Home

Қобыланды батыр

Name: Қобыланды батыр
Author: Сәкен Сейфуллин

Сәкен Сейфуллин

Оқылуы: 0%

Жазылымсыз режим: 20-беттен кейін жазылым беті ашылады, әрі қарай әр 10 бет сайын (ең көбі 5 рет).

Жазу өлшемі 20 px

Жол аралығы 1.85

Әріп аралығы 0.30 px

Абзац аралығы 0.95 em

Қобыланды батыр

Қазақтың бас батырлық дастаны. Қарақыпшақ Қобыланды мен Тайбурылдың ерлік жорықтары, ел қорғау дәстүрі жырланады.

Қият рулық Қараманның жауға аттанып бара жатып құрдасы қара қыпшақ Қобыланды батырға айтқаны:

Қараман айтты: «Құрдасжан,
Сен Сыламның ұлы Қараман:
Қазанға кетіп барамын,
Жүрмейсің бе, құрдасжан,

Көп қолқалық қыламын.

Замандасым, мұңдасым,
Заманы бірге сырласым,
Жылы бірге жылдасым,
Жасы бірге құрдасым,

Қазан деген кәріге,

Сапар тартып, жол шектім.

Жүрмейсің бе, жолбарысым?
Жасыңнан артық талайың,

Қобыланды сондай батырың.

Жұлдызы туған жоғары,
Жүрмейсің бе, құрдасым,
Дұға тиген ер едің,
Киізіңе келген дұшпаның,

Білемін, Қобылан, оңбасын.

Қазандағы көріге,
Сапар қылып жол шектім,
Жүрмейсің бе, жолбарысым?
Қобыланды сонда сөйлейді:

Бағымды бастан алмасын,
Алды-артымнан қалмасын,
Ақыреттік жолдасым,
Ителгі құстай іледі;

Сүйкімді назбен күледі.

Менің барар бармасымды
Хабар салып алайын,

Үйдегі Құртқам біледі.

Мұны естіп Естемес
Сұрағалы Құртқадан,

Сол арада жөнелді.

Құртқадан хабар алмаққа,
Қобыландының жанынан,

Естемес шықты ел жаққа.

Базарда бар ақ мата,
Бұл сөзімде жоқ қата,

Ойнақтайды жас бота.

Тоқтарбайдың жасында,

Құртқа тіккен отауға.

Қыз Құртқаның жанынан,
Естемес тыстан сөз қата,
Күн шыққан соң таң ата
Естемес келіп сөйлейді:

Үйдемісің қыз Құртқа,
Әйел болдың амал жоқ,
Егерде еркек болғанда,

Болар ен тұтқа бір жұртқа.

Мінген аты қызылды тағдырға сезілді.

Жолда жатқан дұшпанға,

Арыстанның көңілі бұзылды.

Мінбекке керек қазан ат,
Белге керек шар болат,

Ділге керек жалаң қат.

Жан жабарға аманат,
Жалғыз емес Қобылекем,
Қияттан шықты қолқанат,
Батырын мініп шабуға,

Асыл туған қыз Құртқа,
Жасымен баққан бурыл ат,
Жарамай ма бурыл ат?
Құртқаның сонда шыққаны:

Қылаң етіп қылт етіп,
Сылаң етіп сылт етіп,
Саулы інгендей аңқылдап,
Көсегендей сұңқылдап,

Сөйлеген сөзі сымпылдап,
Алтын текті ақ Құртқа,
Көтеріп жаулық сөйлейді:
Естемес құлға былқылдап,

Дүниеде көп адамзат,
Пенде толмас іңкәрға,
Екі тоқты, бір саулық,

Берер едім қырқарға.

Жұмсады ма сіздерді

Үйдегі бурыл тұлпарға.

Дұғай сәлем дегейсің,
Тұлпарыңа жұмсадың,

Құрт иесі сұңқарға.

Және де сәлем дегейсің,

Құрбы менен құрдасқа.

Заманы бірге сырласқа,
Жылы бірге жолдасқа,
Жасы бірге құрдасқа,
Мінем көшке көк қасқа,

Саламын қамшы жамбасқа.

Бірі қастық қылмайды,
Жанына ерген жолдасқа,
Бәрікең менен той басқа,

Ескіменен жол басқа.

Сайтанменен жын басқа,
Бәйбіше менен күң басқа,

Туған ұл менен құл басқа.

Жұмсады ма сіздерді,
Біздей нашар жолдасқа,
Жолдасына жұмсаған,

Көп құлдық бас дегейсің.

Қараспан тауын жайлаған,

Жұрт иесі жолбарысқа.

Әуелі құдай алмасын,
Алды-артымнан қалмасын,
Тілеуімді алса, сұлтаным,
Бұл сапарға бармасын,

Бұл олжадан алмасын,
Көп жылайды дегейсің,

Үйдегі нашар жолдасың.

Асқар тауға белдік бар,
Жасағанда кеңдік бар,
Азда қанша тендік бар,
Құрдаста қанша елдік бар,

Тілімді алып бармасын,
Сұлтаныма сәлемде,
Біз байлаған бурыл да,

Қырық үш күндік кемдік бар.

Мұны естіп Естемес,

Қобыландыға келеді.

Құртқа солай айтты деп,

Естемес барды Қобыланға.

Қобыланды келді құрдасқа,
Жүремін деген жолдасқа;
Сонда Қобылан сөйлейді,
Көлден ұшқан қалбаймын,

Жаманның тілін алмаймын,
Қақ бұйырған сапардан,

Арыстаным қалмаймын.

Асыл досым, сөкпесең,
Бұл сапарға бармаймын,

Бұл олжадан алмаймын.

Асқар тауды бел деген,
Ақ бармақпен жемдеген,
Ауырса жеммен емдеген,
Өзінен басқа көрмеген,

Өзінен басқа білмеген,

Бағып тұрған бал асы.

Күтіп тұрған анасы.

Өзі әйелдің данасы.

Тұлпар туған бурылдың,

Қырық үш күнін кем деген.

Қараман сонда сөйлейді: —
Бұл барғаннан барсақ біз,
Ер Қазанды өлтіріп,
Қаласын бұзып алсақ біз,

Еркек болып не етеміз,
Әр сапарға шығарда,

Қатынға ақыл салсақ біз.

Есіктің алды айбана,
Ерлер киер кейбене,
Наздар киер кидана
Кеткен кісі келе ме,

Алған тәңірім бере ме,
Әр талапқа шығарда
Қатынға ақыл салған соң,
Асыл туған Қобыланды,

Қатынның тілін алған соң,
Неше батыр болса да,

Басында билік жоқ адам.

Арыстан туған құрдасжан,
Ол қатын емей немене?

Әлқисса, сонда Қобыландының құрдасы Қараманның аузынан мынадай сөз шыққаннан кейін Қобыланды батыр қатыны Құртқаға ашуланып, басын кесіп келуге атына мініп, жөнеген жері:

Сонда Қобыланды батырдың
Тері тамып иектен,
Оқ тілді батыр жүректен,
Үш ай тоқсан болғанда,

Құтылар қошқар күйектен,
Ордалы жылан орғыттым

Мына жайлы иектен.

Неше батыр болса да,
Қараман айтқан бұл сөзі,

Өтіп кетті сүйекке.

Тобыр жақ атқа зор салды,

Қамшы басты сауырға.

Екпіні ауысып дауылға,
Тобылғы меңді тор атпен,

Қобыланды шапты ауылға.

Қатуланып қаттанып,
Буырқанып, бұрқанып,
Мұздай темір құрсанып,
Қабағынан қар жауып,

Кірпігінен мұз тамып,
Ар жақ пенен бер жаққа,
Найзасын ұстап бармаққа,
Аттанбаққа қалмаққа,

Құдай жолын алмаққа.

Еш кінәсі жоқ еді,
Сөзге сынық қылды деп,
Егер шықса алдынан,
Батыр кейіп келеді,

Бұлаңдаған Құртқаның

Басын кесіп алмаққа.

Дарбазалы есікті
Пайғамбардай несіпті,
Үйде отырған қыз Құртқа,

Дүбірін алдан есітті.

Ағыны қатты кім болсын,

Сұлтаным - дағы десіпті.

Тұра келіп бұлаңдап,
Қарады ашып есікті,
Қарады да қамықты,
Құстың жүні мамықты,

Арпа, бидай қабықты.

Көтере алмас кедейлер,
Жылында бір қой салықты,
Тастай беріп қыз Құртқа,

Және ашады жабықты.

Жабықтан көзін салыпты,
Қараса ерді таныпты,
Түсі суық көрінді,
Ерге болған секілді:

Бір сөзбенен жазықты.

Құртқадайын сұлуың,

Өксіп жылап қамықты.

Енді Құртқа сасады,
Бетінен қаны қашады,

Оң етегін басады.

Сасқаны емей немене,

Аш күзендей бүгілді.

Шыдай алмай қорыққаннан,
Есік пенен төріне,

Heшe қайта жүгірді.

Сасып жүріп жол тауып,
Ақылменен ой тауып,
Түтікпенен су ішкен,
Түндікпенен күн көрген,

Төрде тұрған бурылдың

Басын шешіп алады.

Тайбурыл атты жетектеп
Қобыландыдай бөрінің
Бұлаңдаған қыз Құртқа

Алдынан кетіп барады.

Бурыл емес көк дөнен,
Туғаннан жеміс, жеді өлең,
Туғалы торды көрмеген,
Түнектен шыққан Тайбурыл

Айдалаға шыққан соң,
Түлкідей көзі жайнады,
Қазандай болып қайнады,
Көлденең жатқан көк тасты,

Сұлы ғой деп шайнайды.

Он екі құлаш арқанмен,
Атылып бурыл ойнайды,
Қыз Құртқаны көтеріп,

Бурыл көкке екі ұшты.

Салмағы менен қыз Құртқа

Алып жерге бұл түсті.

Анасы әйел демесең,
Сол Құртқадан кім күшті?
Қамығып Құртқа сөйлейді:
Асқар таудың белдігі,

Аздың бар ма тендігі,

Құрдастың жоқ-ты елдігі.

Жалғыздарға жар болған,

Алланың көп дер кендігі.

Үш ұшар ең аспанда,
Бір ұшуың кем болды,
Мен қайтейін, Тайбурыл,
Қырық үш күннің кемдігі,

Кентті жерді жайласа,
Үзілмейді базары
Қайда қалмас жігіттер

Үлкен сордың мазары.

Қобыландыдай бөрінің
Тайбурылды көрген соң,
Құртқадан қайтты қаһары,

Бурылға түсті назары.

Қобыланды сонда сөйлейді:
Көлден ұшқан қаздаймын,
Қаз жайлаған саздаймын,
Наурыздан соңғы жаздаймын,

Ақылы жоқ мен байғұс,
Бүйтіп жүрген Құртқаны
Шауып тастай жаздаймын,

Сарайда, сарай — сарай бар...

Сарайға қолын жеткізген,
Қос өркешті қызыл нар,
Әр пендеге лайық,

Өзіне тәңірім қосқан жар.

Малы кемнің зары бар,
Әр адамның өзінің
Ылайықты жары бар,
Атымды бағып - баптауға,

Текшедегі найзамды,
Қарағайға шаптауға,
Кұртқадайын майысар,
Жар тапқанымша талай бар,

Сонда Құртқа жабықты,
Құс төсектей мамықты,
Арпа-бидай қабықты,
Батыр Қобылан келгенде,

Наз етсе де, қорықса да,
Құртқадайын сұлуың,

Өксіп жылап, қамықты.

Сонда Қобылан сөйлейді:
Қызыл тілім шешен-ді,

Қатардан басым көсем-ді.

Артықша туған қыз Құртқа,
Атасы әйел десем де,
Басқа әйел болғанда,
Қауіпсіз болып тұрғанда,

Кеудеден басып кетеді.

Ердің құнын өз басың,
Жүктесең де Құртқажан,
Неге мұнша қамықтың?
Алдындағы мендей бір,

Арыстаның есен де.

Құстың жүні мамықты,
Арпа-бидай қабықты,
Асыл туған қыз Құртқа,

Мені көріп қамықпа.

Қараңғы түнек ішінен,

Шығарамын жарыққа.

Осы кеткен сапардан,
Есен барып, сау келсем,
Әйел де болсаң басыңды,

Хан қылармын халыққа.

Сонда Құртқа сөйледі:
Айдын көлден қуаттым,
Дайрағы дәрі отына,
Жазғы балық ойнайды,

Айдын көлдің шетіне,
Кисең киім жарасар,
Ақ қағаздай етіне,
Талап етіп ойға алсаң,

Жеткізсін тәңір ниетіңе,
Сіздер — сұңқар, біз — қарға,
Сіз алыстан келгенде,
Ажырайып қарауға,

Жарамаймын бетіңе.

Қобыланды сонда сөйлейді:
Жылқы ішінде аламын
Қылшық жүнді қарамын,
Тоқтарбай1 мен Аналық

Дүние кезіп малынан,
Тірі безіп жанынан,
Тілеп алған баламын,
Өкпелеме Құртқажан,

Ұзын жолға жүрмеуші ем,
Жатпады бір күн ше,
Кемпір - шалдың қойнына,
Жатайын деп барамын,

Қамшы салды Қобыланды,

Тобылғы меңді жорғаға.

Дөңгеленіп жеңеді,

Тоқтарбай тіккен ордаға.

Көше біткен шекер деп
Бүршігі жоқ тікендеп,
Үйде отырған кемпір-шал,
Қобыланды қозым екен деп,

Жүгіре шықты далаға.

Кезі түсті балаға,
Бірден жылап екеуі,
Баладан болды садаға,
Бірден келіп екеуі

Шылауына шырмалды,
Шылбырына оралды,
Оң тізгінін қолға алды,
Қобыландыны жетелеп,

Әкеліп үйге түсірді.

Өлгенде керген жалғызын,

Шәрбаттың суын ішірді.

Жалғызға жаны айналып,
Екеуі де толғанып,
Кезек-кезек қолға алып,
Қобыландыны күн батпай,

Алып жатты кемпір-шал,

Жатқызды көрпе-төсекке.

Кезек-кезек сөз қатты.

Үндемей Қобылан тек жатты,
Тілеп алған жалғыз ұл,

Кемпір-шалға тым тәтті.

— Өзіме қара, Қозым, — деп, От жақтан кемпір бұл тартты.

— Маған келші, қалқам, — деп, Ірге жақтан шал тартты.

Ол уақытта пәнде жоқ,

Қобыландыдай сымбатты.

Екеуінің ортасында,
Алма-кезек домалап,
Шал-кемпірдің қойнында,
Артық туған Қобыланды,

Кірпік қақпай таң атты.

Таң сарғайып атқанда,
Таң шолпаны батқанда,
Шал-кемпірдің қойнында,
Арда Қобылан жатқанда,

Тайбурыл атқа ер салып,
Аз ғана азық жем салып,
Бәйгеден келген көк дөнен,
Түнімен үйді көрмеген,

Алдынан сонда өткізді

Құртқа сұлу көлденең.

Құртқа сұлу Қобыланды батырдың, атын есік алдына көлденең ұстап тұрып: «Жолдасыңыз жолға шықсын деп жатыр», — деді. Қобыландыны тоқсандағы атасы Тоқтарбай; алпыстағы анасы Аналық, қарындасы Қарлығаш және жар жолдасы қыз Құртқа аттандырып, кездері қимай еріп кетудің де, қалудың да жөнін таба алмай артынан жылап ілесе берді.

Қобыланды сонда батырың,

Тайбурыл атты мінеді.

Ақ сауытын киеді,
Қараспан тауын бөктерлеп,
Көк құсының соңынан,
Батыр Қобылан жеңеді

Тоқсандағы Тоқтарбай
Алпыстағы Аналық
Қарындасы Қарлығаш,
Жан жолдасы қыз Құртқа,

Төртеуі қалмай соңынан,
«Кесіп кет» деп қолыңнан,
Қобыландының ізінен,

Бұлар да еріп келеді.

Түстік жерге келгенде,
Сол уақытта сөйлейді,
Қарындасы Қарлығаш,
Халық ұйғарса бармаймын,

Көңілің сүйсе қалмаймын,
Жұрт ойлаған талапқа,
Сыбанып білек бір алды,
Балдағы алтын болатқа,

Ақ сұңқар сеніп ұшады,
Құйрығы менен қанатқа,
Жалғыз ағам, жан көкем,
Сапарланды талапқа,

Сайға біткен қоқтымын,
Берік ішінде шоқтымын,
Осы кеткен сапардан,
Жан көкем есен келгенше,

Елі - жұртын көргенше,
Айтып кеткен құдайға,

Қоңыр шолақ тоқтымын.

Мен ұқсаймын әйелге,
Нешік айла болады,

Көзін жасын қоярға.

Көкежан, өзің келгенше,
Елі-жұртың көргенше,
Артында қалған мен нашар,

Етіңіз емді ниязға.

Көк есекке тас арттық,
Аумасын деп баса артық,
Жан көкем есен келгенше,
Елі - жұртын көргенше,

Артында қалған мен нашар,
Болайын сізге тасаттық
Басымда барды алтын шоқ,

Жан көкем барда көңілім тоқ.

Көкежан сені көрмесем,

Басымнан кетер дүние боқ.

Сізге деген құдайдың

Маған тисін ажалды оқ.

Ақ етімде тұлымым,
Бірге туған құлыным,
Керекке біткен тірегім,
Бірге туған бауырым,

Тассаттық - садаға деген мағынада.

Құс қанатым құйрығым,
Сізге деген құдайдың

Қабыл еттім бұйрығын.

Қозыдай Қобылан егіздім,
Қоянды менің бастасым,
Бірге туып, бірге өскен,
Кіндігімді бір кескен,

Қарғаның жүні қаттасым,
Үйректің жүні оттасым,
Бірге туған теңдесім,
Қызылдан жерде түптесім,

Желі толған түйең бар,
Оны кімге тапсырдың?
Қора толған қойың бар,
Оны кімге тапсырдың?

Тоғай толы жылқың бар,
Мұны кімге тапсырдың?
Тоқсанда атан Тоқтарбай,
Жан көке, кімге тапсырдың?

Алпыста анаң Аналық,
Ал көке, кімге тапсырдың?
Өзіңмен бірге туысқан,
Бірге туып, бірге өскен,

Кіндігіңді бір кескен,
«Көкежан» деп жылаған,
Мен сорды кімге тапсырдың?
Бұл дүниеде мұңдасың,

Төсекте жатса сырласың,
Ақыреттік жолдасың,
Көкелеген қыз Құртқаны
Құдай қосқан жолдасың

Мұны кімге тапсырдың?
Қобыланды сонда тарықты,
Есіркеп көп халықты,
Қарлығаштың дауысы шыққан соң,

Қобыландыдай еріңіз,
Ақ найзаға сүйеніп,

Өксіп жылап қамықты.

Сонда Қобылан сөйлейді: —
Қаз айналып қонады,
Ұя салған жеріне,
Әркім ойнап-күледі,

Өз қатары теңіне,
Көзден аққан қара жас,
Қаны, жасы аралас,
Қарлығашқа көрсетпей,

Қобыланды сүртті жеңіне,
Және Қобылан сөйлейді: —
Тауда болар тарғыл таз,
Тарықса шығар көзден жас,

Тар қолтықтан оқ тисе,
Шығады сүйеп қарындас,
Қарындасың болмаса,
Жауға қалар әділ бас,

Арқанды шапқан қолаң шаш,

Шырағым сөзге құлақ ас.

Мен кешігіп келмесем,

Сіздерге бол тілеулес.

Қараспан тауын жайлаған,
Қалың қыпшақ қарындас,
Қарлыжан мен айналсам,

Ағызба, қалқам, көзден жас.

Жас шығарма көзіңнен,
Сай-сүйегім сырқырар,
«Жан көке» деген сөзіңнен,
Атадан тақ баламын,

Жауға кетіп барамын,
Жасым үлкен ағамын,
Әлдеқандай боламын,
Армансыз болып кетейін,

Әйел де болсаң бір тудың,
Нашар деп сені не етейін?
Қарлығаш, бұршы мойныңды,
Бетіңнен сүйіп кетейін,

Қарындасым, Қарлыжан,
Желі толған түйеңді,
Сары суға тапсырдым,
Қора толған қойынды,

Аш беріге тапсырдым,
Тоқсанда атаң Тоқтарбай,

Құдіретіңе тапсырдым.

Алпыста анаң Аналық,

Бибі Фатимаға тапсырдым.

Қарындасым Қарлығаш,
Қараша ханымға тапсырдым,
Жар жолдасым қыз Құртқа,
Палуан қызға тапсырдым,

Сендер төртеу, мен жалғыз,
Орман ағаш ортаңда,
Құдіреттей жас бота,
Мен сорды кімге тапсырдың?

Қарлығаш сонда сөйлейді:

— Мал сатамын базардан,

Бояуы менен бөзіне,
Салса жылқы тоқтайды,

Арқаның көде көзіне.

Құлақ сал, көке, сөзіме,
Осы кеткен сапардан,
Жан көкем есен келгенше,
Елі - жұртын көргенше,

Он сегіз мың ғаламның,
Патшасына тапсырдым,
Мен көкемді өзіңе,
Көп кәріптің қияуы,

Жапанда қонды қыбайға
Жан көкем есен келгенше
Елі - жұртын көргенше,
Қобыландымды тапсырдым,

Бір жаратқан Құдайға.

Және Қарлығаш сөйледі:

- Басымнан дүние өткендей, Көрінбесең көзіме.

Құлақ сал, көке сөзіме.

Көкем есен келгенше,
Ата-анасын көргенше,
Қалқамбысың дегенше,
Мен көкемді тапсырдым,

Он сегіз мың ғаламның
Падишасы өзіңе,
Қараспан тауын жайлаған,
Біздің қият кеп қыпшақ,

Көкемнің оңғар сапарын,
Жасаған құдай беріп бақ,
Алды - артында сүйеу жоқ,

Атадан көке туған тақ.

Сіз бар болсаң, көндім тоқ,
Сапарынан қайтқанда,
Аман-есен келгенше,
Мен көкемді тапсырдым,

Он сегіз мың әлемнің
Падишасы Жаппар хақ,
Кеп қайырын тіледі,

Жанында қырыңжы сыбайға.

Көз салмадың жан көке,

Бірге туған жұбайға.

Айладан жиған малыңды,
Залымдарға тапсырып,
Осының көке, ұнай ма?
Көкем есен келгенше,

Ата - анаңды көргенше,
Шыбыныңды тапсырдым,

Бір жаратқан құдайға.

Бұдан кейін қыз Құртқаның
Қобыландыға айтқаны:
Ел жайлаған ибалы,

Зарлы мұңды көп еді.

Жалғыз ұлдан айрылып,

Кемпір мен шал жүдеді.

Бұлаңдап келіп жанасып,
Енді Қобылан сұлтанға,
Сұлу Құртқа сөйледі: —
Жүрдіңіз бе, сым кесіп,

Болса еді екеусің,
Езусіз менің күмісім,
Ойыным менен күлісім,
Сұлтаным сізге бас қосып,

Кеңейіп еді өрісім,
Алтыннан соққан көп есім,
Сегіз жұмақ құсым,
Қауыз кәусәр суындай,

Бейіштен шыққан кенішім,
Арыстаным, аман бол,
Осы кеткен сапардан,
Қиын болар келісің,

Жылқы ішінде аларсың,
Қылшық жүнді қарасын,
Алды-артында ешкім жоқ,
Жеке туған дарасың,

Атам менен анамның,
Дүние кезіп малынан,
Тірілей безіп жанынан,
Тілеп алған баласың,

Сүйткен бала тастай ма,
Атасы менен анасын,
Тоқтамасқа меңзеймін,
Жалғызымның шамасын,

Кетер болсаң сұлтаным,
Енекемді еміп кет,
Төсіндегі екі мамасын,
Сабындаса ағармас,

Іштен туған дарасың.

Өз қиялың болмаса,
Жөнге түспес баласың,
Тіл білмеген дұшпанға,
Сұлтаным жалғыз барасың,

Қош, сұлтаным, аман бол,
Әлде қандай боласың,
Асқар төбе билерсің,
Тайбурылды желерсің,

Жақсы, жаман Құртқаның
Қадірін сонда білерсің,
Тоқсанда атаң Тоқтарбай,
Бұтында жоқ ыштаны,

Тізесіне тон жетпей,
Ақ табан болып кәріге,
Қой баққанда келерсің,
Алпыстағы анаң Аналық,

Арқан есіп, жүн түтіп,
Қайғыменен қан жұтып,
Құрт қайнатып жүргенде,
Сұлтаным сонда келерсің,

Қарындасың Қарлығаш,
Әбдастасы қолыңда,
Дастарқаны белінде,
Пияласы қолында

Бөтен жаудың елінде,
Қызылбастың жерінде,
Шай қайнатып жүргенде,
Сұлтаным сонда келерсің

Көп кәпірдің мықтысы
Күзгі жердің шықтысы
Сенен қалған мен сорды,
Бір дұшпанның мықтысы,

Аламын деп тұрғанда,
Қараңғы үйге салғанда,
Кәділге қайғы қонғанда,
Сұлтаным сонда келерсің,

Мінуші едің ақ табан,

Айтулы едің мақтаған.

Құдайдың ісі көп шығар,
Өлмегенге сақтаған,
Алла қосып сұлтаным,
Сапарланып жол шектің,

Қош, алла жар, аман бол!
Мерген байлап оқ атар
Ұшқан көлдің қуына,
Иманды құл жолығар,

Қауыз кәусәр суына,
Бұл дүниеде көрмесең,

Құртқамбысың демесең.

Қазан жетіп бүл жолдан,
Қаққа түзеп бетіңді,
Арыстаным жөнелсең,
Жұбайым бар деп еске алсаң,

Сұлтаным сонда мені ізде,
Табысайық мақшарда,

Пайғамбардың туында.

Кұртқа мұны айтып болғаннан кейін Қобыланды батырға қарап: мен сізге бір соз айтайын, егер сол айтқаным тура келсе, айтқаным болады. Келмесе, айтқаным болмайды, деп мынау сөзді айтады: «Кешегі кеткен көп досын Сыңсыма деген баудың Сергелдең деген тауында жатқанда сен барарсың. Сен бармастан бұрын Қараман құрдасың Қазанға он сегіз жансыз жіберген болар. Кеткен жансыздың айтып келер сөзі мынау болар: Қазанның сырлы қаласының олжасы мол екен, атысар адамы жоқ екен, Қазанның өзі жатқан қара қаланың бір жағы аққан су екен, бір жағы жеті қабат өр екен, қайрат қылыш алса, онда да олжа мол екен, Қазан одан қырық күншілік шел екен. Егер осы айтқандарым болса менің әдепкі айтқанымның бәрі де келер, талығып, тарығып, кемшілік көргенде келерсің. Және де айтатыным: Қараман құрдасыңыз он сегіз адам келгеннен кейін батасын оқып, малтасын жиып ат құйрығын сүзіп, кімде-кім озып, барып қала бұзып олжа алса, сол адам досым да басшы болсын деп жар қылар, бірақ сіз оларменен бірге шаппаңыз, ол күні жатыңыз, келесі күні жатыңыз, оның келесі күні түсте шабыңыз, сонда да олардан бұрын барарсыз. Ол досында Тайбурылдан асатын ат жоқ.Қараман құрдасыңның бір қара жалғыз құла аты бар екен, таңбасы жоқ екен. Қара қарын екен, ары - бері шапқан соң көзіне тері тығылып шаба алмас екен, қой, енді, қош сау болыңыз, біз кемшілікті кеп көргенде келерсіз, — деп қала берді. Баласын жауға аттандырып салып, анасы Аналықтың жылап айтқаны:

Бишара болған Аналық,
Баласына жете алмай,
Үйіне қайтып кете алмай,
Жапанда тұрып зарлады,

Он сегіз мың ғаламның,
Падишасы қақжаппар,
Есіттің бе сөзімді,

Жылатпа менің көзімді.

Он үш жасар Қобыланды

Ерінбей сүйер көзіңді.

Мұхаммед айтты ай тақсыр,
Жалғызымның артынан,

Тар жерде ал өзімді.

Омар, Оспан екі жар,
Сіздерден басқа кімім бар,
Бас - басына бір сандық,
Дем бермесең біз қалдық

Асқардан асып бұл кетті,
Белден асып ел кетті,
Біз пақырға көзің сал,
Аруақтар, сізді тербеттім,

Бір жылқыдан кем шаппас,
Келінжан, баққан бурыл ат,
Денеңе мылтық тигізбес,
Дауыл соққан жылан қат,

Қынардағы сары алтын,
Ұстаған жері сап алтын,
Балдағы алтын шарболат,
Шырағымның шыбын жан,

Жасаған саған аманат,
Қайқып кетсе қағып жүр,

Адасып кетсе, бағып жүр.

Бел иесі Қамбар - ай,
Жол иесі Қамбар - ай,
Қамбар өзің қолдасаң,

Қолдамайтын кім бар - ай.

Қазанға қайдан жол қылды
Қараман деген заңғар - ай,
Қараман жиды санатты,

(Қырғыздар ішер арақты).

Жалғызым қылды талапты.

Мұхаммед атты ай тақсыр,
Өз қолыңа тапсырдым,
Атадан дара шырақты
Қала қалмас Тайбурыл

Қатар шапқан жарыстан.

Жау іздеді жалғызым,
Жақын емес алыстан,
Қыс болғанда жылқы ақбас,
Орда біткен қамыстан,

Осы кеткен қозымды,
Оз қолыңа тапсырдым,
Жорғалы атты арыстан,
Осы кеткен жалғызым,

Есен барып cay келсе,
Егіз туған көк бұға

О да сенің жолыңа.

Егіз туған көк айғыр,

Бұ да сенің жолыңа.

Өлгенде көрген жалғыз ұл,

Тумады ма сорыма.

Осы кеткен қозымды,
Алланың досы Мұхаммед,

Тек тапсырдым қолыңа.

Аязды күні айналған,
Бұлтты күні бұрылған,
Ай қара бесік таянған,
Дыбысы шығып оянған,

Алтыннан бесік игізіп,
Ақторғынға бөлеген,
Өлгенде көрген Көбеген,

Жұрт тілегін тілеген.

Қабырғам жездей қайысқан,
Көтергенде бесікті,
Он бармағым майысқан
Тас емшегін еріткен,

Тар құрсағым кенейткен,
Балапан қаздай ерткен,
Алсам қолым талдырған,
Сүйсем мейірім қандырған,

Денемнен шыққан балдырған.

Шаһ затты қазірет,
Жабырқаушы құдірет,
Үмбетім деп еске алсаң,
Алланың досты Мұхамбет,

Жалғызыма жәрдем ет!
Қараман кетті жығып қол
(Сөйлейді сөзді ондай сол),
Осылайша зарланып,

Құдайға зар қылып,
Жылаумен қалды кемпір сор
Қобыланды мінген Тайбурыл,
Елбең-елбең жортады,

Айғайдан түсі сылынып,
Қала берді кемпір-шал,
Аруақтарға жалынып,
Бұл жерден бурыл гуледі, —

Айт, жануар, шүу деді,

Бірде шауып желеді.

Кешегі кеткен Қосынға,
Тұлпар туған бурылмен,
Құртқаның айтқан жерінде
Жатыр екен көп қосын

Артық туған
Қобыланды

Гулетіп келді бесінде.

Қобыланды батыр келсе, Қараман батыр Қазанның қаласына дұшпандардың шай тойларын білмек үшін жіберген он сегіз жансыз қайтып келіп отыр екен. Қобыландыны көргеннен кейін амандасып отырып, мынау сөздерді айтады: «Сырлы қаланың олжасы мол екен, атысар адамы жоқ екен: Қазанның өзінің жатқан і ара қаласынын бір жағы аққан су, биік жар екен, бір жағы жеті қабат қазған ор екен; қайрат етіп алған кісіге онда да олжа көп екен; Қазан қаласы бұл жерден қырық күншілік жер екен». Жансыздардың бүл сөздерін есіткеннен кейін Қараман: «Батыр кімде-кім батасын оқып, малтасын жиып, ат құйрығын сүзіп, Қазан қаласына ат қойып, қала бұзып осы жатқан адамдарға олжа і алса, сол адам осы қосында бас болады» деп атына мініп жөнеп кетеді. Кобыланды батыр сол арада сол күні жатты; екінші күні жатты; келесі күні (үшінші күні) дұшпанға аттануға көңілі қобалжып, тау басына шығып, Тайбурылдың құйрығын сүзіп, кекілін тарап, көңілін алдап, теңселе басып ырғалып, коп қосынды жөнелтіп жіберіп, Тайбурылмен оңаша қалып атына айтқан сөзі:

Төткілдеп соққан төбедей,
Жаншармын найза төбедей,
Ескіден қалған кенедей,
Тойтармаған жебедей,

Жаңылдың ба, Тайбурыл,
Мінейін деп тұрғанда,

Анаңыз Құртқа не деді.

Қыдыра жалды жылқыдан

Бурыл қалмас деп еді.

Әуелі алла анайым,
Қақ жаратқан құдайым,
Ұжмаққа қорлар сымбатты
Үйдегі Құртқа жұбайым,

Жұбайым Құртқа болды деп,
Жемеймін бурыл уайым,
Анаңыз тұлпар деуші еді,
Анаңның сөзін сынайын,

Біздің ауыл қалыс та,
Есебі жоқ алыста,
Таза тұлпар ат болсаң,

Тұлпарым бүгін қарышта.

Қырық күншілік Қазанда
Бір мезгілге жетуге,
Сіздей малға алыс па?
Қатын Қобылан қалды деп,

Кешегі кеткен жолдасқа,

Қоямысың намысқа.

Дұшпанның келдім кезіне,
Тұлпарым саған айтайын,
Сал құлағың сөзіме,
Қырық күншілік Қазанға

Намаздігер өткенше,
Намазшамға жеткенше,
Түсірмесең жүзіме,
Көрсетпесең кезіме

Онда шешен мұнда сен,

Қалады көңілім өзіңе.

Осылай толғап болды да,
Артық туған Қобыланды
Тобылғы сапты қамшыны
Толғап ұрды санына

Астындағы тұлпардың
Жаман батты жанына,
Қобыландының қамшысы
Тайбурылға шын батты,

Шыбын жаны тым тәтті,
Құрбысында адам жоқ,
Қобыландыдай сымбатты,
Жанына қамшы батқан соң,

Жоғарғы ерні жыбырлап,
Иегімен сыбырлап,
Тайбурылға тіл бітті,
Тәңірі оны сөйлетті,

Тайбурыл сонда сөйледі:

— Наз бедеуге бітер жал,

Кімге келмес керім сал,
Алуа менен шекер бал,
Салып едің қамшыңды,
Шығара жаздың кеудемнен

Бір шыбындай жанымды,
Артық туған Қобыланды нар,
Қызылбастың жұртына,
Осынша болдың ынтызар,

Басымды түзеп сал жолға,
Төрт аяғым тең жорға,
Үстімде сен есеңде,
Қашу бар ма мен сорда?

Айтқаның жерде қалар ма,
Құртқа сынды жұбайға,
Жаратқан соң құдай ат қылып,
Сіз секілді су байға,

Қырық күншілік Қазанға
Бір мезгілде жет дейсің,
Ұшқан құсқа оңай ма?
Қиын да болса Қобыланды

Қиналамын қайтейін,
Уағдаңыз солай ма?
Қазанның сырлы қаласын,
Намаздігер өткенше,

Намазшамға жеткенше,
Түсірмесем жүзіңе,
Көрсетпесем көзіңе,
Сүйіп мінген бурылды,

Сол жерге сал құдайға,
Қобыланды сондай батырдың
Көңілі бітіп бурылға,

— Айт, жануар, шүу, — деді,

Аршындап бурыл гуледі,
Тау менен тасты кермеді,
Табаны жерге тимеді,
Көлденең жатқан көк тасты,

Тіктеп тиген тұяғы,
Саз балшықтай иледі,
Қараша емес қауысты,

Қоңырлатып дауысты.

Көрсін кімге намысты,
Күн төбеден аумай - ақ,

Түзеді бурыл шабысты.

Қос құлағы тігілді,
Қайырға біткен қамыстай,
Түс ауған соң бүктелді,
Илеуі жеткен қамыстай,

Байлауы майдай шешілді,

Төрт аяғын көсілді.

Кешегі кеткен қосынға,
Бұлаңдаған бурылмен,
Артық туған Қобыланды,

Аңқып жетті бесінде.

Қол соңында барады,
Қара Боған жаурыншы,
Боғанға келді:
«Ар ма!» деп,

— Алдында кісі бар ма деп,

Сонда Барған сөйлейді:

— Жылқы ішінде алады

Қылшық жүнді қарады,
Осынау дөңнің астында
Аққозы кетіп барады
Тайбурыл атты құтыртып,

Оған да келді сыпыртып.

— Үлкен едің, ар ма, — деп

Алдында кісі бар ма? — деп
Аққозы айтты аланы
Қылшық жүнді қараны
Осы таудың астында

Қосдәулет кетіп барады.

Тайбурылды құтыртып,
Оған да жетті сыпыртып:

—Үлкен едің, ар ма, — деп

Алдында кісі бар ма? — деп
Қосдәулет сонда сөйлейді:

— Алыстан айқын көрінген,

Жылқы ішінде алады,
Қылшық жүнді қараны
Адасты деп ойлап ек,
Қобыланды сондай баланы,

Оңдаса құдай сапарды
Пенденің болмас жарасы,
Қызыл тілді сөйлеткен,
Кәусерме жақтың арасы,

Жеткендей деп ойлаймын,
Өз көңіліме шамасы
Кешегі қонған мезгілден,
Шапқаннан бері, шырағым,

Көрінген жоқ көзіме

Құрдасыңның қарасы.

— Айт, жануар, шүу, — деді, Бурыл тұлпар гуледі.

Есен найза қолынан,

Жұлдызы туды оңынан.

Бір сағаттай болмай-ақ,
Екпінді тұлпар бурылмен
Қобыланды сынды батырдың

Қараман жетті соңынан.

Қобыланды жетіп сөйлейді:
Болғаның ба досым - ай,
Мақтаған атың осы ма - ай,
Он екі күнде келерсің

Менің жауға тіккен қосыма - ай.

Тауға біткен татыр - ай
Жарасар құрған шатыр - ай,
Анау күні қатын деп
Қараман кеткен батыр - ай,

Қатын да болсаң білдің бе
Құртқамның асыл затын - ай,
Қатынның баққан атын - ай,
Қалсаң өлім жағын - ай,

Жүрмейсің бе, Қараман,
Үш күн кейін жондалып,

Мен де озып барамын.

Жүре берді бұларға
Жалғыз сағат қарамай
Қала берді көп қият

Бірі еруге жарамай.

Бұл жерде бурыл гуледі —
Айт, жануар, шүу, — деді,
Көлденең жатқан көк тасты
Тегістеп тілген тұяғы

Саз балшықтай иледі.

Қарсы келген қабақтан

Бурыл қарғып жөнеді.

Аманбайдың ақ тікен

Асып бурыл жөнеді.

Баялышты құмайттан,
Бүлдіргенді жөнейттен,
Асу-асу шөлдерден,
Қасқалдақты көлдерден,

Ылай, батпақ, көлдерден,
Қан сасыған жерлерден

Үмітін үзіп жол шекті.

Қараспанды жайлаған
Қалың қыпшақ елдерден,
Қан жайлаған Қаратау
Би жайлаған Алатау

Одан да өтіп жол шекті - ау,
Сол төбе мен бұл төбе,
Бауыры шұбар күн тебе
Күдердік қара дөңінен,

Бесінде етті дөңінен
Астындағы Тайбурыл
Арандай аузын ашады,

Аяғын топ-топ басады.

Бір төбенің тозаңын
Бір төбеге қосады,
Жаңбырдай теріскелеп,
Жауған күндей күркіреп,

Қар суындай тасады.

Құлан менен құлжаның

Ұзатпай алдын тосады.

Көл жағалай отырған,
Көкқұтан менен қарабай,
Көтеріліп ұшқанда

Белінен кесе басады.

Үлкен құстар көп қалды
Ақ сары менен ылажын,
Өлген құсты жиып қалды,
Қоғалының қулы көл,

Сеңгір - сеңгір таулардан
Секіріп бурыл жөнеді,
Астындағы Тайбурыл

Құбылып ойнап жер басты.

Алдыңғыдан артқысын

Сынық сүйем кем басты.

Шалқайып ұшқан қоңыр қаз

Тозаңынан адасты.

Бірде шауып желеді,
Құбылып ойнап, жер басып,

Дөңгеленіп келеді.

Намаздігер өткенде.

Намаз ақшам жеткенде,
Қазанның сырлы қаласын,

Қобыланды батыр көреді.

Қазандының көп жылқы,

Жатыр екен далада.

Қаланың сыртқы бауырында,
Бұлаңдаған бурылмен

Қобыланды жетіп келеді.

Артық туған Қобыланды
Қуалап жылқы алады,

Айдап жөнге салады.

Бір уақытта көңіл қылады,
Барайын деп ойлайды,
Қазанның сырлы қаласын
Қобыланды жалғыз ат қойып,

Қаланың аузын қандатты,

Көшенің аузын шандатты.

Қақпадан атын қарғытты,

Жендеттен оғын ырғытты.

Туырлығын тоқым қып,
Керегесін отын қып,

Үрерге итің болмады.

Сығарға битін қоймады.

Баспақты сиыр танаға,

Жан шығармай далаға.

Мал шығармай салаға,
Өтірік емес, жан аға,
Он екі күнде сәскеде,
Жалғыз адам құтқармай

Сырлы қала пендесін.

Артық туған Қобыланды

Айдап шықты далаға.

Жалғыз бұзып Қобыланды

Бұл қаланы алады.

Артық бақыт табады.

Қарауыл қарап қайтпаққа,
Бұлаңдаған бурылмен

Асқар тауға барады.

Таудың шығып басына
Ақ найзаға сүйеніп,

Жан-жаққа көзін салады.

Қараса көзі көріпті
Қалың қият көп қосын
Олар да келіп қамайды,

Қазанның Қара қаланы.

Көп қияттың басы Қараман батыр қырық мың қолымен келіп, Қара қаланы қамаса да, ордан өте алмай, күші жете алмай, қайрат ете алмай жатыр екен. Өздерінен еш нәрсенің өнбейтінін біліп Қараман батыр жолдастарына айтты: «Мен Қобыландыға барайын, сол алып бермесе біздің қаланы алатын түріміз көрінбейді».

Қараман Қобыландыға келіп тұрып айтқан сөзі:
Қобыланды сондай батырға
Қараман келіп сөйлейді:
Сөйлегенде не дейді:

«Артық туған Қобыланды —
Балтам тастан етпейді,

Жамандар сөзді кектейді.

Жүрмеймісің батырым,
Қызылбастың кентіне,

Сізсіз күшім жетпейді».

Қобыланды сонда сөйлейді:
Атан ба екен, нар ма екен,
Жая ма екен, жал ма екен,

Шекер ме екен, бал ма екен.

Ер бұзбаған шәһәрді,
Қатын бұзған бар ма екен?
Мал саттым базар бөзіне
Салсаң жылқы тоқтайды

Арқаның бері көзіне.

Жолама менің езіме
Қатын деп айтқан сөзіңді
Сен бір айтсаң, екі айттым,
Келмеді ме кезіңе

Көрінбе менің көзіме.

Неше батыр болсаң да,
Үйде қалған Құртқаның

Сатса алмаймын өзіне.

Өзі түгіл алмаймын,
Сағынғанда бір ауыз

Қалқам «жан» деген сөзіне.

Қараман бүл сөзді есіткеннен кейін шыдап тұра алмай ашуланып, жөніне жүре берді. Қобыланды батыр артында біршама тұрып: «Қанша айтқанменен жылы бірге жылдас, жасы бірге құрдас ер еді, жаңсақтан айтқан бір ауыз сөзіне бола көңілін қалдырмай-ақ қояйын», — деп шақырып алып өкпе кінәларын кешіреді. Екеуі де қосынға келеді. Қобыланды қырғыздың қазған орнынан Тайбурылды секіртпек болып, атына арнап айтқан сөзі:

Қобыланды тұрып сөйлейді:
Мал саттым базар бөзіне,
Салсаң жылқы тоқтайды,

Арқаның бөрі көзіне.

Тұлпарым, саған айтайын,

Құлағың сал сөзіме.

Шекер менен бал қандай,
Жая менен жал қандай,
Атаңыз тұлпар деуші еді,
Қырғыздың қазған орынан

Қарғимысың, қал қандай?
Тайбурыл сонда сөйледі: —
Артында қалды еліңіз,
Болды ма менде кегіңіз,

Анамыз Құртқа деген соң,

Сатылмайды теріміз.

Қысылған жерде дем берсін,

Жылқысы Қамбар піріміз.

Ойыңа алсаң қоймайсың,
Артық туған серіміз
Салған қолқаң сол болса,
Қарғысам қарғып көрейін:

Тәуекел етіп көріңіз!
Қобыланды сондай еріңіз,
«Айт, жануар, шүу», — деді,

Бурыл балқып гуледі.

Ортасында жердің
Бурыл келіп «топ» етті
Жердің шаңы «бұрқ» етті,
Төрт аяғы тиген жер,

Тесіле жаздап «солқ» етті.

Іркілмей Қобылан жүрген соң,
Қайтпасын батыр білген соң,
Қара қасқа ат мінген,
Ат құйрығын шарт түйген,

Артына сауыт бөктерген,
Алдына дабыл өңгерген,
Алмағанға дем берген,
Азды, көпті тең көрген

Құдайдан дұшпан сұраған,
Жау көрмесе жылаған,
Қолына жұмсақ болсын деп,
Найза ұстаған жеріне,

Топтап барқыт ораған.

Шын қаһары келгенде,
Жаңбырлы қардай бораған,
Суда болар сары сазан,
Молдалар айтар бес азан

Жеке ме, бала, жеке деп
Алдына шықты ер Қазан,
Қазан келіп сөйлейді:

— Атыңды сұрасам кім деймін,

Жөніңді сұрасам кім деймін,
Қалжың сөзге көнбеймін,
Ашуыма кеп тисең,
Үстіндегі ақ сауыт,

Қан тигізбей бересің,
Атыңның жалы жатыпты,
Алыс жолдан келгендей,
Қабағың жаман қатыпты,

Түн ұйқыңды бөлгендей,
Атыңның жалы жатыпты,

Көп шабуыл көргендей.

Қобыланды сонда сөйлейді:

—Мал саттым алтын, күміске, Ат алудан қашпаймын.

Алғанымша асықпа,
Келмей жатып, ат сұрап,
Қызылбас неден есірді?
Қырғыздың қызы сұлу деп,

Сүйемін деп келіп ен,

Бүл сапарға жесірді.

Шыдамасаң бері кел,
Көрсетейін кесірді,
Атасы жаман анасыз,
Атамды сұрап не етесіз?

Атаңыз бар-ды жетесіз,
Анаңыз бар-ды некесіз,
Жоқ сөзді айтып не етесіз?
Көзіңді сал ойныма,

Қылыш иілер мойныңа,
Қан сорғалар қойныңа,
Атаңа нәлет ит қалмақ,
Басылмаған есерсің

Патшадан келген қаттауың,

Қан қылмай-ақ кесерсің.

Қара қасқа тұлпардың
Бауырынан түсерсің,
Мойныңнан аққан қызыл қан

Шамаң келсе ішерсің.

Жауға шабар ер жігіт,

Жаманнан ақыл сұрамас.

Бетімнен қаһар шығады,
Жаңбырлы қардай аралас,
Мұсылманның баласы,

Өзім өлмей жыламас.

Іздегенім қызылбас,
Аты - тоны әр жерде,

Беруші еді сендей нас.

Қылышпенен өлтірсем
Қиқаладың дерсің сен,
Найзаменен өлтірсем,

Миқаладың дерсің сен.

Садақпенен өлтірсем,
Қапы қалдым дерсің сен,
Мылтықпенен өлтірсем,
Жазым қалдым дерсін сен,

Мінген атың құла ғой,
Сендер көп те, мен жалғыз,
Қолына келді бір бала,

Білгеніңді қыла қой.

Ел жайлауын арысты,
Батырлар қылды намысты
Әуелі тәуір сөйлесіп,

Артынан шайтан жабысты.

Сайтан емей немене,
Ырғай сапты сүңгіні,

Ырғай, ырғай салысты.

Итерісіп тұрысты,

Найза қанға майысты.

Ат тізесін бүгісті,
Бүге - бүге тұрысты,
Қанжар қалды қайысып,
Семсер қалды майысып,

Қақырғаны қан татып,
Ерлер жаннан түңілді,

Аш күзендей бүгілді.

Бір уақыттар болғанда,
Артық туған Қобыланды,
Найзасын ырғап ендірді,

Aт көтіне міндірді.

Қазанды жерге тоңдырды,
Ту жығылар ат шықты,

Ақ денеден қан шықты.

Суырып алды, жан шықты
Тысқы қорған ішінде,

Ішкі қорған тысында.

Қазанды айырдың аузына,
Қобыланды құйды балшықты,
Қазан аттан құлады,
Көріп кәпір сұлады,

Жері байтақ жұртына,

Тегіс хабар салады.

Халқын жиып алады.

Жалғыздығын білген соң,
Қобыланды сондай баланы
Самсап тұрған көп керіп,

Тұрған жерде қамады.

Артық туған Қобыланды
Жалғыздығын білген соң,

Толып жатқан көпірдің.

Қамағанын көрген соң,
Жалғыздықты айтып жабығып,
Бір тәңіріге зарын ғып,
Қобыланды тұрып сөйлейді:

Әзі болат, өзі өткір,
Бұрынды ердің найзасы,
Бақ қараған жігіттің,

Басында болар айласы.

Алды-артымда таяқ жоқ,
Қараспандағы халқымның

Қайда бір маған пайдасы.

Мініп шықтым елімнен

Астымда бурыл дөненді.

Көкке тойған көбеңді.

Қызылбас қашып, мен қалсам,
Ерлігімді айтар деп,
Қараспандағы жайлаған,
Қалың қыпшақ кеп елге,

Мал саттым базар өзіне,
Салсаң, жылқы тоқтайды,
Арканың бөрі көзіне,
Сал құлақты сөзіме

Құдай жалғыз, мен жалғыз,
Бір шыбындай жан үшін,
Жан жаратқан бір құдай,

Жалынамын өзіңе.

Бұл дұшпанның қолында,
Қаза жетіп мен өлсем,
Үстімдегі ақ сауыт,
Астымдағы Тайбурыл

Жалғызыңның есі деп,
Кім көрсетер апарып,
Кемпір-шалдың көзіне,
Сүйдеп айтып болған соң,

Қиналарын білген соң,
Бауыры жазық Тайбурыл,

Шығыршық атып ойнады.

Артық туған Қобыланды

Ерегескен дұшпанның.

Басын жоймай қоймайды.

Қыл қобызға шығады,
Қарағайдың шайырын,

Қашан - солар алады.

Тармасы мен ерін,
Сабайын деп батыр тұр,

Қырылуға кәпір түр.

Алла берсін қайырын
Шабайын деп Қобыланды
Тайбурыл атты аршындап,

Бурыл тұлпар ұмтылды.

Аузынан аққан ақ көбік,
Омырауын жапты балшылдап,
Кейін қалып көп шаншып,
Ақ сүңгісі сыбалы

Қарап тұрса
Қобыланды
Әскер басы кер төре,

Алдынан шулап өтеді.

Шабайын деп Қобыланды
Алтынды қалпақ, жез телпек,
Баса киді көзіне
Тыңдасаңыз, құлақ сал,

Кенеліп пен айтқан сөзіме
Артық туған Қобыланды
Қырық шәрлі қызылбас,
Қырық кісідей батырдың

Көрінбеді көзіне.

Қабағынан қар жауып,
Кірпігіне мұз тоңып,

Қатуланып қаттанды.

Буырқанды, бусанды,

Мұздай темір құрсанды.

Самсап тұрған кәпірге

Қобыланды жалғыз тиеді.

Бөлек-бөлек қылады.

Бөлінген қойдай қырады,
Қасқыр шапқан қойдай ғып,

Қамап кетіп барады.

Жолбарыс шапқан құландай,

Шошып кетіп барады.

Ұрттап ішіп, қан төгіп,

Тойып кетіп барады.

Үш мың атты бір сайға,
Төрт мың атты бір сайға,

Қойып кетіп барады.

Қайтарында алмаққа,
Тізгіндерін қосақтап,

Қойып кетіп барады.

Тула бойы сал болып,
Ақ білегі қан болып,
Көргендерге таң болып,
Үсті-басы шаң болып,

Жау үстіне жол салды.

Үкімін батыр мол салды.

Он жеті күн болғанда,
Мың сан қолды тауысып,
Тайбурыл атпен бұлаңдап,

Қобыланды жалғыз бұғалды.

Сол қаланың әуелі
Ерлерінен алдырып,

Бәрі де жесір, тұл қалды.

Әбзел салды алаға,
Тәңірі берді көп бағыт

Қобыланды сындай балаға.

Ат қоймаққа ойлады
Қазанның Қара қалаға
Нақ бесінде жал етті,

Жеті кәміл бабаға.

Мал шығармай салаға,
Жан шығармай далаға,
Жалғыз адам құтқармай,
Сырлы қала пендесін

Артық туған Қобыланды

Айдап салды далаға.

Қазанның екі қаласын,
Қазына. алтын-күмісін,
Малын, жанын ызғытып,
Осыншама көп малды,

Айдап жөнге салады.

Жалғыз туған Қобыланды,

Артық бақыт табады.

Толып жатқан көп жаман,

Көп олжаға кенелді.

Қаладан сыртқа шыққан соң,

Кәп дос көшпей бөгелді.

Атадан жаман туғандар,
Екі-үш күн етке тойғандар,

Қосқа отырып кеңесті.

Кеңескенде не десті: —
Жалғыз жұрт Қобыланды
Қаланы бұзып алдым дер,
Толып жатқан жаманға

Олжаны өзім салдым дер.

Жиып шықты Қараман,

Қияттан мың сан нөкерлер.

Қобыланды елге сау барса,
Сәніміз біздің кетер деп,

Ақылдасты көп қият.

Жалғыз атты қыпшақты,
Өлтіріп кетсек не етер деп?
Айтса дағы қылмадың

Мұраты қабыл болмады.

Артық туған Қобыланды
Толып жатқан қиятты,
Есепсіз малға тойғызды,
Жамандардың бұл сөзін,

Қараман біліп қойғызды.

Қобыланды батырдың Қараман құрдасы тұрып, Қобыландыға: Қазанның екі қаласын алдық, тек бұл олжаменен ғана қайту ұятты. Осынау жақта Көбікті деген хан бар; оның енсіз далада жатқан көп жылқысы бар, соны да ала қайтайық тағы, деп ақылдасты. Қобыланды да оның бүл сөзін мақұлдап, екеуі жүріп кетеді.

Ақылдасып батырлар

Көшпей тоқтап бөгелді.

Аттанып шыққан қырық мың қол,
Көп олжаға кенелді. Қараман,
Қобылан бас қосып,
Көбікті ханның жеріне,

Екі көкжал қолға тапсырды,
Қазаннан алған көп елді,
Базарда болар ақ мата,
Ойнақтайды жас бота,

Көп досының ішінен
Қараман менен Қобыланды
Көбікті ханға бет алып,

Сапарларыңды ел жата.

Көбіктінің кеп жылқы,

Жатыр екен алдында.

Екі бәрі бас қосып,

Жетіп келді тан ата.

Жүзлетіп жылқы алады,
Айдап жөнге салады,
Таң сарғайып атқанда,
Таң шолпаны батқанда,

Белес-белес қыр екен,

Оқпанды сай жер екен.

Көбіктінің тарлан аты
Жылқы ішінде тұр екен
Жамандатқыр тарлан ат
Құйрығын құстай тарады,

Желкесінен қарады,

Бауырынан жарады.

Әуеге қарап есінеп,
Ием бе деп кісінеп,
Жау екенін білген соң,

Сыртына құйрық салады.

Қайта айналып жеріне,

Тарлан ат қашып барады.

Жалғаса қуған екеуі

Қарасын көрмей қалады.

Қашып барып тарлан ат,

Шәріге барып еніпті.

Есітті дүбірін Көбікті
Ат барған соң демікті,
Үйдемісің Қарлыға

Ат ертте деп жекіді.

Базардан келген қасықты
Тарлан атқа Көбікті

Ер салуға асықты.

Ат басындай тас шоқпар,

Тақымына басыпты.

Тарлан атты Көбікті

Еріндіктеп алады.

Беліне терлік салады.

Айдауға кеткен жылқының

Арығынан қуып барады.

Қобыланды батыр мен Қараман екеуі олжа жылқыларын алдарына салып, ызғытып сары өзенге келіп жеткен еді. Кобыланды жолдасы Қараманға: «Мен көптен бері үйді көрмей, тыным алмай ат соқты болып қалдым, біразырақ ұйықтап алайын», — деп бұғаудың бауырына жатып қалды. Қараман батыр жылқыны күзет қылып тұра берді.

СОЛ УАҚЫТТА КӨБІКТІНІҢ КЕЛУІ

Күн сәскеге жеткенде,
Сары өзеннен өткенде,
Тау суындай сарқырап,
Тарлан атпен Көбікті,

Артынан жетті барқырап,
Көбікті сонда сөйлейді: —
Ел иесіз дедің бе,
Көл иесіз дедің бе,

Мал иесіз дедің бе,
Жан иесіз дедің бе?
Өрісте жатқан жылқымның
Өрісін бұзған кім еді,

Жусап жатқан жылқымның
Жусауын бұзған кім еді,

Батыр жігіт қайдасың.

Батырлар табар айласын,
Көбіктіні шанышпаққа,
Қарамандай еріңіз,
Оңтайлады найзасын,

Қараман ерлік бастады,
Ерлігін алда қоспады
Денесіне тигізбей
Көбікті дінсіз ит қалмақ,

Қараманның найзасын,

Шоқпармен қағып тастады.

Ұмтылуменен Көбікті

Қараманды ұстады.

Көбіктінің ерлігі

Мұсылманнан асады.

Жас күшіктей шыңғыртып,
Қараманды Көбікті,

Тақымына басады.

Қулық пенен сұмдықты,

Көбікті тағы ойлады.

Оянып кетсе болмас деп,
Қобыландыны Көбікті
Ұйықтап жатқан жерінде
Тоғыз қабат тор салып,

Бекітіп әбден байлады.

Ол уақытта Қараман,
Ұйықтап жатқан Қобыланды

Оятуға болмады.

Енді үзіп кетпес деп,
Қобыландыны Көбікті

Оятпаққа сайланды.

Түртіп еді Көбікті

Қобыланды батыр тұрмады.

Ұйқысын Қобылан бұзбады.

Дұшпан деген ойда жоқ,
Жиып алды Көбікті
Қару-жарақ бойыңа жоқ
Хабарсыз жатып дұшпаннан,

Басынан өтті дүние боқ,
Аңдаусыз жерде Қобыланды
Пенде болып дұшпанға,
Табанына түскен соң,

Бір уақытта оянып,

Қобыланды батыр көсілді.

Дұшпан деген батырдың
Әлі де жоқ есінде,
Көбіктінің байлаған,
Тоғыз қабат торының

Бес қабаты шешілді.

Көбікті тұр таң қалып,
Қобыланды қалып сандалып,
Қобыланды батыр сасады,

Басынан бақыт қашады.

Ыза болып Қобыланды

Жын қаққанға ұқсады.

Кісен салып Көбікті
Қараман менен Қобыланның,

Аяқтарын тұсады.

Жеті кәміл бабасын,

Жат етуге жаңылды.

Не қылса да бұларды,

Енді қара басады.

Бүл екеуін Көбікті

Тақымына қысады.

Қос батырдың қос тұлпар

Жылқысына қосады.

Белес-белес бел еді,

Тарлан атпен желеді.

Асып туған қатардан

Көбікті тағы ер еді.

Дұшпанын батыр мұқатып,

Аулына батыр келеді.

Қолыңнан соққан қарсақтай,
Салақтатып Көбікті
Тақымында қос батыр,
Ұлы сәске кезінде

Шәріне кеп енеді.

Көбікті келе сөйлейді: —
Үйдемісің, Қарлыға,
Түздемісің, Қарлыға
Жер астына бір түсер,

Бүл адамның барлығы.

Алланың көп дүр жарлығы,
Қайысқан болат сынғандай,
Желіккен көңіл тынғанды,
Өтірік қандай, шын қандай,

Сені берсем күйеуге
Екі пенде әкелдім,
Бас жетімге қылқандай,
Көгершін қонып қабаққа,

Сұғары беріп тамаққа.

Жауып таста апарып,
Алтын кілтті табаққа! —
Қарлыға мінген кер еді,

Маң-маң басып келеді.

Анасы әйел демесең,

Бүл шәрдің бегі еді.

Байлауда жатқан батырды,
Екеуін екі қолтыққа,
Боғжамаша қысып ап,

Ақырын алып жөнеді.

Көгершін қонып қабаққа,
Сұғары беріп тамаққа,
Апарып жауып тастады,

Алтын кілтті табаққа.

Қарлыға екі батырды жауып отырып ойлады: «Мен бұрында бұлардай сұлуға құмарланып жүрген адам едім, егер бұл екі жігіттің ішінен ер болғандайы болса, сонысымен қашып кетейін, болмаса екеуі де абақтыға жатып шірісін», — дейді де, екі батырға мынау айтқаны:

—Тауда бітер ай татыр, Ол татырда мал жатыр.

Байлауда жатқан қос батыр,
Мейіз берсем жеймісің,
Далада жатқан жылқымды,
Айдап қашқан ермісің,

Қолыңды шешіп қашырсам,
Қарлыға қыз қашырмай,
Өзім қаштым дермісің?
Қараман сонда сөйлейді:

— Менің өзім нашармын

Түтікпен аузым ашармын,
Бүл бейнеттен қашырсаң,
Болайын сізден тасаттық,

Қарлыға, босат қолымды.

Бүл шәһердан қашамын.

Қобыланды сонда сөйледі:

—Қош, аман бол, Қараман,

Сен қашқанда, мен қашпан,
Ат жолынан адасқан,
Ердің жолын тәңірі ашқан,
Алты жаста ат мініп,

Он үш жасқа келгенше,
Аман қалған жоқ еді,

Қызылбасқа бір жастан.

Қаш, Қарлыға, қасымнан,
Езе берме, бұл жақта,
Дәулет құсы ұшты деп,
Бір сағат болмай басымнан,

Көпті болған атаңнан,
Өшімді алмай, мен қашпан,
Кекті болған атаңнан,
Кегімді алмай мен қашпан,

Кәріге деп жаратқан,
Дұшпан қылып құдайым,

Қобыландыны ол бастан.

Қалам салдым қалтама,
Алты жаста ат мініп,
Он үш жасқа келгенше,

Таулар күйіп, тас жанды.

Қобыланды деген зарпыма,
Қорған болып туғанын,
Туғаннан - ақ қалды ма?
Асықпай тұр, Қарлыға

Бір мінерсің бурылдың

Жайдақ сауыр артына.

Әуелі құдай бағындым,
Ата-анамды сағындым,
Жауға пенде болғаным,
Қара басып өзімді,

Ұйқы басып көзімді

Кәміл, пірді жаңылдым.

Омар менен Оспандай,
Ішім толды пұшмаңдай,
Кәміл пірді жат етпей,
Пенде болдым дұшпандай,

Егер пірді жат десем,
Дұшпан батар болар ма,

Мендей арыстан қошқарға - ай.

Қараман, барсаң сәлем де,
Азулы деген көлдерге,
Асқар - асқар белдерге,
Қараспанды жайлаған,

Қалың қыпшақ елдерге.

Және сәлем дегейсің,
Ит жүгіртіп, құс атқан,
Найза ұстаған ерлерге,
Тұлпар мініп, ту алған,

Бұрынғы жолдас бектерге.

Кәпірге пенде болды деп,
Үлкен аға, кіші іні,

Кек салмасын біздерге.

Ей, дариға, дүние-ай,
Асқар - асқар белдерім,
Азулы деген көлдерім,
Қараспанды жайлаған,

Қалың қыпшақ елдерім,
Ол елімде кеп еді,
Тұлпар мініп, ту алған,
Қатар өскен жасымнан,

Найза ұстаған бектерім,
Жазым болып, көз жұмсам,
Аға-інім жоқ еді,
Кім іздейді көлдерім,

Еске түсіп жылаймын,

Неше алуан үндерім.

Қараман және сәлем айт,
Мені іздемей жатпасын,
Қатар туып, тең ескен,
Құрбы туған бозбала,

Пенде болып жатырмын,
Қазам жетіп көз жұмсам,
Кәрілердің айтқаны —
Келмеді ме басыма,

Осы емес пе деген сөз

Опасыз арығына.

Қобыланды сөзін айтып болғаннан кейін, Қарлыға Қобыландыға: «Мен сіз екеуіңіздің аяқ-қолдарыңызды шешіп босатайын. Өзім де мұсылман болып сізбен бірге болайын», — деді де, екеуінің қақ қолын босатып Қобыландыға: «Түр!» деп еді, Қобыланды батыр тұрмады, Қарлыға қыз көтеріп тұрғызуға қолайланып көтеріп қарап еді, бір аяғын да қозғалта алмайды. Қарлыға қыз келесі бір қолымен көтерген Қобыландының бүгін бір аяғын қозғалта алмағанына ашуланды. Ақырында, жанындағы Қараманға: «Жылқыға барып Тайбурылды алып кел, ердің жаны атыменен тең деп кәрілер айтушы еді, атына қылбырау салып, шыңғыртсақ, батырдың өзі шыдап тұра алмас», — деді Қарлыға. Қараман Тайбурылды алып келгеннен кейін, Қарлыға айтқандай қылып еді, Тайбурыл шыңғырды. Атының дауысын есіткеннен кейін Қобыланды батыр да шыдап жата алмай, не қылсаң да өзіме қыл, — деп ақыра, есікті мойнына іле шықты. Қарлыға қыз: — Кел, батыр, үйде жатып жаудан кек ала алмаймыз, атқа мін, майданға шығыңыз!, — деп жаяу Қобыландылардан қалмай жылқышы айдасып жүре берді. Бұл соныменен доғарыла тұрсын. Енді Қобыланды батырдың аруағына мініп, Тайбурылдың үстінде жарқылдап, олжа жылқыны айдап бара жатқандағы түрін сымбаттап жатқан өлеңді қалдырмайық. Ол өлең мынау:

Артық туған Қобыланды,

Тайбурылға мінеді.

Бадана көзді ақ сауыт,

Денесіне киеді.

Беліне байлап болатты,

Қарына найза іледі.

Қараманменен екеуі,
Арманда қалған қос батыр,
Көбікті ханның жылқысы,
Жаңадан айдап жөнеп,

Артық туған Қобыланды
Бозжорға аттай ырғалып,
Асқар - асқар бел қалып,
Ата-ана, қарындас,

Қалың шәһәр ел қалып,
Туып - өскен жер қалып,
Қобыланды еске түскенде,
Қыздың шері қозғалып,

Бір жасаған, құдайым,
Әр іс салса, көнем деп,
Арманым жоқ дүниеден,
Қобыландымен бас қосып,

Бірге жүріп, өлсем деп,
Өзі жаяу Қарлыға,
Қос батырға қосылып,
Әкесінің жылқысын,

Бірге айдасып жөнеді.

Қопа дөңнен өткенде,
Сары өзенге жеткенде,
Көбіктінің тарлан ат
Әуеге қарап есінеп,

Ием бе деп кісінеп,
Жау екенін білген соң,

Жылқы ішінде алады.

Қайта айналып шәһәрға,

Тарлан ат қашып барады.

Өзі жаяу Қарлыға,

Тарлан аттың артынан.

Бұ да салды қалаға,
Ат та енеді қалаға,
Қыз да кірді қалаға;
(Өтірік емес жан аға)

Қыздың көңілі көп қасық,
Қобыланды сондай балаға,
Тарлан ат қашып келіпті,
Есітті дүбірін Көбікті,

Ат барған соң Көбікті:

—Ат ертте, деп желкінді,

Сол дыбыспен Қарлыға
Әкесіне келіпті,
Қарлыға келіп сөйлейді:

— Көзге түсер биік там,

Таң болар мені көрген жан,
Ұйқыңды бұзба, атажан,
Сорлы атам неге жегілді?
Өзім жаңа байладым,

Өзіңе серік тұлпарың

Жем жейін деп келіпті.

Осы сөзбен Қарлыға
Көбіктіні жатқызды;

Абілетке батқызды.

Тарлан атқа Қарлыға
Алтын тұрман ер салды;
Аз ғана азық жем салды,
Қобыланды еске түскенде,

Қыздың шері қозғалды.

Ақ моншақ атқа мінеді,

Ноғай бөркін киеді.

Төбе шашын түйеді,
Ақ сүңгісін қолға алып,
Ақ жыландай толғанып,
Қобыландыға қосылып,

Әкесінің жылқысын,

Бірге айдасып жөнеді.

Сары өзеннен өткенде
Күн сәскеге жеткенде,
Құнанда - аттың тынысы,

Оттамайды, жусайды.

Бүгешектер жүрмей келеді,
Жамандатқыр көк бесті,

Қашаған көктің інісі.

Жылқы ішінде алады
Қалшаң күнді қарады,
Әуеге қарап есінеп,
Ием бе деп кісінеп,

Жау екенін білген соң,

Құстай құйрығын тарады.

Бауырынан қарады,
Қайта айналып көк бесті

Шәрге қашып барады.

Жалғаса қуған үшеуі,

Қарасын көрмей қалады.

Қашып барып көк бесті

Шәріне барып еніпті.

Есітіп дүбір Көбікті

Ат барған соң желікті.

Кеткенін біліп қызының

Қаһарланып Көбікті.

Көк бесті атқа ер салды,
Аз ғана азық - жем салды,
Ат басындай тас шоқпар,

Көбікті батыр қолға алды.

Көбікті мініп атына

Бұрынғы тартып салтына.

Жылқысын алған ерлердің

Көбікті түсті артына.

Көк бесті ат қашып кеткеннен соң Қарлыға Қобыландыға: Менің әкемді айламенен өлтірмесең, күшпен өлтіре алмассың, әкемнің үстіндегі ақ сауытты өзім соғып едім, кіндік тұсынан үш жерін кем соғып едім, сол жерінен болмаса, өзге жерінен оқ і имейді», — деді. Қобыланды Қараманға жылқыны топтатып айдатып жіберіп, өзі аллаға тәуекел қылып келер жаудың жолын тосып қасқайып тұра берді.

Көбікті ханның келісі
Белес-белес бел еді,
Өзіне, кәпір халқына,

Белгілі болған ер еді.

Бірде шауып келеді.

Ұлы сәске кезінде,
Тау суындай сарқырап,
Ақ сауыты жарқырап,
Қобыланды сондай батырдың

Үстіне келді барқырап.

Қобыланды сонда сөйледі:
Басымнан дүние өттің бе,
Шын бұйрығы жеттің бе?
Өлшеулі күнім біттің бе,

Қызыл қан жерге жар болмай,
Ықлас ата, Шашты әзиз,
Жеті кәміл пірім - ай,
Сарт болып-ақ кеттің бе,

Сыңар қолым сынды ма,
Шыққыр көзім шықты ма,

Жалғыздық қалды басымда.

Жолдасым жоқ қасымда.

Мұндай қайғы көрмедім,

Өзімнің өмір жасымда.

Жалғыз шығып елімнен,
Артықша еді уайым,
Шыбыным сізге аманат,

Жарылқаушы құдайым.

Пірлеріне сыйынып,
Артық туған Қобыланды,

Қорамсаққа қол салды.

Бір салғанда мол салды.

Коп оғының ішінен,

Сүр жебе деген оқ алды.

Суырып алған сүр жебе,

Кәп оғына қол салды.

Кезегіндей кезеді,
Созағындай сусады,
Қалмады ердің сағы деп,
Ақ моншақ аттың басы деп,

Қақ жүректің тұсы деп,
Өлер жерін. осы деп,
Толқытып келген көпірді,
Артық туған Қобыланды

Толғап атып салады.

Кірістен шығып кетеді,
Кәпірге таман жетеді,
Кобыландының, оғымен,
Көбіктінің кеудесі,

Ұшып бірге кетеді.

Анда қалды бөксесі,

Оқпен кетті кеудесі.

Артық туған Қобыланның

Қабыл болды тобасы.

Жәрдем болып бабасы,
Кәпірлерге Қобыланды
Жасынан - ақ келеді
Қылыш шауып, оқ атып,

Дұшпанын алды мұқатып,
Қобыландыны бұл сапар,

Жасаған құдай қалады.

Көп сыйынып жад етті,

Жеті кәміл бабаны.

Көпті кәпір дінсіздің,
Оқпен түскен кеудесі,
Анадай жатқан шылбырға,

Еңбектеп кетіп барады.

Шылбырын колға алады,
Оқпен тескен кеудесі
Қару қылар қуат жоқ,

Қобыландыға қарады.

Қобыланды мініп атына,
Суырып алып қылышын,

Көбіктіні шабады.

Ерегескен дұшпанын

Мұқатып әбден алады.

Қақ маңдайға Қобыланды

Қылышпенен салады.

Қозғалуға дәрмен жоқ,
Қызып жетсе, он бес күн,

Атып өлтір бетбақты.

Өлтірме, деп Көбікті

Сақалын жұлып жылады.

Қобыланды басқа шапқан соң,
Көбіктідей батырдың,
Екі қолдан әл кетіп,
Жаһаннамға жан кетіп,

Шоқпары түсіп қолынан,

Топырақ қаба құлады.

Көбіктіні өлтіріп,
Сәтіне ісін келтіріп,
Ақмоншақ атты жетелеп,
Жүруге жолын төтелеп,

Қарлыға да қосылып,
Жібектей болып есіліп,
Қарлыға менен Қобыланды

Аударыспақ ойнайды.

Артық туған Қобыланды
Ерегескен дұшпанын

Басын жоймай қоймайды.

Белес-белес бел еді,
Белгісі болған ер еді,
Қобыландыңнан артық па,
Өліп кетсе жаным деп,

Алдында бір тоғайда,

Қараман тосып тұр еді.

Қобыланды менен Қарлыға,

Үстіне жетіп келеді.

Қараман шықты алдынан,
Жылқы жайдым жапанда,
Асқар үлкен тауда,- деп
Артық туған Қобыланды

Қайрат қылдың жауға деп,
Жетіп келді
Қараман Құрдасжан, бізге сауға деп,
Қобыланды сонда сөйлейді:

— Жая менен жал құрдас,

Шекер менен бал құрдас,
Көбіктінің көп жылқы

Олжаға қоспай ал құрдас.

Қараман сонда сөйлейді:
Мал саттым базар бөзіне,
Салсаң жылқы тоқтайды

Арқаның бөрі көзіне.

Жаман-жақсы айтсам да,

Наз етемін өзіңе.

Олжаның келдім кезіне,

Құлағың сал, сөзіме.

Көзің қиып берсеңіз,

Құрдасжан сауда өзіме.

Қобыланды сонда сөйлейді:

— Құртқа баққан Тайбурыл

Астымда дөнен мінгенім,
Тайбурылды мінген соң,

Дұшпанға тендік бермедім.

Он үш жасқа келгенше
Басыма тиген кемшілік
Көбіктіден көргенім,
Ата-ана, көп елім,

Хабарсыз жатыр жерінде,
Коп халқының ішінде
Менің бүйтіп жүргенім,
Мынау тұрған Қарлыға

Ата-ана, көп жұртын,
Қылып еді мен үшін,
Артықша тиіп пайдасы,
Көбіктінің өлгені,

Қарлыға қыздың айласы.

Көбіктінің көрдің өлгенін,

Тәңірім бақыт бергенін.

Қызметі коп еді,
Артықша мақтап айтпаймын,
Көбіктінің Қарлыға
Өзі сүйсе — бергенім,

Қарлыға жауап айтқанша,
Қараман келіп сөйлейді:
Мұңдық пенен Зарлық деп,
Түйенің көркі нарлық деп,

Жүктің көркі сандық деп,
Сауға тілеп өтініп,
Құрдасымнан қыз алдым,

Татулыққа тандық деп.

Қарлығаны Қараман,

Жетектеп ала жөнелді.

Құрдасжан, берді, алдық деп,
Мінген аты дөненді,

Үшеуі тоқтап бөгелді.

Азырақ тұрып сөйлесіп,
Болғаннан соң, үш көкжал,
Көбіктінің жылқысын

Гулетіп айдап жөнелді.

Ақсүңгісі сыймайлы,

Кейін қалды көп елі.

Түнімен айдап жылқыны,
Ертең дәл түс болғанда,
Қазаннан алған малменен
Жат деп кеткен жерінде

Жатыр екен көп қосын;

Көбіктінің жылқысын.

Гулетіп айдап келеді.

Ақ бөкендей жосылды;
Қияттан шыққан көп құлға,

Үш көкжал келіп қосылды.

Атқа мініп желгендей,
Ер қадірін білгендей,
Қобыландымен ісі жоқ,
Құрметтейді коп қият,

Қараманды сол жерде,
Қызды өзі алып келгендей,
Нәсілі жаман кеп қият,
Қараманды көтеріп,

Ат үстінен алады.

Астына мамық салады.

Қобыланды сондай батырдың

Атын ұстар кісі жоқ.

Нәсілі жаман көп қият,

Бұл батырменен ісі жоқ.

Мінген аты қызылды,

Ісі тағдырға сезілді.

Олжаға көңілі біткен соң.

Толып жатқан көп қият,

Көшпекке көңілі бұзылды.

Байдың қызы жамылар,

Масаты шекпен қамдатқан.

Қобыланды менен ісі жоқ,

Үдере көшті кеп қосын.

Керуен барып қонған соң,
Артық туған Қобыланды

Жалғыздықты айтып жабығад.

Бір тәңірге зар қылып,
Жалғыздық жаннан еткен соң,
Сүйекке намыс жеткен соң,
Қарамандай құрдасы

Көп қиятқа бас қосып,
Есіне алмай Қобыландыны
Көптік етіп мастанып,
Жалғыз тастап кеткен соң,

Қобыланды жылап сөйлейді:
Опасыз дүние осы ма,

Жалғыздық түсті басыма.

Толып жатқан қияттан

Жан келмеді қасыма.

Жаманда болса дүние-ай,

Көптің ісі бітеді.

Жалғыздың ісі жетеді.

Еңбекпен тапқан олжамды,

Қияттар алып кетеді.

Ақылсыз туған мен ақымақ
Бүйтіп жалғыз жүргенше,
Қараспандағы жайлаған,
Қалың қыпшақ көп елден,

Ондап, бестеп қасыма,
Жігіт алсам не етеді?
Мен ақмақтың басымнан,
Қаңғырып жалғыз жүргенде,

Арманменен дариға,

Дүние бір күн өтеді.

Шынымменен шамдансам,
Өзі түгіл бүл құлдың,

Жұртына әлім жетеді.

Жалғыз туған мен сордың,
Алдымда сүйеу адам жоқ,
Алладан басқа панам жоқ,
Тәңірі жалғыз жаратты,

Кессін деуге шарам жоқ,
Артымда талай інім жоқ,
Жалғыздықтан мінім жоқ,
Көптік етер күнім жоқ,

Білмей қалдым басымнан,

Өткенің бе, дүние боқ.

Мінәжат етіп жылаймын,

Өзімнің нашар әлімді.

Жазым болып көз жұмсам,
Халық талайды малымды,
Атадан алтау екен деп,
Өзімнен төмен жаманға,

Болайын неғып жалынды
Енді қашан көремін,

Кемпір менен шалымды.

Пендем десең құдайым,

Ойла менің қамымды.

Ойламасаң қамымды,
Осы түннен шығармай,
Тағдырымды бітіріп,

Тауыс менің нанымды.

Таудың толды кенері,
Батырдың алған жылқыға,
Жер толмаған құлпуға,
Қобыланды сынды батырдың

Жүре алмай астында.

Тайбурыл аты ақсақ боп,
Ат басындай жүрекке,
Қайғы менен шер толып,
Бұл қайғыны көрген соң,

Артық туған Қобыланды,
Есі кетті сандалып,
Бір құдайға Қобыланды
Жылады түңде зар қылып,

Жанында жалғыз адам жоқ,
Кеп досыңның шетінде
Қобыланды келді қаңғырып,
Қол үстінде Қобыланды,

Тайбурылдан түседі,
Қатарынан Қобыланды

Әжептәуір кісі еді.

Құрбысында адам жоқ,

Қобыландыдай мүшелі.

Жамандар қылды өсекті,
Жылап жүріп Қобыланды

Тоқымын қылды төсекті.

Қараман қылды мастықты,
Жылап жүріп Қобыланды,
Етбетінен құлады,

Ұзынынан сұлады.

Алтын ерге сүйеніп,

Өксіп - өксіп жылады.

Жылап жатып батырдың

Көзі кетті ұйқыға.

Бір уақытта Қобыланды
Таңшолпаны батқанда,
Көк есегі астында
Ақдәйесі басында,

Он сегіз мың ғаламның

Он бесі бар қасында.

Қобыландының өзінің
Жеті кәміл бабасы

Жетіп келді қасына.

Отырды келіп басына,
Жеті кәміл бабасы
Қобыландыға сөйлейді:

— Мінген атым бозды қой,

Саған келген бәлені
Қорғаймын деп Қобыланды
Алтын тонның етегі

Тамтық қалмай тозды ғой.

Арқам жаман қозды қой,
Құлағың сал,Қобыланды
Құланнан аттым қодықты,
Көлден тарттым борықты,

Кешегі күн ішінде
Сенің атад, шырағым,
Тоқтарбайға жолықтым,
Оқпанды сай сыр екен,

Асқар - асқар қыр екен,
Штаны жоқ бұтында
Ақ табан болып жат елде

Қойшы болып жүр екен.

Алпыста шешең Аналық
Арқан есіп, жүн түтіп,
Қасіретті көп тартып,
Тезек теріп, анаңыз

Құрт қайнатып жүр екен
Қарындасың Қарлығаш,
Дастарханы белінде,
Пиаласы қарында

Ақдәйесі қолында
Бөтен жаудың елінде
Қызылбастың жерінде

Кызмет етіп жүр екен.

Өзіңнің Құртқа жарыңды
Қалмақтың ханы Алшағыр

Аламын деп тұр екен.

Дұшпан алды еліңді
Қызылбасқа жерінді,
Сындырып кетті беліңді,

Кесіп кетті желіңді.

Жалған айтар демеңіз,

Жеті кәміл піріңді.

Өзіңнің осы сауынды,
Олжаға салып қоймаңыз
Қалың қыпшақ еліңіз

О да саған өлімді.

Өлгеніңше жәрдеммен
Алаулаған қалмақтан

Бір алып қал кегіңді.

Кей жаманның сөзі бар,
Шақа туған адамдай
Айыр құйрық шаяндай,
Қарсылардың сөзі бар,

Асылдан ұшқан қаяудай.

Араласаң тоғайды
Көрерсің қашқан қоянды,
Бабасының даусымен
Қобыланды шошып оянды

Көзін ашып жіберсе
Таң сарғайып атыпты,

Таң шолпаны батыпты.

Мақпал жастық мамықты

Оянып тосын қамықты.

Айнала көзін салыпты
Соны біліп Тайбурыл
Қайғыланып жүр екен
Пірінен хабар жеткен соң,

Кезін салып қараса,
Тұлпар туған Тайбурыл

Құландай ойнап тұр екен.

Биік-биік қыр екен,
Оқпанды сай жер екен,
Жанында жоқ еш адам,
Қобыланды жалғыз қалған соң,

Қарамандай жаманды
Толып жатқан көп қият
Артықша құрмет қылған соң,
Қыз да болса Қарлыға

Серікке жарар ер екен.

Тайбурыл атты жетектеп,
Сауғаға кеткен бишара,

Қарлыға бағып түр екен.

Түрегелді Қобыланды
Көзінің жасы мөлтілдеп,
Мойны кетті батырдың
Қуатсыз болып былқылдап

Қос бөрігі солқылдап
Кезінің жасын ағызып,
Артық туған Қобыланды
Қарлығаның қасына

Азар келді былқылдап.

Қобыланды келіп сөйледі:

— Жылқыда қомай аламын,

Қылшық жүнді қарамын
Көмек берер демеймін
Сейіл ұлы Қараман
Әйел де болсаң дана едің,

Мұңымды саған саламын.

Жау шауыпты елімді

Жау кесіпті желімді.

Сындырып кетті белімді,
Қуратып кетті келімді,
Жалған айтар демеймін,

Жеті кәміл пірімді.

Рұқсат берсең Қарлыға
Бүлінген елге барайын,
Тәңірі оңғарса жолымды,
Қаулаған қалмақтан

Бір алайын кегімді.

Қарлыға сонда сөйлейді:

— Ер де сасар болар ма,

Етегін басар болар ма,
Пайғамбарға үмбет пендеде
Дінсізге асар болар ма?
Мұндай әсілі қуанбай

Батыр қашар болар ма?
Әуелі құдай анайым,
Қақ жаратқан құдайым
Ата-анам өз қалдым,

Бір садақа басыңнан,
Құрбандық қылып шығып ем,
Шыққандағы ниетім,
Сіз болар ма екен деп едім

Тәңірі қосқан жұбайым.

Әзім сізден қалған соң

Артықша жедім уайым.

Артық туған Қобыланды
Талабыңнан қайтпаңыз,
Жалғыз жүре беріңіз
Азырақ тоқтап артыңа

Ерерге жолдас бар ма екен?
Қараман басы көп қият

Жамандарды сынайын.

Қайғыланып, қан жұтпай,
Пенде болған халқыңа,
Тезірек жүріп жете гөр

Медет берсе құдайым.

Талапкер туған ер болса,
Жиып алып қолыма
Жаңылмасам артыңнан

Мен де үш күнде барайын.

Артық туған Қобыланды
Тайбурылға мінеді,
Қарына найза іледі,
Беліне байлап болатты

Жасыққа асыл жалатты.

Тайбурылдың, мандайын

Қараспан тауға қаратты.

Астындағы тұлпардың
Жел тимеген бауырын,
Күн тимеген сауырын,

Қамшы ұрып қанатты.

Ертеңнен шапқан Қобыланды

Кешке шейін шабады.

Жете алмай жеріне,
Бара алмай еліне
Түн ортасы болғанда
Есіктің алды ағынды

Бола жазды шығынды
Шығын емей немене?
Екпіндеп шапқан

Тайбурыл Етпетінен жығылды.

Аттан түсе қалады
Қолын салып Қобыланды

Жерді байқап қарады.

Батар күні батыпты,
Жазығы мал демесең
Тайбурылдың ақылы

Адам заттан артықты.

Алтыннан соққан азбарға

Бурыл құлап жатыпты.

Мінген аты құлады,

Құланға шауып бұлады.

Жұртын танып Қобыланды
Тоқымын төсеп, ер жастап,
Етпетінен құлады,
Ұзынынан сұлады,

Алтын ерге сүйеніп

Өксіп - өксіп жылады.

Осы жерде Қобыланды
Таң атқанша жатады,
Таң сарғайып атады,
Таңшолпаны батады,

Зарланып шығып түнімен
Таң атқанда қараса
Жұрты жатыр, елі жоқ,
Батпағы жатыр, көлі жоқ,

Қобыланды көріп жылады.

Қаңғырып жүріп дүниеден
Ешбір опа кере алмай

Өткенің бе, дүние боқ.

Таң атқанда Қобыланды
Тағы мінді жарасқан
Тайбурылдың үстіне

Алтын тұрмай еріне.

Іздеген жауға Қобыланды

Іркілмей кірді көріне.

Ертеңгі сәске кезінде
Бұлаңдаған бурылмен

Жүгіртіп келді Қобыланды.

Айнакөлдегі Құртқаның

Ордасын тіккен жеріне.

Жұртын керіп сол жерде
Қобыланды жаңа бусанды

Көзіне батыр жас алды.

Атынан түсіп Қобыланды
Қайғыланып бойынан
Қуат кетіп сандалып
Аяғын жөндеп баса алмай,

Омақасып Қобыланды

Он, етегін басады.

Бекітіп алып бойынан
Артық туған Құртқаның

Орнына таман барады.

Жұртына көзін салады.

Қараса көлдің ортасы
Көтерідкі көрінді
Көл ішінде не бар деп,

Қобыланды келді қарады.

Ашып көлді қараса
Жая менен жал екен,

Түрлі тағам бар екен.

Өзін қалмақ алғанда,
Көк арбаға салғанда
Кез болса, бұған батыр деп,
Тауып азық қылсын деп,

Ақылды туған Құртқаның
Бөтен нәрсе тастауға,
Шамасы келмей сұлудың

Кеміп кеткен наны екен.

Келдің алып ішінен

Нанды колға ұстады.

Бұйырғаны құдайдың
Осы шығар бізге деп
Бісміллә деп Қобыланды

Шетінен нанның тістеді.

Тамағынан ас жүрмей,

Іші күйіп барады.

Өзгесін жемей батырың

Ат қоржынға салады.

Енді мініп атына
Жүрерге жолын таба алмай,
Қайсы жаққа кеткенін
Жаудың жөнін біле алмай

Жапанда тұрып Қобыланды

Зарығып тағы жылады.

Жан жаратқан құдайым
Жалғыздық басқа түсіп түр
Дүниедегі уайым,
Қайсы жаққа жүрейін,

Қай тұраға барайын,
Атқа мініп жасымнан
Есерлікпенен жүрсем де,
Ашылмаған екен талайым

Ата-ана көп қалдым

Қайда барып табайын.

Бір басыма тар қылдың

Дүниенің кең сарайын.

Қобыланды батыр жаудың қай жаққа кеткенін білмей дағдарып тұрғанында Тайбурыл жерді иіскеп, иіскеп алады да кісінеп - кісінеп күннің шығысына жөнеледі. Қобыланды батыр бұған таңданып Тайбурылдың иіскеген жерін қараса, Құртқа сұлу өзін қалма қалып кеткенде қай жаққа кеткендігімізді Қобыланды біліп қалсын деп Тайбурылдың сүйсініп жейтін жемін шұбатып төгіп кеткендігі мәлім болды. Қобыланды батыр бұған түсінгеннен кейін жемнің иісіменен тауып берер деп Тайбурылдың басын қоя берді.

Тайбурылдың жүрісінің сынағы:
Тайбурыл атты Қобыланды
Айт, жануар, шу, — деді,
Бурыл тұлпар гуледі

Табаны жерге тимеді
Көлденең жатқан көк тасты
Тіктеп тиген тұяғы

Саз балшықтай иледі.

Арандай аузын ашады,

Аяғын топтап басады.

Ертеңнен шапқан Қобыланды

Кешке дейін шабады.

Жете алмай қалаға,
Бекер шапты далаға,

Сылтауды анық табады.

Түнге дейін шабады,
Түн ортасы болғанда,
Есіктің алды ағынды
Бола жазды шығынды

Шығын болмай, не болсын,
Екпіндеп шапқан Тайбурыл

Етпетінен жығылды.

Қобыланды түсе қалады
Жерді байқап қарады
Аллаға тәлім жазықты
Ат ауырса, қарны ашса,

Қылсын деген азықты
Қыз Құртқа қағып кетіпті

Кез бойы алтын қазықты.

Қолын жерге салыпты.

Тайбурылдың астынан

Қобыланды тауып алыпты.

Ол қазықты бес бүктеп
Ат қоржынына салыпты
Атына Қобылан мініпті,
Тайбурылды талдырмай

Табан жолға салады.

Артық туған Қобыланды

Тан атқанша шабады.

Елін шапқан дұшпанын

Адаспай Қобылан табады.

Таң сарғайып атқанда,
Таңшолпаны батқанда
Алшағырдың шәһәрін
Батырдың көзі шалады,

Шәрге жегіп барады.

Қақпасын тауып алмаққа,

Тайбурыл атпен барады.

Асылдан соққан найза деп,
Жақсы кісі жаманға
Көп тигізер пайда деп,
Таң атқанша Қобыланды

Үш айналды шәрді
Кіруге тесік қайда деп,
Енерге есік қайда деп,

Мінген аты алады.

Қылшық жүнді қарады
Күнде қойға барған да
Тоқтаушы еді Тоқтарбай,
Жалғызым деп бананы

Уай, қозым деп зарлаған,
Жас қозыдай маңыраған,
Саулы інгендей аңыраған
Сыртта жүрген Қобыланның,

Құлағын жарып барады.

Қалайша жоқтар екен деп

Құлағын батыр салады.

Келелі түйем ішінде

Қайрып бура оқшаған.

Жалғызым сенен айрылдым,
Мың жылқының ішінде
Көзге түртсе тұлпардай,
Қияғы бүтін сұңқардай

Ботам сенен айрылдым.

Ішім толған коп қайғы

Аһ ұрсам да кетпейді.

Кәпірден киген тері тон,

Тіземе тартсам жетпейді.

Жалғызым барда көңілім тоқ,

Жалғызым сенен айрылдым.

Табаныма жетті шоқ,

Басымнан өтті дүние боқ.

Мен қу басқа тимеді

Тағдырмен келген ажалды оқ.

Айы біткен ай да өтер,
Күні біткен күн де өтер,
Жалғызымнан айрылып
Көрген күнім беп-бекер,

Опасыз дүние сырғанақ
Он үш жасар Қобыланды
Шынымен сенен айрылсам,
Өтірік емес құдайдың

Шынымен мені ұрғаны - ақ.

Кәпірге пенде болғанша,
Бүл бейнетті көргенше
Жалғызымның артынан

Неге өлмедім мен сорлы.

Кемшілік берді бір кәпір
Кәміл тоқсан жасымда
Пенделік пен кәпірдің
Қойын бақтым мен пақыр,

Жалғызым менің келер ме,
Сорым қайнап мен сордың
Ия болмаса сол жақта
Қазасы жетіп өле ме?

Тірі болса жалғызым

Пірлері берігі хабарды.

Менің бүйтіп кәпірге
Пенде болған жайымды
Басыма түскен уайымды
Қобыланды қозым білер ме?

Қобыланды қозысы шағын жерден тыңдап тұра берді. Қобыландының атасы зарын айтып болғаннан кейін іле-шала анасы Аналықтың айтқан жоқтауы:

— Тоғайдан қудым көжекті,

Етектеп тердім тезекті
Жалғызымды жоқтайын,
Шаршағанда тоқтайын
Жан жолдасым, Тоқтарбай

Жұмылған көзіңді ашқандай,
Ай мүйізді қошқардай
Ісіміз болды пұшмаңдай
Жалғызымнан айрылып

Пенде болдым дұшпандай.

Пайғамбар тәңірі жолдасы
Кәпірдің етті бұл ісі
Жан қосағым Тоқтарбай
Түн ортасы болғанда

Құбыла жақтан жел соқты.

Жанылмасам деп еді
Жалғызымның астында

Тайбурыл аттың тынысы.

Шырағым асты белеңнен,
Кетіп еді жау ізден

Астында бурыл дөненмен.

Көкке тойған көбеңмен
Жұмысы болмай жөнелді
Қараспанды жайлаған,
Қалың қыпшақ көп елмен,

Өткізермін деді ме,

Жасықты жанып болатқа.

Жалғыз туған жас қозым,
Сапарланды талапқа,
Көзіңді сал Тоқтарбай

Алласы берген шыраққа.

Бұлты келді төбеңнен
Бұлты келді өзің соқ
Жалғызым барда көңілім ток,
Жалғызым сенен айрылдым

Күйіп-жанып болдым жоқ
Жалғызымның барында
Көшке жорға мінгенім,
Еруге қамқа кигенім,

Жалғызым сенен айрылып

Осынша бейнет көргенім.

Құлағын, сал, Тоқтарбай,
Иінім бүгін тартады
Қарасанға ел қонып
Еруге қамқа кигендей,

Тақымым және тартады
Қараспан тауын қабаттап
Қалың қыпшақ ел көшіп

Көшке жорға мінгендей.

Төсіме біткен қос тері,
Асылы жоқ бос тері
Бұлақ болып есілді

Жалғызым келіп емгендей.

Мен бишара зарлаймын,

Ботасы өлген інгендей.

Ерінім және тартады
Он үш жасар шырақтың

Ақ бетінен сүйгендей.

Қуанамын мен сондай

Кеткен қозым келгендей.

Оң қабағым тартады
Сапар шеккен қозымнан

Анық хабар келгендей.

Жұмылған көзім ашылып

Жалғызымды көргендей.

Есіктің алды төбелік,
Бишара болған біздерге

Кәпір қылды кеп зорлық.

Алыстағы шешең Аналық
Тезек теріп етектеп,
Құрт қайнатып, жүн түтіп,
Арқан ескен не қорлық?

Өзге қорлық қорлық па,
Өзіңнің Құртқа жарыңды
Қалмақтың ханы Алшағыр
Аламын дейді сол қорлық!

Шырағым келіп ат қояр,

Алшағыр жиған нөкерге.

Кәпірден көрген бұл қорлық
Өлгенше естен кетер ме?
Біз мұнда көрдік көп қорлық,
Жас қозым жүрді бекерге

Зарланған менің дауысым,
Шырағыма жетер ме?

Бұдан кейін Қобыланды батырдың қарындасы Қарлығаш бір түс кердім деп айтқаны:

Қарлығаш сонда сөйлейді:

— Жан шешеке, тұра тұр,

Жан көке мен түс көрдім
Адыра қалған ақ балтам

Тасқа тиіп кетілді.

Тәңірі аямас болар ма

Мен бишара жетімді.

Жан көкем болса елімде
Қалмақтың ханы
Алшағыр Бүлдірер ме еді кентімді?
Бүгін менің түсімде

Өзімнің бабам ішінде,
Қазанның сырлы қаласын
Артық туған жан көкем

Жалғыз жайлап жүр еді.

Қазанды шауып, жау қашып,
Бірге туған жан көкем
Қаһарын тігіп ақырып,
Қарт бурадай бақырып,

Қараманды шақырып
Қатын деген бір сөзін

Бетіне айтып тұр еді.

Бөлінбеген ұйқысын,
Жылтылмаған дұлбысын
Қараман менен жан көкем
Тан ата алып жүр еді,

Көбікті ханның жылқысын.

Жамандатқыр тарлан ат
Қашып барып еліне
Ер салуға Көбікті
Тарлан атқа асығып,

Терлік басып беліне
Қуып жетіп Көбікті

Аға - көкемнің сынып найзасы.

Ақмақ қырғыз желікті.

Бүл секілді бейнетке

Жан көкем неге көніпті.

Жан көкемнің қолдамай
Сыйынып жүрген бабасы
Аға - екемнің бүл сапар

Болмады қабыл тобасы.

Көбіктінің асып айласы.

Өз аттасым Қарлыға
Көкеме тиіп пайдасы,
Қараман менен көкемді
Қолын шешіп босатып,

Түн ішінде қашырып,
Қызметін асырып,
Өз атасын Қарлыға
Артық туған көкемнің

Аяғына бас қойып
Мұсылман боп жүр еді,
Биік, биік қыр еді,
Қарлыға менен үшеуі,

Көбіктінің жылқысын

Жаңада айдап жүр еді.

Көбіктінің тарлан ат

Және қашып шәріне.

Көбікті мініп атына,
Бұрынғы тартып салтына,
Қуып жетіп артынан,
Пірлері қолдар жан көкем

Көбіктіні өлтіріп,
Сәтіне ісін келтіріп,
Қарлыға мінген сұрайды,
Қарамандай жаманға

Қарлығадай сұлуды

Саудаға беріп жүр еді.

Ақ бөкендей жосылып,
Кеп қосында үшеуі
Жылқы айдап келіп қосылып,
Тайбурыл аты ақсақ боп,

Ат басындай жүрекке,
Қайғы менен шер толып,
Нәсілі жоқ кеп қият

Ағаекеме қарамай.

Үдере көшіп жүр еді.

Хабарланып пірінен
Неше шауып жан көкем
Қараспанның тауында

Жұртына келіп жүр еді.

Жеңешем көмген ақ нанның
Бұйырғаны осы деп,

Шетінен тістеп түр еді.

Ат ауырса қарны ашып,
Қылсын деген азықты
Бурыл тауып жүр еді,

Кез бойы алтын қазықты.

Мінген атым сүр еді,
Оқпанды сай бар еді,
Сарт болмаса пірлерім,
Осы күні ағаекем,

Түсімді тыңдап тұр еді.

Құртқа сұлу бикеш тұра тұр деп, Қарлығашты тоқтатып қойып бір сөз айтқаны:

Құртқа сұлу сөйлейді:
Бұғалық салдым саяққа,
Піл өтпейді бояға
Перзентім болған

Тайбурыл Менен кеттің қай жаққа.

Анаңыздан туғаннан,
Ананың жүзін көрсетпей,
Бауырыма салып бала етіп
Алғалсыз болсын кідеу деп,

Қулықтың, сүтін емгіздім.

Әлсіз сен деп қалмасын деп,
Маңға, құлға болма деп
Және байлап жеміме,

Қызыл дәрі жегіздім.

Құртқа баққан Тайбурыл
Қира жалды, қыл құйрық
Сенін анаң мен едім,
Менің балам сен едің,

Бір көрсетпей қараңды
Ғайыптың жоғы сен болып
Қай тарапқа жөнедің?
Артықша енбек қылып ем,

Осындай қиын жерлерде
Үстіндегі сұлтанды,
Тарықтырмай біздерді

Көрсетер ме екен дер едім.

Көңілімдегі арманым
Болмашының сөзімен

Қырық үш күнің кем еді.

Қара таудың жылғасы,
Бауырында ойнар құлжасы,
Тәңірі неден жараттың

Темен етек ұрғашы.

Аламын ден қинайды,

Діні бұзық болмашы.

Шырағым сүйген ақ дене,

Болар ма жаудың олжасы.

Қозысы өлген саулыққа,

Қой теліген барлықты.

Ботасы өлген інгенге

Нар теліген зорлықты.

Кәпірден көрдім қорлықты.

Сұлтаным келіп саламат,
Кәпірге салып әлемет,
Осы жалған дүниеде
Өлер едім армансыз,

Алаулаған қалмаққа
Өзінікін келтіріп,

Бір көрсетсе қорлықты.

Қақпалы үлкен есікті,
Пайғамбардай несіпті
Шәрдің тұрып ішінде
Қыз Құртқаның зарланып

Шығарған қатты дауысын
Періштеден жалғасып,
Сыртта тұрған тұлпардың

Құлағы анық есітті.

Қыздың басы қауысты
Артық туған Қобыланды
Он үш жасқа келгенше
Ерегескен дұшпанның

Басын жойып тауысты.

Анасын тұлпар білген соң,
Қайта-қайта кісінеп,

Шыңғырды қатты дауысты.

Кісінеген дауыспен

Қыз Құртқаға келеді.

Тайбурылдың дауысын

Құртқа да анық біледі.

Дауысын танып тұлпардың,
Келгенін біліп сұңқардың
Артық туған қыз Құртқа,
Ақ сұңқар құстай түледі,

Сол бойымен сұлудың
Көңілі тасып, шат болып

Алшағыр ханға келеді.

Келе сұлу сөйледі: —
Ай, Алшағыр, құлақ сал,
Мінген атым керме едім,
Сұлтанымның барында

Сырттан келген дұшпанға

Намысымды бермедім.

Сұлтанымның, жоғында

Сен едің менің ергенім.

Ап келгенде қимадың,

Жарық сәуле көрмедім.

Құртқа шығып далаға,

Бойын жазсын демедің.

Рұқсат берсең Алшағыр,
Далаға шығып азырақ,

Бой жазайын деп едім.

Елімді алған Алшағыр,
Сөзіме құлақ сал, Шағыр,
Сақтағаны құдайдың

Саған дағы бар шығар.

Қашады деп сенбесең,
Екі құл мен екі күң,

Бақташыңды сал шағыр.

Алақанды алайын,
Беліме арқан салайын,
Тезек теріп, бой жазып,

Шәрден тысқа барайын.

Алшағыр қандай ер еді,
Сұраған соң сұлуға
Аламын деп қашаннан,
Үмітпен жүрген Алшағыр,

Рұқсатты әбден береді.

Беліне арқан салады.

Қашпасын деп сұлуды,
Екі құл мен екі құқ

Бақташыны салады.

Шәрдің шығып сыртына
Торт бақташы қасында

Қыз Құртқа кетіп барады.

Қалама көйлек қаттысын

Ғазиз жанның тәттісін.

Келіп Құртқа сұрады

Алшағыр ханның сатысын.

Сұраған соң қыз Құртқа
Хан сатысын береді,
Мені қабыл көрді деп,

Жұбайына ереді.

Артық туған қыз Құртқа

Сатыны қолға алады.

Баспалдақты көтеріп,

Тамға сүйеп салады.

Баспалдақпен өрмелеп,
Тамның шығып басына,

Қыз Құртқа кетіп барады.

Шыққаннан соң биікке

Жан-жаққа көзін салады.

Тұлпарды байлап терекке
Бір дуадақ атып ап,
Отқа салып Қобыланды
Шала піскен кезінде

Қанды көбік тарқамай,
Ортасынан бір кесіп,
Дәм көрмеген көп күннен,
Артық туған батырың

Аузына алып салады.

Бір тоғайдың ішінде
Отырғанын батырдың

Сұлудың көзі шалады.

Көріп сұлу сөйлейді:
Әуелі алла алғаным,
Атып мылтық өткізбес,

Басында тіле қалқаның.

Кеткен жері қураған,

Келген жері қуанған.

Тұлпар мініп ту алған,
Туын қанға суарған,
Дұшпан іздеп жол шеккен,

Келген екен салғамын.

Шәріден тысқа барады,
Бойын жазып кәпірден,

Қыз Құртқа әбден алады.

Төрт бақташы қасында
Келді сайдың қасына:
Қыз Құртқа бір сөз бастады,
Құл мен күндер қостады,

Бір құл менен бір күнді,

Ойнай түр деп тастады.

Құлдар күнді ұстады,

Құртқа кетті, біз қалдық.

Бола ғой деп қостады.

Және бір сайдың басына
Бір құл менен бір күнді,

Сен де ойна деп тастады.

Бұлардан қалас болған соң,
Бойын жазып алған соң,
Қолындағы ақ балта,

Тасқа тиіп майрылды.

Дұшпанынан айрылды.

Тоғайым көрген осы деп,
Не болмаса түсі деп,

Бұ тоғайға қайрылды.

Тоғайға келіп енеді,
Терекке басын байлаған,
Шығыршық атып ойнаған,

Бурылды сұлу көреді.

Бұлаңдаған Құртқаны

Тайбурыл анық біледі.

Анасын танып Тайбурыл
Теректегі шылбырын

Жұлып алып жөнелді.

Ат шапқан соң, тәк-тәк деп,

Артынан Қобылан жүгірді.

Ұмтылғанда Тайбурыл
Артық туған қыз Құртқа
Омыраудағы ақ түйме

Ағытып бәрін жіберді.

Есіктің алды ағынды,
Бола жазды шығынды,
Шығын болмай не қылсын
Омырауына Құртқаның

Тұмсығын тыға жығылды.

Ат тоқтаған мезгілді
Бұлаңдаған Құртқаны

Қобыланды батыр көреді.

Артық туған қыз Құртқа
Қол қусырып, түре кеп,

Иіліп сәлем береді.

Құртқа сұлу сөйлейді:
Дүниедегі іңкәрім,
Екі саулық, бір тоқты,
Баһар айдағыр жарым

Бұрын жетті өзіңнен

Астыңа мінген тұлпарың.

Тұлпар мініп ту алған
Аман-есен келдің бе,
Жұрт иесі, сұңқарым?
Қалмақтың шектім тұлпарын

Сақтадым жаудың, қаласын
Дұшпанның көрдім аласын
Құдай қосқан, сұлтаным,
Әлдеқандай қыласың?

Жаманның, көрдім жаласын,
Үкімменен қинайды,
Коп дұшпанның баласын,

Сөзге қайым келеді.

Қаусырма иек, тіл мен жақ,
Қауыштырды сәлемет,
Бұларды сақтап жаббар хақ,
Ала қапты бес бүктеп

Ішіне тықты қыз Құртқа

Арыстанды сынамақ.

Қобыланды сонда сөйлейді:
Артық туған қыз Құртқа,
Қында заман баяғым,
Кім ұстамас жылқының

Жекелеп қашқан саяғын,
Бірді таппа мыңды тап,
Көріп келдім бұл сапар

Жалғыздықтың азабын.

Адам болып ер жетсе,

Өзіңнің соғар таяғым.

Батырың ерлік бастады,

Ерлігін алла қостады.

Тұл болсын деп ақ қапты,

Артық туған қыз Құртқа Қобыланды сынды батырдың Көзінше алып тастады. Қобыланды сонда сөйлейді:

Көптен бері жол жүріп,
Сағынған жарың мен едім,
Кәпірден көріп кемшілік

Сарғайған күттім сен едің.

Арманым жоқ дүниеден
Есен-аман қауыштым,

Құдай қосқан қосағым.

Ата-анам көп қалдым

Көре алмаспын деп едім.

Ақылды туған Құртқажан,
Қыпшақтың мекен жайлауы
Қараспан еді еркені
Көрмегелі сіздерді

Кеп болып еді Құртқажан,
Керіселік кел бері,
Құртқа келіп көрісті,
Осы келген сапардан

Қайғы менен машақат

Қобыланды керген көп істі.

Екеуі де келісті

Керіскелі келісті.

Көрісіп болып екеуі,
Арманым жоқ құдайға,
Аман-есен көрдік деп
Көңіліндегі қашаннан

Қайғы зарын шығарып,

Екі сұңқар кеңесті.

Әлқисса, екеуі біраз сөйлескеннен кейін Қобыланды батыр тоғайға қарап, жүре бастап қыз Құртқаға: «Жүр!» деп еді, қыз Құртқа: «Жаманның сөзі ащы» деп, «Ертең құдай қалап еліңді қолыңа қаратқан күні ата-анасын, ел-жұртын қолына алмастан бұрын қатынын алды деген атаққа қаларсың, сақтаған құдай, езі сақтар, мен әзірге қала тұрайын, дұшпаның менен ұрысып, теңдесіп алғаннан соң, ғана ата-ана, ел-жұртыңмен бірге қолыңа келермін, әзірге сабыр етіңіз», — деді. Онда Қобыланды тұрып: Сұлтаным сағынып келгенде, қолына ала қоймады деген сөзге қалам ба деп, сені Қараспанға апарып тастап, қайтып келіп арыз қылмақшы едім», — деп мынау сөзді айтады: Болғайды, болғай болғай ма. Болдайдың түбі тыңғай ма.

Өтірік айтқан оңғай ма,
Түлкі киген тоңғай ма,
Бұл ақылың Құртқажан,

Падишаға бітсе болмай ма.

Сөзің дұрыс Құртқажан,

Тапсырдым сені құдайға.

Құртқа сонда сөйлейді:

— Жарылқасын құдайым,

Сұлтаным сенің бетіңнен
Ойынбалық кетпейді,
Жазды судың шетінен
Шырағым жаның сау болса,

Шыға алмас жаның сау болса,
Шыға алмас дұшпан көтімнен,
Сұлтаным бұршы мойныңды,

Бір сүйейін бетіңнен.

Мойнын бұрса Қобылан нар
Аузынан сүйді Құртқа жар,
Көбірек тұрды құшақтап,

Қобыланды ерге ынтызар.

Жаз мінгенім жалқы еді,
Қыз мінгенім қонды еді,
Жасаған құдай оңдаса,

Сүйгенімнің алды еді.

Артқаным қайың қос еді,
Асқаным алтын мосы еді,
Ондамаса құдайым

Сүйгенімнің соңы еді.

Асық боп жүрген қыз
Құртқа Аузын сүйді аймалап,
Бетінен сүйді қармалап,
Дұшпанға таяр Қобыланды

Жеті пірді даралап,
Мауқын Құртқа басқан соң,
Қобыланды тұрып сөйледі:
Әбзел салдым алаға,

Жау іздедім алыстан
Ағайын-туған қарындас
Қарамай қатын, балаға,
Мұнша Құртқа бой жазып,

Неге шықтың далаға,
Жеңіп алған ел қалмақ,
Келінін, қашып кетті деп,
Барғанша қорлық көрсетер,

Атаң менен енеңе.

Құртқажан, сонда кешікпей,

Қайт тезірек қалаға.

Құртқажан сәлем айтарсың
Атам менен анама,
Әсіресе қалың қыпшақтың
Жасы үлкен ағаға,

Жасы кіші балаға.

Сұлтаным келді дегейсің

Ағайын жұрттан садаға.

Қош, аман бол, Құртқажан,
Ертеңге шейін тапсырдым,

Бір жаратқан аллаға.

Ертеңгі күн таң атса,
Тұлпар туған бурылды
Қалауым деп мінейін,
Дауыл соққан пір аңды,

Кебінім деп киейін,
Сіздерді алған дұшпанға,
Жалғыз да болсам тиейін,
Мінер көріп байланған,

Біздің қыпшақ бал асы,
Қойсын бүгін ұйқысын
Түніменен сайланып,
Бітіре берсін жұмысын,

Ер басына тоғайдан
Кесіп алсын бір келтек,
Арғымақ аттай жарасын,
Ашқарынға шыққанда,

Еске алған қарындас,

Зор қақпадан табылсын.

Құртқа сонда сөйлейді:

— Қайт десең, сұлтан кайтайын,

Алшағыр соққан қалаға,
Көргеннен соң шығып ем,

Шыдай алмай далаға.

Сұлтаным сенен айрылып,

Ішім толды налаға.

Шыбыныңды сұлтаным,
Бір жаратқан тапсырдым,
Қандай қара басыңнан,
Мендей жарың садаға

Амандасып қыз Құртқа,

Шәрге қайтып жөнелді.

Қобыланды сондай балаға
Мінген аты жарады,
Ішкен асы сұлудың

Бойын енді тарады.

Көңілі тасып, шат болып,
Ұлы бесін кезінде
Шұбалаңдап қыз Құртқа

Шәрге кетіп барады.

Айрылған соң Құртқадан,
Жұмысы бітіп құл мен күң
Жатыр екен ұйықтап,
Келе жатқан жолынан

Оятып Құртқа алады.

Төрт бақташы қасында
Бұлаңдаған қыз Құртқа
Алшағырдың қалаға

Тезірек жүріп барады.

Қобыландының келгенін
Тоқтар басы көп қыпшақ
Есіткен соң Құртқадан
Көңілі тасып қуанып,

Шаттанысып қалады.

Қыз Құртқаның соңынан
Күннің батыс астынан
Шұбылған қалың шаң шықты,
Шаң астына қараса

Ақмоншақ аты астында
Кәмшат бөркі басында
Екі бөрі қасында
Ақмоншақ атпен бұлаңдап,

Қарлыға сұлу бұл шықты.

Қарлығаның соңынан
Қара жалғыз құла атпен
Қобыландыға қосылды
Сейілұлы Қараман,

Қараманның соңынан
Айдынды орақ, айды орақ,
Айбалтасы қанды орақ

Балалы тауда бар дұзақ.

Есіктің алды балдырған,
Нан піседі тандырдан,
Кәпірдің көңілін қалдырған,
Қазақтың отын жандырған,

Жіңішке жирен аты бар,
Аллаға жеткен даты бар,

Бірге келді ер Орақ.

Қобыландының көп халқын
Кәпір алды деген соң,
Шақырушы Қарлыға,

Жеткен екен сол шырақ.

Артық туған Қобыланды

Еркінше шауып көсілді.

Келеді деген бұларды

Жоқ еді ердің есінде.

Артынан келіп үш көкжал,
Қобыланды менен бас қосып,
Есендік саулық айтысып,

Амандасты бесінде.

Әлқисса, Қобыланды, Орақ, Қарлыға мен Қараман төртеуі бастарын қосып, көңілдері өсіп бүгін тынығалық, ертең Алшағырдың қаласын шабалық деп, мауықтарын басып жата берді. Бұлар сүйтіп өздеріменен өздері мәз-мейрам болып жатқанда, Алшағыр ханның қарт шешесі Қора көтеріп бал ашып отырып, баласы Алшағыр ханға айтқаны:

Кемпір келіп сөйлейді:

—Жалғыз ботам, Алшағыр,

Сөзіме құлақ сал, Шағыр,
Басынды көтер, жан балам,
Қастары төмен салынған,
Іздеген дұшпан жиылған,

Жалынбаса жайылған,

Бейне Қобыланға ұқсайды.

Келді балам, тұсыңа.

Қоңқақ мұрынды, қой көзді
Орта бойлы, нұр жүзді,

Қараман келгенге ұқсайды.

Келді, балам, тұрсана.

Жіңішке жирен аты бар,
Аллаға жеткен даты бар,
Орта жүздің бегі еді,

Орақ келгенге ұқсайды.

Келді, балам, тұрсана.

Алшағыр сонда сөйлейді:

—Қызыл тілді сөйлеткен,

Қаусарма жақ пен иегім,

Сырық тартқан білегім.

Бұл сөзіңе, ал шеше,
Қозғалмайды жүрегім,
Жоқ сөзді айтып қинама
Қайдан келсін бұл жерге

Көбікті барып жоқ болған,

Қобыланды ердің сүйегі.

Кемпір сонда сөйледі:

— Жіңішке жирен аты бар,

Аллаға жеткен даты бар
Орақ келген ұқсайды,
Қорасан жүзді, қой көзді,
Қараман келгенге ұқсайды,

Ақмоншақ аты астында,
Кәмшәт бөркі басында

Қарлыға келгенге ұқсайды.

Қоңқақ мұрын, қой көзді
Орта бойлы, нұр жүзді,
Келді, балам, бурылмен

Қобыландыға ұқсайды.

Су түбінде торқамын,
Ақ бөкендей жортамын,
Келді, балам,бурылды

Қобыланды деп қорқамын.

Бөлінсе балам біздің халық
Басыңнан көшер аруақ
Астындағы алтын тақ

Қой мінер деп қорқамын.

Таңбасыз жатқан тайынды
Таңбалар деп қорқамын,
Енсіз жатқан қойыңа,

Ен салар деп қорқамын.

Үстіндегі ақ сауыт
Бұйырып соққан ер дауыт
Сол киер деп қорқамын
Алдынан шапса түске озған

Томаға көзді қасқа азбан
Сол мінер деп қорқамын,
Тамыры жерге тараған,
Жапырағы әммесі

Сом алтыннан жараған
Киік пе екен деуші едім,
Тау текедей маңыраған,

Сол кесер деп қорқамын.

Атанның жиған байтақ жұрт

Бүлдірер деп қорқамын.

Қанікейдей көрікті қыз
Тінікейдей текті қыз

Күлдірер деп қорқамын.

Шағалаға сәулі сап,

Идірер деп қорқамын.

Менің өзім нашармын,
Әрдің аузын ашармын,
Сен жатсаң да мен жатпан,
Қанікейдей көрікті қыз

Тінікейдей текті қыз
Жау қолында жылатпай
Күймеге салып екеуін

Бұл шаһардан қашармын.

Ат жеткізіп, қу кемпір
Қызын салып күймеге
Қолына тисе сұлу қыз

Әркім әуес сүймеге.

Қарамады қу кемпір,

Алтын-күміс дүниеге.

Мінген аты алады,
Ұлы бейіс кезінде
Қызын салып күймеге
Қақпадан шығып қадалаға

Кемпір қашып барады.

Қызын салып күймеге
Қашқанын біліп кемпірдің
Көбіктінің Қарлыға
Қу кемпірге білдірмей

Қанікей менен Тінікей
Екі қызды біржола

Ұрлап алып қалады.

Қарлығаның алғанын
Сейілұлы Қараман

Қиядан көзін салады.

Қызды алғанын білген соң

—Қарлығажан, сауға деп,

Қарлығаның алдынан

Қараман кетіп барады.

Қарлыға сонда сөйлейді:

— Көлге біткен жікенсің, Бүршігі жоқ тікенсің.

Артық асқан бағың жоқ,
Құдайдан сұрар ойың жоқ,
Әзіңе біткен мал-жанды

Сауғадан жиған екенсің.

Ақмоншақ атпен желейін,
Байытқалы келіп пе ем,

Қияттың жарлы кедейін.

Қараман аға не дейін,
Өзімнің басым сауғадан
Құтыла алмай жүргенде

Мен кімге сауға берейін.

Қараман сонда сөйледі:

— Мұсылманға мырза аттық,

Кәпірге болсын қызаттық
Шырағым сауға сұрадым
Қанікей мен Тінікей
Екі қызды бер маған,

Қарлығажан, сені алмаймын,

Басыңа бердім азаттық.

Қылшық жүнді қарады,
Шығара алмай барады,
Бейне толған сананы
Қарлыға сондай сұлудың

Көңілі қатты сүйеді

Қобыландыдай баланы.

Қанікей мен Тінікей
Қос сұлуды бір беріп
Артық туған Қарлыға
Қарамандай жаманнан

Басын сатып алады.

Басын қосып төрт көкжал,
Кеш болған соң жайлап,

Бір төбеге келеді.

Күліп-ойнап төртеуі
Қоржынға салған азықтан

Бұйырған дәмді татады.

Кірпік ілмей торт көкжал

Таң сарғайып атады.

Таң шолпаны батады.

Асылға жасық жақпады
Масыл, масыл, масыл ма,
Аққа құлпы жасыл ма,
Ғашық боп жүрген Қарлыға

Қараманнан шыға алмай

Қашаннан бері қан құсып.

Басын қосқан сықылды

Қобыланды қыран асылға.

Таң атқан соң төрт көкжал,
Қаруларын киініп,
Бір құдайға сыйынып,

Аттарына мінеді.

Үстіне сауыт киеді,
Беліне байлап болатты,

Қарына найза іледі.

Алшағыр соққан шәрдің
Туын алып батырлар

Қақпасына жүреді.

Қақпаға жақын келгенде,
Артық туған Қобыланды

Ақ сұңқар құстай түледі.

Жаны төзбей Қобыланды
Жалғыз өзі шәһәрға

Ат қоюға ойланды.

Ата, ана, қарындас
Жатқаннан соң кәпірде,
Қалың қыпшақ көп елі
Қақпаның келіп аузына

Қобыланды батыр ақырды,
Қарт бурадай бақырды,

Алшағыр деп шақырды.

Қобыланды келіп сөйлейді:

— Ей, Алшағыр, Алшағыр,

Сөзіме құлақ сал, Шағыр,
Менің атым Қобыланды
Қара қасқа атың міне шық,
Ақ сауытың кие шық,

Қарыңа найза іле шық.

Әуелі бастан алмай шық,
Алды - артыңды жалмай шық,
Арманда қапыл болмай шық,
Белес-белес бел еді,

Хан болғалы Алшағыр
Халқына тиіп пайдасы,
Қатарынан Алшағыр,
Асып жүрген айласы,

Мұсылманның қанша ердің
Басын жойған ер еді. Алшағыр!
Деп шақырған
Қобыландының дауысы

Құлағына келеді.

Шыдай алмай Алшағыр,

Үстіне сауыт киеді.

Беліне байлап қылышты,

Қарына найза іледі.

Ертеңнен шапса, кешке озған,
Томаға көзді қасқа азба
Алтын тұрман ер салып,

Атына батыр мінеді.

Қара қасқа тұлпардың

Құйрығын шарт түйеді.

Ақырып тұрған батырдың
Қорықты деп бармасам

Алдынан жүре береді.

Қара қасқа бедеумен
Алшағыр шықты қаладан,
Түлкідей көзін жайнатып,
Тасқа жаншыған сүңгісін

Қарыс сүйем бойлатып.

Кергенше жүрген шыдамай
Алшағырды көрген соң
Тайбурыл атты көсілтіп,

Қобыланды шапты даладан.

Екі батыр екпінмен

Жақындасып қалысты.

Өшігіп жүрген батырлар,
Бәтен жауап айтыспай,
Шегінісіп екеуі

Емен найза салысты.

Итерісіп, тартысты

Ат тізесін бүгісті.

Бүге, бүге тұрысты.

Бір-біріне ұмтылып

Тақымдары құрысты.

Бірін-бірі ала алмай,
Бірі дүние сала алмай,
Қақырғаны қан татып,
Ерлер жаннан түңіліп

Ақ күзендей түгісті.

Қанжарменен қармасты,

Семсерменен серместі.

Жамбыдайын ойнады.

Артық туған Қобыланды
Ерегескен дұшпанын

Басын жоймай қоймайды.

Семсер қалды майысып,
Қанжар қалды қайысып,
Бір уақыттар болғанда,
Қобыланды сынды еріңіз,

Найзасын ырғап ендірді,
Алшағырдай кәпірді

Ат көтіне міндірді.

Қаһарланып Қобыланның
От шығады орнынан,
Үмітін үзді Алшағыр,

Шәрлі байтақ жұртынан.

Ұлы сәске болғанда,
Жұмарланып барып жоқ болды,
Қара қасқа аттың сыртынан,
Шәрдің қалын, ішінен

Алшағыр шықты түбектен
Қатуланып Қобыланның
Түгі шықты білектен,
Етке тоқтар қайрат па,

Шаншығанда шықты сүйектен,
Тартып еді шықпады,
Қобыланды ердің найзасы,

Қан мен қатыс жібіктен.

Алшағыр ханды өлтіріп,
Көпірдің күнін қуырып,
Артықша тартып күш етіп,
Найзасын алды суырып,

Бір уақыттар болғанда
Есіктің алды балдырған,

Нан піседі тандырдан.

Қарауыл отын жандырған,

Мұсылман көңілін қалдырған.

Қызылбастың жұртында
Тағы болат, тас болат,
Құртқаны алар сапарға,
Бір өзінің әкесі

Жеті үлкен ағасы
Бірден қырып салдырған
Ағанас пенен Тоғанас,
Алшағырдың соңынан

Қаладан шықты екі жас.

Әке ағасын өлтірген

Ежелден кекті бұлар қас.

Ағасы еді Ағанас,
Інісі еді Тоғанас,
Таптырмай ақыл-айланы,
Қобыланды ерге Ағанас,

Келе салды найзаны.

Қараспанның тауында
Бір қызылбас, бір қазақ,

Бермейміз деп намысты.

Екі батыр шегініп,

Найзаларын салысты.

Найза қанға майысты,

Итерісіп тұрысты.

Ат тізесін бүгісті.

Мінген аты алады,
Атына құшағын жіберді,
Іздегені қызылбас,

Дұшпанын Қобылан табады.

Пірлері кәміл қолдады.

Қобыланды сондай баланы,
Көңіліме болмаса
Ағанастың найзасы
Қобыландының бөксесін,

Қисайтып кетіп барады.

Қобыландының қуаты
Басымырақ болғанын
Көбіктінің Қарлыға

Қиядан көзін салады.

Қобыланды аттан ауғанша,
Ағанасты Қарлыға,

Іліп тастап барады.

Артынан келді Тоғанас
Түзеліп алып бурылға

Қобыланды іліп тастады.

Тоғанастың артынан
Көк қасқа атты Ақжалтай,
Ұрысқа кірді жағдайлап,
Орақпенен ұрсысып,

Ақтайлақты сол жерде,

Орақ іліп тастады.

Ақтайлақтың соңынан
Баласы еді нар Қығыл,
Келіп еді ұрысқа,

Қараман іліп тастады.

Қазан басты Қара дәу,
Шығып еді қаладан

Қарлыға алып тастады.

Қалмақтың қара батыры
Шығып еді қаладан,

Қобыланды іліп тастады.

Мұсылман көрсе оқ атқан,

Қызылбас көрсе жан татқан.

Қырық құлаш Қызыл дәу,
Шығып еді қаладан,

Қараман іліп тастады.

Осынша ердің артынан
Күмбезді найза қолында
Ағын судың сағасы,
Ақ қайырдың жағасы,

Көбікті ханның баласы,
Кәмшат бөркі басында
Нөкері бар қасында,
Өзі он бес жасында

Күйеу болып жатқан осында
Үстіне дұшпан келген соң,
Ұрыспаққа айла таба алмай,
Соғыспаққа дұшпанмен,

Және шықты шәрден
Көк ала атты бір шымбай
Бөтен сөзге қарамай,
Қобыландыны бір жанышты,

Қарлығаны бір шанышты,
Орақты келіп бір шанышты,
Сол бойымен Біршімбай

Сыпыртып өтіп жөнеді.

Қайта айналып шапқанда

Орақты келіп бір шанышты.

Қарлығаны бір шанышты,
Қараманды бір шанышты,
Қобыландыны бір шанышты,

Сыпыртып етіп жөнеді.

Етіне киген жейде еді,

Маңдайы шып-шып терледі.

Біршімбайдың қайраты

Барған сайын өрледі.

Қайраты артық Біршімбай
Самсап тұрған ерлерді

Бір адамдай көрмеді.

Үш-үштен найза тиген соң,

Төрт көкжал да меңдеді.

Әлқисса, Қарлыға Біршімбайдың күшін көргеннен кейін қарулық қылып жеңудің бекерлігін, айламенен құртудың жөн екендігін айтқаны:

Қарлыға тұрып сөйледі:

— Сіздер келіп тұрыңыз, Барайын жалғыз мен, — деді.

Әуелі аллам анайым,
Қақ жаратқан құдайым,
Мал шыдамас жауырға,
Ер шыдамас бауырға

Сіздер кейін тұрыңыз.

Бірге туған ит еді,
Жалғыз өзім барайын,
Мінген аты алады,
Атасы әйел демесең

Қарлыға қыз да ер еді.

Қараман, Қобылан,

Ораққа Жолдастыққа жарады.

Есебін тауып айламен
Өлтірмесек болмас деп,

Бөркін жұлып алады.

Шашын жайып Қарлыға
Ақмоншақ атты бұрып aп,
Ерлердің шығып қасынан
Біршімбайдың алдына

Қарлыға жиылып барады.

Қарлыға батыр сөйледі:
Бірге туған Біршімбай,

Сен кеткен соң, шырағым.

Шәрді басып көп дұшпан,
Дұшпанды қырып шырағым,
Шәрді алдым босатып,
Бір жанымды аямай,

Жалғыздық түсті басыма,
Қайратқа атаң жарамай,
Кеп дұшпанның ішінен
Қашып еді үш батыр,

Жалғыз қудым шыдамай,
Өлсем де жоқ арманым,
Есен-аман сәлемет,
Көрсетті сені бір құдай,

Мені танып жалғызым,

Атыңның басын бұрмадың.

Қайратыңнан айрылсам,
Жалғыз бардым Біршімбай,

Болайын сенің құрбаның.

Менен қашқан үш дұшпан,

Мынау келіп тұрғаны.

Сөзімді тыңда, ай ботам,
Жалғыздық түсіп басыма,
Көңілімде көп қапам,
Осы келген батырлар,

Менен қашқан үш адам.

Бұл дұшпаннан ала алмай,
Басымды саған оса алмай,
Ақыл, айла таба алмай,
Жаудың тұрып қасында,

Жаралы болды сорлы апаң.

Бір туғызған шырағым,
Екеумізді құдайым,
Жақыны көрсе кемшілік,

Кімнің жаны шыдайды.

Жара қатты, жан тәтті,
Жұлып алып бөрікін,
Бірге туған Қарлыға

Алдына келіп жылайды.

Әлқисса, Қарлыға Біршімбайға келіп: «Сен кеткен соң мұсылмандар келіп, біздің шәрді түн ішінде басып ойран-ботқасын шығарайын деп жатқанда. әкең атқа қайрат қылып міне алмай тұрғанда, өзім мініп, жаудың жүзін қайырып, мынау үшеуін қуып мұнда келіп тұрғанда, мені бұларменен бірге жаншығандай мен не қылып едім» — деп бөркін жұлып алып, шашын жайып, ой, бауырымды салып, жылап аттан құлап кетті. Тумасы Қарлығаның бұл қылығын көргеннен кейін Қарлығаны тауға алып барып тастап, келіп қойға тиген бөрідей жауға тимекші болып, Қарлыға қыздың алдына түсіп, қызды соңынан ертіп алып жүре берді. Жол-жөнекей бара жатқанда Қарлыға қыздың Біршімбай тумасын өлтіргені:

Тозады көрпе мақтадан,
Назары арман ауғанда,
Біршімбайды Қарлыға

Найзамен салды желкеден.

Біршімбайдың мінгені
Ай төбелді құла атты,

Біршімбай сынды батырды.

Жан апа деп жылатты,
Жан апасы құрысын,
Өз апасы Қарлыға

Інісін аттан құлатты.

Біршімбайды Қарлыға

Айламенен өлтірді.

Сәтіне ісін келтірмей,
Белес-белес бел еді,
Атасы әйел демесең,
Қарлыға қыз да ер еді,

Біршімбайды өлтіріп,
Көк ала атты жетектеп
Қараман, Орақ, Қобыланды

Үш батырға келеді.

Келгеннен соң Қарлыға
Өз інісін өлтіріп
Көңілі тасып, шат болып,

Батырлар қызға сенеді.

Көрген адам таң қалар
Қарлыға қыздың қорымына,
Көп дұшпанын мұқатып,
Құдай қалар ерлерді

Естері келді орнына.

Қарлыға мінген керме еді,
Қапыда елді Біршімбай,
Қарлыға айла қылмаса,
Күшті туған Біршімбай,

Дұшпанға болар ер ме еді,
Қарлыға менен Қобыланды
Қараман, Орақ төртеуі
Бастарын қосып батырлар,

Намыстарын бермеді.

Қобыланды ердің бақыты

Барған сайын өрледі.

Біршімбайдың соңынан
Басбақты сиыр танадан
Алтын-күміс шанадан
Қалмай қатын, баладан,

Қара қала ерлері
Түгесіліп болған соң,
Тоқтататын адам жоқ,
Тоқтар басы көп қыпшақ,

Шулап шықты қаладан.

Ел жайлауы есілді,
Ақ бөкендей жосылды,
Ұлы қақпа аузында
Қаладан шығып көп қыпшақ

Қойдай маңырап шуылдап,
Қозыдай маңырап дуылдап,

Қобыланды ерге қосылды.

Шуылдап жылап бесінде
Қабыл болды бүл сапар,
Қобыланды ердің мұраты,
Ата-ана көп халқы

Дұшпаннан шығып сәләмәт,
Қобыланды елге көрісіп,

Есендік, саулық сұрады.

Көп дұшпанын мұқатып,

Ерлердің көңілі тынады.

Алшағыр ханның қаласын,

Он жеті күн шабады.

Атаңа нәлет ит қалмақ,

Іздегенін табады.

Үрерге иті қалмады,
Сығарға биті қалмады,
Қобыландының көп халқын,
Жалғыз шапқан Алшағыр

Бүтін жұртын жалмады.

Алтын, күміс бар малын

Ырғап-жырғап алады.

Артық бақыт табады,
Байдың қызы жамылар,
Масаты шекпен шыраңды,
Қият қыпшақ қосылып,

Көп олжаға кенелді.

Қазаннан алған көп малды,
Қараспан тауын бет алып,

Ерлер алып жөнелді.

Артық туған Қобланның

Келмеді дұшпан шетіне.

Ойлаған оның мұратын

Келтірді құдай жөніне.

Үш ай, он күн дегенде
Қараспан тауын жағалап,
Азулы деген көлдерге
Тоқтар бас, коп қыпшақ

Келіп қонды баяғы.

Алшағыр шауып зарланып

Бүлініп көшкен жеріне.

Көлден тарттым борықты,

Ел қонысқа қоныпты.

Кемшілік көріп кәпірден
Пенде болып байланған,
Жылаған қыпшақ баласы
Бұрынғыдан екі есе

Бақдәулетке жолықты.

Келіп қонды көп қыпшақ
Азулы деген көліне
Бұрынғыдай толқысып,

Дәулет бітті еліне.

Артық туған Қобыланның

Ісі келді жөніне.

Келмеді дұшпан жеріне
Кәпірден алған көп олжа
Әділдікпен Қобыланды
Жиып алып көп халқын

Бөліп берді қолынан

Пақыр, кедей, кеміне.

Азулыға қондырды

Қобыланды жиып көп елді.

Қият қыпшақ баласы

Көп олжаға кенелді.

Халықпен қатар олжаны
Үлестен көп алған соң,
Байып қалып қыпшақтың

Жарлысы байға теңелді.

Соңы
Сіздің жай бұл уақытта күншығыста;

қолыма қалам алдым осы қыста.

Мен жаздым күні-түні сіздің үшін,
кысқасы болған шығар асығыс та

Бүл кітап осылайша тамам болды.

(Дүниеде әрбір түрлі заман болды);
Асығып, тез бітудің қамын ойлап,

жазуы тәуір емес жаман болды.

Бүл кітап осылайша болды тамам

(Сақтасын әр нәрседен хақ тағалам).

Көңіліңіз ағаңызға ренжімесін
қыса жазып,сәлем інім саған
1894жылы12 декабрь

Пікірлер (0)

Әзірге пікір жоқ.