ол ақыры мазарлыққа
барып түнеді. Келе салып кезінде әкесінің жанында
жүріп еліктеп үйренген құран сөздерін ішінен күбірлеп

аруақтарға бағыштап аят оқыды да, тастай суық қара
жерге арқасын беріп шалқасынан түсіп жата кетіп еді,
демде көзі ілініп кетті.
Ол балиғатқа толып, бұғанасы қатқаннан бастап,

тек қана өлген жоқ, одан өзгенің бәрін көрді. Анау тайқы
маңдайына тірлікте көруге тиісті барша қуанышты
тәңір жазбаған тәрізді. Екі күннің бірінде көзінен жас,
көңілінен қаяу кетпей, қабағынан қар жауып қырсық

иектеп бір оңала алмады. Сонда да, оң-солына ой көзбен
қарап, әрнеге әуестенді. Домбыра шертіп, асқақтата
ән салды, әрі айналасына аты шыққан бұрынғы-
соңды ақын-жыраулардың жасампаздық еңбектеріне

еліктеп, өз жанынан өлең шығарды. Соның арқасында
төңірекке дүркіреп аты шығып, әжептәуір беделге ие
болды. Сол беделдің буымен ел аралап, су кешіп қаздай
қалқып, үйректей жүзді, ештеңеден тарлық көрмеді.

Бірақ, опасыз уақыттың, жүйеден сол күндердің
өтпелі екенін, ол кезде ойлап көрмеді. Өмір бойы осы
қалыппен өтетіндей сезімде жүрді. Сол мезгілдерде
ойламаған жерден бір байдың қызына құлай ғашық

болды. Әсерлеп айтқанда, оны он секунд көрмесе
көңілі алабұртып тыныш отыра алмайтын тіпті тұла
бойы түнімен оттай жанып, төсегінде төрт дөңгелеп,
ұйқысырайтын құбылыс пайда болды. Ал, аталмыш

байдың қызы да оның атағын сырттай естіп, бір
көруге аңсары ауып жүрді, содан әлгі жігіт ойламаған
жерден өзін іздеп келіп, ізгі ниетін білдіргенде «көктен
тілегені жерден табылғандай» екі езуі құлағына жетіп,

гүл-гүл жайнап кетеді. Сонымен әр екі жақ бірін-бірі
құлай сүйіп, мәңгі бір болуға сөз байласады. Бірақ,
аяқ астынан көңілдеріне қаяу түсіп көп қиындықтарға
жолығады. Екеуінің сөз байласып бір жүргендерін

ең алдымен қыздың жеңгесі, одан соң шешесі біліп,
аяғында әкесінің құлағына жеткен. Содан бастап
екеуінің басына қайғының қара бұлты үйіріліп, аңсаған
армандарына жете алмай, адыра қалуға айналған.

Әңгіме былай еді. Әрине, «бай байға, бұлақ сайға
құяды» деп атамыз қазақ тегін айтпаған. Қыздың үлкен
әкесі кезінде осы өңірге аты шыққан атақты бай, оның
үстіне, өз руының тізгін ұстар тіректі тұлғасы. Енді сол

сойылын соғып, сөзін сөйлейтін сыбайлас дос іздейді.
Осы мақсатпен осы өңірде өзінің үстінен қарайтын «ақ»
дегені алғыс, «қара» дегені қарғыс әрі бай әрі адуынды
бір би болады. Оның көңілін тауып көздеген мақсатына

жету үшін бір реткі орайдан ұтымды пайдаланып,
өзінің тұңғыш ұлынан туған бесіктегі немере қызын
оның екінші баласының онға келген ұлына атастырып,
«бесік құда» болу ойын айтады. Сол сәтте, қарсы жақта

бұл идеяны теріс көрмейді де, бірден мақұл болып, әр
екі жақ бірін-бірі «бесік құда» атап, кәукелек қағады.
Алайда, екі бай немерелерін бір-біріне атастырып «бесік
құда» болғандарымен, екі жастың ат жалын тартып

мініп азамат қатарына өте бастаған сәттерін көрсе де,
бірақ, бас құраған бақытты той күндеріне жете алмай,
әлдеқашан өмірден озған. Ендігі бар ауыртпалық әр
екеуінің әкесі мен шешесіне түседі.

Ұл жақ қыз жақта болып жатқан қауесет әңгімені
ести сала ақ бата, қызыл қанды ұлықтау әрі оны
қайткен күнде де жүзеге асыру жолында қыздың
әке-шешесіне

жолсыз
қысымдар
түсіріп,
жабал

аттанысқа келеді. Бірақ, қыз өзіне атастырған аталмыш
ұлды титтей де жақсы көрмейді. Қайта күндіз-түні
қиялдайтыны өзі құлай сүйген сері жігіт болады.
Десе де, бұрынғы атастырған жігіт жақ үстем шығып

екеуінің аққудай пәк, адал махаббаттарына ойламаған
жерден тосқауыл қойылады. Екеуі бұл кедергіден
құтылу үшін амалсыздан көз жаздырып, қашып кетуге
мәжбүр болады. Сонымен, өздері белгілеген орында

сәтті кездесіп көз жаздырып қашып құтылғанымен, әл
дебір жансыздардың әшкерелеуімен арттарынан қуғын
түсіп, қапыда қолды болып, қыз бұрынғы атастырылған
жігітке ұзатылып, ал, мына бейбақ қарсыластарының

қақпанына түсіп ит көрмеген қорлықты көріп, бір реткі
бостық орайдан пайдаланып қашып құтылады. Содан
із жасырып, екі таулық тау асып, тас басып, аш құрсақ
жеткен жері осы болатын. Ол шалқасынан түсіп, қаннен-

қараңғы. Қасқырлар оның соңынан ілесіп, мазарлықтың
маңын торуылдап, әудем жерде ұйлығысып қарап тұр.
Тіп-тік құлақтарын тынымсыз қайшылай түсіп, сүйір
тұмсықтарын алдыға қарай еміне созып, тімтіне иіс

алады. Олар қазір меңіреу мазарлықты төңіректеп,
аталмыш «олжаларын» қағып алуға сақадай сай
тұрғанымен, бірақ, әлдебір құдіретті күш оларды ілгері
бастырмай алдыларын тосып абдыратып қойды. Анадай

жерде яғни жігіт жатқан жерден сәл алыс әлдебір күмбез
ішінен алаулап от ұшқыны шашырап тастай қараңғы
түн ішінде айбындана жанып тұр. Кейде, бір орында
тапжылмай жанып тұрған от әлі де қандай бір құдіретті

күштің әсерімен күмбез ішінен сыртқа шығып өздеріне
тура беттеп келе жатқандай болады. Ондайда оттан
өлердей қорқатын даланың тағы серілері арттарына
жалт бұрылып, жамырай қашып, әудем жерге барғанда,

қайта арттарына бұрылып, құлақтарын тікірейтіп
сілейіп тұра қалады...
Жігіттің онымен ісі жоқ, қаннен-қаперсіз шырт
ұйқыда жатыр. Әредікте алыс көкжиекте найзағай

ойнап, әлейім дүниені әлуетті жарыққа бөлеп барып,
соңынан лып етіп сөне қалады. Төңірек тым-тырыс.
Тек анда-санда белгісіз бір жақтан аш қасқырлардың
ашына ұлыған айбынды дауыстары құлаққа келеді.

Уақыт үнсіз зымырап өтіп жатты. Жігіт таң атудан аз
бұрын ғаламат түс көреді. Басына ақ қалпақ киіп, аппақ
сақалы кеудесін жапқан бір қария қасына таяу келіп:
«әй, әй! тұр, тұр, не жатыс» деп оң жақ бетіне жанып

жібереді. Жігіт шошып оянып, көзін ашса, сілбіп жауын
жауып тұрыпты. Таң әлі атпапты. Ол жан-жағына
қарайды. Көзіне ештеңе шалынбайды. Орнынан тұруға
кеудесін көтеріп құлшынып көріп еді, онысы құр

арамтер болды. Тақыр жерге тек киімшең жатқандыкі
ме, денесінен өткен суық аяқ-қолын қармап, икемге
келтіртпей тастапты. Әйтсе де, басына түскен мынадай
қияпат жағдайды еріксіз мойындап, езіліп жата беруді

жағына қарай аунап екпетінен түсті де, екі қолымен жер
тіреп, тісін-тісіне басып жүріп, кеудесін зорға көтеріп
тізерлеп отырды. Сол сәтте, қарсы алдынан қаулап
жанып тұрған қып-қызыл отты көріп қайран қалды.

Әлгі от бір қалыпты тұрмайды, кейде екі жағына кезек
жығылып жер бауырлап жанса, кейде үш бұрыш жасап,
кейде жыландай ирелеңдеп көкке шапшып, лапылдап
жанады. Ол ойға шомды. Мүмкін іштей қорқып та

тұрған шығар.
Әкесі марқұм тірі кезінде айтқан бір әңгімесінде,
мына дүниеде тастай қараңғы түнде жапан даланы
жалғыз жортқан кезде екі түрлі от адам баласына

құбылып көрінеді екен. Бірі – шайтани от. Ол ібілістің
адам көзін бояп, ес-ақылын алжастыратын от. Ібіліс
адамды алдайтын кезде, ат басындай гауһарды қойнына
тығып алып, кейде сыртқа шығарып, кейде, қалқалап,

соның сәулесіне мастандырып, қоян-бұлтаққа салады
екен. Бірде аяқ астынан ғайып болып қайта жарқырап,
бірде оң жақтан, бірде сол жақтан көрініп, одан қалса
ақырын-ақырын алыстап көзге көрінбей кетеді екен.

Ал, адамдар соған алданып алай бір, былай бір жүгіріп
әбден діңкелейді екен. Ібіліс осы арқылы мақсаты
айқын, болашағына берік сеніммен қарайтын ізгі
ниетті жандарды арбап тура жолдан тайдыруға қам

жасайды екен. Енді бірі – нағыз шын от. Ол Алланың
сүйген құлына көрсететін шапағат нұры екен. Бұл
шапағат нұры ешжаққа ауытқымай, бір бағытты ғана
бойлап қозғалыс жасап немесе тұрған орнында қырық

құбылып көз мейіріңді қандырып, көңіліңді көлдей
толқытады екен. Ол тізерлеп отырған жерінен «шын
ба, өтірік пе?» дегендей көзін әлсін-әлі уқалап, әлгі
қаулаған отқа қайта-қайта қызығып қарайды. Ойында

көптеген көмескі жайттер бас көтеріп шарықтап дами
берді.
«Ғажап!» дейді ішінен. Мынау ұшқан құс, жүгірген
аңнан басқа тірі жан жоқ жапан далада әрі құлаққа ұрған

айбындана жанып тұрған неғылған от. Немесе адам
аяғы бармайтын асқар тауларда өсетін қараңғы түн
ішінде көзге қырық құбылып қаулап жанып тұратын
бағасы алтыннан қымбат мергиа шөп пе? Егер сол

болса, тәуба, бұл араға қалай келіп алған. Неде болса
тәуекел, жанына барып көрейін.
Ол орнынан тұрмақ болып еді, ұзақ отырғандыкі
ме, жоқ суық қармап қалған ба? Аяғы салданып тұруға

дәрмені жетпеді. Ақыры таңның атуын асыға күтты.
От әудем уақыт әртүрлі формаға еніп, алаулап жанып
тұрды да, аяқ астынан жалп етіп өшті де қалды. Аз
тұрып асыға күткен әлуетті жарық киіздей тұтасқан

будақ бұлттардан жосылта жол салып, дарқан табиғатты
түні бойы уысында ұстап, сән-салтанат құрып келген
тастай қараңғы түнді тың тебінмен түре қуып тастады.
Айнала анық көріне бастады. Ол қарсы алдына қарап

әлі отыр. Анадай жерде ақ боз үйге ұқсайтын пысық
кірпіштен қалап салған есігі жабық ескі күмбез тұр.
Есіктің бас жағы мен маңдайшалыққа дейінгі аралықта,
ауа алмасып тұрсын дегені ме? Екі қарыстай ашық жер

қалдырыпты. Сілбіп жауын жауып тұр. Жігіттің тұла
бойы малмандай суға шыланды.
Меніңше, - дейді іштей әлдебір ойға батып -
дүниедегі ең тыныш, ең әділетті, ең қауіпсіз орта сірә

осы меңіреу мазарлық шығар.
Жігіт екі көзін анадайдағы күмбезге қадап, үнсіз
отырғанымен, бар зейіні таң атудан аз бұрын ғана
алаулап жанып тұрып, аяқ астынан лып етіп өшіп

қалған айтылмыш оттың орнында.
Ол енді мұнда мелшиіп отыра беруді қаламады.
Қалайда орнынан тұрып, тым құрыса жаңбырдан
тасаланатын бір ықтасын іздеуді ойлады. Бірақ, бұл

өңірде анау ескі күмбезден басқа жауын өтпейтін
оңтайлы орын жоқ еді. Жігіт бар айласын іске қосып
тізерлеп отырған жерінен зорға тұрды. Аяғы ұйып аттап
басудың өзі мұңға айналыпты. Оның үстіне, қозғалған

тістері сақылдап қоя берді. Көзінің айналасы көгеріп
кеткен, бет-әлпеті көкілдеген ісік. Қаңырағы түтеп,
қылғына жұтынып, анау маржандай ретті тізілген қасқа
тістерінің арасынан анда-санда қызыл тілін жылтыңдата

шығарып кеберсіген еріндерін жалап қояды. Ол «а»
деген де, өзінің тұлғасына шақ ықшам да арық денесін
зорға билеп, алдыға қарай әзер қозғалды. Соның өзінде,
өзін еркін ұстай алмай, тәлтіректеп жығыла жаздап

барып қайта оңалды. Жауын сілбіп жауып тұр. Ол
өзінше бір ойларға кетіп, ескі күмбезге қарай беттеді.
«Е, е, әшейінде пысқырып та қарамайтын, тіпті
әкесі тірі кезінде бейіт басынан өткенде аттың жүрісін

баяулатып, оң аяғыңды үзеңгіден шығарып, іштей
иман айтып, бет сипап өт – дейтін тағылымын ілікке
алмайтын ерке-тотай енді басына қиын іс түсіп, қайда
барарын білмей дал болғанда, ескі мазарлық ес қатып

келер таңын күліп қарсы алса, ал, жауыннан қорғанатын
жер таппағанда төбесі бітеу тозығы жеткен көнетоз
күмбезді пана тұтып, солай кетіп барады.
”Е, жалған дүние-ай десеңші! Бұл арада жатқан

беймәлім көп мүрделер көздерінің тірісінде пәни
дүниеде қаншама бақытты, қаншама қайғы-қасіретті,
қаншама қысталаң күндерді өткерді екен, ә. Ал бүгін сол
бекзадалар барсакелместің» кемесіне «мініп, бағзыдан

жасап келе жатқан бауыры суық жұмыр жер астында
алақандай орынды иелеп, мәңгілік шырт ұйқыда жатыр.
Кейде, бұл араны мен де аңсап шалқамнан түсіп шырт
ұйқыға кеткім келеді. Бірақ, маған өлердей ғашық сол

жанды ойласам, оны тірідей тозақ отына тастап қан
жылатып көз ілгенше, жалғасты жер бетінде жасай
беруге құштарланам. Тәңірім-ау, көкірегімді кеңітші!»
Ол екі аяғын сүйрете басып, ескі күмбезге таяп

келіп, аз-кем бөгеліп тұрды да, соңынан баяу қимылдап
оң қолымен жабық тұрған күмбез есігін өзіне қарай
тартып аша бергенде:

жым-жырт мазарлықта тосын тіл қатқан жын ба, шайтан
ба? Сірі не? Жоқ осы моладағы беймәлім мүрденің жер-
әлемді шиырлап кезіп жүрген аруағы ма?» деп неше
түрлі қиялға кетіп, қос жанарын көрдей қараңғы күмбез

ішіне қадап, сілейіп тұрып қалды...
4-1-2014

көк Башақ
(әңгіме)

Мен бүгін құзғын сәріде орнымнан тұрдым. Бұл
тек осы күні ғана бойымнан табылған жылт еткен
жаңалық емес, қайта, бұрыннан бар сүрлеуге айналған
үйреншікті әдетім болатын. Орнымнан тұрған соң ең

алдымен анау ашық қорада қамаулы тұрған қойларды
үй артындағы дөңге қарай шығарып жіберіп, беті-
қолымды жуып, дастарқан басына келіп отырдым.
Былайғы жоспар: таңертеңгі шайден кейін алғашқы

арында көк қуалап кеткен өрістегі қойлардың артынан
барып бас-аяғын жинап, түгендеу еді. Бірақ, аралық
та бір шұғыл шаруам шығып қалды да, бар зейінім
соған ауып, ішкен шайымның де тамтығы болмады.

Сол себепті, қой соңынан екі-үш сағат кешігіп бардым.
Барсам қойлар дөң үстіндегі жазық тепсеңде бастарын
жерден алмай, жан-жаққа бытырай табандап, жайылып
жүр екен. Жайылымда шөп дейтіндей шөпте жоқ, қыс

түспей қара топырағы көрініп, әбден рәсуасы шыққан.
Мен қойлардың тақыр жерге тебіндей қадалып, беріле
жайылып жүрген әрекеттерінен тіске сыздық бірдеңе
табылатынына анық көз жеткізіп, үркітіп алмайын,

деп ойладым да, олардан шеттеп осы жазық тепсеңнің
бас жағында шошайып тұрған кішкене төбеге қарай
аяңдадым. Қыс қырынан қысылып әрең шыққандыкі
ме, жоқ көктем жылымығының көңіл-күйге көрсеткен

тіке әсерінен бе, жақыннан бері денем дел-сал тартып
буын-буыным босап, жүрген сайын жағдайым құритын
әдет пайда болды. Бүгін де кежегем кері тартып, аяқ
алысым ауырлап, ілби басып саяқсып жүріп келем.

Айнала алаулаған жылымық аптап. Көзіме әудем
жердегі тақыр төбенің бауырынан жұдырықтай болып

есік алдындағы төрт жағын тор сыммен қоршаған
ашық қораға қамадым да, алай бір, былай бір, өткізіп,
аталмыш «без бүйректі» арылта іздедім, таба алмадым.
Шешем де менің бұл әрекетіме күмәнмен қарап, қалың

қойды өзі де бір бастан аралап әлгі «без бүйректі» таба
алмай әбден мысы құрыды, сонымен, амалсыз қалдық.
Көк қасқа қозы дүние есігін аша салып, басына бұлт
үйіріліп, енесінің уызына жарымай әп-сәтте тірі жетімге

айналды. Шешем оның денесінің нәзік, болбырлығына
қарамай, ең бастысы, етінің тірі, тұрқының әдемілігіне
қызығып, көз алдыда ашықтырып өлтіруге батылдық
етпеді. Мал қораланып, абыр-сабыр басылып, аузымыз

асқа бара бере көк қозының құрсағы ашты білем, сыпы
астында төрт аяғын талтайта басын көтеріп ышқына
маңырап, әбден мазаны алды. Оның бүйтіп ессіз
маңырағаны менің ит жынымды ұстатты да, бір қойып

өлтіре салғым келді. Шешем бұл қылығыма бірден
қарсылық білдірді де, ішіп отырған тамағын дереу
доғарып, бір кішкене бөтелке тауып, оған жылыман
сиыр сүтін құйып, басына еміздік кигізіп, көк қасқа

қозыға апарып ішкізді. Ол – емізік аузына тиісімен төрт
аяғын төрт жаққа талтайта кішкене шолақ құйрығын
бұлаңдатып, езуінен ақ көбік атқып, аталмыш сиыр
сүтін қадалып іше бастады. Бөтелкедегі сүт таусылып

бола көк қасқа қозының екі бүйірі сыртына теуіп, демде
қампиып шыға келді.
* * *
Шешем оған дене-тұрқының нәзіктігі мен қушиған

арықтығына қарап: «көк башақ» деп лақап ат қойды.
Содан бастап бәріміз көк қасқа қозыны «көк башақ»
деп атап кеттік. Ол бөтелкедегі сиыр сүтін сарқа таусып
тыңқия тойып алған соң үні ішіне түсіп, таң атқанша

ың-дыңсыз жатты. Бірақ, бұл бейғамдық бір күн өтпей
батпан сорға айналды. Сиыр сүті көк қасқа қозының
асқазанын бұзып, ойламаған жерден сарылдап, іші

өтті, соның кесірінен, араға бір күн салып, тұяқ серпуге
дәрмені келмей, бүк түсіп, сұлық жатып қалды. Судай
аққан сары жалқақ артқы екі бұтының арасына сауыс
боп қатып, қасына таясаң адамның көңілін айнытатын

күлімсі иісі қолқаны қапты. Көк башақтың халі барған
сайын қиындай түсті. Әредікте, аяқтарын қозғап,
тамағын бүлкілдетіп, қылғынып қойғаны болмаса,
оның өлі-тірісін шынында айыру қиын еді, анау сыпы

астында жартылай жұмылған қос жанары терезе
жақтауындағы кәресін шамның жарығына болымсыз
шағылысып, төрт аяғын төрт жаққа жіберіп қыбыр -
қимылсыз сұлық жатыр. Шешем ол үшін барын салды.

Үйде бар дәрі-уколды аямай берді. Ара-тұра: «жер
жұтқыр, ондайы бар неге табады мұнысын..» деп көк
қасқа қозының без бүйрек енесін балағаттап, қарадай
тұлан тұтады. Әйтеу, дәрі-уколдың әсері ме, ертесі

орнымыздан тұрсақ, көк башақ төрт аяғын баурына
алып, басын көтеріпті. Шешем оның тірі екенін көрген
де: «е, жануар-ай, қайтейін? Су ішерлігің бар екен»
деп қуаныш білдірді. Көк башақ сол күні таңертеңнен

түс ауғанға дейін нәр татпады, ішін соғып қимылсыз
жатты. Шешем сиыр сүтін бөтелкеге жылытпалап
құйып, еміздікті аузына апарса да көк башақ басын бір
жағына қисайтып енжарлық көрсетті. Тек сол күні кеш

бата өлеусірей маңырап аржағына ел қондыратынын
аңдатты. Шешем бөтелкесін көтеріп, алдына жетіп
барды. Ол еміздікті азуына салып бір-екі сорды да
басын шайқап, оқыс пысқырып жіберді. Арада және бір

күн жатып, екінші күні орнынан тұрды. Ішінің өткені
тоқтап, асқазаны түзеліп, кәнігі қалпына келді.
Оның адамға бауыр басып кеткені сонша, әсіресе,
шешеме деген үйірсектігі елден бөлек. Ол есік

алдындағы көк шөпті иіскеп, аз-аздан аузына салып
таусап жей жүріп, бір айдан кейін оттығып алды. Әр рет
сиыр сүтін ішіп алған соң әудем жерге дейін екі құлағын
делеңдетіп ойнақ салып барады да, өткір тістерін қадап,

Көк башақ қашан көрсең, сыртта жайылып жүрген
де, әйтеу, адам қарасын көрсе бітті, маған сүт әкеле
жатыр дей ме екен, үстіңгі ерінін жоғары түріп, қызыл
иегін көрсете мойынын созып құнжыйып жүгіре

жөнеледі. Ал оның бұл әдетін бұрын көрмеген адам
өзін сүзгелі келе жатыр ма деп жаңсақ ойлап қалуы
да мүмкін. Мен де талай рет оның осы бір сөлекет
қылығына куә болдым. Жанына жетіп барсам болды,

қарадай мазасы кетіп, алды-артымды орап, қолымнан
иіскеп,
етек-жеңімді
аузына

салып
тартқылап,
тіміскілеп өліп қала жаздайды. Оның мұндай әрекетін
кейде кешірсем де, кейде ашуым келіп көтеріп алып,

алысқа сермеп лақтырып жіберемін. Ол анадай жерге
барып, бар салмағымен былш ете түсетін де, аз-кем
қыбырсыз жатып, орнынан қайта тұрып маған қарай
құлдилай жөнелетін. Оны алғашында ызаға булығып

лақтырып жіберем де, артынан: «бұл жануардың маған
өтіп кеткен нендей кінәсі бар? Қу кеңірдегін ойлап,
құнжыңдап жүгіргені үшін айыпты ма?» деп қарадай
жаным ашып, көзіме ыстық жас аламын. Содан үйге

ертіп әкеліп, құмыраға сиыр сүтін құйып, құрсағын
тойғызып жайына жіберем. Ол екі бүйірі сыртына теуіп
тыңқия тойып алып, есік алдында көк жұлып, жападан-
жалғыз жүретін.

* * *
Бір күні ел жатар уақытта көк башақтың іші кеуіп
жаны қиналып «ыңқ-ыңқ» етіп әбден мазасы кетті,
тынысы тарылып тілін салақтатып, аузын ашып алды.

Құрсақ дегеніңіз екі жағына тырсия кеуіп, барған
сайын домаланып ісіп барады. Егер төрт аяғы, қылша
мойыны, қылтиған басы болмаса көк башақтың ұлы
денесін бір көрген адам доп деп жаңсақ түсінуі мүмкін.

Шешем көк башақтың ыңқылы күшейіп, құрсағы
кепкен сайын жанын қоярға жер таппады. Соданы
суға қосып араластырып, аузынан құйды. Жануар бір
орында тұрмай әрі-бері жүргісі бар. Бірақ, тырсиған

құрсақ оны уақыт өте қимылға келтірмей тастады. Тек
өзі тұрған орнында еш жаққа кетпей, бір жатып, бір
тұрды. Аузы арандай ашылып, қызыл тілі салақтап
кеткен. Шешемнің жаны да дәл қазір көк башақтың

үстінде сияқты. Ара-тұра: «әй, құдай-ай, енді қайттім.
Көз алдыда қиналып жатып бекер өлетін болды-ау.
Иә, сөйлейтінге тілі жоқ..» деп быжалақ қағып склад
үйге дәрі-укол іздеп жүз барып, жүз келді. Мен де

айтарға болмаса, не істеп, не қоярымды білмей әбден
есім шықты. Бір кезде, бар тапқан амалым сол болып:
«шеше, көк башақтың құрсағына ептеп укол инесін
сұқсақ қайтеді? Сонда жел иненің тесігі арқылы сыртқа

шығып, жаны терезе тауып, аз болса да қиналыстан
құтылар еді» дедім. Шешем: «ойбай құрсағына ине
сұқсақ, обал болмай ма?» деді жұлып алғандай. Мен:
«бұдан басқа не амал істейміз, көк башақтың құрсағына

ине сұғу көз алдыда қиналып жатып өлгеннен гөрі әлі
де қайда жеңіл ғой» деп едім, шешем аз-кем ойланып
тұрды да: «бопты, онда сүйтсек-сүйтейік» деді аузына
оңды сөз түспей. Ақыры менің айтқаным есеп болды.

Әйткенмен, укол инені көк башақтың құрсағына сұғуға
жөпелдемеде ешкімнің батылы бара қоймады. Шешем:
«бұл әдісті алдымен ойлап тапқан сенсің. Сол үшін
өзің істе» деді де, қолындағы тоғызыншы нөмірлі жуан

инені маған ұстата берді. Мен алғашында батылдық
ете алмадым. Онсыз да екі дүниенің ортасында қалып
қиналып тұрған қозыны одан арман қинаймын ба?, -
деп ойладым. Бірақ, бұдан әрі түйткілсіп тұруға уақыт

мүмкіндік бермеді де: «не болса да тәуекел» деп қолым
дірілдеп жүріп, жуан инені оң жақ құрсағының орта
бөлегінен пісіп кеп алдым. Сол-ақ екен, құдай көзін
ашсын, қозының кепкен құрсағынан иненің тесігі

арқылы жел дегеніңіз «ғаррррр» етіп ағытыла жөнелді.
Артынан жидіген, борсыған бір сасық иіс үй ішін алып
кетті. Бәріміз шапанымыздың жағасымен мұрнымызды
басып, қозының кепкен құрсағынан көзімізді алмай, үн-

Көк башақ және бір ажалдан аман қалды. Ол
дәйім шешемнің жанынан қалмайды. Ұзынды кеш
үш уақ тамағынан басқа кездері қойдан бөлек қалып,
үй айналып жайылып жүреді. Ал кешке қой келген

кезде, үйге кіреді де, төрт аяғын бүгіп үн-түнсіз
жатып алады. Бірақ, оның бұл әдеті ұзаққа бармай,
аяқ астынан бұзылды. Бір жолы шешем маған: «мына
көк башақты ылғи қолдан емізгенше, бір уақ қойдың

өзінен емізейік» деді. Мен қарсылық білдірмедім,
айтқанын екі етпей орындауға бекідім. Сол күні кешке
көк башақты «шаңырақ мүйіз» деп аталатын будан
ақ қозысы бар үлкен қара қойға апарып еміздік. Бұл

жануар өте балажан еді, оның үстіне, желіні толық,
қозысы еміп тауыса алмай, іші өтіп, тышқақтап
жүрген. Мен есік алдында иірулі жатқан қалың қойдың
шетінде будан ақ қозысын емізіп, қаннен-қаперсіз

күйсеп тұрған шаңырақ мүйізді ептеп ұстадым. Бейғам
жатқан қойдың кейбірі шаңырақ мүйізді ептеп ұстай
алғанда, дүр етіп орындарынан тұрып кетті. Шешем
көк башақты шаңырақ мүйіздің бауырына әкеп салды.

Талай ыстық-суықты бастан өткізіп, шар тартып қалған
кәрі қой бауырына бөтен қозының келіп еміп жатқанын
сезе қойды да, құтылып кетуді ойлап маған қарсылық
көрсетіп, әрі-бері бұлқынды. Мен оған дауысымды

қатты шығара бір ақырып қап едім, жануар содан
кейін-ақ қыбыр, қимылсыз қатты да қалды. Көк башақ
шаңырақ мүйіздің шабына тұмсығын тығып жіберіп,
кішкене доғал құйрығын бұлғаңдатып түрткілеп еме

бастады. Шешем оның жанында басын еңкейтіп,
үнсіз қарап тұр. Көк башақ сәлден соң қара қойдың
бауырынан басын шығарды да, қызыл тілімен тұмсығын
жалап дүр-дүр сілкініп, тұрып қалды. Шешем оның

тұмсығына бір қарады да: «мына қойдан қайыр жоқ,
иімеді» - деді Көк башақ содан бастап, әр күні кешке
қой қораға келгенде, өзі қалаған саулықтың артынан
барып ұрланып, еметінді тапты. Кейбір қой оны өз

байқай қойып, мүйізімен қағып, әудем жерге ұшырып
жіберетін. Ол сонда да алған бетінен қайтпайтын.
Анадай жерге қашып барып немесе бар салмағымен
топ ете түсіп аз-кем жататын да, орнынан қайта қарғып

тұрып, басқа бір саулықты жағалайтын. Ол осы әдетін
уақыт өткен сайын өршіте түсті. Ақыры соның аяғынан
әлдебір саулықтың байқаусызда қатты сүзіп қалуымен
оң жақ аяғын сындырып бірақ тынды. Бұның азабы да

шешеме оңай болған жоқ, шыққан аяқты ептеп таңып
қойды. Көк башақ жаны мұрнының ұшына келіп,
таңған аяғын баурына тығып қиналып әрең жүрсе де
ұрланып еметін кәнігі әдетін мүлде қоймады. Ақыры

оң жақ аяғы кем болып бітті де, бір жағына қисайып
бұраңдап жүретін болды.
* * * *
Мамыр айының орта шенінде қойды жайлауға

айдадық. Шешем көк башақ: «қойға еріп жүре алмайды,
ойда қалсын» деді. Бәріміз бұл қарарды бір ауыздан
мақұлдадық. Содан бастап көк башақ қыстауда қалып,
шешемнің сенімді серігіне айналды. Күн айналаны

өрттей шалып, ми қайнатып шыжып тұрса да, оған
бәрібір, қорғанып жатпайды, қызыл тілін салақтатып,
екі бүйірін соғып шешемнің артынан қалмай еріп алады.
Кейде күшті күн нұрына төтеп бере алмай, кезкелген

шидің түбін паналап жата кететін. Шешем оның бір
жерде үйездеп жатып қалғанын ұзап барып білетін
де, қайта артына бұрылып ізін қуалап қанша іздесе
де, дерегін таба алмай, әбден діңкелейтін. Осы тектес

бірнеше әурешіліктен кейін шешем көп ойлана келіп,
оның мойнына қоңырау тағып қойды. Қоңырау көк
башақ жүрсе, немесе шыжыған ыстықта қалың шидің
түбін паналап көлеңкелеп жатып басын шыбындап

қозғаса болғаны, мойнындағы қоңырау сыңғырлап
қоя береді. Егер, үйге жақын қой қораның ішінде,
арбаның астында немесе тағы сол сияқты ұрымтал

жерлерде көлеңкелеп жатқанда, шешем атын атап
дауыстай қалса, орнынан қарғып тұрып, мойнындағы
қоңырауын сыңғырлатып, оң аяғын сылти басып, үйге
қарай маңырап шаба жөнелетін. Ол тамақ талғамайтын,

әсіресе, жібіген нанның қоқымын аса ұнатып жейтін,
шешем көк башаққа дастарқандағы нан қоқымын
арнайы жиып, оған қатқан нандарды турап қосып
белгілі мөлшерге барғанда, аптасына бір рет қайнақ

суға салып жібітіп беретін. Көк башақ нан қоқымын
жеп болған соң төрт аяғын талтайта дүр-дүр сілкінетін
де, далаға қарай басын қылжаңдатып, ойнақтап шаба
жөнелетін.

* * * *
Арада ай аунап, мезгіл күзге таяды. Ел жайлаудан
қайтатын уақыт келіп жетті. Бұрын жасыл шекпенін
жамылып жадырап жатқан дарқан дала бұл күнде

науқас меңдеп жүйкесі жұқарған ауру адамдай өте
жұпыны. Жыл құстары құт мекенін тастап, оңтүстікке
біртіндеп қайта бастаған.
Қыркүйек айының аяғында төрт түлік мал жайлаудан

қайтып келді, шешем малдардың қыстауға аман-есен
қайтып келгенін көріп қатты қуанды. Өйткені, жаздай
адамды паналап жалқы тіршілік еткен көк башақ үйіріне
қосылып, жылы қорада емін-еркін аунап-қунайтын

болды. Қазір ол бұрынғыдай нәзік, болбыр емес, тұрқы
жағынан да, дене салмағы жағынан да әдетте енесін
еміп өскен қозылардан көп парықталмайтын еді,
жалғыз-ақ бойы өспей жатаған боп қалғаны көңілге

ақау түсіретін. Шешем қой келіп бір күннен соң көк
башақты қойлармен бірге қорада жатып үйренсе деген
пікірін ортаға қойды. Мен екіленбей мақұлдадым. Бірақ,
көк башақ қойлар келген күннен бастап жайшылықта

өзі барып жатып жүрген қой қорадан қарадай безді.
Әуелі, екі күннен бері үйге кіріп, сыпының астында
бүрісіп жатып, таң атыратын әдет тапқан. Оның бұл
қылығы маған ұнамады. Жайшылықта, шешеме айта

алмай іштей тынып жүргем. Енді, міне шешем де менің
ойымды құптап оны қойлармен бірге қорада жатқызуға
қосылып отыр.
Арада саяқсып жүріп, екі күн өтіп кетті. Көк башақ

сыпының астында жатып қалағанынша тышып, сиетінді
тапты, шынын айтқанда, еркінсіп кетті. Құмалағы мен
несебінің ашты иісі уақыт өте ауаға тарап, үй ішін
жаулап алды. Соның кесірі ме, жоқ, ауа-райының

өзгерісінен бе, алдымен мұрнымыз бітіп, тамағымыз
ауырып, жөтеле бастадық.
Бүгін көк башақты қайтсем де, қойға қосам, деп
іштей нық байлау жасадым. Соның жебеуімен кеште

қойлар өрістен келгенде, көк башақты көтеріп апарып
қалың қойлардың арасына тастап жібердім де, көз
жаздырып қашып шықтым. Көк башақ қой арасында
қалудың орнына, дереу артына жалт бұрылып, мені

өкшелей қуып жетті. Міне, екі құлағы делдиіп басы
кекжиіп, қатарымда тұр. Ақыры: «бұлай істесем пайдасы
аздау болатынын» іштей топшылап, далада иірулі
тұрған қойларды төрт жағы сым тормен қоршалған

ашық қораға әкеп қамадым да, көк башақты солардың
арасына тастап, өзім сыртқа шығып, қашаны бекітіп
алдым. Көк башақ қой арасынан демде сытылып шығып,
қашаның түбіне келіп, жабық екенін көріп: «құтқар»

дегендей маған қарап маңырап жіберді, мен оған:
«шәй» деп қолымды сермеп, зекіп қалдым. Ол менен
«именді-ау» деймін, маңырағанын шорт тыйып көзін
тайдырып әкетті де, артына қарай бұрылып, қойлардың

бергі шетіне таяу барған соң мелшиіп тұрды да қалды.
Алғашында одан үркіп бір жақ шетте ұйлығып тұрған
семіз қойлар уақыт өте көк башақты өздерінің тегінен
екенін білді ме, оны қаумалап иіскей бастады. Көк башақ

олардан қорғанып, артына қарай шегініп, қашаны бетке
алып баяулап келе жатты. Ал, оның қарсы алдында
басын тұқырта сүзуге ыңғайланып, орайлы сәтті күтіп
бір үлкен будан сары қой келеді. Әсілі, көк башақтың

керек, қолым бармады. Оның үстіне, бір жағынан, уақыт
қысқа, бір жағынан шешем қаузап болмады. Ақыры
тәуекелге бел будым. Қазақ: «жаман малды асырасаң
аузы-мұрныңды май етеді. Жаман адамды асырасаң..»

деп тегін айтпапты.
Көк башақ бойының аласа, денесінің шағындығына
қарамай жарылып түсті. Шешем жай көзге сыр
бермегенімен, іштей көк башақтың тосын мерт

болғанына қатты қамықты. Кей кездері оның әрдайым
атын атап шақырған сәтте, дала жақтан қоңырауын
сыңғырлатып үйге жүгіріп келіп, жібіткен нан қоқымын
құлантаза жеп алып қайтадан ойнақ салып жайына

кететін қылығын айтып, іштей тынып отырып қалатын
болды. Шешем тағы бір жолы түскі шайды ішіп болып
дастарқан жинап жатып, ондағы нан қоқымдарын
көріп: «е,... ойда жоқта көк башақтан да айырылдық.

Жануар қазір тірі болса, мына нан қоқымдары да осы
күнге дейін дастарқанда жатпас еді, әуелі, анау склад
үйде де ол мерт болатыннан бірнеше күн ілгері арнаулы
жиып жүрген бір талай нан қоқымдары бар болатын.

Ол да бекер қалды... Тоқ етерін айтқанда, құдай пендем
десе «көрдемшеден» сақтасын. Оның өмірден көретін
көресісі осы» деді демін ішіне тарта терең күрсініп.
Мен шешемнің: «көрдемше» деген сөзінің мәніне терең

бойлай алмасам да, оның көк башаққа қарата айтылған
тегін баға емес екенін іштей тұспалдап үнсіз отырып
қалдым.
2014 – 4 - 2

Жанды жайлаған у
(әңгіме)

Шаңқай түс. Күн – қапырық ыстық. Кермек иісті боз
жусан, қаптай өскен күрең тобылғы, о жер, бұ жерден
бой көрсеткен бұта-бүрген, түйе бойынан асатын
қалың шилеуіт. Төңірек тым-тырыс. Тек шырылдауық

шегірткенің шырылы мен бозторғайдың әуеде қалқып
тамылжыта сайрағаны құлаққа тынбай естіледі. Сонау
шалғайда ылғал ауаны «быж-быж» қайнатып, қырық
құбылып қызу аптап қалтырайды...

Көз үшін талдырған көлденең күнгейді қақ
ортасынан жарып жалғыз аяқ тар жол қосылып жатыр.
Сол жолдың жиегіндегі жапырағы қурап жұпыны күйге
түскен қырық түйіншектің арасынан жанына сая тауып

бір ту жылан шығысқа беттеп барады. Жотасында жол-
жол бедері бар, былқылдаған буынсыз денесін бүктеп,
жазып, қырық түйіншектің астындағы күнге күйіп
қақырап жатқан бос топырақ пен саудыраған сары

жапырақтарды кесіп өткенде, кедір-бұдырсыз мап-
майда ізі бірде түсіп, бірде белгі қалдырмай жасырынып
қап жатты.
Анау үрейді алатын ұсқынсыз бейнесі күн нұрына

шағылысып иінге салған терідей жылбырап көрінеді.
Ол айыр тілін жалақтата қарсы алдына қадала қарап
суыт келе жатып, әудем жерден таудай боп дөңкиіп
жатқан құмырысқаның илеуін көрді де, мойынын

бүктеп кегжие қалды. Содан бұрынғы бағытын шұғыл
өзгертіп, шығыс солтүстікке қарай мимырттап аз
жылжыды да, бір түп тобылғыға дөңгелене оралып
алып, басын аспанға тік шаншып, қозғалмай жатып

қалды. Әуеде алуан әуенге ерік беріп, емін-еркін қалқып
тұрған бозторғай денесінің ауыр тартып, басының зеңи
бастағанын сезді. Алдыға орын жөткейін деп еді, аяғын

әлдебір сиқыр жіп буып тастағандай қанша қарманса
да ылдиға тартып, есін шығарды. Жылан бозторғайды
арбай бастады...
Кешеден бері нәр татпай, шырт ұйқыда жатқан

Жұқан сиыр түсте басын көтерді. Үйде өзінен басқа
адам жоқ болатын. Төсегінің аяқ жағында жатқан
сымын киейін деп солай ұмтылып еді, денесінің икемге
келмей салданып қалғанын сезді. Сымынан сәл әрірек

балшыққа илектеніп әбден рәсуасы шыққан және бір
қара сым жатыр. Жұқан оны бір шетке алып қояйын деп
еді, шала кепкен батпақтың ауырлығы көтерген қолын
сол сәттің өзінде-ақ дірілдетіп әкетті. Оған қоса денесі

де «қалш-құлш» етіп, кере қарыс маңдайынан суық
тер бұрқ етті. Ол лас сымды бар қайратымен жоғары
көтеріп, тұтас өңіріне жіті көз тастады.
Екі балағы тігісінен ажырап ауына дейін қақ

бөлінген. Жанқалтасы алба-жұлба.
Жұқан қанша құлшынса да өткен ісін ойына келтіре
алмады. Анау атан жығардай алпауыт денесінен әтір
емес, әлі де бір арақтың иісі бұрқырап тұр. Басындағы

май басқан шашы бірі төмен, бірі өрге, бірі мал таптап
кеткен көкорай шалғын сияқты құйқасына киіз боп
жабысып қапты. Мойыны «қылт-қылт» етіп, басы
кеудесіне әлсін-әлі құлай береді. Ауырласқаны сонша.

Жұқан сымын әудем уақыт алысып жүріп, әрең киді.
Енді бас жағына көз тастады. Жастығының астына
бастырылған тап-таза ақ жейденің шеті анық көрініп
жатыр. Анадайда бас жағын ала және бір жейденің

өңіріне
жұққан
батпақтың
болар-болмас

дегдіп
қалғанын көрді. Әйтеу тоңбаса да тұтас денесі өз-өзінен
дірілдеп тоңғаннан бетер күй кешті. Оның үстіне,
бойын билеп аларлық шамасы да жоқ. Ол киімін киген

соң, екі-үш ұмтылып орнынан әрең тұрды да, сыпының
астында жатқан шібілитіне аяғын сұқты.
Сыртқа шықты. Күн жарық нұрын жер бетіне төгіп
көзді ұялата қақырап тұр.

қарап шашын тарады. Жағасын түзеп, сымбатын көрді.
Анау ажары кетіп, қыры сынған бозамық бет-әлпетін
көргенде, дымы ішіне түсіп, терең күрсінді. Екі көзі
ішіне кіріп, қабағы ісіп, жақ еті солып, мап-майда жазық

маңдайын қатпар-қатпар әжім торлаған. Жұбайы Жамал
ол келсе дайын тұрсын деп, дастарқанын жимай жөн
ғана түйіп, төрге тастап қойған. Ал өзі үй ішін айнадай
жарқыратып сыпырып, оң жақ керегеге арқасын беріп,

екі айдан бері әлекке салған сырмағының шетін жиектеп
отырған еді. Терезе сыртындағы алды ашық лапаста,
қарсы қараған керегеге жандап салынған кесек ошақтың
үстінде, жарым қазан сұйық ас бырқылдап қайнап

жатыр. Қақпақ пен қазанның жиегіндегі болымсыз
ашық­тан сығылып шыққан ақшулан бу лапастың
төбесіне қарай бар күшін салып шабынып тұр. Жұқан
асхана үйге кіргенде, Жамал істеп отырған шаруасын

бір шетке қайырып қойып, шай демдеп сыртқа шығып
кеткен.
ـКиімдерімді балшыққа шылап қойғанша, далаға
апарып жая салсаң бопты екен?-деді ол айнаға қарап

тұрып жайғана тіл қатып.
Жамал жауапсыз қалған жоқ.

күрсіне тіл қатып - осы күнге дейін отыңмен кіріп,
суың­мен шыққаным болмаса... Қай ісіңді аяқсыз қалды­
рыппын. Жамал сөйлей жүріп, қолына тұтқыш киіп
қазан­ның екі құлағынан ептеп ұстап, жерге түсіре

білмейсің. Жұмыр жер жылы үй, жұмсақ төсегің. Тұла
бойыңнан арақ исі шығып кетіпті. Шайыңды ішкен соң,
су жылтып берейін. Ішкі үйге барып түсіп ал.
Жұқан ләм демеді, айнаға қарап аз тұрды да,

сыртқа самарқау бет алды. Жамал бұл кезде ошақтың
отын қағыстырып, қазанын көтеріп, үйге қарай келе

жатқан болатын. Жұқанмен есік көзінде түйісіп қалды.
Жұқан Жамалға жол берді де, қарсы алдындағы биіктеп
қалаған кесек кірбектің шетін басып тұрып, маңайына
мұңая көз тастады. Тұла бойы дел-сал болып, тамаққа

тәбеті тартатын емес.
Жамал Жұқанға үй ішінен дауыстады:

тамағыңды іш, бағана ұйықтап жатқаныңда, мектеп
бастығы келіп кетті. Түстен кеиін мектепке барсын.
Болмаса, жұмысын тоқтатып, қызметінен айдатам. Бұл
іс бір емес, бірнеше рет қайталанды. Жасырмадым

емес, жасырдым. Енді маған ренжімесін, - дейді. Түстен
кейін барасың ба? Қайтесің - деді бірден-бірге өтіп.
Жұқан жағын ашпады. Төбесінен жасыл түскендей
сілейді де қалды. Көз алдына көк мойын құмырадағы

мөлдіреген ащы су елестеді. Таңдайы құрғап, тілі
аузына сыймай тұрса да, өзі ұғып болмайтын бір күш
сол ащы суға магниттей тарта берді. Тіршілікте тек сол
болмаса... Жұқан қаз басып, қимыл жасай алмас еді.

Міне, басы айналып, буыны құрып, жүрегі тартып, қол-
аяғы тынымсыз қалтырады.
”Шіркін, көз алдына елестеп тұра қалған сол ащы
судан тек бір ұрттап алса,.. Жаны жай тауып, солынан

айы, оңынан күні туар еді. “
Кенет қыңқылдап жылаған жас сәбидің дауысын
естіп ес жиғандай болды Жұқан.

Қарның ашты ма?..
Жамал бесікте жатқан баланы әлдилеп тербете
бастады. Ішкі жан-дүниесі ел көшкендей құлазып
тұрса да, Жұқанға сездірмеуге тырысты. Жұқан баяғы

орнынан әлі қозғалған жоқ, тұла бойы күнге күйіп-
жанса да, бір сыдырғы дірілдеуінен танбады.

ана тамақтан сәл болса да сергіп қаласың.
Жұқан тіл қатпады. Жамал баласын емізіп
ұйықтатып қойған соң, үй ішінде сыпының шетіне

таман кеп есік алдында күнге қақталып тұрған
Жұқанның ту сыртынан қамыға көз тастады. Қанша
ашуға басайын десе де оған деген шексіз махаббат
пендешілікке бармады. Тұрмыста қатты күйзелгенін,

тіпті, көңілінің көшкен жұрттай құлазып тұрғанын,
күйеуіне білдіргісі келмеді. Онсыз да жасып жүрген
жанына қаяу салмайын деп ойлады. Жұқан Жамалдың
жаңағы сөздерін естімеген адамдай аяғын ептеп басып,

Жамалдың бар айтқаны осы болды. Одан артық
сөйлеуге босаған көңілі ырық бермеді. Көзінен аққан жас
моншағы тамағын кенерлеп, аш омырауына толассыз
ағылып жатты. Ол үй ішіндегі сыпының жиегінде тік

тұрған беті Жұқанды жасқа толған мұңлы жанарымен
қарсы алдында көрініп тұрған ағаш қашадан ұзатып
салды. Жұқан көшеге шықты...
Бозторғай басына төнген қауіпке қарамастан, бас-

аяғына көз жетпейтін кең аспан аясында тамылжытып
әнге басуда. Аспанға басын тік шаншып, пружинадай
дөңгеленіп, жиырылып, қозғалмай жатқан сол оқтаудай
жылан баяғы ниетінен танар емес, бозторғай есінен

ауайын десе де, табандылық көрсетіп, тамылжыған тәтті
әуенімен әлейім дүниені айрандай ұйытуда. Жылан
жатқан орнынан жылжуға бет алды. Басын қозғалтпай
аспанға тік шаншыған бойы құйрығын «сырт-сырт»

қозғалтып, шыр көбелек айналып, аузынан ысылдаған
ғажап үн шығарып, өз тобынан бөлек өсіп шыққан бір
түп жуан тобылғыға орала бастады....
Көше даңғырап жатыр. Тырп еткен тірі пенде жоқ.

Жұқан сау кезде сондай сабаз болғанымен, шылқа мас
болған күні аузынан ақ ит кіріп, көк ит шығатын қазан
бұзардың аумаған өзі. Бірақ, бұл кезде ол «қасиетінен»
де айырылған. Тек тірі жүрген аруақ тәрізді бір жан иесі-

тын. Әсіресе, биыл көктемнен бері арақ ішсе болды,
самбырлап сөйлеуге шамасы жетпей, есінен ауып,
қай жер болса, сол жерге сұлап жата кететін жаман

әдет қалыптастырған. Ал ішпейін десе, тұла бойы
дірілдеп тыным таптырмайды. Тым құрыса, бір рюмка
ішпейінше, жаны жай табады деу дардай қылмыс.
Оны көргенде, қандай қабаған ит болса да, құйрығын

бұтына қысып, қаша жөнелетін. Тіпті, тұла бойына өсіп
шыққан табиғи түктері де, денесінен ажырап жидіп
түсуге шақ қалған. Ол тік кеткен ұзын көшемен едәуір
ұзақ жол басты да, төрт көшенің түйіліскен ортасына

таман барып, батысқа беттеді. Жол бойындағы өзіне
таныс дүкен алдында ұйлығып тұрған бір топ адам
Жұқанды көре сала бытырап, алды-алдына кетті.
... Кезінде осы адамдардың бәрі де Жұқаннан талай

жақсылық көрген, қарттар балам деп, үлкендер інім
деп, кішілер аға деп, біреуі арыз-шағымын жаздырып,
біреуі қазақшаны ханзушаға, ханзушаны қазақшаға
аудартып алатын.

Жұқан қандай қарбалас жүрсе де, басқалардың
жұмысын бейне өз жұмысындай бар пейілін салып
істейтін. Оның мұндай кішіпейіл әдетіне Жамал көп
жағдайда қолдау көрсеткенімен, кейде бес тиын пайдасы

жоқ қаймана біреудің аяқ астынан келіп, қысылтаяң
уақытты алып, әуре-сарсаңға салғанын көргенде,
қарадай тұлан тұтатын. Ел кеткен соң, Жұқанның есін
алып: - осы ел қызық, ей, тәуба. Адам өз жұмысын

бітіре алмай дал болып жүрсе, онымен ісі жоқ, ойбай
анауымды айта сал, мынауымды бүйте сал - деп
уақсыз уақытта әуре қылады. Ал сол елдің қайсы бірі
басыңа іс түсіп, балтырың сыздағанда; ”ойбай Жұқан

“деп жақыннан жәрдем беріп, жарығыңа шығыпты.
Озсаң көре алмайды да, тозсаң теріс айналады - деп
қарадай күйіп-пысатын. Ондайда Жұқан әзілмен жауап
қайтарып, сүйген жарының сұрланған жүзіне, аз да

қайтесің. Саған біреу оқымыстының жары бол деп пе?
Сүйдің бе деп едім, сүйдім, күйдің бе деп едім, күйдім
дедің. Енді сол берген сертіңнен тайқып, қымс етсе

тұлан тұтасың - дегенде, алғашында арындап тұрған
кеуде, соңынан су сепкендей басыла қалып, - рас та
тегі. Айтпайын десең де, ішің күйеді, - иә, беріп жатқан
бір тиын ақшасы жоқ, - деп сұрланған жүзіне сыпайы

күлкінің табы пайда болып, екі көзі оттай жанатын.
Батыстан шығысқа қарап соққан құба жел Жұқанның
денесіндегі мүңкіген арақ иісін дүкен маңында жүр­
гендердің мұрнына апарып тықты. Олар мына келе

жат­қанды адам емес, әлі де бір мақұлық ретінде, қа­
райтын секілді. Мүңкіген арақ исінен жүректері лобып,
жейделерінің ұшын тұмсықтарына апарып, жерге
«былш-былш» түкірісті. Жұқан қаннен-қаперсіз. Оның

алдындағы бар мақсат - көк мойын құмырадағы ащы
суды шөлі басылғанша қана ішіп, денесінің құрыс-
тырысын жазу.
Міне, маңғаз басып дүкенге де жетті. Анау қарсы

алдындағы сөреде тізулі тұрған көк мойын құмыралар
көзінің жауын алып, көңілін көтеріп-ақ тастады.
Сатушы Жұқанға бұрыннан таныс жиырманың екі-
үшеуіне келген биязы мінезді жас қыз болатын.

Ақша түскенде, ақысын төлеп қоям. Жақында айлығым
тимек.

жоқ, қарындасыңыз болған менің тіліме көнсеңіз...
Осыдан ат кекілін кесіп тыныңыз.

емес едің. Осы рет тағы да бере тұр. Айтқаның ғой
орынды. Бірақ.
Ол сөз аяғын шорт тұжырып, бір сәт үнсіз тұрды да,
ойын басқаға бұрып әкетті.

тауыспай тезірек бере салсаң... Шыдамай барам. Тым
құрыса, бір шөңке.

ашып тұрса да, Жұқан сынды шегінен асқан запойды
көріп ет жүрегі елжіреп, - сіз ойлап көрдіңіз бе? Кеше

қайда болдыңыз... Әйеліңіз бен балаңыз не күн көріп
жүр? Рас сіз менің екі туып бір қалғаным болмасаңыз
да, мына сиқыңызды көріп, тек отыруға дәтім бармады.
Шынын айтқанда, қатты ашынамын.

ـИә, ол айтқаның орынды ғой қарындас, бірақ...
Ол сөз аяғын жұтып қойды. Жанқалтасынан тер
сіңіп тозығы жеткен қызыл шытын алып, маңдайынан
аққан суық терін ептеп сүрте бастады. Сатушы қыз

қанша тырысса да, оның дірілдеген тұла бойын көріп
қатты аяп кетті. Көзінен саулаған ыстық жасын қарсы
жаққа көрсеткісі келмеді. Қолындағы құмыраны теріс
қараған беті Жұқанға ұсына берді.

Қыз алдында тұрған кішкене әйнек рюмканы
баяғыдай теріс қарап тұрып, қолының сыртымен әперді
оған. Сол жақ қолымен жейдесінің жағасын тұмсығына
басып тұрып, Жұқан бөтелкенің аузын ашты да, бір

рюмка арақты толтыра құйып, ішуге оңтайланды. Оның
қалтыраған қолы рюмканы әрі-бері шайқап бетімен
бет болып шөпілдеп тұрған арақты соғып та үлгерді.
Еріні рюмкаға тиер-тиместен құшырланып кеткені

соншалық, басын шалқайтып, екі көзін тарс жұмып
қылқ еткізіп, бірақ тартты. Маңдайынан бұрқ етіп тер,
шайдай ашылып көңіл, құрыс-тырысы жазылып дене
кетті. Сатушы қыз бірдемде тұрып, артына бұрылғанда,

Жұқан терезе жақтағы орындықта оң аяғын сол аяғының
үстіне қойып, самайынан сорғалаған суық терді қызыл
шытымен сыпыра сүртіп отыр екен. Жұқан сатушы
қызға езу тартып күле қарап еді, оның жас іркілген

желге майыспас едің ғой» ол сөз аяғын жұтып алды
да, артындағы терезе жақтауында тұрған арақ толы
рюмкасын бүкіл тұлғасымен қиыс бұрыла қолына
алды. Қыз оған жауап бермеді. Тек ішінен тынып, терең

күрсінді...
Ешкімге титтей жазығы жоқ өз тірлігін өзі көріп

бейғам өскен бозторғай ойламаған жерден тағдырдың
тәлкегіне ұшырады. Кеудесін күйік, жанарын жас
торлады. Жуан тобылғының бойымен бірдей боп әлі
де неше оралған сол жылан денесін тырсита ісіп-кеуіп,

«ыс-ыс» етіп бейшара торғайды барын салып арбау
үстінде. Құс өзіне төнген қатерден қанша тырысса да
құтылатын емес. Уақыт өзған сайын қанат қағуы сиреп,
екі көзі өрге тартып, бойын бір түрлі мең-зеңдік билей

бастады. Осы жайттен иығын артқа тастап біртіндеп
төмен түсіп келеді. Бірақ, әні тоқтаған жоқ, бәз-
баяғысындай тамылжып сайрап тұр...
Жұқан бір бөтелке арағын жарымына дейін ішті де,

қалғанын ышқырына тығып сыртқа бет алды. Жіпсіген
дене, маңдайынан сорғалаған тер, көзі бұлдырап шыр
көбелек айналған тау мен тас барлығы да Жұқан үшін
түкке тұрғысыз. Тек шөлінің қанып, денесінің дірілі

басылғанына мәз. Жұқан тәлтіректей басып, шығыс
жақтағы төрт көшенің қиылысына қарай беттеді. Қырық
градусқа жақын шыжыған ыстық оның қаңырығын
түтетіп, таңдайын құрғатып, тілін аузына сыйдырмады.

Шөлін қандыра құнығып ішкен жаңағы жарты құмыра
арақ өзегін өртеп дуылдатып барады.
”Шіркін бір ұрттам су болса, - “деп ойлады ішінен.
Шығыс солтүстікке қараған көше бұрылысынан

түскі демалысты аяқтап, мектебіне кетіп бара жатқан
бір топ оқушының қарасы көрінді. Жұқан оларды көз
алды бұлдырап сұр буалдыр тұман арасында зорға
шырамытты. Үстілеріне киген аспан түстес көк ала

шапандарынан осы қыстақтағы өзі істеп жүрген мектеп
оқушылары екенін тұспалдады.

біреуі батыл үн қатып.
Сүйтті де, төрт көшенің түйіліскен ортасына

келіп, арқан бойы аралық тастап, Жұқан мұғалімді
тосып тұрды. Жұқан оларға таяп барып, артына қайта
бұрылды.
”Қой бұларға көрінбей-ақ қояйын. «Жақсы ит өлігін

көрсетпейді» ғой.
Ол әртүрлі ойға батып, қыстақ шетіндегі арқырап
ағып жатқан үлкен өзенге қарай жол алды.

Әлгі ертектің аяғын қашан айтасыз. Оқушыларыңыз
сізді күтіп жүр.
Жұқан өзіне таныс оқушының дауысын естіп, селк
ете түсті.

жалт бұрылғанда, бойын билей алмай тәлтіректеп кетті.
Соңынан өзін тез түзеп алды да, қарсы алдында
тұрған бір топ оқушыға мөлие қарады.

ішқұсталықтан арылам деп ойламаңдар. Ол сендерді
құртпаса құтқармайды. Рақмет. Ертеңнен бастап
мектепке барам. Аңыздың ақырын сонда айтып берейін.
Бүгін...

Ол сөз аяғын жұтып алды да, қолын ішіне қарай сәл
иіп оқушыларға қаратып сермеп қалды.
Бұл оның ”кете беріңдер “деген ишарасы еді.
Оқушылар бастарын кеудесіне құлатып тайып

тұрды. Жұқан өзен жаққа беттеді. Шыжыған ыстық
шыдамын тауысып барады. Тілі аузына кептеліп
сөйлеуге шамасы келетін емес, әйтпесе, көкейінде
көміліп жатқан асыл арман-тілектер баршылық. Ол

әлгінде өзі арақ ішкен дүкеннің тұсынан өткенде,
сатушы қыз сыртқа шығып, әлдебір асылы оған ілесіп
бара жатқандай басын шайқап булыға жылап ұзақ тұрды.
Жанарына жиналған жас кірпігі айқаса қалғанда шағыл

тоқып тастаған жол үстіндегі борпылдақ топыраққа
«тырс-тырс» тамады. Жұқан теңселе басып, дүрдараз
кетіп барады, өзегін өртеген арақ өзенге жетіп шөлін
басуға соншалық ынтықтырды…

Бозторғай жыланның арбауымен бұрынғы шыққан
биігінен әлдеқайда төмендеп кетті. Жемсауы қуырылып,
демі сығылып, қыр желкесі өрге тарта берді. Сонда да
бар қайратын бойына жинап, жыланның арбағанына

оңай-оспақ ырық беретін емес, қанша қатер төнсе де
тамылжыған тәтті әуенінен титтей де танбады...
Жұқан бірдеме айтайын деп еді, бірақ, тілі күрмеліп,
іші оттай жанып, тамағы бүлкілдеп үнсіз тынды.

Қиналғанда, денесінен шыққан тер жейдесінің тұтас
өңірін шылқытып тастады. Арақ уы уақыт өткен сайын
бойына «балдай» батып, тік басып түзу жүрудің өзі
мұң болды. Өзенге жетуге әлі бар еді. Ойына мынадай

сөздер оралды.
”Жер неткен ұлы едің! Беліңді қайыстырып
қаншама тіршілік иелері қимыл жасаса да, былқ
етпейсің. Жауыздық істесе де, өліп-жітсе де соның бәрін

мейірбан құшағыңнан мүлдем шығарғың келмейді, ал
адамдар ше! Қанша есті болғанымен, басына түскен
титтей қиындықтан жасып, тапталып кетеді»
Жұқанның ойы шарықтап келе жатып, қарсы

алдында арқырап ағып жатқан ақжал өзенді көргенде,
тұшырқанып тамсанып кетті.
Жылан күрең тобылғының бойымен бірдей болып
оралып алып жиырылып-созылып, ісіп-кеуіп «ыс-ыс»

етіп, бозторғайды бар күшін салып аласұрып арбап
жатыр. Бозторғайдың бойында дәрмен қалмады. Ол
ең соңғы рет бар күшін бойына жинады да, қанатын
қаттырақ қағып бұлқынып-бұлқынып барып, сонау

биіктен құлдилап кеп жерге топ ете түсті. Бөтегесін
басып ұйысып өскен жұмсақ қауырсындары биіктен
құлап келе жатқанда-ақ түбінен ажырап, жел ығын
бойлап асты-үстіне аударылып қалықтап барып, кез-

келген жерге қобырап түсіп жатты. Жылан әуеден арбап
түсірген бозторғайды басынан бастап, қомағайланып
жұта бастады.
Жұқан ақ жал өзенге тезірек жетуді ойлап шама-

тілеп алды. Жол үстінде жатқан жұдырықтай тасқа
аяғы шалынып қалды да, бойын билей алмай әрі-бері
бұлғақтап барып етпетінен түсті. Сол сәтте, бұрқ ете
түскен жол үстіндегі бос топырақ кеңсірігін кенерлеп

барып өкпесін қапты. Содан ба, болмаса, басқадай
себептен бе, жаны қиналып, қатты лоқсып, ышқына
жөтеліп, көз алдына бірде сау кездегі салиқалы күндері
елестесе, бірде жанашыр жары мен жас баласы тұра

қалып, өлім мен өмір арасында жанталасып ұзақ
жатты...
Жылан бозторғайды жұтып әлек. Екі көзі қанталап,
денесі қырық қатпарланып, демін терең алып «ыс-ыс»

етеді. Бойынан жан кетіп, құр сүлдесі қалған бейшара
торғай бұл кезде екі аяғын артқа қосып, пружинадай
созылып ұзарып кеткен еді...
Ешкімге қылар жамандығы жоқ тек қу арақтың

құлына айналған бейкүнә жан иесі көз көрім жердегі
тұнық өзенге жете алмай, шілденің шыжыған ыстығын
да денесінің майы еріп, о, дүниеге сапар шекті. Қос
жанары жұмылмай ашық қалды. Аузынан аққан сары

жалқақ жылыстап барып, жерге сіңіп табын ғана
көрсетіп жатыр...
Жылан бозторғайды жұтып бітті. Соның өзінде
ісіп-кеуіп әбден қиналған-ды. Бозторғай жыланның қақ

ортасында бұлтиып көрініп жатыр. Жылан сары жолақ
бауырын күн көзіне жарқ еткізіп, бір аунап барып қайта
оңалды да, баяу қозғалып алға жылжыды.
Жұқан қара жерді құшақтап, жол шетіндегі шағыл

тастардың үстінде мәңгілік көз жұмды. Оның өмірден
кеткенін, адамнан бұрын сол өңірдегі ауыл иттері
сезді де, тіміскілеп тұс-тұстан жетті. Енді олар мойын
жүнын тікірейтіп, тісін ақситып бір-біріне тап беріп

ырылдай бастады. Сондағы бар көзалартқаны баяғы
сол Жұқанның аузынан аққан сары жалқақ.
Ұзын саны онға тартарлық ауыл иттерін бірден
тықсырып жеңіп шыққан мынау бір дәу сары ала

алдымен аузын матырып еді, қырсыққа жолықты.
Әлдеқандай бір кермек иіс өкпесін қауып кірген де,
сары жалқақтан тұмсығын тез тартып алды да, үйін
бетке алып, бүлкектеп желе жөнелді. Ал қалғандары да

сары ала төбет кеткен жаққа мойындарын созып терең
иіс алды да, өз-өз жайларына кетісті. Тіпті, қайдағы бір
лас нәрсені өшіге сапсылайтын шыбын атаулы да бұл
сыбағадан құр қалған жоқ, кезкелген жақтан ызыңдап

ұшып келіп, сары жалқаққа қонды да, көп ұзамай
шетінен қырылып жатты...
Жылан жуан тобылғының діңіне әлденеше оралды
да, бойындағы бейшара торғайдың денесін күлдей

үгітіп жанына сая тапқан соң өз жайына кете барды.
Шіркін тіршілік, шіркін жарық дүние, Жұқанға енді
жолдас болудан қалды.
25-4-2005

Қыс мезгілі. Аспан бұлтсыз, шайдай ашық. Айнала
ақ қар, көк мұз. Қақаған аяз қанын ішіне тартып
барған сайын безере түскен. Ауа алай-дүлей ұйтқып,
аппақ қар ұшқындары күн нұрына шағылысып, аспан

кеңістігінен алабажақтап жауып тұр. Қала іші қырық
құрау, қарбалас қимыл. Албарынды адамдар легі мен әр
қилы авто көліктер бірі батысқа, бір шығысқа бет түзеп
қайшаласып өтіп жатыр. Жол бойы мойнына боқшасын

асып, жеті жастағы бір оқушы қыз келеді. Оның қыр
соңынан әудем аралық тастап адымдай басып және
бір жас жігіт кетіп барады. Ол – қыздың нағашы ағасы
Ербол еді. Бүгін жайшылықта жабырқау жүретін

бүлдіршін қыз, қалай екен, өте көңілді. Таңертеңгі
шайын іше салып, сыртқа шыққан соң Ерболдың алдын
орап, әудем аралық тастап ұзап кеткен. Әуелі: «Әй,
Нұрзия ақырын жүр, абайсызда бірдемеге соғылып

қалма» деген сөз құлағына кіретін емес, қазірдің өзінде,
бір үлкен қиял теңізіне батып, күні кеше ауылда өткен
қам-қайғысыз бала күндерін, аяулы ата-анасын, сондай-
ақ, бір минут көзінен таса болса, дегбірі құрып тыныш

отыра алмайтын қадірменді қарт әжесін есіне алып;
«шіркін соларды тезірек көрсем..» деп аптыққан жүрегі
атша тулап, алып-ұшып келеді...
Қыркүйек айының басы болатын. Әжесі оны

керек-жарағын көтеріп, ауданға ертіп түскен. Ол сол
күні үлкен нағашыларының үйіне қонып, ертесі аудан
орталығындағы мәлім бір бастауыш мектепке арнаулы
тізімге алынып оқуға түсудің қажетті әзірлігін көре

бастады. Бірақ, ол кезде оқу деген оның өңі түгіл,
түсіне де кіріп-шықпады, әйтеуір көркемдігі көз

сүріндіріп көңілін көлдей толқытқан осы бір думанды
ортаға келгеніне мәз. Сол күні өзінің тұңғыш тіл ашар
мұғалімі оған көптеген қажетті оқулықтарды тарту
еткен болатын. Нұрзия оларды қолына алысымен анау

аты беймәлім әдемі әріптерді көріп, өзіне ой түсіп, оны
ұғып-білуге асықты.
Нұрзия тізімге алынып, екі күн өткен соң сәрсенбі
сәтті күні таңертең тұңғыш рет өмірден еш хабарсыз

ерке мінезімен мектеп табалдырығын аттады. Міне,
содан бастап, ата-анасының аялы алақанынан алыстап
өз алдына дербес өмір сүрудің алғашқы қадамын
басты. Әжесі оның жанында, мынау ауыл-қыстақтан

алыс ала бөтен думанды ортаға қашанғы бауыр басып
үйір болғанша, өзінің қалада тұратын інісінің үйінде,
бір аптадан артық бірге болып еді, міне, бүгін немере
қызын осындағы ел-жұртына қайта-қайта тапсырып,

таңертеңгі шайдан кейін таудағы үйіне тартып бермек.
Бағиша әжейдің бұл оқыс әрекеті мойнына боқшасын
асып мектепке енді жүргелі тұрған Нұрзияның көз
шарасын жасқа толтырып, көңілін босатты, содан, аяулы

әжесін қия алмай, аяқ астынан бір қызық шығарып,
мейірлі құшаққа құлай барып, егер: «мүмкіндік болса,
өзімен бірге тауға кетуге» ыңғай байқатып еді, Бағиша
әжей немере қызының ойда жоқ тосын қимылынан

бір үлкен өтінішті аңғарып, іштей іші-бауыры езіліп
отырса да, онысын сыртқа сездірмей, қайта, өзін-өзі
қатаң ұстап:

бол, құлыным. Асып кетсе тауға барып екі-үш күн
тұрам да, көп кешікпей қайтып келем. Әне, қарашы!
аға-апаларың саған қарайлап тұр - деді мойындарына
боқшаларын асып Нұрзияны тағатсыздана күтіп сыпы

астында тұрған екі оқушыға қарап. Бұл екеуі Нұрзия
баратын мектепте біреуі, биыл – төртінші, біреуі –
бесінші жылдықта оқитын осы үйдің балалары болатын.
Нұрзия өзін әжесінен зорға тартып алды. Әлгінде

ұйпа-тұйпасы шығып, рухани жақтан күрт түсіп кеткен
еді.
ـОйбай, ұят-ай,-деді Бағиша әжейдің осы үйдегі
келіні мейірлі құшақтан енді ғана ажырап мектепке

жүруге ыңғайланған Нұрзияға еркелете тіл қатып: - Үп-
үлкен ақылды қыз осынша жылай ма екен. Әсілі, бүйтып
жылағанына қарағанда, әжесінің қызы емес, анау
таудағы Байболдың қызы болды. Әйтпесе, жыламайтын

еді, бері кел, шашыңды жөндеп тарап берейін. Ұйпа-
тұйпасы шығып кетіпті. Осы бетімен мектепке барсаң
мынауың не деп мұғалімің ұрсады.
Нұрзия жағын ашпады, ауызын бұртитып оның

алдына келіп тоқтады, ол Нұрзияның шашын тарап,
екі жанынан әйбаттап буып берген соң өз балаларына
қосып мектебіне жөнелтті.
Шынын айтқанда әбден бауыр басып алғандікі ме?

Бағиша әжей де немере қызын қия алмай, іштей қатты
қапаланған-ды.

мектепке кеткен соң тұла бойы ток соққандай дірілдеп,
анау айналасын әжім айғыздап орталап, солуға бет
алған көз шанағы жай ғана жіпсіп - жаңағы еркелеген
түрін қара. Қайтейін, қайтейін? Е, қайда жүрсе де аман

болсын.
Отағасы оған:

қайтесіз? Нұрзия соғұрша алаңдайтын біреудің үйінде
жатыр ма, өз бауырыңның үйі ғой мынау, - деп тоқтап
еді, мына жақтан келіні де:

біреудің үйінде жатыр дейсіз бе? Алаңдайтын дәнеңе
жоқ, бірте-бірте бәріне үйір болып, бауыр басып кетеді

Әжей ләм-мим демей, тым-тырыс отырып қалды.
Иә, атамыз қазақта: «өз балаңды бөліп, немереңмен
өліп тынасың» деген сөз бар. Бұл тектен - тек айтылмаған.
Нұрзия Бағиша әжейдің кенже ұлы Байболдың ең кіші

қызы еді, оның алдында Айсәуле есімді бір қыз бар, ал
шешесі болса осы күнде ауыр аяқ. Жатса-тұрса тәңірден
тілейтіні – бір ұл көру.
Айсәуле бастауыштың үшінші жылдығына келген

де отбасылық жағдаймен оқудан қол үзіп, содан бері
осы отбасының отымен кіріп, суымен шығып, шама -
шарқынша әке-шешесіне қарайласып жүр.
Жанұя да аман тұрғанда жалған дүниедегі жеңіс

пен жеңілістің, бақ пен сордың таусылып бітпейтін теке
тіресінен кім қашып құтылған!!? Бұл кейуана шалы
өмірден өткен жиырма жылдан бері не көрмеді? Осы
қара шаңырақты ортасына түсірмей босағасын берік,

бауырын бүтін ұстап, төрт тұрманын сай ету жолында
қолынан келгенін аямады. Бағиша әжей өз өмірінде
жеті құрсақ көтерген. Соның үшеуі ұл, төртеуі қыз еді.
Ол күні кеше жарасымды жұбынан айырылып, басына

қайғы бұлты қонақтап, сергелдең күй кеше жүріп,
шалының артында «салт бас, сабау қамшылы қалған»
екі қыз, бір ұлын аяқтандырса, ал бүгін Алланың
берген әл-қуатында немерелерінің қызығына батып,

бай - бақытты күн кешіп отыр. Нұрзия оның екі көзінің
біріндей ыстық болғанымен, оның болашағын ойласа,
әрқандай қимастықтан бәз кешуге дайын еді, соның
жетегімен, оны ауылдан гөрі, оқу құрлығылары бір

шама кемелді, ортасы тамаша қаладағы мектептен
оқытуға бекем жасап, осылай алып келген болатын.
Нұрзия әжесі кеткен соң ауданда қалып, үлкен
нағашыларының

үйіндегі
аға-әпекелерімен
бірге
мектебіне барып оқи берді. Содан бері қас-қаққанша

төрт ай өтіпті. Басында, үй ішіндегілер үш айға дейін
таудан түспей, тым-тырыс жатып алды. Оның есесіне
қырдан келген таныс-білістерден үзбей «сәлем-сауқат»
жіберіп тұрды, әрі, апекесі Айсәуленің өзіне жазған екі,

үш парақ сәлем хатын қолына алды. Ол дерліктей хат
танымағандықтан, биыл толық ортаның 2-жылдығында
оқитын нағашы ағасы Ерболға барып жүгінетін. Ербол
хатты нәшіне келтіріп, баптап оқып беретін. Хатта,

таудағы әжесі мен әке-шешесінің амандығын, енді
ештеңеден алаңдамай тырысып жақсы оқуын айта
келіп, ең соңында, өзінің сүйкімді сіңлісіне деген
жеке көңіл-күйін қысқа да нұсқа жазыпты. Нұрзия

хатты оқытып, мазмұнын түсініп рухани жақтан
қанша серпілгенімен, уақыт өзған сайын үйіндегілерін
сағынып, ұнжырғасы түсіп, тіпті сабаққа деген қызу
ынтасы да біртіндеп суый бастады. Бұрын ақжарқын

мінезімен салдырлап сөйлеп жүрушы еді, қазір онысы
да бір шетте қапты. Осыдан жарым ай бұрын апекесі
Айсәуле сіңілісінің артынан іздеп келіп, төбесін көкке
жеткізіп бір қуантып тастаған. Іле-шала, әке-шешесі

келіп оның қыстық формасын жеткізіп берген болатын.
Нұрзияның соншама аптығып тауға қарай алып-ұшуы
айналып келгенде, ардақты әжесін көріп, оның ыстық
құшағында маңдайы тершіп маужырап тәтті ұйқыға

кету еді. Өйткені, ол әжесін күзде кеткеннен, күні
бүгінге дейін бір ретте көрмеген.
Ол қазір үйіне барып, әжесіне еркелеп, ыстық
құшағында маужырап тәтті ұйқыға кететін кезін

күтпеген жерден қарсы алдындағы велосипед мініп
келе жатқан адамға соғылып қала жаздады.

ала түсіп, қысыла тіл қатып.
Содан әлгі адам велосипедіне мініп жолына түсе
бергенде:

сөйлеп.
Ол не дерін білмей сілейіп тұрып қалды, соның
арасынша, көңілі бұзылып, көз алдын көлегейлеген
ыстық жас кірпігін айқастыра бергенде-ақ ашаң бетінен

тиып менімен ілес.
Ербол соны айтты да, Нұрзияны қолынан жетелеп
бет алған жағына қарай суыт тартып берді. Бүгін анау
қашан көрсеңіз қаңғырап бос жататын жастар алаңы

да қақаған суықты елеп қоймай, қызу мерейлі жайма
базарына айналыпты. Оны тамашалап көріп жүрген
адамдар легі де мол. Жайма базарындағы қымбат бағалы
зейнет бұйымдар мен алуан үлгідегі киім-кешектер,

сондай-ақ анау әлем-жәлем безенген балалардың
әртүрлі электронды ойыншықтары көрген жанның көз
мейірін қандырып, өзіне магниттей тартады. Нұрзия
оларды, әсіресе, соның ішінде балалар ойыншығын

көргенде есі ауысқан адамша өзін-өзі тоқтата алмай
жүгіріп барып, бас салғысы келеді. Ербол оны жетелеп
алыпты, екеуі базар алаңын қақ ортасынан жарып,
тынбай ілгерілеп келеді. Олардың суыт жүрістеріне

қарағанда өте асығыс секілді, аз кешіксе, әлденеден
құр қалатындай аяқ алыстарын тездетіп алдыға
қарап адымдай басады. Нұрзия Ерболдің жетегіне
жорта ілесіп, аяғы-аяғына тимей безектеп барады.

Ол анау базар алаңындағы әртүрлі әсемдік тұтыну
бұйымдарына таңырқай көз тастап ара-тұра Ерболға:
«анау не?», «мынау не?», «ол қандай нәрсе?», «не үшін
бүйтеді?» деген сияқты сұрауларды қойып әлек. Ербол

оның мынадай мағынасыз сұрақтарынан әбден мезі
болса да көңілін ауыртпау үшін: «бәрі де елдің дүниесі,
оларды адам жасаған..» деп орашолақ жауап қайырады.
Міне, бұл – күн календірі бойынша наурыздан бұрын

келетін жаңа жылдың ең алғашқы күні болатын. Ауа
әлі де ұйтқып тұр. Сақылдаған аяз сүйектен өтеді.
Нұрзия бір айдан бері ешкімге ауыз ашпай өзімен өзі
оңаша болып, қабағы түсіп, тұнжырап жүретін қызық

әдет тапқан. Жатқан үйіндегі жанашыр жақындары:
«не болды, бір жерің ауырып жүр ме? Сөйлесеңші» деп
талай рет тақуырлап сұраса да, жақ кырын ашпаған.
Бірақ, әр күні төсекке бас қойып, тәтті ұйқыға кеткен

сәтте, өз-өзінен ұйқысырап: «апа, апа! қайда барасың?
Мені тастамашы! уай, уай барам, барам... Гыдык, гыдык
ка, ка! сар күшігім» дейтін де соңынан сықылықтап
күліп жататын. Бұндай құбылысты бір емес, бірнеше

рет кезіктірген бұл үйдегі Бағиша әжейдің келіні көп
ойланып, толғана келе: «Нұрзияда ешқандай ауру-
сырқау жоқ, ол қазір үйін сағынып рухани жақтан
басымдылық көріп жүр» деген кесім жасап сол арқылы

отағасын тілге көндіріп, бүгінгі әңгіменің жарыққа
шығуына дәнекер болған.
Олар суыт келе жатып, төрт бағытпен түйіскен
орталық көшені кес-кестей қарсы жаққа өтті де,

жолаушылар бекетіне тура тартты.
Кезекті автомобил енді ғана оталып гүрілдеп
жүргелі жатыпты. Олар билет сату орнына барып билет
кестіріп алды да, жоғары «бал фермаға» қарай баратын

автомобилге түсіп, ортаңғы қатардан орын алып
жайғасты. Әне, автомобиль мидай жазық асфальт жолда
атқан оқтай зымырап келеді. Айнала аппақ қар. Меңіреу
тыныштық. Қас өзенін бойлап, батыстан шығысқа қарай

созылған ит тұмсығы өтпейтін жыныс орман мен одан
берірек аппақ қар жамылып, алтын нұрға шағылысып
кең көсілген тақта-тақта егіс атыздары, сондай-ақ, анау
терезе сыртында жол жиегін кенерлеп тұтас діңін бір

қабат жылтылдақ қар ұшқыны қаптап, қырық құбылып
тұрған ақ теректер автомобилдің аңыраған екпініне
сәйкесіп лек-лек болып артта қалып жатыр. Нұрзия
терезеден сыртқа қарай таңданысты пішінмен тігіле көз

тастап, әредік демін тарта терең күрсініп қойып, тым-
тырыс отыр. Автомобил екпінімен екіге бөлініп иіріліп,
үйірілген қысаң ішіндегі құйынды ауа терезе әйнегінің
болмашы жапсарынан ішке ентелей кіріп, Нұрзияның

қабағының үстіне келіп тоқтаған кекіл шашын кейін
қарай ықсыра жайғана желпіп тұр. Тасжол етегіндегі
арқырап ағып жатқан атышулы Қас өзенінің даңғаза
дауысы құлақ түбінен жаңғырып естіледі. Қысаң іші

өзі тұрған өңірін уысында ойнатып көзді байлап күңгірт
тартып тұр. Автомобил тар қысаңды өрлей барып бір
мүйістен сопаң етті де, күмістей аппақ күн сәулесіне
малшынды да қалды. Оның күн көзін шағылыстырған

жалтыр әйнектері көзді ұялта жаһұттай «жарқ-жұрқ»
етіп шығысты бетке алып безіп келеді. Нұрзия осы кезде
күн сәулесінің қиғаш түскен терезедегі жылы нұрына
кеудесін төсеп, басын төмен салып, оң жағына қарай

қисая маужырап ұйқыға кетті. Қас қаққанша шырын
түс көрді.
«Сәуір айы болса керек-ті. Өзінің туған апекесі
Айсәуле екеуі үй артындағы жатаған текшеде гүл теріп

жүр. Анадайда момақан жас қозылар енесін таба алмай
есі кете маңырап, әрі-бері шапқылайды. Сай-саладан
жылап аққан қар сулары қойыртпақ лайға айналып,
жұмыр жердің жігі босап, әр жерден шарықтап бу

көтерілуде. Өзен арнасы дөңбекшіген дүлей толқынға
толып, кемерін сүзгілеп буырқанып ағып жатыр.
Аспанда белгілі тәртіппен сап түзеп тыраулап ұшқан
тырналар дауысы құлақ құрышын қандырып, төбе

тұстан ауық-ауық өтіп жатты. Түстіктен туған жеріне
қайта оралған аққу мен қаз қыс бойы қасат қар қымтап
жұтап жатқан жетім көлді жаңа бір түске бөлеп,
айналаны әсем әнмен айшықтауда. Ол әжесімен бірге

әлгінде үй артындағы жатаған текшеден теріп келген
гүлдерін гүл қашаға салып егіп жатыр. Әне, онысы ұзақ
өтпей, гүл қашада тұрып, көктеп шыға бастады.
ـОһо, шіркін-ай, апа, апа, қарашы ана гүлдерге! не

деген әдемі! Бүгін үй артындағы текшеге тағы барып
теріп келем. Бірақ, қай жерге ексем болады екен..»
ـӘй, нұқау, тұр! Үйге келдік. Басыңды көтерші,
тез! машина жүріп кетеді - деп Ербол оны кеудесінен

ырғап оятты да, қолынан жетелеп, жерге түсті. Төңірек
тым-тырыс. Екеуі адымдай басып, тасжол бойынан
алыстау орналасқан анау тау етегіндегі бір топ там
үйлерге қарай бет алды. Нұрзия Ерболға қарап:

қолдарын алдыға қарай барынша созып шатырша
жабылған әлдебір там үйді нұсқап.
Ербол: «қане қайсы үй» деді алдына түксие қарап.

өзені жаққа қарап салынған - деді Нұрзия өзеленіп.
Ербол оның бұл сөзіне еріксіз күліп жіберді де -
болды, болды. Мен жеңілдім, - деді қолынан жетектеп

табайық. Әйтпесе тоңып кетеміз.
Екеуі үнсіз жүріп, межелі жерге де жетіп қалды.
Есік алдынан үре шыққан сабалақ жүнді сары күшік
Нұрзияны көрген жерден тани кетті де, қайта қарманып

үрмеді, құйрығын бұлаңдатып бір-екі қыңсылап қойды
да, аула сыртындағы жатаған төбешікке барып, өз
көзіне-өзі сенбегендей артына қарай қайта бұрылып
екеуіне қарап шоңқиып отыра қалды. Бұған дейін

үйден қарсы ала шыққан ешкім болмады. Екеуі есік
көзіне келгенде, Нұрзияның әкесі босаға жақтағы
сыпы жиегінде қамшы өріп, шешесі түскі шәй демдеп,
апекесі төр алдында кесте тігіп отырған болатын.

Аяқ астынан есікті ашып, ентелей кіріп келе жатқан
Нұрзияны көргенде өз көздеріне өздері сенбей аңырып
тұрып қалды. Шынында, мұндағылар мынадай тосын
қуаныштың болатынын ешқашан ойламаған.

ـӘкау, сендер - деп аңыра қараған әкесіне қызының
бұл келісі жерден шыққан әлдебір тылсым нәрседей
ғажайып сезіліп кетті. Нұрзия есіктен кіре көз шанағына
мөлтілдеп ыстық жас іркіліп, аз-кем сілейіп тұрды да,

артынан: «шеше» деп барып анадайда сыпы жиегінде
жүрелеп отырған ақпейіл анасының ыстық құшағына
өзін атты. Дәл осы сағат, осы секундта көптен бері
көкірегін қысып күн көрсетпей келе жатқан сағыныш

Арада аз-кем уақыт өтіп, үй іші бір сәт тына қалып
еді, енді Айсәуле келіп аяулы сіңлісін айналып, үйірілді.
Нұрзия содан кейін әнтек кідіріс жасап, әлде бірдемесі
жоғалған адамдай айналасына жапақтап қарай бастады.

Ал, бұл кезде әкесі мен шешесі баласына деген
сағыныш сарықтарын басып, енді екі жақтап Нұрзияны
ертіп келген Ерболдан аудандағы ағайын-туыстың хал-
жағдайын сұрап, жығы-жапар болып жат­қан. Осы сәтте,

аузы сөзде болғанымен, қызына аңсары ауып отырған
Байбол оның не іздеп отырғанын біле қойды да:

жүгір - деді пеш жақтағы төрге жақын бұрышта қалың
көрпеге оранып шалқасынан жатқан Бағишаны нұсқап.
Нұрзия әжесінің қасына барды да:

даннан саған арнап сауға әкелдім. Мә алыңыз, - деді
боқшасынан кішкене қалтаға салынған сары науатты
алып жатып - мынаны кеше әжеңе барғанда ұсынасың
деп мен жатқан үйдегі тәте алып берді. Шайыңызға сап

жастығынан ептеп басын көтеріп, оң жақ қырымен
жантайып жатты да - көлдей көңіліңе таудай рақмет,
қарғам. Бағана мені ұмытып әке-шешеңді айналып,
үйірілгенге едәуір өкпелеп қалып едім. Енді мына

сауғаңды көріп қайта сабама түстім... Кеше түнде сен
жайлы жақсы түс көріп, әке-шешеңе: Нұқауым екі-үш
күннен қалмай келіп қалатын сияқты деп едім. Құдай
аузыма салыпты.

Ол осыларды айта келіп, сары науатты қолына алып
ептеп алдына қойды да, немере қызының маңдайынан
құшырлана иіскеп: «жасың ұзақ болсын қарғам» деді
ағынан ақтарыла.

Бағиша әжей күрк-күрк жөтеліп қойып жағы
сембей сөйлеп жатыр. Нұрзия қасында отыр. Уақыт
үнсіз зымырап күн бесінге таяп қалды.
Ол немере қызын ауданға апарып, мектеп құшағына

кіргізіп, ауылына қайтып келген соң көп ұзамай
бұрыннан бойында сыз беріп жүрген ревматизмі мен
тыныс жолы қабыну ауруы асқынып, бір мезгіл үйден
ұзап шыға алмаған.

Әлден уақытта, аяқ астынан үдеп келген қатты
жөтел бейбақ әжейді бір уыс қып бүкшитіп жіберді.

сөйледі - садағаң кетейіндер мынау кәзекейімнің
қалтасындағы гояны алып арқама шаптаңдаршы!
Үһ, қу жаным-ай, қараң қалғыр мына жөтелдің ұстай
қалғанын қара.

аузына одан басқа оңды сөз түспей сасқалақтаған
кейіппен.

өздігінен жадырап кетеді. Бұл әдеттегі жел-құз ғой...
Мұндағылар бейбақ әжейді айнала қоршап алды.
Бірі, қайнақсу әкеліп, бірі дәрі ішкізіп, бірі, жауырын
ортасын уқалап беріп, әбігерге түсті. Нұрзия әжесіне

қадала қарап қыбыр-қимылсыз отыр. Ол жатса да,
тұрса да балалық пәк көңілмен аяулы әжесінің аман
болуын тілейді. Өйткені, оның дүниеге келіп тік басып
тірлік етуіне табан ет, маңдай терін сарқа жұмсап

түн ұйқысын төрт бөлген ардақты анасынан кейінгі
тағы бір қамқоршысы дәл осы Бағиша әжей болатын.
Әжейдің жөтелі бағанағыға қарағанда сәл саябыр
тауып, бүйірден ұстаған шаншуынан ақырын-ақырын

айыға бастады. Қатты жөтелдің кесірінен көкірегі қақ
айырылып қиналғандықтан, қылау шалған самайын,
қатпарланған қабақ үстін шыпылдап суық тер алды.
Басқалар Бағиша әжей күтпеген жерден қыстап келген

қатты жөтелден айығып, бүйірінен ұстаған шаншуы
тарап, баяғы бейнесін тауып тілге келе бастағанда, жан-
жаққа бытырап өз-өз жұмыстарымен болып кеткен.
Үй іші жып-жылы, мұнтаздай тап-таза. Үстел

де әдемі тізілген. Пешке қаланған қи мен көмір лаулап
жанып тұр. Пеш үстінде қақпағының айналасындағы
болымсыз ашықтардан құшақ-құшақ бу атып көнетоз
шай шаугім сақырлап қайнап жатыр... Нұрзия әжесінің

сауыққанын көріп, әлгіндегі қорқыныш билеген сәби
санасын сан түрлі күдіктен айықтырып:

әжесі немере қызына көңілді бейнемен күле тіл қатты -
рас-ау, оқу қалай? Басқасын қойып соны айтшы!

тартып - оқуым өте жақсы. Қазір қазақ әліпбиінің отыз
үш әрпін жатқа жаза берем. Әдеттегі сөздерді бір-біріне
байланыстырып құрап оқи алам. Бірақ, кейбір әріптерді
тез тани алмай, сасып қалам. Мұғалім маған көп жазып,

көп үйрен. Жақсы оқысаң, заттай сыйлаймын, - деді.
Мен сүйтіп жақсы оқуға тырысып жатырмын...
Сөз осы араға келгенде, әжесі күліп жіберді:
«айналып кетейін, неме сол» деді Нұрзияның басынан

барбиған арық саусақтарымен аялай сипап: - жарайсың,
жарайсың. Қазірден бастап құлшынып жақсы оқысаң,
келешекте халықтың қажетіне жараған қадірлі азаматша
боласың ботам. Өзіме салса сені ешқайда жібермей,

жаныма ұстап отырар едім, бірақ болашағыңды
ойлағанда тамағымнан түйір дән өтпейді. Қазір сендер
ең бақытты ұрпақсыңдар, заман оңалды, не іздесең сол
бар, ішсең алдыңда, ішпесең артыңда. Ендігі болашақ

сендердікі. Апаң қартайып, бұрынғыдай еркін жүріп-
тұратын халден кетті. Осы күнде үйден ұзап олай-
былай жүрейін десем, жас келген соң бірдеңеге ұшырап
қалам ба, деп қарадай қорқатын болдым. Сол үшін

көбінесе үйден шықпаймын. Бұдан соң кешке дейін
мені жағалағанша, бір уақ, әке-шешеңді де айналып,
үйіріл. Апаң қашанғы жасайды, бүгін болмаса да күн
ертең кетеді.

тастап.
Бағиша әжей жымия езу тартты да:

уақыт түсіндіретін болады - деді кеудесі сырылдай ара-
тұра «күрк-күрк» жөтеліп қойып.
Содан соң сөз арнасын басқаға бұрып:

жоқты да көрдік - деп көкірегін кере кең тыныстап
қойды да, әрі қарай бір кездегі барсакелмеске кеткен
бала кездерін, жалынды жастық көктемін, сондай-
ақ күні кеше басынан өткен қиын-қыстау кезеңдерін

қысқалығынан қара тани алмадық. Соның кесірінен
күні бүгінге дейін қараңғылықта жасап келемін. Міне
биыл алпыс сегіз жасқа шықтым. «Өлмеген құл алтын
аяқтан ас ішеді» дегендей бүгінгі күні ырғын тұрмыстың

рақатын көріп отырмын. Бұл бірінші, жарылқаушы
жақсы Алланың, екінші, «қой үстіне бозторғай
ұялаған» бақытты заманың арқасы ғой. Ендігі арманым:
сендердің алдыларыңда Алланың аманатын тапсырып

беру. Бұрынғылар айтады екен: «ұрлық қылсаң өлесің,
шөп жесең қақаласың, тек жүрсең тоқ жүресің» деп. Сол
айтқандай жақсы жүріп, жақсы тұрсаңдар, кім сендерді
шекеге шертеді. «Өзі жақсының орыны сайлаулы» емес

пе?..
Нұрзия бағанадан бері әжесінің әңгімесін тыңдап
отырып, басы кеудесіне құлап қалғып кетті.
Сыртылдаған сағат көрсеткіші тынбай қозғалыс

жасап, уақыт аялсыз өтіп барады. Сәл тұрып отанасы
дастарқан жайып, шай құйды, отағасы дастарқан
басына келіп нан турап, келген қонаққа шыны алып
берді. Айсәуле Нұрзияны оятып алмай, ептеп көтеріп

әжесінің қасына апарып жатқызды. Ол осы сәтте әдемі
түс көріп жатқан. Түсіне тағы да «көктем» кірді... Әне,
үй артындағы биік текшеде айналаға көз салып үнсіз

тұр. Атырап алаулаған жылымық аптап. Құлағына
қозылардың
маңырап,
тырналардың

тыраулағаны
ап-анық естіліп тұр. Сонау көз ұшындағы шалғай
кеңістікте түстіктен келген бір топ қоңыр қаз белгілі
аралық тастап, қатарласып, зымырап ұшып барады.

Көк қылтиып, кең дүние қар сауытын тастап, бір жасап
қалыпты... Нұрзия көз ұшын талдырып, барған сайын
бұлыңғыр тартып бара жатқан аталмыш қоңыр қаздарға
қарап көңілі алабұртып айғайлап бірдеме айтқысы

келді... Ол әжесінің мейірбан құшағында алаңсыз
ұйықтап жатып, езу тартып, жымия күліп қойды...
Бағиша әжей оны жылы көрпесімен қымтап, өзі оң
жақ қырынан жантайып жатып алып, немере қызының

жұпыны да сүйкімді жүзіне көз алмай, ұзақ қарады. Ол
бұрын да немере қызына, кейде, аңыз - ертек, кейде өз
басынан өткен тарихи уақиғаларды айтып, осылайша
бір жасап қалатын да, қазіргідей қалғып ұйықтап кеткен

соң ыстық құшағына басып: «айналып кетейін, неме
сол» деп күбірлей сөйлеп, көрпесін сыртынан қымтап-
қымтап қоятын.
24 ـ12-1999

табиғат тағылымы
(әңгіме)

Күз. Жаз бойы жасыл желегін жамылып жердің
жүзін жайнатқан бүкіл өсімдік атаулы тамыз айынан
кейін тамаша күндерін тамамдап жаңа бір жүдеу
тірліктің бетін ашты. Гүлдер қурап, шөптер сарғайып,

ағаш жапырақтары саудырап төгіле бастады. Маусым
айының соңынан бері жан баласын көрмей жым-жырт
жатқан мектеп ауласы, қыркүйек айы туысымен-ақ
қым-қиғаш аяқ ызының астында қалды. Жол үстінде

ығы-жығы боп жайрап жатқан сары жапырақтарды
сылдырата басып оқушылар қайшалысты. Екі жақ
шеттегі қатар-қатар тізілген зәулім ақ теректер
жапырақтарынан тоналып, жабырқау тартып, күздің

құба желімен қоса келмеске кеткен күндерін аңсап,
өкіне бас шайқайтындай.
Жаңа сабақ басталғалы бір жеті өтсе де, Есер уағында
келмей көп кешігіп оралды, мұғалім қазбалап сұрап

еді, ойдан ойып жасаған өтірігіне қырдағы күзгі жиын-
терін сәйкес келді де, себебін тауып, сәнге құтылып
кетті. Анығында, еңбек десе, екі қолын төбесіне қойып
терісіне симайтын ол: «тамыз айының жиырмасынан

кейін оқу басталады. Одан бір күн кешігетін болсақ,
мұғалім класқа кіргізбей қуып жібереді» деп ата-
анасына құйттай өтірік айтып, екі аптаның алдында
жолға шыққан. Енді, міне бір апта кешігіп келіп отыр.

Тоқ етерін айтқанда, көкейін тескен қу ойын, қамсыз
тірлік Есерді қаңбақтай ұшырып әкеткен де, «ұшарын
сай, қонарын жел билеп» жол бойы ана досына бір,
мына досына бір соғып, жағалай-жағалай мектебіне

жеткенде селт етіп есін жиған...
Бір жылда он екі ай, төрт маусым бар екені баршаға

белгілі. Сол төрт маусым бір-бірін қайталамай өз
алдына дара қасиеттерімен оқшау көрінетіні де, ал,
соған сәйкес жер бетіндегі өсімдік атаулы да өзінің
тіршілік әдетін өзгерте білетіні де ешкімге жұмбақ емес,

төңірек түнерген қабағын мүлде жаза алған жоқ, бұл –
өзгермес өмір заңы.
Бірақ, біздің Есер төрт маусымның қай мезгілі болса
да, самаурындай сақырлап қайнады да жүрді. Мектеп

табалдырығын аттап класқа кіргелі бері кітап бетін
ашып сабаққа сана бұрған емес, бетке алған мақсаты

оның есіне кіріп шықпайды.
Ауылдан аттанарда: «мынау оқу қаражатың, анау
тұрмысқа істететін ақшаң» деп ата-анасы берген төрт
мың юаньның тең жарымын қазына бөліміне апарып

тапсыру былай тұрсын, қайда жұмсап тауыса алмай
дал ұрып жүр. Әйтпесе, тұрмыс қаражатының өзі де бір
басына жетіп асатын еді.
”Мынау баянсыз бес күндік өмірде, басыңа барлық

пәлені үйіп алып, босқа қиналғанша, барды жұмсап,
бейғам ойнап-күлсең содан өтетін бақыт жоқ. “Есер
кейде өзіне бір істер себеп болып, тығырыққа тірелген
кезінде, ой тиегін осылай ағытатын.

* * * *
Апта аунап, ай ауысқан сайын оның анау бір
айқара ашылған алпамсадай кеудесінен әдептілік емес,
әркімді алаңдаушылыққа салатын әулекі қылықтар бас

көтерді. Әр күні түстен кейін екі сағаттық сабақтан
соң күзетші көзінен тысқары мектеп дуалының бір
ұрымтал жерінен ептеп шығатын да, ішімдікті әдеттегі
сусындық құмырасына құйып, жатағына жасырын

жөткейтін. Бұл әдеттегісі ғой, қызықтың көкесін сенбі,
жексенбі күндері көресіз. Қашан болса қайдағы бір
қыз-қырқынды жанына жинап алып, түнгі клубтан

шықпайды, соңынан ақ арақ пен сыраны аузы-мұрнынан
шыққанша қанып ішіп, түнның бір уағы болғанда,
бойын билей алмай, екі жағына кетіп теңселе басып,
жатағын зорға табатын. Жатаққа келген соң жаны терезе

тауып жайбарақат жатса құдайдың оңдағаны, есесіне,
тыныш ұйқыны бұзғанмен қоймай тілін шайнап, тентек
сөйлегенде, дегбірің құрып титықтап бітесің.
Ертесі есін жиған соң кешегі қылықтарын айтсаң:

«ойбай онда кешіріңдер, расында ұят болыпты.
Қара басқанда, кеше өлгенше ішіп ес-ақылдан бірақ,
айырылыппын. Жатаққа қайтып келгенімді білмеймін..»
деп арт жағын жаймашуақтатып басқа әңгімеге

аударып тынатын. Сау кезінде, жатақтастарының
өзіне айтқан достық ақыл-кеңесін айрандай ұйып
үнсіз қабылдағанымен, мас болған күні оның өңін
аударып басқалай жорып, тырнақ астынан кір іздейтін.

Сонымен, жатақтастары да одан күдерін үзіп: «қайтсең,
сүйт» дегенде үнсіз тынысқан...
Қараша айының басына ала күз келісімен жапырағы
сарғайып, сәнды бейнесінен кете бастаған мектеп

ауласындағы ағаштардың сорайған діңі мен сойдиған
бұтағынан басқа түгі де қалмаған. Күні кеше өткен
көңілді шақтарына бір жолата қош айтып, күздің құба
желіне қақталып, ертеңгі тіршілік қажеті үшін табиғат

заңына қарсылықсыз бағынған...
”Қанша айлакер болса да, аспандағы құс та жаңылып
торға түседі. Оған қарағанда адам баласы неге тұрмақ.
“Есер ойламаған жерден қатты жаза басты. Бір сенбі

күні кеш бата жатаққа шылқа мас оралды, ақырып
айтсаң да, ескерту жасап батырып айтсаң да топан су
тобығынан келетін емес.

Бүйткенше қара жер жұтып өлсем жақсы еді ғой, енді
маған ештеңе керек емес, ол мені бойына тоғытпады,
өзегімді өртеп өзгенің қолтығында кетті. Не істеймін?.
Ол осы күні сүйген қызынан айырылып, өкініш

бұрып, екінші біреудің бақ құсына айналып ұшып кетті.
Есер бүгін соны көлденең тартып ішкі құсалығынан
арылмаққа көк бөтелкемен сырласып, едәуір қызып
алған. Жатақтастары жабылып ұстап, төсегіне апарып

жатқызса да тынши алмады. Бірде айғайлап, бірде
ойбайлап, бірде қос қабат кереуеттің темір сирағына
басын ұрып, сүйген қызының атын атап, уыстап
шашын жұлып, аласұрып жынданып кетті. Жағы-

жағына тимей самбырлап сөйлеген сайын қызуы
күшейіп, қаны қозып, басына бірақ шықты. Тіпті
жатақтастарына ырық бермей жатқан орнынан тұрып
алып, іргелес жатаққа кіріп, шығысқа қараған терезенің

қос қабат әйнегін жұдырығын түйіп, бірақ ұрғаны мұң
екен, мөлдіреп тұнып тұрған кристалл әйнек күлдей
ұсатылды да, «шаңғыр-шұңғыр» етіп жерге түсті.
Тірлік үшін тынымсыз тыпыршыған кеуде қуысындағы

кінәсіз
жүрек
кристалл
әйнектің

шағылғандағы
дауысын естігенде, дымы құрып тоқтап қала жаздады.
Есер ішінен шошып тұрса да, маңайындағыларға мүлде
сыр алдырмады. Құдды қарсыласынан кегін қайтарған

қас батырдай лепіріп сөйлеуден бір тынбады. Тіпті,
тыныш жатқан қорғау бөліміндегі әлдекімдердің атын
атап: «келсе қайтейін? Бір жерімді кесіп алады дейсің
бе?! Жанды алса, құдай алады» деп бір қойды. Есердің

мұнша бүлінуіне тоқ етерін айтқанда, басқа біреудің
қолтығында кеткен баянсыз махаббатының дерті
себепші. Кезінде, екеуі қайда барып, қайда тұрса да жұп
жазбай бірге жүретін. Замандастары олардың мынадай

бақытты сәттеріне қызыға да қызғана да қарайтын.
Бірақ, уақыт өте екеуінің тұрмыс дағдысынан, тіршілік
философиясынан зор парықтар шығып, бір - біріне суық
раймен қарай бастаған. Есер жастайынан ата - анасына

арқа сүйеп, ақ алақан өскен бір үйдің жалғыз бекзадасы
еді. Ал қыз болса, барған жерінің бардам, бақытының
баянды, сүйген адамының іскер де, қағілез болуын
тілейді. Сол себепті, «істің осы беті ушыға беретін

көңілге жақпайтын қитұрқы қылықтарын, жүйесіз
тұрмыс әдетін көріп, ақырында айырылысып тынған.
Бүгін Есерге мына дүниенің түк те қажеті қалмады,
көзіне көрінгеннің бәрі жау, адам емес албасты.

Әйнекті шаққан көзсіз жұдырықтың сырты әр
жерден тілімденіп қан тепшіп тұр. Оны көрген әрі
сабақтасы әрі жатақтасы Зақанның дәті шыдамады,
жүгіріп барып жаралы қолын таңуға оңтайлана

бергенде, дөкей мінезге басқан ессіз Есер бет-аузын
қан жалатып, баспен перді де кетті. Міне, қызық
енді басталды. «Жақсылық істеймін» деп жаралы
болған Зақан алақанымен аузы-мұрнын тұмшалады

да, құнжыңдап сыртқа шыға жөнелді. Есердің жағы-
жағына тимейді, саңқылдап сөйлеп тұр:

өзің жақсылап басқарып ал. Ұқтың ба? Сен мұғалімге
жағымпазданам деп не қылмадың маған. Сабаққа
мықты болғаның үшін кеуде кергенің болмаса, сен де
мендей таздың біреуісің! Қолымды таңамын деп өтірік

монтансыма? - деді екі езуінен көбік шашырап еліре
сөйлеп.
Зақан бастапта мынадай күйде қалам деп мүлде
ойламады. Қаны қозып, қапаланып күйіп-жанды. Тіпті,

ол емес, қасында тұрғандар да жауыр болған аттай
қайқаңдап кетті. Зақан тұмсығынан бұрқ етіп атылып
шыққан ыстық қанды сумен шайып тазартты да, Есердің
алдына қаны қайнап арыстандай атылып, жетіп барды.

Басында батыл келген ол, соңында сабырлы қалыпқа
түсіп ойлана бастады.
«Рас, қазір бұл бейбақты шылқа мас екен деп
саушылығыма сүйеніп сілейте соғып алсам, ертең ес

жиған соң не деп жауап беремін. Мейлі дұрыс, мейлі
бұрыс болса да, бұл дүниеде мас адамнан өткен сөз
жемейтін ешкім жоқ. Осы күнде жер бетінде мастыққа
сүйеніп, қаншалаған сұрқиялықтар істеліп жатыр...

Кеше мас боп қаппын. Не айтып, не қойғанымды қайдан
білейін?! Бопты, біраз оттаған шығармын! Соның бәрін

әдейі істеді дейсің бе? Сауыққан соң айтып алсаң да кеш
емес еді ғой» деп тап берсе, іс одан бетер ушықпай ма?
Ақымаққа қосылып, ақымақ болудың қажеті қанша?»
Ол міне, осындай ойлардың жетегінде кеткенімен,

қазірше қатулы бейнесінен ауытқи қоймады. Ақылы да,
ашуы да тең келіп, теке тіреске түсіп, Есердің бетіне
безірейіп қарады да тұрды. Қасында қарап тұрғандар
енді екіге жарылып, кермалдасып тұрғандарға: «қой,

қойлап» ара түсіп жатқанда, жатақ күзетшісі жетіп
келді.

шығарған қайсының? - деді еңгезердей жатақ күзетшісі
егескен екеуіне ежірейе қарап.
Зақан ашуын баса алмай аптығып сөйлеп кетті
де, Есер түйткілсіп тұрып қалды. Әлгінде ғана азуын

айға білеп алғай-шалғай сөйлеп тұрған асау арыннан
қазір жұрнақ та жоқ, күзетші оның қолынан шыққан
қан арқылы жатақ терезесінің шағылған әйнегін көріп,
тіптен қатая түсті, сәл тұрып, екеуін алдына салып,

жатақ қорғау бөліміне алып барды да, әрі сұрап, бері
сұрап Зақанды ақтап, Есерді жаншып таптап, тексеру
жаздыртып, тентек мінезін тырапай астырды. Есер бұл
кінәсынан бір аптадай сүйретіліп жүріп, ең соңында,

мұғалімге, қорғау бөліміне: «ендігәрі мынадай өрескел
қылық шығарсам, мектептен қуалап жіберсеңдер де
өкпем жоқ» деп ант беріп, әрең құтылған.
Табиғат таңғажайып. Оған ешкімнің де күмәні

болмаса керек. Кеше жер бетіне күреңіткен күз маусымы
ойран салса, бүгін қылышын сүйретіп қаһарлы қыс
келіп іргесін көмді. Гүл қурап, құр сояуға айналып, шөп
сарғайып, күлдей ұсатылып, бір қабат күртік қардың

астында қалды. Ал адамдар мен хайуанаттар болса,
аталмыш күртік қарды қылтадан омбылап, аяқ астында
басылып жатқан жаздағы жасыл өсімдіктердің қу
сабақтарын басып-жаншып топырлап өтіп жатыр. Олар

анау тіршілік қабілетінен айырылған қу сабақтардың
тамыры жеті қат жер астында жатып кезі келген де көз
жауын алып қайтадан құлпырып шығатынын мүлдем
ойлаған жоқ. Жер шары тынбай дөңгелек айналып,

күн мен түн кезек ауыстырып, жаңа жылда жақындап
келеді. Соған сай сабақта ақырғы бетіне таяп, қарбалас
пысықтаудың қызу өрлеуі де басталып кетті...
Оқу-үйрену, қомақты нәтиже үшін қол созу - Есер

үшін босқа шабылу. Оған басын қатырмады, бәз-
баяғысындай шат-шадыман. Бірақ, бүгінгі жүріс-
тұрысы кешегіден тіпті өзгеше. Күні кеше мүлде
таусылмайтындай болып сезінген оқу қаражаты мен

тұрмыстық ақшасы бұл шақта мүлде қарасын батырып,
оның орнын қайдағы бір қарыз ақша басқан. Қалай
десек те, «бөрі арықтығын білдірмейді екен». Ата-
анасының адал терімен қолына түскен қомақты қаражат

қарасын батырса да, құдайға шұкыр, қарыз ақшаның
арқасында: «досқа – күлкі, дұшпанға – таба» болмай
әліге дейін масайрап жүр. Ол өткен айда жатаққа
шылқа мас келіп, Зақанмен кермалдасып қалса, осы

күнде оның қимас досы боп алған. Себебі, сәл болса да,
класс жетекшіден именетін Есер күнделікті берілетін әр
сабақтың тапсырмасын содан көшіріп алатын-ды. Зақан
қанша қамқорлық жасап, сабақ түсіндірсе де, Есердің

есіне кіріп-шықпаған соң көшірмешілікке шарасыз жол
берген. Есер тек сол үшін ғана Зақанды қимас дос санап
жүр....
* * * *

Бүгін желтоқсан айының аяқ шені болатын. Есер мен
Зақан түстен кейінгі сабақ басталудан бір сағат бұрын
жай аяңдап класына беттеп келе жатқан. Екеуі оқыту
ғимаратының алдындағы дөңгелек гүл текшенің алдына

келгенде, Есер оқыс мінез байқатты. Гүл текшедегі із
түспей қаймақшып жатқан күртік қарды көріп, көңілі
елеуреп, өзін-өзі ұстай алмай кетті. Жүгіріп барды да,

оң жақ қырынан жантайып жатып алып, аппақ қардың
үстіне аунай кетті. Зақан оған үрке қарады да: «ой,
оның не, жындысың ба? Аунаймын деп гүлдердің түп
тамырына зақым тигізсең қайтесің? Шық, былай деп

қурап жоқ болған. Енді олардың тіршілік ету қуатынан
айырылған қу сабағын қанша әспеттесең де түк пайдасы
жоқ, баяғы қалпын табады дейсің бе? Садаға кетсін
одан. Мен мынаған таңмын, өмірде өсімдік атаулының

барлығы тұрақсыз, екібеткей. Төрт маусым қалай болса
олар да солай бейімделіп тұрады, сенбесең айналаңа
көз салып қарашы! Анау ағаштар жазда қандай еді?
Күзде не күй кешті? Ал қазір ше, жасыл жапырағынан

тоналып сыртқы діңін бір қабат жұқа мұз қаптап,
қақаған аязда қалшылдап әрең тұр. Па, шіркін үстімнің
шаңын бір қағып алдым ғой» деді аппақ қарға әлденеше
аунап тұрған Есер үсті-басын қаға гүл текшеден түсті

де, Зақанның қасына келіп. Екеуі қатарласа әңгіме
дүкенін құрып, оқыту ғимаратына қарай беттеді, Зақан
үнсіз қалмады. Кезегі келгенде:

мүлде қарсымын. Демек, өсімдік атаулы маусымға
қарай түсін өзгертіп құбыла білгені үшін тұрлаусыз,
екібеткей емес, қайта, ортаға бейімделу қуатының
соншалық жоғары екендігінде. Олар соған қарамастан

тіршілік дағдысынан, түп негізінен ауытқып көрген
жоқ. Қазір барлық өсімдік сонау күз басында-ақ
тіршілік етуге қажетті талшық жіпшелерін уақытша
үзіп, сыртқы діңін бір қабат жұқа мұз қаптап қақаған

аязда қалтырап әрең тұрғанымен, олар осы қасиеттері
арқылы өзінің өмір сүру құқығына мәңгілік ие болмақ.
Кейде, адамдардың өзі жасаған ортасына бейімделуі
де осыған ұқсап кетеді, егер, олай болмағанда, көз

алдындағы небір қомақты нәтижеден, таудай табыстан,
баянды бақыттан құр алақан қалады - деді сөздің бір
ұшын Есерге тіреп.

Есер сөз төркінінің өзіне сайып тұрғанын толық
түсініп жетпесе де, басқа бір қырынан орағытып
сөйледі:

маусым төрт түрлі ерекшелікке ие, олар қай жағынан
қарасаңда, бір-біріне мүлде ұқсамайды. Бірақ, соған
қарай киімді өзгертсек те, ішкі жан дүниедегі асқан
қайсарлықты әсте өзгерте алмаймыз, бұл әлемде оған

тең тұрарлық ешқандай күш жоқ. Адам өмірге келген
екен қам-қайғысыз ойнап күліп, «қолынан келсе,
қонышынан басу» керек. Қазір қанша қарманып сабақ
қарасаң да, елеп-ескеріп жатқан кім бар. Тіпті, тырысып

үйреніп, диплом алған күнде де, тұрақты қызмет орны
жоқ, ананы бір, мынаны бір істеп әбден зықың кетеді -
деді «тауып айттым ба?» дегендей, сол жақ қатарында
келе жатқан Зақанға мәз бола көз тастап.

Зақан оның бұл ойларын бірден құптап кетпеді,
қайта, қосылмаған ыңғай байқатып, мырс етіп
мұртынан күлді де, елеусіз ғана бас шайқап қойды. Есер
де тақымдап кетпеді, ол да жұмған аузын ашпады, үнсіз

тынды. Екеуі бірін-бірі қабақпен бағып, оқушылар
ғимаратының төртінші қабатына көтерілді де, жым-
жырт жатқан дәліз ішін жаңғырықтырып, аз жүріп
барып өз кластарын тапты.

* * * *
Айттың не, айтпадың не? Көзді ашып-жұмғанша
жаңа жылда жайраң қағып өте шықты. Сұлқынды
түсіріп, сананы сары уайымға салатын сынау қарсаңы

таяған сайын Зақанның ұйқысы шала бөлініп, таң
бозынан тұрып, сабақ пысықтайтынды тапты. Ал Есер
ші? Баяғыдай мәз - мейрам. Қайғысы жоқ, құрсағы
тоқ, сабақ басталардан жарым сағат бұрын тұрады

да, киімін киіп, беті-қолын жуып, асхана қайдасың
деп тартып береді, әуелі, таңертеңгі дене машығына
да қатынаспайды. Басқалар бір қараңғы, бір жарықта
тұрып дене машығын жасап жатса, ал Есер қаннен-

қаперсіз ұйықтап жатады. Қашан болсын, әйтеу,
Зақанның класынан біреу жоқ болса, ол ешкім емес,
баяғы сол Есердің өзі.
Тіршілік тегершігі тынымсыз дөңгелеп, түн таңға

ұласып емтихан қарсаңы да жетіп келді. Оқушылардың
көңілі күпті. Іштей: ”қайтіп сынаудан өтеміз. Өтпей
қалсақ ше? Құдай оның бетін әрі қылсын“ деп ішкені
ірің, жегені желім боп жүрсе, ал Есерде қорқыныш жоқ.

Сонымен не керек, әркімді алаңдаушылыққа салатын
емтиқан мезгілі де сәтімен аяқталып, оқушылар
ауылдарына кетіп жатты.
* * * *

Есер осы жолғы емтиханда қаншасынан өтті,
қаншасынан өтпеді, онымен есептесіп жатпады.
Емтихан берді ме, болды, жұмыс бітті. Ол болашағын
былай қойып, бүгінгінің не болып бара жатқанын да

ойға салмайтын. Оқушылар қыстық каникулға тарап
алды-алдына кеткен шақта, ауылына қайтарлық көк
тиыны жоқ, анадан, мынадан қарыз сұрап әбден мысы
құрыды. ”Бір болса осыдан шығады-ау “деп күні кеше

бірге ойнаған қимас достарына зор үміт артып келсе де,
олар өзі ойлағанындай оншалық мәрт болып шықпады.
Бәрі де: «жоқ, жоқты» айтып, ауыздарын қу шөппен
сүртіп, еңсесін түсіріп, есік алдынан ұзатып салды.

Енді қайту керек? Ақыры Зақанның аяғына оралып,
өлердегі сөзін айтып болмаған соң, ол достарынан
қарыз алып Есердің қолына табыс етті де, аман-есен
ауылына жөнелтті.

Наурыздың алғашқы күнінен бастап, жым-жырт
жатқан мектеп ауласын даңғазаға толтырып тағы да
оқушылар басты. Жершары күннен алыстаған сайын
көлбеу түсетін күлгін сәуле тік шаншылатын әдетіне

басты. Қыстың қара аязында бір-бірін жібермей
сіресіп қатқан күртік қар көктем келісімен-ақ астынан
ойылып жылыстап еріп жатты. Оқушылар жол

үстіндегі былшылдап езілген қатқақ қарды аяқтарымен
кіршілдете басып, әрі-бері қайшалысты. Олардың
арасында құр кеудесін көтеріп, Есер де сабылып жүр.
Қашан болса да бір қалыптан жазбайтын ол бұл

күнде де кеудесін кеңге салып керіле басады. Ал, Зақан
болса, мектеп табалдырығын аттап дәл қазірге дейін
қолынан кітабын тастаған жоқ. Әйтеу бос уақыт шыға
қалса, бірде, конспект жазып, бірде өтілген сабағынан

пысықтау жасап, тек жүргенін көзің шалмайды.
Наурыз айының ортасынан кейін жер - ана
ақ сауытын шешіп, қыстай қар астында басылып
шіріп жатқан гүл-шөптердің топырақ қабатындағы

тамырларынан, ақпанның ақырған аязында бағасы
кетіп бар көркінен айырылған ақ теректердің діңінен,
бұтақтарынан тың тірліктің нысаны тебіндеп, бүр
жарып, күн өткен сайын көз жауын ала берді. Ал, Есерде

ешқандай өзгеріс жоқ, сол баяғы қалпы. «Барды шашып
бақанды қолға алу» оның сүйегіне біткен сілімтік әдеті.
Бірақ, бұрынғыдай бір қалыпты жүрсе де, жанына
батқан жабырқау күндері де болмай қалмады. Өткен

маусымда елден үстеп алған қарыз ақшалары енді келіп
еңсесін түсіріп, таудай боп басып қалды. Үйінен әкелген
тұрмыс қаражаты да қарыз ақшасының тең жарымына
да жетпеді. Қыстық демалыста Зақанның достарынан

алған жол қаражатын да түрлі сылтаумен бүгінге дейін
созып келді. Енді Есерден ештеңе өнбейтінін білген
Зақан үйінен келген тұрмыс қаражатының бір бөлімін,
«қарыз» берген досына төледі де, жабулы қазан жабулы

күйінде қалды.
Күзде сары сояуға айналып, қыста ақ қар, көк мұз
жамылып, не бір ыстық - суықты бастан кешкен дарқан
табиғат сәуір айының алғашқы күндерінен бастап, «дүр-

дүр» сілкініп түлей бастады. Шөптер қаулап өсті, гүлдер
шешек атты. Ағаштар әсем бейнесін қайта тауып, теңге
жапырақтары желге шалқып тынбай сыбдыр қақты...
Жер жүзы жайнап, тірлік біткен тың тынысқа

жерден тағы бір қырсыққа тап болды. Сәуірдің орта
шенінде бүкіл мектеп көлемі бойынша, жылдық оқу
қаражатын толық тапсырмаған оқушылар келер аптаның
ішіне дейін әкеліп үлгермесе, іс артының ортаймас

өкінішке апарып соғатынын ашық жария етті. Сүттен
ақ, судан таза мөлдір оқушылар жарлық жетісімен ата-
анасын сарсаңға сап жүріп, дер кезінде әкеліп құтылды
да, Есер тәрізді қарбытып алғандар қайтерлерін білмей

қара су жұтты. Күнін кескен мезгілден бір апта өтіп
кетсе де, Есерден ешқандай сыбыс байқалмаған соң:
«осыда бір үлкен күдік бар-ау» деп топшылаған класс
жетекшісі ауылдағы ата-анасына төте телефон жалғап,

істің анық-қанығына әбден көз жеткізді. Сонымен,
жасырынған жемқор әрекет ашық майданға шықты да,
Есер кірерге тесік таппай әрі-бері далақтап шапты.
* * * *

Басын кеміріп, бағасын ұшырған қитұрқы қырсық
Есердің бұрыс жолдағы байлаусыз аяғын бір емес,
бір неше рет келістіріп шалып қалды. Оқу қаражатын
тапсыру науқаны қызу жүріп жатқан шақта, өткен

маусымда ілесе алмай артта қап қойған оқушылардан
толықтау емтиханы алынады екен» деген қауесет тарап
кетті де, үш күн болмай жатып, шыңғырған шындыққа
айналды. Есер өткен маусымдағы шешуші емтиханда

бес сабақтап құлап қалған. Енді қайтпек, біресе мектеп
қаражаты, біресе елден алған қарыз ақшасы, біресе,
толықтау емтиханы қойшы әйтеу,... Пәнидегі барлық
пәле - қаза бір Есердің басына келіп кептеліп қалғандай

қабағын түйіп, қабырғасын қайыстырып жіберді. Есер
жөнінен алғанда, кетеуі кеткен қитұрқы күндер арт -
артынан жалғасып өтіп жатты. Мамыр айының алғашқы
күндері мектеп көлемін қамтыған аса дабыралы және

бір жиын өтті. Есер осы жиын өтерден бір неше күн
бұрын, ұстазына, қорғау бөлім бастығына, сондай

қателігі үшін кеңшілік сұрап: «бұдан соң жақсы оқушы
боламын» деп қайта-қайта өтінсе де, жылы шырай
білдірмеген. Көңіл жықпас үшін: «жарайды, кейін
ойласып көрейік» деп екі ұшты жауап қайырған. Бүгін

жалпы оқытушы - оқушылар үшін ауыр сын - сағатқа
дөп келген күн. Бұл күні сабақ өтілмеді, бірақ, мәңгілік
санада қалатын бір маңызды жиын ресми күн тәртіпке
енген-ді. Жиын басталар алдында оқушылар бөлім

бастығы бет ашар сөзін сөйлеп, өткен маусымдағы
бір тұтас емтихан нәтижелерін класс бойынша
қатарға тұрғызды. Өкінерлігі сол, өткен маусымдағы
оқушылардың үлгерім көрсеткіші төмен, көше алмай

қалғандары санап тауысқысыз екенін ашына баяндап
келді де, соңынан әрбір класты дәрежеге тұрғызып,
сыдырта оқып шықты. Есердің класы жиырма үш
кластың ішінде артынан санағанда алғашқы орынды

иеленіпті... Зал іші жым-жырт күй кешті де, сөзге құлақ
аспай қағынып отырғандар қыбыр-қимылын шорт
тиып, үнсіз тына қалысты... Бөлім бастығы сөзін одан
әрі жалғап әкетті.

оқушылар сегіз – деді де, сыйланған оқушыларды рет-
ретімен сахнаға шақыра бастады. Беделі ең жоғары,
биік мәртебелі «өте жақсы оқушы» деген сыйлыққа
ие болған Зақан сахына төріне көтерілген сәтте,

зал іші ду қол шапалақ үнімен жаңғырықты. Бөлім
бастығы Зақанның әр сабақтан үлгерімі 95 балдан
кем түспегенін, сондай-ақ мектептің түрлі-түсті ереже
тізіміне, жүріс-тұрыста, киім-киісте, күнделікті келіп-

кету де үлгілі рөл атқарғандығы үшін «өте жақсы
оқушы» сыйлығы берілгендігін көпшілік қауымға аса
шалқыған көңіл-күймен жария етті. Қалай айтсақ та,
оның бүгінгі қуанышында шек жоқ. Жүргізуші Зақанды

күнге қалай жеткенін көпке баяндап беруін өтініп еді,
ау баста, аз-кем кідіріп қалды да, артынан көсіле сөйлеп
кетті:

дауысын көтере сөйлеп, бүгін менің қуанышымда шек
жоқ, ерекше толқып тұрмын. Бірақ, бұл күнге қалай
жеткенімді айтудан гөрі, өз ойымдағы мына бір жеке
көзқарасымды ортаға салғаным жөн сияқты. Адам

өмірде әрқандай бөгетке кез болады екен, онда оны тек
сары уайымға салынып, арзан ойын-күлкімен жеңу әсте
мүмкін емес. Оны жеңуге, бір жолата ұмытып кетуге
табандылық және талаптылық қажет. Тірлікте табысқа

жеткен бір күнің мың күнгі рақатыңа тең - Зақан сөзін
сөйлеп, сыйлығын алып, сахнадан түсіп кетсе де, ду
қол шапалақ үні талайға дейін толас таппады.
Сыйлау аяқтағаннан кейін сөз кезегін қорғау бөлім

бастығы алды да, залдағы оқушыларға тура қарап
отырып, қатулы бейнемен сөз бастады:

қонақ беріңіздер! Біз бүгін бас қосып отырған осынау
салиқалы сәттерде, менің де сіздерге айтар болмашы
ғана «бұйымтай» шаруам бар. Рас, жаңа ғана сахна
төріне шығып, көптің алқауына бөленіп, отырған бір

топ орденді оқушыларды көріп, құлазыған көңілім аз
болса да бір жасап қалды. Өкінерлігі, бұлардың қатары
біздің арамызда өте аз санды ұстайды. Меніңше,
оқушылардың үлгерімінің осыншалық төмен болуы,

біріншіден, арзан ойын-күлкінің жетегінде кетуден,
екіншіден, болашағына сенім артпаудан, өзгеге иек
сүйеп өзінің кім екенін ұмытып кетуден, үшіншіден,
тоқетерін айтқанда, құнттап сабақ қарамаудан, қашан

көрсең, үлде мен бүлдеге оранып, қайдағы бір ресторан,
төрхана дейсің бе, ертелі-кеш содан шықпайды. Одан
қалса, ішімдік ішу, темекі тарту егіздің сыңарын
қойып, кезкелгеннің бойынан табылады десем артық

айтпаймын. Әуелі, кейбір оқушылар ата-анасының
талай жыл тер төгіп, тырнаштап жиған азғана мал-

мүлкін оқуды сылтау етіп өз еркінше төгіп-шашқанымен
қоймай, кім көрінгеннен қарыз алып, ақырында қайтып
қайтарардың бабын таппай бастары қатып жүр. Міне,
солардың бірі Есер Қалдыбекұлы. Ол мектепке келген

екі жылдан бері тәртіп - түзімге, күнделікті келіп-
кетуге, жүріс-тұрысқа, әдеп-ибаға үлкен қайшылық
жасады, заңды көзге ілмеді. Неше дүркін ескерту жасап,
тәрбие берсек те өнімі болмады. Сол себепті, мектептен

міндетті түрде қуаланды - деп дауысын көтере шорт
тоқтады. Отырғандар ың-дыңсыз тынып қалған. Зақан
Есердің мектептен айдалғанын естігенде, көз алдын көк
тұман торлап, зал ішіндегі қаптаған қалың оқушылар

арасынан оның бейнесін іздеп әлекке түсті. Бірақ, көре
алмады, қайта, ішегін тартып, жағасын ұстап, өңдері
бозарып, үрейі ұшып отырған оқушыларды көзі шалды.
Ол жүгіріп сыртқа шықты. Төңірек тым - тырыс.

Мүлгіген ағаш жапырақтары баяу соққан қоңыр самалға
ілесіп масаттана сыбдыр қағады. Зақан шынында
Есерді қия алмады, есіне алған сайын көңілі босап,
көзіне ыстық жас үйірілді. Тым болмағанда ең соңғы

рет бір көріп қалу үшін мектеп қақпасына қарай тұра
жүгірді. Бұл кезде, ол өте кеш қалған еді, жан дәрмен
жүгіріп қақпаға таяғанда, қақпа күзетшісі алдынан
шығып, аптыққан кеудесін әзер басты. Күзетшінің

айтуына қарағанда, жиын басталардан аз бұрын екі
мұғалім Есерді мектептің меншікті автокөлігіне басып
ауылына алып кетіпті. Зақан мұнда көп тұрмады, дереу
есін жинап, артына қайта бұрылды. Көңілі жабырқап,

көз алды мұнартып, қыста Есер аунаған гүл текшенің
қасынан өте беріп, шорт тоқтай қалды.
Анау көз жауын алып алаулап тұрған алуан
гүлдер Зақанды өзіне бірден баурады. Қыста Есер

осы гүлдердің қураған сабағын аяғымен таптап, аппақ
қардың үстінде айызы қанғанша аунаған еді ғой. Ал,
қазір ше, мүлде басқаша. Күні кеше тіршілік қуатынан
айырылып, қар астында көміліп жатқан қу сабақтардың

нұрына қырық құбылып жаңа бір гүлдер әлемі қаулай
шешек атыпты. Ал, бір кезде кеудесін бермей, керіле
басқан Есер әлгінде ғана ері мойнына кетіп, мектептен
айдалып тынды. Зақан алаулап тұрған алқызыл

гүлдерді алақанымен аялай сипады да, айналасына
дүрдараз көз тастады. Жер беті жасыл пүлішке оранып,
жанатқа жақын жайлы мекендей әлем-жәлем құлпыра
түскен. Қыс күндері бар көркінен айырылып, бұйығып

тұрған жалаңаш ағаш бұтақтары бүгін қарасаңыз, теңге
жапырақтарын желмен ырғалтып, жанға ләззат, көңілге
қуат сыйлайды. Зақан қанша рухты болғанымен,
кеудесін керген әлдебір ғапыл сезім көз шарасын жасқа

толтырып, жабырқау күйге жетелей берді. Артынша,
есіне жиын залы түсе кетті де, енді солай қарай денесін
бос тастап, жай қалыппен жүгіре жөнелді.
2008 – 08 - 09

қайран, бозтөбел!
(әңгіме)
Менің кіндік кесіп, кір жуып, қызықты балалық
шағым өткен құт мекеннен алыстап, бейтаныс орта,

бөтен үйде жатып, білімнің бал бұлағына бас қойғаныма
міне биыл төрт жылдай болыпты. Содан бері не анадай,
не мынадай алмағайып күндерді бастан кешсем де,
бірақ ғылым-білімге деген қызу ынтам кез келген

бөгетті жеңуіме көп септігін тигізді. Соның арқасында
бар назарымды үйренуге бағыштап, бел шешпей оқып
келемін. Биыл сегіз жылдықтың соңғы мезгілі, оның
үстіне, мемлекеттік бір тұтас емтиханға қатынасып

арманның асқарына қанат қағатын шақ болғандықтан,
қыстық демалысты ауылға барып, ата-анамның қасында
өткізіп, одан қайтып келген соң, көп өтпей жаңа оқу
маусымы ресми басталды да, сабақ басты болып кеттім.

* * * *
Не себеп болды екен, биыл көктемнен бастап,
есік алдындағы құдық суы тартылып қалды да, әр
күні түстен кейін мектептен тарап үйге келген соң,

иығыма әкпіш асып, мәлі шетіндегі үлкен өзеннен
барып екі шелекпен су әкелу – бұлжымас борышыма
айналды. Мен жатқан үйдің үлкен ұлы төменгі көшеде
тұратын қара шаңырақтың иесі Қабыш ағамен бірлесіп

алған Қарабағылдағы қыстау да қысы-жазы мал
бағатындықтан, бұл жердегі үй шаруаларына онша
бас қатырмайтын. Ал, екінші ұлы мінезі шәлкестеу, әрі
ойынпаз болып өсті. Сол себепті, көңілді кездері көп-

көрім қолғабыс еткенімен, қабағынан қар жауған күні
бұл үйде не бар, не жоқ онымен ісі болмайтын. Ылғи
көшеде бос жүрген жастарға ілесіп, мектептегі машық

майданына барып, доп ойнап, ақ тер, қара тер болатын.
Мен бүгін мынау мамыр айының орта шенінде, сенбі
күні таңертеңгі шайымды іше салысымен, кәнігі
әдетім бойынша, өзеннен барып, екі рет су әкеліп

қойып, содан ішкі үйге кіріп сабақ қарап отыр едім,
үш жылдың алдында бастауыш мектепті бітіріп,
одан соң отбасы қиыншылығынан өрлеп оқи алмай
кілең мал шаруашылығымен айналысып кеткен менің

сабақтасым, көршіміздің баласы Әділжан аяқ астынан
кіріп келді. Оны күзден бері көрмеген болатынмын.
Әйтеу, ол туралы сөз бола қалса, әлдекімдердің аузынан
Қабыш аға майға алған Қарабағылдағы қыстаулыққа

жақын бір байдың «суын тасып, малын бағып жүр»
деген әңгімені еститінмін. Енді міне, ойда-жоқта,
кездесіп отырмыз. Көп уақыт көрмегендікі ме? Қатты
сағынысып қалғандаймыз, көрген жерден бірімізге-

біріміз
ыстық
құшағымызды
ашып,

қауқылдай
амандастық. Амандықтан соң, ол мұнда өзінің жайша
келгенін айтып, менің оқып-үйрену жағдайымды сұрап
ағынан ақтарылды. Мен тиісті жауабымды қайтарып,

одан: “қазір Қарабағылда не жаңалық бар. Әлгі бір
айдың алдында көшіп барған Қабыш ағалар тегіс аман
ба? Жағдайлары қалай?” дедім, ол: “бәрі де тегіс аман.
Баяғы өзің көргендей” деп жауап қайтарды. Мен содан

кейін пысықтап отырған сабақтарымды бір шетке
қайырып қойып, көбінесе, оны әңгімеге салып, өзім
үнсіз тыңдап отырдым. Ол одан, бұдан әңгіме қозғап
отырып тосыннан: “иә, рас енді есіме түсті. Жаңалық

демекші, әлгі өзің білетін Қабыш аға биыл қыстай осы
жерде қолға бағып, Қарабағылға өздерімен бірге алып
шыққан Боптөбел жақында өліп қалды” деді қарсы
алдымда жайбарақат жантайып жатып.

Мен: «қашан» дедім де, үстіме бір шелек суық су
құйып өткендей оған қарап сілейіп аз отырған соң дереу
есімді жидым. - Қайтып өліпті, айғыр талап өлтіріп пе?

құлап өліп пе?
Ол және басын шайқады.

Мен тілім күрмеліп тым-тырыс отырып қалдым...
Жаңа менің айғыр талап өлтіріп пе? дегенім боп
төбел бапталмай тұрған кезде осы Өпшередегі көрші-
қолаңдардың жайылысқа қоя берген бір топ аттарымен

бірге жүретін. Бұл арада «қысырақ» деп аталатын
үйірдің атаманы – алаяқ қарекер айғыр өзінің өзімшіл,
қазымыр қасиетімен көпке таныс еді, бос жүрген құр
аттар үйіріне таяп барды болды, құлағын жымырайтып,

басын жерге салып, үйірін шыр көбелек айналып
қызарақтап өліп қала жаздайтын. Одан қалса, әудем
жерде жайылып жүрген мініс аттарға тап беретін де,
сол қуғаннан мол қуып тіпті, үйірінен көз жазып, ит

арқасы қиянға кетіп қалатын. Соңында қуып жеткенін
қыр желкесінен қапсыра тістеп «ондай қазанға, мұндай
шөміш» деп айызын қандырып, әбден шайнайтын.
Әлгінде, Боптөбел сондай бір оқыс жағдайға тап

болып, қарекер айғырдан қашып құтылам деп жүріп
жазатайым мерт болды ма деп аяқ астынан сол ой сап
ете түскен.
Енді «құлап кетті ме» дегенім, Қарабағылдағы

қыстаулықтың қарсы жағында найзадай шаншылған
тік қия бар еді, мұндағы шаруашылар ойламаған
жерден болмаса, жайшылықта, ол жаққа бір тұяқ мал
өткізбейтін. Кей күндері жайылуға қолайлы жазаң

жердегі мал табындары соны қуалап сол жаққа өтіп
кететін. Сондай орайда «май тілесең, міне құйрық» деп
күтпеген жерден сатырлатып нөсер құйып, Боптөбел
байқаусызда сол қиядан «құлап кетті ме» деп суық

таратып, аяқ жағына: «тойда қазақтың дәстүрлі спорт
ойын түрлерінің бәрі өтеді, әсіресе, ат бәйгесі мен
ақындар айтысының алатын орны бөлек. Жүлделі
болғандарға арнайы сый-сияпат бар» деп ескерту

жазыпты. Мұны естіген атқұмар азаматтар бекер қарап
жатпады. Өзін танытудың орайы келді деп ойына
бүккен жүйріктерін ерте-бастан қолға алып, күн сайын
күй-жайын бақылап, күтімін жақсартып, бабын тауып

байыптап жарата бастады. Бұл науқаннан Қабыш аға
да қағыс қалмады. Ол енді-енді аты шығып айналасына
таныла бастаған маңдайында «Қартадағы боптан»
аумайтын кішкентай ғана әдемі қасқасы бар ор ауыз кер

атын қолына тиген күннен бастап, далада бос жүрген
жерінен ұстап әкеліп, асты-үстіне түсіп күте бастады.
Кер аттың маңдайындағы әдемі қасқасы көрген жанның
көзін тартатындықтан, жұрт оны; «Боптөбел» деп

атайтын, мен де бұл есімді ерекше ұнатып, кей кездері
жайша жүргенімде өз ішімнен; «Боптөбел, Боптөбел»
деп әлденеше рет қайталайтынмын.
Қабыш аға әр күні ертелі-кеш Боптөбелдің құйрық-

жалын сылап-сипап жем-шөбін ұқыптап бергендіктен,
екі айға жетпейтін уақыт ішінде жүні жылтырап, жілік
майы толып, бірте-бірте ішін тартып, дүр-дүр сілкініп,
«неден салсаң содан шығамын» дегендей жылт еткен

үміт, жаңа тебін байқатты.
* * * *
Арада тағы екі ай өтті, көптен күттірген сәт ақыры
келіп жетті. Бірақ, аяқ астынан және бір іс жылт етіп

жарыққа шықты. Қабыш аға үйінің артындағы екі
мудай айдаулық жеріне жыл сайын жаңғыртып дақыл
айдайтын. Биыл оған қонақ айдапты, оны суғарудың
кезегі тойға барардан бір күн ілгері жайырақ қолға

тиіп, Қабыш ағаның сол аралықта аяқ астынан сыртқа
баратын шұғыл шаруасы шығып қалғандықтан, қайтерін
білмей есі шыққанда, қалған жерін Сәулет бітіріп қойса

деп отағасыдан сұрап кепті. Мен оқудан тарап, енді
ғана келген бетім болатын. Отағасы Қабыш ағаның
жоғарыдағы сөзін жеткізгенде, жүктелген міндетті
жан салып істеуге тырыстым. Сонымен, қонақтың

суғарылмай шала қалған жерін күн бата табыспен
аяқтап, сол күні Қабыш ағаның қиыла жабысуымен
үлкен үйге (қара шаңырақ) қонып шықтым.
Ертесі таңертеңгі шайымды ішіп алып, мектепке

жүргенімде, Қабыш аға үй алдындағы алма бағында
Боптөбелдің құйрығына ақ байлап, кекілін буып сылап-
сипап тойға жүруге қамданып жатты. Мен былай
шыққан соң Боптөбелдің пышақ жанығандай етсіз жағы

мен кең кеудесінен тартып, қыл-аяғы, қамыс құлақ,
құлан тұяқ, бота тірсек, аласа бойына дейін көз алдыма
елестеттім, Ол маған бүгін бұрынғыдай емес, бөлекше
сымбатты көрінді...

Түстен кейін мектептен тарап үйге келсем, Қабыш
аға бірнеше адаммен бірге онан-мұнан әңгіме қозғап
үйде шай ішіп, дүркіреп отыр екен. Әңгіменің дені,
әсіресе, тойға апарған бәйге аттарының өзіне тән

бітім-болмыстары мен Боптөбелдің бірінші болып
келсе де, аталмыш сыйлығын ала алмай қайтқаны
туралы тақырыпқа ауыпты, оқиға былай болған екен.
Қабыш аға сол күні тойға бара салысымен көп ұзамай

ат жарыс басталыпты. Боптөбелге сол жерден он бес
жастардағы бір жерлік бала мініпті. Басқа аттар жарыс
басталғанға дейін ауыздығымен алысып ұшып тұрса,
ал, Боптөбел құлағын жымитып, екі көзін жартылай

жұмып қаннен-қаперсіз жүріп алыпты. Шабандоз
бала бұл жағдайды көріп қатты алаңдағанымен, ал,
Қабыш аға өз көңілін жасады ма? Болмаса шын ниеті
ме? Беймәлім, екі езуі құлағына жетіп шат-шадыман

жүріпті. Сонымен, он километрлік ұзақ жарыс ресми
басталыпты. Боптөбел жарыс басталып үш-төрт
шақырымға дейін топ ортасында болып, одан соң басқа
аттардан біртіндеп оза беріпті, кейін соңғы бір айналым

қалғанда алдындағы бірінші боп келе жатқан бәйге
атты артқа тастап, көмбеге арқан бойы ұзап алдымен
кепті. Сүйтіп, ол ағалап алға шығып, дүйім елді өзіне
жалт қаратқанымен, бірақ, әлдекімдердің шағым тіл,

шатпа сөздерінің салдарынан аралықта үлкен дау туып,
екіншіге түсіп қапты. Бұған Қабыш аға қатты ашу
шақырып, екіншіге берілген аталмыш сыйлыққа да
қарамай, тойдан құр қол қайтыпты.

Содан екі күн өткен соң яғни жұма күні түстен
кейін Қабыш аға мені қасына шақырып алып; ”Алла
қаласа, ертең таңертең Боптөбелді Қарабағылдағы
қыстаулыққа жеткізіп таста! Қайтарыңда Қуақан атты

мініп келесің, – деді.
Мен бас изеп мақұлдық білдіргеніммен, бірақ, әлі
де бір алаңдаушылық көңіл хошымды кетіріп кежегемді
кері тартты...

Рас, Қуақан ат демекші, бұл жануардың да көз
ашқаннан бері көрмегені жоқ, өте-мөте, бестісінен
бастап дәл қазірге дейінгі өткен өмірін тілге алсақ та
жетіп жатыр. Қысы-жазы арқасынан ер түспейді, біресе

қырға, біресе ойға шапқылап күнделікті керек-жарақ
тасып ақ тер, қара тер болады, ол осындай салпақтың
салдарынан өз еркімен керіліп-созылып тым құрыса
жарты күн бос жүрген емес, әр күні таңертеңнен кеш

батқанға дейін арқасынан ер түспейді де, әбден қас
қарайып абыр-сабыр басылған сәтте, аяғына кісен
салынып үй қасынан ұзап кете алмай, айналсоқтап
жайылып тұратын. Егер оған тіл бітіп басқа біреуге

бастан кешкенін баяндап берсе, қаншама тас жүрек
болса да басын шайқап, бір жыламай тынбас еді,
бірақ, амал жоқ, хайуан болған соң бәрін былқ етпей
көтеруге міндетті. Оған қоса, ер батып, тоқым қажап,

шоқтығының жүні түсіп қарайып қалған. Тіпті, анау
екі жақ бүйірі де қызарып ойылып, уақыт өте, бұрынғы
түгінің орнына төңкерілген шындай болып ақ қылау
түскен.

Қуақан аттың қыры мен сырын бес қолдай анық
білетін Әділжан бір сөзінде, бұрын бұл жануардың
жайдары мінезді, тым жуас екенін, тіпті, байлап қойсаң
жайына тұратынын, мінсең қамшы салдырмайтынын,

айыл тартсаң былқ етпейтінін айтып еді, қазір ол
мінезі мүлдем өзгеріп, айыл тартсаң ат ағашты қауып
тістеп, алдыңғы аяғымен жер тарпитын, қамшы салсаң
құйрығын шыжбаңдатып болмаса, артқы екі аяғын

аспанға серпитін жаман әдет қалыптастырыпты, алда-
жалда, қолыңнан шығып кетсе оны ұстауың бір қиямет.
Төбеңді көрсе болды, тауешкі сияқты тау мен тасты
аралап тұра қашады, оған қоса, байыбына кісі бара

алмайтын бақай қулығы да бір басына жетіп асады,
әдетте, қолда тұрған да ештеңеден хабарсыз бейғам
болғанымен, (бұл оның нағыз бейнесі емес еді) қапысын
тауып қолыңыздан шығып кетсе, со беті көз жаздырып

кетпейді, керісінше, әлденеден секем алған қояндай
басын кекжитіп, құйрығын шошайтып әудем жерге
дейін қаңғалақтап шауып баратын да, артына қарай
қайта бұрылып; “сенен шын құтылдым ба?” дегендей

одырая қарайтын. Содан жанына барып шылбырдан
ұстай бергенде, тағы да шаба жөнеліп, әудем жерге
барып секиіп тұра қалатын...
Ол міне осындай қызық жануар еді! менің әлгінде,

Қуақан атты айтқанда, кежегем кері тартып, кіртие
қалғаным содан болатын. Бірақ, «бұйрық қатты, жан
тәтті» демекші, Қабыш ағаның айтқанын орындамау
өзіме де, жатқан үйіме де тиімсіз екенін сезіп, үнсіз бас

изедім.
* * * *
Ертесі таңертеңгі шайымды іше салып, Қабыш
ағаға берген уәде бойынша, міндетімді мінсіз орындауға

тырыстым. Қабыш аға, мен үйден шықпас бұрын
Боптөбелді
ер-тоқымсыз
арқасындағы

алақандай
көпшігімен есік алдына әкеліп, көлденең тартып тұр

екен. Мен оның жайдақ екенін көріп, іштей ренжіп
тұрсам да, онымды сыртқа шығармадым, неғұрлым
байсалды болуға тырыстым. Бұл кезде, Қабыштың
шешесі шайқана үйде ошақ басында ыдыс-аяқ жуып

жүрген еді, есік алдындағы жайдақ тұрған Боптөбелді
көре сала; “ей, Қабыш” - деді дауыстай тіл қатып,

берсең болмай ма? Қарабағыл қарға адым жер емес,
анау ит өлген жерде.

қатып. Сірә, шешесінің Сәулетке жаны ашып айтқан
сөздерін елейтін емес. - Сәулетті қазір бала деп тұрсыз
ба? Бұл да бір азамат.

Сөз сонымен аяқталды.
Мен бір ауыз тіл қатпастан Боптөбелдің қасына
барып, бір-ақ тоқтадым. Жануар қазірдің өзінде қуса
жететін, қашса құтылатын қыл бабына келіп тұр екен.

Қабыш аға қолыма тізгін шылбырды беріп жатып: “сол
аяғыңды әкел, көтеріп тұрайын. Осы жерде қарғып
мін” – деді. Мен жақ кырысын ашпадым. Үнсіз еркіне
бақтым. Көзді ашып-жұмғанша Боптөбелдің үстіне

жапалақтай жалп етіп қона қойдым. Ол сол сәтте,
топырлатып тезектей бастады. Тезегі құрғап жерге
жарылып түсіп жатты. Мен сол қолыма шылбыр мен
тізгінді қосып ұстап, оң қолыммен шылбырдың үшін

қамшы етіп жүруге ыңғайландым. Қабыш аға маған
күле қарап; “жануар жүрер алдында тезектеді, лайым
жолың болады екен інім. Мынау жарап тұрған ат.
Қашан да сергек отыр. Аяқ астынан тұра шауып сені

жолға тастап кетпесін”, - деді. Мен: “мақұл”, - дедім
де, анадайда аңырайып ашық тұрған көк түсті темір
қақпадан тасырлатып шыға жөнелдім. Қабыш аға
артымнан тағы да дауыстай тіл қатып: “Әйтеу өзіңе

абай бол. Былай шыққан соң шабамын деп бір пәлеге
ұшырап қап жүрме. Ұқтың ба?” – деді.

қатып.
Боптөбел аз жүрген соң қамшы бастырмай делеңдеп
жүріп отырды. Кейде, тосаттан тұра шауып тұла
бойымды ток соққандай «дір-дір» еткізеді. Мен тізгінді

қамтып тартқан сайын ол басын кекжитіп, ауыздығын
«қарш-қарш» шайнап, жолдың о жағына бір, бұ жағына
бір шығып, мүлде тынымы кетіп қалды. Ақырында,
Боптөбел «осы өңірге атағы шыққан белгілі бәйге

ат қой, сол үшін 7-кенттің өр жағындағы Құр өзектің
жазығына іліне салысымен өз еркіне бағып, алып ұшқан
аптығын бір басайын» деген ойға келдім. Сонымен,
аталмыш жазыққа да жеттім. Бұл жер бас-аяғы бес-

алты шақырымдай ұзақ, астауша келген жайпақ аңғар
болғанымен, негізінен, бір ұрттам суға зар, бұта-
бүргенді, ат бойынан асатын қалың шилеуіт екен. Мен
көздеген жерге жеткен соң Боптөбелдің басын тартып

жерге түсіп астымдағы алақандай көпшікті жөндеп
салып, өзіме-өзім келген соң қайта міндім. Ол менің
бұл әрекетімнен бір үлкен жаңалықтың болатынын
сезді ме? Тіпті, бір орында тұрмай қос құлағын алдына

тігіп ауыздығын шайнап шыр көбелек айналып, қарап
тұрып мазасы кетіп қалды. Содан, тосын тақымымды
қысып қалғаным мұң екен, тықыршып әрең тұрған
жануар бұта-бүрген мен қалың шилеуітті қақ жарып,

қыстау қайдасың деп тартып берді. Қарсы алдымнан ұра
соққан аусар жел кекіл шашымды кейін түріп, құстай
самғап құныперен кетіп барамын. Оның үстіне, ат
бойынан асатын қалың шилеуіт екі бетімді жиі сабалап,

жазатайым көзіме кіріп кетеме деп кірпігімді үсті-үстіне
жұмып-ашып қорғанып келемін. Боптөбел құстай
самғап шауып келе жатып, әлденеден қарғып өткенде,
қырсыз отырған мен жерге топ ете түстім. Содан қанша

уақыт жатқанымды білмеймін, бір кезде, есімді жисам
оң жақ иығым бос топыраққа жартылай көміліп жерде
жатыр екенмін, көзімді ашып айналама қарадым. Аспан

шайдай ашық, батыстан бебеу қағып салқын самал
есіп тұр. Күн екінтіге ауып қапты. Боптөбел көзіме
шалықпады. Мен сол қолымның алақанын жерге тіреп
тістеніп тұрып топыраққа жартылай көміліп жатқан оң

жақ иығымды әрең көтердім. Содан иығымды ептеп
қозғалтып едім, түсе жаздап зырқырап ауырғанда,
өзімді қоярға жер таппадым, иығымды сол қолыммен
ептеп ұстап, кеудемді көтеріп жүрелеп отырған соң,

төңірекке тұнжырай көз тастадым, тырп еткен тірі жан
болсашы!
Оқыс өзіме бір ой түсті де, әлденеден секем алып
бар сырын ішіне бүгіп бұйығып жатқан иен даладан

қарадай қорқа бастадым. Орнымнан тұрайын деп едім,
басым айналып көз алдым қарауытып, құлақ шекем
гуілдеп кетті. Осы кезде, өкпе түсімнан Боптөбелдің
кісінеген дауысын естідім. Міне, тамаша. Қуанғанымды

айтып сұрамаңыз, соның өзінде қобалжыған көңілім
орнына түсетін емес, тәңірім-ау: “рас па, өтірік пе?”
деген күдікті, күмәнді ойда дауыс шыққан жаққа қарай
жалт қарадым, жаңсақ естімеппін. Жануар менің есімді

жиып, орнымнан тұрғанымды білген соң айналсоқтап
жайылып жүрген жерінен тізгін-шылбырын сүйретіп,
жаныма жетіп келді де: “барсың ба, амансың ба?”
дегендей арқамнан иіскеп, адам жанын елжрететін аса

жағымды үнмен кісінеп жіберді. Жаңа: “жапан түзде
жаным жүдеп жалғыз қалдым-ау” деп жаман күй кешіп
отырғанымда, Боптөбелдің жан тебірентерлік мынадай
әрекетін көргенде, жалын құшып еңіреп жылап

кеттім. Ол: «қорықпа, мен жаныңдамын!» дегендей
тағы да кісінеді. Сол сәтте, әлгінде, орнымнан тұра
алмай обиып отырған мен аяқ астынан қайтып тұрып
кеткенімді ұқпай қалыппын, әуелі, оң жақ иығымның

түсе жаздап зырқырап ауырғанын да ұмытып кетіппін,
енді байқадым, мен жығылған жер жылдар бойы жел
мұжып, жауын шайған көне қой қораның орны екен.
Соған қарап, бұл орын бұрын әлдекімнің көктеу, күзегі

болар деп топшыладым. Әлгінде, Боптөбел құныперен
келе жатып, таяз ордан қарғып өте шыққанда қиялсырап
қырсыз отырған мен өзімді-өзім ұстай алмай мұрттай
ұшыппын. Боптөбел бағыма қарай есімнен ауып, екі

дүниенің ортасында жатқанда опасыздық істеп бас
ауған жаққа лағып кетпепті. Соны ойлаған сайын
көңілім босап, көзімнен ыстық жас төгіле берді. Ендігі
мәселе, оған қайта мініп, Қарабағылға қарай қайқая

тартуда ғана қалды. Мен осы туралы бас қатырып
тұрғанда, ойламаған жерден тағы бір оқыс жайт жүз
берді. Әлқисса, сол қолыма бір жағы, тізгін-шылбырды
іліп, бір жағы, әудем жерде жатқан алақандай көпшікті

алып үстіне салып едім, ол шылбырды тартып басын
кекжеңдетіп әлдебір жаққа баратын сыңай танытты.
Мен ыңғайына бағып шылбырды бос тастап артынан
ердім. Ол жел кеміріп, жауын шайып кеткен көне

там қорықтың таяз орына түсіп басын шұлғып тып-
тыныш тұра қалғанда: “бағанадан осы неғып ойыма
келмеген”, деп өз-өзіме сұрау қойып Боптөбелдің мінер
жағындағы өз шетіне барып үстіне қарғып міндім. Бұл

жолы жүрексініп қалғандікі ме? Бұрынғыдай алып
ұшпадым. Неғұрлым сабырлы болуға тырыстым. Ал,
иығым болса түсе жаздап, жан шыдатпай ауырып
барады. Боптөбел де соны білгендей жеңіл жүріспен

желе жортып отырды...
Содан Қарабағылдың бергі жалына ілінгенде,
тағы бір пәлеге тап болдым. Сонау төменде, жатаған
текшенің үстіндегі ала бөтен екі үй жақтан алты ит

абалап маған қарай лап қойды. Мен Боптөбелдің
жүрісін жылдамдатып, мына пәлелерден құтылып
кетуді ойлап тебініп қап едім, Боптөбел қырсыққандай
екі құлағын жымырайтып, әуелгі тұрған орнынан аттап

баспады. Содан кейін-ақ мен жаққа салып ұрып келе
жатқан алты иттен суқаным ұшты да шипам бітті деп
ойладым. Әсіресе, анау алдыда алқын-жұлқын ұшып
келе жатқан тайыншадай дәу көк итті көріп қайтерімді

білмей састым. Ақырында, сол қолыммен Боптөбелдің
жалынан мықтап ұстап, көзбе-көз сәтті күттім. Оң
иығым аздап қимылға келе бастады. Соған қарағанда
сынықтан сау, аздап еті ауырып қалған көрінеді.

«А» дегенше алты итте келіп үлгерді. Алдымен екі
өкпесін соғып тілі салақтап тайыншадай көк ит жетті.
Боптөбел оны өзіне таяп келіп құйрық ұшынан ала
бергенде, артқы оң аяғымен қақ маңдайдан туралап

тұрып періп қап еді, «қаңқ» еткен бір үн шықты
да, артынан зым-зия өшті де қалды. Жалт қарасам
арыстандай айбарлы көк итім құйрығын бұтына қысып
сай табанына қарай безіп барады екен. Ау баста, атаман

көк итке сеніп айбатына ай жасырып келген есерсоқ көп
ит мынадай тосын жағдайдан кейін бұрынғыдай емес,
сабасына түскен салмақты сыңай байқатады. Ара-тұра
маған қарап қойып; «неғып жүрсің а, кетпейсің бе а»

дегендей әудем аралық тастап бірнеше үріп қойды да,
одан соң өз жайларына кетісті.
* * * *

кейпімді келеке етіп отырған Әділжан Боптөбелдің
мынадай жан тебірентерлік ізгі қасиетін білгенде,
басын шайқап таңдайын қағып, - шіркін жылқы малын
қойсаңшы, не деген ақылды еді жануар!

тыныстап - қайран жануар-ай. Мен – бұл суық хабарды
неғып бұрын естімегенмін. Болды, басқасын қойшы,
сонда Боптөбелді қайтып жылан шағыпты. Қабыш аға
сол кезде қасында бар ма?

Қабыш аға Боптөбелдің қасында бастан-аяқ бар. Бірақ,
аяқ астынан келген арсыз ажалға не шара!? Қайран,
Боптөбел, қыстай қолға алып бағып-қағып, 1-мамыр
халықаралық еңбекшілер мерекесінде бәйгеге қосамыз

тамызып жайына жіберейік» деген сөзіне құлақ аспай
көзіне көрінгенін қамшымен ұрып, албаты жайрата
беріпті. Әсілі, біздің қазақ салтында есік алды емес,
үйге кірген жыланға да қастандық жасамай басына

ақ тамызып; «мен саған қас қылмайын, сен маған қас
қылма» деп ақ жол тілеп қоя беретін. Оны біз секілді
есерсоқтар қайдан білсін!?
Әуелі, оны қойып, өзіміздің кейбір ұлттық салт-

дәстүрімізді де тарс ұмытып бара жатқанымыз өтірік
пе?.. Айналып келгенде, Боптөбелдің өлуіне өзіміз
себепші болдық... Қабыш аға, үй маңына келген жылан
біткенді қынадай қырып, айналасы екі күнге жетпей

екі қозы, бір тайыншаны шақты. Тайынша аман
қалғанымен, екі қозы бүкіл денесі сіресіп құлындағы
дауысы шығып қиналып жатып, аянышты түрде жан
үзді. Енелері үйді айналып қозыларын іздеп бір апта

маңырап жүрді. Ол аз болғандай араға тағы екі күн
салып Боптөбелді шақты. Жылан оның астыңғы иегінен
шағыпты. Біз оның қиын жағдайға тап болғанын жылан
шаққан иек асты қолдырап ісіп, уыт бүкіл денесіне

тарап, буыны құрып, бүк түсіп жатып қалғанда барып,
бірақ білдік.
* * * *
Боптөбел алғаш жығылған күні яғни жарыс

басталардан екі күн бұрын бір шама тәуір болатын.
Қабыш аға жергілікті мал доғдырын ертіп әкеліп уытқа
қарсы дәрі-уколды күпілдетіп берсе де, өнімі болмады.
Ертесі, бұрынғыдай «тұрамын» деп талпынған жан

кешті әрекетін мүлде доғарып, сұлық жатты да қойды.
Ал, жарыс басталған күні таңертең Боптөбелдің екі
көзінен мөлтектеп жас ағып, тер басқан қамыс құлағын
кезек қайшылап, мойынын жарыс өтіп жатқан тұсқа

қарай зорға бұрып, әлсін-әлі оқыранып кісіней берді.
Бірақ, амал қанша? Сол күні түн жарымынан кейін

ـКейін қайттіңдер? - дедім мен әудемнен соң
Боптөбелдің соңғы жұмыстары жайлы дерек ұқпақ
болып.
Ол бұрынғыдай сергек қалып танытпады, құдды ой

соқты адам секілді екі көзін әлдебір жаққа ессіз қадап
әдеттегідей жауап қайтарды.
ـОның несін сұрайсың. Өлер ат өлді. Біз Қабыш
ағаның айтқанын екі етпей орындадық. Ол қорада

байлаулы тұрған Қуақан атты мініп бізді бастап,
қыстаудың өр жағындағы топ қарағайға тартып берді.
Біз соңынан бейжай еріп отырдық. Сол күні әшейінде,
жүк артсаң мізбақпайтын, қамшы ұрсаң шыжбақтайтын

Қуақан ат сол құлағын артына қайыра басын кекжитіп,
бір жағына қарай қисайтып алып қамшы салдырмай
қитыңдап жорғалап отырды. Оның үстіне, өзің де білесің
биыл қыс қатты болды да, оған күніне жем артып ой

мен қырға шапқылап жүріп, арқасына ошақтай жауыр
түскен. Бәлкім, содан ауырсынама, жоқ Қабыштың
қабағына баға ма? Беймәлім аяғы-аяғына тимей алдыға
түсіп жүріп отырды. Біз топ қарағайдың шетіне іліне

бере, Қабыш аға аттан түсіп, ақ шүпірекке әспеттеп
орап арнаулы қоржынға салып алған Боптөбелдің басын
көтеріп, анау қалың қарағайлардың ішінен өзі қалаған
бір қарағайға шығып, орта бөліміне барды да, қимас

асылын көз алдындағы қатар өскен қос бұтақтың түбіне
көлденең қойып, оны жіңішке сым темірмен шандып
байлап тастады. Артынан Қабыш ағаның қыстығып
жылаған дауысы естілді. Бізде егіліп кеттік. Қабыш

аға сәл тұрып қолына ұстаған кішкене қолшөтімен
Боптөбелдің басы таңылған бұтақтан төменгісін бірден
шауып жерге түсті.
* * * *

Әңгіме осы араға келгенде, мен жатқан үйдің екінші
ұлы басындағы қазтұмсық қара қалпағын артына
қайырып қабағынан қар жауып қатуланып кіріп келді.

Ол таңертең шайын іше салып, мектепке доп ойнағалы
кеткен. Содан келген беті осы болатын. Әділжан
орнынан тұрып: «ассалаумағалайкүм» деп сәлем беріп
еді, ол ләм деген жоқ, келген беті маған инедей қадалды

да: «ей көк ми, таңертең сабақ қараймын дегенің қане?
Өзіңше іс істеп отырсың ғой. Бүгін жалпы беттік кір
жуатын күн екенін ұмытып қалдың ба?.» деп дүрсе қоя
берді. Мен әлгінде, өзенге барып екі рет су әкелгенімді

қайтып жетеді. Тұр, жүгір. Өзенге барып су алып кел.
Мен үнсіз қалдым, ол енді Әділжанға шүйілді.

жоқ бірдемелерді айтып, біреуді неге жұмыстан
қалдырасың? Бұл жерде әкеңнің басы бар ма? Кет, кет!
Сәулет енді су әкеліп, кір жуады.
Әділжан үндемеді, өйткені, оған мына дөкейдің

мінезі бес қолдың саласындай анық болғандықтан, ең
жақсы әдіс үндемей құтылу деп түйді. Сонымен, мен
де, ол да бір ауыз тіл қатпастан, үнсіз сыртқа шықтық.
Әділжан сыртқа шыға сала басын кеудесіне құлатқан

бойы тура үйіне тартты да, мен екі шелегімді көтеріп
өзенге беттедім...
Қайран, Боптөбел!
8 - 3 - 2012

еріккеннің естемесі
(әңгіме)

Мен – Әлима шешейдің өмірден озған хабарын
естіп, бір жағы қатты қамықсам, бір жағы, сенер-
сенбесімді білмедім. Ол кісіні осы екі аптаның алдында
ғана көрген болатынмын. Бірақ, хабар жеткізген

адам «Алланың атын атап ант беріп тұрған соң,
мойындамасыма болмай қалды.

адам бүгін дүниеден өтті десе кім сенеді?! Рас, менің
Әлима шешейді көргенім әрі тұңғыш, әрі соңғы рет еді.
Мен шынында мынау мағынасыз өтіп жатқан
алдамшы өмірден қатты торықтым. Өйтетіні, өз басым

ес жиып, етек жапқан соң әдебиетке әуестеніп, поэзия,
проза сынды осы екі үлкен салаға тең қалам тарттым, бір
мезет соның «шоқпарын көтеріп, сойылын соғып» отқа
да, суға да түстім. Біреулердің: «ақын шабыты арақтан

келеді екен. Атышулы әлдебір ақын пәлен жерде, пәлен
өлеңін қызыл шұнақ мас отырып жазыпты» дегенін естіп
мен де соған еліктеп, ішкілікке салындым. Алғашында
шала қызу отырып ойлана бастадым. Түк жоқ. Одан

соң әуелгіден бір саты жоғары өрде отырып, ойландым.
Және де түк жоқ. Ақыры болмағанда, одан тағы бір
табан «алға» ілгерлесем жазам ғой деп ем, мә, қайдан?!
әуелі, ес-ақылдан айырылып өлең бір жақта, өзім бір

жақта қалыппын. Кейде, қызыл шұнақ мас отырып,
өзімше шабыттанып, құлағым гуілдеп, екі бетім оттай
жанып, көз алдым қанталап, басымды кегжеңдете
кекіл шашымды жалп-жұлп еткізіп, сол жұдырығымды

сол жақ тіземнің үстіне тік қадап, оң қолымның сұқ
саусағын шошайтып, әрі-бері бұлғаңдатып, әруақтанып
өлең айтыппын. Қырсық шалғанда:
«мен кіммін, мен жігітпін жалындаған,

қарайсың қайран қалып, бәрің маған..»
деп бұрқыратып келе жатып, аяғы есіме түспей
мелшиіп отырып қалыппын. Сәл тұрып, жанымдағыларға
шекемнен қарап: «мен кіммін?» деп сұрау тастаппын.

Олар табан да: «ойбай, сен азаматсың, ақынсың», - деп
жамырай шулапты. Басқалар мені ақын деп астыма
көпшік қойған сайын одан әрі қоразданып, жан-жағыма
тұнжырай қарап, көзіме кім «ыстық» көрінсе, соның

жағасын жыртып, қыз-келіншекке қырғидай тиіппін.
Өйткені мен ақынмын, асау қандымын.
Ал сауыққан күні жұрт менің төбемді көрсе
болды, ат-тонын ала қашып қарадай үркетінді тапты.

Әуелі, соның кесірінен менің бұрынғы азан шақырып
қойылған атым мүлде ескерусіз қалып, енді оның орнын
«нақұрыс» деген лақап ат басты.
Жазғандарымды мерзімді баспа орындарына бір

неше рет жолдасам да шықпады. Мүмкін, арақ ішіп
алғай-шалғай отырып жаза салғанымды, әрі келер-
кетерді ойламайтын «есалаң, нақұрыс» екенімді біліп
алған да шығар. Телефон соғып хабарлассам, бұйырған

күні шығады дейді. Ал сол шығарманың қашан бұйрыққа
тура келетінін ит біле ме? Бірде, сол арманы құрғырды
талақ етіп: «басқадай жол қарайын, өз алдыма отау
көтеріп, әдеттегі ауыл адамдары қатарында «қойымды

құрттап, айранымды ұрттап, тыныш жүрейін» деп
ойладым. Содан кейін өзім құлай сүйген қарапайым
ауыл қызының біреуін алып қашып бас құрадым да,
кезкелген жұмыстарды істеп ел қатарлы мәдениетті,

ауқатты отбасы болуға күш салдым. Бұл бір есептен
айтуға оңай болғанымен, ақиқатына келгенде беліңді
талдырып, берекеңді қашырып тынады екен. Әрине,
таңертеңнен кеш батқанша екі қолды жан қалтаға салып

құр дүрмекке ілесіп қайқаң қаққаныңмен іс бітпейді
екен. Әлгі баяғыдай «алма піс, аузыма түс» дейтін
дәурен қайда? Айта берсең, аржағыңа ел қондыру
үшін де әрекет жасамасаң аузыңа түйір дән түспейді

ұстауға мынадай екі үлкен себеп түрткі болды. Оның
бірі, жоқшылықтың салдары болса, енді бірі, өзімше
ойлап көрсем, әдебиет шебінде менің қолымнан
келетіні, ойға түскен рухани қажеттілікті қағаз бетіне

түсіріп, туған ел, торқалы топыраққа болмашы
көзқарасымды білдіру екен. Ал оны қанша адам оқыды.
Қанша адамның қайраты тасып, санасы сілкінді, ол
өз алдына бір үлкен мәселе. Ақиқатын айтқанда, осы

бір рухани еңбек, жеке басыма көк тиындық пайда
жеткізбейді екен. Бар болғаны мұны кім жазды?
Пәлен жазды. Атақ сол ғана. Әуелі, осының соңынан
салпақтап еріп жүріп, тырдай жалаңаш қалмасам да,

шылдай тозып кеттім. Алған адамым араға үш жылды
салып айласын асырып ажырасып тынды. Оған кінәлі
тағы да өзім. Көбінесе, оны шиеттей баласымен бірге
үйге қалдырамын да, ай бойы төбе көрсетпей сыртта

ойнап-күлем. Менің мынадай кереғарлыққа басуым:
«ертеде, қазақ даласында өткен сал-серілердің» тіршілік
дағдысына еліктеуімнен болатын. Бұл алғашында жай
желік есепті болғанымен, кейіндеп барып кері әсерін

тигізді де, екі күн үйде жүріп қалсам, аласұрып отыра
алмайтынды таптым. Қойшы, әйтеу, соның кесірінен
сүйген «сұлуым» сырт берді. Соттың бұйыруымен оған
ілесіп бауыр етім, бір қызым кетті. Содан бері де міне

алты жылдың жүзі болыпты. Мен үшін осы бір ұзақ
уақыт алты жыл емес, алты ғасырдай сезілді. Дүниеде
өмірдегі жалғыздық әдеттегі «әри-айдай» болса, ал,
рухани жалғыздық құдай басқа салмасын, қиямет екен.

Әйтеу, іштей күйзеліп жүрсем де, қу кеңірдек үшін
қолым тимеген ісім қалмады, мүмкін бұл саған өтірік,
маған шын.
Әуелде, жалақысы жоғары болады-ау деп құрылыс

өнеріне қызығып, айналасына атағы шығып жүрген
бір мықты ұстаздың етегінен тас қып ұстадым. Құрып
қалсын болмаған ауқат екен мұнысы. Біресе, лайын,
біресе құмын шылап, әбден қалжырадым. Менен

ұзақ уақыт бірге жүргендер: «кесек қалау, ауданын,
енін, ұзындығын, түзулігін өлшеу» және т. б. жеңіл
жұмыстарды істеп бәйек боп жатады. Әсілі, менің
көздегенім, қолыма сылақ темір алып, биіктеп бара

жатқан қырдай керегенің үстіне шығып лай жағып
кірпіш қалау болатын. Бұл бір шама оңай болар
деп ойлағанмын. Сөйтсем қайдан? Бұл да оңбаған
жұмыс болып шықты. Ұзынды кеш қырдай керегенің

үстінен түспей, жұмыс істейтіндіктен, бір жағынан,
белің талып, бір жағынан, аяғың ұйып, одан қалса,
табаныңнан сыз өтіп әбден зықың ұшады екен. Шынын
айтқанда, біріншіден, қалаған кесегім қағидаға сай

келмеді, ұстазымның көңілін суыттым, ал екіншіден,
азабына шыдамадым.
«Қой, бүйтіп тапқан ақшасы құрысын. Мұны істеп
ұшпаққа шыққанша, жанды қинамайтын жеңіл жұмыс

істейін» деп ойладым. Ұстазым мен қалаған үш қатар
кесекті ерінбей-жалықпай бір шеттен қопарып алып
мұқият қадағалап, қайтадан өз-өз орнына қойып шықты.
Екінші рет, жанға рақат жеңіл жұмыс қой деп қойшы

отбасымен шімірікпестен бір жылға тоқтам жасасып,
алтай жаз жайлауға шығып, қой бақтым.
Алғашында әлдекімнің аузынан: «жан қинамайтын
жақсы кәсіп - қой бағу» деп естіген болатынмын. Ол:

«қойларды әр күні өріске айдап қойып, өзің соның
қасынан кетпесең болды, олар жайылып-жайылып
әбден құрсағы тойған да өздігінен қораға тартады,
содан тынышы жоқ», деді. Мен: «ой, мынау болатын

кәсіп екен» деп қуана құптадым. Сол жылы құдай
оңдағанда біздің жерге сырт ауданнан қойшы іздеп
бір адам келе қапты. Мен оған кездесе сап аман-
сәлемнен кейін нақтылы іске көшіп, еңбекақы жайлы

жеке көзқарасымды білдіріп едім. Ол «май тілесең,
міне құйрық» деп бірден мақұл бола кетті. Арада апта
өтпей, әлгі адам мені ертіп өз ауданына алып жоғалды.
Мен барып екі аптадан кейін қожайыным бес жүз тұяқ

бара бермейтін бір иен кер жайлауға апарып тастады.
Ал содан соң жайлауға барып алып, бұл жерге біреудің
тіліне еріп бекер келіппін, деп бармағымды шайнадым.
Жайлау жай айтқанға жәнаттай сезілгенімен, күн көзі

кіртиіп, айналаны соқыр тұман қаптап, кең дүниенің
кетеуі кеткен сәтте, қарға адым жерді көре алмайды
екенсің, бағдарыңнан адасып, бас ауған жаққа кетеді
екенсің. Өзің ғана қаңғырсаң бір сәрі еді, алдыңда айдап

жүрген қойың да үйірінен адасып алды-алдына кетіп,
көрші ауылдың қойларына қосылып, содан әрі бірден-
бірге қыдырыстап, ең соңында ұшты-күйді жоғалып
тынады екен. Сонымен қоса, дәл осындай орайдан

пайдаланып ортадан кеп тиетін қасқыр деген пәле бар.
Ол келсе бітті, екі көзі қанталап ештеңені көрмейді де,
кез келген қойды тамақтап, қанын судай ағызып кете
береді екен. Былай қарасаң, қойға бәрі де өш сияқты,

егер, жайған қойың өзіңе тиесілі меншікті өрістен өтіп
басқа біреудің жеріне кіріп кететін болса, айықпас
пәлеге қалдым дей бер. Қаймана біреуден қарадай
боқтық естисің. Ал, аспан шайдай ашылып, күн қызған

кезде, аяғы базданып болмаса өзге дене мүшелерін тас
тіліп, сол жеріне шыбын тышып құрттап кетсе оны дер
кезінде емдемесең, жаны қиналған қой көлеңке іздеп
үйірінен бөлініп жалғыз қаңғырып жоғалады, одан

қалса ұрыға жем болады.
Содан бір күні алдымдағы айдап жүрген қойымды
өріске тастадым да, бой тасалап қашып жоғалдым...
Үшінші рет, қала жағалап таусылып бітпейтін дала

азабынан құтылсам деп армандадым. Соның жебеуімен
өзім тұрған қала орталығына келіп, істемеген ісім
қалмады. Бірақ, бәрінен қуаланды боп шықтым. Өйткені,
мен мойныма алған әрқандай істі шынымды айтсам

ұқсатып істей алмадым. Еп, икем дегеніңізден жұрнақ
жоқ. Әр күні таңертеңнен кеш батқанша көз алдымдағы
жұмысқа бар пейілімді аударып, қанша жақсы істесем
де әйтеу қалай екен, қожайыныма жақпадым. Ол