Аңдату

Қазақ энциклопедиясында «Ақын – өз жанынан өлең шығаратын адам. Ақын термині қазақтарда, қырғыздарда т.б. халықтарда бар. Қазақ халқының ұғымында Ақын деген атаудың мағынасы кең. Ақын сөзінің этимологиясы жайлы сан алуан пікірлер бар. В.Радлов, М.Әуезов Ақын атауының арғы тегі ағын, ағылудан басталған болу керек десе, тіл маманы К.Юдахин ұйғырдың ақылгөй, құрметті адам жайындағы ұғымының қазақ, қырғыз халықтарына ауысуы мүмкін деген болжам айтады» [Қазақ Совет энциклопедиясы. Алматы,1972. -1 т. 239 б], – делініпті. Философия докторы, «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының иегері Дархан Қадырәлі Н.Айтұлының «Ерлікке ескерткіш» кітабына жазған «Елдіктің жампоз жыршысы» аталатын алғысөзінде: «Бұрын қазақ ақынды әр дәуірге сай абыз, шешен, жырау, жыршы, шайыр деп атаған. Бертінде қолданысқа енген ақын – «ахун» деген сөзден шыққан. Ол медресе тәмамдаған, көкірек көзі ояу, ғұлама білімдар, кісілікті, рухани тұлға деген мағыналарға келеді» (10 б.), – дегенді айтады. Ахунд – парсы тілі, жетекші, тәрбиеші, діни мұғалім, деген ұғымды білдіреді. Шығыс халқында ақынды «Шайыр» деп атау қалыптасқан. Шайыр – арабтың «Шиғыр», «Шиғырият» сөзінен шыққан. М.Әуезов 1942 жылы Қазақстан Жазушылар одағының пленумында «ақын деген сөзді халықтың жырын айтатын кісілерге, ал жазып сөйлейтін кісілерге «шайыр» деп айту керек» депті [Шаңғытбаев Қ. «Шайыр» Алматы. «СаГа» баспасы, 2010. -16 б.]. 1986 жылы «Ғылым» баспасынан жарық көрген «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде: «Шайыр.ар.зат. Суырып салма ақын» деген анықтама беріп, С.Мәуленовтің «Өзбекстанның халық шайыры Садық ақсақалға арналған мерекелі мәжіліс болды» деген сөзі мен «Сөйлесе табылады шайырдан сөз, жақсыны жаманменен айырған сөз» деген айтыс өлеңінің екі тармағын мысалға келтіріпті.

Батыр – көптің білегі [«Қазақ мақал-мәтелдері». Алматы: «Ана тілі» баспасы, 2006. -114 б.]. «Өлең – сөздің патшасы, сөз сарасы», – деп поэзияны ардақ тұтып, оған жан-тәнімен берілген Абай «Бөтен сөзбен былғанса сөз арасы, ол – ақынның білімсіз бейшарасы» дей отырып «Іші алтын, сырты күміс сөз жақсысын Қазақтың келістірер қай баласы?» деген арман құшағына бөленеді. «Мал үшін тілін безеп, жанын жалдап, мал сұрап біреуді алдап, біреуді арбап «көр-жөрді өлең қып» жүргендерді өткір сын садағына алады. Яғни, Ұлы Абай ақыннан кіршіксіз тазалық, «іші алтын, сырты күміс» сөз патшасын күтеді, ақынның ел қамын жер тұлға болуын қалайды.

«Дүниеге сәби нәресте келді: бұлданып, жер тепкілеп жылап келді. Үнінде ырғақ бар. «Ырғақ бар жерде өлең бар» (Маяковский). Демек, жас сәби дүниеге жылап келген жоқ, әндетіп, өлең айтып келді. Ес жиып үлгірмеген сәби нәрестенің өзі өлең айтқасын өзгелерге не жорық, енді естиярлар ән салып, өмір түп-түгел өлеңге айналды да кете барды: әлдилеу – ән, әлпештеу – ән, ер жеткізу – ән, қыз ұзату – ән, келін түсіру – ән... Бірі – бесік жыры болса, бірі – жар-жар, бірі – бет ашар... – бәрі ән. Ол – ол ма, адамның өмірі ғана емес, өлімінің өзі өлең: жоқтау – ән, эпитафия – өлең...

Неге бұлай?

Бұлай болатын себебі, өлең яки «поэзия – өмірдің әрі мен нәрі, қайнап қорыған жамбысы. Поэзия бақшада құлпырған роза гүлін сипаттамайды, оның дөрекі заттық жақтарын лақтырып тастап хош иісін, әсем құбылғыш бояуын алады да, осылардан жаратылыстағыдан да әсем өз розасын жасайды. Поэзия – сәбидің күнәсыз ажары, жарқын жанары, күміс күлкісі, жанды қуанышы. Поэзия – көрікті қыз жүзінің ұялшақ, албырт қызғылты, теңіздей көгілдір, аспандай тұңғиық көзінің ынтықтық сәулесі, әйтпесе оның қара көзіндегі өткір от, мәрмір иығына төгілген бұйра шашының толқыны, торғын кеудесінің демігіп тыныстауы, күміс үнінің гармониясы, сиқырлы сөзінің музыкасы, тал бойы, сұңғақ сымбатының мінсіз мүшелері, сұлу қозғалыстарының ғажайып сиқыры... Поэзия – қайраты қайнардай балғын жігіттің отты көзі, өрен ерлігі, тентек тегеуріні, аспан мен жерді жалынды құшағына сыйдырмақ болған, өмірдің уы мен балын бір-ақ рет сарқа сімірмек болған тойымсыз талабы... Поэзия – ұйығандай, құйылғандай орныққан, өз еркін әбден билеген, өмір үшін жетіккен, тәжірибемен шыныққан, рухани күші теңескен, көңіл көзі көреген, ойға батыл, майданға батыр ер қуаты...» [Қабдолов З. «Таңдамалы шығармалар. Алматы, «Жазушы», 1983. -251] «Ақын тұлғасы қаншалықты ірі болса, ықпалы да соншалықты зор болатыны, айналасына түсетін жарығы да мол болатыны анық» [Ахметов З. «Кемел ақын, кемеңгер ойшыл» Абай шығармаларының екі томдық толық жинағы. 1 т. Алматы, Жазушы, 2005. -32 б.]. Академик Серік Қирабаев: «Ақын» деген бір ауыз сөзге қазақ үлкен мағына сыйғызған және оны екінің біріне қолдана бермеген. Өлеңші мен шын ақынның салмағын айыра білген халықтың өлеңшілер мен жыршыларды құныға тыңдаса да, оларға ақынға табынғандай мінез көрсетпейтіні тағы бар. Ақынмын деушілер көбейген кезде жақсы ақын, жаман ақын деген эпитеттер қосып «ақын» деген ұлы сөздің бағасын кемітіп жүрген біздер ғой. Әйтпесе «ақын» деген жалғыз сөздің ешбір мәртәбә мен дәрежеге айырбастамас құдіретті күші бары кімге аян емес» [Қирабаев С. «Ақын. Әдебиет және дәуір талабы» Алматы:Жазушы, 1976. -194 б.], – дейді. Ақынға қойылар талап көп. Сағат Әшімбаев: «Ақын – ол да ең алдымен жұмыр басты адам», – дей келіп, азаматтықтың шын мәніндегі озық үлгісін көрсете білген ақынның бағы жанатынын айтып: «Сондай азамат ақын әманда алмас сөзді алдаспан қару ретінде пайдаланып, өмірдегі, адам мінезіндегі, күнделікті тіршіліктегі жамандық атаулымен жағаласып өтеді. Сол өз кезіндегі жамандық атаулыны өлеңмен өртеп, өңешін суырып берген Абай поэзиясы өзінің азаматтық және адамгершілік қасиеттерімен бүгінде қастерлі» [Әшімбаев С. Ақын жайын жабырқатқан жайлар. Абай тағылымы. Алматы.Жазушы, 1986. -92 б.], – деп ақын алдымен азамат болуын алға тартады. «Сөз қасиеті – көркемдігінде, ой қасиеті – шындығында» (Ғ.Мүсірепов). Ақынның туы - Шындық. Қазақтың ердің құнын екі ауыз сөзбен шешкен би, шешендері мен ақын-жыраулары хан мен сұлтандар алдында қасқайып тұрып, шындықты бетке айтқан. Жасқаншақтап-жасқануды білмеген, олардың дуалы аузынан шыққан сөз жерде қала бермеген. Өйткені олар жеке басының емес, халқының қамын жеп, солардың атынан сөйлеген. Жүйелі де киелі сөзге хан да, қара да тоқтаған. «Ай, хан, мен айтпасам білмейсің, //Айтқаныма көнбейсің. //Шабылып жатқан халқың бар, //Аймағын көздеп көрмейсің», – деп Асан қайғының (1361-1370) Жәнібек хан алдында тайсалмай сөйлеуі, «Ел, әйелің, сәбиің // Көзінің жасын төктірдің, //Қабырғасын сөктірдің!», – деп Шалкиіздің (1463-1560), «Ай, Абылай, Абылай, //Қатын алма қарадан, //Қара тумас сарадан. //Қатын алсаң қарадан, //Алды кетпес баладан, //Арты кетпес жаладан», – деп Бұқар жыраудың (1668-1781) хан Абылайдың алдында айылын жимай сөйлеуі соны аңғартады.

Билік қана қорқады [ Үсенов Б. // «Ақындар» Алтын орда 2003. 10 шілде], - деуі сондықтан. Ақындықтың да не екенін бірер сөзбен айтып жеткізу қиын. Ақындық – сезімталдық,байқағыштық. «Біреудің кісісі өлсе қаралы ол» деп Абай айтқандай, ақындық өзгенің қуанышы мен қайғысына ортақтасып, өз қуанышы мен қайғысындай сезіне білу. Жұрт көре бермейтінді көріп, ести бермейтінді естіп, басқалар назар аудармайтын құбылыстарға көз тігіп, сырын іздеу, басқаша, тек өзінше ғана ұғынып, қабылдау. «Өзін қоршаған өмірден әрқашан тың құпиялар іздеп, айрықша әсер алу, көз алдыңдағы құбылыстарды ерекше сезіну, нәзік түйсіну, сезінген-түйсінген шындығына бейтарап қала алмай, тербеле тебірену, көкірегінде көл-көсір сыр ұялату, – бәрінен бұрын, – ақынға тән қасиет» [З.Қабдолов]. Өмірге, сұлулыққа құштарлық, шешендік, айтқыштық, тапқырлық, жанның нәзіктігі, пәктігі, парасаттылық, ойшылдық, шеберлік, шабыт... Ақындық Алланың сыйы... Ақындық азапты ой, ұшқыр қиял. Сондықтан да Ә.Тәжібаев:

Ақын, ақындық жайында жиірек қалам тербеген Қ.Мырза Әли: «Жалпы ақындық дегеніміздің өзі екінің бірі айтқысы келетін қарапайым ойды ешкім айта алмастай қылып айту ғой деймін. Ал енді, екінің бірі айтқысы келетін ойды екінің бірі айтатындай етіп айту – ақындық емес. Ол ақындықты қорлау», – дейді, Ақындық – Отанды, елді жан-тәнімен сүю және оған сүйеніш бола білу. Өлең – өмірдің үні, гүлі, тілі, ақиқаттың шыңы, халықтың мұң-зары, көкейінде жүрген арман-тілегі. Ақынды елдің ардақ тұтуының басты себебі де осы шындықты күлбілтелемей ақтарып айта білуінде жатыр. «Ақындық деген өлең жолдарының жарасымды ұйқасы мен ырғағы ғана емес, ішкі сыры, өзен ағысының сылдыры емес, сылдырдың сыры. Әсерлеу емес, бейнелеу арқылы оқушының сана-сезіміне әлденені қадағалап, ұялатып кету болады» [Мүсірепов Ғ. «Желпи бер жылы күлкіңмен, Жыр тұлпары, Сыр сұңқары – Сырағаң». Алм. «Атамұра», 1996. -8 б.]. «Ақын көңілі, әсіресе ақын жаны ауа райы тәрізді құбылмалы ғой. Бұлай болуының толып жатқан себептері бар. Айнала дүние, қоғам, үй-іші, әр қилы жағдай, әрқалай адам – осының бәрі ақынның көңіл күйіне айрықша әсер етеді. Айрықша дейтінім – өзгеге қарағанда, ақын айналаның әсерін алабөтен күшті, өткір сезінеді. Ақын жаны гүл секілді сезімтал – ыстық пен суыққа да, жарық пен түнекке де сыр білдіреді, су секілді толқымалы – дауыл тұрса бұрқанады, жел тұрса толқиды, самал ессе тербеледі. Әсердің сол күштілік, өткірлік күйіне қарай, ақын жанында үлкенді-кішілі із қалады. Өлеңдегі әсер мен сезімнің де шама-шарқы әлгі іздің аумағы мен тереңдігіне саяды. Бірақ бұл біржақты құбылыс емес. Поэзияға әсер етуші күшпен қатар әсер алушы күш үлкен роль атқарады. Пәрменді талант ұлы оқиғадан да, болмашы оқиғадан да күшті әсер алады, ал пәрменсіз таланттың алатын әсері, қай-қайсысынан да әлсіз, үстірт» [Қаратаев М. «Сырбай сыр шерткенде». «Жыр тұлпары, Сыр сұңқары – Сырағаң», 12-13 бб.]. «Ақын жанын тебірентетін заттар өмірде көп, бірақ кез келген көрініс өлеңге тақырып бола бермейді. Әуелі ой елегінен өткізіп, тек керектісін ғана дарын таразысына салады... Көп жұрт көрмегенді ақын көреді, аңғармағанды ақын аңғарады және де тек сырт қияпатын көріп қана қоймай, көріністің ішкі мәніне, ішкі сырына ой жібереді. Ақын ойы – ұшқыр ой, бірақ ол ұшқырлық көп баптауды, толғануды керек етеді» [Омаров І. «Сырлы дүние» Сонда. 33 б.]. «Бесіктегі бала қолын босатқанда, құйтақандай қызылшақа алақанын шапаттап, қандай қуанады. Тепкілейді кеп, талпынады кеп, ақырында шүмегін түбегіне түсіріп тынады да, шаптырып жіберіп, күледі, өзі. Сонсын жөргегінен жиіркеніп жылайды, енді тазалық талап етеді. Бар ақында осы бесіктегі баланың мінезі бар. Осы себепті бұрынғы өткен ауыл ақсақалдары: «Ақынды аттан түсіріп алыңдар. Ақ отауға атлас төсеп, ардақ тұтыңдар, бала мінезді ақынның бетін қайырмаңдар», – деп ақыл беріп отырған» [Адамбаев С. «Сырбаймен сырласу». Сонда. 56 б.]. «Ақындық – ізденіс, ұйқысыз түндер, күлкісіз күндер. Ол жандымен де, жансызбен де тілдесіп, төңірегінен сыр іздейді. Үп еткен самалға, жапырақ сыбдырына, аққан судың сылдырына құлақ түреді.

Ақын таңның алыс-жақынын сезбейді, қағазға төніп күбірлейді, күңіренеді, құлағында – үн...

Бақи бала ақын жанға жоқ тыным». [Шаңғытбаев Қ. Ақын. «Лирика» кітабынан, Алматы: Жазушы, 1976. -79 б.]. «Өлең жазбай кеттің ғой» дейтіндер көп. Өлең күнде туа бермейді. Ол күні-түні толғатып, бар ғұмырын жақсы жырдың жолында құрбан етіп жүрген ақынға ғана аян.

Қайдан білсін, біткенін қайран күшім.

Не болып жатқандығын қайдан білсін... [Мақатаев М. «Қайдан білсін» Үш томдық шығ.жинағы. Алм. Жазушы, Т ІІ. 1993. -47 б.]. «Ақын жүрегінде небір жарылыстар болып жатады. Оның жаны мазасыз. Бірақ оның бәрі құйттай жүрегінде. Бар әлемдегі қуаныш пен қайғыны да сезініп көтеретін сол титтей жүрегі». Ақын әлемді өлеңімен тербейді. Ата-бабаларымыздың өлең-жырсыз күндері өтпеген. Сырбайша айтсақ: «Поэзия. Бұл – біздің ата-бабамыз, бұл – біздің ар-ожданымыз, біздің айтар жырымыз, шертер күйіміз, біздің бүгінгі өміріміз, ертеңгі жарығымыз. [«Сыр мен жыр». Алм. «Жалын», 1991. -19 б.].

Поэзия – сезім...

[Мақатаев М. «Өлең керек», сонда. 147 б.].

Шын ақын ақынмын деп шіренбейді, айқайламайды. Онда қызғаныш жоқ. Ол жан-тәнімен жырға ғашық. Жақсы жыр – жан азығы. «Өгейсінбей өзі боп қалу үшін, өнер керек, ұрпаққа өлең керек!» (Мұқағали). Сондықтан да ол:

Ақындық – ой азабы, ақындық – бақыт. Ақынның бақыты да, соры да – сезімталдығы. Ол кейде «Ақ көңілі кетілгендіктен ақырет азабын жейді» ( Е. Дүйсенбаев). Ол бар адамзатқа бақыт тілеп, жанын-тәнін бөліп беруге бар. Өзгелердің қайғы-мұңын көтеріп, өз отына өзі өртеніп кететіні де содан. «Ақындар көп» дейтіндер де табылып жатады. Бұған ақын Есенбай Дүйсенбаевтың мына шумақтары бұлтартпас тойтарыс берген:

[Дүйсенбаев Е. «Біздің толқын», 77 б.] Шындығында, ақын көп емес, ақынмын деп төс қағып жүргендер көп. «Ақын көп» дейтіндер ақын мен ақын еместерді айыра алмайтындар. Алтын не, асыл не, жез не, жасық не, оларға бәрібір! Ақындық сыры тылсым. «Алатаудай алып ақындар да ақындық сырын аша алмай келеді... Дүниеде қанша ақын болса, сонша өзгешелік бар, қайталанбас тәжірибе бар. Өлеңді өмірдің өзі береді. Өлең-жырдың, поэзияның қайнар көзі – өмірдің өзі. Бұл да баяғыдан белгілі қағида. Біз соны белгілі бір дәрежеде растаушылармыз. Ақындықтың негізгі сыры, басты құпиясы, біздіңше, қиял ұшқырлығында, талант құдіреттілігінде... «Әлі жеткен алып та жығады, шалып та жығады» дегендей, шын ақын өрнекпен ойлайды, өлеңмен толғайды. Шын ақынға қара сөзден өлең оңай» [Әлімбай М. «Өмірім – өлеңім». «Сөзстан», Алматы «Жалын», 1983. 48-49 бб.] «Өмірі мен өлеңін биік тілекпен, ілгері ниетпен, асыл мұратпен ажарлау әркімнің қолынан келе бермейді. Пендешілік өмірдің фәнилығын, ақындық өмірдің мәңгілігін танып, пайымға салып, ақырында фәниді емес, мәңгілікті, өлеңмен мәңгі бірге жасайтын өмірді, өлең-ғұмырды ғана баянды, базарлы деп тану, танып қана қоймай, соған қызмет етуге құлшыну, соны серік етуге ұмтылу – кемелдіктің, кемеңгерліктің нышаны, шығармашылық даналықтың белгісі. ...Ақынның ойының анықтығы мен айқындығы ақындық таланттың қос қанаты іспетті. Ақындық даналықтың қасиеті де анықтығы мен айқындығында. Терең айтылған ой қаншалықты анық және айқын болса, оның даналыққа қатынасы ма соншалықты ашыла түседі». [Дәдебаев Ж. «Ақын». «Тұманбайдың ақындығы», 163-64 б.б.] «Ақын халқына «бала» ғой. Бала қашан да елгезек. Ол нені сүйсе де беріле жақсы көреді. Нені ұнатса, соған бар жан-тәнімен ынтық. Ең бастысы, әдемілікке, мөлдірлікке ғашықтығында ма дейміз. Ақынды қуантуға да көп дүниенің керегі жоқ. Сәл ғана ілтипат оның ішкі дүниесінде теңіз толқынын шулатып жыр сыйлап жатса, сәл ғана көңілсіздік оның ашық аспанына қара бұлт үйіреді. Ондайда ақынның найзағайдай шатырлауы да, күн болып күркіреуі де, тіпті үнсіз егіліп-төгіліп, омырауын жаспен шаюы да мүмкін. Ақын әйтеуір, өзі қоршаған құбылыстың көріністерін «жайтартқыштай» қабылдай береді, бойына сіңіре береді». [Дәуітов С. «Махаббатты күн көтерген маржан жыр». «Тұманбайдың ақындығы», -174 б.] «Адам өмірінің шындығын суреттеуде өзге өнер салаларына қарағанда көркем әдебиеттің, сөз өнерінің мүмкіншілігі өте жоғары. Музыка, сурет, сәулет, мүсін өнерлері – бұлардың қайсысының да өмір мен өнерде тек өздеріне ғана тән дара орны бар. Алайда өмірдің шындығын терең де кең, тиянақты да түбегейлі талдап, саралап суреттеуге келгенде, сөз өнерінің құдірет-күші басқа өнер түрлерінің бәрінен де асық. Ал сөз өнерінің өз аясында адам адам болғалы онымен қатар жасап, соның қуанышы мен ренішін, ілгері үміті мен биік мұратының жарығы мен жылуы, сәулесі мен сәулеті секілді поэзия жайы, әрине, мүлде бөлек болуға тиісті... Поэзия – әлемдік өмірдің қан тамырының құштарлықпен шиыршық ата соғуы, сол өмірдің қаны мен оты, жарығы мен нұры, ал лирика – поэзияның поэзиясы деген секілді қағида адамзат баласының танымына сөз өнерін тани және таныта алатын қабілет дарығалы бері айтылып келеді». [Дәдебаев Ж. «Ақын». «Тұманбайдың ақындығы», -162 б.]

Өлең дегеніміз не?

А. Байтұрсынов шығарма тілін «ақын тілі, әншейін тіл» деп екіге бөліп қарастырып, тіл қисынына, сөз талғауға, сөз дұрыстығына, тіл тазалығына, анықтылығына, дәлдігіне, көрнектілігіне көңіл бөледі. Көріктеу түрлері – меңзеу, ауыстыру, бейнелеу, алмастыру, кейіптеу, бернелеу, мезгеу, әсерлеу (лептеу), қайталау, шендестіру, дамыту, түйдектеу не екенін нақты мысалдар келтіре отырып айтады. Тіл (лұғат), сөз сөйлеу әуезділігі жайында ұғындырып, сөйлеу құлаққа қандай жағдайда жағымды, қандай жағдайда жағымсыз болатынын түсіндіреді. Ахаңның бұл жазғандарының бәрі – өлеңге қойылатын талаптар десе де болады. «Өлеңнің ұнасымы неден болады?» деп автор оқушысына сұрақ қойып, оған өзі жауап береді. Сағат шық-шық еткенінің, тамыр бүлк-бүлк соққанының арасы қандай бірдей болса, сөз сөйлегендегі дауыс ырғақ-ырғағының арасы да сондай бірдей болады. Сөйтіп дауыс ырғақ-ырғағы сөзді бірдей-бірдей буынға бөледі. Сондықтан сөз табиғи негізінде қамыс сияқты бунақ-бунақ буыны бар нәрсе болып шығады және де сөздің буындары бір қалыпқа құйып шығарған кірпіш сияқты бірдей деп білуіміз керек» [Шығармалары. Алм. «Жазушы», 1989. 147-189 бб]. А.Байтұрсынов өлең шығару, оны айшықтау, өлең түрлері мен бунақ буындары, өлең ағындары, тармақ кезеңдері, ұйқастары жайында да егжей-тегжейлі түсіндіріп, мысалдар келтіре отырып соқырға таяқ ұстатқандай етіп көрсетеді. Қазақ Совет энциклопедиясында «Өлең – шағын көлемді поэзиялық шығарма» [8 т. 635 б.] деген анықтама берілсе, Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде» «Белгілі буын өлшемі бар, ырғаққа, ұйқасқа құрылған көркем сөз, поэзия» [7 т. 137 б.] делінеді. Поэзияның қоғамда атқаратын қызметі (функциясы) негізінен оқушысына эстетикалық тәрбие, ләззат беру болғанымен, сан алуан: оқушыға беймәлім өмірді танытатын қуатты құрал, қазақтың әдеби тілін қалыптастырып, дамытуда тарихи ролі зор, адамның өмірге көзқарасына, мінез-құлқына, тұрмыс-тіршілігіне әсер етіп, өзгертеді, тәрбиелейді. Сонымен бірге, тарих – халқымыздың ғасырлар бойы басынан кешкен әлеуметтік жағдайы мен небір оқиғалардың, атам замандарда өмір сүрген батырлар мен ақындардың, ойшылдардың ерлік істерін, тапқан жаңалықтарын, тіршілік-тынысын, салт-дәстүрі мен әдет-ғұрпын, рухани күшін бейнелейтін құнды қазынасы.

Поэзия – ақыл, нақыл: «Нәлет біздің жүріске, //Еділ менен Жайықтың //Бірін жазға жайласаң, //Бірін қысқа қыстасаң, //Ал қолыңды маларсың //Алтын менен күміске!..» Асан қайғы. «Атаның ұла ерлерге //Малыңды бер де басың қос, //Басыңды қос та бек сыйлас, // Күндердің күні болғанда //Басың жауда қалар ма!» Шалкиіз.

Поэзия – үгіт, насихат, тілек: «Кешу кешмек сайдан-дүр, // Батыр болмақ сойдан-дүр. // Жалаңаш барып жауға ти, // Тәңірі өзі біледі, // Ажалымыз қайдан-дүр!» Шалкиіз. «...Жетінші тілек тілеңіз, // Желкілдеген ту келіп, //Жер қайысқан қол келіп, //Соңан сасып тұрмасқа» Бұқар.

Поэзия – қару, құрал: «Ей, Қатағанның хан Тұрсын, //Кім арамды ант ұрсын, //Жазықсыз елді еңіретіп, //Жер тәңірісіп жатырсың. //Хан емессің, қасқырсың, //Қара албасты басқырсың, //Алтын тақта жатсаң да //Ажалы жеткен пақырсың! //Еңсегей бойлы Ер Есім //Есігіңде келіп тұр: //Алғалы тұр жаныңды, //Шашқалы тұр қаныңды!» Марғасқа. «Поэзия – ақынның жаны, тамырын қуалай аққан қаны, оның ары. Отан алдындағы ожданы. Ақын – белгілі бір қоғамның мүшесі, дәуірдің ұлы, олай болса, ақын шығармалары – сол дәуірдің суреті, сол қоғамның құбылысы... Поэзия – әр уақыт жан тебіренісі, сезім қозғалысы. Поэзия – қашанда уақыттың қолбасшысы» [Мәуленов С. Сыр мен жыр. Алм. «Жалын», 1991. -18-19 бб.]. Өлеңді жасау мен тудыру – екі бөлек нәрсе. Жасау – жасандылыққа ұрындырады, туу – табиғилық. Жыр туар алдында ақын да толғатып, сан-алуан күйге түседі.

[Мәуленов С. «Жыр жазар алдында» -202-203 бб].

Ақын С.Мәуленов «Жыр жазар алдында» өлеңінде осылайша сыр шертеді. Ақын өлең толғағы қысқанда жауар бұлттай түнеріп, өлең туғанда ауыр ойды серпіп бұлттан шыққан күндей жадырайды.

«Өлең деген ар ісі, өлең – өнер жарысы» [Мәуленов С. «Рауан», Алм.]. «Құбылыстың, заттың, қауым мен адамның табиғатын ашу, оны поэзияның өз құралымен ашу, оған ақындық аспаптардың барлық үні мен сырын түгел жұмсай білу – ақиқатты айту болып саналады» [Тәжібаев Ә. «Жүрегі жырдан жаралған» «Тұманбайдың ақындығы» Алм. «Атамұра», 2005. -9 б.].

Ақынжандылық дегеніміздің сыры неде?

Әбділдә Тәжібаев ақын, ақынжандылық жайында былайша толғанады: «Дүниеде өрен ақындар сирек туады дейміз ғой, ол рас шығар. Бірақ ақынжанды оқырмандардың молдығында шек жоқ, поэзияның бақыттылығы да сонда. Біреулерді «Арқалы ақын», енді біреулерді «Сиқырлы ақын» деп атаушылар да сол ақынжандылар болу керек. Мұндай оқырмандардың молдығы сондай біз оларды көбінесе халық деп атаймыз. Өнердің асылы мен жасығын айқын танитын, бірінен бірін ажырата бағалайтын осы халық. Сынның, демек, сыншының да көзі ең алдымен, осы ақынжанды халық. Оның аузына ілінген ақын, әйтпесе ақындық шығарма өмірде ескірмейді, адам жадынан тысқары қалмайды. Халық өзі таңдаған, өз талғамынан шыққан асылды кейінгі ұрпаққа шашпай-төкпей жеткізіп отырады, Біз мұны оқырмандар дәстүрі деуге тиістіміз. Бұл – өмір бойы бұзылмаған және бұзылмайтын дәстүр. Халық қалаулысына айналған атақты дастандар мен өлең-жырлардың, мақал-мәтелдердің отқа күймей, суға батпай, солақай сындарға да бой бермей бізге аман жетулері бұған айқын дәлел. Біздің сүйікті ақындарымыздың бірі Ғали Орманов ең соңғы өлеңдерінің бірінде:

депті. Қандай тамаша айтылған!

Жарығы, жылуы бар сөздер, әрине, ұзақ жанады. Ұзақ уақыттар бойында сөнбейді, поэзия достарының жүректерінде өшпей сақталады. Кейде біз үн-түнсіз жатып-ақ іштей уілдейміз. Неге? Өйткені, ой көзімен әлдеқандай әсем әлемдерде жүреміз. Әлдеқандай ғажайып суреттерді көреміз, әлдекімдеріміздің ерекше қызықтары елестейді көзімізге. Сондай шақта біздің барлық сана-сезімімізді өлеңге айналдырар сиқырлы сөздер тілімізге оралады. Біз ойымызға ұялаған дұғалық сөзіндей жалынды жырды іштей оқи бастаймыз. Кейде біз қимылсыз жатып-ақ, өрлеп, ұшып бара жатқандай сезінеміз. Бір биіктен соң бір биікке асамыз, асқан сайын жарқылдаған жаңа белестер шығады алдымыздан. Көк белдеулерден жаңа жарық қақпалар ашылады... Күн қандай жарық, жол қаңдай әдемі – бәрі де бізді ілгері шақырады. Әлем әсем әуенге, сансыз бояуларға толы, аңсаған достарымыз бізді биіктерде күтеді. Сондай шақта біздің тілімізге сиқырлы ырғақтар оралады. Біз дұғалық сөзіндей отты жырлар оқи бастаймыз. Кейде біз алыстарда жүріп-ақ өзіміз сүйген, өзіміз қасиет тұтқан ордалы ұямызда отырғандаймыз ғой. Ұлың-қызың әкелеп құшақтарын жайса, аталаған немерелерің арқаңа жабысып, мойныңа оралады. Бәрін аймалайсың, бәрін сүйесің, сонда да мейірімің қанбайды. Қызылды-жасылды гүлдерге қонған көбелектер нәрестелерімізді ойынға бастайды. Біз де бөбектерімізбен бірге көбелек қуып кетеміз... Сондай шақта тілімізге дұғалық сөзіміздей оралған мейірімді, қайырымды жыр оқи бастаймыз. Поэзия достарының ақын шығармаларына деген махаббат мейірімдеріне, ықылас ниеттеріне сөз жеткізу қиын. Өйткені, олардың өздері суреткер» [Тәжібаев Ә. «Ақын туралы аз ғана сөз» «Тұманбайдың ақындығы», 13-14 б.б.]. «Өлең деген – әр сөздің келісімі. Іші алтын, сырты күміс сөз жақсысын ақынның ақыны ғана келістіре алады. Өлең ырғағын түзетін буын, бунақ сандарының өлшемін, олардың қайталану ретін, ұйқас тәртібін тастай батырып, судай сіңіріп жіберу әркімнің-ақ қолынан келеді. Алайда ол ақындықтың басты өлшемі емес. Қайсыбір ақындардың өлеңдерінде мұның өзі де табылмай жатады. Ырғақтың бұзылуы, ұйқастың шатысуы, сөз арасының бөтен, бөгде сөзбен былғануы таланттың тұрлаусыздығынан ғана емес, талапсыздықтан, ақыл-ойдың тоғышарланып, шау тартқанынан шығады. Таланттың түбіне жететін осылар: талапсыздық, талғамсыздық, ақыл-ойдың тоғышарлануы, шау тартуы» [Дәдебаев Ж. Ақын». «Тұманбайдың ақындығы. -170 б.].

Қапелімде басылам ба, болам ба?! [«Қазақ Совет поэзиясының антологиясы, Алматы, 1977. -144, 145 бб], – дейді. Ақын «Жасырмай айтқан, асырмай айтқан шындағы» мен «Шыға алмай келген, шығам деп сенген шыңы барын» да мінезінің аумалы-төкпелілігін де, кесірлік еткенге кесірлік жасап, сыйласқанға сыр ақтаратынын да жасырмайды. Жақсы өлең:

Ақындық мінез, міне, осы! Ақындық мінез – бар жан-тәніңмен елді, жерді сүйе білу, сұлулыққа құштарлық, ізгілікке іңкәрілік, қиядағыны көзі шалатын қырағылық, сұңқарлық, шындықты іздеу, ақиқатты айта білу, адалдық, адамдық, арлылық! Қасым Аманжоловтың Абдолланың аузына «бомба бол да жарыл жүрек!» деген тегеурінді сөз салып тебіренуі, Айбергеновтің бүкіл елді шақырып той жасағысы келуі, Мұқағали Мақатаевтың бүкіл халықты құшағына сыйдырып, барлық жерді туған жері санап жан-тәнімен жырға қосуы. Асан қайғының, Шалкиіздің, Бұқардың, Марқасқаның т.б. жыраулардың хан алдында тайсалмай сөйлеуі, Жұбан Молдағалиевтің сексен алтының желтоқсанынан кейін Колбиннің алдында ақиқатты айтып ағынан жарылуы! Ақында мінез болмаса, мінезді өлең қайдан туады?! Қадырдың «Асаулық керек аздаған» деуінің сыры да сонда. Ешкімді өкпелетіп, ешкімді ренжіткісі келмейді. Барлық адам оған бірдей, жанын бөліп беруге бар, тек адал болсын! Өлтірмейтін адалдық! Адал ұлын ардақтап елі жоқтайды, арамза ұмытылады...

Жем таусылса жалт береді [Қазақ Совет поэзиясының антологиясы. 1977. -37 б.], – дейді. Лауазымды қызмет істейтіндер мен пайдасы тиетін адамдарды жағалап, алдында құрдай жорғалап жүргендердің көбі күні ертең-ақ жалт беретіні шындық, оны өмірде күнде көзіміз көріп те жүр.

Сәкеннің асқақтығы мүлде бөлек! Ол кешегі ақтардың да, қызылдардың да қанды қырғынында басына қандай қатер төнсе де сол өр мінезінен тайған жоқ. Ашаршылық жылдары «Біздің тұрмыс» сатиралық романын жазуы, М.Жұмабаев қуғын-сүргінге ұшырап, тарығып жүргенде көмек көрсетуі шынайы достық белгісі, батырлық! Қорыта айтарымыз – қандай шығарма болмасын, халықтың рухани эстетикалық қажетін өтеумен бірге ұлт мүддесінің үдесінен шығып, ұйымдастырушылық, үгіт-насихат қызметін де атқаруы керек. Ол сонда ғана оқушысына жетімді, әсерлі, қадірлі, ғұмырлы, қастерлі болмақ.

Қуғын-сүргін көрген ақын-жыраулар

Ақын қай кезде де елдің жоқшысы. Қоғамдық ой, халықтық мүддені көздеп, шындықты айтып, әділдікті колдаған. Шындықты айтқан адам дұшпаны түгіл туғандарына да жаға бермеген. Ақын-жыраулар өмірі мен өлең-жырларына көз жүгірткенде олардың сол әділдік жолында қуғын-сүргінге ұшырап, мерт болғандарын да көреміз. Шалгиіз Тіленшіүлының (1465-1560) Ноғайлы әміршісі Темір бидің маңайында жүргені белгілі. Би Темір қажылыққа бармақ болғанда:

Қабырғасын сөктірдің [Бес ғасыр жырлайды. Бірінші том. Алматы, «Жазушы», 1989. 40 б.] – деп тоқтау айтады. Өйткені ол кезде қазіргідей емес, Меккеге қажылық сапарға бару аса қиын да, қатерлі болатын. Мұнда жыраудың Темір биге қояр талап-тілегі де бар:

«Тура биде туған жоқ» деген осы. Жырау қаншалықты қуғын-сүргін көрсе де әділдік жолынан таймайды. Ақсүйектер арасындағы мансапқорлық, жікке бөліну, бәсеке, бақталастықты сынап-мінеп, елді ауызбіршілікке шақырады. Жиембет Бортағашұлы (VІІІ ғасыр) «Әмірің қатты Есім хан» деп басталатын жырында:

Жолбарыстай Жолымбет Құрбандыққа қол емес – десе, «Еңсегей бойлы ер Есім» деп басталатын жырында:

Не деп жауап бересің? [Бес ғасыр жырлайды. Бірінші том. Алматы, «Жазушы», 1989. 52 б.] – дейді. Хан қаһарына ұшыраймын деп қаймықпайды. «Жолбарыстай Жолымбет» деп отырғаны қалмақтармен болған соғыста айқасқа түсіп, талай жеңіске жеткен батыр інісі. Соның бір тентектігін көтермей ханның елден қууына наразылык білдірген Жиембет те айдауға ұшырайды. Жанкісі ақын (би) (XІX ғасыр) Қоқан ханына сәлем беріп, зекетшілері мен қожа-молдаларының елді қанап, тонап отырғанын жырына қосып:

Әкімі жоқ қазаққа Теңдік жоқ деп ойлайды. [Бес ғасыр жырлайды. Бірінші том. Алматы, «Жазушы», 1989. 178 б.] – дейді. Жанкісі би де хан қаһарына ұшырайды. «Ел аузында Жанкісінің қоқандықтар қолынан өлгені және өлім арты құн даулаған үлкен толқынысқа ұласқаны туралы дерек сақталған» [Бес ғасыр жырлайды. Бірінші том. Алматы, «Жазушы», 1989. 176 б.].

Дұшпаның сенің басқа ұрсын [Бес ғасыр жырлайды. Бірінші том. Алматы, «Жазушы», 1989. 181 б.] – өлеңін білмейтін қазақ кемде-кем шығар?! Махамбет Баймағамбет сұлтанның жендеттері қолынан қаза табады. Истай-Махамбет көтерілісіне қатысып, Махамбетпен жолдас болған Шернияз Жарылғасұлы да (1807-1867) Баймағамбет сұлтанның қудалауына түседі. Сонда да ол:

Төре емессің, төбетсің дым білмеген.., – [Бес ғасыр жырлайды. Бірінші том. Алматы, «Жазушы», 1989. 231 б.] – деп Баймағамбеттің «басыңды аламын» дегенін елемей, Исатайдың ерлігін, сұлтанның ездігін айтып, қараулығын бетіне басады.

Әр үйдің есігінде қақсағанбыз [Бес ғасыр жырлайды. Бірінші том. Алматы, «Жазушы», 1989. 323 б.], – деп жырлаған Қашқынбай Қожамбетұлының да (1830-1870) сіңірі шыққан кедей екенін, өз елінен жырақта жүргенін байқаймыз. Қашқынбай Нарын құмындағы Майтөбе деген жерде дүниеге келгенімен бай-шонжарлардың үстемдік көрсетіп, қанау-тонауына төзбейді. Ағасы Көшкінбай сондай жуандардың қолынан қаза тапқаннан кейін Хорезм еліне қоныс аударады. «Бар өмірін сыртта өткізеді, қудалау, түрткі көрумен күн кешіреді» [Бес ғасыр жырлайды. Бірінші том. Алматы, «Жазушы», 1989. 322 б.] . Оны «Айналайын, Ыбырай» деп басталатын өлеңінің мына шумағы да растай түседі:

Көргендей болдым елімді [Бес ғасыр жырлайды. Бірінші том. Алматы, «Жазушы», 1989. 325 б.] Ақмолла (Муфтахетдин) Мұхамедиярұлы (1831-1895) – қазақтар мен башқұрт, татарларға ортақ, ағартушы ақын. Әкесі – қазақ, шешесі – башқұрт. «Турасын айтқан туғанына жақпайды» деген, Ақмолла да Есенгелді, Бәтіш дегендердің жапқан жаласынан түрмеге жабылады. Соны есіне түсіріп, бойын ыза, кек буған Ақмолла «Хаққа зауал жоқ» деген мақалды мысалға келтіріп:

Арасын қара шекпен аралаған [Бес ғасыр жырлайды. Бірінші том. Алматы, «Жазушы», 1989. 339 б.], – дейді. «Қара шекпенділер» - елінен, жерінен ауа көшіп, кешегі қазақ жерін паналаған орыс мұжықтары. Ақмолла ел ішіндегі бүліншіліктің, пәле-жала жабудың солармен ілесіп келгенін, түрмені де отырлаушылар ойлап тапқанын мезгейді. Қазақтардың пайғамбар жолынан тайып, алауыздыққа бой ұрып, өсек-жалаға үйір бола бастағанын айтады:

Етінен ет қалған жоқ қанамаған [Бес ғасыр жырлайды. Бірінші том. Алматы, «Жазушы», 1989. 338 б.], – деп қазақты орыс отаршылдары қанап, талап отырғанын, оны надандардың білмейтіндігін жұмбақтай жеткізеді:

Қапаста Имам Ағзам апат болған, – [Бес ғасыр жырлайды. Бірінші том. Алматы, «Жазушы», 1989. 337 б.], – деген жолдардан Ақмолланың неге түрмеге қамалып отырғанын сезіне түсесіз. «Сендердікі дұрыс» деп бас шұлғыған құтылып, шындыққа жүгінген шыжғырылады.

Басыңнан бағың тайған шағыңызда [Бес ғасыр жырлайды. Екінші том. Алматы, «Жазушы», 1989. 71 б.], – деп Шорманның Мұстапасының зорлық-зомбылығын әшкерелеген Жаяу Мұса Байжанұлы да (1838-1929) Тобыл қаласына 12 жылға жер аударылады. «Бірақ Жаяудың өтініші бойынша жер аудару жазасы әскер қызметіне ауыстырылып, ол арбакеш болып жұмыс істейді». [Бес ғасыр жырлайды. Екінші том. Алматы, «Жазушы», 1989. 70 б.]. Жаяу Мұса генерал Черняев әскері қатарында Польша, Литва, Латвия жерінде болып еліне қайта оралғаннан кейін де Шорман балалары жала жауып, қудалауларын қоймайды. Сондықтан да ол да тілін тартпай:

Әділ ұлың қуылар оңды-солды, [Бес ғасыр жырлайды. Екінші том. Алматы, «Жазушы», 1989. 71 б.], – деп ұрып-соғуды, пара алуды қой дегенді айтып, бұл іс бастан бағы тайған шағында орға жығарын ескертеді. Ыбырай Алтанысарин туған халқының рухани дербестігін қорғағаны үшін қудалауға ұшырап мектептен шеттетіліп, ісі сотқа берілгені, Абай Құнанбаевтың үйін тінтіп, патша чиновниктерінің қалтасын қорғауға дейін бару себебі. Ұлт мүддесіне көздеуі еді. Озбыр би, болыстардың қуғынына душар болған ақын, әнші, сазгер Сары Ботақұлының (1863-1895) өлеңдері – өмірбаяны дерлік. «Емес қой дәреже, ақыл бәрі бірдей» [Бес ғасыр жырлайды. Екінші том. Алматы, «Жазушы», 1989. 299 б.] өлеңінде Қосан дегеннің көрсетуімен, Сібірге айдалғанын ашына жеткізеді. Осы жолда оны «қарсылық көрсетіп қашпақ болғанда атып тастадық» деп патша жендеттері жалған акті жасап, сотсыз, үкімсіз атып өлтіреді. Сібірге айдалып бара жатып Сары:

Қайдан дәм бұйырарын құдай білер [Бес ғасыр жырлайды. Екінші том. Алматы, «Жазушы», 1989. 304 б.], - деген екен. Ақынға топырақ Орск қаласының солтүстігі жағындағы Шиелісай деген жерден бұйырыпты.

Ақсауыт пен ақбоз ат үйде қалып [Бес ғасыр жырлайды. Екінші том. Алматы, «Жазушы», 1989. 317 б.], – деп жырлаған атақты ақын, сері, балуан, әнші, сазгер Иманжүсіп Құтпанов (1863-1931) өмірі би, болыстардың зорлық-зомбылығына шыдамай, айтыс-тартыспен өткен. Ол патша заманында да, кешегі кеңес дәуірінде де қуғын-сүргінге ұшырап, әділдік жолында мерт болады. Ақын өлеңдері ашу-ызаға толы. Оқушысына күш-жігер беріп, рухтандырып ерлікке бастайды. Қанша айдау, қанша байлау, абақты көрсе де сағы сынбаған ақын:

Бәрібір Иманжүсіп бола алмайды! – [Бес ғасыр жырлайды. Екінші том. Алматы, «Жазушы», 1989. 317 б.], – деп жырлайды. Құлша күбіжіктеп бас ию жоқ, қайта марқайыс, серпіліс бар. Бос мақтан емес, еткен ісі ерлік, ел үшін. Ел намысы, ер намысы жығылмасын деген буырқанған ойдан туындаған кекті сезімге, күшке, бұлқынысқа толы өлең. «Қарауылдың сөз білем деген ерлерін, әсіресе, көршісі – Шөбек балаларын Ақанға қас қылған – улы тілі» [Жұмабаев М. Ақан сері. Шығармалары. Алматы, «Жазушы», 1989. 325 б.] – деп М.Жұмабаев айтқандай, Ақан Сері Қорамсаұлына (1843-1913) «Жынданды», «Пері иеленді» деп әдейі қастықпен пәле жауып, от ауызды орақ тілді ақынды елден оқшаулауы ойластырып жүргендер, сол Шөбек тұқымдары.

Бұл күнде мен аңшының қармағында [Үшқара. Ауыл кеші көңілді. – Алматы: Қайнар, 1991. – 145 б.],- деп аһ ұрған Мәди Бапиұлының (1880-1921) шындық іздеп шарқ ұрған дауысы ұрпақтан ұрпаққа жетіп отыр, әлі де жалғаса берері даусыз. Абайдың басының жарылуы, Ыбырайдың «шоқынды» атанып, таяқ жеуі, “Қытайдағы қазақ әдебиетінің жарық жұлдызы” (А.Егеубаев) Таңжарық Жолдыұлының өмір бойы қуғын-сүргін көріп, ғұмыры абақтыда өтуі қара қылды қақ жарған әділдіктерінен, зорлық-зомбылыққа қарсы тұрып, қарапайым халықтың мұң-мұқтажын ойлаудан, ел мүддесін өз қара бастарының қамынан жоғары қоюларынан болатын. Ақын, жыраулардың бұл істері дәстүрге айналып, кейінгіге үлгі-өнеге көрсетті. Толқынға толқын жалғасып, биіктеп, үдей түсті. Ш.Құдайбердиев, Қазан төңкерісіне дейін де, Қазан төңкерісінен кейін де абақты мен айдаудың азабын тартқан А.Байтұрсынов, М.Дулатов, С.Сейфуллин ақырында қызыл империяның қырғынына ұшырады. Б.Майлин, І.Жансүгіров, Ж.Аймауытов, М.Жұмабаев та осы тотолитарлық режимнің құрбандары болды. 1921 жылы елімізде болған алапат аштықты суреттеп «Күләндам» поэмасын жазғаны үшін Нұрхан Ахметбеков, «Әли қарттың әңгімесі» поэмасын жазғаны үшін Жақан Сыздықов қудалауға түсті. Әділет іздеген Файзолла Сатыбалдиев:

Дәрменсіз, дәтке қуат қауымым-ай, - деп он төрт жылға Сібірге айдалып жүре берді. Әйтпесе,

Бірақ өлең – өмір кебін кимесін, - деген ақын «Қарай-қарай түрменің қабырғасын тоздырып» жүрсе де жыр жазып, әділеттілік іздеуін тоқтатпай:

ішкі рухын сөндірмей, өзіне-өзі күш-жігер береді.

Солақай саясат, жеке басқа табынушылық талайды қыршынынан қиып, талайдың талабын талқан етті.

Он сегіз жыл қуылыппын, - деп егілген Шахан Мусиннің табаны күректей он сегіз жыл айдауда жүруі кімнің аза бойын қаза етпейді?! Осынша жыл опық жеп, жапа шекпесе талантты жас Халық артисі ғана емес, елге танымал айтулы ақын да болар еді ғой. Әттеңі сол:

Бәрі тәрк етілді, табанға тапталды. Мақсаттыны тұл, жақсы аттыны құл ету етек алып, маңайды мейрімсіздік жайлағаны шындық. Өнерлі жанға өнерсіз, әнсіз-күйсіз, махаббатсыз ғұмыр кешуден артық қандай жаза болмақ?! Алайда Шахаңның соның бәрін бастан кешсе де ішкі рухын сөндірмегеніне қайран қалмасқа шараң жоқ! Бұл оның бойындағы туа бітті ерлік болатын. Оны 1932 жылы Голощекиннің елімізге әкелген нәубетіне қарсы тұрып,19 жасында:

Сен отырсың неменеңді меңгеріп! - деп Наркомға хат жолдауынан да айқын көруге болады. Ол тұста дәл осылай шындықты бетке айтып, өлең жазбақ түгілі, ел сыбырлап сөйлеудің өзінен қорқатын.

Бұл өлеңнің авторы – Бүркіт Ысқақов (1924-1991). «Құлаған түпсіз тереңі – «Есеп» аталатын ұлтшылдар партиясының идеологы», «халық жауы» атанып, Сібірге айдалуы. Бес жыл орман кезіп, тау асып, тас жарып, табаны тілінді, ақын боламын деген арманынан қол үзбеген ол адам шыдағысыз суық, үскірік боран арасында жүріп:

Боп тұр ғой ақ, қарада айырым жоқ, - деп өкінішін өлеңмен өріп, жанына серік етті. Өлең қанаты талған сәттерде демеді, өзегі өртеніп, өкінген сәттерінде жебеді, сенері де, сүйенері де сол еді:

«Қош, Алматым!» өлеңінде ол осылайша толқиды. Арманы – Алматыда, жан-жағы құрсау, үскірік аяз, мылтық асынған түстері сұсты, суық, меңіреу пенделер. Арманы адастырмады, Алматысына аман-сау оралып, өмірін жалғады, өлеңін өбектей түсіп, он шақты кітап шығарды, филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алды. Көпшілікке таныс емес, еркіндік деп жарқ ете түсіп, жанып кеткен ақындар қаншама?!

Ғ.Әнесов араларындағы сатқын Ғабиден Қолбасовтың көрсетуімен 1941 жылы Орал түрмесіне қамалып, 1943 жылы 25 желтоқсанда ату жазасына бұйырылады. Кеңес өкіметінен бөлініп шығып, егеменді ел болуды аңсаған 18-19 жастардағы 14 боздақ басшысы Ғұбайдолла соңғы сөзін айтқанда да «Бел байладық бәріне қазақ үшін, // Көтеріңдер, жігіттер, бастарыңды!»,- деп қасындағы серіктеріне жігер беріп, қайраттандыра түсіпті. Өлеңде қуат-күш, келер күнге сенім бар [Дәулетхан Ә. Ұлттық сана мен Ұлттық идеологияның әдебиетіміздегі көріністері //Қазақ әдебиеті, 17 маусым, 2005.]. Ғ.Әнесовтің де, Қ.Рысқұлбековтің де желтоқсан құрбаны болуы қандай ұқсас, заңдылық па, кездейсоқтық па?! 1969 жылы Павлодар қаласындағы № 3 мектеп-интернаттың 9 сынып оқушылары құрған «Жас ұлан» ұйымы жасөспірімдер мен жастар арасында ұлттық құндылықтарды құрметтеу жөнінде жасырын үгіт-насихат жүргізгені және ұлттық отаршылдыққа қарсы бас көтеруге шақырған үнпарақтарды астыртын таратқаны, мамыр мерекесі шеруіне «Қазақ мектептері мен балабақшалары ашылсын!» деген ұран жазулар көтеріп шықпақшы болғаны үшін МҚК (КГБ), партия, мектеп-интернат әкімшілігі тарапынан моральдық зардап шегіп, жазалау мен қудалауға ұшырағанын егемендігімізді алғаннан кейін ғана білдік. Бұл «Жас ұлан» ұйымының жетекшісі қазір елімізге белгілі ақын Арман Қаниев болатын. Арман 1986 жылы Алматыдағы желтоқсаншылардың ұранына да Павлодарда үн қосып, «Азат», «Невада-Семей» қозғалыстарына да ат салысты. 2006 жылы «Ана тілі» газетінде осы «Жас ұлан» ұйымының жетекшісі А.Қаниевтің «1970 жылы мектеп оқушыларының ұлтшылдығы қалай жазаланды» мақаласы «ҚР Парламенті Мәжілісінің назарына!» айдарымен жарық көрді. Автор тәуелсіздікке ұмтылған жастардың аттарын атап, қайсысы қандай жаза алғанын, қазіргі жағдайын айтып, «Жас ұлан» ұйымының іс-әрекетін қайта қарап, коммунистік- тоталитарлық жүйе берген саяси бағаның күшін жойып, әділ шешім шығаруды сұрайды. Бірінен кейін бірі өткен мектеп, комсомол, ата-аналар, педагогикалық кеңес, қалалық комсомол жиналыстарында көрген қорлықтары, ата-аналарына тиісіп айтқан ғайбат сөздері 15 жасар жасөспірімдер жүрегін қалай жаралады десеңізші. Автор сол бір күндері көрген, естігендерін күйіне баяндайды. “Физика пәнінің оқытушысы Омаров деген тіпті, «Егер маған Сталин заманындағыдай билік берсе, бұл ұлтшыл балаларды ата-аналарымен қосып қойып, өз қолыммен ататын едім!» - деп екілене сөйледі. Қоғам ол кезде жендет мұғалімдерге емес, ұлтшыл оқушыларға мұқтаж болатын» [Қаниев А. 1970 жылы мектеп оқушыларының ұлтшылдығы қалай жазаланды? //Ана тілі, 30 қараша, 2006.] деуі автордың ішкі рухының әлі де мықтылығын аңғартады. Үш қайнаса сорпасы қосылмайтын ездіктің Ерлікпен кейде бірге жүретініне қайран қалып бас шайқайсың. Арманның да арманының қанаты қиылғаны сол - комсомол қатарынан шығарылып, мектептен қуылған, білім алу құқы мен баспасөз бостандығына шектеу қойылған... Желтоқсан бір күнде аяқ асты, ойда жоқта туа салған көтеріліс емес, осындай дүмпулердің жалғасы, біріккен тұсы! Бабалар аруағына сиынып желтоқсанда шындық жырын, елдің мұң-мұқтажын айтамын деп шарқ ұрып, егеменді ел болуды көксеген Қайрат Рысқұлбековті прокуратура мен Мемлекеттік Қауіпсіздік комитетінің тыңшылары 1987 жылдың 1 қаңтарында ұстап, түрмеге жапты. “Тұтқынға түстім жаутаңдап, Жоламай ешкім қасыма” деуі имандай шыны. Жалпы Қ.Рысқұлбеков жазбаларының бәрі өмірде болған, өз басынан өткен оқиғаларға құрылған публицистикалық шығармалар. Онда сол бір кезеңнің тыныс-тіршілігі, алаңға шыққан бейбіт жастардың жүрек лүпілі, жан тебіренісі бар. «Ұлы Ленин бабамыз// Қатарға тең деп тартқан соң// Компартия басқарып,// Достық отын жаққан соң,// Аға дедік орысты,// Әділетті жаққан соң» [Рысқұлбеков Қ. Ақтық сөз. Қапаста жазылған хаттар (ұжымдық жинақ). – Алматы: Жалын, 1992. 31 б.]. Өтірік пе? Кешегі достық, туысқандық, бауырмалдық, бірлік қайда? «Ленин идеясы жасасын!» деген сияқты плакаттар алып шыққан жастардың не кінәсі бар?

Қайрат «Досыма» деген өлеңінде: «Кім бар-ау түсінетін жанымызды,// Не үшін төгіп едік қанымызды.// Көгенге байлап қойған қозы-лақтай,// Неге еркін жібермейді бәрімізді?» [Рысқұлбеков Қ. Бір досыма //Қазақ әдебиеті, 18 желтоқсан, 1992.],- дейді. Ақын арманы орындалды. Отаршылдықтың қылбұрауынан босанған еліміз ертеңіне сеніммен қарайтын болды. Қайраттың тегеурінді публицистикалық жырлары ел аузында, аты көшелер мен мектептерге айналуда. Қайрат жырларын жастар қазір қайрат, жігер, үлгі, өнеге тұтады. Қазақстан Республикасы Жоғары сотының 1992 жылғы 21 ақпанындағы пленумының қаулысымен ол толық ақталды. Көбіне-көп ойын өлеңмен жеткізуге тырысуына қарағанда, Қайрат ақындыққа бой ұрып, поэзия құдіретін сезінген жас. Жас ақынның өлеңдері қуатты, жалынға, тебіреніске, буырқанысқа толы. Сезім байлығы мен ойлылығы, сөз саптауы Қайраттың өлең өлкесіне бет бұрса, жақсы ақын болатындығын аңғартады. Алайда, тағдыр жаңа көктеп келе жатқан жауқазынды қыршынынан қиды.

Қазақ ақындарының көріпкелдігі

Ақындық - сезімталдық, байқағыштық, тапқырлық. Ақындық - жан жылуы, жүрек тазалығы, ешкім айта алмайтын ойды, жанды, әсерлі, әсем етіп образға орап жеткізе білу. Ақындық-біреудің қайғысын өз қайғысындай, біреудің қуанышын өз қуанышындай сезініп, егіле де, шаттана да білу. Ақындық - албырттық, ақындық - даналық, ақындық - балалық... Ақындық – ойшылдық. Ақындық – Алланың сыйы...Содан да шығар, ақындар арасында көріпкелдік жиі ұшырасады. Бұл жайында ақын Қадыр Мырза Әли “Жазмыш”кітабына енген “Көріпкел-әулиелік” мақаласында жазған болатын. Алайда, оның бұл шығармасында Мәшһүр-Жүсіп Көпеевтен басқа көріпкел - әулие қазақ ақындарының аты аталмайды. «Ал Бұқар жырау болса поэзия дүлділі шешендікті көсемдікке ұштастырған жан. Ол өткенді саралап, бүгінгіні даралап, болашақты аралаған көріпкелдің өзі» [Қозыбаев М. Бұқарнаме. Жауды шапты ту байлап. – Алматы: «Қазақстан», 1994. – 45 б.], - деп академик Манаш Қозыбаев атап көрсеткендей, болашақты болжап, келер күндерден қауіптенген Бұқар жырау:

Жайлауға жарыса көшпес демеңіз [Жыраулар. Алматы, «Білім», 2007. -128 б.], - десе, сол заманда қазір біз өмір сүріп жатқан жоқпыз ба?! Байдан дәулет тайып, жарлы байға теңелді, «Құландар ойнаған қу тақырда құлан жортпақ» түгілі, небір қала салынып, шөлі суға, жолы нуға айналды.

[Соңда 122 б.] деп сақтандырады. Бұл толғау жайында М.Әуезов «келешек қандай күйлер әкеледі? Не сыбаға тартады? Залымның тіліне еріп ел аза ма? Жер қайысқан қол келіп ел саса ма? Барлығы да келе жатқан заманда болуға мүмкін. Соны сезгендіктен ақын зарлайды» [Сонда 30 б.], - дейді. Залымдардың тіліне еріп шаш ал десе, бас алып, ашаршылыққа ұрындық, қуғын-сүргін көріп қанша рет қырылдық, біразымыз тілімізден айрылып, дінімізден безіп, мәңгүрттеніп азып, тоз-тозымыз шығып тозып кете жаздадық. Жырау тілегі – халық тілегі. Бізді аздырмай, ілгері бастайтын сол тілек еді, құлақ аспадық. М.Көпеевтің есімі ақындығымен қатар көріпкел-әулиелігімен де елге таныс болғаны жайында әңгіме көп. Мәшһүр-Жүсіп 1920 жылдары “Сарбұлақ” деген жерге қыстау салдыра бастап оны 1930 жылы ғана аяқтайды. Сол жылы өзіне арнап зират-үй де тұрғызып, ас беріп, құран оқытады. “Артында біз бармыз ғой, мұныңыз не?” деген ағайындарына: - “Келер жылы о дүниелік боламын, арғы жылы маған ас бермек түгілі қоңыз теріп кетесіндер”,- депті. Бұл тұп-тура 1931 жылға келеді екен. Ажалы жететін уақытын болжап, иманын айтып өлген ойшыл ақындардың бірі Шәкәрім Құдайбердіұлы. Ақын қырық жасынан бастап тақуалық жолға түсіп, жан тазалығын күйттеген. Жетпіс жасқа жеткенде:

(“Иманым”, 246 б.) Ш.Құдайбердіұлының “Мұтылғанның өмірі” өлеңінің “Айланыстың өмірі” деп басталатын бөлімінде:

Ақынның өзіне “Мұтылған” деген бүркеншек ат алуының сыры осы өлеңде айқын ашылып тұр. Академик Ғарифолла Есім бұл өлең жайында “Егемен Қазақстан” газетінде 2008 жылдың 30 қаңтарында жарық көрген “Мытылған философиясы” мақаласында: “Шәкәрім өзінің белгілі бір кезеңдерде ұмытылатынын білген, өзінің бұл қоғамға қажеті жоғын, дұрысын айтқанда, бұл заман оны керек етпейтіндіктен ұмыт болатынын ақын дөп басып айтқан” деп ақын әулиелігін көрсетеді.

деп жазған ол “шын әділет жемісін” көре алмай қара ниетті жандардың қолынан қаза тапты. “Менің дауым айтылмас өлген күні” (“Иманым” 241 б.) дегенді құдай аузына салған шығар, сұмдардың оғы тиіп, ажал құшқан Ш.Құдайбердіұлына сұрқия ойлы қаныпезерлер жала жауып, оның атын тарихтан өшіруді көздеді. Қараны ақ, ақты қара деп танып, әділдіктің үні өшкен заманда “өлген күні дауы айтылмай” қалғаны да шындық. Ақын 1958 жылы араға 47 жыл салып барып ақталды. Ұлы Отан соғысында асқан ерлікпен қаза тапқан ержүрек ақын Абдолла Жұмағалиев “Кім біледі, күннен алыс” деп басталатын өлеңінде:

Қосыл бұлбұл күйіне [Жұмағалиев А. “Өлмес өмір дастаны”, Ал. Жазушы, 1985-80 б.], - деп тебіренеді.

Ұмытармын мен-дағы.

“Өмірде мен еленгем” өлеңіндегі “Жанған шырақ лап етер де, мәңгі сөніп тынарсың” (“Өлмес өмір дастаны”, 78 б.), - деген жолдардан оның дүниеден ерте өтетінін сезінгенін байқау қиын емес. Қазақ ақындарының көріпкелдігі жайында тұтас арнайы еңбек болмағанымен жекелеген мақалаларда аракідік айтылып жүр:

Бұйрық беріп саңқылдап [Жаппархан Ө. “Көріпкел ақын”// Егемен Қазақстан, 9 маусым, 2009] әрі қарай жалғастыратын жыры да шынайы ақын өзінің қате кетпейтінің дәлелі. “Мақыш (белгілі ақын 1869 жылы туып, 1916 жылы қайтыс болған Мақыш Қалтайұлы – С.О.) өзінің терең ой-толғаныстарында, философиялық өлеңдерінде келешекте қазақ халқы бостандыққа, тәуелсіздікке қол жеткізетінін, Сарыарқа жері Абылай хан мен Кенесары заманындағыдай қазақ мемлекеттігінің орталығы болатынын болжады” [Әпсеметов М. Мақыш Қалтайұлының көрегендігі //Егемен Қазақстан, 30 қаңтар, 2008]. Ақылбек Шаяхмет Нұржан Наушабаевтың “Алаш” кітабына алғысөз ретінде берілген “Үкілі сөз құраған Нұржан ақын” мақаласында ақынның бүгінгі күнді бейнелеп жазған “Заманның қалпына айтылған сөздер” өлеңінің:

Төре болған заман-ай, - деген жолдарын мысалға келтіріп, көріпкел ақынның қазіргі заманды дәлме-дәл бедерлеп, тамырын тап басқанын айтады.

Көрсе жазған хатыңды [Шығармалары, 1989. – 62 б.], - деп болжамдаса, Ф.Сатыбалдыұлы «Міржақыпты жоқтап, Ідірісті ақтап» өлеңінде:

(«Шерлі жырлар...» 119 б.), - дейді.

Файзолла Сатыбалдыұлы (1883-1959) ишан ұрпағы, құранқари, бірнеше дастан, поэмалар, қысқа өлеңдер жазған ақын. 1928 жылдан бастап, “діншіл, зиянкес жат элемент” атанып, қудаланып, түрмеге қамалып, кейін Сібірге айдалады. Ақынның алғаш 1992 жылы “Жалын” баспасынан шыққан “Қапаста жазылған хаттар” деп аталатын ұжымдық жинаққа бір топ өлеңдері енсе, 1993 жылы “Ай, заман-ай, заман-ай”, “Тоқымбет-Гүләйім”, 2004 жылы “Шерлі жылдар, шерулі жылдар” кітаптары жарық көрген.

(Сонда. 121 б.) деп келер күнге сеніммен қарапты. Ақынның айтқаны айна-қатесіз келгеніне бүгінгі ұрпақ куа. Ұлы Отан соғысында ерлікпен қаза тапқан жас талант Баубек Бұлқышевтің «Өмір мен өлім туралы» деген публицистикалық мақаласындағы «Мен шығыс адамымын, батысқа кетіп барам. Біраз жерге келіп те қалдық. Менің елім жақтан шығатын алтын күн мені ұзақ күн бойы жылытады, ол қашанда қасымда. Міне, кеш бола бастады. Күн батысқа еңкейіп келеді, мен де батысқа қарай келе жатырмын» [Адамзатқа хат, Алм. Жалын, 1977. – 12 б.], - деген жолдары жас қыршынның майданнан оралмайтынын сезгенін аңғартады.

Ресей патшалығы өзінің отаршылдық мақсатын жүзеге асыру үшін бір халықты бір халыққа айдап салып, араларында алауыздық тудырып, соғыс өртін тұтатып, әлсіретуді ойлады. Қазақтар мен қалмақтардың соғысы осындай арандатудан басталғаны тарихтан белгілі. Қожаберген жырау «Елім-ай» дастанында қазақтарды орыс пен қытай мемлекеті қолдап, қолдарына мылтық беріп, қаруландырып, соғыс өнеріне машықтандырғанын, қазақтардан көмек сұрап естек, татарлардың қарудан қатты шошынғанын баян етеді. Ақтабан шұбырынды, алакөл сұламаны басынан өткерген ақын:

Осы соғыста Жоңғар қалмақтары ойсырай жеңіліп, жерінен қуылып, мүлде әлсіреп, жойылып кетуге шақ қалды. Қазақтар жағынан да шығын көп болды. Жеңілген елді кеше ғана қару-жарағын беріп, көмек көрсетіп қамқорсыған Қытай империясы енді келіп, өзі жеңілген халықты еңбектеген баласынан еңкейген шалына дейін қырып салуы – нағыз саналы түрде жүргізілген геноцидтің өзі болатын-ды» [2, 49] Сұмдық, сұрқия саясатын іске асырған Ресей империясы қазақ елінің тұтастығын бұзып, бөлшектеуге кірісті. Қайта-қайта реформа жасап, елдік, этникалық, территориялық тұтастықтан айырды. Келе-келе бір хандықты екіге бөліп, бақталастықты, көреалмаушылықты күшейте түсті. «Бөлінгенді бөрі жейді», іргесі сөгілген елден сөйтіп бірлік, береке қашты. Отаршылдардың басты мақсаты қазақтардың ұлан-байтақ құнарлы, бай даласын иемденіп, дегенін істеу еді. Бұл да жүзеге аса бастады. Мұны Қазтуған жырау:

[3, 184], – деп азалана, назалана жазды. Бұл жыраулардың сезімталдығы да, көрегендігі де еді. Мұрат Мөңкеұлы елдің өткен тарихын бар ақындық қуаты жеткенше жырлап, өз заманының өзекжарды сырын шертеді. Шындығында да отаршылдардың:

Отаршылдар қазақ жеріне емін-еркін еніп, орыс дәстүрін күштеп енгізу белең алып, орыстандыру саясаты жүргізілді. Аға сұлтандық жүйе енгізіліп, парақорлық, жағымпаздық, шенқұмарлықты өршітті. Д.Бабатайұлының жырымен айтсақ:

Елді бұзғышты ер, сұмырай қызғышты сұңқар, кезқұйрықты лашын, кенеусізді асыл, құладынды сұңқар, шабан жабыны тұлпар деп өтірік сөйлеу, көпірме, көбік сөз көбейді. Отаршылдар әкелген бұл дерттер әлі күнге дейін бойымыздан кетпей, жандана түскеніне қайран қалмасқа шамаң жоқ. Мақтануға етіміз үйренген, мақтауға машықтанып алғанымыз сондай «ұлы» деген сөзді оңды-солды жұмсап, бас пайдамыз үшін қалаған пендемізге қосақтай салатын болдық.

Абақты тұр қасыңда Қазылған қора көріңдей!.. [5, 33] – деп қолынан билігі кетіп, орыстарға кіріптар болып қалған елдің бейшара халін көрсетеді. Ұрлық, қорлық, парақорлық, имансыздық, дінсіздік көбейгенін ашына айтады. Отаршылдық жұқтырған дертті 1898 жылы Абай: «Болды да партия, // Ел іші жарылды //Әуремін мен тыя , // Дауың мен шарыңды» [Абай. Шығ. екі томдық толық жинағы 2-т. Алм. Жазушы, 2005. -20 б.], - деп көрсетіп, «Япырым-ау, ненді алдым, // Сау қоймай арымды?» деп тебірене толқиды. Абай тағы бірде: «Жалын мен оттан жаралған // Сөзді ұғатын қайсың бар? // Партия жиып пара алған, // Пейілі кедей байсыңдар» (Сонда 2 т. 60 б.), деп отаршылдық жұқтырған дертке шалдығып, парақорлық жасап жүрген байлардың ісін әшкерелейді. «Пейілі тар» дегенді екінің бірі айтады, «Пейілі кедей» қандай образды?! Одан әрі Абай «Құлық пенен құбылдан / Жалықсаң, жақсы жансыңдар // Түзелмесе шұғылдан, // Арсылдар да қалшылдар // Несі өмір, // Несі жұрт? Өңшең қырт» деген ой түйеді. Бұл отаршылдық әкелген дерттің қазақтардың бойына жайылып, мәңгүрттене бастағанын аңғартады. Абай «Болыс болдым, мінеки» өлеңінде отаршылдық әкелген өтірікшілдік, өсекшілдік дерттің меңдей түсіп, екіжүзділіктің етек алғанын жан-жақты аша түседі:

Бос мақтанға салынып, «жылтырауық таққанға» мәз болып, ұлықтардың уысына түсіп жүргендер жайында Абай:

Бұл дүние-мүлікке, жылтыраққа қызықтырып, алдап-арбап қақпанына түсіру қазақ әдебиетінің бастау көзі Орхон, Күлтегін жазба ескерткіштерінде кездеседі: ...Алтынды, күмісті, дақылды, жібекті соншама шексіз беріп жатқан табғаш халқының сөзі тәтті, бұйымы асыл еді. (Олар) тәтті сөз, асыл қазынасын беріп, жырақтағы халықты (өзіне) сонша жақындатар еді...

Табғаш қағанына бағынды [7, 48], – деп табғаштардың алдап-арбауына түсіп, қорлық, зорлық көрген, ақыр соңында тегін ұмытып, құл болған, яғни мәңгүртке айналған қандастарының ісіне налып, өкініш білдіреді.

Қандай ұқсастық?!

Шәкәрім орыстардың отарлау саясатының түпкі мәнін ерте түсініп, атқамінерлер мен пысықтай пасықтардан іргесін аулақ салған. Мұны:

Жалықпай көк малтасын жүрсін езіп [8, 113], – деген жолдарының өзі-ақ айтып тұр емес пе?! Шен-шекпенге сатылғандардың «жауға қатын боп», жақынға, өз халқына жалмауыздай тигендері де шындық.

Іші – айуан, сырты – адам [8, 68], – деп отаршылдар жұқтырған топ жиып, тобыр құрып, жік-жікке бөліну дертін айтып, жоғарыдағы өлеңдегі ойын кеңейте түседі. «Мылтық билеп тұрғанда әділет жоқ» екенін, «Мен – ақжүрек» дегендердің сөзі бекер болып, зорлық-зомбылық күшейе түскенін жеткізіп, «Алдамай-ақ аулақ өл, жарықтығым» дейді.

Айла-күш – айуандықтың ең жаманы, Боқты боқпен жуғанмен ел түзелмес [8, 86], – деп налиды. Боқ – партия қуған надандар – мәңгүрттер.

Отаршылдық саясат осылайша қазақ халқын тілінен, ділінен айырып, мәңгүрттендіре бастады. Шәкәрімнің айтып отырған сайтандығы – сол мәңгүрттік. Нәпсіқұмарлық, араққұмарлық, шенқұмарлық та мәңгүрттікке жетектеп, ойсыздыққа бастағаны айқын. Байлыққа мастанып, патшадан шен алып, шекпен кигенге мәз надан пенделер отаршылдардың сұрқия саясатын түсінбеді. Соны көріп-білген Абай:

Көп пияншік нені ұғар? [6, 133], – деп күңіренді. Қулық, сұмдық, арсыздық бас көтеріп, ақыл, ой, абырой, бауырмалдық төменшіктеп қалды. Өйткені «Арсыз болмай атақ жоқ, алдамшы болмай бақ қайда?» (Абай) заман туды. Жатжұрттықтар жат қылықтарын әкеліп, бойымызға дарыта бастағанын Дулат:

Адыра қалғыр заманның Мен жаратпаймын сүреңін! [3, 174 б.], деп көрсетсе, Шәкірім былайша жеткізеді:

Білегін ұстамақ түгілі, аралас некелердің көбейгені, ащы суға үйір болып алғанымыз өтірік пе?! Кеңірдегі сорайған, кеудесі жалаңаш, кіндігі ашық қарындастарымызға қазір таңқалмайтын болдық. Кешегі ұлттық киімдерімізді тек наурызда көрініске киіп, өзімізді өзіміз алдайтынды шығардық.

Көп жындының ойынын [8, 19] қазір көріп, көзіміз үйренген. Сайтандық, мәңгүрттік, зомбилық, бір-бірінен сәл-сәл айырмашылықтары болғанымен, бір ұғымды білдіреді. Бұлардың негізінде садизм жатыр. «Мәңгүрт» сөзінің төркіні – «Мәңгір», басы меңзең болып, есінен адасу, кімнің кім екенін білмеу, өзінің аты-жөнін, шыққан тегін ұмыту. Профессор С.Ақатаевтың сөзімен айтқанда: «Ақылы кем, есуас, өткенін ұмыту, мылқау тегін білмейтін тұл, ақымақ мағынасында тілімізде бар сөз. Ауыз әдебиеті нұсқаларында жиі кездесіп отырады. Соның қай-қайсысында да мәңгүрт ұғымы ең алдымен «өткенін ұмыту», есеңгіру, ақылдан жаңылу мағынасында қолданылады». [9]. Сонау ықылым замандардағы монғол шапқыншылығы кезінде, одан бергі қазақ пен қалмақ, қазақ пен түрікмен арасындағы соғыстарда қолға түскен тұтқындарды елін, жерін тегін ұмыттырып, құл ету мақсатында жасалған жазаның аяусыз бір түрі осы мәңгүрт ету. Яғни тұтқынның шашын тықырлап қырып тастап, басына түйенің немесе сиырдың жаңа алынған терісін қаптап, шыжып тұрған күн көзіне аяқ-қолын байлап тастау. Күн астында тері кеуіп, басын барынша қысып, сүйегін қақыратып жібере жаздаса, екінші жағынан шашы өсіп кептелген теріні тесіп шыға алмай, кері қайырылып, құйқасына қадалып, бүкіл сана-сезімінен айырады екен. Жеті-он күннен кейін тұтқын не өледі, не мәңгүртке айналады. Мәңгүрттік, мәңгүрттендіру жайында қазақ әдебиетінде алғаш әңгіме қозғаған ақын-публицист Ә.Кекілбайұлы. Мәңгүрттіктің екі түрі бар. Бірі – зорлық-зомбылықпен адамның миына, сана-сезіміне әсер ету арқылы қолдан жасалған мәңгүрттік те, екіншісі – тілі мен ділінен жұрдай болып, ұлттық болмысын жоғалтқан рухани мәңгүрттік. Осы рухани мәңгүрттік жайында қазір өндіре жазып, қазақ тілін шетқақпайлатқандар мен кемсіткендерді, тілінен, ділінен безгендерді өлтіре әшкерелеп жүрген Мұхтар Шаханов. Ақын-публицистің «Тілсіздендіру анатомиясы» «Мәңгүрттенбеу марсельезасы» кітаптары осының айғағы. Күнделікті баспасөз беттерінде жарық көріп жатқан публицистикалық өлең, мақалалары қаншама? М.Шаханов «Мәңгүрттендіру марсельезасы» [10] толғамын (автор шығармасын өзі осылай атаған – С.О.) В.И.Сталиннің «Должен быть единый советский народ и едины государственный язык, каковым должен быть русский» деген сөзін келтірумен бастайды. Осы бір сөзден-ақ рухани мәңгүрттендірудің қайдан, қалай шыққанын сезіне бастайсыз. Бұдан кейінгі «Московский комсомолец» газетінде жарық көрген «Русскому языку не дадуть умереть в республиканских бывшего СССР» деген мақаладан үзінді В.И.Сталин саясатын айқындай түсіп, Ресейдің тілге, басқа халықтарға деген қазіргі көзқарасын байқатады. Ақын Қ.Мырзалиевтің «Жазмыш» кітабынан келтірілген мына сөздер кеңес одағының сол бір сұмпайы саясатының жүзеге асқанын айқындайды: «1926 жылы өткен бүкілодақтық санақтың қорытындысында Кеңес империясында 194 ұлт пен халықтың өкілдері тұратыны анықталған-ды. 1974 жылғы санақтың қорытындысында ойламаған жерден әлгі үлкен санның тең жартысы жоқ болып шыға келгені. Енді ол 194 емес 101 деп сыбырлап айтатынды шығардық... бір қоғамда, бір заманда, бір идеологияның салдарынан жоғалып кеткен 93 халық (ұлт) бөлек әңгіме. Әңгіме емес – трагедия. Ал Алматыда алпысыншы жылдардың басында бірде-бір қазақ балалар бақшасы болмайтын. Бірінші рет оны өз аяғымен жүріп Сәбит Мұқанов аштырған еді...» 13 қаңтар 2002 жылы Талдықорған қаласында өткен «Мемлекеттік тіл» қоғамдық қозғалысы төрағасының Алматы облысы тіл жанашырларымен болған кездесуде жасаған баяндамасынан үзіндіде қазір Ресейде тұрып жатқан басқа халықтардың өз тілінде мың адамға дейін сөйлейтін 26 ұлт қалғаны, 60-тан астам ұлт тілінің мүлде болашағы жоқ екендігі айтылады. Ал, Владимир Нусипханов дегеннің 15 қазан, 2002 жылы «Известия-Казахстан» газетінде жарық көрген мына сөздері оның кім екендігін, пиғылының қандайлығын көрсетеді: «Казахский язык – это язык застолья песен и айтысов. Он был у нас на кухне, там и останется. Так зачем надевать на восохшее дерево праздничные букеты. Там должен висать венок...»

«Іштен шыққан жау жаман» деген осы.

Эпиграф орнына келтірілген басқа да кісілердің пікірлері автордың алған тақырыбын ашып, Кеңес үкіметінің мәңгүрттендіру саясатының қандайлық дәрежеде жүргізілгенін, зардап, салдарын айқындай түседі. Автор өлеңін шовинистік, космополит Сталиншіл сойылдан Кеңес одағында тоқсан үш тіл жойылғанынан бастап, юкагирлік қаламгер Семен Курил-тегінің: «Алты жүз бес адам ғана сөйлеп бабам тілінде. //Ойлау, күлу... бәрі орысша, осы тілде білім де //Не қасиет қалмақ енді менің ұлттық түрімде? //Үлкен халық өкілдері заңға балап зорлығын, //Ал аз ұлттар әр сәт сайын еске алады қорлығын. //Жер бетінен бір ұлттың жойылғанын көрген жан, //Көріп жаны ашымаса, ол да – рухани сөнген жан. //Шын орыстық мінезге жат бұл зорлықшыл мүскінге //Ашық қарсы шығар еді Толстой да Пушкин де...» деген ойын мысалға келтіреді. А.Байтұрсынов, С.Сейфуллиндердің тіл, діл туралы айтқан пікірлеріне жүгініп, қазір билік басындағылардың, шөміш қасындағылардың өз ұлтына деген арсыздығын бетіне баса жеткізеді. Бабамыздың, анамыздың тілінің мүшкіл халін айтып, перзентін қазақ мектебіне бермейтіндердің анасын мойындамаса да абыройы өрлеп жүргенін өткір тілмен түйрейді. Өз ана тілін мүшкіл халге әкелгендердің күні ертең тарих соты алдында жауап беретінін, Путиннің Пушкин тілін қорғап жүргенін ескертіп: «Бұл қазақтай халық бар ма //Өз нигилист ұл-қызының зорлығынан сорлаған?» деп қамыға, жанайқайын жеткізеді. Ұлы орыс халқының соңғы үш ғасыр тарихында біздердей шектен шыққан мәңгүрттік топ болмағанын ашына айтады. Өлеңдегі ащы шындық ойландырып, күңіренте күрсінтеді. Санаға салмақ салып, оятып, ерлікке, елдікке, бірлікке үндейді.

Ауыр әрі қасіретті болса да, – деген жолдарын мысалға алып, өлеңде ұлттың негізгі төрт тірегі, төрт ұстыны дәлме-дәл аталғанын, алайда «Төрт ана» дейтін ұғым қазақы менталитетке жұғысымды, сіңімді деу қиын» деген пікір білдіреді. «Себебі, – дейді автор, – біз аспанда Ай – жалғыз, Күн – жалғыз, адамда Ана – жалғыз, Әке жалғыз. Туған жер – жалғыз дейтін, Көк әлемінде Тәңірі – жалғыз дейтін наным-сенімнің, иланымның тәрбиесінде өскенбіз. Бізге «төрт ана» ұғымы жат» [11]. Ұшқары айтылған пікір деп ойламаймыз. Өйткені, біріншіден, өнерге соның ішінде әсіресе, логикалық қисын жүре бермейді. М.Шахановтың айтып отырғаны кісінің өмірге әкелген анасы емес, рухани анасы. Екіншіден, дінімізге, тілімізге сүйенер болсақ, Мұхаммед пайғамбардың жамағаты Айша барлық мұсылмандардың анасы саналады, үшіншіден, «Ел анасы атанған аналарымыз аз ба? Домалақ ана, Қарашаш ана, Мұрын ана, Дәулет бике, Қарқабат ана... Осылайша жалғастыра беруге болады [12, 53]. Төртіншіден, «ел – ана, жер –ана деген ұғым, түсініктерімізді неге еске алмаймыз?! Бесіншіден, өлеңнің өзінде әр адамда өз анасынан басқа төрт ана болуы керектігі айқын айтылып тұрған жоқ па?! Осы төрт анасынан айырылған адамның рухани мәңгүрт екендігі де шындық. Соны мегзеген ақын: «Төрт анасын сыйламаған халықтың //Ешқашанда бақ жұлдызы жанбаған [13, 62] дейді. Бұл жерде автор «Қазақ» деп бөлмей, барлық халықты төрт анасы – туған жері, тілі, жан байлығы, салт-дәстүрі, туған тарихы екендігін айтқан. Ана – ардақтылық, асылдық, адалдық, мейірімділік, кеңпейілділік, бір сөзбен айтқанда, қасиеттіліктің символы. Сондықтан да М.Шаханов бір өлеңінде:

Қос анаң өлсе, болмысың онда қараңғы ғана құл болар – десе, екінші бір өлеңінде:

Ол – рухы мүгедектік әрі ұлттық сатқындық, – деген өлеңіндегі тұжырымын қазіргі орыс әдебиетінің 92-ге келген патриархы С.Михалковтан бастап әлемге әйгілі тұлғалар Е.Евтушенко, Ш.Айтматов, Ф.Хитцер, сондай-ақ Түркия, Румыния, Украина, Тәжікстан Парламенттерінің мүшелері мен белгілі ғалымдар, саясаткерлер, барлығы жиырмаға тарта елдердің алдыңғы қатарлы гуманистерінің қолдағанын айтады. «Өйткені, – дейді автор, – қай елде болса да, ана тілін сыйламау – туған анасының жүрегінен тебумен бірдей. Бұл теріс бағыттың рухани сатқындыққа бастайтын мұңлы жолы және аяққа басылған ата-баба сенімі мен рухының киесі де болатыны ешкімге құпия сыр емес». Осы ойын ақын-публицист «Намыссыз дарын сатқындығы немесе бірінші мен оныншы кезектегі істі шатастырғандар» [15] өлеңінде қайталайды.

Абай өлеңдерінің қара сөздерімен үндестігі

Қай халықтың болса да болашағы білім, ғылым, өнерде екенін ерте сезінген Абай өлеңдерінде қоғамдық өмірдің көкейкесті мәселелері мен көлеңкелі жақтарын көрсете отырып, надандық құрсауынан шығудың сара жолын нұсқайды. Ол бірде ақыл етіп айтса, бірде астарлап, енді бірде ашық, сынау-мінеу арқылы өз ойын жеткізеді. Ұлы ақынның өлеңдерінің де, публицистикасының да, қара сөздерінің де айқындамасы – адам тәрбиесі; адамзатты сүю, ізгілік, ізет, жамандық атаулыдан қашық болу, жақсылыққа ұмтылу, еңбек ету, білім алу, сол білімді ел игілігіне, қажетіне, адал іске жұмсау, арлы болу: “Турасын ойлағанда, балаңа қатын әперме, енші берме, барыңды салсаң да, балаңа орыстың ғылымын үйрет! Мына мен айтқан жол – мал аяр жол емес. Құдайдан қорық, пендеден ұял, балаң бала болсын десең – оқыт, мал аяма! Әйтпесе, бір ит қазақ болып қалған соң, саған рахат көрсете ме, өзге рахат көре ме, я жұртқа рахат көрсете ме?”. Ақын осы ойын өлеңінде де қайталап: “Пайда ойлама, ар ойла, //Талап қыл артық білуге. //Артық ғылым кітапта, //Ерінбей оқып көруге”,- дейді. М.Әуезов: “Абай өзінің өлең сөздерінің көптен-көбін заманындағы оқушы мен тыңдаушыларына үнемі түсінікті болмайтындай көреді. Онысы анығында солай да еді. Осы жайды ескеріп, Абай енді қарасөзінде сол өлеңдерінде айтылатын ойларының бірталайын жаңа сөзбен таратады”, - деп көрсетеді. Яғни, өлеңдерінде айтылған ойды қара сөздерінде қайталау Абай шығармаларынан бастау алады. М.Әуезовтің осы пікірінің ақиқаттығына өлеңі мен қарасөзін салыстыра оқыған кісінің көзі жете түседі.

“Бұл жасқа келгенше жақсы өткіздік пе, жаман өткіздік пе, әйтеуір бірталай өмірімізді өткіздік: алыстық, жұлыстық, айтыстық, тартыстық-әурешілікті көре-көре келдік”. //Ғылым да жоқ, ми да жоқ,//Даладағы аңдарсың. // Жүрегіңмен тыңдамай, құлағыңмен қармарсың. //Соны көріп, соларға // Қайтіп қана сарнарсың?!.

//Мұңдасарға кісі жоқ, сөзді ұғарлық, //Кім көңілді көтеріп, болады ермек?. “Білгеніңді кімге үйретерсің, білмегеніңді кімнен сұрарсың?... Мұңдасып шер тарқатысар кісі болмаған соң...”. //Жылай, жырлай өлгенде,// Арттағыға сөз қалсын, // Мендей ғаріп кез болса, // Мойын салсын, ойлансын.// Қабыл көрсе сөзімді, // Кім тыңдаса, сол алсын. “Ақыры ойладым: осы ойыма келген нәрселерді қағазға жаза берейін, ақ қағаз бен қара сияны ермек қылайын, кімде-кім ішінен керекті сөз тапса, жазып алсын, я оқысын”. Өлеңдеріндегі ой қара сөздерінде қайталанып тұрған жоқ па?! Сондықтан Абай қара сөздерін өлеңдерімен сабақтастыра қарастыруды жөн көрдік. Бірінші сөз – кіріспе, аннотацияны да еске түсіреді. Біздіңше көркем-публицистикалық жанрларға жататын эпиграфқа келіңкірейді. Шығарманың мазмұнын, идеясын ашып көрсету үшін әдеби-көркем, ғылыми, ғылыми-танымдық әдебиеттердің алдында да беріліп жүр (С.О.). Қысқаша айтсақ, эпиграф - шығармада айтылатын ойдың тезисі. Онда деректер мысалға келтірілмейді, бағалау болмайды. Ойшыл, ғұлама халықты оқу-білімге үндеп, оныншы сөзінде “...малды сарып қылып, ғылым табу керек. Өзіңе табылмаса балаң тапсын. Ғылымсыз ахирет те жоқ, дүние де жоқ”, – десе, “Ғылым таппай мақтанба” деп басталатын өлеңінде: Дүние де өзі, мал да өзі, //Ғылымға көңіл бөлсеңіз. //Білгендердің сөзіне, //Махаббатпен ерсеңіз – дейді. Болашақты болжай білген ақын “Он сегізінші сөзінде” “Тегінде адам баласы, адам баласынан ақыл, ғылым, ар, мінез деген нәрселермен озбақ” – деп, одан басқа қасиеттерімен оздым деу ақымақтық екенін айтады. Осы ойы “Әуелде бір суық мұз – ақыл зерек” деп басталатын өлеңінде: “...Ақыл, қайрат, жүректі бірдей ұста, //Сонда толық боласың елден бөлек” – деген жолдарда жаңғырады. Данышпан Абай халықтың мақал-мәтелдеріне де сын көзбен қарап, оларды елеп-екшейді. Моральдық-психологиялық мән-мазмұнына ерекше көңіл бөледі. “Бесінші сөзінде” қазақтың уайым-қайғысы мал екенін, оны “түстік өмірің болса, күндік мал жи”, “Өзіңде жоқ болса, әкең де жат”, “Мал – адамның бауыр еті”, “Малдының беті – жарық, малсыздың беті – шарық”, “Ер азығы мен бөрі азығы жолда”, “Ердің малы елде, еріккенде қолда”, “Берген перде бұзар”, “Алаған қолым – береген”, “Мал тапқан ердің жазығы жоқ”, “Байдан үмітсіз – құдайдан үмітсіз”, “Қарның ашса, қаралы елден без” деген мақалдардан байқауға болатынын айтады. Шындығында да бұл мақалдар әртүрлі ойға жетелеп, қазір де кейбіреулердің “мал-жан аман ба?” деп сәлемдесетіні еске түседі. Сонда малдың жаннан артық болғаны ма? Ойшыл Абай қазақтың тыныштық, ғылым, білім, әділет үшін қам жемей, малды бірінші орынға қоятынын сынайды. “Малды болса, әкесін жаулауды да ұят көрмейді екен, қулық, сұмдық, тіленшілік, соған ұқсаған қылықтың қайсысын болса да қылып жүріп, мал тапса, жазалы демесек керек екен”,- деп таңқалыс білдіреді. Осы бір қысқа ғана айтылған сөз оқушысын ойландырып, толғандырып, өз-өзіне сын көзбен қарауға итермелейді. Үгіт-насихат айтылмаса да, есті адамға тәрбиелік мәні зор. Сондай ар-ұятты жиып қойып, тек баюды ғана ойлайтын құлқынның құлы малтабарлар арамызда жүрген жоқ па?! Ұрлық-қарлықпен қалта толтырып, рухани азғындаған кісіні байлығына қарай бағалайтындар аз ба?! Абай мұны “Өлең – сөздің патшасы, сөз сарасы” деп басталатын өлеңінде де келістіре, жеріне жеткізе көрсетеді: “Мал жиып арамдықпен ұрлап-қарлап, //Қусың десе, қуанып жүр алшаңдап. //Қақса-соқса бір пайда түсе ме деп, //Елдің байын еліртіп “жау мұндалап”. //Ынсап, ұят, ар, намыс, сабыр, талап – //Бұларды керек қылмас ешкім қалап. //Терең ой, терең ғылым іздемейді, //Өтірік пен өсекті жүндей сабап”. Ұстаз алтыншы сөзінде “Өнер алды – бірлік, ырыс алды – тірлік” деген мақалды мысалға келтіріп, қазақтың бірліктің қандай елде болатынын, қайтсе тату болатынын білмейтінін сынайды. Мақалда айтылып тұрған бірлік малға ортақтасу емес, ақылға ортақтасу екенін, мал берсең, атасы, діні басқа халық өкілдері де біріге жалданып жұмыс істейтінін түсіндіре баяндайды. “Бірлік малға сатылса, антұрғандықтың басы осы” деп, ағайын бір-біріне алысып-беріспей-ақ бірігуі керектігін, сонда ғана алауыздық болмайтынын дәлелдейді. “Ырыс алды – тірлік” дегенді де түсіндіріп, көкірегің, көңілің ояу болса, тірлік сол дегенді мегзейді. Көкірегі өлі адамның ақылсыз, жігерсіз болатынын айтып: //“Кеселді жалқау, қылжақпас, //Әзір тамақ, әзір ас, //Сыртың – пысық, ішің – нас, //Артын ойлап ұялмас” болып жүріп тірімін деме, онан да алла жіберген ақ бұйрықты өлімнің өзі артық» деген ой түйеді. Қара сөз өлеңмен түйінделген. Қара сөз бен өлеңді араластырып жазу батырлық, ғашықтық эпостарымызда да, ертегі, аңыздарымызда да жиі кездеседі. Мәселен «Алпамыс батыр» жырында: //“Қызының аты Қарлығаш, //Аш белге түскен сүмбіл шаш. //Енді бұлар ер жетсін, //Қояйын біраз доғарып”,-деп жырды ағылтып келе жатып “Әлқисса” деп алып: “Шекті деген елінде Сарыбай деген бай бар еді, онда да перзент жоқ еді, Байбөрімен екеуі сөйлескенде арман қылар еді”,- деп қара сөзге ауысып, қайтадан өлеңге кезек беріледі. Осы сияқты «Ер Тарғын», «Ер Қосай”, “Қарадөң батыр және ұрпақтары” т.б батырлар жырларында да өлең мен қара сөз кезектесіп, бір-бірін жалғап, толықтырып отырады. “Ер Төстік” ертегісінде де: //Шалқұйрықты мін, Төстік! //Сан жасауын алмадым, //Саған бола таңдадым, //Ақсырмалдай сауытты //Осы жолға ки, Төстік!-деп зарлайды. Төстік Кенжекейдің тілін алып, Шалқұйрық атты мінетін болады. “Ақбай” “Марфузаның уақиғасы” т.б. ертегілерінде де осы үлгі қайталанады. Қара сөзді өлеңмен түйіндеу ауыз әдебиетінде, шешендік сөздерде Балабидің “Жерден ауыр не?”, “Жиренше шешен”, “Қаздауысты Қазыбек”, “Тіленші мен Жәнібек” т.б. ұшырасады. Ал жазба әдебиетінде қара сөзді өлеңмен түйіндеу Абайдан басталатынына жоғарыдағы қара сөз айғақ. Көкірегің өлі болса, көзіңнің барының қажеті қанша?! Көкірегі соқыр – өнерсіз, білімсіз, надан пенде, ішкені мен жегеніне мәз қуыс кеуде. Мұнда да Хакім Абай оқушысын ойға шомдырып, айтпақ үгіт-насихатын ишарамен жеткізеді. Оны көкірегі ояу адам түсінеді. Алтыншы сөздегі ойын Абай “Жетінші сөзінде” де қайталап: “Көкіректе сәуле жоқ, көңілде сенім жоқ. Құр көзбенен көрген біздің хайуан малдан неміз артық?”, – деп жетілдіре түседі. Бұл көрсоқыр надандықтан сақтандырып, көкірекке білім, ғылым нұрын түсіруге шақыру. Сегізінші сөз де осы мазмұндас. Ақын «ақылды кім үйренеді, кім тыңдайды?” деп өзіне-өзі сұрақ қойып алады да, болыс пен бидің тыңдамайтынын, өйткені, өздерін ақылды санайтынын, сондықтан да сондай орындарға сайланып отырмыз деп ойлайтынын, ел түзеуге қолдары тие бермейтінін, тисе де шығынданып, шығынымыздың орнын толтыра алмай қаламыз деп қорқа соғатындарын шенейді. Байлардың да дүниенің жолында жүргендерін, өзінде жоқты малымен сатып алатындарын, ақылды да, ғылымды да, білімді де малдан қымбат санамайтынын қынжыла жеткізеді. Ұры-залым, сұм-сұрқиялардың да, «қой жүнді қоңыршалардың да» ақыл тыңдай қоймайтынын дәлел, сылтауларын келтіре отырып жеткізіп: “Аналар анадай болып тұрғанда, білім, ғылым, ақылды не қылсын?”, – деп сөзін мысқылдай түйіндейді. Ақыл тыңдайтын жан жоқ, сұрақ жауапсыз қалғандай болады. Оны ұлы Абай тағы да оқушысының еншісіне қалдырады. Ойға шомсаң тағы да сұрақ туындайды: Неге талпынбаймыз, неге кежегеміз кейін тартып тұрады, енжарлық па, жалқаулық па?! Бұған жауапты “Қартайдық, қайғы ойладық, ұйқы сергек” өлеңіндегі “Наданға арам – ақылды құлаққа ілмек, //Бұл сөзден ертегіні тез үйренбек, //Рас сөздің кім білер қасиетін, //Ақылсыз шынға сенбей, жоққа сенбек деген жолдардан табамыз. Абай өмір сүрген замандағы қазақ даласын облыс, округ, болыстарға бөлу, болыс сайлау қазақ қоғамындағы әлеуметтік жағдайларды барынша шиеленістірді. Қазақ елі орыс заңына бағынып, ағайынгершілік қала бастады. Билікке таласу, болыстыққа, аға сұлтандыққа қол жеткізу үшін патша ұлықтары мен жандаралдарына, ояз, адвокат, чиновник, тілмаштарына пара беру күшейді. Жағымпаздық, өтірік-өсек өршіп, рулық, жүздік жіктеу, алауыздық ушыға түсті. Ауыл атқамінерлері түймелері жылтыраған патша адамдары не айтса да мақұлдап, қоғамды неше түрлі дерт жайлай бастады. «Бар малымды шығындап, болыс болдым мінеки» деп Абайдың өзі айтқандай, болыстыққа таласқандар әр қайсысы өз жақын-жуықтарынан партия құрып, уезд, округ басшылары мен патша әкімшілігінің шенеуніктеріне пара беріп, шығынға белшесінен батты. Болыстыққа түскен адамның бұл шығарған шығыны ол сайланғаннан кейін қара халықтан өндіріліп алынды. Осыдан кейін ағайын арасында араздық туып, бір әке, бір шешеден туғандардың өздері бір-бірін көрместей болатын. Абай феодалдық-патриархалдық қоғамдағы осындай надандық пен әділетсіздікті, екіжүзділікті, парақорлық пен жемқорлықты, өтірікшілдік пен өсекшілдікті, жағымпаздықты өткір сынға алды. Абай қара сөздерінің үшінші сөзінде адамның жалқау, мақтаншақ, арсыз, тойымсыз болуының себебін надандығынан, жұмысы жоқтығынан, кәсіппен айналыспауынан көреді. Егін салып, саудамен айналысса, өнермен шұғылданып, ғылым жолын қуса өрге басарын айтады. Дұрыс, жөн білетін адам болыстыққа сайлауға түссе, оны болдырмау үшін басқалар өтірік «шапты, талады» деп байбалам салып, арыз жазатындарын, іс қаралған жағдайда «Өтірік көрмегенін көрдім деуші куәлар» алдын-ала дайындалып қойылатынын, сөйтіп басы дауға түсіп, беделден жұрдай болып, жалынса құтылып, “жалынбаса, тергеулі, сотты адам болып, ешбір қызметке жарамай, басы қатерге түсетінін” жазады. Бұл қара сөзде Абай өмір сүрген заманның болмыс-бітімі, патша өкіл-ұлықтары ортасының іс-әрекеті көрініс тапқан. Адам бойындағы теріс қылық пен шылық, болыстықты мақсұт тұту отаршыл билік құрылымының кесірінен туындаған сол бір заманның, қоғамның дерті еді. Абай сол дерттен айықтыру жолын іздейді. Ол жол – адал еңбек ету, білім, ғылым жолы екенін, өнерді өзге халықтан үйрену керектігін сөз соңында тағы да қайталап ескертеді. Ақын осы ойын «Болыс болдым, мінеки» өлеңінде дамытып, бар малын шығындап болыс болған пенденің ояз, съез десе, жүрегі ұшып, шыбындап, қорқып, старшын, би алдында иіліп, жұмсарып, мүләйімсіп, момындарға кісімсіп, халық алдында “жарылқаймын” деп алдап-арбап айнала дамыл таппай далақтап шауып жүрген екі жүзді бейнесін көз алдыңызға әкеледі. Өлең түйінінде де жоғарыдағы қара сөзіндегідей болыс байғұс та түбінде сотты болатыны айтылады: //“Өз қағазы өз көзін //Жоғалтуға жарайды. //Тауып алып жалғанын, //Қылмысыңды санайды. //Өзі залым зәкүншік //Танып алды талайды, //Көрмей тұрып құсамын //Темір көзді сарайды”.

Абай “Әуелде бір суық мұз-ақыл зерек” деп басталатын өлеңінде: “Әуелде бір суық мұз-ақыл зерек,// Жылытқан тұла бойды ыстық жүрек.// Тоқтаулылық, қалыпты, шыдамдылық,// Бұл – қайраттан шығады, білсең керек.// Ақыл, қайрат, жүректі бірдей ұста,// Сонда толық боласың елден бөлек…// Біреуінің күні жоқ біреуінсіз,// Ғылым сол үшеуінің жолын білмек”, - дейді. Данышпан Абай он жетінші сөзінде осы ойын қайталап, қайрат, ақыл, жүрек үшеуін айтыстырып, әрқайсысының қадір-қасиетін өз ауыздарымен жеткізеді. Еңбек дүниеде лайықты өнер, мал табу, абырой мен мансап, бойды таза сақтап, көрсеқызар жеңілтектіктен, нәпсі мен шайтанның азғыруынан құтқаратынын, адасқанды түзу жолға салатынын, Ақыл бұл дүниеде де, о дүниеде де не пайдалы, не залалды бәрін білетінін, онсыз ғылымды игеру мүмкін еместігін, Жүрек адам денесіне қан тарататынын, онсыз Тіршілік жоқ екенін, Ғылым үшеуінің де айтқандарының дұрыстығын айтып, “үшеуіңнің басыңды қоспақ менің ісім”,- депті. – Бірақ сонда билеуші, әмірші жүрек болса жарайды. Ақыл, сенің қырың көп, Жүрек, сенің ол сенің көп қырыңа жүрмейді. Жақсылық айтқанына жаны-дені құмар болады. Көнбек түгіл қуанады. Жаманшылық айтқаныңа ермейді. Ермек түгіл жиреніп, үйден қуып шығарады. Қайрат, сенің қаруың көп, күшің мол, сенің де еркіңе жібермейді. Орынды іске күшіңді оятпайды. Осы үшеуің басыңды қос, бәрін жүрекке билет”, - деп ұқтырып айтушының аты ғылым екен”. Сөйтіп Абай Қайрат, Ақыл, Жүректің ғылымды игерумен алға басатынын, адамның қасиеттілігі үшеуінің бірлігінде жатқанын дәлелді жеткізген. Адам мүшелерінің атқарар қызметіне қарай, жүрек бірінші, ми екінші екен. Ми жүрекке әмір бере алмайды, жүрек миға әсер етеді. Бұл медицинада дәлелденген мәселе. Ойшыл ақын екінші сөзінде бала күнінен қазақтардың сартты көрсе “енеңді ұрайын, кең қолтық, шүлдіреген тәжік, арқадан үй төбесіне саламын деп қамыс артқан, бұтадан қорыққан, көз көргенде әке-үке десіп, шығып кетсе қызын боқтасқан, сарт-сұрт деген осы” десіп Ноғайды көрсе, оны да боқтап “түйеден қорыққан ноғай, атқа мінсе шаршап, жаяу жүрсе-демін алады, ноғай дегенше ноқай, қашқын ноғай, “башалшік” (ұсақ саудагер – С.О.) ноғай десіп, орысқа “ауылды көрсе шапқан, жаман сасыр бас орыс” орыс ойына келгенін қылады деген... Не айтса соған нанады, “ұзын құлақты” тауып бер депті” десіп күліп отыратынын есіне алып, сонда өзінің ”біздің халықтан басқалар антұрған, жаман, ең тәуір халық біз екенбіз ғой деп ойлайтынын айтады. Сөйтсе, сарттың егін егіп, өсірмейтін жемісі, жасамайтын шеберлігі жоқ, әр қайсысы өз жұмысын ғана біліп, бір-бірімен жауласпайды екен, орысқа қарамай тұрған кезімізде қазақ еліне киім-кешек жеткізіп тұрған да солар, орысқа қараған соң орыстың өнерін бірінші үйреніп алған да солар. Араларында бай да, молда да, сыпайы, епті жандар да көп. Ноғай да солдатқа, кедейлікке шыдамды, молда, медресе ұстап оны күте де білетін халық екен. Еңбек етіп, мал табудың да жолын біледі, өздері салтанатты әсем. Оларға енді біріміз жалданып жұмыс істеп, біріміз еткен еңбегіне ризашылығымызды білдіріп жүр екенбіз. Біздің ең бай деген адамымыздың өзін “сәнің шаңшы, (лас, былғаныш – С.О.) аяғың білән пышыратырға қойған идән түгіл, шық, сасық қазақ”,- деп үйінен қуып шығатын жағдайға жетіпті. Автор осы жайттардың айта келіп, соңында олардың қазақ халқынан озып отырған себебі бірін-бірі түртпектемей, шаруа істеп, өнер қуып, мал таба білуінде деген түйін айтады.

Осы екінші қара сөзді оқығанда есіңізге автордың: //Жақсы менен жаманды айырмадың... //Бет бергенде шырайың сондай жақсы, //Қайдан ғана бұзылды сартша сыртың?”,- деген жолдары түседі. “Біздің қазақтың қосқан аты алдында келсе, түсірген балуаны жықса, салған құсы алса, қосқан иті өзгеден озып барып ұстаса, есі шығып бір қуанады”. Жиырма алтыншы сөз осылай басталады. “Білмеймін содан артық қуанышы бар ма екен? – дейді автор мысқылдап. – Озса хайуан озды, жықса баласы не өзі емес, бөтен адам жықты, мұнда сонша мақтанарлық не бар? Мұның бәрі өзгелерді ызаландырмақ ниетпен түймедейді түйедей етіп көрсететін қазақтың даңғойлығы екен. Абай сол мақтаншақтықты, біреуге ор қазуды әшкерелейді. “Біреуді ызаландырма – шариғатта харам, шаруаға залал, ақылға теріс”, - деп, біреуді ыза қылғанға сонша қуанарлық ештеңе жоқтығын, оған ызаланып жер болып, қорланудың да бекершілік екенін айтады.

Әр сөзі ақыл, өсиет, өнеге.

Осы қара сөздегі “Мұның бәрі – қазақтың қазақтан басқа жауы жоқ, биттей нәрсені бір үлкен іс қылған кісідей қуанған болып, ана өзгелерді ызаландырсам екен демек” деген сөйлемге байланысты бір айта кететін жайт; қазір үлкен-кішіміздің бәрі қит етсе “қазақтың жауы қазақ” дегенді Абайдың өзі айтып кеткен” деп жоғарыдағы сөзді бұрмалап жүргені. Шынында Абай ұлтына жанашырлықпен болмашыға мәз болып, өсіріп, бөсіп сөйлейтін кейбіреулердің ұсақтығын сынға алған. Бұл жерде ұлт, ұлыс арасындағы мәселе сөз болып отырған жоқ, ауылдас, ағайындас адамдардың даңғойлығы, пайдасыз, ешкімге опа бермейтін ұсақ-түйекке үйірлігі айтылған. Соған дана Абай бір-біріңмен жауласып, не көрінді дегенді ескертіп, бәрі надандықтарынан екендігін дәлелді жеткізген. Автордың осы қара сөзіндегі ойы “Қыран бүркіт не алмайды, салса баптап” өлеңінде де бар: “Күні бойы шабады бос салақтап. // Тиіп-шығып, ыза қып ұстатпаса, // Қуанар иелері сонда ыржақтап. // Не таптық мұныменен деген жан жоқ, // Түні бойы күпілдер құсын мақтап. // Басқа сая, жанға олжа дәнеме жоқ, // Қайран ел осынымен жүр далақтап”.

Бұл ой “Қарашада өмір тұр” өлеңінде де кездеседі: // Кеудесі толған қулық ой, // Бәрі де пасық, езбе емес.// Құмары оның айт пен той, // Пайда мен мақтан, өзге емес. Осы өлеңдегі “бәрі де пасық” деген контексті алып, Абай қазақтың бәрі пасық деген деуге бола ма?! Ақын пайдасыз, бос мақтан үшін уақыт өткізбей, кәсіппен айналыс дегенді айтып отыр. Әрі бұл қызық үшін құс ататын, ит таластыратын қатыгездікті де еске салады. Абайдың ой өзегінде бүкіл бір халықты кінәлау емес, мейірімдікке, бауырмалдыққа, түсіністікке, елдікке шақыру жатыр. Ол халқын жанындай сүйеді, елі үшін жаны ауырады, қамығады. Бәрі сол сүйіспеншіліктен, жұртым көзін ашып, ел қатарына қосылып, ілгері басса екен деген ниеттен туындап тұр. Абай шығармаларына саяси тұрғыдан талдау жасап, қыр-сырына үңіле түссек, оның қазақ қоғамындағы толып жатқан өзекті саяси-әлеуметтік шешілуі қиын түйінді мәселелерді қозғаған қоғамтанушылық қырын аңғарамыз. Ұлы ойшыл қазақ ауыз әдебиеті мен жыршы-жыраулар поэзиясынан ғана нәр алып қойған жоқ, ол сонымен қатар шығыс әдебиеті мен философиясынан әрі орыстың ілгерішіл ойшылдары мен демократтарының да шығармаларын бойына сіңіріп, оны өз дәуірінің озық ой-пікірімен ұштастыра қорытып, қазақ өміріндегі маңызды саяси-әлеуметтік мәселелерді түсіндіруге қолданды. Сөйтіп өз поэзиясына көсемсөзшілік ой-идеяны да сіңістіріп отырды. Абай феодальдық-патриархалдық қоғамдағы осындай әділетсіздік пен надандықты, парақорлық пен жалақорлықты, өтірікшілдік пен өсекшілдікті “Заман ақыр жастары //Қосылмас ешбір бастары. //Бірін бірі қастыққа //Қойнына тыққан тастары”, – деп өткір сынға алып, “Қуанбаңдар жастыққа, //Елерме күлкі, мастыққа. //Көзің қайдан жетеді //Достық пенен қастыққа?”, – деп жастарды жаман әдеттен сақтандырады. Адал жолмен тапқаныңды пайдаңа жарат, «сыпайы жүр де шаруа ойла, арыз құмар болғандар, “Опыр-топыр, шақ-шұққа” тап болады деп үгіт-насихат айтады. Ақынның ағартушылық сипатындағы өлеңдерінде публицистік сарынның басым жататындығы көзге айқын шалынады. “Сенен аяр түгі жоқ”, ертең-ақ “жын сықылды бұзылып” мың құбылатын Дүтбайдың ішкі сырын ашып көрсетіп, “Қулық емес, бұл – бір дерт”, – дейді. Дүтбайдың бойындағы теріс қылық пен шылық, болыстықты мақсұт тұту отаршыл билік құрылымының кесірінен туындаған сол бір заманның, қоғамның дерті еді. Абайдың өлең аяғын “Қулық емес, бұл – бір дерт”, – деп түйіндеуі де сондықтан. Ол тұста Абайдай оқыған, көңілі кең – дала, көкірегі – алтын сандық адам аз еді. Ол сол білгенін халыққа жеткізіп, санасына құюды, еліне сөйтіп пайдасын тигізуді көздеді, сол үшін болыс та болып көрді. «Бірақ оның ізгі ниетін іске асыруға ел жуандары аяғынан шалып жол бермеді. Сондықтан да Абай: “Моласындай бақсының, жалғыз қалдым тап шыным”, – деп күрсінумен өтті. “Мыңмен жалғыз алысу” оңай емес, оның үстіне маңайы тегіс құлқын қамын жеп, “бас-басына би болуды көздеген “берекесі кеткен ел”, «өңкей нөл”. “Өңкей нөл” – өз ой-пікірі жоқ, біреудің айдауымен жүріп, айтуымен тұратын “жұрт айтса – болды, көп айтса – көнді” пенделер де, “единица” – халықтың қамын ойлайтын зейінді, зерделі, зиялы азаматтар еді.

Соны түсіне білген Абай: “Единица кеткенде, //Не болады өңкей нөл”, – деп ел қамын жеген ер азаматтар болмаса, қоғамның күйреуге ұшырайтынын айтады. Халықты “өңкей нөлге” айналдырып, бір-біріне айдап салып береке-бірлігінен айыру “бұратана” халықты уысында ұстау мақсатынан туған отаршыл Ресей империясының саясаты болатын. Надан халықты ұлттың рухани байлығы – дәстүр-салтынан, қадір-қасиетінен айырып, тұл, құл ету оңай.

«Ескендір» поэмасының негізі туралы ойлар

Абай «Ескендір» поэмасының сюжеттік негізін Низамидің «Ескендір-намасы» мен Талмудтың «Агада» аталатын бөліміндегі мысал-әңгімеден алғаны белгілі. «Талмудтың әңгімесінің сюжеті Батыс Европа арқылы орыс әдебиетіне, одан Абайға жеткен. Абай Жуковский өлеңіне, Талмудтың өзін, сондай-ақ Македония мен Ескендірге қатысты тарихи еңбектерді творчестволық түрде пайдаланған» [Қасқабасов С. Ескендір поэмасының сюжеттік негізі. Абай тағылымы. – Алматы: Жазушы, 1986. 236 б. кіт. К. 432 б.]. Анығырақ айтқанда, ХІХ ғасырдағы неміс романтикалық әдебиетінің көрнекті өкілі француз Альберт Фон Шамиссо (1781-1838) бұл сюжетті Талмудтан алып «Ескендір туралы аңыз» деп өлең етіп жазса, одан орыс ақыны В.А. Жуковский (1783-1852) алып, орыс тіліне аударады.

Талмуд – ежелгі дәуірдегі аса құнды жазба ескерткіштерінің бірі. Осы Абай пайдаланған Ескендір туралы аңыз әңгіме «Тәкәппар әскер басы турасынан» деген атпен 1895 жылы «Дала уалаятының газетінде» басылған. Авторы белгісіз. Ал Абайдың «Ескендір» поэмасы 1900-1902 жылдар аралығында жазылғаны талай айтылып та, жазылып та жүр. Екеуі бір-біріне егіздердей ұқсайды. Салыстырып оқып көрейік: «Бұрынғы заманда Македонияда Ескендір патша болыпты. Мәртебені бұл жақсы көреді екен, һәм қызғаншақ екен».

«Өзінің қараған уалаятын азсынып, өздерінің қасындағы жақын тұрған халықтарменен соғыспаққа барыпты».

«Соғыс болып қандар судай ақты, көп халық қырылды, көп қандар бекерден-бекер төгілді. Ескендір қасындағы патшаларды жеңіп, бұлардың халқын өзінің патшасына қосты. Сонда да бұған риза болмай алысырақ жайларға соғыспаққа барды. Әр түрлі көп жайларды қаратты, мұның бұл атағы барша дүнияға жайылды. Мұнан бәрі де қорқар еді, хандардың ханы, патшалардың патшасы дер еді».

«Ескендірдің көңілі тасып тәкәппарлық кіріпті. Бұл соғысып қаратқан жайлары тағы да аз болып көрініп дүнияның баршасын қаратпаққа ойлапты».

«Ескендір қисабсыз көп әскер жинап алып, адам білмейтұғын алыс жайларға қарай жөнеліпті».

«Бір күні ол әскерлерімен сусыз үлкен қырмен жүріпті. Бұл жайдың жан-жағында адам жоқ, қу дала, қу медиен екен. Бұл алыс жол адам жеңбеген Ескендірді шаршатыпты. Бек қатты шөлдеп, ішейін десе суы жоқ, өзіменен бірге алған суы таусылып қалыпты».

«Ескендір ашуланып қызметкерін ұрып өлтіруге де ойланған еді, сол мезгілде жарқырап бір бұлақ көрініпті. Паша қуанғанынан қасына жетіп барса, жіңішке таспадай болып мөп-мөлдір болып ағып жатыр екен. Ескендір жата қалып бұлақтан су ішіп, сусынын қандырыпты. Бұлақтың суы бұған бек дәмді һәм исі сүйкімді болыпты. Ескендір таң қалып ғажапқа қалыпты».

« - Күдіксіз қандай ғажайып бұлақ бір бақытты жайлардан бастап ағады екен, - деп айқай салыпты. – Қазір барып соғысып қаратып алайық, - депті.

«Ескендір тура келіп, бұлақты өрлеп жоғары жүріпті. Жүріп отырып ақырында ұжмақтың қақпасындай бір қақпаны қөріпті. Қасына келсе, жабулы тұр екен. Ашайын деп байқаса, қатты жабулы тұр екен, ашылмапты.

- Сені мұнда кіргізуге болмайды. Бұл есік құдай тағланың тұрағына алып барады, - депті.

Қақпаны дүбірлетіп қағып-қағып:

Бұл – құдайға бастайтын қақпа, - деді.

« - Әгерде мені өздеріңнің жайларыңның ішіне жібергің келмесе, маған тым болмаса, менің мұнда келгенімнің белгісі үшін белгі қылып бір нәрсе бер, - деді».

« – Патшаларды жеңгіштерді қандай сыйменен сыйлайды, - деп Ескендір ашуланып айғай салыпты.

Кісінің сүйегінің болымсыз жарықшағын ашуланып лақтырып жібереді. Әскердің ішінде бір данышпан бар еді.

Бұл айтты:

Ашуланып сыйына болды кекті,

«Ескендір данышпанның сөзін тыңдап, оның айтқанынша бұйырды. Таразыны алып келіп, бір жағына сүйектің жарықшағын салып, о бір басына бір кесек сом алтын салды. Патша көрді де ғажапқа қалды. Сом алтын кісінің сүйегінің жарықшағынан жеңіл шықты. Алтынды тағы да қосып еді, тағы да сүйек ауыр шықты. Күміс салып еді, тағы да сондай болды және тағы да молдап ауыр нәрселерді таразының бір басына салған сайын соншалық екінші басы төмендеп ауырлай береді. Ақырында Ескендір шыдай алмай, өзінің айбалтасын алтынмен бірге салды».

« – Ғажайып, - деп, Ескендір айғай салды. – Сүйектің мұндай жарықшағы да, мұншалық ауыр нәрселерді де басады екен, апырым-ау, бұл сүйекті басатұғын бұл дүниеде амал бар ма екен,- дейді».

«Данышпан айтты:

« – Кісінің көзі үлкен емес. Сонда да мұның қызғаншақтығын һәм баршасын білсем екен деп ойлайтұгын нәпсісінің мөлшері жоқ, - дейді. – Жан-жағында қызықты нәрселерді көп көрген сайын мұның бәрін алғысы келіп, тілей береді, алтын да, күміс те һәм ғайри өзге байлық та һәм құрмет те адамды тірі күнінде тойғыза алмайды. Бәрі де бұған аз көрінеді. Бәрін де көбірек алсам екен деп тілей береді. Қашан ажал келгенде, кісіні топырақ жапқанда тоймайтұғын мешкейлік те һәм қисабсыз мәртебелі жақсы көретұғыны да тоқталып ақыры тамам болады. Ол дүниеде байлыққада атаққа да ешбір құрмет болмайды, - дейді».

«Ескендір ойланып тұра қалды, данышпанның сөзі мұны ойландырды. Мұның барша соғысып қаратқанының бәрі мұны тірі күнінде разы қылмайтұғынын һәм өлгегеннен кейін өзіне еш нәрсенің керек емес екенін білді. Мұнан соң өзінің әскерлеріне «қайт» деп бұйрық берді». [Тәкаппар әскер басы турасынан. Әдеби мұра. – Алматы: Жазушы, 1970. -38 б. кіт.к. 256 б.].

Айырмашылығы – «Тәкаппар әскер басы турасынан» қара сөзбен жазылған, поэмадағы бұлаққа кепкен балықты жудырғанда исі, дәмі өзгеше болып кететіні және соңғы төрт шумақ хикаятта жоқ. Фирдауси «Шахнамасында» Ескендірдің біздің эрадан бұрын 110-335 жылдар аралығында Иранда шахтық құрған Дараптың (Дари үшінші Кадоманның) баласы десе, Низами «Ескендір намасында» Филикустың (Филипптің) баласы етіп көрсетеді. Ескендірдің әкесі Абайдың Ескендір поэмасында да Филипп деп алынған. М. Әуезов бұл поэманың Низамидің «Ескендір намасындағы» аңыз әңгімелердің сюжеттерінен алынып жазылғанын, Абай аңызды өмір шындығына жақындатып, реалистік стильге бұрып, Александр Македонский жайына қарай бейімдегенін айта келіп: «Және де тарихтық дәл деректер бойынша, ертегілік Хызырдың орнына Ескендрдің тәрбиешісі болған философ Аристотель кіреді. Сөйтіп, адамдары мен олар арасындағы мінез-қатынастарға Абай тарихи шындықты негізгі арқау етеді» [Әуезов М.О. Абай Құнанбаев. – Алматы: Қазақ ССР-нің «Ғылым баспасы, 1967, - 180 б. кіт.к. 391 б.], - дейді. Жалпы, аңыз негізінде шындық жататыны белгілі. Ал Абай Ескендір поэмасына тарихи шындықты арқау еткен. Кейіпкерлері өмірде болған адамдар, жер аттары да өзгертілмей, сол қалпында алынған. Мәселен, поэманың басты кейіпкері Ескендір Еуропаны, араб пен парсыны жаулап, жарты әлемді бағындырып, өз билігін жүргізген атақты Александр Македонский – Ескендір Зұлқарнайын біздің жыл санауымызға дейінгі 356 жылы туып, 323 жылы 33 жасында дүниеден өткен. Ислам діні пайда болмай тұрғанда пайғамбар атанған адам. Аристотельдің сол Ескендірді тәрбиелеуші болғаны да шындық. Абайдың реалистігін, поэмасында Ескендірдің нақтылы тарихи тұлғасын ашып бергенін, оны тәрбиелеген атақты Аристотель екенін философ ғалым Ғ.Есім де «Осы жұрт Ескендірді біле ме екен?» [Есім Ғ. Осы жұрт Ескендірді біле ме екен? //Қазақ әдебиеті, 22 қаңтар, 1993.],- деген мақаласында дәлелді көрсетеді. Поэманың өн-бойында ағартушылық идея, публицистакаға тән үгіт-насихат, өсиет, тәлім-тәрбие жатыр. Абай бірде: //Мықтымын деп мақтанба, ақыл білсең, //Мықты болсаң өзіңнің нәпсіңді жең! //Іші тар, көре алмастың біреуі – сен, //Ондай кісі бұл жерге келмейді тең» десе, соңғы он алты жолда оқушысына «Қарның тойса, қайғырма мақтан үшін, //Тоймас көзің толар деп қайғы жеме». //Қу өмір жолдас болмас, әлі-ақ өтер, //Өз күлкіңе өзің қарық болма бекер! //Ұятың мен арыңды малға сатып, //Ұятсызда иман жоқ, түпке жетер. //Мақтанасың біреуге мақтасын деп, //Шаужайымнан еш адам қақпасын деп, //Сен кеткен соң артыңнан күліп қалар, //Антұрғаннан құдайым сақтасын деп. //Ақылсыз өзін мақтап былжырайды, //Бойына өлшеп сөйлесең, не құрайды? //Жақсы болсаң, жарықты кім көрмейді, //Өз бағыңды өзіңнен кім сұрайды?! [Абай. Шығармаларының екі томдық толық жинағы. 2 том. – Алматы: Жазушы, 2005. – 263 б. кіт.к. 336 б.],- деген ақыл, нақыл айтады. «Қазақ әдебиеті» газетінде жарық көрген «Әңгіме авторы Абай емес пе екен» деген мақаласында ғалым Ү.Субханбердина мақала тақырыбы айтып тұрғандай, «Пәкаппар әскер басы турасынан» әңгімесін жазған Абай шығар деген пікір білдіреді [«Қазақ әдебиеті», 20 ноябрь, 1964]. Шындығында да Абайдың өзі болуы да мүмкін ғой. Өйткені, біріншіден, Абай заманында Батыс, Шығыс әдебиетімен таныс Ыбырай, Абай мен Шәкерімнен басқа адамдар жоқтың қасы еді, екіншіден, Абайдың «Болыс болдым мінекей», «Жазды күн шілде болғанда» өлеңдері «Дала уалаятының газетінде» жарық көргенде авторы көрсетілмегені белгілі, үшіншіден, М.Әуезов айтқандай, өлеңдерімді ел түсіне бермейді деп өлеңдеріндегі ойды қара сөздерінде қайталағаны сияқты поэмасын да әуелі қара сөзбен жазуы да ғажап емес. Тұрағұл Айбайұлы да әкесі Абайдың: «Алла деген сөз жеңіл, аллаға ауыз жол емес», «Өлсе өлер табиғат, адам өлмес, ол бірақ қайтіп келіп ойнап-күлмес», «Алланың өзі де рас, сөзі де рас, еш уақыт рас сөз жалған болмас» деген өлеңдерін өзінің «тасдиқ» (Тастиқ, тасдиқат – қазір біз отыз сегізінші сөз деп жүрген «Ғақлиаттың» қысқаша атауы - С.О.) деген қара сөзінен алып өлеңге айналдырғанын айтады [ Әкем Абай туралы естелік. – Алматы: Ана тілі, 1993 – 50-51 б.]. Жоғарыда аталған өлеңдерді отыз сегізінші сөзімен салыстырып қараңыз, бұған көзіңіз жете түседі. Төртіншіден, қазіргі ақындардың біразы поэмаға барар жолда алғаш сол тақырыпта очерк жазатыны да бұл әңгімені Абайдың өзі жазды дегені ойға бастай береді.

Шәкәрімнің өлең өрнектері

Абайдың ақындық мектебінен тәлім-тәрбие алып өскен, Абайдан кейінгі ұлттық әдебиетіміздің көрнекті өкілі, сан қырлы талант иесі Шәкәрім Құдайбердіұлының жырлары ішкі мазмұн байлығымен, ой тереңдігімен, кестелі тілімен, суреткерлігімен бірге сыртқы пішінімен де ерекшеленеді:

Ары

Әр тармақтың басындағы және соңындағы сөздер келесі тармақтың басындағы және соңындағы сөздермен ұйқасып, ерекше ырғақ құраған. «Тием, күйем, бәрі, ары» деген сөздерді жеке тармақ етіп бөлек жазғанымен, бұл үш тармақты өлең. Алайда, оларды бөлу - әр сөзге салмақ салып, өлең ырғағын құбылтып, жаңаша леп, екпін берген. Мұндағы тағы бір өзгешелік – әр екі тармақтан кейінгі тармақ бір-бірімен ұйқасады. Өлеңнің буын саны да әртүрлі. Алғашқы екі тармақ он буын да, одан кейінгі тармақ алты буын. Әрі қарай да осылай қайталанып келіп отырады. Ырғақ үндестікке жетелеп, «қиыннан қиыстырылған» өлең «тілге жеңіл, жүрекке жылы тиіп» жан баурайды.

(«Иманым», 227 б.) Жоғарыда мысалға алынған жолдармен үндес болғанымен бұл жеті-сегіз буынмен жазылған (силлабикалық) төрт тармақты өлең. Сондықтан да ырғағы да басқа, жаңа түр. Бірінші шумақтың екінші тармағы төртінші тармақпен ұйқасып тұрғанымен әрі қарай басқаша түзіледі. Оны екінші шумақтан аңғаруға болады. Нақтылай түсейік, яғни:

Өлеңнің төртінші тармағы жеті буыннан ауытқымай қайталанып отырады. Сөйтіп өлең ырғағы бірқалыпты сақталып, үндесіп, жымдасып тұр. «Бұл ән бұрынғы әннен өзгерек» деп өзі айтқандай, Шәкәрімнің «Мен кетемін, келеді» («Шәкәрім», 148 б.) деп басталатын өлеңінің өрнегі мүлде өзгеше:

Бунақ, буын саны, ұйқас, ұйқастың буын саны өзгермей тұп-тура осы қалпында екінші, үшінші шумақтарда да қайталанады. Осыдан-ақ автордың өлеңнің ішкі иіріміне, үндестігіне (гармониясына), әуезділігіне баса көңіл бөлгенін байқау қиын емес.Өлеңнің әрін де, нәрін де кіргізіп, біртұтас дүние ететін, әуенге, әнге бастайтын ырғақ. Әсіресе қазақ поэзиясының әуезділігі, үндестігі ырғаққа, ырғақ буын, бунақ санына тәуелді. А.Байтұрсынов ырғақты жорғақ деп алып «...Өлеңді басқа сөздерден айыратын негіздік қасиеті – жорғағы, онан айырылса, өлең бола алмайды» (Байтұрсынов А. Ақ жол, Алматы, «Жалын», 1991.-388 б.), – деп көрсетсе, З.Ахметов: «Ырғақ – өлең жазудың негізгі құралы, ақындық өнердің басты шарты» (Ахметов З. Казахское стихосложение. Алма-Ата, «Наука», 1964. стр. 11), – дейді. Ал, академик З.Қабдолов былайша анықтама береді: («Ырғақ, яки ритм (грекше rhytmas – шамалас, мөлшерлес, сайма-сай) – қимылдың, құбылыстың, үннің жүйелі, мерзімді, мөлшерлі қайталануы» (Қабдолов З. Сөз өнері. Алматы, «Мектеп», 1982.-25 б.). Ш.Құдайбердіұлының «Өмір сырын көздесең» деп басталатын өлеңінде де үш тармақ бір-бірімен жымдасып, төртінші тармақ келесі үш тармақтан кейінгі тармақпен қабысады. Сонда төртінші тармақ жоғарыда сөз болған өлеңдердегі сияқты қайырма секілденіп, (қайырма десе де болады – С.О.) әр шумақты түйіндеп тұтасады.

Ақынның «Қайғылыны уаттым» жыры осылайша тоғыз, кейде алты, кейде жеті тармақтан соң әр шумақтан кейінгі тармақтармен ұйқасып, түйінделіп отырады. Ш.Құдайбердиевтің «Қырықтан соңғы иманым...», «Қырықтан соңғы қырымды...», «Иманым», «Өмірдің ұнап ойынын...», «Шошыма достым, сөзімнен...» өлеңдері де осы түрде жазылған. Әсіресе ақынның «Қош, жұртым!» өлеңі Дулаттың жоғарыда келтірілген шумақтарына етене жақын. Тек айырмашылығы – Дулат тоғыз, кейде алты, кейде жеті тармақтан кейін бір тыныс алып, түйіндеп тастап отырса, Шәкәрім төрт тармақтан асырмай қайырады. Соңғы шумақ өлең мазмұнына, мінезіне орай кілт өзгеріп, ақынның айтпақ ойымен астасып, домбыра шегі үзілгендей, немесе шауып келе жатқан ат сүрініп кеткендей әсер береді. Әйтпесе, Дулат жырында да, Шәкәрім жырында да буын, бунақ саны бірдей, шұбыртпалы ұйқаспен жазылған. «Абайдың өлең өрнегін ұстанған, Абайдың тіл мәдениетін үлгі тұтқан махаббат жырларының өзінде Шәкәрім тың бояу табуға, соны сыр түюге ұмтылады» (Мағауин М. «Абайдың інісі», «Шәкәрім», Алматы «Жалын», 1988.-3 б.), – деп Мұхтар Мағауин атап көрсеткендей, Шәкәрім қазақ өлеңіне Абай әкелген жаңа түр кестелерін пайдалана отырып, одан әрі жалғастырып, өзіндік өрнектерін қосқан. Мына төмендегі өлең Абайдың «Сегіз аяғының» үлгісімен жазылған:

«Жастық туралы», «Кәрілік туралы», «Достыңыз зор...» т.б. өлеңдері де осы сарындас. Ақынның «Шын ақыл», «Шын жаным...» деп басталатын өлеңдері ерекше екпінді, ішкі ұйқастарға бай, тың дүние:

[«Шын жаным», «Иманым», 295-296 б.] Шәкәрімнің «Кетті-келді» деп басталатын өлеңінің өрнегі де өзгеше. Ақын мұнда қысқа (4 буын) екі тармақты бір-бірімен ұйқастыра жұптастырып, үшінші тармақты келесі 4 буынды екі тармақтан кейінгі тармақпен қиуластырады:

[«Шәкәрім», 123 б.] «Оятқан мені ерте, Шығыс жыры» деп өзі жырлағандай Ш.Құдайбердіұлының Шығыс шайырларының үлгісімен жазған өлеңдерінде де өзгеше леп бар:

«Иманымды-жиғанымды» деген сияқты ішкі ұйқастар өлең көркемдігін байытып, әуезділігін арттыра түскен. «Насихат («Шәкәрім», 87 б.) өлеңінің құрылысы да дәл осы сияқты төрт бунақ, он бес буын.

Жеті буынды өлең түркі тілдес елдер поэзиясында ежелден келе жатқан ең көне түр. «Өйткені ол тілдес рулар мен тайпалардың көне заманнан сақталған поэзиялық үлгілерінде кездесетін, және түрік тілдес елдердің қай-қайсысының поэзиясында болсын кеңінен тараған екен»(Ахметов З. «Абайдың ақындық әлемі»,Алматы «Ана тілі,1995.206 б.»

Жеті-сегіз буынды, шалыс ұйқасты, сегіз тармақ өлең. Мекемтас Мырзахметов мұндай шалыс ұйқаспен жазылған 7 буынды, не аралас келетін 7-8 буынды өлең түрлерінің қазақ поэзиясында ерте дәуірден бар екенін дәлелді жеткізіп, Абай шығармашылығында шалыс ұйқас ең әуелі 1888 жылы жазылған «Желсіз түнде жарық ай» өлеңінен бастап енгенін айтады. Ғалым «Қазақ поэзиясында шалыс ұйқас болмаған», «Абайдағы шалыс ұйқас алғаш рет орыс әдебиетінен алынды» деген пікірлердің дұрыс еместігін ескерте келіп, бұл шалыс ұйқастың Абайға дейінгі қазақ немесе түркі тілді халықтар поэзиясындағы орын алу тарихын зерлеп, зерттемей барып, жалаң, дәлелсіз, дерексіз пікір айтудан қалыптасып кеткен ұғым («Мырзахметов М. «Уезіне өлшеп тізілген...» «Абай тағылымы» (ұжымдық жинақ) Алматы, «Жазушы», 1986.-281б.)- дейді. Қазақ поэзиясына әкелген Абай шалыс ұйқас көне түркі тілді халықтар поэзиясы мен қазақтың өзінің төл поэзиясының түп төркіні екендігі шындық. Оны ғалым талдап, таразылап, нақты мысалдармен дәйектеп, соқырға таяқ ұстатқандай етіп жеткізген. Оның үстіне Шәкәрімнің өзі де:

«Ажал маған арақ берсең» деп басталатын өлең құрылысы а-а-а-б, «б» келесі үш тармақтан кейінгі тармақпен ұйқасады.(«Иманым»,19 б.) «Ескіден қалған сөз теріп» те өлеңдер де осы өрнекпен орайлас. Ш.Құдайбердіұлында бірыңғай ұйқасқа құрылған өлең де кездеседі. Солардың бірі алты тармақты, үш бунақты «Жан беріп жарық, жылы нұрдан» деп басталатын өлеңі:

Осы шумақтың соңғы тармағындағы «жаралай» деген сөз «жаралып» емес пе екен? Араб әрпінен кирилицаға көшірген кезде қате кетуі де мүмкін ғой... Қорыта айтарымыз Ш.Құдайбердіұлы қазақ поэзиясының ежелден келе жатқан дәстүрлі ырғақтық-интонациялық байлығын қолдана отырып, өлең өрнегін түрлендіре құлпыртып, тыңнан жол салған жаңашыл ақын.

Мәдени мұра және қазақ ақындары

ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басындағы қазақтың оқыған азамттарының алдында тұрған үлкен мақсат – оқу-ағарту ісін қолға алып, жандандыра түсу, мектептер ашу, оқу құралдарын жазу, сондай-ақ ел аузындағы ғашықтық, батырлық эпостарымызды, аңыз әңгімелер мен ертегілерді, мақал-мәтел, жұмбақтарды, шежірелерді жинастырып, ел қажетіне жарату, әдебиетімізді, мәдениетімізді, бір сөзбен айтқанда, жан азығы-руханиятымызды көтеру еді. Халық қамын ойлаған алаш азаматтары осындай ұлт санасын оятып, рухын көтеретін қызмет жасап, ұлт тарихы мен тағдырына өз үлестерін қосу үшін алған мамандықтарына қарамай, газет-журналдар төңірегіне топтасты. Газеттерде руханият мәселелерінің жазылуы қазақ тілінде жарық көрген алғашқы газет “Түркістан уалаятының газетінен” (1870-1882) бастау алса, кейін оны Қазақтар мен Орта Азия халықтарының мәдениеті мен әдебиетінің дамуына үлес қосқан “Дала уалаятының газеті” (1888-1902) жалғастырды. Жақсы бастама Қазан төңкерісі алдында шығып тұрған қазақ халқының ұлттық санасына ерекше әсер етіп, рухани әлемге жетелеген “Айқап” (1911-1915), журналы мен “Қазақ” (1911-1918), “Қазақстан” (1911-1913) газеттерінде күш ала түсті. Осындай жанашырлық игі істер әдебиетіміздің негізін қалап, мәдениетіміздің өркендеуіне үлкен әсерін тигізді. Ғасырдан ғасырға жалғасып, ұрпақтан-ұрпаққа баға жетпес таусылмас қазына болып келе жатқан ауыз әдебиетін жинаушылардың да алдыңғы қатарында А.Құнанбаев, Ы.Алтынсарин, Ш.Құдайбердіұлы, М.Көпеев сияқты ақындардың болғанын байқаймыз. “Халық әдебиетін жоғары бағалаған Абай өзінің шәкірттеріне, жолдастарына тапсырма беріп, ел арасынан асыл мұраны жинатып, оны халыққа таратуға мән берсе” [Ғабдуллин М. Қазақ халқының ауыз әдебиеті. Алматы: Мектеп, 1958. 19-20 б]. Ы.Алтынсариннің “Хрестоматиясындағы” ауыз әдебиеті нұсқалары, Ш.Құдайбердіұлының “Ескі билік”, “Қараменде мен Кеңгірбай” аталатын ауыз әдебиетінің үлгілерін жинауы [//Таң, №3, 1925. Б.117.] мен М.Көпеевтің “Дала уалаятының газетіне” “Жиренше шешен мен хан” [//ДУГ, 1893, №2.], “Адам һәм оның ғұмыры” [//ДУГ, 1889, №6,7 Б.22-24.], “Қарға мен лашын” [//ДУГ, 1889, №7, Б.25-26.] әңгімелер мен ертегілерді бастыруы соның айғағы. Жабаевтың “Көрғұлы”, “Өтеген батыр”, “Сұраншы” т.б. жырларының нұсқаларын көкірегінде сақтап, жаңғырта жырлауы, Көпбай Әлімбетовтің (1906-1986) “Жетім көдек”, “Қисса Алмас, Полат” тағы басқа дастандарды жырлауы, бұрынғы өткен ақындар мен жыраулардан халық мұрасын үйреніп, біздің заманға жеткізуі Саяділ Керімбековтің (1895-1954) “Ғаяр қатын” дастанын 1935 жылы Қозыбағар ақыннан жазып алып, қолжазба қорына тапсыруы, Жүсіпбек Шайхысламұлының (1857-1937) ел арасындағы жыр-дастандарды, айтыстарды жинап, редакциялап, Қазан қаласындағы Хұсайыновтар баспасына жіберіп отыруы, Кашафудин Шахмарданұлының (ХІХ-ХХ ғасырдың басы) “Қисса Хатымтай жомарт” дастанын Қазан қаласында 1897 жылы жарыққа шығаруы, Иазид Қонайұлының (1860-1924) ел арасындағы фольклорлық шығармаларды жинастырып, Қазан баспасында кітап етіп бастыруы бұл сөзімізді бекіте түседі. Мұндай көкірегі-алтын сандық халық мұрасын жинаушы ақындардың аты-жөнін тізе берсек мақаламыздың біраз бетін алары сөзсіз. А.Байтұрсыновтың ауыз әдебиеті мұраларын жинап, 1923 жылы «Ер Сайын» жырын, 1926 жылы “23 жоқтауды” Мәскеудің күншығыс баспасынан жинақ етіп шығаруы да кейінгіге таптырмас үлгі-өнеге боларлық іс. Ақын «23 жоқтауға» жазған қысқаша алғы сөзінде: “Тіл деген нәрсе қалың елдің күндегі тұрмыс қазанында қайнап пісіп, дүниеге келеді. Сонан соң ғана шешендер, “Тіл көсемдері” тілді безеп жолға-жөнге салып жүйесін айырып өсіреді. Сондықтан әдебиет тіліне негіз етіп ел аузындағы тіл алынбаса, ол әдебиет адасып кетпек... ел аузындағы тіл дегенімізде, нені үлгі-өрнек етіп аламыз? Әрине, осындай жоқтауларды, мақалдарды, жұмбақтарды, ертегілерді, өлеңдерді тағы-тағы осындайларды!”- деп көрсеткендей, құнарлы тіл ауыз әдебиетінде жатқаны шындық. Сонымен бірге олардан жер, су, белгілі адам аттары аталып, небір ұмыт бола бастаған айтулы оқиғалардың сыры мен шыны ашылады. Сондықтан да халық мұрасы – таптырмас дерек көздері де болып саналады, онда тарихымыз, әдет-ғұрып, салт-дәстүріміз жатыр. Ақпа-төкпе ақын, публицист Ілияс Жансүгіров те халық ауыз әдебиетіне айрықша көңіл бөлген. Ақынның “1916 жыл деректері” еңбегінде Шөкенұлы Құсайынның аузынан жазып алған “Дәметкеннің зары” деген жыр жан-дүниеңді босатады:

“Салмақбайдың өлеңі” деген бес шумақ өлеңнің алдындағы түсіндірмесінде І.Жансүгіров орыс жандаралдарының “Қазаққа адам қылмағанды қылғанын, істемегенді істегенін” айтып: “Осындай мейманасы асқан, “бәлешікті” ызаға шыдамаған ел өлтіре бастаған. Сарқан “бәлешігін” өлтіріп абақтыға түскен Шоқпар руынан Салмақбайдың абақтыда жатып шығарған өлеңін ел тегіс айтып жүретін, - деп өлеңіне кезек береді:

Бұл тарихи өлең-жырларда 1916-1917 жылғы дүрбелеңнің, сұрқия заманның көрінісі, ел тағдыры, Ана зары, жастардың көрген қорлығы, тартқан азабы, мұң-қайғысы бар. Ақынның сол кездерден-ақ ел аузындағы әдебиет нұсқаларын жинап, содан бойына нәр алып, оқып-үйренгені байқалады. Ақынның ауыз әдебиетіне деген жанашырлығы арқасында ғана бұл туындылар бізге жетіп отыр. Айтпағы мол, елдің тағдыр-талайын көрсететін ұмытылған асыл қазыналар қаншама?! І. Жансүгіров жинаған өлеңдер кешегі Ұлы Отан соғысы кезіндегі жауынгерлердің елге, ата-аналарына, жарларына жазған сағынышқа толы хаттарын еске түсіреді. Оларды ауыл адамдары жаттап алып, ойын-тойларда домбыраға қосып айтып жүретін. 1916-1917 жылдары да сондай үрдіс болғаны аңғарылады. Ілиястың “Қысқаша өмірбаяным” атты жазбасындағы “1920-ыншы жылдың жазғы салымында атаман Аненков жеңіліп, қашты. Кеңес өкіметі орнады. Мен оқуға талпындым. Алматыдағы қысқа мезгілді оқытушылар дайындайтын қазақ-қырғыз курсіне келіп кірдім. Бұл уақытта Түркістанның оқу комисариаты тарапынан ел әдебиетін жинауға айрықша бір кәмесие келген… Кәмеске мені әдебиет жинауға қызметке алды. Мен жаздай ел ішінен кәмескеге әдебиет жинау қызметінде болып, күзге кәмесиемен бірге Тәшкен келдім” [Жансүгіров І. Қысқаша өмірбаяным. Қор(ф) Р1368, тізбе (0): 1, іс [д]: 1] дегеніне қарап бұл өлеңдер 1920 жылдары ел аузынан жазылып алынған деп шамалауға болатын сияқты. Кешегісіз бүгін жоқ. Өткенге көз жүгіртіп, ата-бабадан қалған асыл мұраларымызды түгендеп, барын бағалай біліп, жоғын іздестіріп тауып, көзіміздің қарашығындай сақтау, сөйтіп оны болашаққа аманаттау – парызымыз. Сонда ғана келешек ұрпақ та асылды ардақтап, дұрысынан өнеге, бұрысынан сабақ алып, ілгері баспақ. Сонда ғана кешегіміз келмеске кеткен дүние болмай, келешегімізге жөн сілтер, рухани нәр, қуат берер асыл қазынамызға айналары хақ. Тоталитаризм заманында рухани байлығымыздың көбі жарыққа шықпай, ел көзінен жасырын ұсталып келді. Бір күні жарқ ете түсер деп қаншама үміт, сенім артқанымызбен кеңес үкіметі жабулы қазан қақпағынан сәл сығалатқанымен, толық ашуға мұрша бермеді. Егемендігімізді алып, өз тізгініміз өзімізге тигеннен кейін ғана кешегі кеткен есеміздің, ақтаңдақтардың орнын толтырып, мәдени мұраларымызды іздестіріп тауып, асылдарымызды ардақтауды мықтап қолға ала бастадық. Елбасымыз Н.Назарбаевтың бастамасымен қабылданған мемлекеттік “Мәдени мұра” бағдарламасының қабылданып, шаң басып архивтерде жатқан небір асыл қазыналарымыздың, солардың ішінде эпостық жырларымыздың барлық варианттарының (100 том), қазақ тарихына байланысты “Қазақстан тарихы ІХ-ХVІ ғасырлардағы араб дереккөздерінде” (үш том), “Қазақстан тарихы парсы дереккөздерінде” (бес том), “Қазақстан тарихы ХV-ХХ ғасырлардағы түркі дереккөздерінде” (бес том), “Қазақстан тарихы Қытай деректемелерінде” (бес том), “Қазақстан тарихы моңғол дереккөздерінде” (үш том), “Қазақстан тарихы ХVІ-ХХ ғасырлардағы орыс дереккөздерінде” (он том) т.б. құндылықтарымыздың халықпен қайта табысуы көңілге медет, қуаныш әкеліп, ертеңге деген сенімімізді нығайта түсуде. Облыстар мен аудандарда, қалаларда жасалып жатқан игі шаралар қаншама?! “Қазақстан тарихымен тікелей байланысты алыс және жақын шет елдердегі ескерткіштерді қалпына келтіру жөніндегі жұмыстарды жалғастыру; археологиялық зерттеулер жүргізу; қазақ халқының мәдени мұрасы саласындағы одан арғы ғылыми жұмыстарды жалғастыру; Қазақстанның тарихы, археологиясы, этнографиясы мен мәдениеті жөніндегі басылымдар дестелерін шығаруды жалғастыру”, [Қазақстан Республикасы үкіметінің 2007-09 жылдарға арналған №1203 қаулысы, 10 желтоқсан, 2005] - деген бағдарлама міндеттерінен оның маңыздылығы айқын көрінеді. Бағдарламаның жаңа кезеңі бұрынығысынан да ауқымды. Мәдени мұраларымызды жинау бабалар рухына тағзым ғана емес, болашаққа қызмет, жастардың бойына отансүйгіштік қасиетті сіңіру. Ол халықтың игілігіне, рухының көтеріліп, биіктей түсуіне қызмет етуі тиіс. Тарихымызды түгендеп, төл мәдениетімізге қайта оралып жатқан тұста діні, ділі, заңы, дәстүр-салты басқа елдердің мән-мағынасыз мәдениетін малдану – мәңгүрттікке апарар жол екені ақиқат. Кеңес үкіметінің мәдени мұраларымызды, небір сәнді ғимараттарымыз бен ескерткіштерімізді қиратуы, ақын-жазушыларымыздың көбісінің шығармаларын “Кертартпа бағыттағы ескілікті көздеп, өткенді аңсау, байшыл, діншіл, буржуазияшыл” деген сияқты желеулермен жарыққа шығартпауы елді діннен бездіріп, ділінен айыру еді. Сондай кезеңде жазылған Б.Майлиннің “Мәдениет мұралары” мақаласының қазіргі “Мәдени мұра” бағдарламасымен сәйкес келуі кім-кімді де таң қалдырары сөзсіз. Автор мақаласына К.Маркстің “Екі заманның мәдениетінен мәжнүн, есалаңдар ғана қашады” деген сөзін эпиграф етіп алып, халықтың ғасырлар бойы асыл мұрасы болып келе жатқан Қазақстандағы ескерткіштер мен сәулет үлгілері өнеріне тоқталып, оларды күтіп ұстап, болашаққа аманаттау жайында сөз қозғайды. “Алдымен қорғайтын, не күйде тұрғанын жазып білдіретін, тұрғын елдің аузында жүрген материалдарды жинайтын мәдениет мұралары біздің хабарымызша мыналар”, [// Еңбекші Қазақстан, 26 қараша, 1926] деп Түркістан қаласындағы Қожа Ахмет Яссауи мешітін, Қызылорда облысындағы “Сұғанақ ата” мен “Көк кесене” бейітін, Сайрам мешітіндегі тас бағанды, “Айша бибі”, “Бес там”, “Аннас”, “Жанкент”, “Байтақ ата”, “Білеулі”, “Қарағай-құдық”, “Сарайшық”, “Алаша ханның тамын” атап көрсетеді. Ескілікпен күрес жүріп жатқан мезгілде үкімет саясатына түбірімен қайшы келетін мақала жазып, оған К.Маркстің ащы да болса шынайы айтылған сөзін эпиграф етіп алуы сол кездегі солақай саясаттың сойылын соғып жүргендерге сермелген таяқтай, атылған оқтай тигені анық. Мәриям Хакімжанова да ауыз әдебиеті үлгілерін ел арасынан іздестіріп, жинаушылардың бірі болған. Ақынның 1942 жылы Ұлы Отан соғысының түтеп тұрған кезінде атақты Мұрын жырау Сеңгірбекұлының аузынан “Көкше батыр”, оның баласы “Қосай батыр”, “Шыңтасұлы Төрехан батыр”, “Асанқайғының аңызы”, оның баласы “Абат батыр”, “Асанқайғының інісі”, “Тоған батыр”, “Манаш батыр”, оның баласы “Тұяқбай батыр”, “Қарға бойлы қазтуған” жыры, “Айсаұлы Ахмет батыр” жырларын жазып алуы соның айғағы. Мұрын жырау бұл жырларды Қашаған Күржұманұлынан естіп, жаттап алыпты. Сондай-ақ М.Хакімжанова Мұрын жыраудан “Ала тайлы Аңшыбай батыр оның ұрпақтары”, “Баба түкті Шашты Әзиз”, оның баласы “Пар-пария батыр”, “Құттықия батыр”, “Едіге батыр”, “Нұрадын батыр”, “Мұсахан батыр”, “Орақ-Мамай батыр”, “Қарасай-Қази батыр” жырларын да тыңдап қағазға түсіріпті [Хакімжанова М. Мұрын жыраудың мұрасы //Жұлдыз. №7. 1987, - 167 б.]. Олардың біразы кейін 1961, 1964 жылдары шыққан “Батырлар жыры” кітабында, 1977 жылы басылған “Ақсауыт” батырлық дастандар жинағында жарық көрсе, 2008 жылы “Мәдени мұра” мемлекеттік бағдарламасы аясында шыққан “Бабалар сөзі” кітаптар сериясының (100 томдық) 50, 51 томдарына еніпті. Екі томда да жинаушы М.Хакімжанованың аты аталып, өмір жолы мен еңбек жолы, атқарған қызметтері, шыққан кітаптары жайында қысқаша мәлімет берілген. Осы сияқты халық ақындары Жамбыл Жабаев (1846-1945) Қалқа Жапсарбав (1886-1975), Қазанқап Байболов (1891-1945), Шөже Қаржаубайұлы (1808-1895), Нұрпейіс Байғанин (1860-1945), Иманжан Жылқайдаров (1882-1973), Молдажан Жадайұлы (1879-1958), Нұрхан Ахметбеков (1903-1964) т.б. ауыз әдебиетін жинауға белсене араласқан. Олар әрі халық жырларын жатқа айтқан жыршылар.

Ақындардың ақындар туралы төңкеріске дейінгі шығармалары

Қазақ ақындарының әдебиетіміз бен мәдениетіміздің ғана емес, ұлт тарихы мен тағдырына да қосқан үлесі ұшан-теңіз. Қазақ ұлтының мыңдаған жылдар бойы қалыптасқан мемлекеттігі мен тарихы алдымен Асан қайғы, Қазтуған, Доспамбет, Ақтамберді, Тәтіқара, Бұқар жырау, Махамбет, Дулат, Ыбырай, Мұрат, Ақан сері, Абай, Шәкәрім, Ахмет, Міржақып, Мәшһүр-Жүсіп Көпеев, т.б. сияқты ұлттық тұлғаларымыздың шығармаларында көрініс тапса, олардан кейінгі ақындардың шығармаларында осы тұғыры биік тұлғалардың бейнесі сомдалып, ұлт мүддесі үшін күресі сипатталады. Ақынның ақын туралы жазуы ертеден бар. 1858 жылы Семей медіресесінде оқып жүрген он үш жасар шәкірт Абай: “Физули, Шәмси,Сайхали,// Науаи, Сағди, Фирдауси,// Хожа Хафиз – бу һәммәси// Мәдәт бер я шағири фәрияд” [Абай Құнанбаев. Шығармаларының толық жинағы. А., Жазушы, 2005. 1 т. 36 б.],- деп жазды. Шағири (араб тілі) ақын, Фарияд (парсы тілі) теңдесі жоқ, асыл деген ұғымды білдіреді екен. Сонда өлең “теңдесі жоқ асыл ақындар, медет бер” деп аяқталып тұр. “Шортанбай, Дулат пенен Бұхар жырау,// Өлеңі бірі – жамау, бірі – құрау.// Әттең, дүние-ай, сөз таныр кісі болса,// Кемшілігі әр жерде-ақ көрініп тұр-ау” [Абай тағылымы. А., Жазушы, 1986. 329 б.]. “Бұдан Абайдың Шортанбай, Дулат, Бұхар жырларын естіп, танып, жаттап, тіпті, тамашалап өскенін сезуге болады” [Сыздықова Р. “Абай тілінің зерттелуі”. Абай тағылымы. А., Жазушы, 1986. 329 б.]. 1835-1898 жылдар аралығында ғұмыр кешкен Сыр сүлейлерінің бірі Майлықожа Сұлтанқожаұлы “Толғау” аталатын дидактикалық термесінде: “Сарттан өткен Науаи// Тілдің гаусар гүлі еді.// Парсыда өткен Фердауси,// Заманында дүр еді” [Бес ғасыр жырлайды. А., Жазушы, 1989. 2 т. 27 б.],- дейді. Шығыс классиктерінің шығармасымен жақсы таныс болған, олардан үлгі - өнеге алған Абай өлеңі мен Майлықожа термесі үндесіп жатса, Майлықожаның тілді гаусар гүлге теңеуі М. Дулатовтың Абай жайында жазған мақаласының “Орыс әдебиетінің гүл шоқтарын өз тілінде сайратқан” деген жолдарымен астасып, бірін – бірі қайталай толықтырып, жаңғырып тұр. 1878 – 1924 жылдар аралығында өмір сүрген Шораяқтың Омары (Омар Шораяқов) “Ұстаздарым” (Өрен жүйрік жиырма бір) термесінде: “...Шернияз, марқұм Бұдабай-// Кетпеген сөзі ұнамай!// Сарыбай Сәдір, Әзілкеш-// Және дағы би Бекіш// Тап салмаған таусылып,// Сағасы терең арналар.// Сырманның ұлы Аяған// Табылған сөзі оядан...// Уаһ, дариға, өтті Толыбай-// Сөз жүйесін тиеген,// Дулығалы құба нар!// Шақ айтса да шағулы// Шегебайдың сөзінен-// Хауіп етіп әркім қорғалар” [Бес ғасыр жырлайды. А., Жазушы, 1989. 1 т. 413-414 б.],- деп ұстаздарына жеке-жеке тоқталып, ақындық өнерлерін жоғары бағалайды. Жоғарыда мысалға келтірілген Абай, Омар Шораяқов өлеңдеріндегі адам аттары өмірде болған шығыс классиктері мен қазақ ақындары. Өмірде болған шындық – публицистика. Міржақып Дулатовтың 1908 жылы Фатих Каримовтың редакторлығымен шығып тұрған “Уақыт” газетінде жарық көрген “Ибраһим ибн Құнанбаев” [//Уақыт, №383, 1908.] деген шағын мақаласы “Уақыттың” 322 санында Ресейдің атақты ақыны Лермонтовтың “Жалғыздықта” өлеңі шыққаннан кейін “Лермонтовқа іңкәр болып, орыс әдебиетінің гүл шоқтарын өз тілінде сайратқан” Ибраһим Құнанбаев есімі ойына оралғанын айтумен басталады. Автор ақынның туған жерін, ұлы ақын болғанын, 59 жасында дүниеден өткенін, Лермонтов өлеңдерімен өлеңдерінің үндес екендігін баяндап, оқушысын ақынның ұлтын сүйген, адамгершілігі жоғары адам болғанын хабардар етеді. Мақала соңында “Обалы шығармаларын біліп жарыққа шығаруға қайрат етпеген кісілердің басында тұр. Марқұмның сөздерінің бірі”,- дей келіп “Қуатты оттай бұрқырап” деп басталатын өлеңін берген. А.Байтұрсыновтың 1913 жылғы “Қазақ” газетінде басылған “Қазақтың бас ақыны” [Байтұрсынов А. Қазақтың бас ақыны //Қазақ, 23 ноябрь, №39, 1913; №40, 30 ноябрь; №43, 22 декабрь.] мақаласын “Қазақтың бас ақыны Абай (шын аты Ибраһим) Құнанбаев. Онан асқан бұрынғы-соңғы заманда қазақ баласында біз білетін ақын болған жоқ”,- деп бастап, ақынды Семей, Ақмола облыстарында бәрі білгенімен, Торғай облысында Абайды білетін адам жоқтың қасы екендігін баяндап, оның себебі ақын өлеңдерінің бұл облысқа тарамағандығы екендігін көрсетуі, Абай өлеңдерін Ақмола, Семей жұртшылығы мақтай сөйлегенде оны өз ауылының Әубәкір, Сейдахмет сияқты ақындарының бірі екен деп жүргенін, 1913 жылы қолына Абай сөздері жазылған дәптер түсіп, өлеңдерімен танысқаннан кейін барып, оның ұлылығын, теңдесі жоқ ақын екендігін ұғынып, ешкімге ұқсамайтынына көзі жеткенін, мойындағанын, өмірбаянын түп-тамырынан қозғап, кімдерден үлгі-өнеге алғанын таныстыра, айқындай жазуы - өмірдегі болған жайды сол қалпында жеткізу. Мақала әрі қарай да публицистикалық әуенде өрбиді. “Жалғыз-ақ мін бар, - дейді Абай өлеңдеріне жоғары баға бере отырып, -ол мін - өлең бунақтары тексеріліп орнына қойылмағандық. Оның оқығанда я әнге салып айтқанда кемшілігі зор болады. Дауыстың ағынын бұзып, өлеңнің ажарын кетіреді, мысалы, төселіп желіп келе жатып шоқытып кеткен сияқты, тайпалып жорғалап келе жатып текіректеп кеткен сияқты. Бұл кемшілікті түзетуге болады. Өлеңнің үш буынды бунақтары мен төрт буынды бунақтары алмасып кеткен жерлерін алып, өз орындарына қойса түзеледі. Мұнан басқа Абай өлеңдерінде мін бар деп өз басым айта алмаймын”. Бунақ санын ескермейтін, яғни өлең ырғағына көңіл бөлмейтін ақындар қазір де бар. Сондықтан да олардың өлеңдерін оқығанда оқушы бірде шоқырақтап, бірде кібіртіктеп, ойлы-қырлы жолмен жүргендей, жүрісінен жаңылған аттай болатыны шындық. А.Байтұрсыновтың бұл шығармасы сын элементтері кездескенімен таза әдеби сын емес, танымдық мақала. Дегенмен, Абай өлеңдеріндегі көркемдік ерекшеліктерді нақты мысалдар арқылы көрсетіп, эстетикалық талдау жасауы сыншылық қабілетін де аңғартады. Ол кезде қазақ сөз өнерінде жеке ақын шығармашылығына мұндай биік көркемдік таныммен қарап, баға беру жиі ұшыраспайтын құбылыс еді. Автор сондай-ақ Абай өлеңдерін түсіну қиын екеніне, оның себебі “өлеңнің қисынын келтіре алмағынынан емес, өрнегінің жаңалығынан, қазақ өлеңдерінің дағдылы түрінен басқарақ болған соң, оқушылар жаттыққанша жатырқайтынын” оқушы зердесіне құяды. Сөйтеді де “оқушы сөзді сынаса, сөз оқушыларды да сынайды” деп, әдемі түйін түйеді. Абайды түсіну үшін зерде, білім, сана-сезімнің жоғары болуы керектігін ескертеді. Профессор Т.Кәкішевтің осы мақала жөнінде “Абай шығармашылығының ерекшелігін тамыршыдай дәл басып, нақты көрсеткен мақала қазақ көркемдік танымының алуан иірімдерін аңғарып алатын мүмкіндігін танытты” [Кәкішев Т. Қазақ әдебиеті сынының тарихы. А., Білім, 2002. І-бөлім. 107 б.],- деуін әділ айтқан, дұрыс баға деп білеміз. Мақаладан автордың білімдарлығы, сыншылығы, біреудің табысына шын жанымен қуана білетіндігі, адалдығы, өнерге, өлеңге деген махаббаты айқын аңғарылады. Мақала соңында Абай кітаптарының кейбір облыстарға тарамайжатқанына қынжыла отырып, бұдан былай ақын шығармаларын газеттеріндежиі беріп тұратынын хабарлайды. Бұдан біз Абайдың әдеби мұрасынхалыққа танытып, алғашқы насихаттаушылардың бірі Ахмет Байтұрсыновболғанын байқаймыз. Мақалада публицистика, тарих, поэзия сыны бір жерге астасып тоғысқан. Бұл мақаланың мазмұнын байытып, танымдық, тағылымдық әсерін үстей түскен. Абайтануды бастап берген де ақын. “Біржанның: “Момынға зәбір-жапа қыласың деп,// Жіберген жер аударып залымдарды”,- деп дұрыс тануы, ұлы ақынның әлеуметтік бетін халықтық тұрғыдан бағалауға ұмтылған тырнақ алды тұңғыш пікір еді. Абайдың ақындық өнерін бағалау да Біржаннан басталады десе болғандай. Біржан Абайды өз заманынан иығы асқан ойшыл, құдыретті сөз өнерінің иесі ретінде танығандықтан: “Абайдай тумас адам сөзге зерек,// Зейіні түпсіз дария көзің жетпес”,-дейді [Мырзахметов М. Абайтану тарихы. А., Ана тілі, 1994. 12 б.]. Кейін С. Торайғыров Абай өлеңдеріндегі эстетикалық танымдарды жоғары бағаласа, А. Байтұрсынов, М. Дулатов “Абай шығармаларының әлеуметтік, халықтық бетін, негізгі идеялық бағдарын жұртшылыққа өздері ұстанған ұлттық ояну сарыны тұрғысынан танып, бағалауға жол алды” [Мырзахметов М. Абайтану тарихы. А., Ана тілі, 1994. 34 б.]. Ақындардың бір-біріне жазған арнау өлеңдерінде де олар өмір сүрген дәуірдің тыныс-тіршілігі, бет-бейнесі бар. А. Байтұрсынов М. Дулатовқа арнап жазған “Ақын ініме” [Байтұрсынов А. Шығармалары. А., Жазушы, 1989. 39-40 б.] өлеңін: “Азырақ құлағың сал, ақын інім,// Ойымыз, рухымыз жақын, інім!”- деп бастап, ақын інісіне, “доңыздай талғамай жеп семіргендер ақылдығы саналып жатыр, күреске шықсаң, мерт болуың мүмкін, жай жүрсең жаңылмайсың” деп патша заманының қулық-сұмдығын келемеж-кекесінмен жеткізеді. Сүйікті болғың келсе, нашарлардың хақын көбірек же, сыйласын десең “айғырсып момындарға ақыр, білімді боламын десең, шешенсіп жоқты сөйле, лепір”, аузыңмен орақ орып бәрін істе” дейді. А. Байтұрсыновтың ақын інісіне айтқан осы “ақылы” қазір де құнын жойған жоқ. Ел қамын жеген болып, трибуналардан көлгірсіп, көсемсіп сөйлеу, әлсіздерге күш көрсету, күле кіріп, күңірене шығу әлі де бар екенін жасыра алмаймыз. Ақындардың ақындар туралы шығармаларының көбісі әріптестерін елге таныту мақсатында насихаттық бағытта, жанашырлықпен жазылған. Әр өлең, мақала, термеде сол кезеңнің тыныс-тіршілігі, замана ауаны, ақындардың бір-бірінің шығармашылығына бей-жай қарай алмайтыны, кемшілігі болса дөп басып айтып, жетістігіне қуана қол соғатыны аңғарылады. Олардың қай-қайсысының да халыққа қалытқысыз қызмет етіп, әдебиетіміз мен мәдениетіміздің жоғарылай түсуін көздеуі жан қуантады.

Ақындардың ақындар туралы Кеңес дәуіріндегі шығармалары

Ақындардың бір-біріне өлең арнауы, дүниеден өткен қаламгерлер жайында еске алулар, шығармашылығын талдап мақалалар жазуы Кеңес дәуірінде де бәсеңдеген жоқ. Ақындардың ақындар туралы жазған естеліктері мен эсселерінде, жаңа шыққан кітаптарына рецензиялары мен шығармашылығы жөнінде жазылған үгіт-насихаттық мақалаларында, өлеңдерінде ұлттық идеяны насихаттау басым. Бұл шығармаларда адам құқығының жерге тапталып, азаматтығымыздың қуғын-сүргінге ұшырағаны, теңдік алар күнді аңсауы да бар. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың 1917-1918 жылдар аралығында жазылған “Таныстыру” поэмасында: “Құдайберді баласы Шәкәрім,// Көп оқуы болмаса да туысы кәміл.// Жазған шежіре, жайған үлгі арқасында// Ертеден бұл алашқа аты мәлім.// Ерте оянған кісінің біреуі осы,// Бұл жұрттың түзеймін деп антұрғанын.// Бір жолмен Байтұрсынов, Бөкейханға// Ақсақал бола алғандай осы кәрің [Торайғыров С. Таныстыру //Ана тілі, 26 қыркүйек, 1991. Б.4.],- деп Шәкәрімнің сабырлы, салиқалы, байыпты адам екенін,философтығын да айтып сипаттайтын тұсы бар. Кеңес дәуіріндегі ақынның ақын туралы лебіз білдіруі осы туындыдан басталады десек қателеспейтін сияқтымыз. “Бір нәрсені істегенде, сол істі істей білетін адам істесе, шапшаң да, жақсы істейді. Бұл жалғыз қол ісі емес, ми ісінде де солай... Бала оқытуын жақсы білейін деген адам, әуелі, балаларға үйрететін нәрселерін өзі жақсы білерге керек, екінші, баланың табиғатын біліп, көңіл сарайын танитын адам боларға керек” [Байтұрсынов А. Қазақша оқу жайынан. Ақжол. А., Жалын, 1991. 252 б.], - деп А. Байтұрсынов жазғандай, ақын ақын туралы, шығармашылығы жайында тереңірек сөз қозғайтыны, басқаларға қарағанда әдебиеттің бұл саласын жетік білетіні – шындық. Ақын-публицистердің бір-біріне өлең арнаулары да өзге қаламгерлерде кездесе бермейтін ерекшелік. Ж. Аймауытов 1923 жылы жазған “Мағжанның ақындығы туралы” мақаласында Жүсіпбек өзінің құнарлы тілінің балын тамызып, бүкіл жан-тәнімен беріле, көсіле сыр тербейді. “Алтынның қолда барда қадірі жоқ” дегендей, талантты көзі тірісінде бағалай бермейтінін айтып, оның себептерін де көрсетеді. Луначарскийдің ақын, ақындық туралы айтқан ойларын мысалға ала отырып, Мағжанның әлеуметтік жағдайын қарастырады, туып-өскен, тәрбие алған ортасын көрсетіп, әр “ақын өз заманының тонын кимеске, өз әлеуметінің мұңын жоқтамасқа, тілегін орындамасқа әдді жоқ екендігін нақты мысалдармен дәлелдейді. Мағжан өлеңдерін талдап, шығу төркініне үңіліп, кемшілік, жетістіктерін ашып, өлеңдерінің неге халыққа жетімді екенін: “Мағжан - сыршылдығымен, суретшілдігімен, сөзге еркіндігімен, тапқыштығымен, күшті, маржандай тізілген, торғындай үлбіреген нәзік үнді күйімен, шерлі, мұңды зарымен күшті”,- деп дөп басып айтады. - Мағжан алдымен сыршыл ақын. Мағжан сөзіндей “тілге жұмсақ, жүрекке жылы тиетін” үлбіреген нәзік әуез қазақтың бұрынғы ақындарында болған емес. Ол жүректің қобызын шерте біледі, оның жүрегінен қаны аралас шыққан тәтті сөздері өзгенің жүрегіне тәтті у себеді. Мағжан не жазса да сырлы, көркем, сәнді жазады. Оқушының жүрегіне әсер ете алмайтын құрғақ өлеңді, жабайы жырды Мағжаннан таба алмайсыз. Ол табиғатты суреттей ме, әйелді жаза ма, тарихи адамдарды ала ма, ертегі айта ма, ұран сала ма – бәрінде де ақынның ойлағаны, сезгені, жүрегінің қайғыруы, жанының күйзелуі, көңілінің кірбіңі көрініп тұрады” [Аймауытов Ж. Мағжанның ақындығы туралы //Лениншіл жас, №5, 1923.] Жүсіпбек ақынның адал, ақ көңілінен шықкан өлең тамырын, оның соғысының қандай екенін бұлжытпай айта білетін адамның жүрекжарды ақтарыла айтқан сөзі бұл. “Теориялық ой-пікірлерін мөлдіреген әсем тілмен, ажарлы орамдармен жеткізуінің өзі үлкен өнер” [Кәкішев Т. Дарындар сын додасында. Кер заманның кереғар ойлары. А., Атамұра, Қазақстан, 1995. 28 б. кіт.көл. 168 б.]. Мақала авторының ақпа-төкпе ақын екендігі әр сөзінен-ақ аңғарылып тұр. Мағжан Жұмабаевтың “Сана” журналының 1923 жылғы бірінші нөмірінде жарық көрген “Ақан сері” мақаласындағы мына жолдарды оқып көрейікші: “Сұлу киім, жүйрік ат, құмай тазы, алғыр бүркіт Ақанда болады. Қалың Қарауылдың ойын-тойының көркі Ақан болады” [Жұмабаев М Шығ., А., “Жазушы”, 1989. 319 б. кіт.к. ]

Есіңізге еріксіз: “Жүйрік ат, қыран бүркіт, ұшқыр тазы,// Жігіттің бұған құмар өнерпазы” [“Ауыл кеші көңілді”. А., “Қайнар”, 1993. 103 б. кіт.к. ],- деген “Аңшының әні” түседі. Одан әрі “Ақан сері” мақаласы “Біріне бедеу мінгізіп, біріне бүлде кигізіп дегендей, 15-20 жігітті өзі тәрбиелеп, нөкер қылып алады”,- деп жалғасады. Ойыңызға енді батырлар жырындағы: “Үстіне алтын кигізді,// Жорғадан жегіп қара көк.// Күймелі арба мінгізді.// Көзі түскен пенденің// Жүрегін оттай күйгізді...” [“Қамбар батыр”. “Ақсауыт”, А., “Жазушы”. 1977. 1 т. 312 б. кіт.к. ],- деген жолдар оралады. Мағжан фольклорлық дәстүрді шебер пайдаланған. Ақан серінің ұлттық болмысы мен ұлттық жан-дүниесі де әдемі ашылған. Серілік салт-дәстүр, күнделікті өмірдегі тұрмыс мәселелері де қозғалады. Тұрмысы нашар адам үлде мен бүлдеге оранып, астына жүйрік ат мініп, қолына бүркіт ұстап аңға шығып, той-тойлап еркін жүре алмасы хақ. “Жүргенде сол жігіттердің алдында қолбасыдай оқшау отырады” (теңеу). Біресе боз атқа мініп, ақ киген. Біресе қара атқа мініп, қара киген. Біресе торыға мініп, күрең киген. Басында - бұлғақтаған үкі, қолында -домбыра, аузында - ән...” Сөз маржандары әрі қарай да құйылып, мақала емес, жыр оқып отырғандай, жанға жайлы ләззәт аласың. Мағжан Ақан басындағы жайларды тебірене толғайды: “Енді Ақанға өмірде жұбанарлық не қалды?..” Жан сүйген жары Ұрқиядан өлі айрылған, “талай жерде тіліменен бал берген” Ақтоқтысынан тірі айрылған, тұлпарын көмген, сұңқары мен құмайы өлген, енді не қалды? Енді Ақанға теңізден терең ой қалды. Қорғасыннан ауыр, түннен қараңғы қайғы қалды. Удан да ащы қасірет қалды...” Әр сөйлемнің аяғындағы сөзді қайталау арқылы үстемелеп, қуатын, әсерлілігін арттыра түскен. Ол бұл жолда кейде ұйқастырып, кейде дыбыс үндестіктерін де пайдаланады.

Әдемі әрленген, теңеулері де дәл.

Өнерді түсініп, өнерпазды ардақ тұтқан халық ақынын аялап, алақанда ұстау үшін заманның, адамдардың ынта-ықыласы, түсініктерінің түзулігінің сыртында елдің әл-ауқаты жақсы болуы керек. 15-20 жігітке ауық-ауық ат, киім ауыстырып киіп, бастарына үкі тағып, домбыра тартып, ән салып жүру, оларды күнде қонақ етіп, күту оңай шаруа емес. Бұл бір жағынан халық тұрмысының жақсы болғандығын көрсетеді. Публицистика - әдебиеттің күнделікті тұрмысты бейнелеп, саяси-әлеуметтік, қоғамдық мәселелерді қозғайтын жанры. Яғни, мақала публицистикалық әуенде өрбиді. “Мына біз Ақын деген ауылданбыз! //Жүректенбіз! //Тек қана бауырданбыз! //Біріміз ауырдық па?// Екіншіміз кіндігі бір егіздей ауырғанбыз!” [Әбдірашев Ж. Мына біз ақын деген ауылданбыз! //Ана тілі, 7 ақпан. 2002, Б.4.],– деп Ж. Әбдірашев толғағандай, ақын ақын жайында, оның шығармашылығы төңірегінде сөз қозғағанда, әсіресе, өлеңдерін талдағанда ақынмен бірге жырлап, қайғысын бөлісіп, біте қайнасып кеткендей болады: “...Дарияның қайраңындай қалқа бала,// Зарланып ән шырқаймын уайымменен” [Жұмабаев М. Ақан сері. Көп томдық шығ., жинағы. А., Жазушы, 2003. 3 т. 197 б.],- деп ашулы зар шығарады Ақан”. “Ақан сері сөздері” мақаласында Мағжан Ақан өлеңдерін талдап-таразылап, өзіндік баға береді. Ақын өлеңдерінің әлі түгел жиналмағанын айтып, жинастыру керектігін баса ескертеді. Бұл мақалада да “ақын тіл” (А.Байтұрсынов) мен мұндалап тұр. Әбу Сәрсенбаевтың “Ұстаздар мен тұстастар” [А., Жазушы, 1986.], Қалижан Бекхожиннің “Өлең өткелдері” [А., Жазушы, 1986.], “Дәстүр және жаңашылдық” [А., Жазушы, 1969.] ,Сырбай Мәуленовтің “Үркер төбеде тұр” [А., Жазушы, 1971.], “Сыр мен жыр” [А., Жалын, 1991.], “Телтолқын” [А., Жалын, 1989.], Мұзафар Әлімбаевтың “Өмір. Өнер. Өнерпаз” [А., Өнер, 1990.], “Қалам қайраты” [А., Жазушы, 1976.] тағы басқа ақындардың ақын, жалпы қаламгерлер шығармашылығы жайындағы кітаптары жарық көрді. “Бүкіл қазақ халқына даңқы кең жайылған, желдірмелетіп кеткенде өлеңнің өткел бермес жүйрігі аталған Иса Байзақов 1900 жылы, қазіргі Павлодар облысы Ертіс ауданы “Үлгілі” ауыл советінде туған”. Аманжоловтың “Ақын Иса Байзақов” [Аманжолов Қ. “Ақын Иса Байзақов”. Шығ. 3 т. А., Қазақ.мем.көрк.әдеб.баспасы. 1957. 193 б. кіт.к. 512 б.] мақаласы осылай басталады. Ақын ақын өмірі мен шығармашылығы жайында кеңінен толғап, сыни пікірлерін білдіреді. “Өлеңдеріндегі тасқындай лықсып, төніп келіп отыратын екпінділік, сөз өткірлігі, қанжардай жарқылдап, жалындай лаулаған жігерлілік” [Әбдірахманова Т. Қасым Аманжоловтың поэтикасы. А., Қазақ ССР-нің “Ғылым” баспасы, 1976. 295 б. кіт.к. 298 б.] осы мақаласында да қылаң береді. Кеңес дәуірінде, әсіресе, алғашқы жылдарында өткенді жазу – капиталистік қоғамды аңсау, «буржуазияшылдық», ескіні көксеу делінді де, кеңес одағын, оның басшыларын, жұмысшылар мен шаруалардың жасампаз істерін мадақтау, дәріптеу – патриоттық болып саналды. Үкімет пен партияның бұл талабы әдебиетке де әсерін тигізбей қойған жоқ. Тіпті әдебиетшілер мен әдебиет зерттеуші ғалымдардың әдебиет жайындағы ойлары мен зерттеу еңбектерінде, сын мақалалары мен шыққан кітаптарға жазған рецензияларында да сол кезеңнің саяси-әлеуметтік жағдайы, халықтың тұрмыс-тіршілігі бірінші орынға қойылды. С.Сейітов «Өмір лирикасы» [Сейітов С. Өмір лирикасы //Әдебиет және искусство, №6, 1948. Б.76.] атты Қ. Бекхожиннің 1948 жылы шыққан «Көктем» жинағына рецензиясында Совет жазушылар одағы басқармасының ХІ пленумында А. Фадеев Қалижан Бекхожиннің «Келтемасат», «Сырдария көкпары» өлеңдерін совет әдебиетінің, соның ішінде поэзиясының үлгілері ретінде атап өткенін айтып: «Аталған өлеңдердің ауызға ілінуі кездейсоқ емес еді,- дейді. – Бұл шығармалардың қасиеті сырт көркемдігіне, немесе, бұрын-соңды ешкім қозғамаған соны тақырыптың қозғалуында емес болатын. Әңгіме ақын, еліміздің соғыстан кейінгі өмірінің идеялық мазмұнын дұрыс түсініп, совет адамдарының коммунистік қоғам орнату жолындағы өр қайрат, ересен қимылын, олардың бес жылдықты төрт жылда орындау күресіне қызу жұмылған жойқын күш-жігерін жырлауды өзінің басты міндетім деп білуінде, сонысын көркем шығарма арқылы жеткізуінде еді. Қалижан әлгі екі өлеңінде сол ойын барынша жүзеге асырды. Автор осылайша партия мен үкіметтің әдебиетшілер алдына қойып отырған талап-тілектерін айта отырып, сол саясат ақын жинағында қалай көрініс тапқанын өлеңдерін мысал келтіре отырып дәлелдейді. “Көктемнің” бұған шейін шыққан жинақтардан (мысалы: «Тұлға», «Дауыл») бір айырмасы – мұндағы өлеңдердің бірсыпырасы бүгінгі күн тақырыбына арналып, соғыстан кейінгі жылдарда жазылған» «Москва туралы жырды» әлде қалай туа салған өлең деп қарауға болмайды. Бұл ақын өлеңдерінің лирикалық қаһарманы – соғыстың барлық ауыртпалығын бастан кешіріп, жауды жеңіп шыққан жеңімпаз жауынгердің қымбатты астанасына есеп беруі ...» «Турасын айту керек, өнеркәсіп тақырыбы – бастауын жақсы бастаса да, дамыта түспеген тақырыбы ...» «Ал, колхоз тақырыбына жазылған өлеңдерінің тәуірі, сөз жоқ колхоз елім». Рецензияның соңы да, «Ол келешекте де осы лекте болуға, коммунизм үшін күресуші елдердің таң-тамаша істерін жыр етіп, тартымды шығармалар беруге тиісті»,- деп, коммунизмді бетке алып тоқтайды. Рецензиядан дәуір келбетін, сол бір кезеңнің идеологиясы мен атқарылған, атқарылып жатқан жұмыстарды, Ұлы Отан соғысының елге әкелген қайғысы мен қасіретін, Кеңес үкіметі бес жылдық жоспар жасап, соның төрт жылда орындалып жатқанын, алдағы арман-мақсаттарын оқып-білуге болады. Өлең көркемдігін айтудан гөрі, тақырыбын құндау әлдеқайда басым. Ж. Өмірбековтің «Екі ақынның өлеңдер жинағына пікір» [Өмірбеков Ж. Екі ақынның өлеңдер жинағына пікір //Әдебиет және искусство, №8, 1949. Б.72.] рецензиясында Қабікен Мұқышевтың «Алтын арқа» өлеңдер жинағындағы өлеңдердің негізгі тақырыбы Қарағанды шахтерларының еңбегі мен өмірі, Ұлы Отан соғысы, колхозшылардың ерен ісі екендігі айтылса, Садықбек Адамбековтың «Өмір тойы» жинағындағы өлеңдердің тақырыбы «жеңімпаз большевиктер партиясы, Ұлы Отан соғысы және колхозды ауыл тұрмысы екендігі әңгіме болады. Мұнда да өлеңнің ішкі иірімдері мен ұйқасына, жаңалығы мен тың ойына, түйіні мен тапқыр жолдарына үңілу аз да, тақырыбына таңдай қағу, сол алған тақырыбын қалай ашқанын көрсетуге талпыныс көбірек байқалады. Жаппар Өмірбековтің С. Мәуленовтің «Өлеңдер жинағына» жазған «Тұңғыш жинақ» [Өмірбеков Ж. Тұңғыш жинақ //Әдебиет және искусство, №6, 1948. Б.80.] Қ. Мұқышевтың «Алтын арқа», С.Адамбековтің «Өмір тойы» өлеңдер жинағына жазған «Екі ақынның өлеңдер жинағы» [Өмірбеков Ж. Екі ақынның өлеңдер жинағы //Әдебиет және искусство, № 8, 1949. Б.72], Бейсембай Кенжебаевтың А. Жұмағалиевтің 1945 жылы шыққан «Таңдамалы өлеңдері» [//Әдебиет және искусство, №2, 1948. Б.82.] кітабына жазған т.б. рецензияларында да үгіт-насихат, өздері өмір сүріп отырған кезеңдегі саясатқа үн қосу, поэзияны үгіт-насихат құралы есебінде ғана бағалау орын алған. Қ.Аманжолов “Әдебиет және искусство” журналының 1948 жылғы поэзиясы туралы” [Аманжолов Қ. “Әдебиет және искусство” журналының 1948 жылғы поэзиясы туралы”. Шығ. 3 т. А., Қазақ. мем.көрк. әдеб.баспасы. 181 б. кіт.к. 512 б.] мақаласында тақырыбында айтылып тұрғандай, журналда басылған Д.Әбілев, Қ.Бекхожин, Ғ.Орманов, Т.Жароков өлеңдеріне барлау жасап, талдап, жетістіктері мен кемшіліктерін дәлелді көрсетіп, сынайды. Сондай-ақ журналдың поэзияға аз орын беріп жүргенін, жас ақындардың өлеңдерін жариялағанда, олардың өлеңдерінің көркемдік дәрежесінің өсуін ойламайтындарын, соның салдарынан жақсы өлеңдермен қатар, дүмбілез, көкжасық өлеңдердің де басылып жүргенін, журнал редакциясының поэзияны өсіру мақсатында жасаған жылдық, айлық жоспарлары мен редакция маңында топтасқан ақындар активі жоқ екенін, редколлегия мәжілістері өткізілмейтінін, журнал авторлары мен қызметкерлері бас қосып, ақындар шығармасын талқылап тұрмайтынын айтады. Мақала соңында автор “Әдебиет және искусство” журналының 1948 жылғы сандарында жарық көрген өлеңдердің көркемдік дәрежесі төмен екенін, журнал талантты ақындармен байланысын үзіп алғанын айта келіп: “Өткен жылы жақсы өлеңдер жазып, құнды жинақ беріп отырған Сырбай Мәуленов сияқты ақындардың бірде-бір өлеңі журналға басылмауы дұрыс емес.

Ендігі игілікті 1949 жылдан күтеміз”,- дейді.

Бұдан біз автордың өзінен кейінгі талантты жас ақындар шығармашылығына да ерекше көңіл бөліп отырғанын аңғарамыз. Қ.Аманжоловтың жастарға деген жанашырлығы “Поэзиядағы жаңа толқын” [Аманжолов Қ. “Поэзиядағы жаңа толқын”. Шығ. 3 т. А., Қазақ.мем.көрк. әдеб.баспасы. 181 б. кіт.к. 512 б.] мақаласынан да байқалады. Бұл мақаласында автор 1949 жылы жарық көрген “Жастар даусы” атты жинаққа өлеңдері енген жас ақындар Қайнекей Жармағамбетовтің “Әке мен бала”, “Ер жүрегі”, “Солдат сағынышы”, “Домбыра”, “Жолаушы” өлеңдері мен Хамит Ерғалиевтің “Әке сыры” поэмасының шоқтығы биік екенін, сондай-ақ С.Сейітов, Т.Әлімқұлов, М.Жансаева, А.Шамкенов, Ұябаев, З.Қабдолов, М.Әлімбаев, Б.Соқпақбаев өлеңдерінің де аттарын атап, жақсы шығармалар деп атауға болатынын айтады. Әқайсысының өлеңдеріне жеке-жеке тоқталып, несімен жақсы, сәтсіздіктері неде, жалпы бәріне тән қандай кемшіліктер бар, соны ашып көрсетеді. Шын ақындық шабыттан туған өлеңде ой мен сезім, пафос ұштасып жатуы керектігін, бұлар болмаған жерде өлең оқушысын елітіп, еліктіре алмайтынын ескертеді. Алайда сол кездегі солақай саясат ақындар арасында ала ауыздық тудырып, бір-біріне айдап салды. Түймедейді түйедей етіп асыра айту, тырнақ астынан кір іздеу, бір-біріне жала жабу белең алды. Үкімет, заң орындары осыны талап етті. Өз еркімен жазғандар да бар шығар, дегенмен, көпшілігі зорлықпен, қорқыту-үркіту арқылы қаламдас құрбы-құрдастарын қаралауға мәжбүр болды. Өйтпесе өздері халық жауы атанып, жауапқа тартылып, сотталды, ұрып-соғып естерінен тандырды, Сібірге жер аударылды, атылды. Мұны “Әдебиет және искусство” журналының 1951 жылғынөмірлерінде жарық көрген “Тәжібаев шығармаларындағы буржуазиялық символизм мен ұлтшылдық” [Ерғалиев X. //Әдебиет жэне искусство, №11, 1951. Б.65.], “Қ.Бекхожин шығармаларындағы буржуазияшыл ұлтшылдық” [Исмаилов Т., Жұмағалиев С. //Әдебиет және искусство, №10, 1951. Б.68.], “Қ.Аманжолов поэзиясындағы жат пікірлер” [Қирабаев С. //Әдебиет және искусство, №10, 1951. Б.61.],- деген сияқты мақалалардың тақырыбының өзі-ақ айтып тұр. Ә. Тәжібаев творчествосындағы “қателіктер” “Біз де қазақпыз” деген пъеса жазуынан басталады екен. “ Біз де қазақпыз” пьесасының негізгі идеялық қателігі, зыяндылығы, оның жаңағы айтқандай, өмірдің айнадай ашық ақиқаттарын бүркемелеп, адам түсініп болмайтын символикаға бой ұрып, буржуазияшыл – ұлтшылдық сарында жызылғандығында еді”, - деп жазады автор. Егемендігімізді алғанша қазақпыз деп мақтану, қазақ тілім деп емірену, құдай, аллаһ дегенді ауызға алу “буржуазияшыл - ұлтшылдық” саналып келді. Мына мақала соның куәсі. “Қ. Бекхожин шығармаларындағы “буржуазияшыл - ұлтшылдық” – Кенесары мен Наурызбайды дәріптеп “Батыр Науан” поэмасын жазды, “Мариям Жагорқызы” поэмасында Мариямды мұңайтуы коммунистік жаңалықты айтпай, “ескіліктің ұсқынсыз сыйқын көруге әрекеттену” болып шықты. Мариям сияқты орыстың саналы жасынан осынша пессимизмге батып, мақсат, мүддесі үшін күреске шығудан тартынуы нанымды нәрсе емес ” көрінеді.

Бұл тырнақ астынан кір іздеу, жала жабудың мысалы.

Отыз жетінші жылдың қанды қырғынынан зәрезап болып қалған жазушылар сол міндет үдесінен шығуды көздеген сияқты. Сондықтан да оларға кінә тағу да қиын.

Ақындардың ақындар туралы тәуелсіздік алған жылдардағы шығармалары

Мінуар Әкімханов «Қамқоршы» [Әкімханов М. Қамқоршы //Ана тілі, 6 қазан, 2005. Б.14.] мақаласында ақын Ә.Сәрсенбаевпен қалай танысқаны, таныстығының сыйластыққа ұласып, қайырымын көп көргені, жалпы Ә.Сәрсенбаевтың жалғыз өзіне ғана емес, бүкіл жас қаламгерлерге жанашырлығы, сол қаламгердің көбісі кейін атақты ақын, жазушы болып кеткені сыр болып шертіледі. 1960 жылы Әбу Талдықорған обылысына барған сапарында ақын Құдаш Мұқашев оны жас ақын қыз Қанипа Бұғыбаевамен таныстырады. Талапкердің өлеңдерінде өрнекті ой барын байқаған ақсақал ақын Қанипаның тұңғыш өлеңдер жинағын шығаруына, жоғары оқу орнына түсуіне, тіпті кейін Жамбыл ауданының сол кездегі бірінші хатшысы Бекболат Тұрысжановқа хат жазып, жұмысқа орналасуына көмектеседі. Мақала авторы Әбудің «Жалын» баспасына ертіп барып, баспа директоры Қ.Ыдырысовпен кездестіріп, жинағын шығаруына, сондай-ақ Семей облысының Ақсуат ауданында тұратын Қытайдан келген қаламгер Ахмет Жүнісовтің, атыраулық жас ақын Медет Дүйсеновтің, Аманқос Ершуовтың кітаптарының жарық көруне Әбу ақынның ықпалы көп болғанын айтады. Мақала соңында Ә.Сәрсенбаевтың «Сен құрметте оны,// Түсіндің бе, қарағым!// Ол ақшаға сатқан жоқ// Тізеден кесіп аяғын» деген өлеңін мысалға келтіріп, жас ұрпақ тәрбиелеуде орасан қызмет атқарғанын, ақын жары Ләзиза Серғазинаның да ағайын-туғанға жанашыр, ардақты адам, айтулы қаламгер екендігін, үлгілі отбасының жарасымды тірлігін ризалық, шәкірттік сезіммен жеткізеді. Мақала ақындар жанының кіршіксіз тазалығын, қамқор көңілін көрсетумен бірге өмір сүруге, қоғамдағы өз орнын табуға келгенде олардың көбіне-көп дәрменсіздік танытатынын да аңғартады. Қорғанбек Аманжоловтың Әбубәкір Қайран шығармашылығы жайында жазған «Мен ғашықпын ғаламға» [Аманжолов Қ. Мен ғашықпын ғаламға //Егемен Қазақстан, 27 ақпан, 2008. Б.15.] мақаласы ақын шығармашылығын айтудан басталады да, өмір жолына, туған жері, әкесі, ауыл тұрмысына ойысады. Ақын ақын жайында, оның шығармашылығы төңірегінде сыр тербегенде өлеңдерінен үзінділер келтіріп, өлең жолдары арқылы туған елге, жерге деген ақын тербенісін, жан жылуын махаббатын жеткізеді. «Ол мінезді дарытқан өзінің өлең жолдарындағы «Көкпаршы мен атбегінің әулеті», «Киелерге –түйелерге иегер, қабағынан қар бораған қара шал. Бұл – тілге ұста, дінге нұсқа әкесі Рахматолла» ... «Ашық еді Ақсуаттың аспаны», деп сағынышты жырына қосатын киелі атырап осы. Тарбағатай сынды қара нар таудың қос қапталында сүйретіліп соры кеткен қазақтың мұңын да осы туған жерде ұққан-ды...». Автор Әбубәкірдің ұстаздары Қайым Мұхаметханов пен Төкен Ибрагимов екенін, сол көзі қарақты, шындықты бетке айтатын шынайы жандардың арқасында Әбубәкірдің Алаш арыстары Ахмет, Міржақып, Мағжан жайына жасынан қанық болып өскенін, сондықтан да «Оның өлеңдеріндегі көк бөрілік рухымызды қасиет тұтатын арда мінез өмірден көрген өнегелерінен тамыр тартқанын» мегзейді. Әбубәкір Алматыға алғаш 1977 жылы жас ақын-жазушылардың кеңесіне келеді. «Көк бура» әңгімесін Оралхан, Қалихан ағалары жақсы бағалайды. Бірақ Тұрсын Жұртбай «Прозаңды білмеймін, өй, сен ақынсың ғой», деп қолынан жетелеп жүріп өлең оқытып, көп ақынға таныстырады, әдеби ортаға араластырады. «Ғафекең, Қадыр ақындар «Бәрекелді!» дескен. Аға ақындар мақтауы жас талапқа қажет болып, өлең өлкесіне бір жола бет бұрады. Автор Әбубәкір поэзиясы жайында сыр толғап, ақындар Бауыржан Жақып, Маңғыстаулық Светқали Нұржан, Көкшетаулық Баянғали Әлімжанов пікірлерінен үзінділер келтіріп, поэзиясының қыр-сырымен бірге ақындық мінезінің де қатпарларын ашады. Ақындардың бір-бірін көрмесе іздеп, сағынып жүретін бауырмалдығы, арманшыл ақ жүректілігі де бар мұнда. Ақын жинағын Сәкен Иманасовтың «Жыл кітабы» деп бір ауыз сөзбен шынайы бағалауы да таланттың талантты құрметтейтінін аңғартса керек. Мақала соңында Ә. Қайранның қандай шығармалар жазып жүргені, қай газет, журналдарда қызмет істесе де абыройлы болғаны, қазір «География және табиғат»журналының бас редакторы қызметін атқаратыны баяндалады. Ақын ақын жайындағы мақаласын былайша түйіндейді: «Елдік пен ерлік байқалар әлі,// Шайқалар әлі талай көк.// Кеткенін халқым қайта алар әлі,// «Алла!» деп ... Сонсоң «Абай» - деп!»- біз де Әбубәкірге ілесе қайталағымыз келеді». Ақынның талантты ақынға бүйрегі бұратыны, оның жырларына тәнтілігі, поэзияны жақсы түсініп, талдай, таразылай білетіні, таптаурын жолмен жүрмей, жаңа із салуға талпынысы (өлеңдерін талдағанда) сезіледі, сол білігі мен сыншылық қасиеті, ізденісі алған тақырыбын жақсы игеріп, діттеген мақсатына жетуіне көп көмегін тигізген. Ақынның ақын шығармашылығы жайында тереңірек сауатты, түсініп жазатынына көзіңіз жете түседі. Ақындардың ақындар тағдырына алаңдауы, өмірден өткен қаламдастары шығармаларының жарыққа шығуына көмек жасаулары, үнемі естеріне түсіріп естеліктер, эсселер жазуы жандарының тазалығын, бір-біріне жанашырлықтарын айғақтай түседі. Н.Айтұлының “Қазақ әдебиеті” газетінде “Қаламдасым - қанаттасым” айдарымен берілген “Есенғалидың ерекшелігі” [//Қазақ әдебиеті, 1992, 30 қазан, Б.11.] мақаласы Е.Раушанов шығармашылығына арналған. Ақын ақын өлеңдері төңірегінде ғана сөз қозғап қоймайды, адамгершілігі, азаматтығы жөнінде да сыр шертіп, достық қарым-қатынастары жайында да әңгімелейді. “Әдебиетке қалам ұстағанның бәрі бірдей жауапты” деп өзі айтқандай, әр сөзі, әр сөйлеміне жауапты қарағаны сезіледі. Жалпы, Несіпбек шығармаларында жеңіл-желпілік бола бермейді. Қаламгер бұл мақаласында да сол өз биігінен көрінген. Талантты ақын талантты ақын жайында тебірене, шабытпен серпіле, ағынан ақтарыла жазады: “Ол кезде біздің де айналадан жеріне қоймаған, әйтеуір өлең көрінсе оқудан еріне қоймаған, өзімізше орда бұзамыз деп маңдайымызды тауға да, тасқа да соққан, соқыр сенімге ілескен шалдуар шағымыз” еді... “Сол аздың өзі андыздай бастады”, “Қай заманда нағыз әдебиет биліктің күшімен, қамшының ұшымен жасалып еді?”, “Таланттылардың табанына шеге қақты, басқан ізін аңдып бақты”, “Алайда, кең жайлаған, қонысынан мұрт майлаған табысынан қараптан-қарап айрылу – қасірет қой”, “Жалынсаң да қаламмен жалғыз сөйлем түртпейді, ерегескендей қағазға қолын да сүртпейді”, “Бізді қинайтын қымбатшылық емес, көркем әдебиетке төнген өтпелі құрғақшылық”, “Жүрек көзімен ғана көре аласыз”, “Есенғалидың айыбы – туа қасқалығында, талант тұрпатының басқалығында, қаршадайынан “Халқым!” деп қабырғасы қайысатындығы”, “...көкіректері қобыздай күңіренген”, “Мол жазғанда “миллиардтатып” көпірткен жоқ, сөзді бір-біріне соғып “биллиардтатып” секірткен жоқ, қазақ поэзиясының эпикалық жанрында сырғып аққан Сырдай өз арнасын салды”, “көркемдік қырларын, оның өзіне ғана аян құпия сырларын кеңінен сөз ететін уақыт әлі алда”... “Тіл табиғатын, сөз құдіретін тану үшін жырды қарасөзбен табыстыру мақсат емес, қарасөзді, прозаны жырдай жырлату мұрат” [Серікқалиев З. Тіл өнері дертпен тең //Жұлдыз, 1972, №5, Б.195.],- дейді сыншы, ғалым З.Серікқалиев. Ақын-публицист бірде ұйқастырып, бірде дыбыс үндестіктерін пайдаланып, бірде бейнелей, енді бірде тың теңеулер жасап, бауырын жазған жүйріктей көсіледі. Тағы бірде: “Қазаққа қазір кітап шығару үшін емес, ішіндегі қайғы-қасіретін шығару үшін, қаңыраған жүректерді асыл рухпен суару үшін, көптің жігерін жану үшін туған ақындар керек”,- деп, ұйқастырып, кейіптеп, бейнелеп, кезекті қайталаулармен ойын қағазға серпілте түсіреді. “Ессіздің еңірегені емес, ойлы жанның ішкі күңіренісі” деп Есенғали өлеңдеріне баға берген ақынның ойлары да салмақты, орамды: “халықтың арын қорғамай, заманның зарын қозғамай тұра алмайтын ақындар болады. Халықтың ақындары деп соларды айтуымыз керек. Нағыз халық ақыны – отызда да халық ақыны, тоқсанда да халық ақыны. Халық ақыны болу үшін біздегідей сексенге келу шарт емес”. Автор қос сөздерді де ойната қолданады: “атан қомында белден-бел, елден-ел асып”, “қилы-қилы қияларға, орамды-орамды ойларға құлаш ұрады”.

Ақындардың ақындар жайында жазған поэма, дастандары қаншама?! А.Жұмағалиевтің майдандағы ерлігі суреттелетін Қ.Аманжоловтың “Ақын өлімі туралы аңыз”, татар халқының патриот ақыны Мұса Жәлилдің батырлығы сөз болатын Ж.Молдағалиевтің “Жыр туралы жыр”, Ғ.Қайырбековтің Ы.Алтынсарин өмірінен сыр шертетін “Дала қоңырауы” т.б. поэмалары соған дәлел. Ж.Ермановтың “Ақын өлімі” [Ерманов Ж. “Ақын өлімі”. Ұлытауға бардың ба... А., Жазушы, 1990. 78 б. кіт.к. 128 б.] поэмасы Сәкен Сейфуллиннің өмірінің соңғы сәттерінен сыр шертеді. Бұл – публицистикалық поэма:

“Боралдай.// Боралдай сай// Боралдай бел”.

Осы сияқты жер атаулары – Жамбыл, Сарыарқара, Иманақ, Мәскеу, Қарашілік, өмірде болған адам аттары – Галина, Арыстан Дәуітұлы Троцкий, Темірбек, Гүлбаһрам, Колчак, Аян, оқиғалар да өмірде болған жайттар, “Сәкеннің соңғы монологы” – бәрі-бәрі публицистика белгілері. Ақындардың ақындар туралы лебізінің енді бір тобы белгілі қаламгерлердің еске алу кештерін, даталы күндерін өткізуге байланысты туған. “Қасиетті Қасым” [Тұрғынбеков С. “Жерорта”, А., Жазушы, 1999. 124 б. кіт.к. 208 б.] өлеңінде “Әлемді шарлап әуенің// Ән-жырың судай тасыды.// Ардақтаған елімнің// Артық туған асылы.// Кемелі келген жорғаның// Кем болмайды нәсілі.// Бар өнердің бастауы// Бар ақынның басымы”,- деп әр сөзді әуездендіріп, жыр нөсерін құйған Серік Тұрғынбеков Қарағанды облысының Қарқаралы ауданынан Қ.Аманжоловтың туғанына 80 жыл толуына орай өткен тойдан жазған осы өлең аттас [Тұрғынбеков С. Қасиетті Қасым //Қазақ әдебиеті, 19 шілде, 1991. Б.4.] мақаласында да өлеңдегі өрнектерінен танбайды. “Жаз бойы Қарқаралы өңіріне қас қылғандай жалғыз тамшы тамбай-ақ қойды. Апталап соққан аңызақ аптаптан жердің апшысы қуырылып, көні кепті. Қазақтың қара өлеңінің пайғамбары Қасым сынды қасиетті ақын сексеннің сеңгіріне шығып жатқанда, өзі талай тебірене жырлаған таңғажайып табиғаттың дәл осылай тараңдық жасай қоюы қолайсыз-ақ көрінді”,- деп басталған мақала авторының ақын екендігі сөз саптасынан-ақ аңғарылып, әрі қарай да осы дыбыс үндестігі, ішкі ұйқастар мен көбінесе лирикалық өлеңге арқау нәзік сезімге, тапқырлық пен шешендікке, бейнелі сөздерге ұласады: “Біресе дауылдатып, біресе жауындатып алатын Қасым ақынның табиғи өз мінезі тап туған күнін тойлап жатқан мезгілде айқын байқалды. Шіліңгір шілденің алтыншы жұлдызы болатын. Ақын тойы өтіп жатқан Кент тауының етегінен кенеттен дауыл көтеріліп, артынша, айналымға келмей сап басылды да, қара нөсер құйып берсін! Даладағы сахнада дауылпаз ақынның жыры саңқылдап оқылып жатқан кез болатын. Асқақ жырды аспаннан құйған қара нөсер тоқтата алмады. Төпеп тұрған қара нөсер қаһарлы жылдардың қынабынан суырылып шыққан Қасымның қуатты әніне төтеп бере алмады”. Автордың қаһарлы жылдарға жан бітіріп, оның қынабынан қуатты ән суырып шығаруы, сөз жоқ, ақындық! Әрі бейнелі, әрі бедерлі, әрі тың теңеулі бұл сөйлем Серік ақынның талант қарымын да, тапқырлығын да танытып тұр. “Майдан даласында, от-жалынның арасында, оқ дәрінің исі сіңген осынау дауылпаз әннің таңғажайып құдіреті әлі күнге дейін бір сәт кеміген емес”. “Ашу-ызасыз бұрқырап, тасып-төгіледі де жүреді” [Медетбек Т. Сонда ит жүгіртіп, құс салып жүрген салт атты қазақты жазған ақын ұлт ақыны да, компьютер жанында тұрған қазақты жазған ақын ұлт ақыны болмай ма?! //Жас Алаш, 20 маусым, 1998. Б.6.],- деп Т.Медетбек айтқандай, ақынның бұл мінезі шығармаларында да көрініс тауып, асыра, аспандата айту, тасып-төгілу жиі ұшырасады: “Қазақтың қара өлеңінің пайғамбары”, “қасиетті ақын”, “дауылпаз ақын”, “Саңқылдай оқылып жатқан”, “Сексен жасқа келген Қасым ағасының таңғажайып творчествосы туралы таңқаларлық баяндама жасаған талантты ақын Серік Ақсұңқарұлы жыр тәңірісінің тұлғасын сөзбен сомдап, терең толғайды. Баяндама бала Қасымнан дана Қасымға дейінгі соқпақты жолдың сайрап жатқан іздерін бүгінгі күннің безбеніне салып өрнектеп береді”, “Қазақ өлеңінің хас жүйрігі”, “Өр дауысты өжет ақын”, “Керемет кент тауының етегіне”, “Қасым ақынның шын жанашыр оқырмандары, қалтқысыз сүйетін қадірлі шәкірттері”. Серік публицистикалық шығармаларында теңеуді, айқындауды көбірек қолданады: “Дариға сол қыз” әуені қырандай қалықтайды, алдаспандай жарқылдайды” (теңеулер), “Шіліңгір шілде”, “қара нөсер”, “қаһарлы жылдар”, “қуатты ән”, “дауылпаз әннің”, “өр дауысты”, “ғажап ақын”, “өлмес өсиет”, “киелі сөз”, “ұраншы үн, ұрда жық сын”, “өжет ақын”, “жанашыр оқырман”, “қадірлі шәкірттері”, “Құдіретті Қарқараның да...”, “Қасиетті Қасым”, “Қасекеңе қатысты жанашыр ойларын, бірегей ұсыныстарын, татымды тілек-талаптарын айтудан аянып қалған жоқ”, “Ескерткіштің ашылу рәсімінде сөз алған әрбір шешен ақынға деген адал құрметін, ыстық ықыласын, жүрекжарды жылы лебізін қалтқысыз жеткізіп, өздерінің талантты перзентінің тас тұлғасына тағзым етті”, “Қасым ақынның қастерлі талантын, қаламгерлік қасиетін, қарапайым тұлғасын биікке көтеріп, сүйіспеншілік сезімдерін білдірді”, “Қуаныш Сұлтанов пайымды пікірлер айтты”, “ұлы ақынға деген үлкен сүйіспеншілігінің, адал құрметінің нәтижесінде жүзеге асып жатқандығын тебірене баяндады”. Ақын-публицистің айқындауларды жиі қолдануы кейде көпсөзділікке, кейде асыра айтушылыққа, кейде бұлдырлыққа соқтырғанын жоғарыда келтірілген мысалдардан да аңғару қиын емес. Автордың “Қасиетті Қасым” өлеңіндегі “Сұлу жерде тусаң да,// Сұлулықты қусаң да,// Сұлу жырды жазсаң да, Сұлу әйел алсаң да,// Сұлу жерде қалсаң да - //Сұлу ғұмыр сүре алмадың, жан аға!!!”- деген әдепкі қайталау тәсілдері, мақаласында былайша көрініс табады: “Екі күн бойы ел-жұртының еңсесін көтеріп, көңілін қуанышқа бөлеген Қасым тойы да өзінің шеруіне жетті. Біз екі күн бойы ел қуанышына куә болған Кент жайлауынан ұзап, құдіретті Қарқаралының да құшағынан сытылып шығып бара жатырмыз (бейнелі – С.О.). Екі күн бойы жыры да, сыры да таусылмайтын қасиетті Қасым бейнесі бұрынғыдан бетер зорайып, тұлғалана түскендей.

Ақын-публицист мақала соңын Қасымның өз өлеңімен әдемі түйіндейді: “Ол бізге: “Дүниеге келер әлі талай Қасым,// Олар да сол Қасымды бір байқасын.// Дауылдай өртке тиген өлеңімді// Қасымның өзі емес деп кім айтасың!..”- деп тұрғандай”. Серік “Нұрхан ақын – тұлпар ақын” [Тұрғынбеков С. “Нұрхан ақын – тұлпар ақын”. “Жерорта”. А., 1998. 126 б. кіт.к. 208 б.] өлеңінде: “Ағыл-тегіл таптырмай жыр тағатын,// Дауылдайтын, тулайтын, бұрқанатын,// Атағымды, атымды шығарсам да// Боламын деп айта алман Нұрхан ақын” десе, тақырыбы “Топжарғанның тойын өткізді Торғайдың халқы жиылып” [//Қазақ әдебиеті, 19 желтоқсан, 2003. Б.10.] деген өлеңнің екі тармағындай әрі дыбыс үндестіктеріне құрылған мақаласында да ақындарға тән көркем кестелерінен алшақтамайды: “Торғай төрі – көптен бері тойға сусап қалған екен. Жаратылысында торғай тойшыл халық. Топырағына ақындық киесі қонған еді”. “Ондағы образдар мен сом алтын сөздерді салалап, салмақтап айтар болсақ, атан түйеге жүк артқандай алтын қазынаға тап келер едік”. “Ол тойдың иесі де, киесі – тарлан ақын Нұрханның өзі болды”... Ақын-публицист Торғайдағы Нұрхан Ахметбеков тойының қалай өткенін егжей-тегжейлі баяндай келіп, мақала соңында: “Ақын аруағына бас ие отырып, мақаламды “Нұрханға” атты өлеңіммен аяқтағалы отырмын” деп әрі қарай өлеңге кезек береді. Бедерлі жолдар мен бейнелі сөздер, ішкі ұйқастар бұл өлеңде де көрініс тауып, екі шығарма бірін-бірі толықтырып, бір дүниеге айналып кеткен: “Артында асыл сөз қалған, // Торғайда туып – топжарған.// Өлең айтқан кезінде,// Ескен желдей екпіндеп,// Көшкен елдей қозғалған,// Кене ханды мадақтап,// Түрмеге түскен кез болған.// Алтын сөзі жез болған// Жақсы болса ел жайы// Аман болса Торғайы - // Болмаған онда өзге арман”. Ұ.Есдәулетовтің “Ақтөбе өз Сағиын танымай ма?” [//Қазақ әдебиеті, 2005, 12 тамыз. Б.3.] атты тақырыбы өлең тармағындай шағын мақаласында көрнекті ақын Сағи Жиенбаевтың бір облыстың ғана емес, бүкіл Қазақстанға ортақ біртуар тұлға екендігі алайда 70 жылдық мерейтойын өзінің туған жері Ақтөбе облысы әкімдері өткізбей, сөзбұйдаға салып келе жатқаны сөз болады. “Естуімізше,- дейді автор, - ақынның “айыбы” – көзі тірісінде ешқандай мемлекеттік марапат, атақ, сыйлық алмағандығы көрінеді. Осы да уәж болып па? Ең мықты атақ – халқың берген “ақын” деген ат емес пе? Қай заманда болсын ақын атаулы еліне елеулі, халқына қалаулы болып қала бермек”. Автор С.Жиенбаевтың өмірде қарапайым, кимелеп алдыға ұмтыла қоймайтын аса кішіпейіл жан болғанын, ешбір атақ алмаған Қ.Аманжолов тойын Қарағандыдан бастап бүкіл еліміз, А.Бақтыгерееваның 60 жылдығын Орал мен Атырау, Алматы қаласы дүрілдетіп өткізгенін айтып, әдемі түйіндейді: “Әлде Ақтөбе облысын өмірінде өлең кітап оқып көрмеген адамдар басқара ма? Ақынының тойынан жерлестерін айырмайық. Нағыз ақын ешқандай атақ-сыйлықсыз ардақталуға тиіс!”

Бұл – талантты ардақтау, ақынның ақынға деген жанашырлығы.

Мақала Ұлықбектің бұрындары жазған “Сен жартассың,// Ақын – толқын.// Келді саған еркелеп,// Келді саған көкірегін өртеп от.// Жыры бар ма, мұңы бар ма тыңдашы,// Уа, Дүние ақыныңды еркелет!” [Есдәулет Ұ. Заман-ай... Астана, 1999. 8 б. кіт.к. 88 б.],- деген өлең жолдарын еске түсіреді. Несіпбектің “Жүрегі жырдың ұясы” [//Қазақ әдебиеті, 1992, 27 наурыз, Б.5.] мақаласы ақын Қанипа Бұғыбаеваның 50 жылдық мерейтойына орай жазылыпты. Мұнда да автордың ақындығы атойлап тұр: “Оны тек көңілдің көз ілеспес сәулесімен сезініп, ой елегінен өткізбесек, ара-жігін ажыратып, атын атап, түсін түстеп, ен тағып, еншілеу мүмкін емес”, “Көркем туынды жердегі қым-қиғаш тіршілік тартысының кестеленген көрінісі”, “өнер бесігінің құндағы құрғамаған”, “ұрпақтан ұрпаққа шашыраған сиқырлы жыр ұшқыны таңдап кеп, Ақсу бойында туған кішкентай қара қыздың да жүрегіне ыршып түсіпті”, “қасіреттің көзге көрінбейтін өткір де жыртқыш тырнағы”, “ақындық әлемінің аспаны бірте-бірте биіктей түсіп, көкжиегі халықтың көз қуаныш-қайғысы бұл күнде бүкіл елдік тұғырға көтеріліп, Қанипа жырлары әр қырынан жарқылдап, алыстан көзге шалынады”, “мінбені ерттеп мініп, жерден жеті қоян тапқандай өңешін жыртатын болса, соны көш бастаушы серкеміздей көріп жапырыла құлаймыз”, “Құдайым-ау, үндемей жүріп-ақ халық үшін қабырғасы қайысқан қаһармандық сөзін осыдан он-жиырма жыл бұрын қаламмен айтқан...”, “Ғайыптың шымылдығын ысырып, оларды жоқ дүниеден бар дүниеге көшіру – таланттардың маңдайына жазылған жұмбақ”, “Көсіліп айтсаң да, есіліп айтсаң да еңбегің – еш, тұзың – сор болмасы анық”, “ояу көңіл, сәулелі жүрек”, “Түймені жырлап отырып-ақ дүниені аударып-төңкеруге болады”, “иненің көзінен арқан өткізе алмайтын момақандығынан да болар”. Тәуелсіздік елімізді еркін тыныстатып, қаламгерлерге де бұрын-соңды болып көрмеген тың серпіліс, жаңару алып келді. Бұл кезең (1991-1995) Ш.Елеукенов сөзімен айтсақ: “Қазақ халқының тарихындағы ең бақытты дәуірден, маңдайы жарқырап, тәуелсіздік туын желбіретіп, мерейі үстем болған және елімізді демократиялық жолға түсірген 1991 жылдың 16 желтоқсанынан басталады” [Елеукенов Ш. Қазақ әдебиеті тәуелсіздік кезеңінде //Ақиқат, 2003, №10, Б.38.]. Ғ.Жайлыбаевтың ақын Жаяу Мұса Байжанұлы жайында жазған “Аттыдан жаяу жүріп кегін алған” [Жайлыбаев Ғ. Аттыдан жаяу жүріп кегін алған //Қазақ әдебиеті, 2005, 16 қыркүйек. Б.6.] мақаласын оқып көрейік: “Өлең емізіп, өнер сауғызған өлке өз өренін өзекке тепсе, өзегіңді өксік шалмас па? Сол өксік серт болып серпіліп, дерт болып шертіліп, намысыңның найзағайын ойнатар. Шырмауы көп шырғалаңнан шырай іздер шақ емес ол. Есер тобырдың ессіз әрекеті естіні есейтпей қойсын ба? Бір мүшелге толар-толмастан елден безіп, Омбы мен Қызылжарды кезіп, тыншу алмас дүниенің тылсымдарын сезіп қайтуы ғұмырының келесі кезегінің беташар сапары іспеттес”. Аллитерация, ассонанс, ішкі ұйқастар, көтеріңкі леп Жаяу Мұса өлеңдеріндегі екпінмен астасып, “Әділетті жүргізіп, жауыздықты жерлесем” деп өткен бунтар мінезін аша түседі: “Жаяу Мұса – мұнар күнде мұз жастанып, қар кешіп арпалысып өскен арыс ақын. “Үш жүзге мағлұм болған атым Мұса,// Жігіттер, шешен болсаң маған ұқса.// Сыртымнан мені қазақ қашқын дейді,// Көрер ем Қашқындықты күнім туса”. Осы шумақтың өн бойында қатыгез тағдырға деген қайсарлық та, жасымайтын жігер де, ақындық адуын мінез де бар”. Жаяу Мұса өмірі мен шығармашылығы туралы мақаласындағы өрнек “Жаяу Мұса ауылы” [//Қазақ әдебиеті, 2005, 16 қыркүйек] өлеңінде де жандана түседі: “...Биылғы тамыздың тамылжыған бір күндерін Жасыбайдың жағасында, Сабындының сағасында Баянның ұл-қыздарымен бірге өткізгенім бар”. “Баянауыл бауыры,// Ақбеттаудың етегі.// Жаяу Мұса ауылы,// Тектілердің мекені”. “Жаяу Мұса топас тобырдың торына шырмалып торғайдай шырылдап 12 жылға Тобылға жер аударылып кете барады”. “Қапияда қапылдым,// Сырын тыңдап сол маңның.// Атын алған ақынның// Мұстафасы-ай Шорманның”. “...сұңқардай саңқылдаған... Сүйіндік атамның сүйкімді бұтақтары// Сал-серіге ылайық// Сарыарқаның сауыры...”

Ақындардың Кеңес дәуіріндегі эпистолярлық шығармалары

Хат – эпистолярлық публицистика. Публицистиканың ақпараттық жанрларына жатады. Мұнда автор жолданатын адрес санатында жеке тұлғалар, әлеуметтік топ, еңбек ұжымы тағы сол сияқты болуы мүмкін. Хат авторының жолдап отырған адресіне тіреп айтуы шығарманың жазылу формасын ғана айқындап қоймайды, сонымен қатар, жанрдың мазмұнын да береді [Прохоров Е.П. Письмо. «Теория и практика советской периодической печати». М., Высш.школа. 1980. с. 321. кіт.к. 376 б.],- дейді орыс публицистика зерттеуші ғалымы Е.П. Прохоров. А. Байтұрсыновтың 1925 жылы 11 маусымда Ә. Бөкейхановқа жазған хаты мен Әлиханның оған жауабы жеке тұлғалардың бір-бірімен қарым-қатынасын, мінез-құлықтарын, арман-мақсаттарын, сол кездегі заман тынысын ғана аңғартып қоймайды, сонымен бірге оларда ұлт мүддесі бір. Ахмет «Қадірлі Әли!» деп бастап астананы Қызылордаға көшіру мәселесінің шешілмеуіне байланысты хаттарына жауап бере алмағанын, өзі де сол жаққа қоныс аударуды көздеп отырғанын, сондықтан аулына да бара алмағанын баяндап, көшіп-қонып біткен соң тамыз бен қыркүйек айларында елге барып қайтатынын жеткізеді: «Егер сенің профессорың Торғай мен Ырғызға қарай шығатын болса, маған да онымен бірге шығу қажет шығар». Профессордың, ұлты неміс, мамандығы дәрігер. Соған қарағанда, М. Кучинский болуы мүмкін. Оның аты – жөнін Қошке Кемеңгерұлының «Жол әсері» [Қазақ тілі //Семей газеті, 15 тамыз, 1924.] мақаласынан кездестірдік. Бұл мақала 1924 жылы 15 тамызда жарық көрген. «Германиядан келген Берлин университетінің профессоры доктор Кучинский мен Семей уезіне қараған Бұғалы, Шыңғыс, Меңдеш болыстарын, Қарқаралы уезіне қараған Ағанды, Абралы, Кент, Ақсары, Дастар, Ақбота болыстарын шет пұшпақтап аралап түстім» деп жазады автор. Шамасы, М. Кучинский Семей уезін аралап, Торғай мен Ырғызға бет түземек болған. Хат одан әрі былайша жалғасады: «Оның өлең-ән жинауы, суретке түсіруі – менің де ежелден ойластырып жүрген дүниелерім еді. Егер профессордан үйрену жазса, маған үлкен олжа болары хақ». Бұл жолдар профессордың М. Кучинский екендігіне көз жеткізе түседі. Қ. Кемеңгерұлы да профессордың әнге әуестігін «Мал баққан ел әнші келеді деген пікірді қазақ елі айқын дәлелдейді. Қазақтың кейбір әндері Венгриядағы мадиярлардың әніне ұқсас» деп көрсеткен. «Қазақ Мемлекеттік баспасымен келісілген шартқа сәйкес, мен жеке емле бойынша үш грамматика және қазақ әліппесін қайта жасауым керек. Аяқталу мерзімі: біріншісі – 15 маусым, екіншісі – 1 шілде, үшіншісі – 1 тамыз, төртіншісі - 20 тамыз. Міне, сол уақытқа шейін басқа жұмыстарға қарауға мұршам жоқ, оның үстіне қазақ – қырғыз институтында оқу басталса, тағы да бос уақыт болмай қалады. Сол себепті де, 20 тамызға дейін Ибрагимнің (Абай) ғұмырбаянын жаза алмайтынымды анық айтамын. 20 – тамыздан соң уақыт бола ма, жоқ па – оны білмеймін. Сендерге өз суретімді жібермекпін. Бірақ байқа, менің бейнем енгізілген дәптеріңді алмай қойып жүрмесін. Біздің коммунистер Мәскеу коммунистері секілді жарткеш емес – нағыз 96 пробалы». Хат иесінің коммунистерді онша ұната қоймайтыны осы бір кекесіннен де көрініп тұр. «Алтынсары баласының суретін «Шолпан» журналының № 6,7,8 кітап жинағынан табасыңдар. Одан басқа менде сурет жоқ. Міржақып Қостанай уезіне кетті. Кеше одан алған телеграмның мазмұны мынадай: «Гая (Гая – Ғайнижамал, Міржақыптың зайыбы - С.О.) ерледі. Ұл туды». Мен Пішпекте өткен қырғыз мұғалімдерінің сиезінде болып келдім. Күн тәртібіне мәселелер мыналар: тіл, әріп, емле, ғылыми пән сөздері, ескі сөздерді жинау. Мектеп түрі. Латын әліпбиі жөнінде оларда бұған дейін бір жиналыс болып, шешім шығарған екен. Сиез соны мақұлдады. Ол шешім төмендегідей: Латын әліпбиін қырғыздың болашағы үшін пайдалы деп табу. Алайда оған дейін араб әліпбиіне кейбір өзгерістер енді. Олар Нәзірдің (Нәзір Төреқұлов – С.О.) латын әліпбиін арабшадан нашар дейді. Бізде үлкен және кіші әріп болмауы қажет, сонымен бірге тасқа түсетін әріп пен жазбаша әріптің айырмашылығы байқалғаны жөн. Орысша жағрапияны академиялық орталық баспа алмайды. Оны Қазақ өлкесін зерттеу қоғамының талқысына салып, сонан соң хабарлармын. Соңғылар бастыртады деп ойлаймын, өйткені оларға қазақ жағрапиясы өте қажет. Құшақтап сүйдім. Ахмет.» Бір басында қаншама жауапты жұмыс. «Ел бүгіншіл, менікі ертеңгі үшін» деп өзі айтқандай, бәрі келешек қамы, елдің жайы. «Адамдық диқаншысы» тірі болғанда, әлі талай баға жетпес туындылар жазып, әдебиетіміз бен мәдениетіміздің, тіліміздің, діліміздің көкжиегі кеңи түскен болар еді-ау... Әлихан 1925 жылдың 23 маусымында Ахметке жауап хатында профессордың тамыз, қыркүйек айларында Ырғыз бен Торғайға барып, сол жақтан Қызылордаға соғатынын, қазір Берлинге кеткенін, келгесін сапарын Қостанайдан бастауын өтінгенін, бұған оның келіскенін жазады. Хатта профессордың есімінің Макс еккені көрсетіліпті. Бұл профессордың Макс Кучинский екендігін дәлелдейді. Сұрапыл дауыл алдында жазылған Әлихан хатынан коммунистер мен бұрынғы Алаш партиясы мүшелері арасындағы бітіспес кикілжің, бір – бірінің үстінен арыз жазуы сол кезде де болғаны байқалады. Осы қайшылық, бір-бірінің үстінен арыз-шағым жазу отыз жетінің ойранына ұласып, халқымыз басқа халықтарда гөрі қуғын-сүргінге көбірек ұшыраған жоқ па деген ой келеді. Жүсіпбек Аймауытов 1924 жылдың 16 мамырында Мағжанға хат жазып, ақындығын жоғары бағалап, «әдебиетімізге «Жаралы жан», «Қорқыт», «Баян» секілді сөз кестесін берген ақыннан әлі күтеріміз көп» дейді. Хатта Жүсіпбектің арнасынан асып, тасып жататын сөздері жоқ, байыпты, біртоға. Білгірлік, шешендік, дидактикалық сарын басым. Көп оқып, көп білетіндігі көрінеді. Мағжанға, жалпы әдебиетке, ұлтымызға жанашырлық сезіледі: «Пушкинді Пушкин еткен оның өлең жазғыштығы емес, өмірдің өзге көрмеген сәттерін елден бұрын сезе білуі, алғыр ақылы, тіршіліктің ең қажеттісін таңдай білу балгерлігі секілді ғой. Қазағым деп қамығып жүрсің. Тасбақаша мимырт жүрсең көп нәрсені қамтисың. Арғымақша ағындап, жүйткіп өткеннен гөрі сол мимырттық мазмұнды. Маңдайдағы көзбен емес, көкіректегі көзбен қамтышы». Жүсіпбек бұл жерде өзінің ағындатып жазатынын мегзеп отырған тәрізді. Хатты баяу бастап, асықпай жазуының да бір себебі осында жатқан сияқты. Хат былайша жалғасады: «Жиырмасыншы ғасырдың перзентісің. Өз сөзіңмен айтсақ, «опасыз өмірдің», «өтіріктің қарғысы ұрған», «қаскөй тағдырдың» заманы туған кезде адам өз өмірінің қожасына айналып, жаңа үмітпен, жарыққа, жарылқаушылыққа бет бұрған мезгілде сөз дарыған мықты ақын бейтарап отыруға тиіс емес. Бүгінгі күн қанша қамыққыш болса да Байронның өзін төңкерісшіл деп жүрміз. Төңкерісшіл ақын алға ұрандап шаба берсін деуден аулақпын, шынымды айтсам, күн санап сезім шырғалаңынан шығып, тақырып шеңберін кеңейтіп, шынның жүзіне тура қарап, дарын тағылымыңызды жетілдіре беруіңізді тілер едім. Біреуге өйте ғой, бүйте ғой деп өтініш ету бұл заманда қалып барады. Әсіресе ақынға бұйрық жүрмейді. Өтініш өтпейді, өктемдік келіспейді. Әйтсе де себепсіз салдар тумайды. Осы ретте сіз бен бізді қазекемнің қасиетті сөзі туыс ете түссе, ойымызға ой, отымызға от қосса – мақсатымызға жақындай түсетініміз баршаға аян. Даңқтың дабылкеші болмай-ақ, мақсаттың құлы бола білсек жетеді. Не жазып жүргеніңді білгім келеді. Сәлеммен себепшіңіз Жүсіпбек». [Досжан Д. Абақтыдан жеткен хаттар //Қазақ әдебиеті, 7 ақпан, 1992. Б.7.] Хатта әріптесін қамшылау бар. Мақсат – халық мүддесін, қажетін өтеу. Ақын заманының ауанын түсініп, тізе біріктіру керектігін ертерек сезінген секілді. Мағжанның шынайы ақындығына қол соғып, заман ағымына үн қосуын, қара бастың қамынан, сезімге құл бола беруден қол үзіп, халық мүддесін ойлап, ойлы дүниелер тудыруын сұрайды. Онысын тура айтпай, ишарамен жеткізіп, Байронның төңкерісшілдігін есіне салады. Ш.Құдайбердіұлы бүкіл адамзатты сүйе біліп, адамзаттық құндылықтарға үн қосуды ойлады. Оны 1931 жылы 3 ақпанда С. Мұқановқа жазған хатынан да байқау қиын емес: «...Мақтан емес іздегенім, тамам адам пайдасы болғандықтан, ақылым айтқан хақиқатты айтпай тұра алмаймын. Еріксізбін» деген жолдар растай түседі Адамдықтың, адалдықтың жолын қуған ақын хаты арының жалауындай: «Міне, осыны айтып отырғаным да адамшылық арым: барша адам баласына пайдалы деп 30 жыл инемен құдық қазып тапқан хақиқатты неге жіберіп, алдымен осыны басуын неге тіленбейсің деп еркімді билеп, «Жан сыры, жаратылыс сыры» деген қысқаша қорытындымды тағы жібердім. Әттең, дүние, осыны құр қазақша ғана басып қоймай, орысшаға да жақсы переводпен переводтап, ғылымды азаматтың бірі еңбек етіп, переводын өзіме көрсетер ме еді? Қазақшасы тез басылып шығар ма еді? Тірі күнімде не қарсы айтылған дәлелді сындарын, не білімді ойшылдардың қабыл алғанын біліп өлсем армансыз болар едім...» Ақын арманы кеш те болса орындалды. «Жан сыры, жаратылыс сыры» жайындағы «Үш анық» жинағы республикалық «Қазақстан» және «Ғақлия» ғылыми-әдеби орталығынан 1991 жылы қазақ, орыс тілдерінде бір кітап болып басылып шықты. Шәкәрім сынаса да, құптаса да жазған еңбегіне әділ пікір айтушының болғанын қалайды. Бұл өзіне деген талаптың биіктігі, шынайы таланттың елден күткен бағасы еді. «КАССР п/о Попов Остров 1-ое Соловецкое отделение, СЛАГ 1, лагпункт Дулатову Мир – Якубу Дулатовичу, Архангельск, Соломбала, 1-я деревня, 1-я линия, д.9. 32 жыл, декабрьдің 31-і. Міржақып, Мырзағазы (Есболұлы - С.О.), Ғазымбек (Бірімжанов - С.О.), қарақтарым, мен Архангельге 30 ноябрьде келдім, - деп жазады А. Байтұрсынов. - Келген күн демалыс күн болғандықтан ешкімді іздеп тауып алуға болмай, далаға түнегендей болып, түнімен жатпай көшеде қыдырып жүрумен болдым. Таңертең барған адам келесі таңертеңге дейін отырарға жер таппадым. Жанымда бірге барған 4-5 адам, олар да солай болды. Түнді солай өткізіп, ертеңіне Абдолланы (Байтасов - әдебиетші - С.О.) тауып алып, бөлек шықтым. Мұнда пәтер табу деген өте қиын жұмыс екен. Таныс арқылы болмаса, өз бетіңше пәтер табу деген болмайды. Абдолла өзінің таныстары арқылы әрең пәтер тауып берді. Келгеннен бері орын іздедім. Әлі табылған жоқ. Талай үміттенген жерлерге тұяқ ілікпей қалды. Бос орындарға – біріне айдалған болған соң алмаймыз дейді, біріне әуелі профсоюз мүшесіне аламыз дейді. Біреулеріне үшекеңнің (ГПУ – С.О.) рұқсатын сұраймыз деп, сұрағаннан кейін болмайды дейді. Сонымен әлі күнге дейін орын іздеп, сандалумен жүрмін. Орынсыз адамға нан карточкасын, столовой карточкасын бермейді. Ол карточкалар болмаса, нанды, тамақты базар бағасымен алып ішесің, базар қымбат. Нанның килосы 5-6 сом, буханкасы 25-30 сом. Сүттің литрі 4-5 сом. Оған қалай ақша шыдасын. Алып келген аз ақшам әлде қашан бітіп қалды. Абдолла мен қыр баласы (Әлихан Бөкейханов Ахметке ақша салып тұрған - С.О.), екеуінің араласуымен жан сақтап тұрған жай бар. Қыр баласы орнында болып, бұрынғы адресімен тез хабарластым. Сендерге орын-морын тауып жайғасып жазармын деп едім, ол болмаған соң көңілді хабар жаза алмай тұрған жай бар. Құшақтап сүйдім. Ахмет». [Дулатова Г. Аманат //Жұлдыз, № 3-4, 1994. Б.8.] Қысқа ғана хаттан оның авторының мінез-құлқы, асықпайтындығы, дос-жаранға мейірбандығы, әр нәрсеге байыппен, ерекше ықыласпен, ыждағаттылықпен қарайтыны, парасат-пайымы, байқампаздығы, өмірге құлшынысы, тіршілік үшін күресі байқалып тұр. Есіңе А. Байтұрсыновты өз көзімен көрген Ғалым Ахмедовтың “Ахаң ірі денелі, бірақ семіз емес, тұлғасы еңкіштеу, өте келбетті, салмақты, асықпай, жай, ақырын сөйлейтін адам еді. Аса кішіпейіл, кез келген адаммен, үлкен болсын, кіші болсын, айтқанын зейін қоя тыңдап, жөн сөйлесуші еді, оның үстіне өте қайырымды адам болатын” [Ахмедов Ғ. Алаш “Алаш” болғанда. А., Жалын, 1996. 32 б. кіт.к. 224 б.] деген сөзі еске түседі. Қатал тағдыр қаңғытып, әр үйдің есігін қақтырып, жатар орынға, жұмысқа, бір үзім нанға зар етіп қойса да мойымайтын, әлсіздік танытып, езіліп, егілмейтін мінез бар мұнда! Ойын асықпай-саспай, шашыратпай, әр сөзді қолмен қойғандай етіп байыппен, кезегімен жеткізген. Сондай-ақ хатта Архангельдің сол кезеңдегі тұрмыс-тіршілігі де қылаң беріп, елдің саяси ахуалы көрініс табады. Бір халықтың ардақтаған арысының кеңес дәуіріндегі қал-жағдайы кім-кімді болса да ойландырып, жүрегін түршіктіреді. Қазір қызметтен босап, ақшаң таусылған күні сырт беретіндер көбейіп, бір тілім нанды бөліп жеуден гөрі “бар болса, көре алмайтын, жоқ болса, бере алмайтын”, бірге туған ағайынды кісілер арасының өзінде дүние бөлісе алмаушылық, ұрлық-қарлық етек алып тұрған заманда Абдолла мен Әлиханның Ахметке көмегі көңіл қуантады, мұздай бастаған жүрегіңді жібітеді. Бұл кейінгі жастарға үлгі-өнеге боларлық қастерлі іс. Өзі баспана, жұмыс таба алмай қиналып жүрсе де уақыт тауып, дос-жаран інілерін іздеп Ахметтің хат жазуы да оның адалдығын, биік адамгершілігін дәлелдей түседі. Әйтпесе, туған анасына да хат жазуға ерінетіндер аз ба қазір?! Ал Ахметтің Міржақып, Ғазымбек, Мырзағазыға жазған екінші хатында сол кездегі “халық жауы” атанып Сібірге айдалған көптеген ақын – жазушылар мен ғалымдардың, журналистердің, белгілі партия, кеңес қызметкерлерінің тәлкекке түскен тағдыры бар. Автор тағы да көрген азабын, халықтың тұрмысын, елді аштық жайлап алғанын, қу жақтың (Ахмет Голощекинді осылай атапты) орнынан түскенін, Әлімхан Ермеков пен Мұхтар Әуезовтің қамаудан босағанын жазады. Ахмет кім үшін, не үшін азап шегіп, жер аударылып жүр?! Әрине, ел үшін, қазақтың қамы, болашағы, ар – намысы үшін. Қанша азапты көрсе де ақын алған бағытынан таймай, елдің жағдайын ойлап “Хабары өздеріңе мәлім күйде, жұмысы біткен” [Дулатова Г. Аманат //Жұлдыз, № 3-4, 1994. Б.9.] деп торығады. Осы хатт а Мұстапа деген кісінің есімі аталады. Ахмет, Міржақыптармен үзеңгілес екі Мұстапа болған. Бірі Мұстапа Көшеков – торғайлық, екіншісі – Мұстапа Бұралқиев – жамбылдық. Воронежге жер аударылған – Мұстапа Бұралқиев. Бұл жайында М. Дулатовтың қызы – Гүлнәр Міржақыпқызы Дулатова да “Жұлдыз” журналына шыққан “Аманат” [Дулатова Г. Аманат //Жұлдыз, № 3-4, 1994. Б.3.] аталатын естелігінде Мұстапа Бұралқиевтің жұбайы – Ботагөз Асқарқызы Воронежде Шатилов тәжірибе станциясында агроном болып істегенін көрсетеді.

М. Жұмабаевтың С. Мұқановқа жазған хаты да жоғарыдағы хаттармен мазмұндас: 1937 жылы М.Жұмабаев Сәбитке төмендегідей хат жазыпты. Бұл хат отыз жетінші ойранды жылдардың куәгеріндей: “Құрметті жолдасым Сәбит, сіз менің Петропавловскідегі орыс мектебінде орыс тілі мен әдебиеті пәнінен сабақ беріп жүргенімнен хабардар боларсыз. Январдің басында мені қызметімнен босату туралы мәселе қозғалғанымен де, біраз уақытқа басылып қалған еді, бірақ январьдің соңында бұл жай тағы да әңгіме болды да, мені жұмыстан шығарып жіберді. Не себепті босатылғанымды сұрасам, қалалық оқу ісінің меңгерушісі жалпы саяси себептерге байланысты дегенді айтты. Міне, 20 шақты күн болды, жұмыссыз отырмын. Декабрьде көркем әдебиеттердің қазақ баспасымен Толстойдың “І Петр”, Некрасовтың “Декабристерін” аударуға келісім шартқа отырған едім. Содан бері одан да хабар жоқ. Ол жақтан мен өте қиын халде отырмын. Әсіресе, жұмыссыздығым жаныма қатты батады. Мен Қазақстанға жаңа жолға түскенімді өз қалам күшімен көрсетсем деген тілекпен оралдым. Қалай болғанда да орталыққа жетуім керек деп шештім. Егер жолға қаражат тапсам, орталыққа баруды ойлап отырмын. Әрине, өз халімнің мүмкіндігін айта отырып сізді де бірдемеге міндеттегім келмейді. Сізге осылай жазуға қазіргі халім мәжбүр етіп отыр. Кешіріңіз. Бұл хатты қыдырып келген туыстарым жақтан “Степняктан” жазып отырмын. Төрт-бес күннен соң қайтамын. Құрметпен Мағжан. 20 февраль, 1937 жыл" [//Қазақ әдебиеті, 15 маусым, 1990. Б.6.]. Мағжанның хатын алған Сәбит 1937 жылдың сәуірінде Қазақтың Көркем әдебиет баспасының меңгерушісі Жаманқұловқа: “Сізге белгілі болғандай, қазір Алматыда Мағжан Жұмабаев жүр. Ол жазушылар одағына өтініш жазып, антисоветтік қателерін мойындайды, түзелуіне көмектесуді өтінеді, жұмыс беруді сұрайды. Осы мәселе жөнінде Мирзоянда болдым. Ол Мағжанға еңбек етуге жағдай жасаңдар, орыстың классикалық әдебиетін аударсын, материалдық көмек беру керек”,- деп хат жазып, соңына: “бұдан әрі Жаманқұловқа Сәбең “Прошу тебя как члена партии и зав. КИХЛ-ом, учусть эту мою записку и слов тов. Мирзояна на перевод с выдачей аванса по договору”,- деп қосады. “Сәбеңнің Мағжанға жасаған бұл қамқорлығы “қырағы көзден” таса қалған жоқ. Кейін “Қазақ әдебиеті” газетінің “Жұмабаевты қызметке орналастыруға ниеттенгені - үлкен саяси қателескені” (Зауал, А., 86 б.) немесе “Жазушылар ұйымына бастық болған Мұқанов та кейбір жау элементтерге жанасып жүрді. Уәлиахметовпен бірлесіп кітап жазды. Айсаринды жұмысқа алуға ұсынумен болды. Ақырында Жұмабаевты шақырып алып, оған аударма кітап бергізді. Партиядан қуылған Орманбаев Жұмабайды қызметке алды” (сонда, 89 б.) деп оған пәле жабуы осыған дәлел емес пе?!” [Кәкен А. 37-жылы Сәбең қалай тірі қалды? //Қазақ әдебиеті, 2000, 9 маусым. Б.7.]. С.Мұқанов жан-жағындағыларға жанашыр, әсіресе, ақын-жазушыларға көмегі көп тиген кісі. Мәселен 1943 жазылған мына бір хатты оқып көрейікші:

“Сіздің Ақсу ауданы 23 ауыл советіне қарайтын “Үштөбе” колхозының мүшесі, халық ақыны Қуат Терібаев – аса мықты ақындарымыздың бірі. О кісі үлкен талант иесі, тілге шебер, қазақтың көркем сөзін, ескі әдебиетін жүрегіне сақтай білген ақын. Жақында Қазақстан Жазушылар Одағының ІІІ пленумы болып өтті. Сол пленумға Алматы облысынан делегат етіп Қуат ақынды шақырған едік. Жол қаражатын да жіберген болатынбыз. Бірақ Қуат ақын келе алмады. Біздің сырт естуімізше Қуат Терібаевтың хал-ахуалы өте нашар көрінеді. Сондықтан Сізден сұрайтынымыз: “Қуат ақын тұратын ауыл советінің басшысы мен колхоз басқармасына ақынның жазу жұмысына жағдай жасауды тығыз түрде тапсырсаңыз екен. Қаражаттан көмектесіп, ақынның творчестволық қызметпен айналуына жағдай жасасаңыз екен. Сәлеммен Сәбит Мұқанов. 31.03.1943 жыл” [//Қазақ әдебиеті, 2000, 9 маусым. Б.3.]. “Бәрінің басы-қасында Сәбең жүрер еді” мақаласында Ғалым Ахмедов те: “Сәбит аға көп жыл Жазушылар одағын басқарды. Бір жақсы шығарма жазылса, не жас талант көріне қалса, қуанып жүруші еді... Әркімге-ақ шарапаты тиген Сәбит аға аса жайдары, кішіпейіл, үлкенмен де, кішімен де өз қатарындай әзілдесе сөйлесіп баурап алатын мінезге бай, көптің адамы еді” [//Қазақ әдебиеті, 2000, 9 маусым. Б.3.],- деп жазады. 1960 жылы С.Мұқановтың 60 жасқа толуына орай сол кездегі “Социалистік Қазақстан” газетінің Павлодар облысындағы тілшісі болып жүрген Ә.Нұршайықов “Танысу” деген очерк жазып, оны облыстық “Қызыл ту” газетіне бастырып, жазушының өзіне хат жазып салып жібереді:

Сіздің туған күн тойыңызға тарту ретінде мына бір очеркті жазып, облыстық газетке бастырып, Өзіңізге жіберіп отырмын. Оқып шығып, пікіріңізді сүйкей салуыңызды өтінемін. Бұл Сіз туралы жазбақ боп ойлаған очеркімнің тек бірінші тарауы. Алғашқы ойым: 2) Сәкеңнің сәлемдемесі (“Сұлушашты” солдаттардың майданда оқу туралы); 3) Елге қайтқанда (Сіздің менімен және мен сияқты жас әдебиетшілермен соғыстан кейінгі қарым-қатынасыңыз жайында); 4) Жазушы хаты (Өзіңіздің маған жіберген бір хатыңыз хақында); 5) Жасыл книжка (алғашқы тараудағы Сіздің қолыңызда қалған қойын дәптердің менің қолыма көп жылдан кейін қайта тиюі, ол книжкадағы өлеңдер арналған адамдардың тағдыры, т.б.) деген тағы төрт тарау жазу еді. Оған бұл жұмысқа кеш кірісіп қалғандықтан, тек бірінші тарауын ғана жазып үлгірдім де, өңге бөлімдерін сол күйде ойда қалдырдым. Өйткені Сіздің тойыңыз тарқап қалды да, өзге тарауларды оған дейін жазып, оқушыға ұсына алмайтын болдым. Ал той өткен соң бұл жұрт қажетіне жарамай қала ма деп есептедім.

Қолыңызды қысып, Сіздің Әуезханыңыз - Әзілхан Нұршайықов. 4/ХІ.1960 ж. Павлодар” [Нұршайықов Ә. Ескі хат //Қазақ әдебиеті, 2000, 9 маусым. Б.4.]. Біреулер мұндай хаттарды елей бермеуі де мүмкін ғой. Сәбит жас журналистің сәлемін жауапсыз қалдырмайды:

Ұлы Отан соғысының қанды күндерінде майданнан келіп, танысқаныңды әнеукүнгі “Қызыл ту” газетінде жаздың. Аралас-құраласымыз аз болғанымен, содан бері жүректің жылы түкпірінде жүретін сен менің 60 жылдығым тұсында інілік, туысқандық, жолдастық көңілмен тойға көп атсалыстың. Сол қызметіңе алғыс ретінде, 40 шақты жыл бойына әдебиет майданында атқарған күрестердің бір белгісі сияқты мына “Өсу жолдарымызды” жіберіп отырмын. Бұдан, бәлкім, ертерек жібермек ем, өзіңе мәлім “ымшық-шымшық” бөгет жасады. Кешігіңкірегеніме кешірім өтініп, аз сыйды көпке балап алуыңды өтінемін.

2-1-1961. Алматы” [Нұршайықов Ә. Ескі хат //Қазақ әдебиеті, 2000, 9 маусым. Б.4.]. Ал мына хаттардан ақын-жазушылардың бір-бірімен достығы, сол кезеңнің тыныс-тіршілігі кеңес үкіметінің алғашқы жылдарындағы қиыншылықтар, журналистердің қызықты да азапты қызметі, шығармашылық ізденістері көрінеді. Бейімбет пен Ілияс түйдей құрдас, арман-мақсаттары да бір. Сондықтан да екеуінің арасында жасырын сыр бола бермегенге ұқсайды, әзіл-қалжыңдары да жарасты. Бейімбеттің хаттарынан оның шығармаларына тән юморларды жиі ұшырастыруға болады. 1925 жылы Бейімбет Қостанай губерниялық партия комитеті мен губаткомының органы “Ауыл” газетінен Қызылордаға “Еңбекші қазақ” газетіне ауысқан болатын. “Еңбекші қазақта” 1928 жылдық ортасына дейін істеген Б.Майлин үлкен бедел-абыройға жетеді. Бұл – оның журналистік қызметінің, жазушылық творчествасының ең бір шұрайлы, қомақты, жемісті кезеңі. Ол газет ісіне аса зор, аса маңызды іс деп қараған. Газеттің беделін арттыруға қосқан үлесі ұшан-теңіз” [Бейісқұлов Т. Дарын даралығы. А., Қазақстан, 1994. 30 б.]. 1928 жылдан 1932 жылға дейін “Ауыл тілі” газетіне ауысады. Төмендегі хаттар сол 1928 жылдан 1932 жылға дейін жазылған.

“Ілияс!

Түнәукүні басқармада отырғанда бір жұмыс тапсырып едім. Барған соң біліп маған хабарын бермекші едің. Ұмытып кеттің-ау деймін. Тапсырған жұмысым – былтыр Центриздатқа бір кітап беріп едім, “Жастық жалыны” деген. Содан дерек болмай кетті. Бірнеше рет хат жазып бір жауабын ала алмай-ақ қойдым. Осыны саған әлде болса да тапсырам. Бар-жоғын, басылатын-басылмайтынын айтып маған хат жазсаң деймін. Мүмкін болса жауапты тезірек жіберсең жақсы болар еді. Бір-екі жылдан бері журналдарда басылып жүрген бірсыпыра әңгімелерім бар еді. Солардың бәрінің басын бір жерге қосып, үлкен кітап қылып баспаға берсем деп ем. “Жастық жалыны” онда басылмайтын болса, мынаған қосып жіберуіме керек-ақ. Басылмайтын хабарын айтсаң, сонымен бірге, таба алсаң, қолжазбамды өзіме қайтарсаң, менің тапсырған жұмысым толық орындалды деп білем. Бір қалыпта жұмыс істеп жатырмыз. “Жаңа әдебиет”-тің 3-інші саны жақын арада шығады. 4-інші саны баспаға берілгелі жатыр. Сен бір өлең жіберген екенсің, Шаймерденнен алып оқып көрдім. 4-ші санға басамыз деп отырды. Бір жапырақ өлеңіңді Сара маған беріп еді, мен “Ауыл тілі”-не басып жібердім. Қысқа ғана жіберіп тұрсаң, “Ауыл тілі”-не басып жіберіп тұруға болады. Хат жаз.

Автордың Сара деп отырғаны – қазақ әйелдері арасынан шыққан тұнғыш партия, кеңес қызметкері журналист, “Әйел теңдігі” журналының редакторы болған - Сара Есова. “Әйел теңдігі” журналының әдебиет бөліміне Сәкен Сейфулин, Бейімбет Майлин, Ілияс Жансүгіров, Сәбит Мұқановтар белсене араласқандықтан басылым мазмұнды, тартымды болып шығып тұрған. Бейімбеттің “Шұғаның белгісі” (1927), “Раушан коммунист” (1928) повестері тұнғыш осы журналда жарық көрген. Хат сол 1928 жылы жазылып отыр. “Сәкен Сейфулин, Бейімбет Майлин журналдың (“Әйел теңдігі” журналы – С.О.) шығарушылар алқасында мүше болумен бірге жас жазушылардың өлеңдерін түзетіп жариялағанда да көп көмек көрсетті” [Аллаберген Қ., Нұсқабайұлы Ж., Оразай Ф. Қазақ журналистикасынын тарихы. А., Рауан, 1996. 144 б.]. Хаттағы Сара – Сара Есова деп сеніммен айтатын тағы бір себебіміз – Бейімбет сол 1928 жылдың 6 қыркүйегінде Ілиясқа хат жазғанда қасындағы Сара да Ілиясқа хат жолдапты.

Шаймерден – Шаймерден Тоқжігітов болуы керек. Журналист, сыншы. Бейімбет Ілиясқа 1928 жылы 6 қыркүйекте жазған хатын сөз ойнатып: “Денің сау шығар. Оған шәгім жоқ. Терезе ашылып қалып, жел тимесе, ауыра қоймаған шығарсың”, - деп бастап, әрі қарай да әр сөздерін астарлап, қуақылана әзіл-шыны аралас жеткізеді: “Мен де өзің көргендеймін, саумын. “Жол көріністерін” жазам деп саған уәде беріп кетсем де, әзір ешнәрсе жаза алған жоқпын. Жазарлық та емес. Ташкенде үш-төрт сағаттай-ақ болдық. Оның өзін қыдырумен өткіздік. Енді бұдан әрі жүруге бет түзеп, билет алып, буфетте отырмын. Адам көп болған соң шет жағына отыра салып едім, Ташкеннің халқы мұндай көргенсіз болар ма, ерсілі-қарсылы жүріп мазамды кетірді. Кітап оқуға кірісіп едім, болдыра алмаған соң, бас салып саған хат жазғаным ғой... Хат жазғанмен, күрделі бір нәрсе жазды екен деп дәмелі болма, айтатын дым жоқ. Жалғыз-ақ айтайын дегенім – Нұрғали бөлмесінде жалғыз жатуға қорқып Қызылорданың көшесінен бірге қонатын адам іздейтін көрінеді. Бөлмелерің басқа болғанмен, үйлеріңнің керегесі бір, Нұрғалиды қорқытпай, қыдырыңды кемітіп болса да (қолың тисе деймін) үйіңде жата салсаң да болады... (Мұны Нұрғалидың құлаққағысымен жазып отырмын). Хаттан Бейімбеттің сәл қолы босаса кітап оқитын әдетін, қол қусырып қарап отыра алмайтынын, босқа өткен әр сағатына өкінетінін, кітап оқыған кезінде тыныштық тілейтінін байқаймыз. Жұлдызша қойып автор хатын әрі қарай жалғастырыпты: Сенімен кетерде бір мәселе жөнінде әдемілеп сөйлесермін деп едім. Кеше “настроением” болмағанын өзің де сезіп едің, сондықтан кейінге қалдырдым. Аман барсам (аэропланнан құламай) айтармын.

Көрмегелі көп болды, Аманғалиға сәлем айтарсың”.

Аманғали – фельетонист Аманғали Сегізбаев болуы мүмкін. Бейімбет те, Аманғали да сатирик. Хат Қызылордаға жолданып отыр. Аманғалидың “Қызылорда жалдаптары” фельетоны сол 1928 жылдары жарық көрді. Ол тұста Қызылорда астана. Аманғалидың да “Әйел теңдігі” журналында өлеңдері мен әңгімелері жиі шығып тұрған.

“Ташкеннің дачаға баратын пойызы жүргелі жатыр екен, қаптаған адам ерсілі-қарсылы жүгіріп мазам жаман кетіп отыр. Бүйте берсе “настроениемді” бұзып жіберуден тайынбас. Сен ренжімесең осы хатты аяқтасам деймін. Бұған қарсылық жоқ па? Қарсы болмасаң қолынды көтер! (Единогласно!) Сонымен, сөйтіп біздің хат аяғына бір табан жақындады білем. (Осы жерге келгенде Ғаббастың шатынап отырғаны көзіме елестеп...)”. Бейімбеттің стилі! Әдейі досының көңілін көтерейін деп сөздерін күлкіге құрып, арасында орысшалап та қояды. Ғаббас – Ғаббас Тоқжанов деп ойлаймыз. Қаламы жүйірік, білімді журналист 1926 жылдың маусымынан 1932 жылдың мамырына дейін “Еңбекші Қазақ” газетінде редактор болды. 1928 жылы Бейімбет те сол газетте қызмет істеген. Ғаббас редакторы. “Нағиманың ұйқысы келіп есіней берген соң Сараны ертіп шайханаға шай ішуге кетті. Мен пиво ішумен болып жатырмын. Шөлдеп отырған шығарсың, кел, бір көтеріп жіберейік...” . Нағима – Қазақстан партия және кеңес қызметкері, әйелдер қозғалысының көрнекті қайраткерлерінің бірі, журналист – Нағима Арықова деп білеміз.

“Енді бітірдім. Қош, көптен бері көрмей сағынып та қалды білем, Ташкеннің вокзалы. Бейімбет [ҚРОММ 1368-қор. 1-тізімдеме. 2-іс. 76-75 п.п]. Хаттың сыртында “Б-ның С-мен кетіп, көңілі тасқындап жүргендегі жазған хаты еді, сақталсыншы!” деген жазу бар. Шамасы Ілияс жазған болуы керек. Досының шалқып жүргенде жазған хатын сақтауда тапсыруы қимас көңілден шыққан шынайы сүйіспеншілік.

Сара Есованың хаты

“Бұл хатты орта жолдан жазып отырмын. Ташкенге мана келіп едік, пойыз келмей, әлі отырмыз, іш пысыңқырағасын мына хат жазылып отыр. Жол көңілді. Осылай барсақ, Алматыға барып жеткеніміз де білінбейтін (дей), жолдастарым жақсы емес пе, менің ішім пысатын емес. Бейімбет те хат жазыпты. Саған бір (әзіл) ақыл жазыпты ғой. Соған мен де қосылам. “Қыдырысты” тым көбейткеннің себебі не екен? Мен бір нәрсе болар деп ойлар едім, бірақ, алдымен өзің айтшы!

Хаттың сыртындағы ескерту шындық сияқты. Оны Бейімбеттің де, Сараның да сөздерінен аңғаруға болады. Хатты екеуі келісе отырып жазғанға ұқсайды. Өйткені Бейімбеттің не жазғанын Сара біліп отыр. Хат жазушылар мен алушы бір-бірлерінің сырын бұрыннан білетіні байқалады. Окружком – БК(б) П Қазақстан өлкелік комитеті, Сара 1925 -32 жылдары сонда әйелдер бөлімінде нұсқаушы болған.

Телеграммаңды жаңа алдым. Жазылған фельетон жоқ. Қостанайға келгелі көп жазып отыра алмадым. Елге шығу үшін ат табу керек болды, киім табу керек болды. Жүгіріп жүріп бәрін де таптым: 20 сомға ат жалдадым. Бір ішік тауып кидім. Аяғыма пима алдым. Әзірмін. Ертең сағат 7-де жолға шығам. Меңдіғара орталығы бұдан 110 шақырым екен, арада бір қонып барамын ғой деймін. Күн кеше бұрқақ, суық еді, бүгін жылынды. Майда жел есті. Күн көзі күлімдеп қарады. Тегінде тоңбаспын деймін. Мендегі материалыңды қайтардым. Ескіртіп алсам ұят болар дедім, өзімнің жинаған бірсыпыра материалдарым болушы еді, оны ауданға барған соң жазбақпын. Так что, 10-15 күнсіз менен материал барып үлгірмес. Ауданға хат жаз. Аманшылықты білдір. Жел ұстап қалған жоқ па? Бір түрлі көңілсізбін...”.

Бейімбет.” [ҚРОММ. 1368-қор. І- тізімдеме. 2-іс 50-п].

Хат сол кездегі жол қатынасының қандай болғанынан хабардар етеді, хат авторының өз қызметіне ұқыпты, үлкен жауапкершілікпен қарайтыны мен мұндалап тұр. Журналист жұмысының ауырлығы да аңғарылады.

Қостанайдан екінші хат: “Қостанайдың білім дүкеніне барып едім, соңғы жылдары шыққан қазақ кітаптарынан таза екен. Келістіріп жазбақшымын. Ауданға барған соң жіберетін материалдарымның алды сол болар... Мана кешке калалық оқу үйіне барып едім, өлкеде шығатын газеттерден жалғыз “Е. Қ.” жатыр, жорналдардың бірі де жоқ... Жолда бірсыпыра кітаптар алып едім, екеуін оқып шықтым. 3-4 кітапты сүр сақтап отырмын. Ауданға барған соң іш пысатын күн болады ғой, сонда оқырмын деймін.

Мен бірер айда кайта алар ма екем, сен білесің бе?

Бірталай жаздым. Не жазғанымды басынан оқып шығайын деп едім, ұйқымды келтірді. Сосын сен оқиды ғой деп жібере салдым. Тегіс окып шыққайсың. [...] Жолдасым ұйықтап жатыр. Мен ояумын. Далаға шығып едім, жел басылыпты. Тымырсық аяз. Жұлдыз жымың-жымың етеді, әлде нелер еске түседі. Күрсінесің. Жүр, қыдырасың ба? Қойдым. Шаршадым. Жатам.

Кеше ғана жазылғандай. Қостанайдан қазақ тілінде шығатын газеттерді табу әлі де қиын. Тек мұндағы “Е.Қ” қазіргі “Егемен Қазақстан” емес, “Еңбекші Қазақ”. [...] Сара товарышты көрсең, Қостанай каласынан бір қазақ сәлем айтыпты – дей сал. Шәймерденге бір сәлем, Әмешқе бір сәлем, тағысын-тағыларға. Сұрағандарға болса айтарсың. Сұрамаса айтпай-ақ қой. ...Асығып бара жатқанын қарашы. Онда не бітірмекші екен? Өй, қырсық десейші! Календарь есіңде бар ма? Жаз. Пешіңе сексеуілді тыға түсіп, қара пальтоны иыққа жамыл да, жазуға кіріс.

Сара – Сара Есова екені жоғарыда айтылды ғой. Шаймерден – Ш.Тоқжігітов, сыншы, журналист. Әмештің кім екенін біле алмадық. Пешке ағаш тастап қойып, пальтосын иығына жамылып, от қызуына жылынып жазу жазып отырған адам бейнесі көз алдыңызға келеді. Бұл көрініс сол кезеңнің тұрмысынан хабардар етіп, бүгінгі тіршілігіңе шүкіршілік жасайсың. [...] Шаймерден қайда – сырық сырдай болып шаншылып отыр ма? Әй осы мені естеріңе аласыңдар ма? Меңдіқараның кеңсесі - Елжан Оразұлының ауылында болады екен. Елжан өлген кісі. Жазып калдырғандары көп дейді. Және Нұржан ақынның да бірсыпыра жазғандары Елжанның қағазының ішінен табылатын болса керек. Қолым тисе соларды көріп, пайдалану жағын қарастырармын деймін. “Жаршыға” бірсыпыра күлкі жазып жіберсем қайтеді деп ойлап едім, күлкім келмегенге ме, еш нәрсе аузыма түспеді. Сосын ол мәселені кейінге “отложить” етуге тура келді. Мен үшін өзің бірдеме жаза саларсың. Аманғалиға сәлем айт, жорналы уақытында шықпайды деп окушылары ренжитін көрінеді.

Бейімбет 1929 ж. 5 наурыз [ҚРОММ.1368-қор І-тізімде. 2-іс. 50п. 50 қайырма п.]. Бейімбеттің ауылдарға жол-сапарға шыққанда халық мұраларын іздестіріп жүретінін көреміз. Елжан Оразұлының балалары болса, Нұржан Наушабаев шығармаларын әлі де іздестіру артық болмас еді. Петропавловск округынан жазылған мына хатта Бейімбет мінезі бар:

“Ілияс!

Шыққалы аманмын. Амандығым да шамалы, суық тиіп ауырып жүрмін. Ауырдым деп жататын заман қайда, ол еріккендердің ісі ғой. Біз, шырағым, ондай еріккен емеспіз. Жүргелі жатырмыз. Ауданға (сол кездегі Бейнетқор ауданы – С.О.) ертең барамыз. Жұмысқа кіріскен соң қол тисе, шатпақтап жазып тұрармын. Мына біреуді жазып едім, басым аурып, көңілсіз отырған соң оңды шығара алмадым ғой дейімін. Жазып болып оқысам, жазамын дегенімнің бәрі ұмыт қалыпты. Әйткенмен де басып жіберулерің керек. Ғаббасқа айтарсың, тағы жазып тұрармын”. Ғаббастың – Ғаббас Тоқжанов екені, сол кезде Ілияс, Бейімбеттердің сол Ғаббас Тоқжанов редакторлық еткен газетте қызмет істегені бұл хатта айқындала түседі. Одан әрі хат иесі Бейнетқорда екі-үш ай болатынын, поштаның жетісіне екі рет қатынайтынын, Алматымен екі ортаға хат шамамен 10 – 15 күнде жететінін айтып, хат жазып тұруын өтінеді. Хат: “Шетте жатқан адам астана хабарына елеңдейді де тұрады ғой. Сәбитпен (Сәбит Мұқанов болуы керек – С.О.) бірсыпыра сөйлестім. Ол, туралы кейін жазармын. Әзірге хош 1930 ж. 20 ақпан [ҚРОММ. 1368 – қор. 1-тізімдеме. 2-іс. 46, 46 – қайырма п.], - деп аяқталады.

“Ілияс!

Мына біреуді тағы жібердім. Ғаббасқа апарып оқып шығыңдар. Ұнатпаса, баспай тастаса, сақтап қойыңдар. Барған соң өзіме табыс қыларсыңдар. Қазір түнгі сағат тоғыз. “Үлгі” артелінің басқарма мүшелері, белсенділері жиналып отыр.

Солармен өндіріс жоспарын талқылауға кірісеміз.

Күн алай-түлей боран. Сібірдің нағыз суығы. Далаға шықсаң, бетің тыз-тыз етеді.

1930 ж. 23 ақпан [ҚРОММ. 1368 – қор. 1- тізімдеме. 22-іс. 45, 45-қайырма п.]. Соңғы екі хат “Ауыл тілі” газетінің фирмалық қағазына жазылыпты. Хатты оқи отырып сол кездегі адамдардың уақытпен санаспай еңбек еткенін, жаңа өмірде жаңалыққа, тіршілікке құштарлықтарын, сенім-қуаттарының беріктігін сезінеміз.

Мына “Аудан өмірі” жазыла келе, ұзап кетті. Оқушыларды жалықтырмас үшін цифрдан қаштым. Бірсыпыра кемшіліктерді қарпып өттім. Онсыз болмайды. “Колхоз союз” аграномдардың мына қылықтарын түзетпесе, елдің көңілін суытады. Ғаббасқа айт, ұзын деп тастап жүрмесін. Бірсыпыра жіберіп аңыстарыңды аңдаймын. “Салқындық” қылсаңдар, жазбай қоюдан да тайынбаспын. Жазуға біртүрлі шабытым келіп жүр, бірақ уақыт жоқ. Осыны жүгіріп жүріп зорға жаздым. Сағат үшті соқты. Жатам. Ертең ауданды аралауға шығам. Таңертең үлгерсем тағы біреуін жазып кетермін. 10 күнсіз ауданға қайтып оралмаспын.

“Ілияс!

Аманмын. Былықтырып тағы бірдеме жаздым. Жазуға уақыт та болмай барады. Книжкеме жазып аламын да, артынан бір қағаберісте құрастырған болам. Бүгін № 9, 4, 2, 10-ауылдарды аралауға жүрмекші едім. Күн боран, соғып тұр. Ертең жүрем. Осы бетімде Қызылжарға да бармақшымын. Тілшілер сиезі болғалы жатқан шығар. Бұл хат барғанша болып та өтеді ғой. Өздеріңе тапсырғаным – менсіз-ақ өткізе беріңдер!

“Ілияс!

Аманбысың? – Аманмын. Әлі кетіп барамыз. Өгіз аяңға түстік. Жүріс өнетін емес. Қызылжарға қашан жететінімізді білмеймін... Мақаншы жайынан тағы үш әңгіме жазып едім. Соны кетерде саған тапсырмақшы едім, ұмытып кетіппін. Маркі табылса, конверт табылса, бәлкім, жолдап жіберемін. “Жаршы” журналы шықса, біреуін маған арнап жіберт. Өзің хат жазып тұр. Қандай жаналықтар бар, айтып тұрарсың. Ерінбесең біздікіне барып бала-шағаның күйін біліп тұр. Жүдеп қалып жүрмесін. Күн суық. Ызғарық. Боран. Нағыз қыс осы жақта. Сен келе қалсаң, суық тиіп аурудан тайынбас едің. Өзіміз станцияға жалаңбас жүгіріп бара береміз.

Бейібеттің бұл хаттары оқушыға журналистің жұмыс үстіндегі сәттерін, достарымен қарым-қатынасын, қызметіне деген ынта-жігерін, адалдығын жеткізіп, қаламгерлер өмірімен таныстырады. Сол кездегі қала, ауыл тұрмысы да, дәуір тынысы да көз алдымызға келіп, қиындығы мен қызығын сезінеміз. “Махаббат қызық, мол жылдар” деп Абай айтқандай, бұл лебіздерде Бейімбеттің арман-мақсатқа толы жастық дәурені де көрініс тапқан. “Жүргелі жатырмыз. Ауданға”, “Аманбысың? - Аманмын”,- деп қысқа қайрылған жолдарды оқығанда есімізге жазушының:

Ұлы жазушы 1931 жылы “Жаңа әдебиет журналында” “Бұл күнге шейін ұзақ әнгіме, өлең жаза алғаным жоқ, оның да басты себебінің бірі – жазуға арналған уақыттың аздығы, кеңсе жұмысының босатпайтындығы” [Майлин Б. Мен қалай жаздым //Жаңа әдебиет, № 6-7, 25-28 б.), - деп жазыпты. Хаттар қаламгердің сол сөздерінің растығын дәлелдейді. “Аттың жолында, атанның қамында” сияқты, мұрсаң келгенде бір нәрсе жазған боласың, оны өңдеуге, кестесін келтіруге көбіне уақыт жоқ” [Сонда],- деп өзі жазып кеткендей, шығармаларының қалай жазылғанын хаттардан байқау қиын емес. Хаттарды оқи отырып сан-түрлі ойға берілесің. Ақжарқын, адал, өмірге құштар, ерекше талант иесі, елімді қайткенде алға сүйреймін деп күндіз-түні тыным таппаған ешкімге жазығы жоқ жанның кешегі зұлмат, зұлым заманда “халық жауы” қамытын киіп, азап шеккені, ақыры атылуға бұйырылғаны жүрегіңді сыздатады. Ал мына хаттар оның алаңсыз, қамсыз, мұң-қайғысыз күндерінің, өмір белесінің айнасы іспеттес. Сондай-ақ, бұл хаттардан сол тұстағы тілшілер жол-сапары бір, кейде үш-төрт айға созылатынын, материалдарын жол-жөнекей қолмен жазатынын, жазу машинкасы болмағандығын, сондықтан оны редакцияға түскеннен кейін жазуы жақсы бір адамға, Бейімбеттің “бала” деуіне қарағанда, сауатты жоғары сынып оқушылары мен студенттерге қайта көшіртетінін, редакция дегенді ол кезде басқарма деп атағанын, тілшілерден келіп түскен хаттарды редакция қызметкерлерінің бірі редакторға оқып беретінін, редактор ұнатып, дұрыс деп тапса ғана газетке жарияланатынын байқаймыз. Яғни, хаттарда 20-30 жылдардағы қазақ журналистикасының жанды тарихы бар. Өйткені хаттарды оқығанда оның бәрін іс-жүзінде көріп-біліп отырғандай, тілшілермен бірге жүріп, бірге тұрғандай күй кешіп, әсер аласың. Әсіресе, журналистика факультетінде оқитын студенттер үшін бұл таптырмас дәріс. Хаттардың ең бір көп жазылған тұсы Ұлы Отан соғысы кезінде болды. Қар жастанып, мұз төсеніп жүрген майдандағы жауынгерлерге ерлік рух беру үшін тылдағы елден лепті сөйлемдермен жазылған патриоттық сезімдегі хаттар легі ағылып жатты. Әсіресе, сол тұста 93 жасқа толған қарт жырау Жамбылдың сәлемінің орны ерекше еді. 1941 жылдың 7 қарашасында «Социалистік Қазақстан» газетінде «Майданнан хат» айдарымен жауынгерлер Оразбай Әуембаевтың, Оспан Байзақовтың және Ленинград Н. бөлімі халық ополчениесінің жауынгері – ауыл шаруашылығы ғылымының кандидаты, В.И.Ленин атындағы ҒА-ның доктаранты Кәрім Мыңбаевтың хатындағы «Ленинградтықтарға арнап жазылған жалынды өлеңіңізді сүйген жүрекпен қабыл алып, социалистік Отанымыздың бұлбұлы жүз жастағы Жамбыл ата, Сізге алып Ленин қаласынан жауынгерлік сәлемімді жолдаймын» деген жолдары шынайы көңілден жазылған жалынды сөздер еді.Кәрім хатының аяғын «Барлық совет халқы үшін соңғы тынысым біткенше күресетініме Сізді, Қазақстандықтарды жауынгерлік сертпен сендіремін» деп қайрат-жігер, өршіл рухпен бітіріпті. 1942 жылы 1 мамыр мерекесіне орай жауынгер Дүйсенбай Сейітов пен оның командир досы Борис Сахаров Жамбылға хат жолдап: «Жыр алыбы Жамбыл ата, қазақ халқы мен орыс халқының ұлдары: Дүйсенбай Сейітов пен оның командир досы Борис Сахаров фашизмді мүлде жоқ қылуға майдандағы окопта әзірленуде. Бізге қуатты жырыңызды жіберіңіз. Жырыңыз бізге көмек береді” [Жабаев Ж. 1 томдық. Ал.Қаз.Мем.көркем әдебиет баспасы, 1957. 370 б. кіт.к. 748 б],- дейді. Қарт жырау жауынгерлер тілегін қабыл алып, «Майданға хат» [Жабаев Ж. Сүйікті отанымның ұлдарына //Советтік Қарағанды, 30 апрель, 1942. Б.1.] өлеңін жазады: «Хаттарыңды алдым, балалар,// Қарадым қанша үңіліп,// Қаһарман іске бара-бар// Қайраттар қаулап тұр күліп.// Жауынгер балам Дүйсенбай,// Командир балам Сахаров,// Сөздерің күшті бірегей// Соққандай жауды жапырып.// Қиратып жауды салуға// Ұлдарым менің қам қылған,–// Хабарлап соны Жамбылға// Хаттарың мейір қандырған:// Құртамыз жауды!- депсіңдер,–// Алынар ұпай, одан кек!// Күтеміз Жәке, жыр жібер,// Береді бізге ол көмек!» Өлеңмен жазылған публицистика. Жауынгер сөзін қайталай айтып, ақын оларға рух бере сөйлейді. “Қаһарын төкті біздің ел –// Фашистер қылған қастыққа,// Қанынан жаудың ақты сел,// Қайтара қуды батысқа!” 1943 жылы 17 қаңтарда «Социалистік Қазақстанда» Жамбылдың Балама хат» өлеңі жарық көрді: «Хатыңды, ботам, оқыдым// Халіңді білдім сапардан.// Қуанып соған отырдым,// Гвардеец атанып.// Болыпсың, балам, қаһарман.// Қайтармай жаудан бетіңді,// Қаптаған қолға қасарған.// Жазыпты сәлем достарың// Сөздері семсер секілді// Құрыштан құрап қақталған”,- деп ақын жауды жеңуін, елге аман-есен келуін, майданда жасаған ерліктерін естіп, қуанып жатқанын айтады. Хатының соңын: “Алғадай, ылғи, алда бол!-- Аянған адам болмақ қор!// Бәйгеге бәрін тігемін// Сендерге арнап осы жол!// Достарыңа осыны айт:// Жауларыңды жеңіп қайт!// Айтарым, арнап саған сол» деп түйіндейді. Хатта жалғыз Алғадайға ғана емес, бүкіл майдандағы бүкіл жауынгерлерге бағышталған тілек бар. «Социалистік Қазақстан» газетінің осы 1943 жылдың 30 мамырында басылған Жамбылдың «Жүз жасаған жүректен» өлеңі де майдандағы армия жауынгерлерінің «Сертті орындау салтымыз» айдарымен берілген хатына орай жазылған жауап хат. Сол тұста Жамбылдың қасында болған ақын Ә.Тәжібаев «Жамбылдың мұндай жырлары күнде туып, барлық тілдерде айтылып, басылып тарап жатты,- дейді. – Ауылынан көп жігіт және солармен өз баласын, Алғадайын қоса аттандырған ақынның жауға деген өшпенділігі ерекше еді. Ол әке болып, ата болып ызаланды, содан барып оның ақындық ызасы туды. Жамбыл ауылда, Алғадай майданда, осы екеуінің әке мен бала байланысы Жамбыл жырларына айырықша жылылық және сезімталдық береді» [Тәжібаев Ә. “Осындай еді ағалар”. Жабаев Ж. Шығ., А., Жалын, 1996. 332 б. кіт.к. 544 б.]. Сол бір жауынгерлерге деген жылылықты Павел Кузнецовқа жазған мына хатынан да сезінуге болады: «Павел, қарағым, араларыңнан шыққан батыр жігіттерге сәлем айт Жамбыл атасынан. Бәрекелде, балаларым ырзамын! Ердің ерлігі осындайда көрінеді ғой, тегі. Өзіміз кәрілік «қой-қойлаған» соң отырмыз. Әйтпесе аянатын немене бар тәйірі. Әттең кәрілік! Отырар ма едім әйтпесе. «Алдына найза өңгеріп// Артына сауыт бөктеріп», - дегендей, біз де кетпес пе едік жорыққа! О, дүние десеңші!

Сөз қысқасы осы, балам!

1943 жылы Нартай Бекежанов пен Айманкүл Тәжібаеваның (Ә. Тәжібаевтың анасы, ақын – С.О.) бір-біріне жазған хаттары [Бекежанов Н. Өсиет. А., Жазушы, 1982. 40-41 б. кіт.к 144 б.] Н.Бекежановтың «Батыр ұлға хаты» [Сонда. 43 б] да майдангерлерге рух беретін өлеңдер. Нартайдың «Батыр ұлға хатындағы мына жолдардан “батыр ұлдың” кім екендігі көрінеді: “Қуанды туған жерің Қызылорда,// Атыңды ардақтады ту ғып қолға.// Ер ұлым қос орденді Қуанышбай,// Жау біткенше қаруды тынбай толға”. Жамбыл 1943 жылы қаңтар айында Воронеж майданындағы жауынгерлерден: «Орыстың атақта қаласын абыроймен қорғаудамыз. Сізге соны мәлім етеміз» деген хат алады. Осы хатқа жауап ретінде «Воронеж батырларына» [Жабаев Ж. Воронеж батырларына //Социалистік Қазақстан, 13 январь, 1943. Б.1.] өлеңін шығарады. “Аләйкүмассалауым Қалибекке,// Ағасыз жан-жүрегін қиған көпке.// Хатыңыз он алты жол келіп тиді,// Майдандық бауырыңа жүрген шетте.// Қуанып хатыңызға кеттім жайнап,// Ішімнен айттым алғыс ағатайлап.// Дұшпанмен жағаласып жүрген кезде,// Жалғыз сөз “бауыр” деген берді қайрат.// Ежелден ер тілегі, ел түлегі,// Адал ұл ер боп туса ел тірегі.// Қол жайып шын ниетпен берген бата,// Шаршаған жауынгерге – бел тірегі” [Момышұлы Б. “Қалибекке”. Шығ., Екі томдық. А., Жазушы, 1968. 2 т. 235 б. кіт.к. 268 б.]. Бұл – Бауыржанның 1943 жылы соғыста жүріп КСРО халық артисі, КСРО мемлекеттік сыйлығының иегері, қоғам қайраткері Қалибек Қуанышбаевқа жазған хаты. Ақын-публицистің “Мұхтар аға” [Ұжымдық жинақ. “Бауыржан батыр”. Құрастырған, алғы сөзі мен түсініктерін жазған М.Мырзахметов. А., Жалын, 1991. 47 б. кіт.к. 352 б.] хатында Ұлы Отан соғысының бұрынғы соғыстардан өзгешелігін, мұнда қара күштен гөрі ақыл, ептілік керек екенін айтып, ұлы жазушының “Намыс гвардиясы” пьесасында жіберген кейбір қателіктерін көрсетеді. Автордың әр пікірінен оның соғыс тактикасын бүгі-шігесіне дейін білетіндігі, батылдығы, хат соңында “Достармен қарым-қатынаста тік әрі дөрекілеумін” деп автордың өзі жазғандай, не нәрсені де жасырмай тура, бетке, жеріне жеткізе айтатыны байқалып тұр. М.Әуезовке берген сұрақтарының өзі зілді, жігерлі, командирдің жауынгерлерге берген бұйрығындай қысқа да қатал: “Валентинаны, оған әртүрлі болмаған нәрселерді таңып мадақтаудың керегі не?..” “Жауынгерлік тапсырманы орындау жөніндегі неғылған әңгіме, бос, мылжың, кімнің саптың басында жүруіне байланысты неғылған саудаға салушылық, неғылған еркіне салушылық пен жалынып-жалбарынушылық?” “Тактика мен стратегияның не екенін шынымен түсінбегеніңіз бе?” “Қазақстан КП (б) Орталық комитетінің насихат және үгіт бөлімінің меңгерушісі Әбдіхалықов жолдасқа” [Ұжымдық жинақ. “Бауыржан батыр”. Құрастырған, алғы сөзі мен түсініктерін жазған М.Мырзахметов. А., Жалын, 1991. 49 б. кіт.к. 352 б.] хатында жазушылар мен журналистердің Ұлы Отан соғысы тақырыбына арналған шығармаларының көбі жасанды, жалған, ұраншылдықпен, бір сарын, бір ізбен құрғақ үгіт-насихат түрінде ғана жазылып жүргенін, жауынгерлердің де сүйек-еттен жаралған жандар екенін, оларда да махаббат, күйініш, сүйініш болатынын, сондықтан да олардың жан дүниесіне әсер етіп, жүрек тебірентетін шынайы дүниелер жазылуы керектігін айтады. Автор ол ойларын жауынгерлердің іс-әрекеттері арқылы суреттеп, нақты, дәлелдей жеткізеді: “Осы кезде саяси жетекші газет әкеліп берді. Жауынгер қолына “Социалистік Қазақстанды” алды. Әлдебір нәрселерді ынтыға іздеп, газет беттерін толық сүзіп, ренжи кері қайтарып былай деді:

Бұл хатта да сылап-сыйпау, орағыта сөйлеу, тұспалдау, түлкібұлаң жоқ. Батыр Бауыржанға тән өрлік, мәселені тікесінен қойып, шындыққа жүгіну басым. Хат – эпистолярлық публицистика. Орыс публицистика зерттеушісі Е.П.Прохоров: “Хаттың басты ерекшелігі сол – мұнда автор мен хат алушы тұтас бірлік құрайды: автор хат алушыға өз түсінігін, пікірін, екеуіне қатысты нақты жағдайға көзқарасын білдіреді” [Прохоров Е.П. Письмо. “Теория и практика советской периодической печати”. – М.: Высш.школа. 1980. с 321. кіт.к. 376 б.],- дейді.

Ал Бауыржанның М.Әуезовке 1942 жылдың 18 наурызында жазған хатындағы: “Мен істедім дегенше – мың істеді десеңші!// Ер істеді дегенше – ел істеді десеңші!// Мен – мыңдікі болмасам,// Ер – елдікі болмаса –// Кім істеді дер едің?” [Нұршайықов Ә. “Ақиқат пен аңыз”. А., Жазушы, 1979. 239 б. кіт.к. 368 б.],- деген жолдар халық әдебиетінің қайнарынан сусындаған ақынның туындысы екенін аңғару қиын емес. Б.Момышұлы хаттарында өзі шығарған, сондай-ақ басқа да ақындардың өлеңдерін келтіріп, ойын өткірлеп, әсерлей түседі. Мәселен, 1944 жылы Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің хатшысы Абдыхалықовқа жазған хатында бір тұста Сұлтанмахмұттың ана тілі туралы өлеңін мысалға алса, енді бірде: “Соған елігіп жақын арада осы кездегі бір қазақ былай дейді”,- деп өзінің: “Көшеде бояу еріп сылқылдаған,// Былдырап орысшалап жырқылдаған,// Ұмытып ана тілін, салт-санасын,// Не қалды тілімізде жыртылмаған”,- деп басталатын өлеңін келтіреді. Осы сияқты 1944 жылы досы Құрманбек Сағындықовқа жазған хатында “досыма” деген өлеңін түзетіп қайта жазғанын айтып, үзіндісін береді.

«Туған жердің қадірін түзге шықпаған адамдар қайдан білсін?..., Туған жердің артығын, жазатайым іс істеп, күштілерге күш етіп, еріксіз елден айрылған, шеттен дәм бұйырған, жаттан сыйлау көрмеген ер білмесе, кім білсін?» [Аймауытов Ж. Шығармалары. А., Жазушы, 1989. 102 б. кіт.к. 560 б.],- дейді Жүсіпбек Аймауытов. Өмірдің өзінен ойылып алынған сөз. Бұған Қазақ жерінде туып. Қазақстанда әскерге алынған, неміс басқыншыларымен соғыста тұтқынға түсіп, бүкіл ғұмырын қуғын-сүргінде шетелде өткізген Мәжит Дара хаттарын оқығанда көз жеткізе түсесіз. Мәжит 1973 жылдың 6 маусымында Мюнхендегі Хасен Оралтайға жазған бірінші хатында «Бақыты, баяны жоқ, тентіреген бір ғұмыр өтті дерсің. Анау азды көпті сақталған өлеңдер (көтпеген дәптер жоғалды ғой) соғыс жылдарының елесі, елді сағыну сарыны» [Оралтай Х. Шетелде шерменді өткен қаламгерлер //Ана тілі, 21 көкек, 2005. Б.5.],- деп налыса, екінші хатында (қай жылы, қай айда жазылғаны көрсетілмеген. С. О.) Хасенге кітабын шығара қалса алғы сөзін жазғанда ойларын еркін айтуын, өлеңдерінің ішкі иірімдері мен ұйқасымен қалағанындай өзгертуге қарсы еместігін жеткізіп, сыртқы мұқабасына даланың көрінісін беруді өтінеді. Неткен сағыныш?! Даланы күнде көріп жүрген біздің есімізге түсе бермейтін адам жанын баурайтын ерекше сезім. Осы аңсау «Дала – анам мен туған» [//Ана тілі, 15 көкек, 2005. Б.5.] өлеңінде айқындала түседі: «Дала – анам мен туған// Ниетім кең даладай...// Мен бір кеуде, дала – жан,// Даланы жандай сүйемін.// Жаннан кеуде айрылғанда// Өлмей қалай жүремін. 27. V. 1946. Мюнхен”. Ақын жүрегінің елге дегенде соғысы басқа екендігін аңғарған Хасен Оралтай: «Дара өлеңдерінің лирикалық сипаты айқын, оларда туып-өскен ата жұрты сарыарқа самалы аңқиды» [//Ана тілі, 15 көкек, 2005. Б.5.], - деп көрсетіпті. Жат жерде жүрген Мәжит Дараның барлық жан-тәні – қазақ елінде. Қара басының қамынан бұрын Қазақстанды, халқын, мәдениеті мен әдебиетін ойлап қамығады: «Біздің қазақтар осы күнге дейін өз арасынан жетіліп шыққан ұлы кісілеріне ие бола алмады», - деп, Асан қайғы сияқты философымызды, Базар жырау сияқты дидактикалық ақындарымызды ноғайлы деп жүргенімізді, ноғайлы, қыпшақ қазақтардың өз аты екенін, «Кодекс Комманустың» тілі мен қазіргі қазақ тілінің бір-бірінен айырмасы онша жоқтығын, Шыңғыс ханның анасы меркіт қызы (қазақ ханынан – автордың ескертпесі – С.О.) болғанын, Қожа Ахмет Яссауи, Фараби, Мысыр сұлтаны Бейбарыс, Қожа Бектас 100 % қазақ екендігін көп жұрттың әлі білмейтініне қынжылады. Хат иесінің түрік тектес халықтардың өкілін «100 % қазақ» деуі, т.б. пікірлері үстірттеу болғанымен, елге жанашырлығы, ұлттық сезімі жан қуантады. «Тек қазір ғана (хат 1973 жылы жазылған – С.О.) Қазақ Ғылым Академиясы өзіміздің ұлыларымызға ие бола бастады, - деп жалғайды хатын Мәжит Дара. – Қазақ халқы мықты, батыр және ақылды, қадір білетін, ұлтшыл, тіпті қабілетті, достықты, көмектесуді жақсы көретін, мархабатты, басқалардың құқығын құрметтейтін, тәуелсіздікті сүйетін халықпыз. Қазақ халқында ешқандай құлдық болмаған. Қазақтар әрқашан үлкендерге құрмет көрсеткен, үлкендердің сөзін тыңдаған. Бұл біздің жағымды тараптарымыз. Жағымсыз тараптарымыз қараңғылықтан туған...» Ақын, журналист Мәжиттің тілі жатық. Шет жерде жүрсе де қазақ басылымдарын тауып оқитыны сезіледі. Қазақстанда болып жатқан жаңалықтармен таныстығы әр хатынан-ақ көрінеді. Мәжиттің хаттарынан Қазақстанда шыққан кейбір кітаптарға мақала да жазғандығы байқалады: «Қазақ энциклопедиясын жіберсең, риза болар едім. Өйткені, ол энциклопедияның «Анкара», «Ататүрік» мақалаларын Анкараға конференцияға келген профессор, доктор Саим Балмұқановтың өтініші бойынша мен жазып жіберген едім. Ол мақалаларды шет тілден аударып қоюға да болатын еді. Энциклопедияны толығымен қазақтардың жазуын қалады. Сен білетін Қазақстанда қасиетті ұлтшылдық ағымы бар. Мақала авторы жазылмаса да, түпнұсқасында Түркиядан жіберілгендігі және бір қазақтың жазғандығы жазылған. Маған Қазақ Ғылым Академиясы бір данасын жіберіпті. Бірақ, қолыма тимеді. Белгілі ғой, Кеңес одағынан келген кітаптар тексеруден өтеді, қазақша білетін ешкім жоқ. Өтінемін, бір данасын жібер» [//Ана тілі, 21 көкек, 2005. Б.5.]. Мәжит Дара Анкарадан 1974 жылы 6 ақпанда Хасенге жазған екінші хатында екі баласы да университетте тегін оқитынын, Анкарада жоғары оқу орнына түсу өте қиын екенін, алайда университеттің білім беру сапасының төмендігін айтып, «Естуімше Қытай қазақ балаларын шетелдерде оқыту үшін степендия бермекші болған, бірақ біздің қазақтар бізде лицей бітірген балалар жоқ деп ол ұсынысқа көнбепті. Шындығы, өте ұятқа қалдырыпты. Оқу оқып жатқандар мен оқығандардан ешбір қазаққа зиян келмейді: Қазақтың Шығысы, Батысы жоқ, Қазақ барлық жерде сол қазақ. Қаншалықты Қытайлар степендия берсе, қазақ балаларын жіберуі керек. Кім жасаса да Қазақтарға өте жаманшылық жасапты» деп қазақ балаларынан Қытайға оқуға жіберілмей қалғанына өкініш білдіреді. «Мұны өз балалары қамымен жазып отырмағанын, екі баласын қайда да оқытуға жағдайы барлығын айтады.» Біздің қалталы азаматтардың көбісінің ойына осы мәселе кіріп шыға ма екен?! Мәселе байлықта, ара-қашықтықта емес, елге, ел болашағы – жастарға деген жанашырлықта. Хатта елден жырақ, Анкарада жүрген азаматтың халқым, жұртым деп соққан жүрегінің дүрсілі, адал көңілі бар. Хат соңында мынадай ескерту айтыпты: «Хасен, мынаны ұмытпа, біздің яғни түркістандықтардың екі досы бар: орыс пен қытай, дәл осындай екі қас дұшпанымыз бар: орыс пен қытай”. Біздің түркістанның қорғануы қытай мен орыс арасындағы экономикалық және саяси қатынастарына тығыз байланысты. Бұл жағдайды ұстана пайдалану керек». Мәжит Дара біздің елімізге танымал ақын емес. Сұрапыл соғыс болмай, дүние тыныш тұрса, тағдыр тәлкегіне түспесе, бәлкім, кітаптары жарық көріп ақындығы ұшталар ма еді, кім білсін?! Лап етіп жанып, сөніп қалған таланттар аз ба?! Кешегі қуғын-сүргінге ұшыраған, атылып кеткен таланттарымыз қаншама?! Абақтының азабын тартқан ақындарымыздың қуғын-сүргінге дейін жазған өлеңдерін оқып отырсаңыз, айдаудан келгеннен кейінгі жырларынан озықтығын байқайсыз. Неге? Ақындыққа биік рух керек, сол рух жаншылған, тапталған. Іштегі отын сөндірмеу ілеуде – біреудің ғана қолынан келетін құдіретті күш. Мәжит Дараның да басындағы жағдай осы. Ол сондықтан да хатында: «Мен Анкарада елден емес, жерлестерімнен ұзақ, өткен күннің ашық аспанында мүлгіп жүрмін. Нысанбай ақын айтқанындай «Шегірткеден қорыққан жалғыз қазда үн бар ма? Мен де өмірге қарсы жалпы бір апат бар» дейді. Жаны – елінде, тәні жат-жұрттық елінде ақын аңсаған даласына ақыры жете алмай, 1983 жылы Анкарада қайтыс болған. Қай хатта да өмір бар: Кеңес дәуірінің тұрмыс-тіршілігі, қиындығы мен қызығы, ақындардың бір-бірімен сыйласуы, қарапайым күнделікті іс-әрекеттерімен бірге ұлттық мүдде, сол кезеңдегі саяси-әлеуметтік мәселелер де айтылады. Дәуір келбеті көз алдыңа әкелетін бұл хаттарда елін сүйген ерлеріміздің жүрек соғысы, арман-мақсаты, өшпес рухы бар.

Ұлылар үндестігінің сыры

Қандай шығарма болса да халықтың рухани-эстетикалық қажетін өтеумен бірге ұлт мүддесінің үдесінен шығып, ұйымдастырушылық, үгіт-насихат қызметін де атқаруы керек. Ол сонда ғана оқушысына жетімді, қадірлі, қастерлі бола түспек. Сонау ықылым замандардағы ойшылдар мен олардан кейінгі жыраулардың, ақын-жазушылардың шығармаларына үңілсек, қашан да ұлт мүддесін өз қара басының қамынан жоғары қойып, халық атынан сөйлеген. Олар халықты адал еңбек етуге, оқу-білімге, адамгершілікке, ізгілік, ізетке, имандылыққа шақырып отырған. Сондықтан да болар олардың көбісінің айтқан ойлары бір-бірімен қабысып, бірінің сөзін бірі тірілтіп, жалғап үндесіп жатады. Мұхаммед пайғамбардың өсиет хадистерінде: «Білім үйрену ғибадаттан да артық және ол діннің де тірегі» [Шымкент, Азиат, 2005. -81 б.], - делінеді. ХІ ғасырда Жетісу өңірінің Шу өзені бойындағы Баласағұн қаласында туған әлем мәдениетінің ұлы ойшыл ақындарының бірі Жүсіп Баласағұн:

Көріп отырсыздар, Жүсіп Баласағұн білімнің құдіретін айта келіп «Ақыл – күллі ісіңді алып шығатын» десе, Абай да біліммен сусындаған жанды қысылтаяң сәттен ақылы мен білімі құтқарып алып шығатынын жыр еткен: Тәжік классикалық әдебиетінің негізін салушы, философ, заманында «Ақындар атасы» атанған Әбу-л-Хасан Рудаки (860-941):

Мұсылмандық шығысқа, кейін бүкіл әлемге танылған әдеби мұра (1082-83) «Кабуснама» кітабының авторы, Каспий теңізінің оңтүстігіндегі Журжанидің әміршісі Әмір Қайқаус (1021 жылы туған): «Аңдасаң, ақыл деген – бір қымбат нәрсе. Оны ұры алып кете алмайды. Ол отқа жанып, суға ақпайды. Білім – ақылдың ажар – көркі». («Кабуснама», 99 б). Үш данышпан да бір-бірінің ойын қайталап, ақыл мен білімнің адамзатқа берер пайдасының ұшан-теңіз екенін көрсеткен. Осы бір ғибратты сөздер ауыз әдебиетіндегі «ғылым ба, мал ма?» деген қысқа әңгімеде кездеседі. Онда тұрмыста ұшырасатын басқа жағдайларға қарағанда, ғылымның он түрлі артықшылығы барлығы әңгіме болады: «Ғылым - әулие-әмбиелердің мирасы, ал, мал – перғуан мен Қарынбай мирасы, ғылым сені сақтайды, ал малды сен сақтайсың; ғылымның досы көп,ал малдың дұшпаны көп; ғылымды жұмсасаң, арта береді, ал мал қатты, сараң деген атқа қалдырады; ғылым өзін өзі сақтайды, асырайды, ал малды бағу, күту керек; ғылым қиямет күні иесін шапағат қылғызады, ал мал өз иесін қисапсыз жауап бергізеді; ғылым тозбайды, жоғалмайды, ал мал – қолдың кірі: өледі, жоғалады; ғылым көңілді нұрландырады, ақыл-ой қосады, ал мал масаттандырады, болған үстіне бола түссе екен деп дүние қоңыз етеді; ғылым құдайға заһат, таупиқ, ғибадат қылады, ал мал иесінің көңіліне тәккәппарлық салады». Осындағы «ғылым тозбайды, жоғалмайды» деген сөздер Жүсіп Баласағұн өлеңіндегі «білім – байлық, арзымас һәм жоғалмас» деген жолдарды, «ғылым көңілді нұрландырады» деген ой «Ақыл – шырақ қара түнді ашатын» деген тармақты тура қайталап тұрған жоқ па?!

Ғылымға көңіл бөлсеңіз, - деп екі жолға сыйдырған. Сондай-ақ 38-ші қара сөзінде: «Ғылым – Алланың бір сипаты, ол хақиқат, оған ғашықтық өзі де, хақлық һәм адамдық дүр» («Қарасөздер» Алматы, «Ел», 1993, 81 б), деп жазады. Мұхаммед пайғамбардың өсиет хадистерінде: «Анаңа, анаңа, тағы да анаңа, содан соң барып әкеңе жақсылық жаса» [Шымкент. Азиат. 2005. -43 б.], - делінеді.

Әмір Қайқаус: «Сені жан-тәнімен жақсы көріп, тәрбиелеп жүрген ата-анаңның көңілін қалдыратындай құрттай іс жасасаң, сен ешқандай да жақсылыққа лайықты жан емессің,өйткені кімде-кім ата-ананың жақсылығын білмесе, басқа біреудің жақсылығын да бағаламайды». («Кабуснама», 22 б.)

Ыбырай Алтынсарин: «Балаға берілетін бірінші тәрбие ата-анасын, туған-туысын, жолдасын сыйлауға үйретуден басталады, себебі ата-анасын сыйламайтын бала жолдасына да, қоғамға да пайда келтіре алмайды». Екі ғұламаның ойы бір жерден шығып, Мұхаммед пайғамбар хадисінде айтылған тәліммен үндесіп тұр. Үлгі - өнеге, өсиет, тағылым! Әмір Қайқаус пен Ыбырай Алтынсариннің осы бір жолдары «Еңлік-Кебектегі»; «Қарғама! Ата-анам, ақ батаңды аттап кеттім» деген өкінішті де өзек өртер жүрек түкпірінен шыққан сөзін есіме түсіреді. Қазіргі балалар осыны ойлай ма екен? Мұхаммед пайғамбардың өсиет хадистерінде «Сұлу әйелден гөрі көп бала тапқан әйел қастерлірек», «Әйел – еркектің екінші жартысы, яғни жақсы қатын күйеуінің өмірін екі есе жеңілдетеді» [Шымкент, «Азиат», 2005. -42-43 б.б.], - делініп, ері мен жарының тату-тәтті ғұмыр кешулері керектігі уағыздалады.

Адамшылық сіңген асыл затынан, - деген ақыл айтады. Бұл қазақтың «Қайын алма, қатын ал» деген мақалына дәл келеді. Жәлаладдин Руми (30.09.1207-17.12.1273): «Ақылды адамдармен дос болыңыздар. Ақымақ дос ақылды дұшпанан да қауіптірек екенін біліңіз». Әлішер Науаи (1441, 9 ақпан – 1501, 3 қаңтар): Ішіңдегі ойды сыртқа шығармасаң, жүрекке ауыр тиеді, бірақ аңдамай сөйлесең бәлеге қаласың. Ж.Румидің сөзі «Ақымақ достан ақылды дұшпан артық» деген қазақтың қара өлеңін еске түсірсе, Ә.Науаидың айтқан ақылы «Аңдамай сөйлеген ауырмай өледі» мақалымен сарындас.

Мінезіне көз жетпей, көңіл берме.

сыртқы пішіні-тән сұлулығы алдамшы болатынын, ішкі дүниесіне – жан сұлулығына үңілу керектігін ескертеді. Мұхаммед пайғамбардың өсиет хадистерінде: «Өзінің тілін ғайбат сөздерден таза ұстаған адамға Алла Тағаланың шапағаты тиеді». [89 б.]. «Адамның басына түсер қасіреттің бәрі тілден туады» [88 б.], - делінеді.

Мылжың тілді «жау» деп ұғын тартыста.

ХІ ғасырдың басында өмір сүрген Жүсіп Баласағұн мен ХІІ ғасырдың аяғы, ХІІІ ғасырдың басында ғұмыр кешкен Ахмет Үгінеки өлеңдері бір-бірімен жауаптасып тұрғандай үндесіп, жымдасқан. «Сегіз түрлі адамға Алла Тағала ерекше қаһарын төгеді, ел ішінде суайт атанғандарға; айналасындағылардан өзін орынсыз жоғары ұстайтындарға; діндес бауырларына іштей қызғаныш білдіріп, ал кездесе қалғанда жымың қағып, жақсы болып көрінетіндерге; Алла мен пайғамбар нұсқан істі орындауға қинала барып, ал шайтанның шақыруына тез ілесіп кететін адамдарға ; жалған уәдемен күнделікті заттарды пайдаланып қалуға тырысатындарға; достардың арасында от салып, жанжалдастыратындарға; іштей жақсы адамдарға күйе жағуға ұмтылғандарға. Бұл адамдарға деген Алла Тағаланың қаһары ерекше қатал». [28 б.]. Гераттан шыққан белгілі хакбалит сопы Әл-Ансари (1006-1089): «Ұятсыз, арсыз адамдардан аулақ жүр,себебі осы өмірде де, мәңгілік өмірде де қорлық пен жазаға тап боласың».

Мұхаммед пайғамбардың өсиет хадистерінде: «Кімге тозақтың отына күюге болмайтынын айтайын ба? Ол – көппен бірге күн кешіп жүрген, халыққа пайдасын тигізетін сабырлы, мейірмді адам» [17 б.], «Кімде-кім халықтың қамын жесе, Алланың шапағатына ие болады» [17 б.], - делінеді. Қазақ халқының болашағын тағдырын шешуде орасан қызмет атқарған Ыбырай, Абай есімдері әрқашан бірге аталады.Ыбырай халық қамын жеп «Менің үнемі ұмтылған тілегім – қалай да пайдалы адам болып шығу еді» («Таза бұлақ, Алматы, «Жазушы, 1988—198б.) – десе, Абай да «елге пайдалы, адамгершілігі бар, әділ басшы болсам ғана жақсы адам боламын» деп кеткен ақын еді (Әуезов М. «Жиырма томдық шығармалар жинағы» Алматы, «Жазушы» 1985. 20 т. 43 б.) Неткен ұқсастық?! Бұл халқын сүюден, наным-сенімнен, ұлтын ұлағаттаудан, ел намысын өз пайдасынан жоғары қойып, оның ілгері басуын мақсат тұтқан ізгі ниеттен «малым – жанымның садағасы, жаным – арымның садағасы» деген жан түкпіріндегі текті ойдан туған үндестік. Ыбырай «Өнер-білім бар жұрттардың» «Тастан сарай салғызып, айшылық алыс жерлерден көзді ашып-жұмғанша жылдам хабар алғызып» отырғанын айтып, Абай «Ғылым таппай мақтанба» деп халықты өнер-білім үйренуге шақырды.

Ыбырай «Саны көп сапасы жоқ, сапырылысқан, Он үйге бір би болған келді кезге, - деп өзі өмір сүрген заманның кемшілігін айтып өтсе, Абай: «Бас-басына би болған өңкей қиқым, Мінеки, бұзған жоқ па елдің сиқын», - деп «надақты мазақ етеді» (М.Әуезов).

Шәкәрім: «Менің ойымша, ескі замандарда ойламаған ой, айтылмаған сөз, істелмеген іс қалған жоқ. Бәрнің басын олар бастап кеткен. Бірақ көп заман өту, қазаға ұшырау сияқты себептермен жоғалған, ұмытылған. Өйтсе де қаншадан кейін екенін өзі білсін, келген уақыттың киімін киіп жаңарып шыға келеді.(Құдайбердиев Ш. «Үш анық» Алматы, «Қазақстан» және «Ғақлия» ғылыми-әдеби орталығы, 1991. 6

Шәкәрім: «...16 жүз жылдағы Коперник сүйегінің күлі де қалмаған грек-йонның Пифагорының бөркін тыстап киіп отырған жоқ па?» (Сонда. 25 б.)

Шәкәрім: «Сол сияқты біз де жоғарғы екі сұрауға өткен білімділердің сөзінен қорытып оның үстіне тұңғыш ой деп өз ойымыздан жамау салып, бөрік жасамақпыз» (Сонда. 25 б.)

Ислам дінінде «Егер адамда төмендегі үш қасиет болса, Алла оған ризалық білдіріп, жұмаққа жібереді, олар: әлсіздер мен кедейлерге қайырымдылық, ата-анаға мейірбандылық; өзінің қол астындағылармен жақсы қарым қатынас және мейірімділік» (17 б.) делініп, тән тазалығы, жан тазалығы – әдептілік, қанағатшылдық (Тақуалық) ар-ұят, мейірімділік кішіпейілділік, ұстамдылық жоғары бағаланып, үнемі насихатталып отырады. Қайқаус: «жалпы білім мен өнердің негізі - әдеп, қанағат, ұят, пәктік, сақтық, мейірімділік, ұстамдылық (Сабырлылық), «Кабуснама», Алматы, «Балауса», 1991. -26 б.)

Ғұламаһи Дауани Хорасандағы Казеруы (қазіргі Иранның батыс жағы) маңындағы Дауани қыстағында 1427 жылы туған. 1502 жылы Шираз қаласында дүние салған. Терең ойлы атақты ғалым. Абай да, Ыбырай да шығыс әдебиетімен жақсы таныс болған. Абай әсіресе, өзбек халқының ХV ғасырда өмір сүрген ұлы ақыны Әлішер Науаи шығармаларымен сусындап, одан көп үйренген. Мұны М.Әуезов «Абай өзінің жас шағынан жақсы білген классик ақындары: Фирдауси, Низами, Шейх, Сағди, Хожа Хафиз, Науан, Фзули, Бабурларды өмір бойы зор қадірлеп өткен. Ерте кезде оларға еліктеп жазған шығармалары да болған. Кейін Низами, Науаи жырлаған Ескендір жайын, Аристотель жайын батыс әңгімелерінен алып қосқан жаңа сарындармен көркейтіп, жыр-дастан етеді». (М.Әуезов «Жиырма томдық шығ. жинағы», Алматы, 18 т. 38 б.), - деп «Абай еңбектерінің биік нысанасы» мақаласында атап көрсеткен. Ыбырай Абай Батыс Еуропа, орыс классиктерінің еңбектерін де оқып, олардан рухани нәр алған. Мұхтар Әуезов Абай мен Ыбырайдың Европа әдебиеті мен мәдениетінен үлгі, өнеге алғанын айта отырып «Бұл мектептен олардың нық ұстап шығатын үлгі, түсінігі ақындық, халыққа қызмет етудің үлкен жолы деген ұғым болады» (сонда. 9 б.), - дейді. Мәселе кімнің кімнен үйренгені, шығармаларының басқа ойшылдар мен ақын-жазушылардың шығармаларымен үндестігінде емес, ұлы ақындар бүкіл адамзатқа ортақ өміршең танымдық-тағылымдық ой-пікірлерді қалай, қайдан жинақтады, оны шығармаларында дамытып, ұлт қажетіне қалай жұмсады – сонда! Ұлылар үндестігінің сыры негізі осында жатса, «Менің ойымша ескі замандарда ойламаған ой, айтылмаған сөз, істелмеген іс қалған жоқ. Бәрінің басын олар бастап кеткен» деген жоғарыда айтылған Шәкәрім сөзінің де жаны бар. Оның үстіне наным, сенім – түркілік дүниетаным, арман, мақсаттың, бірлігі – ұлттық мүдде, кейінгі толқынға тәлім-тәрбие беру, оларды ғылым, білімге, еңбекке үндеу ұлылар ойын бір арнаға тоғыстырған. Сондықтан да бұл әрі ұлы мақсат жолында тақырып, айтар ой, тұжырым, түйін бірлігінен, логикалық қисыннан туындаған үндестік деп білеміз. Мұндай ұқсастықтарды қазіргі ақын – жазушылар шығармаларынан да көптеп кездестіруге болады..

Міржақып пен Мағжан

Патша тыңшылары тіміскілеп қоймаған соң Міржақып 1909 жылы Қызылжарға барып Жұмағали Тілеулин деген кісінің үйін паналайды. Кейін:

Көксілдер тұс-тұс жақтан ат қойған көл», - деп Мағжан жырлаған Көкшетау облысы, Айыртау ауданындағы Сасықкөлде мектепте оқып жүрген жас Мағжанға орыс тілі мен әдебиетінен сабақ береді. Жазып жүрген «Бақытсыз Жамал» романының да соңғы нүктесін сол жерде қояды. 1910 жылы Қызылжар (Пертропавлоск) сахнасында «Бақытсыз Жамал» романы бойынша жасалған пьесаны Міржақыптың талантты шәкірті, жас ақын Мағжан көрермендер назарына ұсынады. Мектептегі де, әдебиеттегі де ұстазы Міржақып Дулатовты Мағжан жоғары бағалап, оған еліктеп өскендігі шығармаларынан да аңғарылады. Мағжан Міржақып патша саясатына қарсы жүргізген іс-әрекеті үшін тұтқындалып, түрмеде отырғанда жазған өлеңін «Жауға түскен жанға» деп атапты. Бұл өлеңінде ол ұстазының «Оян, қазақ!» деп ұран тастап, бел шешпей халық қамымен күрес жолында жүргенін, сол жолда «қараңғы үйге» қамалғанын, сонда да жасымағанын, бұл кейінгі жастарға үлгі-өнеге екенін жігермен айтады. Түн қараңғы болған сайын жұлдыздардың жарқырай көрінетінін, бұлт қанша басса да бір күндері күн шығып, жер бетін жарығына бөлейтінін сеніммен жеткізіп:

Наны қара, шайы қара, қарны аш!

Мағжан «Міржақып абақтыдан шыққанда» өлеңінде «Душар болмай дұшпанның мергеніне, қайта шықты батқан батқан күн, нұр шашылды, мың шүкірлік тәңірінің бергеніне», - деп құдайға ризашылығын білдіреді. «Қайғы көрсе, ер жігіт қайраты аспақ, қамшы тисе, шын жүйрік үдей шаппақ» деп ағасын қайрап, жігерлендіреді, ерлік ісін кейінгіге үлгі-өнеге етеді. Мағжан «Наурыз» атты мақаласын ұстазы М.Дулатовтың «Қош келдің, Наурыз!» мақаласына қарап, еліктеп жазғаны байқалады: Міржақып: «Жер жүзіндегі жұрттардың бәрінің де түрлі-түрлі мейрамдары болады».

Мағжан: «Әр халықтың өзінше жаңа жылы, жыл басы болады».

Міржақып: «Болмашы боранға, жауын-шашынға, топтанған бұлтқа, ауысқан желге, керек десе, жаңа айдың қалай тұғанына шейін, қазақтың зор мағына беруі – әшейін еріккеннен тапқан ермегі емес, қыстың ауыр иә жеңіл өтуінен тіршілігі өзгертетін, жеңіл болса құт, ауыр болса жұт болатындығын байқаған тәжірибеден шыққан нәрсе. Мағжан: «Жаңа жыл күні қазақ күн райына қарай алдағы жазды рақатты, рақатсыз болады деп болжау жасайды». Екеуі де Наурыз – жаңа жыл мейрамының күн мен түн теңесіп, тіршілік атаулының жасарып, жаңаратын, тілейтін мезгілінде аталуын орынды деп санап, елді оны қуанышпен, табыспен қарсы алуға шақырады. Жоғарғыдағыдай сәл-пәл ұқсастықтары болғанымен әрқайсысының мақалада өзіндік ізденістері, тың ой-пікірлері бар. Екеуінің де негізгі мақсаттары – Наурыз мерекесін қандай мейрам екенін, оны қалай атау керектігін халыққа түсіндіру.

Шетке лақтыр, тымақтай алып, елден қу, Ертелі-кеш басыңа мініп езгенді», - деп, екеуі де халықтың жоғын жоқтап, мұңын мұңдаған, сол жолда құрбан болған айтулы ақын-публицист, ардақты атпал азаматтар.

Алауы сөнбес ақын

Белі бекіп, бұғанасы қатпай жатып әкесі үйден «шалқалап шықса», көп ұзамай «жаулығын теріс байлап» шешесі басқа біреумен қол ұстасып кетті. Балалық шағы осылай жетімдікпен өткен Қасымның жастық дәурені «Батыстың бұлты анталап, Бақасқан жау анталап, Қара бір түнді қалқалап тұтқиылдан тап берген» қанды қырғынмен тұспа-тұс келді.

Қоян емес, адаммын, Қайтіп бұғып жатырмын! – деп майданға аттанды. Алғаш Қиыр Шығыста, кейін Батыс майданында болды. Қаламы мен қанжарын қатар сілтеді. Қылышынан қан тамған адымыңды аштырмайтын, шындыққа қадам бастырмайтын қызыл империя тұсында ғұмыр кешті. Алайда, «Ышқына соққан дауылға», «Нөсерлеп құйған жауынға» қаймықпай қарсы тұра білді. Қайта қайтпас-қайсар сұңқардай жаны дауыл тіледі:

«Дауылдың ұлы дауылсыз тұра алмайтынын» өлеңдерімен ұқтырды. Шідерді үзді, кедергіні бұзды, тұлпарлығын да, сұңқырлығын да танытты.

Іш пыстырып, жалт-жалт қарап жай басып... – деп, қайраттана, айбаттана түсті. Бұл ішкі буырқанған бұлқыныс, қуат-күш жырларында да көрініс тапты. Жоғарыда келтірілген өлең жолдары соның айғағы. Ақынның қай өлеңін оқысаңыз да серпінді, ішкі динамикалық қуаты, сөз образдылығы оқушысын еліктіріп күш беріп, күреске бастайды, рухтандырады. Әсіресе, Ұлы Отан соғысы кезінде жазған өлеңдері ел рухын көтеріп, жеңіске бастады. 1941 жылы соғыста қаза тапқан ақын Абдолла Жұмағалиевтің өмірі мен ерлік ісіне арналған «Ақын өлімі туралы аңыз» поэмасы өмір шындығынан алынған. «Ол гвардиялық атақты сегізінші дивизияда болды, - деп жазады профессор Б. Кенжебаев. – Майданда Абдолла өзінің жолдасы жазушы Павел Кузнецовқа бір күні кездесіп, әңгімелескенде: «Мен өлмейтін өмір туралы поэма жазғалы жүрмін. Менімше ол өте күшті шығу керек» депті. Ертеңінде дивизия қиянкескі ұрыста болады. Сол ұрыста Абдолла от ішінде тұрып жаумен жалғыз алысады. Жаудың көп адамын жаусатады. Сөйтіп, өзі ерлікпен өледі».

Атылғандай ішінде жай...

Туған жерін, елін сүйген партиот ақын А. Жұмағалиев өзінің «Алтын өрнек» деген өлеңінде:

Отан – алтын бесігім – десе, Қ. Аманжоловтың поэмасында осы өлеңнің рухын, ырғағын, үлгісін сақтай отырып:

Бомба бол жа жарыл жүрек! – деп Абдолла аузына ел рухын асқақтататын асыл сөз салады. Бұл тармақтардағы өршіл рух, елге деген сүйіспеншілік, батырлық жігер, қайрат оқушы жанын тебірентіп, аруақтандырып жібереді. Майдан кезінде мұндай патриоттық өлеңдер жеңіс күнін жақындата түскені анық. Орыс жазушысы Николай Тихонов: «Қасым Аманжолов «Абдолла» поэмасында батыр Абдолла Жұмағалиевтің ерлігін жырлады, батырдың отты өлімін бейнелеуге шебер ақындық сөздер, бояулар таба білген», - деп бұл поэмаға жоғары баға берді. Шындығында да бұл поэма отты жылдардың өзіндей, өршілдікке толы. Әр сөзі жалын атып, от бүркіп, оқ жаудырып тұрғандай. Қ. Аманжолов очерк («Айқасу»), мақала («Көп оқып, үйреніп, жақсы жазайық», «Кім кінәлі?», «Ұлы ақын туралы трагедия», «Әңгіме әліппе туралы», «Естен қалмас бір оқиға», «Бүгін майдың отыз бірі» т.б.), рецензия («Абай шығармаларының аудармасы», «Жамбыл шығармаларының аудармасы туралы» т.б.), памфлет («Трумэн достарымен», «Бактерия королі», «Трумэнге») жазған публицист ақын. Ақынның публицистикалық шығармаларының негізгі ақындық өнер хақында. Ақын публицистикада да ақын, батыл, кемшілікке төзбейді, шындық шырайын шығара сыр толғайды. 1940 жылы жазған «Жамбыл шығармаларының аудармасы туралы» мақаласында Ж. жабаевтың орыс тіліне аударылған өлеңдерін қазақша нұсқасымен салыстыра отырып, кейбір аудармай тастап кеткен, қазақшасы мен орысшасы бір-біріне жанаспайтын тұстарын көрсетеді. Жамбыл өлеңдерінің дұрыс аударылмауына күйініш білдіріп, ақындық ақ жүрегімен ақтарыла: «...Аса күшті жері орысша аудармасында жоқ болып шықса, оның орнына Кузнецовтың иі қанбаған балшықтай бұратана сөздермен баттасқан жасық өлең тұрса, жаның қайтіп ауырмасын!, - дейді». – Жамбыл. «Саңғырлатып даланы, әнді шырқап көлбедім» десе, Кузнецов «Қотанға келдім», - деп аударады. Қотанға келетін Жамбыл жарапазаншы емес қой». Автор Жамбыл шығармаларын аударудағы осы сияқты жауапсыздықтарды батыл сынай отырып, Республикамызда аудармышылар даярлау ісінің дұрыс жолға қойылмай отырғанын, Жамбыл өлеңдерін мейлінше сапалы етіп аудару және оны тәжірибелі аудармашыларға аударту керектігін баса айтады. «Әдебиет және исскусство» журналының 1948 жылы поэзиясы туралы» мақаласында тақырыбында айтылып тұрғандай, журналда басылған Д. Абілев, Қ. Бекхожин, Ғ. Орманов,Т. Жароков өлеңдеріне барлау жасап, талдап, жетістіктері мен кемшіліктерін дәлелді көрсетіп, сынайды. Сондай-ақ журналдың поэзияға аз орнын беріп жүргенін, жас ақындардың өлеңдерін жариялағанда, олардың өлеңдерінің көркемдік дәрежесінің өсуін ойламайтындарының, соның салдарынан жақсы туындылармен қатар, дүмбілес, көкжасық өлеңдердің де басылып жүргенін, журнал редакциясының поэзияны өсіру мақсатында жасаған жылдық, айлық жоспарларымен редакция маңында топтасқан ақындар активі жоқ екенін, редколлегия мәжілістері өткізілмейтінін, журнал авторлары мен қызметкерлері бас қосып, ақындар шығармасын талқылап тұрмайтынына тоқталып, журнал мен жазушылар одағының жұмысына батыл сын айтады: «Поэзиямыздың табысына, қуанышына қуанып, кемістігін аяу әшкерелеп отыру деген журналда да, жазушылар ұйымында да дағдыға айналмаған.Ақындарымыздың журнал бетіне пікір алысуы, айтысуы деген атымен жоқ. Журнал қызметкерлері тек қолдарына түскенді қанағат етіп, соларды шала-шарпы сұрыптап басуды ғана біліп келеді. Еліміздің өмірінде болып жататын тарихи жағдайлар төңірегінде ақындар активінің назарын ылғи аударып, соған ұйымдастырып, басшылық етіп отыру жұмысын поэзия секциясы да, журнал редакциясы да атқара алмай келеді. Поэзиядағы жаңалықты сезу, жақсылықты бағалау, солардың төңірегіне пікір ұйымдастыру, сөйтіп поэзияның өсуіне жағдай жасау жағы мұнда жеткіліксіз». Ақын журнал мен жазушылар одағының поэзия секциясының жұмысына, ақындар шығармашылығына тоқтала отырып, поэзия жайында нақты, ойлы, тұжырымды пікірлер айтады: «Ақын өзінің тың ойы мен пікірін ақындық сезімге бөлеп, поэзиялық тілмен айтуы керек...», «Ескі нұсқаны жамап-жасқаумен поэзия жасалмайды. Ақын әр заманның өз тілімен, өз ұғымымен жырлауы керек, сол заманға лайықты адам образдарында да, сөз образдарын да жасауы шарт», «Өлеңде ой мен сезім, ақындық тіл бірдей кеуі керек; біреуі жоқ болса, ол өлең жарымжан». Мақала соңында автор «Әдебиет және искусство» журналының 1948 жылғы сандарында жарық көрген өлеңдердің көркемдік дәрежесі төмен екенін, журнал талантты ақындармен байланысын үзіп алғанын айта келіп: «Өткен жылы жақсы өлеңдер жазып, құнды жинақ беріп отырған Сырбай Мәуленов сияқты ақындардың бірде бір өлеңі журналға басылмауы дұрыс емес.

Ендігі игілікті 1949 жылдан күтеміз», - дейді.

Бұдан біз автордың өзінен кейінгі талантты жас ақындар шығармашылығына да ерекше көңіл бөліп отырғанын аңғарамыз. Қ. Аманжоловтың жастарға деген жанашырлығы «Поэзиядағы жаңа толқын» мақаласынан да байқалады. Бұл мақаласында автор 1949 жылы жарық көрген «Жастар даусы» жинағына өлеңдері енген жас ақындар Қайнекей Жармағанбетовтың «Әке мен бала», «Ер жүрегі», «Солдат сағынышы», «Домбыра», «Жолаушы» өлеңдері мен Хамит Ерғалиевтің «Әке сыры» поэмасының шоқтығы биік екенін, сондай-ақ С.Сейітов, Т.Әлімқұлов, М.Жансаева, А.Шамкенов, Ұябаев, З. Қабдолов, М. Әлімбаев, Б. Соқпақбаев өлеңдерінің де аттарын атап, жақсы шығармалар деп атауға болатынын айтады. Әрқайсысының өлеңдеріне жеке-жеке тоқталып, несімен жақсы, сәтсіздіктері неде,жалпы бәріне тән қандай кемшіліктер бар соны ашып көрсетеді. Шын ақындық шабытпен туған өлеңде ой мен сезім, пафос ұштасып жатуы керектігін, бұлар болмаған жерде өлең оқушысын елітіп, еліктіре алмайтынын ескертеді. «Бүкіл қазақ халқына даңқы кең жайылған, желдірмелетіп кеткенде өлеңнің өткел бермес жүйрігі атанған Иса Байзақов 1900 жылы, қазіргі Павлодар облысы Ертіс ауданы «Үлгілі» ауыл советінде туған». «Ақын Иса Байзақов» мақаласы осылай басталады. Бұл мақалада да Қасым ақынның өмірі мен шығармашылығы жайына кеңінен толғап, сыни пікірлерін білдіреді. Өлеңдеріндегі селдей ағылып, теңіздей дөңбекшіген тасқынды жолдар бұл мақаласында да кездеседі: «Өлеңнің өткел бермес жүйрігі», «Бұл дастандары дұрыс басталып, дұрыс өрістейді де, дұрыс аяқталады. Бұл дастанында Иса нағыз эпик ақынша алуан уақиғалардың арасына еркін еніп кетеді де, дастанның желісін адастырмай алып шығады», «...айналада аңырап қалған арман болып...», «...ел қамын жеген, ел қорғаны...», «Азаттық жолында арпалысып...». Осы сияқты Қ. Аманжоловтың «Иса ақынмен соңғы кездесу» мақаласы да авторының ақын екенін аңғартады: «жеңіс жылының жазындай жарқын, аспанындай ашық көңіліме түспеген жерден бір ой орнай қалды», «Исаның орны бос тұрған сияқты, ол неге келіп отырмайды орнына...», «Келе алмапты бұл тойға. Неткен арсыз хабар!», «Домбырасын қолғалып, қыран құстай қомданып көз алдымызда да өлеңнің откел бермес теңізін екпінді желдей»желдірмемен» сапырып-сапырып жібергенде де сол Исаның бойында мәңгі сөнбес жалын, мәңгі тозбас өмір бар сияқты емес пе еді?», «Япырмай, сондай қуатты өмірді сүмелек ауру басынғаны не сұмдық?» Қ.Аманжолов «Еңбек поэзиясы» рецензиясында ақын Хамит Ерғалиевтің «Біздің ауылдың қызы» поэмасына пікір білдірген. Рецензенттің ең басты жұмысы-жазып отырған туындысының басқалар көре алмайтын жағын көрсете білу. Ал жазып отырған саланы бімей тұрып пікір жазу өте қиын нәрсе. Ақын ақын шығармасын жақсы түсінетіні анық. Алайда коммунистік партия елуінші жылдары ақын-жазушыларға еңбек адамын, социалистік құрылысты, өндірісті жазуды міндеттегені белгілі. Х. Ерғалиевтің бұл поэмасы да сол міндеттен туған туынды. Қасым рецензиясы да соған орай, өлеңнің көркемдігінен гөрі поэмада еңбек адамының бейнесі қалай көрінді дегенге ойыса береді: «Біздің социалистік өміріміз өзінің жаңа геройларын тудырды. Сол жаңа геройлар ақынға жаңа талаптар қояды. Хамит Ерғалиев сол жаңа талаптарды сергек оймен түсіне білген, қойған сұраққа лайықты жауапты қараған. Сондықтан да бұл поэма ерекше көзге түсіп, ерекше сөз болып отыр». Дегенмен Қ. Аманжолов өлең табиғаты жайында да оралып,»аз сөзбен көп жайтты айта білу, ұтымды болу-оқиғалы поэма жазатын ақынға өте керек қасиет» екенін, «ақын жұртттың ойындағысын дәл басып айтса, қандай терең пікір болмасын оп-оңай түсінікті болатынын» айтып, Х.Ерғалиевтің бұл шеберлік тәсілдерді поэма ойдағыдай іске асырғанын үзінділір келтіре отырып дәлелдейді. «Поэманың негізгі сюжеті де,идеясы да біртұтас. Өте шиеленісіп жатқан драмалық тартыстың желілері болғанмен, бір бағытқа, бір мақсатқа бейімделген кесек бір еңбек процесінің ішкі қайшылықтары, ішкі күрестері шебер суреттеледі» деп бағалап, айтқан пікірін тағы да нақты мысалдармен дәйектейді. Рецензент поэманың басты кейіпкерінің бейнесі қалай сомдалғанына ғана тоқталып қоймай, шығармадағы басқа да қаһармандар образдарының қандай дәрежеде екендігіне де баға береді. Рецензиядан Қасымға тән оттылық, дауылпаздылық та аңғарылып қаралады: « Хамит сияқты от қанатты ойы бар, төгіліп тұрған күйдей поэзиясы бар ақын мұндай кемшіліктерді алып та соғып, шалып та жықпас па?!» Рецензенттің ақын-жазушылардың шығармаларына арқау болған сол кездегі атақты қазақстандық Шығанақ Берсиев, ресейлік Докучаев сияқты еңбек адамдарының іс-әрекетін көрсетіп, мысалға келтіруі мен М.Горький, В.Г. Белинский сынды жазушы, сыншылар еңбегінен дәйектемелер алуы рецензияның әрін, мән-маңызын кіргізіп, танымдық мазмұнын да кеңейте түскен. Шығарманы оқып шыққанда сол бір тотолитарлық саясат кеңінен зорлық -зомбылығы әдебиеттің дамуына да қаншалықты кедергі келтіргенін, поэманың да, рецензияның да авторларының солақай саясатқа мамалсыз үн қосып отырғанын сезініп, өкінішті күй кешесің. «Өзі Қасым, сөзі жасын» (Ж.Сыздықов) ақынның өршіл, асқақ үні сатираның көркем публицистикалық жанрларының бірі – паифлеттерінде де көрініс табады. «Трумэн достарымен» (АҚШ президенті Гарри Трумэн- С.О.), «Аденауэр ұсқыны» (Германияның канцлері – С.О.), «Бактерия каролі» (Гарри Трумэн-С.О.),»Труменге» өлеңмен жазылған памфлеттері буржуазиялық елдердің басшылығы жайында. Автор солардың іс-әрекеттерін, жүргізіп отырған сайтандық саясаттарын көрсету арқылы образдарын ашып, буржуазиялық қоғамның бет пердесін түреді. Сол кезеңнің көкейтесті мәселелерін қозғап, соғысқұмарлықтарын, арамниеттіліктерін, адам өміріне қауіп-қатер төндіріп отырғандықтарын ащы әжуа, уытты кекесінмен жоғары пафоста жеріне жеткізе сынай айтады. Өзі де асыл, сөзі де асыл Қасым шығармалары өз сөзімен айтсақ, «мәңгі сөнбес жалын, мәңгі тозбас өмір».

Ақын абдырасын ақтарғанда

Қуандық Шаңғытбаев тілдің қадір- қасиетін ерекше сезініп, ділі мен өшпес рухы сіңген қазақ сөзін қадірлеп, аялап өткен ақын. Жас талапкердің тұңғыш өлеңдер жинағы –«Қазақ жүрегі» (Кейін «Ар» деп аталған) кітабына алғы сөз жазған М.Әуезов ақын тілінің оралымдылығын, «шіміркеніп, ширығып шыққан өтімді, әсерлі» екенін айтса, [«Ар» Алматы; Қазақтың мемлекеттік біріккен баспасы, 1945.-5 б.»] Қалижан Бекхожин «Қуандықтың тырнақалды өлеңдерінде шығыс поэзиясының маржан сөздері жарқырап, ыстық лептер есетін еді. Қазақтың асыл сөзге жаны құмар бұл шайыры өзінің өлеңдерін шығыс ақындарынша әсем өрнектермен шебер нақыштайды» («Арма, республикам!» кітабына алғы сөзі), - деп Қуан – ағаның ерекшеліктеріне, суреткерлік мәнері мен тақырыпқа талғаммен қарайтынына тоқталады. Сырбай Мәуленов те Қуандықтың «Әрбір сөзді сұрыптап, таңдап, оған ой жүгін артып, тосын тұжырымдармен түйіндеуге күш салатынын» [Мәуленов С. «Шеберлік деген бір шың бар». «Жыр мен сыр» Алматы. «Жалын», 1991.-84 б. ] сыр етеді. Қуан-аға қазақ сөзін «көне», «жаңа» деп бөлмей, оның қуатына, атқарар қызметіне, дәлдігіне назар аударып, синоним сөздерді сұрыптап, таңдап, талғап қолданады. Зейнолла Қабдолов «Қазіргі қазақ тілінде қайта жасарып, тың мағына тауып жүрген сөздер көп,- дейді. –Бұл өте дұрыс нәрсе.

Тамаша ғой! Осы жолдардағы отағасыны, яки бұдан да гөрі ескілеу Ойсылқара мен әлімсақты «осы күндендірудің» тіпті де қажеті жоқ. Қысқасы, кенеулі сөздерді көнертпеген жөн. Мүмкін, қадарынша, архаизмдерден молырақ хабардар болу тек қалам иелері ғана емес, жалпы әдебиет сүйетін, өз халқының арғы-бергі мәдениетін қадірлейтін жұрттың бәріне керек» [«Сөз өнері» Алматы. «Мектеп», 1982,-212 б.]. Қ. Шаңғытбаев кешегі ата-бабамыз қолданған, өткенімізді еске түсіріп, тарих қойнауынан сыр шертетін маржандарымызды қайта жаңғыртқан қаламгер.

Қанаты ала құс болып.

Ой бейнелілігі, қары ағыл-тегіл еріп жатқан дала көрінісі, қаңтарды ұмыттырып жадырай соққан жылы жел жан жылтады. Қаңтарды январь деп өктем үкімет өткенімізді ұмыттыруды көздеп жатқан заманда байырғы «жылуанды» (жылға, жыра), «Сіреу» (қатып қалған, сіресіп, «көбе», «той-дамай» сияқты төл сөздеріміз біреулерге ұнамай, ақын өлеңдерін өрт, жүрегін дерт шалды... Ол өз алдына бөлек әңгіме.

Ақынның жансызға жан бітіріп, қысты қанаты ала құс етіп жерге құлатуы, жылы желді жадыратып жеткізуі, Құбақай жолдың шаңынан таспа өргізуі, даланың оянып сілкінуі, көбесінің сөгілуі, ішкі ұйқастар (таянып- оянып) қандай әдемі, нанымды, дәл!

Тағы да жанды сурет. Таспаның не екенін білетін, қозы-лақтың жамырағанын көріп өскен қазақ ақыны ғана айта алатын тіркестер. «Самала (жарық, кешкі алагеуім мезгіл), «Самсоз» (дел-сал, сүлесоқ) сияқты ұмытыла бастаған сөздеріміз, дыбыс үндестіктері (аллитерация, ассонанс) өлеңге ажар-көрік, күш-қуат бере түскен. Зергер де зерделі шандоз (өз сөзі) шайыр [Қуан-аға «ақын»деген халықтың жырын айтатындарға, «шайыр» жазып шығаратындарға лайық» дейтін] Сөзге аса талғампаз, тыныс белгілеріне дейін көңіл бөліп, айтылған ойдың нысанасына дөп тиуін қадағалап отыратын. Бұл көркемдік- эстетикалық талап ой, сөз образдылығына жетелеп, қысқалыққа, дәлдікке қол жеткізетін. «Көркем әдебиеттің тілін зерттеудің негізгі мақсаты- тілдің өзін емес, оның мүмкішілігін көрсету» [Сыздық Р. «Сөз құдіреті» Алматы. «Санат», 1997,-5 б.] екені талас тудырмайды, алайда сөз мүмкіншілігін өлеңдерінен алынған тармақтардан аңғару қиын емес.

Қолқанат сол, қолқабыс сол тірімде, - деп өзі жазып кеткендей, біздің мақсатымыз- Қ. Шаңғытбаев өлеңдеріндегі қазір ұмытыла бастаған сөздердің мән-мағынасын ашып, оқушыларға жеткізу, сөйтіп ақынның танымдық мәні зор тіл байлығын көрсету.

«Кердеңдердің» әсерін күшейту үшін «Керайыл» үлкен қызмет атқарып тұр. Басқа сөзбен ауыстыру қиын! Оның үстіне «Кер-кер» қайталанып, өлеңді әуездендіре түскен. «Әдебиет- тілмен әдебиет»,- деп М.Әуезов айтқандай, қазыналы тілімізді одан сайын байытып, сапалық өзгерістерге мұрындық болатын суреткерлеріміз. Жазушы шеберлігі сөзді қалай қолдана білуінде. Қ.Шаңғытбаев архаизмге айналып, ұмытыла бастаған, сондай-ақ араб, парсы, түрік т.б. сөздерді жайдан-жай ала салмаған. Ақын біріншіден, адамның жан- дүниесіне әсер етіп, жүрек тербетіп, тебірентетін (эмоционалды- экспрессивті) және ұлттық салт- дәстүрімізді, рухани қазынамызды ұрпақтан- ұрпаққа жалғайтын (аккумулятивті) сөз маржандарын теріп, мағынасын түстей түсуді, екіншіден, аз сөзге көп мағына сыйдыруды, үшіншіден, өлеңге өң, ажар-көрік беріп, әуездендіруді, төртіншіден, сөз бейнелілігін арттыруды, бесіншіден,болған оқиғаның, құбылыстың сырын тұспалдай ашуды, алтыншыдан, айтар ойын үстемелей нақты, нысанасына дөп тигізуді, жетіншіден, басқалар айтып, әбден жауыр қылған сөздер мен қарабайырлықтан қашып, тыңнан із салып, өзінше сөз саптауды, сегізіншіден, ұмытылып бара жатқан ұлттық жауһарларымызды сақтауды мақсат тұтқан. Кезінде одақтас республикаларға барған сапарларында сыйластықтан туған өлеңдеріндегі жергілікті халықтың тілін қолдануы – сол елге, ұлтқа, ұлттың тіліне деген құрмет, мұны сол тұста көп адам ескере бермейтін, әсіресе орыс ағайындар...

Ашқарақ, тамақсау, қомағай, обыр, жалмаңдаған, тойымсыз деген ұғымды бір сөзбен жеткізген, әрі о дыбысы үш рет қайталанып, сөйлемді әуездендіріп тұр.

«Шайыр», 21 б.

Автор өлеңді жүрегімнің қанына малып жазамын дегенді бейнелей жеткізіп отыр.

Көк көбесін көктеп отты адарғы.

Адарғы бұл жерде ине, тебен сияқты тігін тігуге арналған құрал мағынасында алынған. Адарғы деп сөз зергері найзағайды бейнелесе, сол найзағаймен көк көбесін көктеткен, бейнелі, бедерлі, әуезді!

Елестеп ауыл ыпыны

Сері, қыран, тұлпар т.б. демей, шандоз дейді ақын. Шандоз- асқан жүйрік, пырақ. Осы сөзді ғалым Жұмат Тілепов те Махамбет поэзиясына байланысты жазған мақаласында «Шандоз- жыр» деп әдемі қолданыпты. [Ана тілі, 1 мамыр, 2003].

Ойлы, мәнді, мағыналы, серпінді, жігерлі, суретті сөздер, өрнектеліп өрілген ішкі, сыртқы ұйқастар, әуезді дыбыстар бірін- бірі демеп, толықтырып, үндесіп, жымдасып, ара-жігі білімбей, өлеңнің магиялық қуаты мен бояу- нақышын көркемдік шыңына көтерген. Қызмет атқармай тұрған бос белбеу, боркемік сөз жоқ мұнда! «Көркем айтылса ой ұлы, ойландыра алса көркемдік ұлы» (Ғ. Мүсірепов) Бұл шумақтарды өлеңді дыбыс үндестіктеріне құрып, сөзді таңдап қолданудың үлгісі десе де болады. Жұмыссыз қалған іскер, ойлы, қажыр- жігері мол қынулы кісіні қайтадан еңбекке араластырғандай қазіргі қазақ тілінде жиі қолданыла бермейтін бұйып, тарп ұрған, тарпаңдай, тарлауыт, қайрауық, телегей өз орындарын дәл тапқаны соншалық, басқа сөздермен ауыстыра алмайсыз. Өлеңнің өн бойында осындай жауынгер- шаһбоз сөздер атой салып, сол бір тұстағы жоңғарлықтармен жағаласып, еңіреп өткен ел өмірі мен жер, су көріністері көз алдыңда көлбейді:

Ақын аңызды жоңғарлықтармен жойқын күрес жүріп жатқан заман тілімен сөйлеткенде түмен, бәңгі, қаңғы, серек, қайзап, обаған, жонас сияқты көне сөздеріміз жаңғырып, жаңарып, жанданып сала берген. Биік таудан құлдырай құлап аққан өзендей өлең екпіні, ұйқастар құйылысы мен қиылысы, өткір де өктем бедерлі сөз кейіпкерлер мен заман мінезін де алақандағыдай айқындап ашқан. Өлең жазуды үйретуге болмайды дейміз ғой, ақындығы бар адамға өлең жазуды үйренуге болатынын мойындататын шумақтар бұл. Ақын кейіпкері қатыгез хан есімін Шажа деп(өлең тақырыбы да «Шажа») бекерден бекер алмаған. «Құс жаманы шажа, дос жаманы бажа» деген мақал бар. Шажа- құзар басын мекендейтін, даусы ащы жексұрындау құс атауы.

Саятшыңмын салбурынға аттанған (236 б.) «Аңшы, саятшы жігіттердің топ болып, бірнеше күн бойы аңға шығуын «салбурын» деп айтады. Мұны аңшылық мерекесі десе де болады. Мұнда алған аң бәріне тек бөлінеді. Ауылдары ақсақалдардың жолы бөлек есептеледі. Салбурын аңшылардың ерлігі мен ептілігін, азаматтығын сынайтын жол». (Кенжеахметұлы С. Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары [Ал., «Атамұра», 2010. -278 б.]

(«Лирика» кітабынан, 57 б.) Өлең әдемі түйінделеді: «Сырбай-ау, әне, қарап бақ: // Қуалай өрлеп даланы, // Айтылмай жүрген махаббат // Құйын боп ағып барады» - поэзия!

Тапқырлық!

Оқушысын талай тамсандырып, эстетикалық ләззат сыйлаған өлеңді қайта оқығанымда, үш жазушының – Ә.Жұмабаев, Қ.Шаңғытбаев, А.Әлімнің «Қазақ әдебиеті» газетінде жарық көрген сұхбаттарындағы Қ.Шаңғытбаевтың «... Мен өзің сияқты жастарға (А.Әлімге айтып отыр – С.О.) өлеңге нүкте қоя біл деп үйретіп отырмын» [«Қазақ әдебиеті», 4 мамаыр, 2001.], - деген сөздер есіме түсті.

Қыталық – Якутияда өсетін ақ тырна, бақыт шышаны, Чорон-Якут тілінде қымыз ішетін ыдыс.

«Махаббат пен ғадауат» (Алматы: «Жеті жарғы», 1995) кітабынан.

Зайғы ғой ол- замандастан жұрдай күн (9 б.)

Зауал боп зайғы өтті ғой (40 б.)

Зайғы - «зайығы, құр, бос, тек» [«Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі»] (ҚТТС) Алматы. Қазақ ССР- інің «Ғылым» баспасы, 1978, -4 т. 347 б.] «Өмірің зайғы болар бекер босқа» Біржан сал Қожағұлұлы [«Бес ғасыр жырлайды», 365 б.], «Зат, зайғ өмірім өтті менің бекер» (Абай). Зайғ (арабша)- жолдан таю.

«Адарғы» - өрмек жіптерін астыңғы және үстіңгі жіп етіп бөліп тұратын ағаштан жасалған құрал, тақтайша. «Адарғы –екі жақ шеті түздендіре жонылған ортасы сәл дөңес ені 12- 15 см. ал ұзындығы 85- 95 см. сүргіленген тақтай. «Адарғы өрмектің астыңғы және үстіңгі жібінің арасын ашып тұрады.» [«Жүннен жсалған бұйымдар» Алматы, «Қайнар», 1990- 98 б.] Бұл жерде автор «адарғы» деп найзағайды айтқан, саф- таза, шынайы. «... ішімнің сафлығынын соңында халық көрер, сыртымды да пәк етемін Һәм көзге көрінбейтін ағзаларымды да пәк етемін...» (Абай. Отыз сегізінші сөз), құрбәтім - Құрбәт, қорбәт (парсыша) - жақындық, туысқандық, «Қайтейін өңкей наданды // «Сыпыра батыр сұм құрбәт //Мақтанмен алды мазамды» (Абай).

Есіркесең, мүсіркесең: «Күспе», - десең, - тағдырдан

Тоса берді дертіп келген мамасын (11 б.) Күспе – «Күсе ет. Жүйкелеу, қартаю» («Қазақ әдеби тілінің сөздігі», Алматы, Арыс, 2007.- 9 т. 572 б.), Дертеді – ауырады, дертіп – ісініп.

Дірілдеп дүрдананың шапағындай (16 б.) «Дүрдана – сын, қымбат, асыл ... дүрданадай сын поэт. Дүрдана сияқты. Алақанға қондырып, Өзіңменен өле өлгенше, өтер ем ғой бірге мен (Қ.Шаңғытбаев. Армысың) (Қазақ әдеби тілінің сөздігі. Алматы, Арыс, 2007. – 5 т. 68 б.)

Кеттім құлдап Қарабұтақ, Ырғызды

Жарсыз, жансыз, айсыз, күнсіз бәңгіріп.

Бәңгіріп – мәңгіріп, «Бес-алты мисыз бәңгі күле мәз боп».(Абай.) Бәңгі (парсыша – нашақор, жынды, есалаң, есуас, ауыш) жос ұрады – жосу, жосылу. «Қан, су, көз жасы сияқты сұйық заттардың тез ағуы, сорғалай жөнелуі» (ҚТТС. 4 т. 173 б.)

Бұл мүмкін, кіді мінезі (14 б.) Шұрат – шұрайлы, зауқым – көңілім, кіді – кінәмшіл «Сәл нәрседен секем алғыш, кілт етпе, қыңыр» (ҚТТС. 5 т. 394 б.)

Соқтада – қар еріп жатқан кездегі жер «Иленіп, тығыздалған, жұмбыздалған зат» (ҚТТС. 8 т. 326 б.), Саршатамыз – тамыз айының ортасы

Оңаза, жемсау, желөкпе (30 б.)

Ыраңкөк - өсімдік. «Ыраң зат ес. Көктемнің басында шығатын дәнсіз, құмық бетеге» (Қазақ әдеби тілінің сөздігі, 15 т. 665 б.), Салдуар – тентек, шатақ, қайманып – қаймығып.

«Оңаза тартам ол кезде» дегендегі оңаза – көңілі қалу, көңілі пәс болу, қоңылтақсу мағынасында қолданылса, «Оңаза, жемсау, желөкпе» тармағындағы «Оңаза сын. – жалаңдаған, ашқарақ, тамақсау, қомағай» (ҚТТС. 7 т. 430 б.) дегенді білдіреді.

Монтаны көзің мөлиіп.

Ерніңнің ләзиз – ләззатын (18 б.) Монтаны – момын, момақан, Ләзиз – ғазиз «Ғазиз – араб тілі қадірлі, құрметті, қымбатты дегенді білдіреді. Ғазиза – сүйкімді, сүйікті.

Зеленін – желеңін, жонас – сағым, намазшам – кешкі намаз оқитын мезгіл, шам – парсы тілінде кеш деген мағынаны білдіреді, «Намазшаның артынан //Құржаң-құржаң ебеді» (Абай), көк ойрақ – көк ала.

Шырға – бүркіт балапанын аң-құс аулауға үйрету үшін жіпке байлап сүйрететін жемтік (тері, ет, тұлып). Тірі шырғалар да болады. «Тірі дегеніміз – қоян, қарсақ, түлкі сияқтылар зыта жөнелмейтіндей аузын тұмылдырықтап, тақыр алаңға жіберу» (Бабалықов Ж., Тұрдыбаев А. «Қыранар», Алматы «Қайнар», 1983. – 28 б.)

Тапсалып – таусылып, «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде» «Мырғамға батты. Диал. Қарық болды, кенелді» (7 т. 285 б.) деп көрсетіліпті. Бұл жерде бейқаммын деген мағынада қолданылған.

Ырғалған Ырадағы ыраңгүлдей (27 б.) Ыра – жыра, «Ыра – ылди- еңіс, құлди» («Бабалар сөзі», 360 б.) «Сорғалап келіп ыраға, //Бір қозы іліп ап кетті //Құздағы қиын ұяға (Абай).

Айнала құт пен ғанимат (28 б.) Ғанимат – «Ғанибет ар.зат. игілік, рахат, қуаныш» (ҚТТС. 3 т. 9 б.) кейде ғанибат деп те жазылып жүр.

Болды мұнда оласыз, опадар да (43 б.) «Опадар /п/ ризық, нығмет беруші: Алла тағаланың эпитеті («Бабалар сөзі», 17 т. 343 б.)

Онда мен көдек едім, аңғал жан ем.

Саясыз саралжынды құмдауытта.

Кескестеп ұстай алдым оймауытта (33 б.) Көдек – «Бала, жасөспірім, жас жігіт» (ҚТТС. 5 т. 94 б.), Сенгіш, аңғал, сәби, Саралжын - «Зат бот. Басы бұтақты, бүрлі болып өсетін сыпыртқылық қурай» (ҚТТС. 7 т. 389 б.)

Келемін кемсалиқа міне бейуақ.

«Кемсалиқа – сын. Біразырақ жетпеген, жетіспей жатқан» (ҚТТС. 4 т. 602 б.), Наза – мұң, қайғы, реніш, нәумезден, нәумез – араб тілінде ұйқы, өкпелі, қапалы.

Өңкей шәкірт – күпсерлі бар, тонды бар.

Жәукем алғыр, жарылардай көкірек,

Шөгелдей шөктім енді мен.

Жәукем – «Жәукен: Жәукен алғыр. Қарғ. Жау алғыр, құрғыр» (ҚТТС. 4 т. 42 б.), Шөгелдей –«Шөгел зат. Он бір жыл жасаған бүркіт» (КТТС. 10 т. 264 б.)

Қансүрек – Қантүбіт: екі жасар бүркіт.

Ол кеше зереңдікпен тон бояған.

Қунап кетті қу кеудемді құт-садат.

Иірмекіл – тәутұқыр, басбадан – асық ойындары, «Жабдан – зат.жер. Алаңқай, жазық жер» (ҚТТС. 3 т. 479 б.)

Шақаты – қалжасы, ұсқыны, түрі

Бітіспейтін өмірде, бұл ғадауат (50 б.) «(Адауат) Ғадауат – 1) дұшпандық, қастық, жаулық 2) ынтымақсыз, қырғи қабақтық, жек көрушілік.» «Арабша – қазақша түсіндірме сөздік» [Ал. «Білім, 2011. -37 б.»] , «Ғазауат -араб тілі: жорықтар, шабуылдар, соғыс» (Сұбханбардина Ү., Сейфуллина Д. « Қазақ кітаптарының шежіресі 1907-1917» Алматы «Рауан», 1996. – 277 б.), дін жолындағы соғыс.

Сырласайық, мұңдасайық оңаша,

«Самар зат. Қымыз құятын, ет жасайтын үлкен сопақ астау, тегене, тегеш» (ҚТТС. 8 т. 141 б.), туарылып – доғарылып.

Үркөппеміз – желбуаз, желөкпе, желікпе, бөспе.

Жады күлкі – сиқыр күлкі, дарбазым – ер, дара боз, дара батыр, теңдессіз.

Заумын – Зау сын жерг.: Зәулім, биік («Қазақ әдеби тілінің сөздігі». Алматы, Арыс, 2007. – 7 т. 99 б.), «Нәкес зат диал. Жексұрын, опасыз, найсап» (ҚТТС. 7 т. 331 б.)

Қиякелді –« Қиягелді зат.диал. көлденең кісі, келімсек» (ҚТТС. 6 т. 223 б.)

Дүмеліп – қамалып: «Дүмел Дүме етістігінен жасалған ырықсыз етіс.Дүмеліп баста қайлайды, Оңаза ойлар құйын боп, өзегі от боп лаулайды, Кәріге бұдан қиын жоқ»(Қ.Шаңғытбаев, Аққу әні) (ҚТТС. 3 т. 202 б.), зинһар – «Зинаһар сын. Кінәлі, айыпты; күнәһар» (ҚТТС. 4 т. 393 б.) Соның ішінде уайымсыз, салғырттық деген бір нәрсе бар, зинһар, жаным, соған бек сақ бол...» (Абай. Отыз екінші сөз). Зәңдемі – «Зәңдем сын. Сұм, сұрқия, залым, айлекер, қу» (ҚТТС. 4 т. 374 б.), зәнталақты – «Зәнталақ ар.зат. Арамза, қара ниет, оңбаған» (ҚТТС. 4 т. 374 б.)

Зәрремін – «Зәрре зат.дерг. Күн сәулесінің көзге көрінер – көрінбес ұсақ түйіршіктері» (Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі, 7 т. 117 б.)

Ақтамберді жырау Сарыұлының: «Күлдір- күлдір кісінетіп, // Күреңді мінер ме екеміз, // Күдеріден бау тағып, // Қамқапты киер ме екеміз?!» деген жолдарындағы күдері.

Жанаргүл гүлдің аты (Адамның жанарына ұқсағандықтан жанаргүл атаған болуы керек – С.О.)

Кіреуке- көңілдегі қаяу, уайым, мұң.

Қылшалы- таулы, тастақты жерлерде текенің сақалы сияқты тарам- тарам болып өсетін өсімдік.

«Ұласпан (Гур. , Маң.). Қайықты басқарушы адам, қайықтың бастығы («Қазақ тілінің диалектологиялық сөздігі», Алматы. « Ғылым», 1969.- 354 б.)

Жекен- өзен, көл жағасында, балқашты жерде өсетін шашақты шөп. Халық өлеңіндегі «Желбір жекен, // Желіп жүрген тоғайда біз бір бөкен» дегендегі жекен осы.

Болар ма сорлы мұншама!

Дүррі – дүр түрік сөзі, інжу, маржан, керемет, зор, атақты дегенді білдіреді. «Теңіздің тереңінде садып пен дүр». [Тәңірбергенов Ә. «Ғылым туралы», «Бес ғасыр жырлайды», 227 б.], «Аш бабын сөздің дүр Омар» [Шораяқов О. «Ұстаздарым» «Бес ғасыр жырлайды», 413 б.], «Түбінен дарияның дүрлер теріп» [Ізтелеуов Т. «Назым» «Бес ғасыр жырлайды», 463 б.].

Дәт – шыдам, һұрданбысың – жұмақтанбысың.

Қазан соғып – қырау, ызғар, суық ұрып, үсіп «Құлпырған қызғалдақтай қайран өмір, //Қар жаумай, қазан соқпай солады екен» (Халық өлеңі)

Қазан соғып – суық ұрып, тәнтәна – салтанатты, у-шулы.

Сөрден діңгек – киіз үйдің орталық діңгегі

Атанәкес – ата жау

Сабатын – аумағын «Сабат зат. Шөбі шүйгін жер, көгал» [ҚТТС. 8 т. 86 б.].

Қанқор – қанішер, қанпезер.

Көркеу – қорқау

Бадалқалы – ірі, үлкен, баданадай. Сырмал – нәзік, жанға жайлы, сыршыл әуен.

Сай кез –сайгез, садақтың оғы. Жезайыр, сұржебе, т.б. «Садақ толған сайгез оқ, масағынан өткеріп... (Доспанбет жырау «Бес ғасыр жырлайды», 33 б.).

«Пәруана /п/ - түнде ұшатын көбелек. Ауыспалы мағынасы: біреудің жолына құрбан болу, садаға болу, жанын қию» [«Бабалар сөзі», 21 т. 287 б.], «Дастандарда поэтикалық образ ретінде қолданылады. Сопылық ұғым бойынша, мұсылмандар дін үшін жан-тәнін аямай жаумен шайқасуын білдіретін ұғым; жазушы, шабарман, қуғыншы, жаршы, хабар әкелуші, хабаршы» [«Бабалар сөзі», 18 т. 353 б.].

Бағзыда – бұрын, ертеде, баяғыда.

Бұла – ерке, еркін өскен, бейнет көрмеген.

Қанатын бояу қағады

Тарқан (тархан) – көне түркі заманынан келе жатқан атау. Ақсүйек, княз, текті, билеуші сұлтан деген ұғымды білдіреді. Тырналардың жүріс-тұрысы, тұрқы кербез княздарға ұқсайды. Ақынның 1968 жылы «Жазушы» баспасынан жарық көрген «Аққу әні» жинағындағы «Пейзаж» деп аталатын өлеңінде «тарқан» деген аөз «тартқан» болып жүр (10 б.) осы «Аққу әні» кітабындағы нұсқасына қарап құрастырушылар «Шайыр» жинағында да «тартқан» депті (2010, 81 б.). дұрысы – тарқан. Жай тырналар емес, тарқан тырналар. «Тартқаннан» «тарқан» әсерлі! Патшалық Ресей Шақшақ Жәнібек батырға бірінші дәрежелі тархандық атақ берді. «Бұл атақ ерте кезде (VІ ғасырда) түрік қағанатында, кейін Алтын Ордада болды. Н.Рычковтың айтуы бойынша бұл княздік атақ. «Халық арасында, - дейді ғалым, - хан атағынан аспаса, хан билігінен кем еместі» [Қозыбаев М. Жауға шаптым ту байлап. Ал., «Қазақстан», 1994. – 83 б.]. Ақын Ғафу Қайырбеков «Абай еліне» деген өлеңінде // Қашаннан қасиет мекен аңсаған, // Хан Шыңғыс, би Қарауыл, сәлем саған» демей ме?! Қарауылды (Жер аты) биге теңегені сияқты автор бұл жерде «Тарқанды» князь, текті деген мағынада қолданған. Асырып айту, әсерлеу. Тырналардың жүріс-тұрысы, жан-жағына маңғаздана қарауы, артық еті жоқ сыптығыр денесі орыс княздарын еске түсіреді.

Насын – насыбайын.

Махамбет.

Илһам – араб тілі, діни сенімге ие болу; шабыттану; жігер беру, рухтандыру, аян, түс.

Байрақ – ту. Тәурат, Құран, Зәбур, Енжіл (інжіл) – діни кітаптар. Діни ұғым бойынша Мұса пайғамбарға Тәурат, Дәуіт пайғамбарға Зәбүр, Иса пайғамбарға Інжіл, Мұхаммед пайғамбарға Құран келген. «Көп кітап келді Алладан, оның төрті //Алланы танытуға сөз айырмас» (Абай.)

«Жамбыл зат. шымқай қоңыр түсті гүл» ( ҚТТС. 3 т. 604 б.)

Шалғы- қобыздың шалғысы, ысқышы.

Аламан бұл жерде ұлы, үлкен деген мағынада қолданылған.

Қылшаңсыз – түгі қалмаған, ештеңесі жоқ.

Алшаңдай басып келгесін (189 б.)

Торлауыт – тар, тарлау, Жонас – ердің қапталдығы, ердің жонасы, қайзап - шайнап, қажап.

Дүрбіжін – орындық

Әркі – арақ

«Сарбұға зат. Дәрілік шөптің тамыры» [ҚТТС. 8 т. 174 б.], жөрмелеп - өрмелеп.

Жәуміт – жау.

Зүмірат зипа қарағаш (186 б.)

Зүмірат шалғыныңды кешем бе енді [«Гүл толқын», 44 б.], «Жарасымды-ақ жасыл-зүмірат гүл дала [«Гүл толқын», 67 б.], Зүмірат – асыл тас «Зүбәржат (н) – жасыл түсті асыл тас [«Бабалар сөзі», 2 т. 323 б.]

Оралы – жағдайы (күш, шама, мүмкіндік) деген мағынада [«Оралыңның барында ойна да күл (Халық әні «Айнам-ау». «Ауыл кеші көңілді». Ал. «Қайнар», 1993. -125 б]

Оразы – пейілді, ықыласты («Ораздының он қонағы бірге келсін» (Мақал).

Қайда шандоз Сәкенім? «Шандоз сын. Асқан жүйрік жарыста озып шыққан жеңімпаз» [ҚТТС. 10 т. 129 б.]

Қамсау – бабы келмеген, жүдеу, қамығу, Қияқ – бүркіт қанатының қауырсыны, Шөгел – он бір жыл жасаған бүркіт.

Баршындап – қыранның шау тартуы, қартаюы, баршын – он жастан асқан бүркіт, шәулі – бұл жерде кәрі деген мағынада қолданылып тұр. Қырандар «қырандар, шәулі қырандар» делініп екі топқа бөлінеді. Бүркіттің еркегіне қарағанда ұябасары (аналығы) ірі болады. Сондықтан да еркегін шәулісі (кішкенесі) деп атап кеткен. Шәулі – қыран құстардың ұсақ түрлері. Шәулі қырандарға – қаршыға, тұнжыр, тұйғын, қырғи, сұңқар, жағалтай, ителгі, тұрымтай, бидайық жатады. Қыран деген құс жоқ. Қыран – бүркіттердің өзінің қасиетімен, қайтпас-қайсарлығымен, қырағылығымен, алғырлығымен танылғаны. Әйтпесе, қозықұмай сияқты аңға түспей, өлексе жейтін дәу бүркіттер толып жатыр. Ал, сұңқар, қырғи, тұрымтай, шағалтайлардың т.б. (шәулілердің) денесі шағын болғанымен, алғыр, ұшқыр, тегеурінді. Жағда Бабалықов пен Абдолла Тұрдыбаев «Қырандар» [Ал. «Қайнар», 1983] кітабында Шәулі сөзінің шығу төркінінің белгісіздігін, осы сөз туралы айтушылардың ой-пікірі, жорамалдары әр түрлі екенін айта келіп, көпшілігі ұрғашысы – ұябасар, еркегі – шәулі дейтінін көрсетеді. Бүркіттің жыстық атауы туралы қатар айтылып тұрған ұябасар, шәулі, бұқатана, сарыша деген сөздердің де арғы төркіні белгісіз екенін әңгімелей келе авторлар «Белгілі ақын Қуандық Шаңғытбаев өзінің этнографиялық сөздігінде «Бүркіттің жаман түрі – шаңқылдақ, садақсан, сабалақ, сасқалық, шәулі» деп атапты (98 б.), – дейді. Бұдан біз, біріншіден, «Омалып қалған шәуліні» дегендегі шәулі сөзінің неге қолданылғанына көз жеткізе түссек, екіншіден, ақынның этнографиялық сөздік жасап, тілдің шығу төркініне терең барлау жасағанын да байқаймыз.

Сақи – жомарт, ақ пейілді, ақ көңіл

Оқпынды – үңірейген. «Оқпынды сын. Оқпыны бар, қуысты» [ҚТТС. 7 т. 406 б.] «Оқпан – ойылып түскен жер қуысы, шұқыр». Дәрімен атылатын қарудың оғы белгілі бір бағыт алыа шығатын іші қуыс түтік тәрізді бөлігі (Сонда. 405 б.).

«Алхоры зат. Оңтүстік аймақта өсетін жеміс ағашы» [ҚТТС. 1 т. 239 б.], «Алхоры (ІІ) – раушан гүлдер тұқымдасына жататын, жабайы және мәдени түрде көп таралған өсімдік» [«Бабалар сөзі», 20 т. 308 б.]

Ақ мизан – ақ сәуле, сағым

«Талшық зат. Жүрек жалғарлық азын-аулақ тамақ, қорек» [ҚТТС. 8 т. 572 б.] талмау – заттың дәмін татып көру, тату.

Сүле-сапа – енжар.

Бәрекелде! Сән-салтанат, шан-шараф!

Бір сағадат шәрбатына кенелген (196 б.)

Сағадат – араб тілі, бақыт, мерей, аман-есендік, алқап – сағынып.

«Жабдан зат. Жерг. Алаңқай, жазық жер» [ҚТТС. 3 т. 479 б.], «Қаләм-шәріп /а/ – қасиетті сөз [«Бабалар сөзі», 28 т. 358 б.], Шариф – араб тілі, қасиетті, киелі, құрметті, ұлы, шариф – құран.

Қарқалләзи – араб тілінде ештеңе қалдырмай, түбіне дейін тазарту, қақас-қалыс, шет, иләһимде – әлбетте, солай (қоштау), «Иләһ /а/ – Құдай, Құдірет, Тәңір. Иләһи, Иләһим – Құдайым [«Бабалар сөзі, І том. 333 б.]

Аянкеш – аяғыш, жаны ашығыш.

Күйіксары – өсімдік, Түмен – саны он мыға жететін әскер, қол.

Тақымында меруерт жалды сұр ат бар

«Аптал сын. Қарулы, қайратты [ҚТТС. І т. 297 б.], «Күлік зат. Сәйгүлік, саңдақ, жүйрік» [ҚТТС. 5 т. 303 б.], «Безбе: безбе жүйрік. Ұстатпайтын қашаған, әккі жүйрік» [ҚТТС. 2 т. 209 б.]

«Өлекшін – жолбарыстың ұрғашысы». «Күшігін асыраған өлекшіндей, азғындап шектің, Сара, жылдан –жылға (Айтыс, 113 б.)». Қыдырбекұлы Б. «Түгел сөздің түбі бар». «Социалистік Қазақстан», 9 сәуір, 1991 ж. «Зіңгіт сын. Көне. Үлкен... Зіңгіттей сын. Дардай, соқталдай, еңгезердей» [ҚТТС. 4 т. 433 б.] «Талай зіңгіт» деп автор бұл жерде бір сөзге сыйдырып күшті жігіттерді айтып отыр. «Сербек зат. Омыртқаның сыртқа шығыңқы жері» [ҚТТС. 8 т. 273 б.]

Көбең жазсам деп автор босаңсысам дегенді айтып отыр. «Көбеңсу қ.атау. Көбеңсі-у. Көтермейді көлкуді, көбеңсуді қаһарлы ойдан өрілген өлең сырлы; қатал заманнан шыққан қайырымды жан Қара тасқа көктеген емен сынды (Ж.Нәжімеденов, Мезгіл), [ҚТТС. 5 т. 86 б.]

(Ал., «Жазушы» баспасы, 1982)

Оқ шарпыған,

Тепсіген – «Тепсін ет. Ыза кернеп, қатты ашулану, өзектеп отырып алу» [ҚТТС. 9 т. 126 б.]

Зереңнен зерге малынған.

Зерең – «Зерен зат. Ағаштан жасалған, қымыз құятын сәнді, сырлы ыдыс; аяқ» [ҚТТС. 4 т. 390 б.]. Хәтарымда (татарша).

Ақсаулық Күләбі – «Жаздың орта кезінде ерте пісетін көк ала, қара ала түсті қауын» [ҚТТС. 5 т. 291 б.]

Талыстай талқы тақымгеш

«Талыстай сын. Үлкен, зор, дәу» [ҚТТС. 8 т. 574 б.], «Талқы зат. Теріні керіп-созып, уқалап жұмсартатын ағаш құрал [ҚТТС. 8 т. 568 б.], тақымгеш – «Тақымкеш сын. Көкпарда, жекпе-жек тартыста жеңгіш (адам) [ҚТТС. 8 т. 554 б.], «Қырқай - үст. Бәрі, түгел, жаппай, шетінен» [ҚТТС. 6 т. 622 б.]

Әрең қалды аман-есен бишара

«Қызыл қыршын» – қызыл гүл, дәнді бұтағынан қырқылып сәл оңай түсіп қалатын әдемі дала шөбі. [«Бабалар сөзі», 7 т. 395 б.], Қопал – ебедейсіз, епсіз, «саудайы сын. Бетімен кеткен, тұрпайы, көргенсіз» [ҚТТС. 8 т. 211 б.], саудайы-ай, садаяй (парсыша) – мәжнүн, меңіреу, ғашықтықтан мәжнүн болу. «Саудайы-ай, сауды алмадың-ау, сырқауды алып» (Абай).

Шілдегер – шіліңгір, шілгір, шілде айының аптап ыстығы.

«Зымыстан ир.зат. Адам төзгісіз, қатты» [ҚТТС. 4 т. 405 б.] «Жолым: жолым үй. Уыққа киіз жауып, уақытша тігілген шошақ үй» [ҚТТС. 4 т. 159 б.]

«Шүлен» – мырза, дархан, жомарт, «Айлақ» – зат.жерг. өзен, көл, теңіз жағалауындағы шығанақ, бұғаз, қойнау [ҚТТС. 1 т. 97 б.], «Жаббар» – Құдай «Жаппар /а/ – құдіретті, күшті, Алла тағаланың 99 есімінің бірі [«Балалар сөзі», 1 т. 333 б.]

«Кермал сын.жерг. Кермек... Домалап кенет ақ қардан Бір тамшы төмен ырғиды. Кетеді кермал жақтардан, Бетке алып сосын ылдиды» [Қ.Шанғ. «Аққу әні», ҚТТС. 7 т. 655 б.]

Кермал – самалды, Көксіл – «Қажымас, қайсар» [ҚТТС. 5 т. 129 б.], Көксіл – алғыр, қыран, Көлегей – көлеңкелі.

«Еру зат. көне. Көшіп-қонғанда, жол жүргенде, ұзақ сапарға шыққанда жолаушылардың жолда аялдап жасайтын дем алысы... Ер еруде бала мінезді, Ер сайыста шала мінезді (мақал)» [ҚТТС. 3 т. 414 б.]

Таңғақтанып – ағарып, сәулеленіп, өзгеріп.

Шая – төмен, аласа «Шая сын.диал. Бойы аласа, өзі сирек шыққан (өсімдік) [ҚТТС. 10 т. 177 б.] «Шалжақ сын. Бетімен кеткен ерке, шолжың» [ҚТТС. 10 т. 114 б.], Зайғы – зая, бекер.

Баһырасыз – баһра араб тілінде – кішкене көл, көлшік. «Бәһра (т) – ләззат, ғанибет, ғибрат» [«Бабалар сөзі» 1 т. 331 б.], Өмірзая – (Өлең тақырыбы да Өмірзая) гүлдің аты.

Құлмамбес, күйіксары, ыраңыңның

Құлмамбес, күйіксары, ыраң – өсімдіктер, жүлдеп – бойлап, жағалап.

Сен болмасаң,

Сүле-сырқат – «Сүле үст. Селқос, немқұрайды, көңілсіз, сүлесоқ» [ҚТТС. 8 т. 417 б.]

Жомарт десін халайық (46 б.)

«Көзе зат. Сұйық зат құю үшін балшықтан күйдіріліп жасалған ыдыс» [ҚТТС. 5 т. 115 б.], Анда – «Нәсілі бір болмаса да екі түрік ағайын келсе, бір жерін қанатып, қандарын сүтке яки қымызға қосып бөліп ішеді де: «Қаны қосылған қандас болдық» дейді. Біздің қазақтың құда-анда дегендегі «андасы» осы сөз» [Құдайбердиев Ш. Түрік, қырғыз, қазақ һәм хандар шежіресі, 1911. -13 б.], «Шүкірана од. Құдайға шүкір, тәубе... Шүкірана айтам саған мен әр күн, Сенсіз менің жанарыма толар түн. Сенсіз менің ет-жүрегім болар құм» (Қ.Шаңғытбаев Арма). [ҚТТС. 10 т.294 б.]. Шүкір – рахмет, араб сөзі. Шүкірана – тоба, тәубаға келу, Хұда – құдай бүкіл әлемді жаратушы, Алла Тағала, құдірет, Нәмәрт – сараң, тексіз, жексұрын, қайырымсыз

Тімсінеді – тіміскілейді, тінтеді, Бейтап: бейтап «болды. Жерг. Сырқаттанды, науқастанды» [ҚТТС. 2 т. 229 б.], Ызбайы – ауру-сырқаудан мазасы кету, беймаза болу, Ызбары – ашуы, сесі, айбаты, «Күйзеу сын. Күйзелген, жүдеу тартқан, жабырқау» [ҚТТС. 5 т. 280 б.], «Бергек зат. Көне. Әйелдердің әшекейлі бас киімі» [ҚТТС. 2 т. 264 б.]

Іс еттің аңғал, балам-ай, деген жолдар бар [Оспанов С. «Публицистика. Алматы: «СаГа, 2001. -135 б.], Шонадай – «оңаза сын. Жалаңдаған ашқарақ, тамақсау, қомағай» [ҚТТС. 7 т. 430 б.]

Тұрсақ па,

Қуан – аға екі өлеңін «Мұхаммас» деп атапты. («Гүл толқын» 53, 56 бб.) Мұхаммас – әрбір шумағы бәрі түгел ұйқасатын бес тармақты (а-а-а-а-а), екінші шумағының төрт жолының ұйқасы бір, соңғы бесінші жол бірінші шумақпен ұйқасатын (б-б-б-б-а) өлең түрі. Мұхаммас – Шығыс поэзиясында жиі ұшырасатын жанр. Сондай-ақ өлеңнің бұл түрі өзбек, ұйғыр, тәжік, түркімен, урду, сондай-ақ Кавказ халықтары поэзиясында кездеседі. Өзбек халқының ағартушы ақыны Фурхат (шын аты-жөні Зәкіржан Қалмұхаметов) (1859-1909) өлеңдерінің дені Мұхаммас (Мухаммас). Армяндарда, мысалы, - Мухаммаз, грузиндерде – Мухамбази (18-ші ғасырдың екінші жартысында шығыс поэзиясының ықпалымен А.Чавчавадзе, Н.Бараташвили т.б. Мухамбазиді жазды) [Шаңғытбаев Қ. Таңдамалы. І т. Шайыр. Қуандық Шаңғытбаев. Алм. «СаГа» баспасы, 2010. -39 б.]

Кімсанаға – белгісіз, бейтанысқа, зім-зімқайым жоғалу.

Шүйген – жинаған, шұратыңнан – шұрайлы жеріңнен, зәулі – биік, заңғар, зәулім, «сілбі зат. Өрмекшінің өрнегін тоқуға керекті талшық зат» [ҚТТС. 8 т. 509 б.] Өрмекшінің денесінен бөлініп шығатын өрмек тоқитын сілекейі, орқаш сын. сөйл. Өркеш» [ҚТТС. 7 т. 462 б.]

Тепшіген – тіккен, сәл кестесі бар, зерлеген.

Сосаны – сұлбасы, түрі, кескіні.

Озанмын – «Озаң зат. Ащы дауыс, айқай» [ҚТТС. 7 т. 378 б.]

Оспар – оспадар, «Одағай сын. Анайы, тұрпайы» [ҚТТС. 7 т. 372 б.]

Салуалы – салауатты. «Салуалы менің ордам қонған жер» [Қазтуған жырау «Жыраулар», Ал. «Білім», 2007. -111б.]

Даһи – дағы, тағы және

Шәмші, күлпар, қоғажай – өсімдіктер. «Қоғажай – биіктігі 30 см-ге дейін өсетін бір немесе екіжылдық, тамыры қуыс, шөп тектес өсімдік. Жапырақтары кезекті, қысқа сағақты, жүрек пішіндес. Апрель айынан бастап күзге дейін гүлдейді» [Қожабеков М. Дәрілік өсімдіктер. Ал.Қазақстан, 1975. -71 б.]

«Шамшат зат. Ыстық жақта өсетін сүрегі берік, ірі ағаш» [ҚТТС. 10 т. 126 б.], «Ошар ет. Бір жерге иіру, топтау... Орданың алды он сан қол, ойнайды найза ошарып, келсең – кел өңкей, болсаң – бол, құрықтан қашқан босанып» (Қ.Шаңғытбаев. Аққу) [ҚТТС. 7 т. 499 б.]

Мажырап – маужырап, осақ – өсімдік

«Аққу әні» кітабынан (Ал. «Жазушы», 1968)

«Зауық ар.зат.Ықылас, ынта, ниет, көңіл-күй» [ҚТТС. 4 т. 369 б.]

«Шақат зат. Қағы кепкен сортаң жер» [ҚТТС. 10 т. 98 б.]

Шарла досым,

Мағриб-машриқ – Батыс пен Шығыс, араб тілі.

«Шайыр» кітабынан (Ал. «СаГа», 2010)

Әлімсақтан – баяғыдан, ертеден.

Ыпын, Ыпыны – сүреңсіз келбеті, түрі

Ғазел – ғазал, соңғы екі жолы ұйқасатын түркі халқының лирикалық өлеңі.

Күрсін – күрсіну

Зілзала – табиғат апаты, жер сілкінісі, тасқын, сел т.б.

Пүшәймән – Пішайман (Қ.Орда, Арал), Арман, Қайғы, Уайым, [«Қазақ тілінің диалектологиялық сөздігі», 277 б.].

Палуан өскен,

Қонағуар – қонақжай, «Қонақуар» деп те жазылып жүр, меймандос

Абат – бай, берекелі «Абад, абат – халқы жиі қоныстанған қызу, думанды, базарлы жері елді мекені бай, берекелі орын» («Бабалар сөзі», 330 б.), Шифа – шипа, гүлзар – гүлді алаң.

«Социалистік Қазақстанды» «Егеменді Қазақстан» деп өзгерткен кезде Қуан – аға осы газеттің сол тұстағы бас редакторы жазушы Шерхан Мұртазаға хат жазып, бір ұғымды білдіретін «жә», «еге», ие» сөздері барша қазаққа ортақ екенін, күнгейліктер де, Жайық бойы да «еге» дейтінін мысал келтіре отырып дәлелді жеткізіп, алайда «-ді» қосымшасының өз орнын таппай тұрғанына қынжылыс білдіреді. «Егемен, жә, егемен болсын делік, – ие ғой баяғы. Ал егеменді ше? Иелі ме? – дейді автор. – Қай қазақ атқа шабар баласына жарыс алдында: Байқа, тізгініңе иелі бол», – дейтін еді. Қобыландыны да, Тоқтарды да «Қаһарманды батыр емес», «Қаһарман батыр» дейміз ғой. «Аларманға – алтау аз, берерменге – бесеу көп» демей ме қазақ? «Алармандыға, берермендіге емес. Ендеше, егеменді емес, газеттің аты «Егемен Қазақстан» болғаны дұрысырақ сияқты» деген пікір айтады. Одан әрі де сөз дұрыстығы, бұрыстығы жайында әңгіме қозғап, республикалық басылымдарда, Қазақ радиосының ақпарат хабарларында «Армысың!» деген сөзді бей-берекет көп қолданып жүргенін, «ақпарат хабарлары» дегендегі «Хабар» – араб сөзі, «ахбар» осы сөздің көпшесі екенін ескертіп, ақын «Сонда хабарлардың хабары» болып тұр ғой. Келіспейді-ақ» дейді. Сондай-ақ, қаламгер 1959 жылы «Лениншіл жасқа» «Арман алпысыншы?!» деген мақала жазғанын, бірақ ол газетте «Арма, алпысыншы!» делініп, сұрақ белгісі қойылмай жарық көргеніне ренжігенін айтып, бүкіл түркі тілдерінде «арма» деген сөз амандасудың бір түрі екенін, яғни арма «арыма, шаршама», «қажыма» дегенді білдіретінін тәптіштей түсіндіреді [Шаңғытбаев Қ. «Әдден аспайық» «Егеменді Қазақстан» 7 сәуір, 1992].

Кейін «Егеменді Қазақстан» «Егемен Қазақстан болып өзгертілді. Қ.Шаңғытбаев аударған А.С.Пушкиннің «Евгений Онегин» романында: «Летаның әлде үстінде [Астана, 2002. -166 б.] деген жол бар. Осы лета сөзі ақынның «Ақ бесік – алтын босаға» мақаласында да кездеседі. «Ұзақ жыл ұйқылы-ояу өмір сүрген қазақ халқының қаймағын сыпырып алып, Летаға төгіп тастаған сұрапыл сұмдық дауыл даламыз бен қаламызды қопарып, ордамызды ойрандап кетіпті [«Қазақстан әйелдері», 1991, № 12]. Лета – грек мифалогиясында о дүниедегі өзен. Одан су ішкен адам фәнидегі кешкен өмірін мүлдем ұмытады. Лета грек тілінде – Lethe – ұмыту дегенді білдіреді. Осы сияқты Омар һәйям аудармасында («Рубайлар», 1965) ақын рубайларындағы жеке сөздерге берген түсініктерін де Қуан-ағаның тілге жанашырлығын, аз сөзге көп мағына сыйдыруға деген құштарлығын аңғаруға болады. Ақын қай кезде де елдің жоқшысы. Қоғамдық ой, халықтық мүддені көздеп, шындықты айтып, әділдікті қолдаған. Шындықты айтқан адам дұшпаны түгіл туғандарына да жаға бермеген. Ақын-жыраулар өмірі мен өлең-жырларына көз жүгірткенде олардың сол әділдік жолында қуғын-сүргінге ұшырап, мерт болғандарын да көреміз. Сондай ақындарымыздың бірі Қуандық Шаңғытбаев. Қуан ағаның жазығы ана тілін ардақтап, елім, жерім, «Мен қазақпын», деп жар салуы. Сол үшін «Ар» жинағын шығарған ақын «арсыз» атанып, қуғын-сүргінге ұшырады. Жоғарыда өлеңдерін өрт шалып, жүрегін дерт шалды» деуміз сондықтан. Қадыр Мырза Әли сөзімен айтсақ: «Сол кездің көзімен қарағанада, «Ар» сияқты өлеңдер кітабын жазу, жазып қана қоймай, бастыру – барып тұрған батырлық, көзсіз ерлік болатын». [«Жас Алаш», 7 қазан, 2004]. М.Әлімбаевтың «Құландай жүйрік Қуандық» естелігінде ақын мен ақын сырласып отырғанда Қуандықтың «Қасиетті поэзияның қақпа – дарбазасын енді аша бергенімде “Талабың құтты болсын!” деудің орнына, мені қып-қызыл ғып, талап тастады ғой. Сол талаған бойдан әлі күнге дейін қолыма қалам алған сайын “Тағы не деп жазғырар екен?!” дегендей, жасқаншақтай берем” [Әлімбаев М. «Құландай жүйрік Қуандық». //«Қазақ әдебиеті» 1 наурыз, 2005 ж.],- деп егіліп, жылап жіберетін жері бар. Ақынның 1945 жылы шыққан тұңғыш жинағы М. Әуезовтің алғы сөзімен шыққаны белгілі. Ұлы жазушы, сәт сапар тілеген кітапқа қандай сыншының тісі батты екен деген ойда қалғанбыз. Сөйтсек, БК(б)П Орталық комитетінің “Звезда” және “Лининград” журналдарының қателіктері жайындағы 1946 жылғы 14 тамыздағы қаулысы мен “Правда” газетінің 1950 жылғы 26 желтоқсандағы “Қазақстан тарихының мәселелері Маркстік-Лениндік тұрғыдан бяндалсын” деген мақаласынан кейін коммунистік идеологияның сойылын соғушы әпербақандар ел ішінен жау іздей бастайды. Осы тұста жарық көрген Қ.Шаңғытбаевтың “Ар” жинағы қатты сынға ұшырап “ұлтшыл”, “буржуазияшыл” деген айып тағылады. 1946 жылы “Социалистік Қазақстан” газетінде Қ.Бекхожин “Саяси беті көмескі, құнсыз” (5 қыркүйек), сол жылы Семейдің “Екпінді еңбек” газетінде Ж.Тілеков те осы сөдерді қайталайды (25 қыркүйек). “Лениншіл жас” газеті Н.Ғабдуллин “Сталин туралы бұл жинақта бірде-бір өлең жоқ, тіпті олардың аттары да аталмайды” (14 апрель, 1946), - дейді. “Литературная газета” ұлтшылдық жайында айта келіп: “Такое же изолированное от других республик изабражение Казахстана, воспевание его в националистическом духе имеет место в казахской литературе и особенно в поэзи. Это относится прежде всего к двум поэтам: К.Шангитбаеву и К.Аманжолову” [6 сентября, 1951 г], - деп ақындарды “Жаным қазақ”, “Сарыарқа”, “Мен - қазақ” дегендері үшін жазғырады. “Әдебиет және искусство” журналының 1951 жылғы тоғызыншы нөмірінде жарық көрген Ғ. Мүсіреповтің “Әдебиет майданын ұлтшылдық салдарынан арылтатын уақыт жетті” мақаласы да осы сарында. Автор идеология майданын ұлтшылдықтан, идеясыздықтан тазарту жолында Қазақстанда жүргізіліп жатқан шараларға тоқталып, “Совет халқының қаржысына, совет ғылымының мүддесіне, негізгі бағытына қарсы байшыл-ұлтшылдықтың ұрығын өсіріп келген Исмаилов, Маметова, Бекмаханов, Жұмалиев, Мұхамеджанов, Бекхожин сияқтылардың” әшкереленгенін атап өтеді. Ұлтшылдықтың негізін қалаған алашордашылар екенін, “Қазақ”, “Ақ жол” мен “Абай”, “Сана”, “Шолпан” журналдары сол алашордашылар туы болғанын егжей-тегжейлі ұзақ әңгімелей келіп Қ. Аманжолов шығармасынан совет жауынгерінің бейнесін таба алмағанын “Қасымның сағынары – ескі қазақ, жылқысын құраулаған байырғы қалпын бұзбаған ескі ауыл” екенін айтып, писсимистігін, ұлтшылдығын санайды. Қуандық Шаңғытбаевтың әдебиетке келісімен “совет жастарына лайықсыз мещандық көрсеткенін” соған қарамай оны жазушылар одағы қошеметтеп тіпті, М. Әуезовтің өзі өлең кітабына сөзбасы жазғанын қынжыла айтады. Жинаққа енген өлеңдерін мысалға келтіріп, “Ұлтшыл М. Жұмабаевтың өлеңдері” деген тұжырым айтады. Қ.Шаңғытбаевтың “Бауыржан Момышұлы” өлеңінде совет офицерін Кенесары, Наурызбай, Исатайлардың жалғасы етіп көрсеткенін баяндай келіп, “Аттарын атамағанмен, одан арғыларды қосатыны да көрініп тұр”:

Сірә, жоғарыда “Жұмабаевтан едәуір қосылғаны бар” дегеніміз қате болар да, бұл өлеңдерді түгел Жұмабаев жазған болар! – дейді автор. – Қалайда, бұл өлеңдерге “Алашордашылардың” қайсысының қолы қойылса да Шаңғытбаев сияқты ұрпағы барын тани кетіп, құшақтай алар еді”. Автор өз шығармаларына айтылған сын-ескертпелердің дұрыс-бұрыстығына да тоқталып: “…Ғ.Мүсіреповтің “Шұғыла” дейтін повесіне тіпті қате баға берілген. Бұл повесте “Колхоз құрылысының алғашқы дәуірінде кездескен қиыншылықтар мен бұрмалаушылықтарды қазақстандық жалпы жағдай сияқты етіп теріс көрсететін “Шұғыла” сияқты идеясыз, тұрпайы натурализмге жататын “Ер Қапшағай”, ескіні көксейтін “Желкелері неге қышиды” сияқты әңгімелері бар Ғабит Мүсірепов те қатал сынның өрістей беруін қалай алған жоқ. Колхоз шындығы өрескел түрде бұрмаланғаны белгілі еді” [Мүсірепов Ғ. «Әдебиет майданын ұлтшылдық салдарынан арылтатын уақыт жетті» //Әдебиет және искусство» №9, 1951],- деп автор өзін де қосып жіберген. Өзгеге де, өзіне де сын көзімен қарау сол кезеңнің, яғни большевиктер партиясы мен үкіметтің алға қойған міндеті болатын. Отыз жетінші жылдың қанды қырғынынан зәрезап болып қалған жазушылар сол міндет үдесінен шығуды көздеген сияқты. Сондықтан да оларға кінә тағу да қиын. Сөйтіп, «Ар» жинағы кітапханалар мен дүкендерден алынып өртеледі. Бұл жайында К.Ысқақ «Простор» журналында 2009 (№3) жылы жарық көрген «Записки инженера» естелігінде: «...Қуан ағаның өлеңдері мектепте алғаш кездесуімізден-ақ мен таңқалдырып, поэзияға баурап алды. Оның тұңғыш «Ар» кітабы елдің аузында жүрді. Аяқ астынан басымыздан жай түскендей болды. – Шаңғытбаевтың кітабын тапсырсын деген бұйрық келді. Не үшін өткіземін, мен оны дүкеннен сатып алдым ғой. Мендегі кітаптың екі данасын да тығып қойдым. Мектепте әңгімелер гулеп кетті, оны «халық жауының» баласы және де ұлтшыл екен деген сияқты. Рас, оның жинағында Сталин туралы бірде-бір жол болған жоқ. Есесіне, «Мен – қазақ! Тал бойымда – қазақ қаны, кеудемде – мейірбанды қазақ жаны» - деген өлең жолдары бар еді. Мұнда қандай ұлтшылдық бар?! Ақын жұмыстан қуылып, үш жыл Ақтөбе облысында туған жері – Қарабұтақта жүреді.

Ақын - қара сөзде де ақын

Қ.Шаңғытбаев “Ор бойында” жол-сапар очеркінде жолға жан бітіріп, оны бірде қырға, бірде ойға түсіріп, енді бірде қалың боздың арасына сүңгітеді. “Тырнаның мойнындай сорайған сирек қызыл қурайды” машинаға ілестіріп, оған “қой, мұнымен жарысып болмас” дегізіп, кейін қарай зымыратады. Бәрі таныс көрініс. Машина зулап келе жатқанда жолда кездескеннің бәрі жарысқандай болатыны да шындық. Әдемі, жанды сурет. “Түйілген жұмырықтай ықшам денелі шофер рульге жабысып, құнтиып ап, даланың созылып айтылатын аршынды бір әнін ағызып келеді. Зырлаған мотор оның лирикалы баритонына үн қосады”. Ақынға тән айшықтар, бейнелі, бедерлі, дыбыс үндестігіне құрылған сөйлемдер көзіңді ілгері жетелей түседі. Автор мен “Құрмет белгісі” орденді МТС директоры Төреғали Жұмағалиев екеуі жол бойы әңгімелесіп, “үшінші интернационал” колхозына жетеді. Одан әрі автор колхоз шаруашылығының өрге басып келе жатқанын, оның себебі неде екенін нақты суреттермен жеткізеді. Цифрларды очерк кейіпкерлерінің аузына салып сөйлетеді:

“- Қазір шапқан жерінің көлемі 400 гектардан асты,- деді Когай Гю-Бой.

Автор еңбек адамдарының қажырлы қимылын жұмыс үстінде көрсетіп, егіндікте “жүзіп жүрген” дала кемелерін адамдардың іс-қимылын суреттей жеткізеді: “Бұл кезде баяу желге тербеліп толқып тұрған тарының ортасында теңселе түсіп, ауыр қозғалып, Ким Василийдің дала кемесі кетіп бара жатыр еді. Бұлтылдаған мыңдаған жетік бір ырғақпен, бір қалыппен қимылдап, комбайнның артындағы сабан түсетін тақтаға бұрқырай құйыла бастады. Тар баспалдақпен асыға басып, біз комбайнның үстіне шықтық. Алдымызда ырғала түсіп, бас изеп, телегей – теңіз сияқты бітік егін жатыр. Жұлқынып ұшқысы келгендей, дамылсыз ілгері талпынып келе жатқан әйкіл бітік тарының торсиған шашақты басын ағаш қанатымен бауырына жияды. Күнге шағылысып, лағылдай жылтылдаған қызыл тары сусылдап кеп бункерге құйылуда”. Жыл сайын егін орағында көріп жүрген көрінісіміз. Соны автор қолмен қойғандай етіп, дәл, тартымды етіп суреттей білген. Ақын-публицист очерк соңында Ор өзеніне де жан бітіріп: “Бір кезде Жібектің зарлы әні мен Төлеген мінген көкжорғаның тұяғы кетіліп, шалдыққанына куә болған баяу Ор теріске қарай теңселе ағып, екі жағасындағы жеңімпаз еңбек күйін қалбағай ойнатып, алыс-алыс жақтарға, Жайықтың ерке суына қарай алып бара жатыр…” [«Әдебиет және искуство,-№ 3, 1948.-42 б.»],- дейді. Осы жолдар шығармада сөз болған трактор, комбайн тарсыл-тұрсылынан сәл де болса алшақтатып, оқушысын лирикаға қарай жетелеп, қиял қанатына мінгізеді. Очеркке жан беріп, қан жүгірте түседі. “Дала оттары” очеркі “Ертегінің туы”, “Тамаша адамдар”, “Жарқын келешек” деген үш бөлімнен тұрады. Алғашқы бөлімде Юлия Павловна Куразова атты студент қыздың кен орнын қалай тапқаны, сол Дон хромит кенін тапқаны үшін оған Сталиндік сыйлық берілгені, бұл жердің бұрын Молалы сай атанғаны, Қазір “Хром-Тау” болып аты да , заты да мүлдем өзгеріп кеткені айтылады. Екінші бөлімде Хромтау еңбеккерлерінің қажырлы еңбегі жұмыс үстінде суреттеледі. Үшінші бөлімде үлкен бұл өндіріс орнының келешегі жайында сыр шертіледі. Автор суреттеуге шебер: “Сәл ойланып қалған студент қыз балғасын жерге қойды да, қолындағы қарақошқыл ап-ауыр кесек тасты қалтасына салып, ұзап бара жатқан көлігіне қарай жүгіре кетті. Даланың ұйқысын бұзғысы келмегендей баяу ескен аңызақ желге ақырын тербелген бұйра көденің ортасында балғаның тік тұрған сабы ғана қылтиып қала берді”.

Дала суреті, “көденең ортасында” тұрған балға сабы көз алдыңа келеді. Тілі құнарлы болмай, шығарма көркем туынды бола алмайды. Қуандық тілі айшықты, әсерлі. Теңеулері де тың: “Алыста, бұйра көденің ортасында, сағым көтеріп, теңіз бетіндегі жырақ желкемдей боп геологтардың кенеп шатырлары көрінеді”.

Енді бір суреттер ертегілерді еске түсіреді: “…Тесік тауда да емес, жеті көлден сүзіп өтіп, жеті таудан аттап өтіп баратын алма-ғайып алыста да емес, осы күнгі Ақтөбе қаласының шығысында болған еді”. Өлеңге тән интонация, қайталаулар да очерк авторының ақын адам екенін айқындай түседі: “Қараңызшы далаға қазір! “Елу жылда ел жаңа” деген мәтелдің біздің заманымызда қаншалықты ескіргенін осы Дон кендеріне келген кісі тағы да бір түсінбекші. Он жыл! Бұдан он жыл ғана бұрын бұл арада көзге түсер қарасын жоқ еді. Бұдан он жыл ғана бұрын бұл араның Молалы сай деген аты әлі ұмытылып болмаған еді”.

Шайыр Қ. Шаңғытбаев көсем сөз өзегін өлеңмен өріп өрнекте, өмір де, ерлік те, көркемдік те бере білген.

Достық - жанның шуағы, көңілдің көл-көсір кеңдігі. Достық - адамды сүю, адамгершілік, іңкәрлік, дархандық, қайырымдылық. Досы көп адамдар да, аз адамдар да, жоқ адамдар да бар. Дос пен жолдастық арасы жер мен көктей. Шынайы дос туысқаныңнан да жақын. Дос - басыңа іс түскенде қасыңнан табылатын, алыс кетсең, көргенше сағынатын, қуанышыңа сүйенетін, шалыс бассаң, күйінетін, бойыңнан ібілістік емес, ізгілік іздейтін, қателессең де үмітін үзбейтін жаныңның бір бөлшегіне айналған жан. Жолдас - пікірлес, бірге жүрген жолы бір қызметтесің, әріптесің, күнделікті тіршіліктегі аралас-құралас адамдар. Жолдастық қалтаға да, қызметке де байланысты болуы мүмкін. Достық - адалдық, шынайылық, ол байлыққа да, мансапқа да қарамайды, «анандай достық, мынандай достық» делініп бөлінбейді, бөлінсе, ол - достық емес! Қасым мен Сырбайдың достығы осындай достық еді. Екеуін табыстырған жырға деген құштарлық болатын. Испанияның азаттық үшін фашистермен айқасқан сонау 1936-1937 жылдары Қасым Аманжоловтың «Сүйемін мен испанканы» деген өлеңі жарық көреді. Бұрын да буырқанған жырларын оқып сырттай ғашық болып жүрген Сырбайға бұл өлең де қатты әсер етеді.

Ғафу, қыздар, қызғанбаңыз, Сүйемін мен испанканы, - деген алғашқы екі жолы көкейінде жатталып, ақындық ауылының табалдырығын енді аттағалы тұрған жас талапкердің жүрегін нұрға бөлейді. Ақынды көріп, алдында жыр оқысам деген арман күшейе түседі.

Көп ұзамай соғыс өрті бұрқ ете түсіп, Сырбай да қан майданға аттанады. Соғыста да Қасым өлеңдері жадынан шықпай жаңғырып, көкірегіне шоқ салғандай өршіл сезім ұялатады. Қиын-қыстау қатерлі күндерде өмірге құштарлығын арттырып, үміт пен сенімге бастайтын жан серігіне айналады.

Жаңбыр боп жауып өтті де! - деген Қасым жыры өз жырындай жүрегін тулатып, әсерлендіріп жіберетін. Отты күндерде отты жырлар тудырған отты жүрек иесін бір көрсем-ау деген арман сондайда санада тағы бір жалт етіп, жанына жалын құятын. Қасымның дауылды жырларымен алапат өртке кірген Сырбай Қасымның найзағайлы жырларымен елге оралды. Қасымға өз өлеңдерін оқымақ болып 1947 жылдың жазында Жазушылар Одағына барса, бір топ ақындар жарыса өлең оқып жатыр екен. Сырбай да соларға араласып, жыр құшағында тұрғанда қаршыға тұмсықты, от жанарлы бір жігіт есікті айқара ашып кіріп келеді. «Денесі ешкінің асығындай жеп-жеңіл. Үстінде шолақ жең жібек көйлегі бар,- дейді Сұраған сол бір сәтті еске түсіріп. - Ол жартастан атылатын киікше одырая қарап, өлеңге елеңдеп шалқая түрып қалды. -Міне біреу жері шықпай қалған екен. Өлеңнің әлденеге тынысы тарылып тұрғандай, - деді өлеңін оқып жатқан бір ақынға. Қаршыға тұмсықты сол жігіт менің көрсем деп құмартып жүрген Қасымым болып шықты. Қасым екеуміз сол күннен бастап біріміз аға, біріміз іні болып кеттік. «Жеті балам бар - жеті аспаным бар, жеті асқарым бар» деп тебірене жырлаған Сырбай жеті баласының бірін Қасым деп атаса, қызына «Бір өзіңде екі адамның аты бар» деп Қасымның өзі жырына қосқан жары Сақыпжамал есімін берді. Қазір Қасым да, Сақыпжамал да белгілі ғалымдар. Аталарының атына кір түсірмей, шаң жуытпай алып келеді. Қазақ поэзиясының екі жарық жұлдызы қатар жарқырай көрінді. Соғыстан кейінгі қазақ әдебиетінің қайта жаңғырып, бұрынғы деңгейіне жетіп, биік шыңға көтерілуіне әсер етті. Тың ойлар, тың ізденістер, тақырыптар туындады. «Осы ізденісті туындатуға сол майданға барып, өмірдің ащы шындығын көріп келіп, адамдық болмыстың бүкіл тұңғыштық тереңдеріне өзінің көркемдік нақты тәжірибесі арқылы көз жеткізіп келген ұрпақ көп себепші болды. Мәселен, сол ұрпақтың үлкен рухани көсемі ретінде біз Қасым Аманжоловты алатын болсақ, осы Қасымдар бастаған рухани сардарлардың ішінде алдымен көзге түсетін кісі Сырбай Мәуленов деп білемін». Әбіш Кекілбайұлы егіз ақын жайында осылайша ой тербесе, шындық! Ел еңсесінің, Ер рухының көтерілуіне ақындардың отты жырларының әсері аз болған жоқ! Достық жалғаса түсті. Екі ақын дүниеден өткенде арадағы достық өлеңдеріңде мәңгілікке айналды. Қасым 1948 жылы:

Болшы досым, болшы қүрбым, жақыным,- деп жырласа, періште - ақынның ақ тілегін Алла қабыл етіп, кейін екеуі құда болды - Қасымның үлкен қызы Жаннаға Сырбайдың үлкен ұлы Дүйсен үйленді. Бұл қуаныш-қызықты Қасым көре алмаса да Қасым жары Сақыпжамал көрді. Екі Жамал да (Сырбайдың жары Күлжамал) егіздердей ғұмыр кешіп, ақтық демдері біткенше сыйласып, арадағы туысқандық жібі үзілмей өтті.

От лақтырып шарт сынған найзағайдай, - дейді.

Қасым ғұмыры қысқа болды, не бәрі 44 жасында дүниеден өтті. Қасым мен Сырбай тағдырында ұқсастық көп. Қасым Қарағандының «Қызыл» ауылында дүниеге келсе Сырбай Қызылорданың «Қызыл жыңғыл» («Қызыл жыңғыл» бұрын Торғайға қараған) деген жерінде туған. Қасым да Сырбай да әкеден жастай айырылып, жоқшылық, аштық көріп өсті. Екеуі де соғысқа аттанып:

Қан аралас су іштім

Кетті дүние тарылып, - деп сыршыл өлеңдерімен елге аман-сау оралды. Екеуі де достыққа берік, адал, екеуінің де қанды майданда жазған жырлары ел аузында, Қасымның «Дариға, сол қыз», Сырбайдың «Соғыстан қайтқан солдаттар» өлеңін білмейтін жан кемде-кем шығар, әлі күнге шырқалып келеді, шырқала да берері сөзсіз! Екеуі де қазақ әдебиетінің классиктері! Екеуінің аты әлі күнге дейін бірге аталады. Әбділдә Тәжібаев Сырағаңның дүниеден өткеніне жыл толғанда: «Мен Қасым Аманжолов қайтыс болып, оған жыл толғанда мақала жазып, оны:

«Біз оны көп айтамыз жоқтап әлі!»,- десе, Ілияс Омаров: «Біздің Сырбай жастық шағын соғысқа ала кеткен азаматтардың бірі. «Он сегізде әскермін Ростовта келемін», - дейді ақын бір өлеңінде. Соғыс жайында жазған Қасым Аманжолов бастаған ақындар тобында үлкен бір өзгеше қасиет бар, - деп Сырбайдың соғыс жайында жазған жырлары жайында әңгіме қозғайды. Мұзафар Әлімбаев жастық шақтарын еске алып: «Сырбайға қызыға қарайтынымыздың бір себебі - қыран ақын Қасым Аманжоловтың өзімен дос екен, сыйлас іні алып ақынның үйіне емін-еркін кіреді екен», - деп бірге өткізген күндерінен сыр шертеді. Қасым мен Сырбай жайында сөз қозғағандардың бәрі екеуінің де хас таланттар екенін айтумен бірге, достыққа беріктіктеріне де ерекше тоқталып өтеді. Кәкімбек Салықовтың «Әмбеге қамқор жан еді» еске алуын оқып көрейікші... «Сырағаң әйгілі ақиқық ақын Қасым Аманжоловпен дос болады. Олардың достығы жөнінде ауызекі өз айтқандарын жазсақ та жеке-дара ғажайып дастан туар еді. Қасым ағамыз қанша қастерлесе, жанашыр көңіл бөлсе, Сырбай да дос-ағаның алдындағы парызын адал ақтады. Қасымды поэзиясынан білу бір сабақ, Сырбай арқылы білу - екінші сабақ. Бұл - қамқорлыққа - қайырым». Сырбай Қасым дүниеден өтерінде қасында болып соңғы сөзін тыңдаған жандардың бірі. Оны жоғарыдағы Сырбай өлеңінің «Соны айтты да жалт етіп жүре берді ол, От лақтырып шарт сынған найзағайдай» деген жолдарынан да байқауға болады. 1955 жылдың қақаған қаңтарында төсек тартып жатып қалған Қасым ақынның соңғы сапарға аттанар күні іздеғен достарының бірі де Сырбай болатын. «Дауылдай өктем, найзағайдай ұшқыр, семсердей өткір, от жүректі қайран ақынның (С.Мәуленов) үн-түнсіз қалған сәтін көріп, Сырбай іштей егілді. Ішкі сарайы әлем - тапырық болып» жаны күйзеліп, жанарына жас үйірілді. Қайтыс боларынан жиырма күндей бұрын Қасымның айтқан сөздері есіне түсті: «Енді менің дәмімнің таусылатын уақыты жақындап қалған сықылды,- деп еді, ақын жүрек сезген екен ғой... - Қанша өлмеймін деп құлшынсам да, ауру шіркін күннен-күнге жанға батып, меңдеп барады. Өзім үшін өкінбеймін, екінің бірі өледі ғой. Бірақ кеудемде орындалмаған ойым, жүзеге аспаған қиялдарым бірге кетіп бара жатқанына өкінем. Үш нәрсені армандап бұл дүниеден мәңгілік аттанып барамын. Оның біріншісі - Абайдан ассам ба деп едім, аса алмай бара жатырмын, екіншісі - қазақтың «Евгений Онегинін» жазсам ба деп едім. Оған да ажал шіркін жеткізбей кететін түрі бар. Үшіншісі - көшеге шыққан бүкіл Париж аңдып тұратын Виктор Гюгоның құрметіндей қошеметке бөленсем бе деп ойлап едім, бұл да арман болып «қара жерге менімен бірге көмілетін болды», - деп жан сырын шерткен. Сол бір күн, сол күнгі Қасымның жүзі көз алдына келіп, бірге өткізген шақтары санасын сан саққа жүгіртті. Соғыста күш берген дауылпаз ақынның дауылды жырлары жан дауасына айналып, көз жасын сүртті, көңіліне тағы да үміт отын ұялатты. Ойына оралған Қасым жырларының қыры мен сырын, өмірін, арман-мақсатын ақ қағаз бетіне түсіре бастады. Қасым Аманжоловтың өмірі мен шығармашылығы жайында жазылған «Найзағайлық қара бұлт» мақаласының өзі бір кітап боларлық көлемді дүние. Мән-мағынасы, мазмұны қандай! Мұндай құнда да сырлы дүниені бірге жүрген достар ғана тудыра алса керек! Екі ақынның арасындағы адал достық әлі күнге жалғасын тауып, жырларында мен мұндалап мәңгілікке бет бұрған...

Достық жыршысы

Кең далаға көктемде қаулап өсетін гүлдердей, соғыстан кейін бір-біріне ұқсамайтын алуан бояулы ақындар шықты. Соғыстан қайтқан Қасым Аманжолов, Әбу Сәрсенбаев, Жұмағали Сайн, Жұбан Молдағалиев, Сырбай Мәуленов, Қалижан Бекхожин, Сағынғали Сейітов, Мұзафар Әлімбаев, Есет Әукебаев, Тоқаш Бердияровтардың ізін басып елуінші жылдардың еңсесін көтерген Ғафу Қайырбеков, Ізтай Мәмбетов, Әнуарбек Дүйсенбаев, Еркеш Ибраһим, Тұманбай Молдағалиев, Сағи Жиенбаев, Қадыр Мырзалиев, Жұмекен Нәжімеденов, Әділбек Абайділдановтар үні естілді. М.Әуезовтің «Жыл келгендей жаңалық сезінеміз» деген мақаласы осы тұста жазылған болатын. Онда автор сол кезеңде жарық көрген «Жас қанат» жинағына енген жоғарыда аттары аталған ақындар өлеңдері жайында сыр толғап, жаңа поэзия әкелген жаңалықтарға тоқталды. Бұл олардың ерекше екпінді, мән-мазмұнды, бейнелі, бедерлі поэзияға жол ашуларынан туындаған лебіз болатын. Сол ақындардың бірі Шәміл Мұхамеджанов еді. Ол жайында Қадыр Мырза Әли: «Шәміл әдебиетке ә дегеннен жақсы еніп, кітаптары жыл сайын шығып, Жазушылар Одағының мүшелігіне бірден қабылданды», – деп жазса, Тұманбай Молдағалиев: «Шәміл екеуміз тез табыстық. Шәмілдің де, менің де айтар әңгімеміз, шертер күйіміз өлең болды. Өлең екеумізді таныстырды, табыстырды, достастырды. Өлеңдегі ұзақ жылда бірімізге-біріміз аялай қарадық. Жаңа жазылған жырларымызды бірімізге-біріміз оқуға асығушы едік. Сол жылы бізге Сағи бауырымыз келіп қосылды. Үшеуміз Тастақта бір көшенің бойында тұрдық. Кешке асымызды көбіне бір үйден ішуге тырысушы едік. Демалыс күндеріміз бірге өтетін еді. Сөйтіп, біздің ақындық ұзақ сапарымыз сол 1956 жылдың көктемімен бірге басталып еді...», – дейді. Кейін өлең өлкесіне өз өрнектерін сала келген Сағи, Шәміл, Қадыр, Тұманбай «Жазушы» баспасының поэзия редакциясында бірге қызмет істеді. Баладай ақ көңіл, ақ адал ақын Шәмілді қатары қатты қадірлеп «Шамхаң» десті. Достыққа адалдығынан болар, оны:

1931. Құрдасымын Шәмілдің», – деп Мұқағали Мақатаев еркелете жырына арқау етті.

Он жетімде өшіріп алған отым, Қайтер ең қайта қарып жүрсе мені?» – деп бар сырын ақтарып өлеңмен хаттар жазды. Адамдар арасындағы адалдықты, кіршіксіз адамдықты, қалтқысыз достықты қадірлеп:

«Дұшпанымның жүрегіне оқ қадап, Достарымның от сезімін тулатам», – деп жырлаған Шәміл ақынның сөзі мен ісі бір-бірімен қабысып жатты. Ақындық пен азаматтық бір ісінің басынан табыла бермейді. Шамхаң осы екеуін қатар ұстай білді. Мұқағалидың:

«Шәміл-ау, Қалың достан қалған сен ең», – деген жолдарының тууына сол азаматтығы себеп болған сияқты. Бұл оның достыққа беріктігін де айғақтай түседі.

Келемін жерде арқалап, – дейді.

Адамға ең ауыр тиетіні жаныңа жақын тұтқан бірге туғандай кісінің іс-әрекеті. Досыңның, туысыңның, жан-жарыңның түсінбеуі. Сондықтан да Шәміл ақын:

Достық – жүрек қалауы, түсіністік, ой, мақсат бірлігі. Досқа достық міндет емес. Алайда жан-тәніңмен беріліп, бір адамдай сезініп жүрген кісің сатқындық жасаса, ең айықпас дерт сол! Ақын соны дөп басып айта білген. Достықты ардақ тұтып, досымен алаңсыз кірбіңсіз, кіршіксіз көңілмен араласқан Шәмілге Мұқағалидың:

Алаңсыз қайран күндер қайда кетті?! – деп торығуы сондықтан болар! Ол енді бірде:

Кеше мен махаббатқа ішіп бардым, – деп қамығады. Жауапсыз махаббатын айтып, өмірде жолы болмағанына күйініп, «Шәміл, Шәміл! Шаршадым, қалжырадым» деп шағынады. Кім-кім де іштегі қайғы-мұңын жақын адамына айтып, тарқататыны белгілі. Мұқағалидың бұл өлеңдерін оқыған адам Шәмілдің кім екеніне көзі жете түсері анық.

Шәміл ақын достарына арнаған тағы бір өлеңінде:

Сен жоғымды сұрама, – деп ағынан жарылып, дос үшін шабылса да жан аямай, жоқты іздеп табатынын, алайда шын достық бар мен жоққа қарамайтынын жыр етеді. Оның жеті баласы болды. Тұрмыста жұпыны ғұмыр кешті. Алайда:

Ақын анасы – Бибі табиғатынан сөзге ұста, тапқыр, қолы шипалы, сынықшылығы, суырып салма ақындығы да бар кісі еді. Ғафекең (Ғафу Қайырбеков) ол кісімен жиі әңгімелесіп тұратын. Бір барғанда:

Қадырдың: «Нағыз қазақ қазақ емес, нағыз қазақ – домбыра» деп аталатын көпшілікке кеңінен таныс өлең жолдары бар. Осыған орай Шәміл: «Нағыз қазақ – домбыра» дедің-ау сен, бала, байқа, нағыз орыс орыс емес – балалайка!» деп табан астында пародия шығарса

Көк базардың ішінде , Көк будканың ішінде көрдім», – деуі де оның қалжыңқойлығын да, тапқырлығын да аңғартады.

Жан-жағы толған айла...

«Қалжың-қағытпасы бар, ақ көңіл азамат. Шәмілмен көрші тұрдым. Ақындығы да, өмірі де алақандағыдай», – деп Қадыр досы айтқандай, «Шәміл ақын айтыпты» деген қалжың сөздер көп. Шәмхаңның Мұқағалимен танысуы да қызық. Екі құрдас Әнуарбек Дүйсенбиев пен Мұқағали Мақатаев бір-бірімен сөзбен қағысып қалады. Мұқағали сойыл-сөздерді сілтеп бет қаратпай бара жатқан кезде Әнекең:

Мұқағали сабасына түсіп, еңгезердей Шәмілді көргісі келіп жүреді. Сөйтсе, ол тым нәзік, бойы сырықтай, қолдары нәзік шыбықтай жігіт екен. Алданғанын сонда біледі. Шәмілмен тез тіл табысып, екеуі достасып кетеді.

Мен сенен туған ырғақпын! – деп өзі жырлағандай, Ш.Мұхамеджанов қазіргі Қостанай облысының Жанкелдин ауданында туған. 1956 жылы Абай атындағы Қазақтың мемлекеттік педагогикалық институтын бітірді. «Жұлдыз» журналында, «Жазушы» баспасында қызмет атқарды. «Ана құшағы» атты тұңғыш жинағы 1960 жылы жарық көрді. Одан кейін «Қошалақ», «Ақ жалын», «Туысқан», «Көңіл ашар», «Күн төбеде», «Шағала көңілім шарықта» т.б. өлең жинақтары шықты. Достық туын биік ұстаған ақын «Жан достарым, отыз сегіз жаста бұл» деп аталатын өлеңінде тасқа гүл шығаратын кездерінде өмірді күйбеңмен өткізіп алғанына өкініш білдіріп, қырықта шабыт ырыққа көнбей қоя ма деген күдігін де ірікпейді. Одан кейін келетін қырық бес жиырма бес болып, қатқан тонды жібітпесін айтып:

Өлеңді аялай білген ақынның өзіне де, өзгеге де талабы күшті болғаны осы шумақтардан айқын сезіледі. Ол көз жұмғанша өзін-өзі қамшылаумен өтті.

Ашылып әлі ешкімге, – деп жырлаған ақын ішінде жазылмай қалған жыр да, айтылмай қалған сыр да көп екені анық. Өйткені ол не бәрі 49 жасында дүниеден өтті. Артында жыры қалды, ұрпағы бар. Алматы – суретші, Дариға, Қазыбегі – математик-экономист мамандар, Алуасы – физика-математика ғылымдарының кандидаты, Самыраты – ісмер тігінші, Ләйлісі – биолог-географ. Самырат, Алуа, Дариға – Мәскеу қаласында тұрады. Тұңғышы Алматтың қызы Әсем Мұхамеджанова қазір Алматы қаласындағы Әл-Фараби атындағы № 145 орта мектептің 9 сыныбында оқиды. Өлең, мақала жазып талаптанып жүр. Аудандық Мұқағали оқуларына ақындық номинациясы бойынша қатысып, 2008 жылы үшінші, 2009 жылы бірінші, сол жылы тағы да екінші орын алыпты. Жақында республикалық «Қазақ тілі мен әдебиеті қазақ, орыс сыныптарында» журналының № 4 санында Әсемнің «Замандасы Мұқағали, Сағидың» деген мақаласы жарық көрді. Осы мақаласында ол «Ұлы кісіге бір кішкентай өлең арнап едім» деп мына екі шумақ өлеңді беріпті:

Ата жолын қуған Әсемге сәтті сапар тілейміз!

Шәмілдің жұбайы – Мәриям Мұхамеджанова-Жүнісова – математик, Шәміл ошағынын отын өшірмей, жырларын жинап, газет-журналдарға ұсынумен келеді. Бірнеше кібатын құрастырып, кітап етіп шығарды. Мәриям жеңгей «Шәміл» деп аталатын бір естелігінде «Шәміл түнде жазды. Жауынды күндері тапжылмай отыратын. Ойын әбден қорытып қағазға түсіре ме, әйтеуір, жазған өлеңін жөндемейтін. Сол күйі машинкеге бастыратын. Марқұмның үйі мен түзге жайлылығы, туған жеріне демалысқа барғанда телефон соғып, хабар берген емес. Өзге ақын-жазушылар еліне патша сияқты барып кеп жатқанда, Шәміл «өз аяғымен» үндемей-түндемей барып келетін. Облыс, аудан әкімдері «Келгеніңізді де, кеткеніңізді де білмей қаламыз» деп ренжиді екен» – деп қосағының қарапайымдылығын, домбыра жасап, күй шертетін өнері болғанын айтады. Шәміл ақынның қарапайымдылығын көріп өстік. Бос мақтан, өтірік сөз, ісініп-кебінуден аулақ еді. Өлеңдері сырлы, нәзік, көбіне-көп ойға құрылатын.

Бір жұтып қайт туған жердің ауасын! – деген жолдар соның айғағы. Оның негізгі тақырыбы – достық, туған жер, ел, жастық шақ болатын. Поэзияны поэма жазудан бастаған ақынның «Сөнбес махаббат», «Қошалақ» т.б. поэмалары мен «Өмір өткелінде», «Сыйлық», «Бауыржан туралы балладалары» өлмес дүниелер. Ой теңізіне күні-түн қармақ салумен өткен ақын өлеңдері мәңгілікке жалғаса береді.

Сырбай Мәуленов бастаған бір топ ақын-жазушылар Қостанай облысына барыпты. Қостанайға барған соң халық ақыны Омар Шипинге соғып, сәлем береді. Қарт ақын астана жаңалығын сұрайды. Сонда Сырағаң Омекеңнің қолы ашылсын деп:

Қымыздың иісі

Нұрекең Алматыға келсе, қашан да Қайнекей Жармағамбетовтің үйіне түсіп, жазу бөлмесінде жатады екен.

-Келін-ау, бұл жаздайғы ішкен қымыздың исі ғой аяғымнан шығып жатқан, - депті.

Қадекең (Қадыр Мырзалиев) Сәуірбек Бақбергеновпен жезде деп сыпайы әзілдеседі екен. Екеуі бірге қызмет істейді. Бірде бұлардың редакциясы бір үйде бас қосып қалады. Сәукең сол күні қасындағы жігіттерге тиісе беріпті. Бірақ Сәукеңнің жасы бәрінен үлкен болған соң ешқайсысы ештеңе дей алмайды. Әрі Сәукең бұрын темекі тартпайды екен, сол жерде темекі шегіп, темекісінің күлін шалбарына түсіріп алып, оны кетірмек болып қаққылай бастайды. Осыны пайдаланған Қадекең:

-Жезде, қағынбай тыныш отырмайсыз ба? – депті.

Қадекеңнің тапқырлығына риза болған Сәукең “антұрған-ай, қатырдың-ау!” деп, тойдың аяғына дейін тыныш отырыпты.

Интуиция

Қадекеңнің мерейтойы ауылында өтіп жатқан кез көрінеді. Жақын жолдастарының бірі қуанып ішіңкіреп, қызыңқырап, соған қарамай, кездесулерде алдыңғы орынға отырып жүріпті. Сөйтіп жүргенде кездесудің екінші күні орындықтан құлап қалса керек. Сонда Қадекең:

Бала Қадыр мен дана Қадыр

Қадырдың 70 жылдығы Семей қаласында өтіп жатқанда кешті жүргізуші облыстық филармонияның директоры өзі әнші, өзі сазгер, өзі ақын Айтмұханбет Бейсенбеков күтпеген жерден:

Сонда Қадекең бұрын мынадай едім, қазір мынадай болдым деп мақтанудан жалтарып табан астында:

“Құда мың жылдық...”

Сейітжан Омаров Қадекеңді құда деп әзілдейді екен. Бірде Қадекең де Секеңе сөзін “құда” деп бастап, әңгіме айтады.

-Әзірге бірер күндік достарымды қонаққа шақырып жүрмін. “Құда мың жылдық” деген. Сізді шақыруға әлі уақыт бар ғой, асықпаңыз, - деген екен. Сөйтіп Қадекең сөзбен қатырдым деп мәз болып жүрсе, біраз уақыт өткен соң Секең жолығып қап: -Мың жыл түк емес екен, екеуміз кездеспегелі бір ай көзді ашып – жұмғанша өте шықты ғой, - депті.

Қадекең мен Қалекең

Қалмұқан Исабаев басында бір қылтанағы жоқ кісі. Бірде Қадекең екеуі серуенге шығыпты. Қар қылаулап тұр екен. Табиғат көрінісіне әсерленген Қалекең: -Шіркін, бүгін бір қалпағыңды қолыңа алып, - деп сөзінің аяғын жұтып қойыпты. Сонда Қадекең:

-Шіркін, бүгін бір қалпағыңды қолыңа алып қыдыратын күн екен! – депті.

Жатып қабылдау

Қадекең ауруханада жатқанда емдеуші қарындасы:

Сонда Қадекең:

Қадекең мен Жұбағаң

Бірде Қадекең кітап дүкенінде жүрсе Сағынғали Сейітов пен Жұбан Молдағалиев ағаларымыз келіпті. Жұбағаң Қадекең мен Секеңді көрген соң ел “үш оралдық бірге жүр” деп айтады екен деп өз-өзінен секем алып, “пәлендей жақсы кітап жоқ екен ғой”, - деп кетуге асыға бастайды. -Жақсы кітап қайдан болсын, бәрін мынау Қадыр алып кеткен, - дейді Сәкең әзілдеп.

-Інінің беретіні белгілі ғой,- деп Қадекең сөзін аяқтағанша Жұбағаң сыртқа шығып кетеді. Іле қайта кіріп:

Қадекең мен Байбота

Бірде кітап базарында қолтаңба берген кезде Қадекең Байбота Серікбаевпен қатар отырып қалыпты. (Байбота – Қазақстан Жастар Одағы сыйлығының лауреаты, белгілі, талантты жас ақын) Байбота кітап қарап жүрген қыздарға әзілдеп: -Менің кітабымды оқуға алыңдар, Қадекеңнің кітабын ескерткішке алыңдар, - депті. Сонда Қадеке:

-Жоқ, Байботаның кітабын оқуға, менің кітабымды жаттауға алыңдар, - депті.

Қадекеңнің алғашқы жыр жинағы жұқа болып шыққан екен. Соны көрген бір жігіт:

-Дүниеде кішкентайлар мықты болады. Әлемді дүр сілкіндірген В.И.Лениннің “Апрель тезистері” де осындай жұп-жұқа болып шыққан, - депті.

Қадыр мен Жүсіп

Қадыр мен Жүсіп Қыдыров көшеде келе жатса, үш-төрт жас жігіт бірі тым ұзын, бірі қысқа екі ақынға күле қарап қалыпты. Мұны аңғарған Қадекең: -Қадыр Қазақстан өнеркәсібінің 1913 жылғы диограммасы да, Жүсіп қазіргі көрсеткішінің диограммасы деп күліп тұрсыңдар ғой, ә? – депті.

“Ұзын ағаш жеміс бермейді”

-“Тұлпар ерінді келеді, ер мұрынды келеді” деген ғой, - деп жымиыпты да қойыпты. Біраз отырған соң әлгі жігіт тағы да:

Қадекеңнің пальтосы

Қадекең – Қадыр Мырзалиев шағын денелі адам, Сырағаң болса алпысыншы размерлі кастюм-шалбар киетін ірі кісі. Бір күні Қадекең киімілгіштің алдында:

-Пальтом жоқ, шамасы, Сырағаң киім кеткен болар? – деп тұр дейді.

Екі адам жазған автограф

Сағи Жиенбаевтың жаңа кітабы жарық көріп қаламдасы Саттар Сейтқазинге сыйламақ болып:

Әрі дос, күйеу балам, Қашан да сүйеу маған, - деп жазып, сыртқа шығып кетіпті. Осы сәтті пайдаланған Қадекең Сағидың каллиграфиясын айнытпай түсіріп автографты:

Күйеу бала

Қайнекей Жармағамбетов бірде маған: -Осы Ғабиттің енесі нешеде екен? – деді. (Раиса Мұхамедиярованың шешесін айтады)

Мен білмейтінімді айтып:

Сонда ол жымиып: -Сол кісінің, құдай біледі, менен жасы үлкен емес шығар, алып алсам қайтер еді?! - деді.

-Неге? – дедім түкке түсінбеген мен тағы да. -Егер ол кісіге үйленсем, Ғабит күйеу балам болмай ма! Сосын “әй, Ғабит, ананы әкел, мынаны әкел!” деп жұмсап отырмаймын ба?! – деді шексілесі қата күліп.

Қобыландының тұқымы

-Алда Қобдекем-ай, тұқымың азғындап кеткен екен ғой! – деп жорта аянышпен жыламсырай сөйлеп, көзіне жас алыпты.

Қайнекей мен Садықбек

Қайнекей мен Садықбек ресторанның алдында жолығысып қалып, Сәкең “ресторанға апар” депті. Қайнекей:

Сәкеңнің тапқырлығына риза болған Қақаң қарқылдап күліп ресторанға қарай бастай жөнеліпті.

Сырбай мен Садықбек

Сырбай Мәуленов пен Садықбек Адамбеков жастайынан құлынтайдай тебісіп бірге өскен, құрдас, дос. Институтта оқып жүргенде Сәкең орыстардың жерлеуіне қатысып, трубада ойнап ақша табатын көрінеді. Мұны біліп қалған Сырағаң Садықбекті аңдып тұрып шап беріп тапқан ақшасын тартып алып, сыра ішеді екен. Сондықтан да жерлеуге қатысып ақша тапқан күні Садықбек Сырбайдан қашып, қашық жүретін болыпты. Тағы бір ақша тапқан күні Сырбайға кездесіп қалып, қаша жөнеліпті. Сонда Сырағаң соңынан:

Марқұм, ақын, сатирик, журналист Әли Мұсаханов қу тілді, тапқыр адам еді. Республикалық радиодан қазақ энциклопедиясына жұмысқа ауысқан кезі болатын. (Ол кезде энциклопедия редакциясы Ғылым Академиясына қарайтын) Жолдастарының бірі:

Қызылорда Қазақстан астанасы болып тұрған кез. Сырбай Мәуленов пен халық ақыны Нұрхан Ахметбеков Қызылордаға барып, бір үйді жалдап, екеуі сол үйде тұрып жатады. Көктемнің көкөзек шағы. Сырбай аяғына галошы бар пима киіп барыпты. Таңертеңгілік жер қатқақ болғаннан кейін Сырағаң галошын шешіп, жұмысына пимамен кетіпті. Қиын кез ғой. Екеуінің де ақшалары таусылған. Ол кезде базарда галош қымбат көрінеді. Жұмыстан қайтып оралса, Нұрекең үйді тап-тұйнақтай етіп жинаған. Стол үстінде бір шыны самогон тұр, өзі ет асып жатыр дейді. Нұрекең есіктен кірген Сырбайды көре сала қабағын түйіп, мұңға батқандай кейіп танытып: -Сырбайжан, берік бол, галошың оралмас сапарға кетті. Етті жеп, мынаны ішіп, соны еске алайық! – депті Сөйтсе Нұрекең Сырбайдың галошын сатып жіберіп, ақшасына ет пен самогон сатып алған екен. -Ертеңіне қар ағыл-тегіл еріп, көшеде пимамен жүрдім. Содан болуы керек, аяғым сырқырайтынды шығарып жүр, - деді Сырағаң сол күндерді еске алып.

Аяқ-табақтар

Көшеде Құман (Құман Тастанбеков) мен Шөмішбайдың (Шөмішбай Сариевтің) қатар келе жатқанын көрген Жарасқан Әбдірашев:

Ұлы ақындар

Талантты ақын Жұматай Жақыпбайұлы қысқа күлдіргі сөздерге де шебер еді. -Ең күшті, ең көрінекті, ең ұлы ақындар кімдер бізде? – деді бірде. Біз бір-бірімізге қарастық. Сосын өз сұрақтарына өзі жауап берді: -Күшті ақын – Темірхан Медетбеков, өйткені ол 100 килограмм штанга көтереді. Көрнекті ақын – Бақыткерей Ысқақов, одан асқан сұлу ақын бар ма арамызда, бет десең беті, бой десең бойы бар, келісті, кескінді, ұлы ақындар – Сәуірбек Бақбергенов пен Ғафу Қайырбеков! Өйткені екеуінің де ұлы өлең жазады, - деді. Шынында да Бақыт Қайырбеков те Қайрат Бақбергенов те орыс тілінде жазатын талантты ақындар.

“Жайбасарлығым жақсы”

Жұматай аяғын санап басатын, асып-саспайтын. -Қаттырақ жүрсеңші, - дедім мен бірде. Сонда ол ернін ашып, оның үстіндегі қап-қара мұртын көтеріп сөйлеуге де ерінгендей қалыппен, жайбарақат:

-Жылдам жүріп жүргіш атанар жайым жоқ, жайбасарлығым жақсы, - деді.

Балалайка

Қадыр Мырзалиевтің: “Нағыз қазақ қазақ емес, нағыз қазақ – домбыра” деп келетін өлең жолдары бар. Осыған Шәміл Мұхамеджанов:

“Нағыз қазақ – домбыра” дедің-ау сен, бала, байқа, Нағыз орыс орыс емес, нағыз орыс – балалайка!” деп табан астында пародия айтыпты.

Көк будка

Тобылғы ішінде көрдім”, - деген өлең жолдарын пайдаланып Шәміл Мұхамеджанов бірде Сырағаңа:

Өз ақшасына ішпейтін ақын

Ілияс Есенберлин «Жазушы» баспасының директоры Шәміл Мұхамеджанов қарамағында поэзия редакциясында қызмет істейді. Жаңа кітабы жарық көріп, оның әр жолына 1 сом 40 тиыннан төлейтін болған екен, Ілекең оны 1 сом 20 тиынға түсіріпті.

Бірде Ілекеңе сәлем беріп, амандасып жатып Шәміл:

Сонда Шәмағаң ақталып:

Болмайтын оқиға

Рафаэль Ниязбеков шағын денелі, онша ажарлы жігіт емес, керісінше Бақыткерей Ысқақов денелі, келбетті, батыр тұлғалы жігіт.

Бір күні екеуі өзара әңгімелесіп отырғанда Рафаэль: -Бағзы заман болғанда мен бай болар едім, сен менің малымды бағатын жалшым болар едің, шіркін, сонда сені барымтаға салып қояр едім, - депті. -Малыңды бағар едім, - деп Бақыткерей келісе кетіпті. Бұған аң-таң болған Рафаэль:

Сейіт пен Серік

Секең – Сейіт Кенжеахметов неше түрлі күлдіргі әңгімелер айтып, маңайындағыларды күлкіге кенелдіріп отырады. Ол кісі осындай әңгімелер айтқан кезде көзінен жас аққанша күлетін Серік – Серік Тұрғынбеков риза болатыны соншалық, “Секе, осы сіз жындысыз-ай!” дейтін көрінеді. Бұл сөз жиі қайталана берген соң, Секең ренжіп: -Серік, осы сен “жындысың” дегеніңді қойшы. Жасың болса кіші, менімен тіпті ойнайтын ретің жоқ. Дап-дардай адамға кісілердің көзінше “жындысың” дегенің мүлде ерсі көрінеді екен, - деп реніш білдірсе керек. Арада біраз уақыт өтеді. Тағы бір бас қосуда Сейіт қуақы әңгімелерін бастайды. Сөйтіп Серікті де, басқа тыңдаушыларын да күлкінің астына қалдырады. Бір сәт Серік:

-Секе, сыртқа шығып кетіңізші, - депті.

Секең жұмысы бар шығар деп сыртқа шығады. Сонда Серік сыртқа оңаша шығарып алып:

-Секе, осы сіз жындысыз-ай! – депті.

Өкініш

Жазушылар одағында талантты ақын Өтежан Нұрғалиевтің шығармашылық есебі тыңдалып, әртүрлі пікір айтылды. Әрине, әсіресе, көре алмайтындар мен Өтағаңды ұната қоймайтындар кері сөйлеп, керенау пікірлер айтып жатыр. Сонда Қуағаң – Қуандық Шаңғытбаев кеш соңында Тахаңа – Тахауи Ахтановқа әзілдеп: -Әй, Тахауи-ай, Өтежанды ауылда трактіріс болып жүрген жерінен “сенен керемет ақын шығады” деп Алматыға алдырған сен едің, обалына қалдың ғой енді, сол қалпымен жүре бергенінде бұл қазір бригадир болып жүретін еді, - деді.

Ғафекеңнің әңгімелері

Ғафу Қайырбеков талантты ақпа ақын болумен қатар, суырып салып, табанда өлең шығаратыны да бар, әрі тапқыр, сөзге шешен адам. Сонысын білетін ел де дастархан үстінде, немесе, бір ойын-той, жиындарда ол кісіні ортаға алып, әңгімелерін тыңдауға құмартады. Достары, жолдас-жоралары арасында шабыттанып, көңілі көтеріліп отырған сәттерінде, не бір қатты ренжіп, шамырқанған кездерінде төрт аяғын тең алған су жорғадай, бүйірі қызған жүйріктей көсіледі. «Сөз деген ойдың толқуынан шығады ғой» деп, Ғафаңның өзі айтқандай, ол кісі айтты деген әңгіме-өлеңдер жеткілікті. Мен солардың ішінде әзіл-қалжың әңгімелерін айтуды өтініп, бірнешеуін өз аузынан жазып алып едім, сол дүниелерді назарларыңызға ұсынып отырмын.

Жаяу Мұсаның 150 жылдық тойы мамырдың аяғы, маусымның басында Баянауылда өтті. Күн қарасуық, екпіні қатты екіленеп соққан жел етпетіңнен түсіре жаздайды. Айнала ақшаңқан киіз үйлер тігілген. Астанадан келген қонақтарға екі-үш киіз үйді бір-біріне жалғастырып тіккен екен, іші керемет кең. Есік пен төрді жалғап жатқан дастархан үстінде ұлттық тағамдардың бәрі бар дерлік. Дегенмен, киіз үйдің аты – киіз үй, мұнда да суық. Жұрттың бәрі жағаларын қайырып, мойындарын іштеріне тығып алған. Той дегенмен де көңілсіз, жақ жүндері үрпиген, құлақтары салпиған, қабақтары түскен... түксиген...

-Жаяу Мұсаның туғанынан бері ме, әлде өлгенінен бері ме жасалған той екен мынау... Жаяу Мұсадай бақытсыз жанды көрген жоқпын!

-Сонша жерден 150 жылдық тойына келіп, 150 грамм коньяк ішпеген соң, тойдың не сәні бар, ол той болып оңа ма?!

-Онсыз да күн қақап, үй жылынбай, бүрісіп, тоңып отырғанда орын алдырып мына екі тоңазытқышты неге қойғансыздар?! – дедім.

Қонақтардың ішінде темекі тартып отырған екі-үш-ақ адам, солардың бірі мен. Өзге ешкімнің алдында жоқ қырлы стақан да менің алдымда тұр. Ызадан ба, әлде байқамадым ба, темекімнің күлін соған салып отырғанмын.

-Орыс альфабитінде П деген әріп бар ғой. Сондай екі бірдей П маған бүгін сор болды.

-Ол қандай П? -Орысша айтқанда оның бірі мынау – погода, екіншісі – постоновление. (өйткені, сол күні арақ ішпеу жөніндегі қаулының шыққан кезі болатын). Сонда барып әбден зәре-құты қалмай қорқып қалған аудан басшылары екі тоңазытқыштың аузын ашып, келгендерге арақ-шарап құя бастады...

1. /Наркескен деп арақты айтып отыр. С.О./

Ғабит Мүсірепов бастаған бір топ жазушылар Орал облысына, Оралдан Орда ауданына барып қайтқанбыз. Сонда Орда аудандық партия комитетінің бірінші хатшысы Рахметолла Егізбаев деген жігітпен достасып кеттік. Рахметолла, марқұм, өткір, өжет, кісі сыйлай білетін білікті азамат еді. Арада екі жыл өткен соң сол Рахметолла әдейі арнап еліне қонаққа шақырды. Сөйтіп Сағи Жиенбаев екеуміз Орал қайдасын деп тартып отырдық. Рахметолла бізді Орал қаласынан қарсы алды. Жолы ауыр әрі алыс, Ордаға барудың өзі қиямет. Алдында барғанда да екі-үш күн жүріп жеңіл машинамен әрең жеткенбіз. Бұл жолы пойызбен Орбық станциясына дейін барып, әрі қарай “Газ-69” сияқты, бірақ төбесі қаңылтырмен жабылған машинамен кеттік. Сағи мен аудандық партия комитетінің үшінші хатшысы, бір қыз арт жақта отырған. Жолда машина шоқалақтаған кезде Сағидың басы машинаның төбесіне соғылып, ауырып қалды. Сосын мен:

Көлдің беті толған үйрек. Мылтық шүріппесін басып қалсаң болды, бір үйрек жалп ете түседі. Атқан оғым зая кетпейді. “Бәрін өзім атып алдым” деп мәз болып жүрсем, “мына кісі атқан кезде сендер де атыңдар, үйрек құлайтын болсын. Әйтеуір қонақтан ұят болып жүрмесін” деп Рахметолла тапсырып қойыпты. Мүмкін өз оғым да тиген шығар?.. /Ғафекеңнің руы – Мерген, бүркеншек аты да Мерген. Сондықтан да бұл сөзіне күмән келтірмейміз - С.О./

Ордадан Тайыр атындағы кеңшарға Рахметолланың өзі рульге отырып “Волга” машинасымен алып жүрді. Төбемізде тікұшақ ұшып келе жатыр. -Сіздің абыройыңыз ба, әлде менің бақытым ба, аспандағы тікұшақ бізден оза алмай келеді, - дейді Рахметолла.

-Ол кім? – деймін мен. -Загорулько деген облыстық атқару комитетінің председателінің орынбасары, - дейді Рахметолла. Сонда:

Озады самолеттен машинасы! – деген жолдар да сол жолы туған.

Ол кезде парадқа, демонстрацияға шығатынбыз. Жарықтық, жан-жағыңның бәрі дүкен, дүкен толы арақ-шарап болатын. Сосын алтысы күні мейрамдап, жетісі күні парадқа шыққан адамның басының мыңғы-мыңғысы шығып, ауырып тұратыны белгілі емес пе?! Сондайда жігіттер үйлерінен, болмаса, дүкенге жүгіріп, бірдеме алып келетін. Содан таңертең ерте тұрған адам түскі сағат 12-1 – де үкімет үйінің алдынан әрең өтетін едік қой. Жазушылар қашан да Мир мен Калинин көшесінің бұрышында жиналатынбыз. Тағы да сол жерде тұрғанбыз. Заман тарыла бастаған кез бе екен, әйтеуір, сол күні дүкендер тегіс жабық болып өліп қала жаздап тұрғанбыз. Иван Петрович Шухов ол кезде «Простор» журналының бас редакторы. Сол кісі де шыққан. Байқаймын, ешкімнен ешбір қайырым жоқ. Сөйтіп тұрғанда Иван Петрович әр тоқтаған сайын беліне – арт жағына наган құсатып байлап алған солдаттың флягасы бар, соны ашады да, қақпағына әлде не құйып, өзі ғана теріс қарап тұрып тартып жібереді. Байқасақ, онысы спирт екен. Сонда мен:

Кісінің келеді екен жылағысы, - дедім. Естіген жұрт күліп жатыр. Бір шумақ өлең сол күні-ақ жазушылар арасына тарап кетті.

Соғыстан кейінгі жылдары, әсіресе, майданнан оралған жауынгерлер, аман-сау келгендері, көргендері бар, көп жағдайларды еске алып, ішімдікке жақындау болып жүрді. Солардың бірі Амантай – Амантай Байтанаев жездеміз еді. Өзі бір мінезі жақсы, қожанасыр, ақ көңіл, аңқылдаған адам ғой. Әсіресе, арақ ішкенде қызық еді. Сол Амантай екеуміз істемегенді істедік.

Қарашаның жетісіне арналған салтанатты жиналыс өтейін деп жатқан болатын. -Ғафу, жиналыс басталғанша екеуміз көк базарға, көк будкаларға барып келе қояйық. Жиналыстың өзі жалықтырып жібереді адамды, қызып отырған жақсы болады, - деді.

Тастап-тастап келіпті Амантайың! – дедім. Осы екі жол табан астында жазушылар арасына тарады да кетті. Ол Бердібек Соқпақбаев бар, тағы басқалар жылдың төрт мезгіліне орай өзгертіп алып, айтып жүрді. Мысалы:

-Мына “Амантайың” дегеннің өзі қазаққа “өзіңнің бір қимас жолдасың, бауырың” деген сияқты болып нәзік естіледі, - дейтін болды.

Амантай бір жолы Орталық комитеттен командировка алып аэропортқа билетке барсақ, касса жабық екен. Сосын ресторанға кірдік. Амантайдың бір қызығы рестораннан – ресторанға ақшасы бар болса ауысып көше беретін де, ақшасы таусылған кезде «енді сенің үйіңе барайық» дейтін.

-Ойбай, масқара болдым, кешегі қызыл папканың ішіндегі командировкаға берген көп ақшадан түк те қалмапты, - дейді.

-Шамасы қалтамда тұтас 100 сомдық қана қалған болуы керек. Соны таксист ұсақтай алмай, екеуміз тартысқан кезде жартысы онда, жартысы менде кеткен-ау, - дейді.

Бір күні Жаппар Өмірбековтің үйіне қонаққа барып, арақ таусылып қалып Жаппар мен Амантай түн ортасында “Ойбай, әлі үшке дейін істейді” деп арақ әкелуге кеткен.

-Ойбай, масқара болды. Ресторанның есігі жабық екен, теуіп қалғанымызда екі милиционер жетіп келіп, бізді айналдыра бастады. Мен қашып кеттім, - дейді.

Біз ашуланып: -Жолдасыңды тастап неге қашасың? – дегенімізше болған жоқ, Амантай келді. Өзі мас.

-Не болды?! -Мен есікті тебемін деп, байқамай милиционердің бірінің құйрығына теуіп қалыппын...

-Сосын? -Сосын ұстап алып “50 сом айып төлейсің” - деді. Менің қалтамда ылғи тұтас жүз сомдық жүретінін өздеріңіз білесіңдер ғой, соны ұсынсам, “қайтаратын ұсағымыз жоқ” деп қарап тұр. Сосын мен “онда әрі қара” дедім. Ол теріс қараған кезде майлы жеріне тағы бір тептім де, “мә, енді жүз сом болды” деп, 100 сомдықты қолдарына ұстата салдым, - дейді.

Ол бір қызық дәурен еді ғой...

Бес-алты жігіт бір жеті бойы бір-біріміздің үйімізге барып, қыдырыс жасадық. Сосын “енді қайда барамыз?” деп отырғанда Қасым Тоғызақов:

-Шал өзі “көптен бері келмей кеттіңдер” деп ренжіп жүруші еді, - деп Ғаббас Жұмабаев та ынтыға түсті. Сосын мен қайдан есіме түскенін білмеймін, Өзбектің:

Күлдірайхан, ойларыңның гүлдері-ай... - деп келетін “Күлдірайхан” деген әні болатын. Сол әннің әуенімен:

Өзденбайдың Хасені-ай...

Барайықшы! – деп өлең шығардым. Сөйтіп, бәріміз қосылып айтып, Қасекең үйіне тарттық.

Мен Мәскеуге алғаш 1956 жылы бардым. Аэропорттан Мұқаң – Мұхаммеджан Дүзенов ағамыз қарсы алды. Ол кісінің әдебиет институтында оқып жүрген кезі болатын. Жатақханалары Переделкинада екен. “Бір бөлмеде армиян жігітімен тұрып жатырмын” деген. “Ауылдан інім келді” деп оны барған соң қуып шықты. Сосын “осы армиян жігітімен болған бір қызық оқиғаны айтайын, Ғафу,” деп, әңгімесін бастады: -Алғаш келген кезіміз, - дейді. – Терезенің алдында бір төбешік бар. Соған Қасында екі мекиені бар бір әтеш таң атпай шығып алады да, айқайлайды келіп. Сөйтіп екі-үш күн бойы ұйықтатпай қойды. Құлқынсәріден оятады. Бір күні армиян жігіті ашуланып:

Екеумізде екі макентош, сыртқа шығып қоразды қуып бердік. «Бұл, антұрған, не істейін деп жүр?» десем, әтешті ұстап алды да, қалтасынан вазалин алып, әтештің құйрығына жағып-жағып:

«Ал, енді кет, көрейін айқайлағаныңды!» - деді.

Біз үйге кірген соң біраздан кейін қораз тағы да қоқиланып қасына екі мекиенін ертіп төбешікке шықты. Сосын ойдой, «уа-ақ» деп айқайлай беріп, «пыш» деген дыбыс шығарып, тоқтап қалады.

-Уа... пыш... Уа, пыш...

Сөйтсем, әтеш айқайлар алдында құйрығын қысатын көрінеді. Ал, майлап қойған құйрық қайдан қысылсын, жел «пыш» деп артынан шығып кетіп жатыр екен ғой. Үш-төрт рет күшеніп шақыра алмай пұшайман болған соң әтеш қорқып кетіп өз-өзінен қанатын далпылдатып, қарғып-секіріп, жынданғандай болды. Сол кезде қасындағы екі тауық “мына байғұсқа не болды?” дегендей аң-таң қалып, мойындарын бұрып қарайды” дейді ағамыз сөзін жандандыра түсіп. – Шамасы, өзі өлең айтқанда да солай болуы керек, - деп және қосып қояды. – Бұқардың базарында, - дейді. –жүздеген есек жиналады. Сонда оларды айқайлатпас үшін арнайы қызметкер ұстайды екен. Ол бір шелек сабынды суға былғауышты малып алып, әр есектің құйрығына бір-бір сұғып алатын көрінеді. Сондықтан да таңертеңнен кешке дейін есек мөлиіп, үнін шығара алмай, шығарайын десе құйрығы ашып, басын төмен салып тұра береді екен. Бұл сол сияқты тауық бағып үйренген армиян ғой, енді...

Ашуды басу жолы

Ғафекеңді кейде ренжітіп алып, көпке дейін ұялып, хабарласпай қалатыным бар. Сондай бір кезде Ғафаң шыдамай, өзі телефон соғып: -Әй, бала, сен өзің көрінбей кеттің ғой, неге хабарласпай жатырсың?! – деді. Мен:

-Өзіңіз ғой енді, ренжіп, - деп міңгірлей бастағанымда: -Е, онда тұрған не бар екен, менің ашуымды бір жартымен ұрып алмайсың ба?! – деді күліп.

Баймұқанша басташы

Қасым Аманжоловқа өлеңді жаңа жазып жүрген бір жас ақын келіп “мен сондаймын, мен мұндаймын, кереметпін” десе керек, сонда Қасым:

Марат пен Қарақұсов

Марқұм, Марат Отаралиевтің де өлеңді қолма-қол шығаратын қасиеті бар еді. Бірде ҚазМУ-дің оқытушысы Жанпейіс Қарақұсов екеуі ресторанда отырғанда Қарақұсов: -Ақындығыңды көрейін, екеуміздің осы отырғанымызды суреттеп бір шумақ өлең шығаршы, - депті. Сонда Марат:

Бір тақия, бір кілем

Бір топ ақын-жазушылар шопандар тойына барыпты. Өлеңдерін оқып, әңгімелерін айтқан оларды алдыңғы қатарға отырғызып, аудан басшылары енді озат шопандарға сыйлық тапсыра бастайды. Жолда жүріп әбден шаршаған, әрі “жүз саулықтан екі жүз қозы алған Пәленше Түгеншиевке бір кілем, жүз саулықтан 150 қозы алып, аман өсірген Түгенше Пәленшиевке шапан мен тақия” деген бірсыдырғы сөзден жалыққан Жәрдем Тілеков ағамыз қалғып кетіпті. Сол кезде Қуандық Шаңғытбаев Жәкеңе естілер-естілмес етіп:

Қалтадағы жер

-Ол шіркін жер бөліп беретіндей қалтасына Мәскеуден жер салып әкеліп пе?! – депті жақтырмай.

Жарымжан қолдың жазылуы

Сейіт Кенжеахметов әскер қатарына шақырылып, дәрігерлік байқаудан өткен кезде оң қолының саусақтарын іске алғысыз қып тырбитып тұрып алыпты. Мұны байқап қалған дәрігер:

Секең мен сатушы қыз

Сейіт Кенжеахметов ағамыз кітап дүкеніне барған сайын сатушы қыздың атын ұмытып қала береді екен. Төртінші рет барғанында қарындасынан «атын кім» деп сұрауға ыңғайсызданып:

Реніш

Секең – Сейіт Кенжеахметов машина сатып алып алғаш жүргізіп жүрген кезі екен. Бірде алыс жолға шығатын болыпты. Балалары “жолда машинаңыз тоқтап қалса, ана жері, мына жері бұзылуы мүмкін” деп бәрін тізіп қағазға жазып береді. Айтқандай-ақ жүйткіп келе жатқанда машинасының моторы сөніп, тоқтайды да қалады. Балалары жазып берген “осы сынады-ау” деген тетіктерінің бәрін қарайды. Түк таппайды. Өтіп бара жатқан бір машинаны тоқтатып, жүргізушісіне тексертсе, машинасының бензині таусылып қалыпты. Сонда ыза болған Секең:

Ханшаның қағытпалары

Үлкен бір республикалық айтыс болып, Әсия Беркенова көшеде келе жатса алдынан Ханша кездесіп:

Әсия айтыстарға барғанда қашанда Ханшамен бір бөлмеде жататын көрінеді. Әсияның көзін байлап алып ұйықтайтын, Ханшаның шамалап қорылдайтын әдеттері бар екен. Әсия: “Әй, Ханша, қорылдамасаңшы!”- деп түнімен бірнеше рет оятыпты. Таңертең тұрса Ханша ерте оянып алып Әсияның бетіне үңіліп отырыпты.

Ұйқы көру

Ханшаның бір айтыста жолы болмай, ренжіп, түнде көз ілмей, қасындағы Әсияға да ұйқы бермей қойыпты. Сенделіп жүріп облыстан өздерін бастап келген Камал деген кісінің есігін қағыпты. Ол кісі ұйқылы-ояу:

- Жай, ұйықтап жатқаныңызды көрейін деп едім,- депті.

Әсияның әзілдерінен

Егемендіктің бір жылдығына арналған республикалық ақындар айтысында Әсия бірінші айналымда тараздық Шорабек Айдаровпен шығады. Бір кезектен кейін Шора Әсияның айтқандарын “естімеймін” деп сахнада безек қағады.

Сонда Әсия:

Ұлы Жамбылдың 150 жылдығына арналған айтысқа Ресейден омбылық Аманкелді деген ақын келіпті. Өзі ақкөңіл, даусы гүрілдеген кісі екен. “Қазақстан” қонақүйіндегі лифтен шыға бергенінде, Әсияға сол кісі қарсы жолығып қалады да:

Павлодар облысында төкпе ақын Иса Байзақовтың 90 жылдығына арналған айтыстан соң қонақасы беріледі. Сонда ұлтаралық қатынастар бөлімінде істейтін бір орыс азаматы Әсияның орыс тілі маманы екенін естіген болуы керек “ақаңа” тойып алып:

Сонда Әсия:

Иван:

1987 жылы Әсия Солтүстік Қазақстандық ақын Бүркіт Бекмағамбетовпен Қарағандыда телеайтысқа шыққалы кеншілер сарайына келе жатады.

Бүркіт:

Сонда Әсия: