Мен реттеушілердің әрекеттері, сот құжаттары, компания хабарламалары немесе жарияланған жаңалықтар сияқты ресми құжатталған оқиғаларды сипаттағанда, оларды бастапқы дереккөздермен салыстырып тексердім. Ресми жазбаларда сәйкессіздіктер болған жерлерде мен оны атап өттім. Күмәнданған тұстарымды да жасырмадым. Өз ойларымды, сезімдерімді және мақсаттарымды сипаттағанда, барынша шынайы болуға тырыстым. Бұл сырттай көрінгеннен де қиынырақ. Мен бәрін мінсіз естей алмаймын. 2017 жылдың көп бөлігінде күніне 3 сағат қана ұйықтадым. Кейбір бөлшектер бұлыңғыр. Мен сол кездегі білгенім мен кейін білгенімнің, сол кездегі сезімім мен қазіргі сезімімнің аражігін ажыратуға тырыстым.

Басқалармен сөйлескен сәттерімді сипаттағанда, егер тікелей дәйексөздер ресми жазбалардан алынбаса, мен өз жадыма сүйендім. Мен диалогтарды ойдан шығарған жоқпын. Нақты детальдарды сенімді түрде еске түсіре алмаған жерлерде, ешкімнің аузына сөз салмай, тек әңгіменің жалпы сипатын баяндадым.

Кейбір мәліметтер — әсіресе менің отбасым, белгілі бір кезеңдердегі нақты орналасқан жерім және жеке қаржымның нақты тетіктері туралы ақпарат — мұнда енгізілмеген. Бұл олардың жағымсыздығынан немесе мен бірдеңені жасырғандықтан емес. Бұл олардың жеке құпия болуына және мен айтқым келетін тарих оларды жариялауды талап етпейтініне байланысты.

Түрмедегі тәжірибем туралы тараулар (48-52) ерекше атап өтуге тұрарлық. Менің қамауда болғаным туралы фактілер — қай жерде, қанша уақыт, қандай жағдайда болғаным — ресми жазбаларға негізделген. Ал сол уақыттағы ішкі толғаныстарым тек маған ғана тиесілі. Мен артық айтпай немесе өзім сезінбеген түйсіктерді иемденбей, сол кездегі сезімдерімді жеткізуге тырыстым. Егер басқа тұтқындар мені таныса, мен олардың есімдерін атамадым. Егер күзетшілер маған жақсы немесе жаман қараса, мен олардың ниеттерін болжамай, тек болған жағдайды сипаттадым.

Мен сондай-ақ маған қарсы болғандарға әділ болуға тырыстым. Реттеушілер, прокурорлар, журналистер, бәсекелестер — мен олардың қорытындыларымен немесе әдістерімен келіспеуім мүмкін, бірақ олардың ұстанымдарын дәл көрсетуге тырыстым. Заңды құжаттардан немесе жаңалықтардан дәйексөз келтіргенде, контекстке мән бере отырып, мұқият болдым.

Соңында, кітаптың атауы туралы бір ауыз сөз. «Ақша еркіндігі» — бұл Binance құрылған алғашқы күннен бергі миссиясы: жаһандық деңгейде ақша еркіндігін арттыру. Мен бұл миссияны жазған кезде де оған сендім, қазір де оның белгілі бір нұсқасына сенемін. Бірақ бұл кітап сол еркіндіктің шектеулері, онымен бірге келетін жауапкершіліктер және құру еркіндігін салдардан құтылу еркіндігімен шатастырудың құны туралы да баяндайды.

Бұл — менің тарихым. Бірақ бұл технология мүмкін ететін нәрсе мен қоғам рұқсат ететін нәрсенің арасындағы белгісіз кеңістікте бірдеңе құрып жатқан немесе құратын басқа адамдар үшін сабақ болады деп үміттенемін.

— CZ Дубай, 2025

Бұл кітаптың үстінде менімен бірге жұмыс істеген Патрик Хиллманға алғыс айтамын, ол менің сағаттаған дауыстық жазбаларымды тыңдап, оларды жүйелі дүниеге айналдыруға көмектесті. Сіз менің әңгімелерімнің құрылымын таба білдіңіз.

Йи Хеге, сөздің барлық мағынасында менің серігім болғаныңыз үшін — төзімділігіңіз, шынайылығыңыз және қателескен кезімде бетіме айта алғаныңыз үшін рахмет. Сіз мені өзімнен сан рет құтқардыңыз. Сондай-ақ, менің жадым жаңылмауы үшін әр тарауды мұқият қарап шықтыңыз.

Зерттеулер мен деректерді тексеруге көмектескен Рейчел Конланға алғыс айтамын. Сіздің ұсақ-түйекке дейін мән беруіңіз мені бірнеше ыңғайсыз қателіктерден сақтап қалды.

Менің ата-анама, менде олар ешқашан ие болмаған мүмкіндіктер болуы үшін үйреншікті ортаның бәрін артқа тастап кеткендері үшін рахмет. Мен сіздердің жасаған құрбандықтарыңызды әрдайым түсіне бермейтінмін. Енді жақсырақ түсінемін.

Өмірімнің ең қиын кезеңінде маған кәсібилікпен және адалдықпен жол көрсеткен заңгерлер тобына алғыс айтамын. Сіздер маған заңның айналып өтуге болатын кедергі емес, адам соның шеңберінде әрекет етуі тиіс негіз екенін үйреттіңіздер.

Менің атымнан сотқа хат жазған достарыма және жеке қолдау көрсеткен басқа да көптеген адамдарға рахмет. Кейде сіздердің маған деген сенімдеріңіз менің өз-өзіме деген сенімімнен де асып түсті.

Әлеуметтік желілердегі жазбаларым мен жаңалықтар арқылы менің жолымды бақылап отырған, лайықты кезімде сынап, лайықсыз деп санағанда жақтаған оқырмандарға — сіздердің белсенділіктеріңіз, тіпті жағымсыз болса да, мені не істеп жатқаным және не үшін істеп жатқаным туралы тереңірек ойлануға мәжбүр етті.

Binance пен маған тергеу жүргізген прокурорлар мен реттеушілерге. Мен сіздердің барлық қорытындыларыңызбен келіспеймін, бірақ қазір сіздердің өз жұмыстарыңызды істеп жатқандарыңызды түсінемін. Сіздер өкілдік ететін жүйе мінсіз емес, бірақ ол озбыр да емес. Мұны ертерек түсінгенімде ғой деп армандаймын.

Түрмеде кездескен, есімдерін жарияламайтын тұтқындарға. Сіздер маған кез келген бизнес кітабынан артық төзімділік пен абырой туралы сабақ бердіңіздер.

Көмескі идеяны алып, оны нақты дүниеге айналдырған Giggle Academy командасына рахмет. Сіздердің жұмыстарыңыз мен құрғым келетін болашақты білдіреді.

Және осы кітаптың оқырмандарына, кім болсаңыз да. Сіздер маған бәрімізде бар ең құнды нәрсені — уақыттарыңызды бердіңіздер. Мен бұл кітапты сол инвестицияға тұрарлық етуге тырыстым.

Бұл беттердегі деректер немесе пайымдаулар бойынша кез келген қателіктер тек маған ғана тиесілі.

— CZ

Мен бұл сөздерді Тынық мұхиты уақытымен сағат 14:47-де Сиэтлдегі қонақүй бөлмесінде отырып, X желісінде жаздым. Мәлімдеме қысқа, кәсіби, мен бұған дейін жүздеген рет дайындаған корпоративтік хабарламалардың бірі болды. Бірақ ол хабарламада мен «жіберу» түймесін басқаннан кейін орнаған оғаш тыныштық қамтылмады — оны ешқандай пресс-релиз жеткізе алмайды. Хабарлама дыбыстары тиылды. Телефон дірілдеуін қойды. Алты жыл ішінде алғаш рет мен әлемдегі ең ірі криптовалюта биржасына жауапты емес едім.

Бірақ мен асығып барамын. Бұл кітап — өзімді ақтау емес. Бұл кешірім сұрау туры да, жеңіс шеруі де емес. Бұл жай ғана өз тарихымды басқалар мен үшін жазып бермес бұрын, өз аузыммен айтып беру әрекетім — өйткені олар жазады, жазып та жатыр, және олардың көбі маңызды бөлшектерді бұрмалап жіберді.

Бұл мемуардың құрылымы үш бағыт бойынша жүреді және мен олардың әрқайсысында не бар екенін ашық айтқым келеді.

Бірінші бағыт — тексерілетін фактілер. Бұл ресми жазбалар арқылы расталатын оқиғалар: сот құжаттары, Әділет департаментінің (DOJ) пресс-релиздері, негізгі БАҚ есептері, ресми компания хабарламалары. Мен 2023 жылдың 21 қарашасындағы кінәмді мойындауымды сипаттағанда, мен федералды сот залында стенограммалар мен құжаттармен бекітілген оқиғаны айтып отырмын. Мен төлеуге келіскен 50 миллион долларлық жеке айыппұлды атап өткенде, бұл цифр тікелей келісім құжаттарынан алынған. Мен 2024 жылдың 30 сәуірінде төрт айға федералды түрмеге кесілгенімді айтқанда, ол үкім — ресми жазба.

Екінші бағыт — менің жеке естеліктерім: оқиғалардың қалай сезілгені, мен не ойлағаным, неге белгілі бір шешімдер қабылдағаным. Бұл менің есте сақтау қабілетім бойынша барынша шынайы, бірақ жады мінсіз емес. Мен болған оқиға мен болды деп сенетін нәрсенің аражігін мұқият ажыратуға тырыстым. Қызметтен кеткеннен кейін қонақүй бөлмесіндегі тыныштықты сипаттағанда, мен өз басымнан өткенді айтып отырмын. Бірнеше жыл бұрынғы әңгімелерді сипаттағанда, мен оларды естеліктер бойынша қалпына келтіремін және нақты детальдар күмәнді болғанда, оны міндетті түрде ескертемін.

Үшінші бағыт жария етілмеген немесе маған беймәлім болып қалған нәрселерді мойындайды. Үкімет тергеуінің маған беймәлім тұстары бар. Құпия болып қала беретін іскерлік келіссөздер бар. Мен жеке өмірін құрметтейтін тұлғалар бар. Мен бұл олқылықтарды толтыру үшін детальдарды ойдан шығармаймын. Мен жай ғана: «Бұл бөлігін мен білмеймін», — деп айтамын.

Менің айта алатыным — 35 000 фут биіктікте, жер көрінбейтін бұлттарға қарап отырып, бұл жаңалықты алудың қалай сезілгені. Бұл өңім емес, түсім сияқты болды. Кейбір жағынан бұл тіпті әсерсіз де көрінді. Ломпок қаласындағы (Калифорния) қауіпсіздігі төмен мекемедегі төрт айым аяқталып қойған еді. Мен 2024 жылдың қыркүйегінде босап шыққанмын. Кешірім менің соттылығымды жойғанымен, сол айлардағы тәжірибемді, оның алдындағы жылдарға созылған сот процестерін немесе мені сол жерге әкелген шешімдерді жоя алмады.

2024 жылдың 30 сәуіріндегі үкім кесу отырысы оғаш тәжірибе болды. Айыптаушы тарап отыз алты айға бас бостандығынан айыруды сұрады. Менің қорғаушым сынақ мерзімін сұрады. Судья төрт айға тоқтады — бұл үкімет сұрағаннан едәуір аз, бірақ мен үміттенгеннен көбірек еді. Мен Сиэтлдегі сот залында судьяның уәждерін тыңдап отырып, өмірімнің мен болжай алмайтын бағытқа өзгерейін деп жатқанын сезіндім. Үкім Банктік құпиялылық туралы заңды бұзғаны үшін — атап айтқанда, Binance-те ақшаны жылыстатуға қарсы тиімді бағдарламаны құра алмағаны және қолдамағаны үшін кесілді. Бұл айыпты мен келісімнің бір бөлігі ретінде қабылдадым, компанияның ерте өсу жылдарында комплаенске деген көзқарасымда қателіктер жібергенімді мойындадым.

Кейбір оқырмандар бұл кітаптан өздерінің бұрынғы көзқарастарын растау үшін келетінін білемін. Кейбіреулер менің зұлым болғанымды қалайды. Басқалары менің батыр болғанымды қалайды. Мен екеуі де емеспін. Мен өзім ойлағаннан да үлкен дүние құрған, соның барысында қателіктер жіберген, олардың кейбірінен сабақ алған, ал кейбірінен әлі де үйреніп жүрген бағдарламалық жасақтама инженерімін.

Бұл кітап — сол жолды тек сіздер үшін ғана емес, өзім үшін де түсінуге тырысуым. Соңғы екі жылдың көп бөлігін мен ой үстінде, отбасыммен және достарыммен әңгімелесумен, мен туралы жазылған мыңдаған мақалаларды оқумен өткіздім және олардың қаншалықты мәселенің мәнін түсінбегенін аңғардым. Кейбіреулер мені көреген ретінде суреттеді. Басқалары жауапсыз «ковбой» ретінде көрсетті. Шындық, әдеттегідей, күрделірек әрі қарапайым.

Мен бірдеңе құруды ұнататын адаммын. Мен бюрократиямен және реттеумен күресемін, бұл оларға принципті түрде қарсы болғандықтан емес, менің түйсігім әрқашан мәселені комплаенс арқылы емес, код арқылы шешуге итермелейтіндіктен. Мен он сегіз жасқа толғанша он екі рет көшкен, жаңа ортаға тез бейімделуді үйренген, бәлкім, бір жерде қалып, барлық ережелерді сақтау түйсігі толық дамымаған адам шығармын.

Менің ұсына алатыным — ақша тарихындағы ең құбылмалы кезеңде бір адамның қалай жол тапқаны туралы шынайы баяндама: Ванкуверде бала кезімде алғаш рет балғын сүттің дәмін татқан сәттен бастап, нақты қаржылық құндылықты қозғайтын кодты алғаш жазған кезіме дейін; делдалсыз жұмыс істейтін жүйені құрудың не екенін алғаш түсінген сәттен, мұндай жүйені құру мені Жер бетіндегі ең қуатты үкіметтермен қақтығысқа әкелетінін түсінген сәтке дейін.

Бұл — мен айтқым келетін тарих. Бұл бірегей болғандықтан емес — кейбір тұстары солай болса да — бұл менің тарихым болғандықтан, және оны басқа біреуден емес, менен естігеніңізді қалаймын.

Сонымен, бәрін басынан бастайық: 1970-жылдардың аяғындағы Қытайдың жағалаудағы қаласында, әлем мүлдем басқаша болған және мен жай ғана заттардың қалай жұмыс істейтінін көру үшін оларды бөлшектегенді ұнататын бала болған кезден бастайық.

Мен кампус компьютерлік зертханаларында сағаттап отыратынмын, көбінесе түн ортасына дейін қалатынмын. Кешкісін зертханаға роликпен баратынмын — Монреальдың жер асты туннельдері мұны тіпті қыста да мүмкін етті — және таңертеңгі уақытқа дейін кофе ішіп, күрделі мәселені шешуден келетін ерекше қанағат сезімімен жұмыс істейтінмін.

Мен академиялық тұрғыдан ерекшеленген студент болған жоқпын. Бағаларым жақсы болғанымен, ерекше емес еді. Мен университеттің әлеуметтік өміріне — бауырластықтарға, клубтарға немесе кампус саясатына ешқандай мағыналы түрде қатысқан жоқпын. Менде болған нәрсе — шоғырлану еді. Код жазу мәселесімен айналысқанда, қалған нәрсенің бәрі жоғалып кететін. Сағаттардың қалай өткенін байқамай қалатынмын.

Бұл шоғырлану әрдайым пайдалы бола бермейтін. Тамақ ішуді, ұйықтауды, экран сыртында әлем бар екенін ұмытып кететінмін. Бірақ бұл нәтиже берді. Мен сол кездегі маңызды тілдерді жетік меңгердім: C, C++, сондай-ақ жаңадан шыға бастаған Java. Мен деректер базасы, желілік жұмыстар және бағдарламалық инженерия принциптері туралы білдім.

Уақыт өте келе мен бұл белгісіздікті басқару стратегияларын жасап шығардым. Мен кодтың өзін жазбас бұрын, алдымен сынақтар жазуды үйрендім. Мәселелерді кішігірім бөліктерге бөліп, әр бөлікті дербес тексеруді үйрендім. Басқа адамдардың кодын оқуды, олардың ұқсас мәселелерді қалай шешкенін түсінуді, олардың идеяларын өз жұмысыма енгізуді үйрендім.

Бұл әдеттер — сынақтан өткізу, декомпозиция (күрделіні қарапайымға бөлу), басқалардан үйрену — менің мансабым бойы маған жақсы қызмет етті. Олар белгілі бір технологияға немесе салаға ғана тән емес. Олар сауда қозғалтқышы немесе криптовалюта биржасы болсын, кез келген күрделі жүйеге қолданылатын ойлау тәсілдері.

Жоба профессор Куперсток мені әлі бакалавриат студенті болғаныма қарамастан, өзінің магистранттарға арналған семинарына шақырған кезде басталды. Оған өзі зерттеп жатқан алгоритмдерді жүзеге асыру үшін мықты бағдарламалау дағдылары бар адам қажет болды. Ал маған стандартты курстық жұмыстардан гөрі күрделірек нәрсемен айналысу мүмкіндігі керек еді. Бұл жақсы сәйкестік болды. Біз айлап нейрондық желі архитектураларымен тәжірибе жасап, оларды түрлі деректер жиынтығында жаттықтырдық, не жұмыс істегенін және не істемегенін құжаттадық. Бұл тәжірибе маған зерттеудің негізінен сәтсіздіктерден — сәтсіз гипотезалардан, сәтсіз эксперименттерден, сәтсіз тәсілдерден тұратынын үйретті, бірақ кейде сәтсіздіктерді ақтайтын түсінік сәттері болып тұрады.

Профессор Куперсток кейінірек мені «өте ақылды» деп сипаттады, бірақ менің кейінгі жетістіктеріме таңданысын білдірді. Мен ол оқытқан ең әсерлі студент емес едім, атақты немесе бай болуы ықтимал студент те болмадым. Бұл бағалау мені мазаламайды. Мен ешқашан академиялық ортада әсер қалдыруға қызыққан емеспін. Мен жұмыс істейтін дүниелерді құрастыруға қызықтым.

Мақаланың өзі менің өсіп келе жатқан сенімділігімнің көрсеткіші ретінде ғана маңызды. Мен академиялық пікірталасқа үлес қоса алдым. Мен басқа адамдарға пайдалы болатын код жаза алдым. Мен сол университеттің компьютерлік зертханасында тапқан идеялар мен технологиялар әлемінде жұмыс істей алдым.

Мен Макгиллді дәстүрлі мағынада бітірген жоқпын. Мен дипломдық талаптарды онлайн білім беру бағдарламасы арқылы орындадым, бұл ол кезде сирек кездесетін, бірақ менің жағдайыма сәйкес келді. Мен тезірек жұмыс бастауға, үйренгенімді нақты мәселелерге қолдануға, тәуелсіз болуыма мүмкіндік беретін ақша табуға асықтым.

Ресми білім беруден кету туралы шешім мен үшін қиын болған жоқ. Мен ешқашан құрылымдық оқу ортасында жақсы нәтиже көрсететін адам болмағанмын. Мен жасау арқылы, құрастыру арқылы, қателіктер жіберіп, оларды түзету арқылы үйрендім. Академиялық әлем сертификаттар мен жарияланымдарды бағалады. Мен кіріп жатқан индустрия нәтижелерді бағалады.

Макгиллден кеткеннен кейінгі алғашқы жұмысым Токиодағы тағылымдама болды, онда Токио қор биржасына арналған бағдарламалық жасақтамамен айналыстым. Бұл 1997 жыл еді, Жапония әлі де онжылдықтың басында басталған экономикалық құлдыраудан айығып жатқан болатын. Биржа өз жүйелерін жаңартып, ескі технологияларды жаңа, жылдамырақ баламалармен алмастырып жатқан. Мен сол талпыныстың кішкентай бір бөлігі болдым, бірақ бұл менің қаржылық технологиялар әлемімен алғашқы танысуым еді және ол кейінгі барлық нәрсеге әсер етті.

Бұл менің білімімнің нақты нәтижелері еді. Олар ешқандай дипломда жазылмаған. Оларды ешбір мекеме растай алмайды. Бірақ олар маған кейінірек жүйелерді құруға, қиындықтарды жеңуге, басқалар тоқтап қалуы мүмкін жерде алға жылжуға мүмкіндік берді.

Қыстағы Монреаль — бұл төзімділік сынағы. Суық сізді үй ішінде болуға мәжбүрлейді, жабық кеңістікте өзіңізді айналысатын іс табуға мәжбүрлейді, сіз басқара алмайтын жағдайларға шыдамдылық танытуға үйретеді. Мен Монреальдан 1997 жылдың жазында кеттім, бір чемоданмен және бұрын-соңды таппаған ақша төлейтін жұмыс ұсынысымен Токиоға бет алдым. Мен жиырма жаста едім. Не істеп жүргенімді білемін деп ойладым. Шын мәнінде білмеген едім. Бірақ мен үйренуге дайын болдым.

Мен Токиода қаржы нарықтарының, негізінен, ережелер жүйесі екенін түсіндім. Әрбір транзакция белгілі бір шекараларда жұмыс істейді: баға шектеулері, көлем шектеулері, уақыт шектеулері. Кім сауда жасай алатыны, қашан жасай алатыны, олардың тапсырыстары қалай форматталуы керектігі туралы ережелер бар. Бұл ережелер белгілі бір себептермен — кейбірі тарихи, кейбірі реттеушілік, кейбірі практикалық себептермен бар — бірақ бағдарламашы үшін олардың бар болғаны және дәл орындалуы маңызды.

Нақты жұмыс осы шекті жағдайларда болатын. Қалыпты жағдай — сатып алушы сатушымен кездеседі, сауда орындалады — қарапайым еді. Оны кез келген адам жүзеге асыра алатын. Сенімді жүйені қауіпті жүйеден ажырататын нәрсе — оның ерекше жағдайларды, көпшілік адамдар басына түскенше ойламайтын миллионнан бір болатын сценарийлерді қалай өңдейтіні еді.

Мен бұл шекті жағдайларға айлап уақыт жұмсадым. Мен бизнес-талдаушылармен бірге отырып, олар ешқашан ойлап көрмеген жағдайларда не болуы керектігі туралы шексіз сұрақтар қоятынмын. Мен осы сценарийлерді модельдейтін сынақтар жазып, жүйенің істен шыққанын бақылап, сосын оны жөндеп, кейін оның істен шығуының жаңа жолдарын іздейтінмін. Бұл жалықтыратын, бірақ өте маңызды жұмыс еді.

Токио қор биржасы маған басында ерікті болып көрінген шектеулермен жұмыс істеді. Баға шектеулері болды — акциялар бір күнде тек белгілі бір пайызға ғана өзгере алатын. Сауда-саттықты тоқтату (trading halts) болды — егер бағалар тым тез қозғалса, нарық адамдарға ес жиюға мүмкіндік беру үшін кідіретін. Қысқа сатылымға (short selling), бағдарламалық саудаға, шетелдік меншікке шектеулер болды.

Уақыт өте келе мен бұл шектеулердің ерікті емес екенін түсіндім. Олар ондаған жылдар бойғы нарық құлдырауларының, дүрбелеңдер мен «көпіршіктердің» жинақталған даналығы еді. Әрбір ереже үлкен шығынмен алынған сабақты білдіреді. Баға шектеулері болды, өйткені бақылаусыз құбылмалылық байлықты ол құрылғаннан гөрі тезірек жойып жіберуі мүмкін еді. Сауданың тоқтатылуы болды, өйткені бақылаусыз жылдамдық қателіктерді апатқа айналдыруы мүмкін еді.

Мен сондай-ақ Токиодағы қаржылық технологиялар мәдениеті туралы білдім. Ол мені ренжітетіндей дәрежеде консервативті еді. Өзгерістер ауқымды құжаттама мен мақұлдауды талап етті. Жаңа идеяларға күдікпен қарайтын. Басымдық инновацияда емес, тұрақтылықта болды. Сенімді жұмыс істейтін жүйе, жақсырақ жұмыс істейтін, бірақ әлі дәлелденбеген жүйеден жоғары бағаланды.

Бұл консерватизм негізсіз емес еді. Токио қор биржасы орасан зор ақша көлемін өңдеді. Сәйкестендіру механизміндегі қателік миллиардтаған иенге шығын келтіруі мүмкін еді. Биржаны басқаратын адамдар жүйелер істен шыққанда не болатынын көрген — нарықтың құлдырауы, реттеуші органдардың тергеулері, халықтың сенімін жоғалту. Олар пионер болуға қызықпады. Олар келесі апатқа жауапты болмауға мүдделі болды.

Мен бұл көзқарасқа қарсы шықсам да, оны құрметтедім. Мен жас және шыдамсыз едім. Мен тезірек, тиімдірек, талғампазырақ дүниелерді жасағым келді. Биржа бұзылмайтын дүниелерді жасағым келді. Екі көзқарас та орынды еді. Олардың арасындағы шиеленіс менің қаржылық технологиялар саласындағы бүкіл мансабымды айқындады.

Токиода өткізген уақытым маған мәдениеттер арасында жұмыс істеуді де үйретті. Мен өз бөлімімдегі санаулы жапон емес қызметкерлердің бірі болдым. Мен сол контексте тиімді болатын қарым-қатынас тәсілдерін үйренуім керек болды: тікелей емес, жанама сөйлесу, иерархияны құрметтеу, қажетсіз баяу көрінетін процестерге шыдамдылық таныту. Мен қателіктер жібердім. Байқаусызда адамдардың көңіліне тидім. Кешірім сұрауды және бейімделуді үйрендім.

Техникалық жұмыстың өзі өте қызықты болды. Мен тек белгілі бір жағдайларда ғана пайда болатын қатені іздеуге бірнеше күн жұмсайтынмын: мысалы, тапсырыстар кітабы дәл толған кезде, уақыт белгісі түн ортасында ауысқанда немесе тапсырыстардың екі ерекше түрі бір уақытта келгенде. Бұл қателер басқатырғыштар сияқты еді және оларды шешу маған Макгилл зертханасында сезінген қанағатты сыйлады, бірақ бұл жолы нақты ақша менің шешімдеріме тәуелді екенін білу сезімді күшейтті.

Бір оқиға болды — мен оның егжей-тегжейін бермеймін, өйткені оларды дәл есімде сақтамадым және болған жағдайды бұрмалағым келмейді — сынақ кезіндегі қателік модельденген нарықтың дұрыс жұмыс істемеуіне әкелді. Ол қолданысқа енгізілгенге дейін анықталды, бірақ одан кейінгі тергеу жұмыстары апталарға созылды. Кодтың әрбір жолы тексерілді. Әрбір жорамал күмәнге алынды. Бұл тәжірибе маған қаржылық жүйелердегі қателіктің құны тек тікелей шығын емес екенін үйретті. Бұл сенімді жоғалту, реттеуші органдардың тексеруі, мәселенің шешілгенін дәлелдеу үшін қажетті шексіз кездесулер мен есептер.

Мен Токиодан 2001 жылы, төрт жылдан кейін кеттім. Мен білуге келген нәрсені үйрендім: қаржы нарықтары техникалық деңгейде қалай жұмыс істейді, нақты ақшамен жұмыс істейтін жүйелерді қалай құру керек, шекті жағдайлар мен сәтсіздік режимдері туралы қалай ойлау керек. Мен сондай-ақ дәстүрлі қаржының консервативті мәдениетіне сәйкес келмейтінімді түсіндім. Мен жылдамырақ қозғалғым келді, жаңа нәрселерді байқап көргім келді, көбірек инновация үшін көбірек тәуекелге барғым келді.

Бірақ мұның бәрі болашақта болатын. 2001 жылы Нью-Йоркке көшу үшін заттарымды жинап жатқанда, мен өзіммен бірге алдағы жиырма жылда жұмысыма бағыт-бағдар беретін принциптер жиынтығын алдым: ережелерді құрметте, бірақ олардың не үшін бар екенін түсін. Бәрін тексер. Шекті жағдайларды өңде. Және әрбір транзакцияның артында нақты ақша, нақты адамдар және қателесудің нақты салдары тұрғанын ешқашан ұмытпа.

Бірақ техникалық қиындықтар жұмыстың бір бөлігі ғана еді. Мен сондай-ақ командаларды басқардым, бірнеше кеңселер — Нью-Йорк, Лондон, Токио бойынша жұмысты үйлестірдім. Екі жылдан аз уақыт ішінде мен үш рет лауазымымды өсіріп, ақырында үш континентке таралған сексен адамдық ұйымды басқардым. Бұл менің ауқымды басқарудағы алғашқы тәжірибем болды және мен инженерлерді басқару инженериядан өзгеше екенін тез түсіндім.

Инженер мәселелерді тікелей шешеді. Менеджер басқа адамдарға мәселелерді шешуге көмектесу арқылы шешеді. Бұл басқа дағдыларды талап етеді: қарым-қатынас, өкілеттіктерді беру, өзіңіз жасағандай дәл болмаса да, нәтижелерге төзімділік таныту қабілеті. Менің бойымда бұл дағдылар табиғи түрде болған жоқ. Мен кодты өзім жазғым келді, сапаны тікелей бақылағым келді. Басқалардың мен басқаша жасайтын жұмысты орындауына сенуді және бақылауды босатуды үйрену біртіндеп жүретін, кейде ауыр процесс болды.

Мен Bloomberg-те байқаған және кейінгі жұмысыма көбірек қатысы болатын нәрсе — дәстүрлі қаржының тәуекелге деген көзқарасы мен кейінірек криптовалютада кездестіретін көзқарас арасындағы қарама-қайшылық еді. Дәстүрлі қаржыда тәуекелді бақылау ең басты орында болды. Әрбір жүйенің валидацияның бірнеше деңгейі болды. Әрбір өзгеріс ауқымды сынақтарды талап етті. Әрбір сәтсіздік қайталанбауы үшін егжей-тегжейлі талданды.

Бұл тәсілдің артықшылықтары болды. Ол апатты шығындардың алдын алды. Ол нарықтың тұрақтылығын сақтады. Ол реттеушілерді қанағаттандырды. Бірақ оның құны да болды. Ол инновацияны баяулатты. Ол жүйелерді күрделі және өзгертуге қиын етті. Ол жаңа идеяларға қарсылық танытатын ұйымдық мәдениеттерді қалыптастырды.

Bloomberg-те мен қаржы нарықтарының жаһандық сипатымен де таныстым. Біздің жүйелеріміз Чикаго, Лондон, Франкфурт, Токио, Сингапур биржаларына қосылды. Сауда-саттық күннің батысымен бір нарықтан екіншісіне ауысып, тәулік бойы жүріп жатты. Бір жердегі мәселе басқаларына тізбекті әсер етуі мүмкін еді. Бір юрисдикциядағы реттеуші өзгеріс бүкіл әлем бойынша операцияларға әсер ете алатын.

Әртүрлі уақыт белдеулеріндегі командаларды басқару қиын болды. Мен күнімді Лондонға қоңырау шалудан бастап, Нью-Йорктегі кездесулермен жалғастырып, Токиоға хабарласумен аяқтайтынмын. Мен қысқа уақыт ішінде тиімді жұмыс істеуді, толық емес ақпаратпен шешім қабылдауды және өзім тікелей бақылай алмайтын жағдайларды реттеуде командаларыма сенуді үйрендім.

Бұл жұмыс көп жағынан нәтижелі болды. Bloomberg талантты адамдары бар табысты компания еді. Маған жақсы төленді. Мен бүкіл мансабымда құнды болатын дағдыларды меңгердім. Бірақ менің мазасыздығым арта бастады. Инновациялар қарқыны тым баяу сезілді. Мақұлдау деңгейлері қажетсіз болып көрінді. Мен өз бетімше, тезірек қозғалатын бірдеңе құрғым келді.

Бұл мазасыздық тек маған ғана тән емес еді. Bloomberg-те бірге жұмыс істеген көптеген адамдар да осындай сезімде болды. Кейбіреулері мәдениеті кәсіпкерлікке жақын хедж-қорларға кетті. Кейбіреулері өз компанияларын ашу үшін кетті. Қаржылық технологиялар индустриясы ірі институттарда өз өнерін үйреніп, кейін сол шеберлікті еркін қолдана алатын ортаны іздеген адамдарға толы болды.

Мен Bloomberg-тен төрт жылдан кейін, 2005 жылы кеттім. Менің кетуім жақсы жағдайда өтті. Мен ол жерде табысты болдым, олар менің қалғаныма қуанышты болар еді. Бірақ мен басқа нәрсеге дайын едім. Мен жиырма сегіз жаста едім, әлемнің екі ірі қаржы орталығы үшін сауда жүйелерін құру тәжірибем болды. Біраз ақша жинадым. Сауда технологияларының келесі буыны қандай болуы керек екендігі туралы идеяларым болды.

Бірақ менде компанияны басқару тәжірибесі болған жоқ. Мен командаларды басқардым, бірақ кіріске, жұмысқа алуға, жалақы төлеуге немесе клиенттерге өнім сатуға ешқашан жауапты болған емеспін. Бұл мен үйренуім керек дағдылар еді және мен оларды қателіктер мен сәтсіздіктер, кейде кездейсоқ табыстар арқылы қиын жолмен үйренер едім.

Bloomberg-тегі уақытым мен одан кейінгі кезең арасындағы айырмашылық өте айқын болды. Bloomberg — барлық нәрсе үшін бекітілген процестері мен процедуралары бар ірі, қалыптасқан компания еді. Менің келесі жобам стартап болмақ, онда ештеңе қалыптаспаған және бәрін нөлден ойлап табу керек еді. Bloomberg-те қателіктердің алдын алумен айналысатын арнайы тәуекелдерді басқару бөлімдері болды. Менің стартапымда тек мен болдым, шешімдерді тез қабылдап, олардың дұрыс болуына үміттендім.

Екі тәсілдің де өз орны бар. Екеуі де әртүрлі нәтижелер береді. Қайсысын қашан қолдану керектігін түсіну және инновация мен тұрақтылықтың қарама-қайшы талаптарын теңгеру менің мансабымдағы негізгі міндеттердің біріне айналды. 2005 жылы Шанхайға көшу үшін заттарымды жинап жатқанда, мен мұны толық түсінбеген едім. Мен тек жаңа нәрсені байқап көруге, әлі кездеспеген қиындықтар алдында өзімді сынауға дайын екенімді білдім.

Қытайда компания ашу туралы шешім оңай болған жоқ. Менің байланыстарымның көбі Солтүстік Америка мен Жапонияда еді. Менің қытай тілім (мандарин) жұмыс деңгейінде болғанымен, еркін емес еді. Бірақ менің бір болжамым болды: Қытайдың қаржы нарықтары қарқынды дамып келе жатқандықтан, заманауи сауда технологияларына сұраныс туады. Сондай-ақ менің жеке байланысым болды — менің отбасым бастапқыда Цзянсудан еді, менің бір бөлігім он екі жасымда кеткен елге оралғым келді.

2005 жылғы Шанхай өзгеріс үстіндегі қала еді. Қазіргі символикалық Пудун көрінісі әлі құрылыс сатысында болатын. Метро жүйесінде тек бірнеше желі ғана болды. Орталық іскерлік аудандардан тыс жерде шетелдіктер сирек кездесетін. Бірақ энергия айқын сезілетін. Қайда қарасаңыз да, бірдеңе салынып жатқан. Бұл оптимизм жұқпалы еді.

Алғашқы айлар қызықты өтті. Мен бәрін істедім: код жаздым, әлеуетті клиенттермен кездестім, команданы басқардым, бұрын-соңды ойламаған әкімшілік мәселелерді шештім. Жұмыс пен жеке өмір арасында шекара болмады. Мен техникалық мәселелерді ойлап оянатынмын және ақша ағынын ойлап ұйқыға кететінмін. Адреналин мені ұзақ сағаттар бойы жұмыс істеуге итермеледі.

Бірінші рет жалақы төлеуге тура келген кез есімде. Кейінгі стандарттармен салыстырғанда бұл аз сома еді — небәрі бірнеше қызметкер — бірақ бұл мен бұрын-соңды қабылдамаған үлкен жауапкершілік болды. Бұл адамдар менің компаниямда жұмыс істеуді таңдады, өз күнкөрістерін маған сеніп тапсырды. Егер мен сәтсіздікке ұшырасам, бұл тек менің сәтсіздігім болмайды. Бұл олардың отбасыларына, мансаптарына және болашақтарына әсер етеді. Бұл салмақ — компания ашу туралы шешім қабылдағанда мен толық сезінбеген нәрсе еді.

Менің техникалық дағдыларым қажет болғанымен, жеткіліксіз екенін тез түсіндім. Мен керемет бағдарламалық жасақтама құра алатынмын, бірақ керемет бағдарламалық жасақтама автоматты түрде табысты бизнес жасай алмайды. Мен сатуды, келісімшарттар жасасуды, инженер емес және инженер сияқты ойламайтын адамдарды басқаруды үйренуім керек болды.

Менің алғашқы ірі клиентім ірі халықаралық инвестициялық банк болды. Ол келісімшартқа қол жеткізу — біздің барлық жұмысымыздың дұрыстығын растау еді. Бірақ келісімшартты орындау оны жеңіп алудан да қиын болып шықты. Клиенттің талаптары күрделі және үнемі өзгеріп отырды. Олардың сәйкестік талаптары өте ауқымды, ал мерзімдері тым тығыз болды.

Біз жобаны тапсырдық, бірақ ол жоспарланғаннан ұзаққа созылды және бюджеттен көп шығын кетті. Біз келісімшарттан ақша таптық, бірақ мен болжағандай көп емес. Ең бастысы, мен корпоративтік сату циклдерінің ұзақ болатынын, талаптардың құбылмалы екенін және клиенттің "не қалаймын" дегені мен оған "шын мәнінде не керек" дегенінің арасындағы алшақтықтың жиі үлкен болатынын білдім.

Fusion Systems келесі бірнеше жыл ішінде өсті. Біз көбірек инженерлерді жұмысқа алдық. Жақсырақ жерден кеңсе аштық. Клиенттер қосылды, олардың арасында Credit Suisse, Goldman Sachs, Deutsche Bank сияқты ірі есімдер болды. Компания табысты болды, бірақ таңғаларлық деңгейде емес. Біз тұрақты бизнес құрдық, бірақ мен армандаған трансформациялық компания емес еді.

Маған ең қиын болғаны басқару еді. Менің техникалық интуициям күшті болды — мен жүйеге қарап, оның әлсіз тұстары қай жерде екенін, қандай іркілістер болуы мүмкін екенін және архитектура қалай құрылуы керек екенін түсінетінмін. Бірақ менің басқарушылық интуициям нашар болды. Мен классикалық қателіктер жасадым: техникалық жағынан мықты, бірақ компания мәдениетіне сәйкес келмейтін адамдарды жұмысқа алдым. Жұмыс нәтижелілігі туралы қиын әңгімелерден қаштым. Жұмысты тиімді тапсырудың орнына, бәрін өзім істеуге тырыстым.

2007 жылы қысқа уақыт ішінде екі ірі клиентімізден айырылып қалған кезең болды. Екі шығын да қызмет көрсету мәселелеріне байланысты болды — біздің жүйелеріміз маңызды сәттерде істен шығып, клиенттер біздің сенімділігімізге күмән келтірді. Мен бірнеше апта бойы не дұрыс болмағанын зерттедім, жауап жағымсыз еді: біздің тестілеу процестеріміз жеткіліксіз, орналастыру процедураларымыз тым қолмен жасалатын, ал мониторингіміз мәселелерді ерте анықтай алмайтын болды.

Мұның бәрі түзетуге болатын мәселелер еді, бірақ оларды түзету жұмыс істеу тәсілімізді өзгертуді талап етті, ал ол өзгерістерді енгізу қиын болды. Кейбір аға инженерлерім қосымша процестерге қарсылық білдірді. Олар мұны бюрократия ретінде көріп, өздеріне ұнайтын жұмысты баяулатады деп есептеді. Мен олардың алаңдаушылығы мен қазіргі тәсіліміздің жұмыс істемейтіндігі туралы шындық арасында жол табуым керек болды.

2010 жылға қарай Fusion Systems тұрақты, бірақ қызықсыз болды. Бізде тұрақты клиенттік база, болжамды кіріс және білікті инженерлер командасы болды. Бірақ мен тағы да мазасыздана бастадым. Жоғары жиілікті сауда кеңістігі толып кетті. Пайда маржасы азая бастады. Ірі банктер вендорлардан сатып алғаннан көрі өз технологияларын құра бастады. Мен бағытты көріп тұрдым, ол мен қалаған өсуге апармайтын еді.

Мен жаңа мүмкіндіктерді іздей бастадым. Fusion Systems-тен тапқан табысымды әртүрлі жобаларға салдым — кейбірі сәтті болды, көбісі сәтсіз аяқталды. Әртүрлі индустрияларды, технологияларды, географияларды зерттедім. 2013 жылы бір досым әңгіме арасында Биткоин деген нәрсені айтқанға дейін ештеңе көңілімнен шықпады.

Бірақ бұл оқиғадан озып кету болар еді. Fusion Systems жылдарының маңызы сол — олар маған кәсіпкерліктің негіздерін үйретті: адамдарды қалай жұмысқа алу және жұмыстан шығару, қалай сату, ақша ағынын қалай басқару және толық емес ақпаратпен қалай шешім қабылдау керек. Бұл сабақтар қымбатқа түсті — Fusion Systems мен үміттенгендей үлкен табысқа жеткен жоқ — бірақ олар қажет болды.

Мен өзім туралы да білдім. Адамдарды басқарудан гөрі жүйелерді құруға, ұйымдастырушылық саясатпен айналысқаннан гөрі техникалық мәселелерді шешуге икемді екенімді түсіндім. Тұрақты ортадан гөрі жылдам өзгеретін ортаны ұнататынымды түсіндім, тіпті ол қауіпті болса да. Басқалар келіспесе де, өз шешіміме ставка жасауға дайын екенімді білдім.

Бұл қасиеттер алдағы жылдарда маңызды болып шықты. Олар кейде қиындықтар да туғызды. Fusion Systems-ті бастауға мүмкіндік берген өз шешіміме сену дайындығым кейінірек Binance-те реттеушілер сұрақ туғызатын шешімдер қабылдауыма әкелді. Процестен гөрі жылдамдықты жоғары қою Fusion Systems-ті икемді еткенімен, кейінірек сәйкестік (compliance) олқылықтарын тудырды.

Осы мәмілелерді түсіну — әрбір күшті жақтың тиісті әлсіз тұсы бар екенін, әрбір шешім пайдамен қатар шығынды да талап ететінін сезіну — менің мансабымдағы үздіксіз сынақтардың бірі болды. Мен мұны толық меңгердім деп айтпаймын. Бірақ Fusion Systems жылдары мен мұны алғаш рет байқаған, кім болғым келетіні мен шын мәнінде кім екенім арасындағы алшақтыққа алғаш рет тап болған кезең еді.

Мен күнделікті жұмыстан кеткеннен кейін де Fusion Systems жұмысын жалғастырды. Соңында оны ірі технологиялық компания сатып алды, бұл инвесторлар мен қалған қызметкерлер үшін шағын қайтарым берді. Мен басқа жобаларға, басқа мүмкіндіктерге, басқа сәтсіздіктер мен табыстарға қарай жылжыдым. Бірақ Шанхайдағы сол жылдардың сабақтары менде қалып, әрбір келесі сынаққа деген көзқарасымды қалыптастырды.

Әңгіме басты жаңалықтарға айнала бастаған осы жаңа цифрлық валютаға ойысты. Биткоин 2009 жылдан бері бар еді, бірақ тек 2013 жылы ғана ол тар техникалық ортадан тыс жерде айтарлықтай назар аудара бастады. Бағасы сол жылы ең жоғарғы шегінде 100 доллардан 1000 доллардан астамға дейін көтерілді. Алғашқы иеленушілердің миллионерге айналғаны туралы хикаялар айтылды. Сондай-ақ хакерлік шабуылдар, алаяқтықтар және реттеушілердің шектеулері туралы да оқиғалар болды.

Бобби де, Рон да үлкен құлшыныс танытты. Олар үстел басындағылардың бәріне өздерінің таза активтерінің бір бөлігін — Рон 10 пайызды ұсынды — Биткоинге инвестициялауды қарастыруды ұсынды. Олардың қисыны қарапайым еді: Биткоин орталық банктерсіз немесе үкімет бақылауынсыз жұмыс істейтін ақшаның жаңа түрін білдіреді. Сәттілік ықтималдығы төмен болса да, әлеуетті табыс орасан зор еді.

Покер ойынының өзі ерекше емес еді — Шанхайдың технологиялық және қаржылық ортасынан бір-бірін танитын адамдардың достық ойыны. Біз Техас Холдемін ойнадық, виски іштік, нарықтар мен стартаптар туралы сөйлестік. Бұл мен бұған дейін талай рет қатысқан кештердің бірі еді. Бұл кештің айырмашылығы Бобби мен Ронның басқа тақырыптарда байқалмаған ерекше шабытпен Биткоин туралы айтуы болды.

Бобби ерекше белсенді болды. BTC China бас директоры ретінде ол қытайлық инвесторлардың Биткоинге деген қызығушылығының артуын алдыңғы қатардан бақылап отырды. Ол сауда көлемдерін, баға қозғалысын, сондай-ақ қауіп пен мүмкіндікті қатар тудыратын реттеуші түсініксіздікті сипаттады. Рон венчурлық капитал тұрғысынан қарады: технология әлі ерте сатыда, нарық тиімсіз, ал әлеуетті табыс үлкен тәуекелді ақтайды. Олардың біріккен ынтасы жұқпалы болды, бірақ мені сендірген олардың қозуы емес — технологияның өзі болды, оны мен өз бетімше түсінуім керек еді.

Мен келесі алты айды Биткоинді терең зерттеуге жұмсадым. Мен таба алғанның бәрін оқыдым: техникалық құжаттаманы, форумдағы талқылауларды, академиялық мақалаларды, жаңалықтарды. Мен әзірлеушілер мен әуесқойлардың алғашқы қауымдастығымен байланысқа шықтым. Технологияны өзім сынап көрдім: әмияндар арасында аз мөлшерде Биткоин жібердім, транзакциялардың блокчейнде қалай жазылатынын зерттедім.

Менің түйгенім — Биткоин мінсіз емес. Оның шектеулері болды: транзакция өткізу қабілеті төмен, энергия тұтынуы жоғары, пайдаланушы тәжірибесі нашар еді. Бірақ негізгі тұжырымдама — орталықсыздандырылған, цензураға төзімді цифрлық ақша — дұрыс болды. Ал шектеулерді техникалық инновациялар арқылы шешуге немесе кем дегенде жақсартуға болатын еді.

Менің уақытым мінсіз болған жоқ. Мен Биткоинді орташа есеппен 600 доллар бағасымен сатып алдым, ол кезде баға өзінің 1000 долларлық шыңынан түсіп кеткен еді. Содан кейін ол одан әрі құлады. 2014 жылдың басына қарай Биткоин 400 доллардан төмен бағаланды. Менің инвестициям құнының жартысынан астамын жоғалтты. Анам маған "ақымақ бала" деді. Ол мүлдем қателескен жоқ еді.

Бірақ мен сатпадым. Мен Биткоинге қысқа мерзімді сауда ретінде инвестиция салмаған едім. Мен технологияға және оның қаржы жүйесін өзгерту әлеуетіне сенгендіктен инвестиция салдым. Бағаның төмендеуі бұл сенімді өзгертпеді. Керісінше, бұл мені одан әрі сендіре түсті, өйткені бұл төмен бағамен көбірек сатып алуға болатынын білдірді.

Мен тағы да сатып алдым. 2014 жыл бойы баға төмендеуін жалғастырған кезде, мен орташа шығынымды азайта отырып, қосымша Биткоин жинадым. Сондай-ақ мен осы индустрияда толық уақытты жұмыс істеу жолдарын іздей бастадым. Мен енді жай ғана инвестор болумен шектелгім келмеді. Мен құрылтайшы (builder) болғым келді.

Бұл шешім — пәтерімді сату, барлығын Биткоинге салу және...

Интервьюлерімде және қазір осы кітапта түсіндіруге тырысқаным — менің негізгі мотивациям қаржылық пайда болған жоқ. Иә, мен ақша тапқым келді. Бірақ одан да маңыздысы, мен маңызды бір нәрсені құрудың бір бөлігі болғым келді.

Мен он бес жылымды қолданыстағы қаржылық инфрақұрылым аясында ақша қозғалысын қамтамасыз ететін сауда жүйелеріне арнадым. Биткоин мүлдем жаңа инфрақұрылым құруға, өзгеше принциптермен жұмыс істейтін және интернет байланысы бар кез келген адам үшін ашық жүйелер жасауға мүмкіндік берді.

Бұл идеалды, мүмкін тіпті аңғалдық болып көрінуі мүмкін екенін түсінемін. Криптовалюта индустриясы содан бері алыпсатарлықпен, алаяқтықпен және реттеуден жалтарумен байланыстырылатын болды. Алғашқы идеалистердің көбінің орнын негізгі мақсаты тек пайда табу болып табылатын адамдар басты. Бірақ 2013 жылы, сол покер үстелінде Бобби мен Ронның осы жаңа технология туралы айтқанын тыңдап отырып, менің сезінгенім ашкөздік емес, қызығушылық еді. Бұл мүмкіндіктерге деген толқыныс болатын. Маңызды бір нәрсе болып жатқанын сезу және соның бір бөлігі болғым келуі еді.

Сол қызығушылық мені алғашқы Биткоин әмияндарының бірімен айналысатын Blockchain. info-ға алып келді. Ол мені Қытайдағы ең ірі биржалардың бірі OKCoin-ге CTO ретінде алып келді. Соңында ол маған әлемдегі ең ірі криптовалюта биржасына айналатын Binance-ті құруға жол ашты. Бірақ мұның бәрі 2013 жылы әлі алда еді, ал мен Биткоин бағасының құлдырағанын бақылап отырып, өмірімдегі ең үлкен қатені жібердім бе деп ойладым.

2013 жылдың соңында мен Шанхайдағы пәтерімді саттым. Ол Fusion Systems-тегі және оған дейінгі мансабымда тапқан табысыма алынған тамаша жер еді. Ол қауіпсіздікті, тұрақтылықты және әлемнің ең серпінді қалаларының біріндегі тірегімді білдіретін. Мен оны шамамен 900 000 долларға сатып, түскен қаржыға Биткоин алдым.

Мен Биткоинді орташа есеппен 600 доллар шамасында сатып алдым. Бұл 2013 жылдың басындағы 1000 доллардан асқан ең жоғарғы көрсеткіштен төмен еді. Мен оны шыңда тұрғанда емес, баға түсіп жатқанда алдым, бұл сәтті уақыт сияқты көрінді. Бірақ олай болмады.

2014 жылдың басына қарай Биткоин 400 доллардан төмен саудаланды. Менің инвестициям құнының үштен бірінен астамын жоғалтты. 2014 жылдың ортасына қарай ол 300 доллардан төмен түсті. Ең төменгі нүктеде менің 900 000 долларлық инвестициям 400 000 доллардан аспады. Мен қағаз жүзінде жарты миллион доллардан астам ақша жоғалттым.

Бұл менің жалғыз активім емес еді. Менде біраз жинақтар мен басқа жобалардағы инвестицияларым болды. Мен аштан өлмейтін едім. Бірақ пәтер менің қауіпсіздік торым, бәрі сәтсіз болған жағдайда шегінетін жерім еді. Онсыз мен қорғансыз қалдым. Қайтып баратын жерім де, қайтадан бастайтын негізім де қалмады.

Бірақ мен тағы бір нәрсені сезіндім. Қауіпсіздік торы болмағандықтан, мен бұл істі сәтті аяқтауым керек болды. Тұрақты жұмысқа, жайлы пәтерге немесе болжамды өмірге шегіну мүмкіндігі болмады. Мен барлық көпірлерді өртеп жібердім. Алға басудың жалғыз жолы — қиындықтар арқылы өту еді.

Бірақ айқындық сәттері де болды. Мен өзіме неліктен мұндай шешім қабылдағанымды еске салатынмын. Технологияға жасаған талдауымды, ұзақ мерзімді әлеуетті бағалауымды және блокчейн (деректерді тізбектей сақтау технологиясы) қаржы жүйелерінің жұмыс істеу принципіндегі іргелі өзгеріс екеніне деген сенімімді қайта қарап шығатынмын. Баға түсті, бірақ технология өзгерген жоқ. Пайым әлі де жарамды еді.

Сондықтан мен сатпадым. Және көбірек сатып алдым. Баға түсе берген сайын, мен төмен бағамен қосымша Биткоиндер жинап, өзіндік құн негізімді азайттым.

Мен өз шешімімнің дұрыстығына бәс тіктім. Биткоин бағасының төмендеуі тұрақты күйреу емес, 2013 жылғы алыпсатарлық көбіктен кейінгі уақытша түзету деп сендім. Негізгі технология дами беретініне, оны қолданушылар қатары өсетініне және ұзақ мерзімді траектория жоғары бағытталатынына сендім.

Бұл бәс тігулер сенімді емес еді. Қаржы нарықтарында ешнәрсе анық емес. Бірақ олар менің жүйені техникалық түсінуіме, қаржылық технологиялардағы тәжірибеміне және бәсекелестік ортаны бағалауыма негізделген еді. Мен жай ғана үміттенген жоқпын, мен талдау жасадым.

2014 жылы жасаған тағы бір ісім — криптовалюта индустриясында толық жұмыс істеуге бел будым. Мен бұрынғы рөлдерімнен кетіп, Blockchain. info-ға әзірлеу бөлімінің басшысы ретінде қосылдым. Бұл дәстүрлі қаржы саласында таба алатын табысыммен салыстырғанда жалақының айтарлықтай азаюы еді. Бірақ бұл маған құндырақ нәрсе берді: осы жаңа индустрияның инфрақұрылымын құруға тікелей қатысу мүмкіндігі.

Blockchain. info-да жұмыс істеу маған криптовалютаны енгізудегі практикалық қиындықтарды үйретті. Технологияны пайдалану қиын еді. Пайдаланушы тәжірибесі (UX) нашар болатын. Қауіпсіздік тұрақты мәселе еді — әмияндар бұзылды, қаражат жоғалды, пайдаланушылар абдырап қалды. Бұл дерексіз мәселелер емес еді. Олар осы жаңа жүйені пайдалануға тырысқан нақты адамдарға әсер етті.

Сонымен қатар мен қауымдастық туралы білдім. Ерте кездегі криптовалюта кеңістігі шағын, жалынды және жиі қайшылықты еді. Технологияның бағыты туралы қызу пікірталастар болды: қалай масштабтау керек, қалай басқару керек, инновация мен тұрақтылықты қалай теңестіру керек. Мен бұл пікірталастарға қатыстым, кейде қызу айтысатынмын. Мен алдағы жылдары әріптес немесе бәсекелес болатын адамдармен қарым-қатынас орнаттым.

Осы уақыт ішінде Биткоин бағасы төмен күйде қалды. Ол 600 долларға тек 2016 жылы ғана оралды. Ал 2013 жылғы шыңынан тек 2017 жылы асты. Үш жыл бойы менің инвестициям шығында болды. Үш жыл бойы мен өз шешімімді өзіме, отбасыма және жарты құнын жоғалтқан «интернет ақшасын» сатып алу үшін неге жақсы пәтерімді сатқанымды сұрағандардың бәріне дәлелдеумен болдым.

Психологиялық қысым нақты еді. Мен оған бейімделу тетіктерін жасадым. Бағаны күнделікті тексеруді тоқтаттым. Жұмысқа, жүйелерді құруға, экожүйеге үлес қосуға назар аудардым. Бұл шешімді ашық көзбен қабылдағанымды, тәуекелді мойныма алғанымды және нәтижеге өзім жауапты екенімді өзіме еске салып отырдым.

Мен істемеген бір нәрсе — үрейленіп сату (panic sell). Мұны қазір айту оңай, бірақ сол кезде орындау қиын еді. Бағаның әрбір төмендеуі шығындарды тоқтатып, қатені мойындап, бәрін тастап кетуге қысым жасайтын. Биткоиннің құрыдымға кеткені туралы әрбір жаңалық менің ақымақ болғаным, технологияның өткінші екені және скептиктердің баяғыдан бері дұрыс айтып келгені туралы ойды нығайта түсетін.

Мен технологияға деген сенімімнің арқасында сатпадым. Менде бұдан жақсы балама болмағандықтан сатпадым — сату шығынды біржола бекітуді білдіретін еді. Мен осы жолға бел буғандықтан және кейін қайтуды елестете алмағандықтан төзімділік таныттым.

Бірақ мен бұл оқиғаны жеңіс ретінде айтып отырған жоқпын. Нәтиже жақсы болғанымен, процесс өте ауыр еді. Мен өзімді көптеген жылдар бойы стресс пен белгісіздікке душар еткен шешім қабылдадым. Кейін қарасам, мен өзімді толық бағаламаған үлкен тәуекелдерге итермелеген екенмін. Менің талдауым дұрыс болып, технология мен күткендей дамығаны және нарық ақыры менің сенімімді растағаны — менің бағым еді.

2013 және 2014 жылдары осындай ставка жасағандардың бәрінің жолы бола берген жоқ. Көптеген адамдар Биткоинді жоғары бағада сатып алып, төмен бағада сатып жіберді де, шығынға батты. Көптеген адамдар сәтсіздікке ұшыраған жобаларға инвестиция салды. Көптеген адамдар алаяқтарға алданды, бұзылды немесе жай ғана қате шешім қабылдады. Менің оқиғамның бақытты соңы болуы менің тәсілімнің дұрыстығын емес, тек осы нақты жағдайда оның жұмыс істеп кеткенін ғана білдіреді.

Осы тәжірибеден үйренгенім — тәуекелге төзімділік тек қаржылық ұғым емес. Ол психологиялық ұғым. Бұл белгісіздікті қалай қабылдайтыныңызға, стрессті қалай басқаратыныңызға және өзіңіздің қателескеніңізді меңзейтін айғақтарға қарамастан, сеніміңізді қалай сақтайтыныңызға байланысты. Бұл дамытуға болатын дағдылар, бірақ олардың құны бар. Оларды дамытудың құны — осы дағдыларды талап ететін жағдайларды бастан өткеру.

Мен бұл құнды 2014 жылы төледім. Мен оны ұйқысыз түндермен, шиеленіскен қарым-қатынастармен және жеке капиталымның күн сайын жүздеген мың долларға құбылуын бақылаудан туындаған тұрақты мазасыздықпен төледім. Бұл құнның соңғы табысқа тұрар-тұрмасы — объективті жауап бере алмайтын сұрақ. Бұл сіздің нені бағалайтыныңызға, не нәрсеге төзуге дайын екеніңізге және тәуекел мен сыйдың табиғаты туралы түсінігіңізге байланысты.

Мен айта алатын бір нәрсе — бұл тәжірибе мені өзгертті. Ол мені құбылмалылыққа үйренген, белгісіздік жағдайында шешім қабылдай алатын және қысқа мерзімді сәтсіздіктерге қарамастан ұзақ мерзімді сенімді сақтай алатын адам қылды. Бұл қасиеттер кейінгі жылдары Binance-ті құруда және жаһандық криптовалюта биржасын басқарудағы қиындықтарды жеңуде өте маңызды болды. Бірақ олар сонымен бірге соқыр нүктелерді, артық сенімділікке бейімділікті және басқалар жауапсыздық деп санайтын тәуекелдерге баруға дайындықты тудырды.

Осы мәмілелерді түсіну — кез келген күшті жақтың тиісті әлсіз жағы болатынын мойындау — жалғасып жатқан процесс. Мен әлі де үйреніп жатырмын. Бірақ оның негізі 2014 жылы Шанхайдағы шағын пәтерде, экрандағы сандардың төмендеп бара жатқанын бақылап отырып, өмірімдегі ең үлкен қатені жібердім бе деп ойланғанда қаланды.

2014 жылдың көктемінде мен Blockchain. info-ға әзірлеу бөлімінің басшысы болып қосылдым. Компания ең ерте және ең танымал Биткоин әмиян қызметтерінің бірі болды, ол пайдаланушыларға веб-интерфейс арқылы Биткоин сақтауға, жіберуге және алуға мүмкіндік берді.

Бұл таңсық жұмыс емес еді. Жалақысы қарапайым болатын. Команда шағын еді. Бірақ ол маған қажет нәрсені берді: криптовалюта экожүйесінің инфрақұрылымын құруға тікелей қатысу.

Мен Йи Хэні (Yi He) сол көктемде Шанхайдағы мектептердің бірінде өткен ашық блокчейн іс-шарасында жолықтырдым. Ұйымдастырушылар менің сол кездегі ең танымал Биткоин әмияны — Blockchain. info-да жұмыс істейтінімді біліп, өз ойыммен бөлісу үшін сахнаға шақырды. Мен блокчейн технологиясы, Биткоин принциптері және бұл жаңа жүйенің әлемге қалай оң өзгерістер әкелетіні туралы сөйледім.

Йи Хэ тыңдармандардың арасында болды. Кейін ол судьяға жазған хатында осы сәт туралы былай деп жазады:

Сол уақытта мен оның кім екенін немесе менің болашағымда қандай рөл атқаратынын білген жоқпын. Мен жай ғана өзімді таңғалдырған технологияны тыңдағысы келген кез келген адамға түсіндіріп жатқан едім.

Сол сөзімде айтпаған, бірақ шындық болып табылатын бір нәрсе — мен Биткоин сатып алу үшін пәтерімді жаңа ғана сатқан едім. Бағаның төмендеуіне байланысты активтерім айтарлықтай азайған болатын. Бірақ бұл менің технологияға деген ынтамды баспады. Керісінше, бұл менің ниетімді нығайта түсті. Мен мұнда қысқа мерзімді пайда үшін келген жоқпын. Мен мұнда біз құрып жатқан нәрсеге сенгендіктен келдім.

Blockchain. info-дағы жұмыс менің бұрынғы жұмыстарымнан өзгеше болды. Токио қор биржасында және Bloomberg Tradebook-та мен акциялар, фьючерстер мен туынды құралдар сияқты дәстүрлі қаржылық аспаптарды саудалауға арналған жүйелерді құрғанмын. Бұл жүйелер ережелермен реттелетін, билік органдары қадағалайтын қалыптасқан құрылымдар аясында құнды қозғалысқа келтіретін. Blockchain. info-да мен сол құрылымдардан тыс жұмыс істейтін, пайдаланушыларға өздерінің банктері болуға, делдалсыз өз ақшаларын бақылауға мүмкіндік беретін жүйелер құрдым.

Техникалық жұмыс мені баурап алды. Биткоин әмияны — бұл жай ғана қаражат сақтайтын жер емес. Бұл блокчейнмен өзара әрекеттесу құралы: транзакциялар жасау, жеке кілттерді басқару, баланстарды тексеру. Әрбір дизайндық шешім қауіпсіздікке, қолайлылыққа және құпиялылыққа әсер ететін еді. Қателессеңіз — пайдаланушылар ақшасынан айырылуы мүмкін. Дұрыс істесеңіз — сіз қаржылық бостандықтың жаңа түріне жол ашасыз.

Мен күндерімді код жазумен, кодты тексерумен және командамен архитектуралық шешімдерді талқылаумен өткіздім. Кештерімді Биткоин қауымдастығымен: форумдарда, таратылым тізімдерінде, IRC арналарында сөйлесумен өткіздім. Қарқын өте жоғары болды. Технология жылдам дамып жатты. Әр апта сайын жаңа сынақтар, жаңа идеялар мен жүйенің қалай жұмыс істеуі керектігі туралы жаңа пікірталастар туындайтын.

Менің басты назар аударған нәрселерімнің бірі — пайдаланушы тәжірибесі (user experience) болды. Алғашқы Биткоин әмияндарын пайдалану қиын еді. Жеке кілттер, мекенжайлар, растаулар сияқты ұғымдар адамдардың көбіне таныс емес болатын. Интерфейстер техникалық тұрғыдан күрделі әрі қорқынышты еді. Мен Биткоиннің жаппай қолданысқа ие болуы үшін ол техникалық білімі жоқ пайдаланушылар үшін де қолжетімді болуы керек деп сендім.

Бұл айтуға оңай болғанымен, іс жүзінде өте қиын еді. Қауіпсіздік пен қолайлылық жиі бір-біріне қайшы келеді. Ең қауіпсіз жүйе — ешкім пайдалана алмайтын жүйе. Ең қолайлы жүйе — қауіпті операцияларды тым оңайлататын жүйе. Дұрыс тепе-теңдікті табу үшін тұрақты қайталаулар, нақты пайдаланушылармен тестілеу және кері байланыс негізінде үнемі жетілдіріп отыру қажет болды.

Мен сондай-ақ өнімділікпен де айналыстым. Биткоиннің қолданылуы артқан сайын, блокчейн де өсе берді. Әмияндар үнемі ұлғайып отыратын деректер жиынтығымен синхрондалуы (үйлестірілуі) керек болды. Желідегі жоғары жүктеме кезінде де транзакциялар жылдам өңделуі тиіс еді. Бұл сауда жүйелеріндегі тәжірибемнен маған таныс техникалық мәселелер болғанымен, шектеулер мүлдем басқаша болатын. Дәстүрлі қаржыда жылдамдықты жабдықты күшейту, серверлерді бір жерге орналастыру немесе жоғары сапалы байланыс үшін ақы төлеу арқылы оңтайландыруға болатын еді. Ал Биткоинде сіз протоколдың өзімен, блоктың көлемімен және желінің орталықсыздандырылған табиғатымен шектелетінсіз.

Blockchain. info-да үйренгенім — криптовалюта үшін жүйе құру тек техникалық сынақ емес. Бұл философиялық сынақ. Әрбір дизайндық шешім қаржы жүйелерінің қалай жұмыс істеуі керектігі туралы болжамдарды қамтиды. Пайдаланушылар өз кілттерін өздері басқаруы керек пе, әлде қызмет оларды сақтауы тиіс пе? Транзакциялар қайтарымды болуы керек пе, әлде олар түпкілікті ме? Құпиялылық стандартты режим болуы керек пе, әлде ашықтыққа басымдық берілуі тиіс пе?

Бұл сұрақтардың объективті дұрыс жауабы жоқ еді. Олар құндылықтарға негізделген таңдаулар, бәсекелес басымдықтар арасындағы мәмілелер болатын. Биткоин қауымдастығының бұл мәселелерге қатысты айқын пікірлері болды, олар жиі айларға немесе жылдарға созылатын қызу пікірталастарға ұласатын. Мен осы пікірталастарға қатысып, өз көзқарастарымды қалыптастырдым, оларды нақты жеткізуді үйрендім және өзім келіспейтін пікірлерді құрметтеуге машықтандым.

Жұмыс әрдайым бірқалыпты болмады. Техникалық сәтсіздіктер де болды — пайдаланушыларға қиындық тудырған қателер (bugs), қаражатқа қол жеткізуге кедергі болған үзілістер (downtime). Тұлғааралық қақтығыстар да болды — бағыт, басымдықтар және шешім қабылдау өкілеттігі туралы келіспеушіліктер. Мұндай жағдайлар кез келген технологиялық компанияда қалыпты, бірақ криптовалюта кеңістігінде бәс жоғарырақ және қауымдастық жалындырақ болғандықтан, олар тереңірек сезілетін.

Мені алға жетелеген нәрсе — мақсатты сезіну болды. Біздің құрып жатқан нәрсеміз маңызды екеніне сендім. Бізді байытатын болғандықтан емес (бұл мүмкін болғанымен), адамдардың ақшамен қарым-қатынасын өзгертетіндіктен. Дәстүрлі қаржы жүйелері миллиардтаған адамды шеттететін: банк шоты жоқтар, валютасы тұрақсыз елдердегілер, шот ашу талаптарына сай келмейтіндер. Биткоин балама ұсынды. Ол мінсіз емес еді, бірақ бұл бастама болатын.

Бұл көзқарас менің жұмысыма деген көзқарасымды қалыптастырды. Мен жай ғана код жазған жоқпын. Мен қозғалысқа, ашық, қолжетімді, цензура мен бақылауға төзімді қаржы жүйелерінің пайымына үлес қостым. Бұл пафосты естілуі мүмкін, мен оны түсінемін. Бірақ мен істеп жатқан ісім туралы шынымен де осылай ойладым.

Blockchain. info-дағы уақытым шамамен алты айға созылды. 2014 жылдың соңында мен Қытайдағы ең ірі криптовалюта биржаларының бірі OKCoin-ге Техникалық директор (CTO) ретінде ауыстым. Бұл шешім сауда жүйелерімен тікелей жұмыс істеуге, қаржылық технологиялардағы тәжірибемді дамып келе жатқан криптовалюта биржалары нарығында қолдануға деген ниетімнен туындады.

Бірақ Blockchain. info-да алған сабақтарым менімен бірге қалды. Мен ақшаның жай ғана айырбас құралы емес екенін түсіндім. Ол — адам таңдауының бір түрі, құндылықтар мен басымдықтарды білдіру тәсілі. Ақша қозғалысына арналған жүйелер құрғанда, сіз тек инфрақұрылым жасап қана қоймайсыз. Сіз адамдардың сол таңдауларды қалай жүзеге асыратынын қалыптастырасыз.

Бұл түсінік Binance-тегі жұмысымның өзегіне айналды. Біз құрған биржа тек сауда платформасы емес еді. Ол жаңа қаржы жүйесіне қол жеткізу құралы, дәстүрлі жүйеден өзгеше принциптермен жұмыс істейтін жаһандық экономикаға қатысу мүмкіндігі болды. Бұл жақсы ма, әлде жаман ба, пайдасы тәуекелінен асып түсе ме, идеализм нәтижемен ақтала ма — бұл сұрақтар бойынша әртүрлі пікірлер болуы мүмкін.

Менің сеніммен айта алатыным — Blockchain. info-да өткізген уақытым осы сұрақтар туралы ойлауыма әсер етті. Ол маған кейінгі барлық істерімде сүйенетін техникалық білім мен философиялық көзқарастың негізін берді. Мені болашақ әріптестеріммен және достарыммен таныстырды. Және Биткоин бағасы түсіп, болашақ бұлыңғыр болып көрінген кезде де, біздің істеп жатқан жұмысымыздың маңызды екеніне деген сенімімді нығайтты.

Мені бұл ұсыныс қуантты, бірақ сақтық таныттым. Мен Blockchain. info-ға жақында ғана қосылған едім. Үйреніп, үлес қосып, осы салада өз орнымды тауып жатқанмын. Бірақ И Хе өте сенімді сөйледі. Оның OKCoin компаниясының болашағына қатысты өз пайымы болды. Ол маркетингті мен түсінбейтін деңгейде сезінетін — күрделі идеяларды қалың көпшілікке қалай жеткізуді, брендтің танымалдылығын қалай арттыруды және өнім төңірегінде қалай қызығушылық тудыруды жақсы білді. Бұл менің мықты тұстарым емес еді, бірақ мен олардың құндылығын түсіндім.

Біз байланыста болдық. Келесі айларда біз көп сөйлестік — кейде бизнес туралы, кейде технологиялар, кейде жеке тәжірибеміз бен мақсаттарымыз туралы. Оның теледидар саласынан келгенін, саяхат бағдарламаларының жүргізушісі болғанын және мансабын қажырлылық пен бейімделгіштік арқылы құрғанын білдім. Ол менің қаржылық технологиялар саласындағы тәжірибемді, Bloomberg-тегі жұмысымды және криптовалюта әлемді өзгертетініне деген нық сенімім туралы білді.

Кейінірек И Хе біздің алғашқы кездесуіміз туралы судьяға жазған хатында айтып берді, ол хат кейін жария болды. Сол хатта ол менің іс-шараға қалай келгенімді және кенеттен сөз сөйлеуге шақырылғанымды сипаттады. Ол менің блокчейнге деген құлшынысымды, күрделі ұғымдарды тыңдауға дайын кез келген адамға түсіндіруге деген ынтамды атап өтті. Ол менің жақында Биткоин сатып алу үшін үйімді сатып жібергенімді, бағаның төмендеуіне байланысты активтерім азайғанын, бірақ сенімімнің әлі де нық екенін айтты. Оның сипаттамасы сол кездегі шындықты дәл береді: мен бұл технологияға толығымен берілген едім және басқалар ақымақтық деп санаған тәуекелдерге баруға дайын болдым.

2015 жылы мен OKCoin-нен кеткеннен кейін жолдарымыз екіге айырылды. И Хе онда ұзағырақ қалып, кейін Yixia Technology компаниясына Вице-президент ретінде ауысты, онда бренд стратегиясы мен маркетингтік операцияларды басқарды. Ол сол жерде де табысты болды — Miaopai-ды жетекші қысқа бейне платформасына айналдыруға көмектесіп, компанияның құнын 3 миллиард доллардан асырды. Мен Bijie-ге, технология құруға және алда не болатынына дайындалуға назар аудардым. Біз байланыста болдық, бірақ бірге жұмыс істемедік. Әзірше емес.

2017 жылдың тамызында мен И Хені Binance-ке қосылуға шақырдым. Ол уақытта компания қалыптасып жатқан еді. Бізде команда, жоспар, кесте болды. Бізге оқиғамызды баяндай алатын, брендімізді қалыптастыратын және күн санап артып келе жатқан бәсекелестік ортада ерекшеленуге көмектесетін адам керек еді. Мен бұл рөлге кімді қалайтынымды білдім. Оның қабілеттерін білетінмін. Біздің жақсы жұмыс істейтінімізді, дағдыларымыз бірін-бірі толықтыратынын және криптовалюта болашағына деген ортақ көзқарасымыз бар екенін түсіндім.

Ол келісті. 2017 жылдың 8 тамызында ол ресми түрде тең құрылтайшы және Маркетинг жөніндегі бас директор (CMO) ретінде қосылды. Бұл Binance тарихындағы ең маңызды шешімдердің бірі болды. И Хе тек маркетингтік тәжірибе ғана емес, сонымен бірге стратегиялық ойлауды, операциялық тәртіпті және ұйымдарды құру түсінігін алып келді. Ол сөздің толық мағынасында менің серіктесім болды — тәуекелдер мен табыстарды бөлісетін, Binance-тің сәтті болуына мен сияқты жанын салатын адамға айналды.

Адамдар кейде біздің қарым-қатынасымыз туралы сұрайды. И Хе бұл туралы Fortune журналына берген мәлімдемесінде тікелей айтты: «Менің жеке өмірім кәсіби өмірімнен тәуелсіз. Менің тең құрылтайшы ретіндегі жетістіктерім мен қабілеттерім жеке өміріме қатысты сұрақтардың көлеңкесінде жиі қалып қояды». Мен де бұл шекараны құрметтеймін. Бұл оқиға үшін маңыздысы — Binance-тің бүгінгі деңгейге жетуіне көмектескен кәсіби серіктестік пен ынтымақтастық.

И Хе бір рет айтқан сөзінде дұрыс айтты: «Батырлар жоқ жерде, кішкентайлар танымал болады». 2014 жылғы блокчейн іс-шарасында кездескен кезде екеуміз де «кішкентайлар» едік — амбициялы, қабілетті, бірақ блокчейн әуесқойларының шағын ортасынан тыс ешкімге белгісіз болатынбыз. Біз бірге жұмыс істей отырып, жалғыз жасау мүмкін емес үлкен дүниені тұрғыздық. Бұл — бірін-бірі толықтыратын серіктестіктің күші. 2014 жылы сол блокчейн іс-шарасында И Хені кездестіргенде менің тапқаным осы еді — жай ғана әріптес емес, менің қабілеттерімдегі бос орындарды толтыратын, әдістеріміз әртүрлі болса да, көзқарасы менімен сәйкес келетін адам.

Мен сол кездесуге ризамын. Оның менің ыңғайсыздау өткен техникалық таныстырылымымнан назар аударуға тұрарлық бір нәрсе көргеніне ризамын. Оның мені OKCoin-ге қосылуға көндіргеніне ризамын, онда мен алдағы жолыма қажетті сабақтарды үйрендім. Мен сұрағанда Binance-ке қосылуға келісіп, өзінің зор талантын біздің ортақ ісімізге арнағанына ризамын. Мұндай серіктестіктер өте сирек кездеседі. Маған осындай сәтті жұмыс істейтін серіктестік табу бақыты бұйырды.

Біздің арамыздағы динамика әрқашан өзара құрмет пен тікелей қарым-қатынасқа негізделген. И Хе менімен келіспеуден, менің болжамдарыма күмән келтіруден немесе мені қателесті деп ойлағанда қарсы шығудан қорықпайды. Бұл баға жетпес құндылық. Көшбасшыларға олардың айтқандарының бәрімен келісе бермейтін, шындықты бетке айтатын адамдар керек. И Хе мен үшін әрқашан сондай адам болды.

Мен оның жұмысын сан рет бақыладым — өнімді шығаруға арналған хабарламаларды дайындау, дағдарысты басқару, серіктестермен келіссөздер жүргізу, команда құру. Оның тәсілі менікінен ерекше. Мен талдауға бейім болсам, ол түйсікке (интуицияға) сүйенеді. Мен жүйелерге назар аударсам, ол адамдарға көңіл бөледі. Мен заңдылықтарды көрсем, ол оқиғаларды көреді. Бұл айырмашылықтар бұрын мені кейде ашуландыратын. Қазір мен бұл ерекшеліктер біздің серіктестігімізді неліктен тиімді ететінін түсінемін.

Криптовалюта индустриясы 2014 жылы алғаш кездескенімізден бері түбегейлі өзгерді. Бастапқыда болған адамдар әртүрлі жолдарға түсті — кейбіреулері саланы мүлдем тастап кетті, кейбіреулері бәсекелес болды, ал кейбіреулері ұмытылып кетті. И Хе екеуміз осында қалдық, құрылысты жалғастырдық және нарық эволюциясының әрбір жаңа кезеңіне бейімделдік. Табандылықтың, шыдамдылықтың және басқалар бас тартқан кезде алға жылжу қабілетінің мәні зор.

Binance-тің неге айналғаны туралы ойланғанда, менің техникалық үлесімнің маңызды болғанын білемін. Бірақ мен И Хенің біздің мақсатымызды жеткізе білу, брендімізді құру және жасап жатқан ісімізге деген қызығушылықты ояту қабілетінсіз техникалық жетістіктің ешқандай мәні болмайтынын да білемін. Адамдар бар екенін білмейтін нәрсені пайдалана алмайды. Олар түсінбейтін нәрсеге сене алмайды. И Хе адамдардың біз туралы білуін және біздің не құрғымыз келетінін түсінуін қамтамасыз етті.

2017 жылдың басында мен не салғым келетінін нақты білдім. Бұл шешім кенеттен келген жоқ. Ол көпжылдық бақылаулардан, OKCoin-дегі тәжірибемнен, Bijie-дегі жұмысымнан және криптовалюта экожүйесінің дамуын қадағалаудан туындады. Мен биржа салғым келді. Жай ғана биржа емес, ең үздік биржа. Ең жылдам, ең сенімді және пайдаланушыға бағытталған. Болашақта күтілетін өсімге төтеп бере алатын биржа.

Менің басты мақсатым қаржылық пайда емес еді. Бұл кейінірек криптовалюта арқылы байыған адамның аузынан біртүрлі естілуі мүмкін, бірақ бұл шындық. Мен мансабымда онсыз да ақша тапқан болатынмын. 2013 жылы Биткоин сатып алу үшін Шанхайдағы пәтерімді сатып жібердім, баға түскен кезде бұл шешім ақымақтық болып көрінгенімен, мен аман қалдым. Мен мұқтаж емес едім. Мен байып кету үшін биржа ашқан жоқпын. Мен оны қолданыстағы биржалардың сапасы жеткіліксіз болғандықтан салдым.

2016 және 2017 жылдың басында криптовалюта биржаларын пайдаланған кез келген адам үшін мәселелер анық еді. Олар баяу болды. Жұмыс көлемі артқан кезде жүйе істен шығатын. Тұтынушыларды қолдау қызметі мүлдем жоқ немесе өте нашар болды. Олар хакерлік шабуылдар салдарынан пайдаланушылардың қаражатын жиі жоғалтып тұратын. Олар клиенттерді өз бизнесінің негізі ретінде емес, кедергі келтіретін мазасыздық ретінде қарастырды. Мен мұны OKCoin-де іштен көрдім. Bijie клиенттерінен де осындай шағымдарды естігенмін. Пайдаланушылардың не қалайтынын білдім, өйткені өзім де пайдаланушы болдым.

Қолданыстағы биржалар Биткоиннің алғашқы жылдарында, бәсекелестік шектеулі және пайдаланушылардың таңдауы аз болған кезде тез өскен еді. Олар жақсаруға мәжбүр болған жоқ. Олар кемшіліктеріне қарамастан табысты болды, сондықтан өзгеруге себеп көрмеді. Бұл мүмкіндік туғызды. Қазіргі заманғы технологиямен салынған, пайдаланушы тәжірибесіне басынан бастап бағытталған жаңа биржа бәсекелесе алар еді. Және жеңе алар еді.

Мені ең жақсы оқиға баяндаушы болу қызықтырмады. Онымен И Хе айналысатын болды. Мені ең төзімді жүйені құру қызықтырды. Ауырлық түскенде істен шықпайтын инфрақұрылым. Пайдаланушы қаражатын қорғайтын қауіпсіздік. Сауда-саттықты кешіктірусіз, лезде сезіндіретін өнімділік. Бұл техникалық мәселелер еді және мен оларды басқалардан жақсырақ шеше алатыныма сендім.

Мен мүмкіндікті көрдім. Егер жылдам қимылдасақ, біз осы өсіп жатқан нарықты иемдене алар едік. Біз жаңа жобаларға қол жеткізгісі келетін пайдаланушылар үшін негізгі биржаға айнала алатын едік. Бұл тек технологияда ғана емес, операцияларда да жылдамдықты талап етті. Жылдам листинг процестері. Жылдам тұтынушыларды қолдау. Жылдам ақша шығару және салу. Жылдамдық біздің басты ерекшелігіміз болуы тиіс еді.

Құрылыс бастау туралы шешімнің философиялық астары да болды. Мен криптовалюта маңызды нәрсені — ақша, құндылық тасымалдау және қаржылық еркіндік туралы жаңаша ойлауды білдіретініне сендім. Биржалар осы жаңа әлемге апаратын қақпалар болды. Бұл жерде адамдар өздерінің дәстүрлі валюталарын криптовалютаға айналдырды, жаңа жобаларды тапты және жаңадан пайда болған цифрлық экономикаға қатысты. Егер қақпалар бұзылса, бүкіл экожүйе зардап шегетін еді.

Мен пайдаланушыларды құрметтейтін биржа салғым келді. Оларға әділ қарайтын. Комиссиялар мен ережелер туралы ашық айтатын. Қателіктерді мойындап, оларды тез түзететін. Бұл кез келген бизнес үшін негізгі талаптар болып көрінгенімен, 2017 жылғы криптовалюта биржалары әлемінде олар сирек кездесетін. Көптеген биржалар менмендікпен жұмыс істеді, пайдаланушылар олардың платформасында сауда жасау мүмкіндігіне ие болғаны үшін риза болуы керек сияқты кейіп танытты. Мен бұл қарым-қатынасты өзгерткім келді.

Мұны жүзеге асыру үшін мықты команда керек еді. Мен Bijie-де сондай команданы жинай бастадым — дәстүрлі қаржыны да, криптовалютаны да түсінетін, жоғары өнімді жүйелермен жұмыс тәжірибесі бар және мен сияқты сапаға мән беретін инженерлер. Роджер Ванг бұл істе шешуші рөл атқарды. Оның Morgan Stanley және Nomura-дағы тәжірибесі бізге қаржылық технологиялар ортасында бедел берді. Оның техникалық дағдылары біз жобалап жатқан архитектура үшін өте маңызды болды.

Сондай-ақ бізге капитал қажет екенін түсіндім. Биржа салу қымбатқа түседі. Серверлер, қауіпсіздік инфрақұрылымы, комплаенс жүйелері, заңнамалық база — мұның бәрі инвестицияны талап етеді. Мен өз ақшамды салуға, жалақысыз жұмыс істеуге, істі бастау үшін қолдан келгеннің бәрін жасауға дайын болдым. Бірақ нақты өсу үшін бізге көбірек қаражат керек еді. Бізге қаражат жинау (фандрайзинг) қажет болды.

Жоспар 2017 жылдың басында дайын болды. Біз биржа саламыз. Капитал жинау және пайдаланушыларымызбен мүдделерімізді тоғыстыру үшін BNB токенін шығарамыз. Біз жылдам әрекет етіп, ICO қарқынын пайдаланамыз, сонымен бірге қарапайым токен жобаларынан әлдеқайда төзімді дүние жасаймыз. Біз орындауға, уәдемізді жеткізуге және тұрақты жұмыс арқылы сенім ұялатуға назар аудардық.

Мен жоспарымды айтқанда, кейбіреулер мені есі ауысқан деп ойлады. Биржа нарығы толып кеткен деді олар. Бұрыннан қалыптасқан ойыншылар тым мықты. Реттеушілік тәуекелдер тым жоғары. Мен бұл қауіптерді тыңдадым, бірақ райымнан қайтпадым. Мен ол алпауыттарды жақыннан көрдім. Олардың әлсіз тұстарын білдім. Және тез өсіп жатқан нарықта, бұрынғы ойыншылардан жақсырақ жұмыс істей алатын жаңа қатысушыға орын бар екеніне сендім.

Binance-тің не үшін құрылғаны («неге») қарапайым еді: өйткені бұрынғы биржалар сапасыз болды. Өйткені пайдаланушылар бұдан жақсысына лайықты еді. Өйткені менде жоғары деңгейдегі дүние жасауға қабілет пен тәжірибе болды. Өйткені уақыт сәті түсіп, мүмкіндік туды. Осы себептер жеткілікті болды. Олар мені алдағы қиын айлардан, қаражат жинаудан, іске қосудан және одан кейінгі жарылыс тәрізді өсімнен алып шықты.

Басында менде жаһандық қаржы жүйесін өзгерту туралы асқақ арман болған жоқ. Ол кейінірек, Binance өсіп, мен не істеуге болатынын тереңірек түсінгенде келді. 2017 жылдың басында менің мақсаттарым қарапайым еді: жақсырақ биржа салу. Пайдаланушыларға жақсы қызмет көрсету. Ұзаққа шыдайтын дүние жасау. Қалғанының бәрі осы іргетастан өсіп шықты.

Сол алғашқы айлардағы техникалық шешімдеріміз осы философияны көрсетті. Біз дайын шешімдерді пайдаланбай, өз сәйкестендіру қозғалтқышымызды нөлден бастап құруды жөн көрдік, өйткені бізге бұрынғы жүйелер бере алмайтын өнімділік қажет болды. Біз мәліметтер базасының архитектурасын бірінші күннен бастап көлденеңінен кеңейтуге (horizontal scaling) лайықтап жобаладық, өйткені сәттілікке жетсек, өсім жылдам болатынын білдік. Біз индустриялық стандарттардан асатын қауіпсіздік шараларын енгіздік, өйткені үнемдейміз деп қателікке ұрынған биржалардың соңы не болғанын көрген едім.

Сондай-ақ мен бизнес модель туралы мұқият ойландым. Дәстүрлі биржа моделі — жоғары комиссия алу, минималды қызмет көрсету, пайдаланушыларды ұстап тұру үшін желілік әсерлерге сүйену — тиімді болғанымен, қанаушылық сипатта еді. Біз керісінше жасайтын болдық. Төмен комиссия, жақсы қызмет, жылдам орындау. Біз ақшаны маржадан емес, айналым көлемінен, қанаудан емес, тиімділіктен табатын болдық. Бұл модельдің жұмыс істеуі үшін ауқым қажет еді, бұл тәуекел тудырды. Бірақ егер біз ауқымға жетсек, артықшылықтарымыз еселене түсетін еді.

Реттеу стратегиясы да осылайша ойластырылды. Біз криптовалюта саудасы анық заңсыз болып табылатын юрисдикцияларда жұмыс істемеуді шештік. Рұқсат етілген жерлерде лицензиялар алуға тырыстық. Біз реттеушілерге қарсы емес, олармен бірге жұмыс істеп, ашықтықты қамтамасыз етіп, негізді өтініштер бойынша ынтымақтастық орнатуға ұмтылдық. Бұл тәсіл кейбір бәсекелестердің «рұқсат сұрағанша, кейін кешірім сұрай сал» деген стратегиясынан баяуырақ еді. Бірақ мен мұны орнықтырақ деп санадым.

Алғашқы жоспарлау құжаттарына қарап, біз ойлаған нәрселердің қаншалықты дәл орындалғанына таң қаламын. Сәйкестендіру қозғалтқышы жоспарланғандай жұмыс істеді. Кеңейту жүзеге асты. Пайдаланушы интерфейсі жақсы қабылданды. Бизнес модель өміршеңдігін дәлелдеді. Бұл кездейсоқ сәттілік емес еді. Бұл мұқият ойлаудың, басқалардың қателігінен сабақ алудың және технология мен қаржы саласындағы жылдар бойы жинақталған тәжірибені қолданудың нәтижесі болды.

BNB токендерін сату 2017 жылдың 26 маусымында басталып, 3 шілдесінде аяқталды. Он алты күн. Binance-ті іске қосуға қажетті капиталды жинау үшін бізде осындай ғана уақыт болды. Артқа қарасам, бұл уақыт мүмкін емес сияқты қысқа, әрі мүмкін емес сияқты ұзақ көрінеді — қол жеткізуіміз керек мақсаттар үшін қысқа, ал сол күндердегі стресс пен шиеленіс үшін өте ұзақ болды.

Бағасы 1 BNB үшін 0,15 доллар немесе 1 ETH үшін 2 700 BNB болып белгіленді. Бұл баға біздің капиталға деген мұқтаждығымыз бен сол кездегі нарық жағдайына негізделді. Біз компанияның құнын барынша арттыруға тырысқан жоқпыз. Біз биржаны дұрыс салу үшін жеткілікті қаражат — ресми мәліметтер бойынша шамамен 15 миллион доллар — жинауға және платформа өскен сайын токеннің құны артуына мүмкіндік қалдыруға тырыстық.

Жауап күткенімізден де асып түсті. Бірнеше күн ішінде біздегі міндеттемелер жоспарланған межеден асып кетті. Криптовалюта қауымдастығы жаңа жобаларға, дамып келе жатқан экожүйеге қатысу мүмкіндіктеріне сусап отырған еді. Уақытты дұрыс таңдадық — ICO қарқыны шарықтау шегінде болды және инвесторлар шынайы тәжірибесі бар салмақты командаларды іздеп жүрген еді. Бізде ол болды. Менің OKCoin мен Bloomberg-тегі тәжірибем, Роджер Вангтың Morgan Stanley мен Nomura-дағы жұмысы, И Хенің маркетингтік шеберлігі — мұның бәрі анонимді әзірлеушілер мен дәлелсіз уәделерге толы кеңістікте маңызды болды.

Бірақ мен тойлап жатқан жоқ едім. Мен қорықтым. Бұл туралы сол кезде ашық айтқан жоқпын, бірақ бұл шындық еді. Мыңдаған адамнан миллиондаған доллар жинаған кезде, сол жауапкершіліктің салмағын бірден сезінесіз. Олар әртараптандырылған қоржыны бар институтционалды инвесторлар емес еді. Көбісі қарапайым бөлшек қатысушылар, жобаға сенгені сонша, өз криптовалюталарын әлі өзін дәлелдемеген командаға жіберген жеке тұлғалар болатын. Олар бізге өз ақшаларын сеніп тапсырды. Бұл сенім өте ауыр сезілді.

ICO жабылған түн есімде. Біз мақсатымызға жеттік. Команда қуанып, жеңілдеп, тойлауға дайын болды. Мен үйге барып, ұйықтай алмадым. Менің ойымнан не дұрыс болмай қалуы мүмкін деген қауіптер кетпей қойды; бізге сенген адамдардың үмітін ақтамай қалудың жолдарын ойладым. Биржа уақытында іске қосылмауы мүмкін. Технология уәде етілгендей жұмыс істемеуі мүмкін. Реттеуші органдар бізді жауып тастауы мүмкін. Тәуекелдер өте көп еді, бұл істің соңы нашар аяқталуының көптеген жолдары бар болатын.

Бірақ бұл қорқыныш менің қолымды байлаған жоқ. Ол маған жігер берді. Мен оны жұмысқа бағыттадым, уәдемізді орындауға бар күшімді салдым. Біз жазған әрбір код жолына, біз құрған әрбір жүйеге, біз жобалаған әрбір процеске мен мыңдаған адам бізге сеніп отыр деген түсінікпен қарадым. Олардың инвестициясы тек қаржылық емес еді. Ол эмоционалдық сипатта болды. Олар криптовалютаға, біз сипаттаған болашаққа және оны жүзеге асыра алатын қабілетімізге сенді.

2017 жылдың 4-тоқсанына қайта қарап, мен сол тәжірибеге ризамын. Ол маған қарқынды өсудің қандай болатынын, оның ұйымға қалай әсер ететінін және шешім қабылдау қабілетін қалай бұрмалайтынын көрсетті. Бұл маған кейінгі жылдары Binance басқа қиындықтарға тап болғанда құнды болған көзқарас берді. Сондай-ақ, ол маған жылдамдық маңызды болғанымен, оны мұқияттылықпен теңестіру керектігін үйретті. Іргетасы жоқ өсім — өте нәзік. Мен мұны бұрын ақылмен білетінмін. Кейін мұны бүкіл болмысыммен сезіндім.

Мәлімдеме шыққан кезде мен Шанхайда болдым. Құжатты оқып, Binance үшін оның мағынасын түсінуге тырысқаным есімде. Біз жұмысымызды бастағанымызға екі ай да толмаған еді. Біз ICO арқылы қаражат жинағанбыз. Біз криптовалюта биржасы ретінде жұмыс істеп жаттық. Біздің бизнесіміздің әрбір элементі енді Қытайда іс жүзінде заңсыз болды.

Алғашқы реакция түсініспеушілік болды. Хабарламада тыйым анық көрсетілгенімен, оның қалай жүзеге асырылатыны бұлыңғыр еді. Бізден нақты не талап етілді? Қай уақытқа дейін? Егер бағынбасақ не болады? Бұл сұрақтарға бірден жауап болған жоқ. Біз заңгерлермен кеңестік, үкіметтегі байланыстарымызға шықтық, практикалық салдарын түсінуге тырыстық. Белгісіздік нақты тыйымнан да жаман болды.

Бірнеше күн ішінде біз Қытайдан кету туралы шешім қабылдадық. Бұл оңай болған жоқ. Мен Шанхайда көптеген жылдар бойы тұрдым. Команданың басым бөлігі сонда орналасқан еді. Серверлеріміз сонда болды. Банктік қарым-қатынастарымыз сонда еді. Кету — біз құрған инфрақұрылымнан, қалыптасқан байланыстардан және өзіміз жақсы білетін нарықтан бас тартуды білдірді. Бірақ қалу мүмкін емес еді. Реттеушілік тәуекел тым жоғары болды. Билік кез келген сәтте бізді жауып тастауы мүмкін екенін біле тұра бизнес жүргізе алмадық.

Көшу жылдам әрі хаосты түрде өтті. Біз криптовалюта бизнесіне қолайлырақ юрисдикцияларды — Жапония, Сингапур, Мальтаны анықтадық. Серверлерді көшіріп, жаңа заңды тұлғалар құрып, жаңа банктік шоттар аша бастадық. Көшуге дайын команда мүшелері жол жүру дайындықтарын жасады. Көше алмайтындармен қоштасуға тура келді. Бұл ауыр болды. Бірақ бұл қажет еді.

Бұл тұрақсыздықта еркіндік болды. Мен кез келген жерге бара алатынмын, кез келген жерден жұмыс істей алатынмын, кез келген жерде тұра алатынмын. Мен нақты бір қалаға немесе елге байланбадым. Мен бизнестің соңынан, мүмкіндіктердің соңынан, реттеушілік айқындық қай жерде пайда болса, соның соңынан ере алдым. Бұл икемділік өте құнды болды. Бұл Binance-ке Қытайда қалып қойып, жабылып қалған басқа биржалардан айырмашылығы, аман қалуға және өсуге мүмкіндік берді.

Бірақ мұның да өз құны болды. Жеке қарым-қатынастар зардап шекті. Бір жерде бірнеше аптадан артық болмаған кезде қалыпты достықты сақтай алмадым. Отбасылық байланыстар нашарлады. Мен туған күндерді, мерекелерді, өмірге мазмұн беретін қарапайым сәттерді жіберіп алдым. Мені жақсы көретін адамдар менің қасымда болуымды күтпеуді үйренді. Мен өз өмірімде қонаққа айналдым.

Команда да осындай жағдайды бастан кешірді. Көшкендер бейтаныс жерлерде жаңа өмір құруға мәжбүр болды. Олар отбасыларын, достарын, қауымдастықтарын қалдырды. Олар жаңа тілдерді үйренді, жаңа мәдениеттерге бейімделді, жаңа бюрократиялық кедергілерден өтті. Кейбіреулер бұл ортада жақсы дамыды. Басқалары қиналды. Көшпелі өмір салтын көтере алмай, Қытайға оралғандар да болды.

Мен икемділік пен қауіпсіздіктің жиі бір-біріне қайшы келетінін түсіндім. Тұрақсыз өмір бізге икемділік берді — біз тез арада қолайлы юрисдикцияларға көшіп, тиімсіз ережелерден жалтарып, өзгермелі жағдайларға жылдам жауап бере алдық. Бірақ бұл бізді қауіпсіздіктен — қай жерге тиесілі екенімізді білуден, тұрақты базамыздың болуынан, қоғамда орын алудан айырды.

Психологиялық әсер байқалмаса да, шынайы болды. Мен тек жерлерден ғана емес, адамдардан да алшақтай бастағанымды сездім. Әрбір қарым-қатынас уақытша болғанда, әрбір байланыс соңғы болуы мүмкін болғанда, сіз эмоционалды түрде берілуді тоқтатасыз. Адамдарды жақындатпайсыз. Қоштасуға шебер боласыз. Бұл мені үнемі кетуден туындайтын ауырсынудан қорғады, бірақ сонымен бірге мен сезіне алатын байланыстардың тереңдігін шектеді.

Binance ұйым ретінде де тұрақсыз болды. Біздің штаб-пәтеріміз, қызметкерлер жиналатын орталық кеңсеміз болмады. Біз Slack және Zoom арқылы байланысатын, уақыт белдеулері бойынша шашыраңқы командалары бар үлестірілген желі ретінде жұмыс істедік. Бұл құрылымның артықшылықтары болды — ол бізді төзімді етті, бізді жауып тастау қиын болды, тіпті жекелеген орындар істен шықса да жұмысты жалғастыра алдық. Бірақ бұл ұйымшылдықты қиындатты. Біз біртұтас қауым емес, жан-жаққа шашыраған диаспора сияқты болдық.

9/4 тыйымы Қытайдың криптовалютамен байланысының соңы емес еді. Үкімет ережелер шығаруды, майнингке шектеу қоюды, саудаға тыйым салуды жалғастырды. Әрбір жаңа хабарландыру нарыққа әсер етіп, жұмысымызды түзетуге мәжбүрледі және бізге ережелер бір түнде өзгеруі мүмкін салада жұмыс істеп жатқанымызды еске салып отырды. Біз белгісіздікпен өмір сүруді, толық емес ақпаратпен шешім қабылдауды, тез бейімделе алатын жүйелер құруды үйрендік.

Мен Қытай үкіметін тыйым салғаны үшін кінәламаймын. Олар өздері түсінген тәуекелдер — алаяқтық, қаржылық тұрақсыздық, капиталдың сыртқа жылыстауы негізінде әрекет етті. Бұл шынайы қауіптер еді. Көптеген ICO-лар алаяқтық болды. Көптеген инвесторлар ақшасынан айырылды. Үкімет криптовалютаны қаржылық тәртіпке төнген қауіп деп көрді және соған сәйкес әрекет етті. Мен олардың технологияның әлеуетін бағалауымен келіспедім, бірақ олардың логикасын түсіндім.

9/4 маған криптовалюта кеңістігінде жұмыс істеу реттеушілік белгісіздікті тұрақты жағдай ретінде қабылдауды талап ететінін үйретті. Бізде дәстүрлі қаржы институттары ие болған анықтық ешқашан болмайды. Біз әрқашан рұқсат етілген нәрсенің шегінде жұмыс істейміз, жаңа ережелерге бейімделеміз, кейде реттеушілерден жылдам қозғаламыз, кейде реттеушілердің әрекетінен көшуге мәжбүр боламыз.

9/4-те басталған тұрақсыздық жылдарға созылды. Мен тұрақты резиденцияны әлдеқайда кейін ғана орнаттым. Binance ресми штаб-пәтері жоқ, үлестірілген ұйым болып қала берді. Бұл біздің болмысымыздың, бізді дәстүрлі компаниялардан ерекшелейтін нәрсенің бөлігіне айналды. Біз ортақ орынмен емес, ортақ мақсатпен біріккен интернет азаматтары болдық.

Кейде үйімнің болуын сағынатын сәттер болады. Достарымның үйлерін, бақшаларын, жергілікті мектептерде оқитын балаларын көргенде, бойымда бір сезім пайда болады — мүмкін өкініш, немесе мен таңдамаған өмірге деген қызығушылық. Бірақ содан кейін біз неге осындай таңдау жасағанымызды есіме түсіремін. Тұрақсыздық қателік емес еді. Бұл біз жұмыс істеген ортаға қажетті бейімделу болды. Бұл Binance-ке басқалар сәтсіздікке ұшырағанда аман қалуға мүмкіндік берді. Бұл бізге басынан бастап бізді ынталандырған мақсатқа қарай жұмысты жалғастыруға мүмкіндік берді.

9/4 бетбұрыс кезеңі болды. Оған дейін біз Қытайда жұмыс істейтін қытайлық компания едік. Одан кейін біз басқа нәрсеге — жаһандық, үлестірілген, икемді, тұрақсыз ұйымға айналдық. Бұл трансформация ауыр болды. Сонымен қатар, бұл біздің аман қалуымыз бен өсуіміз үшін өте маңызды болды деп сенемін. Криптовалюта индустриясы алдағы жылдары әлі де көптеген реттеушілік қиындықтарға тап болады. Біздің тұрақсыздығымыз бізді оларға қарсы тұруға дайындады.

«Пайдаланушылар бірінші кезекте» (Users First). Бұл — қарапайым тіркес, біздің веб-сайтта, маркетингтік материалдарда, ішкі презентацияларда кездесетін екі сөз. Көптеген корпоративтік ұрандар сияқты, оны да бос сөз деп есептеуге болар еді — компаниялар оны жақсы естілгені үшін айтады, шын ниетімен емес. Бірақ мен үшін бұл сөздер маңыздырақ нәрсеге айналды. Олар шектеуге, шешімдерді қалыптастыратын принципке, әрекеттер өлшенетін стандартқа айналды.

Бұл тіркес Binance тарихының ерте кезеңінде пайда болды. Бізге бізді басқа биржалардан не ерекшелейтінін сипаттайтын тәсіл керек болды. «Пайдаланушылар бірінші кезекте» маңызды нәрсені қамтыды: біздің платформаны пайдаланатын адамдар тек табыс көзі емес, құнды нәрсені бірге құрудағы серіктестеріміз деген сенімді. Пайдаланушыларсыз Binance болмас еді. Олардың сенімі, адалдығы, жетістігі — біз салған барлық нәрсенің негізі.

Бірақ «Пайдаланушылар бірінші кезекте» деп айту оңай. Сонымен өмір сүру қиын. Бұл тіркес міндеттемелер тудырады. Пайдаланушыларды бірінші орынға қоямыз деп мәлімдегенде, пайдаланушылар сізден солай істеуіңізді күтеді. Олар сіздің іс-әрекеттеріңізді сол стандарт бойынша бағалайды. Олар екіжүзділікті көргенде оны бірден айтады. Бұл ұран сіздің арқаңыздағы нысанаға айналады, егер сіз мұндай мәлімдеме жасамағанда болмайтын мұқият тексеруге шақырады.

Мен мұны тәжірибе арқылы үйрендім. «Пайдаланушылар бірінші кезекте» принципіне сай бола алмаған кездеріміз болды. Жүйенің істен шығуы пайдаланушылардың ақшасын жоғалтуына әкелген кездер болды. Тұтынушыларды қолдау қызметі жеткіліксіз болған кездер болды. Байланыс түсініксіз немесе адастыратын болған кездер. Пайдаланушылардың есебінен Binance-ке пайда әкелетін шешімдер қабылдаған кездер болды.

Бұл сәтсіздіктердің әрқайсысы байқалды, сыналды және есте қалды. Ұран бұл реакцияны күшейтіп жіберді. Бұл солай болуы керек те. Егер сіз қандай да бір принципті ұстанамын десеңіз, оған жауапты болуыңыз керек. Көпшілік алдында сәтсіздікке ұшыраудың қолайсыздығы, екіжүзділік үшін айыпталу — процестің қажетті бөлігі. Бұл жақсаруға, іс-әрекетті сөзбен сәйкестендіруге, арман мен шындық арасындағы алшақтықты жоюға қысым жасайды. Сын-ескертпелері ауыр болса да, бізді жарияланған құндылықтарымызға сәйкес ұстайтын пайдаланушыларға ризамын.

«Өсу басымдылығынан» «ұзақ мерзімді сенім басымдылығына» ауысу біртіндеп болды. Алғашқы күндері біз бәрінен бұрын өсуге басымдық бердік. Көбірек пайдаланушылар, көбірек көлем, көбірек нарық үлесі. Бұл қате емес еді — өсу аман қалу үшін, биржаларды құнды ететін желілік әсерлерді қалыптастыру үшін өте маңызды болды. Бірақ сенімсіз өсу — нәзік. Жарнамалар үшін келетін пайдаланушылар жарнама аяқталғанда кетеді. Сізге сенгендіктен қалатын пайдаланушылар тұрақты бизнестің негізіне айналады.

Мен мұны 2017 жылғы өрлеу нарығы аяқталғаннан кейін тереңірек түсіне бастадым. Бағалар көтеріліп жатқанда өсу оңай болды. Пайдаланушылар қызмет көрсету сапасына қарамастан, пайда табу үмітімен келді. Бағалар төмендегенде, сенім қалыптастырған биржалар мен жай ғана назар аударған биржалардың арасындағы айырмашылық айқын болды. Біз құлдырау нарығында аман қалдық, себебі бізге сенетін, сауда тиімсіз болған кезде де қалатын және платформаның жақтаушыларына айналған пайдаланушыларымыз болды.

Сенім баяу қалыптасады және тез жоғалады. Бір ғана қауіпсіздік қатесі жылдар бойғы мұқият жұмысты жоққа шығаруы мүмкін. Бір ғана теріс ақпарат айлар бойы қалыптасқан беделді жоюы мүмкін. Мен мұны басқа биржаларда көрдім. Бізде де солай бола жаздаған сәттерді көрдім. Сенімді сақтау үшін қажетті қырағылық шаршатады. Сонымен қатар, ол өте маңызды.

«Пайдаланушылар бірінші кезекте» принципі жылдар бойы нақты шешімдерді қалыптастырды. Қауіпсіздік осалдықтарын тапқанда, біз оларды жасырудың орнына бірден жарияладық. Пайдаланушыларға әсер еткен қателіктер жібергенде, заңды түрде талап етілмесе де, олардың шығынын өтеп бердік. Жаңа өнімдерді әзірлегенде, табысты оңтайландырудан гөрі пайдаланушыларды қорғауға басымдық бердік. Бұл әрқашан қысқа мерзімді пайданы арттыратын шешімдер болған жоқ. Олар біздің жарияланған құндылықтарымызға сәйкес келетін шешімдер еді.

Бұл ұран қайшылықтар да тудырды. «Пайдаланушылар бірінші кезекте» деген сөз «пайдаланушы әрқашан дұрыс» дегенді білдірмейді. Кейбір пайдаланушылар платформаны асыра пайдаланады — алаяқтыққа барады, нарықты манипуляциялайды, басқа пайдаланушыларды қорлайды. Көпшілікті қорғау кейде жеке тұлғаларға қарсы әрекет етуді талап етеді. Бұл шешімдер қиын. Олар пайымдауды, тепе-теңдікті және мінсіз шешімдердің болмайтынын қабылдауды талап етеді.

Кейде мен «Пайдаланушылар бірінші кезекте» деген сөздің дұрыстығына күмәндандым. Бәлкім, біздің мүдделеріміздің бір жерден шығатынын, бірақ бірдей емес екенін мойындайтын «Пайдаланушылар мен Binance бірге» деген тіркес дәлірек болар ма еді? Мүмкін «Тұрақты құндылық қалыптастыру» біздің мақсатымызды жақсырақ көрсетер еді? Бірақ мен түпнұсқа тіркесті сақтап қалдым, себебі оны өзгерту шегіну сияқты көрінер еді, әрі оның қарапайымдылығында күш бар. Екі сөз. Есте сақтау оңай. Бағалау оңай.

Бұл принциптің мен үшін жеке мағынасы бар. Мен бүкіл ересек өмірімде қаржылық қызметтерді пайдаланушы болдым. Өзіңді жай ғана сандар ретінде сезінудің, мәселелеріңе мән берілмеуінің, ерікті және әділетсіз көрінетін комиссиялар төлеудің қандай екенін білемін. Мен Binance-ті ішінара өзіме қалай қарағанын қаласа, пайдаланушыларға да солай қарайтын биржа болсын деп құрдым. «Пайдаланушылар бірінші кезекте» ұраны — менің бұрынғы өзіме, банктер мен брокерлерге ренжіген жас жігітке берген уәдем.

Мен мұны шын мәніндегіден де асыл етіп көрсеткім келмейді. «Пайдаланушылар бірінші кезекте» — бұл жақсы бизнес. Сізге сенетін пайдаланушылар ұзақ уақыт қалады, көбірек сауда жасайды, сізді достарына ұсынады. Бұл принцип жеке мүддені этикалық мінез-құлықпен сәйкестендіреді, бұл оны тұрақты етеді. Егер пайдаланушыларды бірінші орынға қою үнемі табыстылыққа зиян тигізсе, бұл ұран бірнеше айдың ішінде бос сөзге айналар еді. Оның табыстылыққа зиян келтірмейтіні, керісінше ұзақ мерзімді құндылықты арттыратыны — оны жасанды емес, шынайы етеді.

Қиындық — ұйым өскен сайын осы сәйкестікті сақтау. Binance-те он қызметкер болғанда, «Пайдаланушылар бірінші кезекте» принципі интуитивті еді. Барлығы пайдаланушыларды жеке білетін, олардың қажеттіліктерін түсінетін, олардың қиындықтарын сезінетін. Мыңдаған қызметкер болғанда, бұл байланыс дерексіз болып кетеді. Пайдаланушылар статистикаға, сегменттерге, бақылау тақтасындағы көрсеткіштерге айналады. Бұл принципті тірі сақтау тұрақты күш-жігерді талап етеді — жеке пайдаланушылардың оқиғалары, тұтынушылардың кері байланысына тікелей шығу, әрбір сұраныс нөмірінің артында нақты мәселелері бар нақты адам тұрғанын еске салу.

Мен мұны жеке үлгі ретінде көрсетуге тырыстым. Мен әлеуметтік желілердегі пайдаланушылардың шағымдарын оқимын. Мүмкіндігінше тікелей хабарламаларға жауап беремін. Шешімдерді, тіпті олар ішкі команда арасында танымал болмаса да, пайдаланушылар не қалайды деген сенім негізінде қабылдаймын. Бұл альтруизм емес. Бұл — принципті шынайы сақтаудың, оның қызметкерлер сенбей айта беретін жай ғана корпоративтік ұранға айналуына жол бермеудің мен білетін жалғыз жолы.

«Пайдаланушылар бірінші кезекте» тағы бір мағынада шектеуге айналды: ол біздің қолымыздан келетін нәрселерді шектейді. Біз пайдаланушы сенімін бұзатындықтан бас тартқан бизнес-модельдер бар. Құндылықтары біздікімен сәйкес келмегендіктен бас тартқан серіктестіктер бар. Пайдаланушы тәжірибесіне келетін шығын тым жоғары болғандықтан, өсу мүмкіндіктерінен бас тарттық. Бұл шектеулер кейде бәсекелестердің біз бас тартқан жолмен жүріп жатқанын көретін әріптестерімді ренжітеді. Мен олардың ренішін түсінемін. Бірақ мен бұл шектеулер Binance-ті осындай етіп отыр деп сенемін. Оларды алып тастасақ, біз жай ғана кезекті биржаға айналамыз.

Бұл ұран менден кейін де қалады. Мен күнделікті жұмыстан кеткеннен кейін де, жақсы ма, жаман ба, «Пайдаланушылар бірінші кезекте» Binance мәдениетінің бөлігі болып қала береді. Болашақ көшбасшылар оны басқаша түсіндіреді, мен болжай алмайтын тәсілдермен қолданады. Бұл солай болуы керек те. Принциптер өзекті болып қалуы үшін дамуы керек. Ең бастысы — жүйелі, пайдаланушыға бағытталған әрекет арқылы сенім ұялатуға деген негізгі міндеттеменің сақталуы.

«Әлемді алмастыру» (Exchange the World). Бұл маркетингтік ұран ретінде, билборд немесе конференция баннері үшін тартымды нәрсе ретінде басталды. Бірақ есте қалатын көптеген тіркестер сияқты, ол уақыт өте келе маңызға ие болды. Адамдар оны қайталады. Қызметкерлер оны біздің не салып жатқанымызды сипаттау үшін қолданды. Пайдаланушылар оны Binance-тің амбициясының қысқаша белгісі ретінде қабылдады. Соңында мен мұны байыппен қарастырып, оның шын мәнінде не білдіретінін сұрай бастадым.

Сіз «Әлемді алмастыру» дегенде, нені алмастырасыз? Әрине, валюталарды — долларды Биткоинге, еуроны Эфириумға, бір токенді екіншісіне. Бұл — биржаның беткі мағынасы, тікелей функциясы. Бірақ бұл тіркес үлкенірек нәрсені меңзейді. Ол алмасу актісінің өзі арқылы әлемді өзгертуді, трансформацияны білдіреді. Міне, осы жерде ол қызықты және күрделі бола бастайды.

Binance-тің ресми миссиясы — «ақша бостандығын арттыру». Бұл «Әлемді алмастыруға» қарағанда нақтырақ және нақты құндылыққа негізделген. Ақша бостандығы дегеніміз — адамдардың өз байлығына еркін қол жеткізуі, оны жылжытуы және ешқандай негізсіз шектеулерсіз пайдалануы. Бұл қаржылық қызметтер тек тиісті елдерде тұратын немесе тиісті құжаттары бар адамдарға ғана емес, интернеті бар кез келген адамға қолжетімді болуы керек дегенді білдіреді. Бұл шоттарды бұғаттай алатын немесе транзакцияларды тоқтата алатын институттарға тәуелді болмай, жеке тұлғалардың өз қаражатын өздері бақылауы керек дегенді білдіреді.

Бірақ мен шектеулер туралы ашық айтқым келеді. «Әлемді алмастыру» асқақ, трансформациялық, революциялық естіледі. Шындық әлдеқайда қарапайым. Біз сауда платформасын басқарамыз. Адамдар мұнда алыпсатарлық жасауға, инвестиция салуға, тәуекелдерді хеджирлеуге келеді. Көбісі қаржылық бостандық немесе ақшаның болашағы туралы ойламайды. Олар табыс туралы, нарықтың қолайлы сәтін ұстау туралы, пайда табу туралы ойлайды. Бұл қате емес. Бұл — адами қасиет. Бірақ бұл асқақ ұрандарға сәйкес келмейді.

Мен осы қайшылықпен күрестім. Бір жағынан, мен криптовалютаның адам бостандығын арттыруға, делдалдардың билігін азайтуға, ашық қаржы жүйесін құруға әлеуеті бар екеніне шын жүректен сенемін. Екінші жағынан, Binance-те болып жатқан нәрселердің көбі сауда-саттық екенін, оның көп бөлігі алыпсатарлық, ал кейбірі зиянды екенін білемін. Біз бағаны анықтау мен өтімділікті қамтамасыз етеміз, бұл құнды. Сондай-ақ, біз құмар ойындарға жағдай жасаймыз, бұл құнды емес.

Мен «Әлемді алмастыру» дегенде, тек қазіргі жағдай туралы емес, не мүмкін екендігі туралы айтамын. Қазіргі әлемде кедергілер бар — шекаралар, ережелер, қаржылық қызметтерге қолжетімділікті бақылайтын институттар. Біз құруға тырысып жатқан әлемде мұндай кедергілер аз болады. Адамдар қай жерде туылғанына немесе қандай паспорты бар екеніне қарамастан жаһандық экономикаға қатыса алады. Олар құндылықты сәтсіз үкіметтер тәркілей алмайтын активтерде сақтай алады. Олар делдалдарсыз, деректерді жинайтын немесе үлес алатын үшінші тарапсыз бір-бірімен тікелей транзакция жасай алады.

Бұл көрініс өздігінен пайда болмайды. Ол жұмысты талап етеді — жақсырақ жүйелер құру үшін техникалық жұмыс, нақты негіздер жасау үшін реттеушілік жұмыс, адамдарға не мүмкін және не қауіпті екенін түсінуге көмектесетін білім беру жұмысы. Ол сондай-ақ қиындықтар туралы шынайы болуды талап етеді. Криптовалюта — қаржылық шектеулердің сиқырлы шешімі емес. Ол жаңа тәуекелдерді — құбылмалылықты, алаяқтықты тудырады...

Егер сіз бүгін крипто саласында бірдеңе жасап жатсаңыз, менің қателіктерімнен сабақ алыңыз. Комплаенсқа екінші кезектегі нәрсе ретінде қарамаңыз. Жақсы технология нашар процестерді ақтайды деп ойламаңыз. Сізді баяғыдан істеуіңіз керек болған нәрсені істеуге мәжбүрлейтін дағдарысты күтпеңіз. Комплаенсты іргетасыңызға енгізіңіз. Оны жай ғана заң бөлімінің емес, мәдениетіңіздің бір бөлігіне айналдырыңыз.

Осы индустрияның келесі кезеңінде аман қалатын және гүлденетін компаниялар — мұны ерте түсінгендер болады. Жауапкершіліксіз бостандық мүлдем бостандық емес, ол тек жақсы маркетингпен бүркемеленген ұқыпсыздық екенін түсінгендер ғана жеңеді.

Сол мәдениетті өзгерту бұл трансформацияның ең қиын бөлігі болды. Тек комплаенс офицерлерін жалдау немесе жаңа жүйелерді енгізу жеткіліксіз. Сіз адамдардың өз жұмысы, жауапкершілігі және олар жасаған дүние мен ол жұмыс істейтін әлем арасындағы байланыс туралы ойлау тәсілін өзгертуіңіз керек. Бұл уақытты қажет етеді. Ол үшін басшылық тарапынан жүйелі хабарламалар жіберілуі тиіс. Адамдар қателескен кезде нақты салдарлар, ал дұрыс істегенде шынайы мойындау қажет.

Біз ілгерілеп келеміз. Мен мұны инженерлердің жаңа функцияларды іске қосар алдында қоятын сұрақтарынан көремін. Мен мұны өнім менеджерлерінің реттеу салдары туралы ойлау тәсілінен көремін. Мен мұны комплаенс мамандарының өз жұмысына деген мақтанышынан көремін; олар енді кедергі ретінде емес, тұрақты дүниені құрудағы серіктестер ретінде қабылданады. Мәдениет баяу, бірақ сенімді түрде өзгеріп келеді.

Басқалар біздің тәжірибемізден алса екен деген сабақ: комплаенс инновацияның жауы емес, ол инновацияны мүмкін ететін іргетас. Пайдаланушылар өз қаражаттарының қорғалғанына, платформаның ережелерді сақтайтынына және біреудің зиянкестерді қадағалап отырғанына сенген кезде — олар белсендірек әрекет етеді. Олар жаңа өнімдерді қолданып көруге, көбірек сома сақтауға, платформаны достарына ұсынуға дайын болады. Комплаенс өсуге мүмкіндік беретін сенімді ұялатады.

Біз бұл сабақты қиын жолмен алдық. Басқалар мұны оңайырақ үйренеді деп үміттенемін.

2018 жылдың басындағы жоспардан тыс техникалық жұмыстар кезінде мен пайдаланушыларға «қаражаттарыңыз қауіпсіз» (funds are safe) деп твит жаздым. Bizonacci есімді ютубер «Funds Are Safu» деген видео түсіріп, бұл тіркес кең тарап кетті. Шілде айында біз төтенше жағдайларға арналған сақтандыру қорын жариялағанда, SAFU крипто лексиконына еніп үлгерген еді.

Мен бұл жүйенің нәзіктігін басқаларға қарағанда жақсы түсіндім. Binance-ты құрмас бұрын мен крипто саласында көптеген биржалардың күйрегенін көріп үлгерген едім. Mt. Gox ең танымалы болды, ол 2014 жылы 850 000 биткоинді жоғалтты, бірақ Bitstamp, Bitfinex сияқты басқалары да болды, сондай-ақ пайдаланушы қаражатымен бірге жоқ болып кеткен сансыз кішігірім платформалар да кездесті. Әрбір сәтсіздік бүкіл экожүйеге деген сенімді азайтты. Олардың әрқайсысы қарапайым адамдардың криптоның қауіпсіз екеніне сенуін қиындатты.

SAFU бұл мәселені тікелей шешуге бағытталған әрекетіміз болды. «Қауіпсіз» немесе «сенімді» деген маркетингтік ұрандармен емес, бірдеңе дұрыс болмай қалған жағдайда қолданылатын нақты резервтермен әрекет еттік. Қор ашық болуы үшін жасалды — пайдаланушылар оның бар екенін блокчейнде тексере алатын. Ол қомақты болуы тиіс еді — комиссияның 10%-ы аз болып көрінуі мүмкін, бірақ ірі биржаның қаншалықты көлемді өңдейтінін түсінгенде, оның маңызы артады. Және ол қолжетімді болуы керек еді — егер пайдаланушылар өз қателігінен емес, платформа мәселесінен қаражатын жоғалтса, SAFU шығынды өтейтін болды.

Қауіпсіздік жүйелерін құруда бір парадокс бар: жүйелердің қаншалықты нәзік екенін неғұрлым көп түсінген сайын, соғұрлым көбірек қорғаныс тетіктерін салғыңыз келеді. Мен білетін барлық қауіпсіздік инженерлері сәл параноик (секемшіл) болатын. Олар барлық жерден шабуыл жасау мүмкіндіктерін көреді, өйткені олар өз мансабын заттардың қалай бұзылатынын ойлаумен өткізген. Биржа қауіпсіздігіне келгенде мен де сондай болдым. Жүйелеріміз туралы неғұрлым көп білген сайын, нені өткізіп алған болуымыз мүмкін деп соғұрлым көбірек уайымдайтын болдым.

Бұл айырмашылық маңызды, себебі ол биржаның не нәрсеге уәде бере алатынының шекарасын анықтайды. Біз сіз сеніп тапсырған қаражатты қорғауға уәде бере аламыз. Біздің салғырттығымыздан активтеріңізді жоғалтпайтын жүйелерді сақтауға уәде бере аламыз. Бірақ біз сізді крипто экожүйесіндегі әрбір қауіптен қорғай алмаймыз, өйткені ол экожүйе кез келген жеке платформаның шеңберінен әлдеқайда тыс жатыр.

Бұл өзгерістер SAFU-дың қандай болуы керектігі туралы дамып келе жатқан ойларымызды көрсетеді. Бастапқыда бұл стейблкоин резерві болды — болжамды, консервативті, қажет кезінде қолда болу үшін жасалған. USDC-ге ауысу бұл тәсілді нығайтты. Бірақ Биткоинге көшу басқа нәрсені білдіреді: қор өзі қорғайтын активтер класына сәйкес келуі керек деген сенім. Егер біз Биткоинге негізделген қаржы жүйесінің инфрақұрылымын құрып жатсақ, біздің сақтандыру қорымыз да Биткоинмен есептелмеуі керек пе?

Сыншылар құбылмалылық қаупін айтты. Егер Биткоин айтарлықтай төмендесе, қордың долларлық құны да төмендейді. Бұл рас еді, сондықтан біз 800 миллион долларлық төменгі шекті белгіледік. Егер қор сол деңгейден төмен түссе, біз оны 1 миллиард долларға қайта жеткізу үшін көбірек Биткоин қосамыз. Бұл қызықты динамика тудырады — іс жүзінде біз баға айтарлықтай төмендеген жағдайда Биткоин сатып алуға міндеттеме алдық. Кейбір сарапшылар мұны бағаны қолдаудың бір түрі деп түсіндірді, бірақ бұл біздің негізгі мақсатымыз болған жоқ.

SAFU-дың эволюциясына қарап, мені қазір таңғалдыратыны — оның индустриядағы ауқымды өзгерістерді қалай көрсететіні. 2018 жылы биржаның миллиард долларлық сақтандыру қорын ұстап тұруы туралы ойлаудың өзі мүмкін емес еді. Бүгінде пайдаланушылар мұны күтеді. Олар резервтерді растауды, тұрақты аудиттерді, ашық есептілікті талап етеді. Стандарттар жоғарылады, ал оларға сай келмейтін биржалар бәсекеге төтеп бере алмайды.

Индустриялар осылай толысады. Ерекше болған нәрсе үйреншікті жағдайға айналады. Инновациялық болған дүние базалық талапқа айналады. Пайдаланушылар көбірек біледі, талапшыл болады және дәлелсіз сендірулерді қабылдауға құлықсыз болады. Бұл жақсы. Бұл индустрияның есейіп келе жатқанын білдіреді.

Бірақ мен тағы бір нәрсе үшін алаңдаймын: қауіпсіздікке инженерлік пән ретінде емес, маркетингтік құрал ретінде қарау азғыруы. Мен биржалардың нақты қорғаныстан гөрі пресс-релиздерге арналғандай көрінетін күрделі қауіпсіздік шараларын жариялағанын көрдім. Мен қағаз жүзінде бар, бірақ нақты дағдарыс кезінде жеткіліксіз болатын «сақтандыру қорларын» көрдім. Біз мұны «қауіпсіздік театры» деп атасақ болады — шын мәнінде қауіпсіз болмай-ақ, қауіпсіздікті көрсету.

SAFU ешқашан театр болуға арналмаған. Ол шынайы болуы керек еді. Біз пайдаланушы шығындарын өтейміз дегенде, біз соны айттық. Қаражат суық әмиянда десек, ол сонда болды. Әмиян мекенжайын жариялағанда, кез келген адам оны тексере алды. Мұндай ашықтық — бұл жай ғана жақсы этика емес, бұл жақсы бизнес. Сізге сенетін пайдаланушылар қалады. Сенбейтіндер кетеді.

Мен үшін SAFU-дың тереңірек сабағы — жауапкершілік туралы. Басқа адамдардың миллиардтаған доллар ақшасын ұстайтын платформа құрған кезде, сіз міндеттеме аласыз. Бұл жай ғана заңды міндеттеме емес, ол моральдық міндеттеме. Бұл адамдар сізге өз жинақтарын, инвестицияларын, қаржылық жағдайын жақсартуға деген үміттерін сеніп тапсырды. Сіз оларға сеніп тапсырылған нәрсені қорғау үшін бар күшіңізді салуға міндеттісіз.

Кейде бұл қорғаныс істен шығады. Ешқандай жүйе мінсіз емес. Хакерлер өршелене түседі, қателіктер болады, ешкім болжамаған жағдайлар туындайды. Сәтсіздіктер орын алғанда, сіздің қалай әрекет ететініңіз маңызды. Пайдаланушылардың шығынын толтырасыз ба? Болған жағдайдан сабақ аласыз ба? Бұл қайталанбауы үшін жүйелеріңізді жақсартасыз ба?

SAFU бар, өйткені мен бұл сұрақтардың жауабы «иә» болуы керек деп сендім және әлі де сенемін. Иә, біз шығындарды жабамыз. Иә, біз ненің дұрыс болмағанын зерттейміз. Иә, біз жүйелерімізді жақсартамыз. Жауапкершілікті мойынға алу деген осы. Бұл тек бәрі оңай болғанда емес, қиын болғанда да маңызды. Тек сома аз болғанда емес, шығын қатты бататын үлкен сома болғанда да солай болуы керек.

Мен қауіпсіздік үшін төлеуге дайынмын. Тек SAFU-ға бөлінген долларлармен ғана емес, сонымен қатар қорғаныс шараларына жұмсалған инженерлік уақытпен, тиісті бақылауды қамтамасыз етуге жұмсалған комплаенс шығындарымен және қауіпсіз жылжуымызды қамтамасыз ету үшін баяулаудың баламалы шығындарымен төлеуге дайынмын. Бұл шығындар шынайы. Бірақ оларды төлемеудің құны — жоғалған сенім, жоғалған пайдаланушылар, тұрақты дүние құру мүмкіндігінен айырылу — әлдеқайда жоғары.

SAFU-ға есім берген меме күлкілі болды. Қордың өзі — өте маңызды дүние. Екеуі де крипто мәдениеті туралы шындықты көрсетеді: біз жауапкершілігімізге байыппен қарай отырып, өзімізге күле де аламыз. Қателіктерімізді мойындай отырып, олардың алдын алу үшін жұмыс істей аламыз. Біз үйренетін, жақсаратын және қиындықтар арқылы күшейетін жүйелерді құра аламыз.

Мен үшін SAFU-дың мағынасы осында. Бұл жай ғана сақтандыру қоры емес, бұл — міндеттеме. Біздің бұл салада ұзақ уақытқа келгеніміздің, ненің бәске тігілгенін түсінетініміздің және сіздің сеніміңізге ие болу әрі оны сақтау үшін қажеттінің бәрін істейтініміздің уәдесі.

SAFU-дың инженерлік жағы салыстырмалы түрде қарапайым. Сауда комиссияларының он пайызы белгіленген әмиянға түседі. Қаражат суық қоймада сақталады және оған қол жеткізу үшін бірнеше қолтаңба қажет. Баланс тұрақты түрде жарияланады, бұл кез келген адамға қордың бар екенін және оның тиісті түрде қаржыландырылғанын тексеруге мүмкіндік береді. Іске қосуды қажет ететін оқиға орын алғанда, қаражат пайдаланушы шығындарын жабу үшін қозғалады және резервті қайта толтыру үшін бөлу жұмыстары жалғасады.

Бірақ бұл қарапайымдылық алдамшы болуы мүмкін. Нағыз қиындық механизмде емес, шешімдерде. Не нәрсе өтелетін шығын деп есептеледі? Пайдаланушылардың өздері айтқан адам екенін қалай тексереміз? Заңды шағымдардың жылдам өңделуін қамтамасыз ете отырып, алаяқтық шағымдардың алдын қалай аламыз? Бұл сұрақтардың алгоритмдік жауаптары жоқ. Олар пайымдауды, саясатты және адам бақылауын қажет етеді.

Біз уақыт өте келе әрбір оқиғадан, әрбір жағдайдан және жүйені алдау әрекетінен сабақ ала отырып, өз саясатымызды жетілдіріп отырдық. Саясат мінсіз емес және ешқашан болмайды да. Бірақ ол жақсарып, әділірек және мықтырақ болды. Әрбір жаңа нұсқа алдыңғысынан алынған сабақтарды көрсетеді.

SAFU-дың болуы біздің басқа қорғаныс шаралары туралы ойлауымызға да әсер етті. Біз пайдаланушыларға өз активтерінің қамтамасыз етілгенін тексеруге мүмкіндік беретін резервтерді растау жүйесін енгіздік. Қосымша қорғаныс үшін сақтандыру серіктестіктерін құрдық. Оқиғалардың алдын алатын қауіпсіздік инфрақұрылымына инвестиция салдық. SAFU іргетас болды, бірақ ол ешқашан бүкіл құрылымды алмастырған емес.

Мен SAFU-ны құрмағанда не болар еді деп ойлаймын. 2019 жылғы хакерлік шабуыл тек қаржылық жағынан ғана емес, пайдаланушы сенімі жағынан да жойқын болар еді. Біз аман қалар ма едік, бірақ бізге орны толмас нұқсан келер еді. Қор бізге пайдаланушылардың шығынын тез арада өтеуге, міндеттемелеріміздің шынайы екенін көрсетуге және ықтимал апатты жауапкершіліктің үлгісіне айналдыруға мүмкіндік берді.

Бұл қорды ұстап тұру шығындарынан әлдеқайда жоғары құндылыққа ие. Бұл инженерлік уақыттан, баламалы шығындардан және үлкен резервті басқарудың күрделілігінен де маңызды. Бұл соған тұрарлық, өйткені сенім — кез келген биржа ие бола алатын ең құнды актив. Ал SAFU — біздің сол сенімді қалыптастыру және сақтау тәсілдеріміздің бірі.

2019 жылдың 7 мамыры. Бұл уақыт белгісі менің жадымда өшпестей сақталды: 17:15:24. Сол сәтте біздің жүйелер бұзылуды анықтады. Сол сәтте бәрі өзгерді.

Ескертулер келе бастағанда мен Сингапурда болдым. Көптеген хабарландырулар, қауіптің күшеюі — бұл миыңыз көрген нәрсені толық өңдеп үлгермей тұрып-ақ, ішіңізді мұздатып жіберетін жағдай еді. Біздің қауіпсіздік тобымыз жұмылдырылып жатты, бірақ мен бұл оқиғаның бұрынғы үйреншікті жағдайлардан басқаша екенін бірден түсіндім. Ауқымы мүлдем басқа еді. Сипаты да өзгеше болатын.

Одан кейінгі сағаттар шұғыл қоңырауларға, сот-медициналық (форензикалық) талдауларға және қиын шешімдерге толы болды. Біз бұзылудың толық ауқымын анықтауымыз керек еді. Қалған жүйелерімізді қорғауымыз қажет болды. Пайдаланушыларға не айтатынымызды және қашан айтатынымызды шешуіміз керек еді. Ақпаратты жариялауды кешіктірген сайын шабуылдаушылардың әлі де белсенді болу қаупі және көбірек қаражаттың қатерге тігілуі мүмкін еді. Бірақ асыққан сайын деректерді қате беріп, кейін қайтып алатын мәлімдемелер жасау қаупі де арта түсті.

UTC уақытымен 20:00-де біз алғашқы хабарландыруды жарияладық. Біз білетін нәрселерді ашық айттық: хакерлердің 7000 BTC шығарып алғанын, олар пайдаланушылардың көптеген API кілттері мен 2FA кодтарын иемденгенін, басқа ақпараттардың да бұзылған болуы мүмкін екенін жеткіздік. Сондай-ақ біз не істеп жатқанымызды да ашып айттық: қауіпсіздікті тексеру кезінде депозиттер мен ақша шығаруды тоқтаттық, ұрланған қаражатты іздеу үшін форензикалық топтармен жұмыс істедік және шығындарды жабу үшін SAFU-ны пайдалануға дайындалдық.

Сол сағаттарда мен шабуылдаушыларға ашуланған жоқпын (ол сезім кейінірек келді). Мен ұятты сезіндім. Таза, суық ұят. Біз пайдаланушыларымыздың сенімін ақтамадық. Салғырттықтан емес — біздің қауіпсіздігіміз кез келген объективті өлшем бойынша индустриядағы ең үздіктердің бірі еді — бірақ жеткіліксіз параноядан (секемшілдіктен) болды. Біз осындай күрделі шабуылды елестете алмадық. Осындай табанды қарсыластарға дайындалмаған едік. Біз жақсы болдық, бірақ жақсы болу жеткіліксіз екен.

Қауіпсіздік — бұл маркетингтік сөз емес. Ол пайдаланушыларды тыныштандыру үшін веб-сайтқа қоятын нәрсе емес. Бұл түнгі сағат 3-тегі математикалық есеп, сіз қанша қаражаттың қатерде екенін, бұзылған жүйелерді қаншалықты тез оқшаулай алатыныңызды, суық әмиян резервтеріңіздің шынымен де интернеттен оқшауланғанын есептеп отырасыз. Бұл тыныш ұйықтау мен бірдеңені өткізіп алдым ба деп суық термен оянудың арасындағы айырмашылық.

Біз бұзылуды анықтағаннан кейін бірнеше сағат ішінде барлық шығындарды SAFU-дан өтеу туралы шешім қабылдадық. Бұл туралы ешқандай пікірталас болған жоқ. Қор дәл осы сценарий үшін құрылған еді. Өз кінәсінсіз қаражатын жоғалтқан пайдаланушылардың шығыны толық өтелетін болды. Бұл жомарттық емес — бұл міндеттеме еді. Бұл кез келген биржа үшін мінез-құлықтың минималды стандарты болатын.

Бірақ шығындарды өтеу — бұл тек бірінші қадам ғана. Одан кейінгі атқарылған жұмыстар әлдеқайда қиын болды: шабуылдың қалай болғанын түсіну, шабуылдаушылар пайдаланған әрбір осалдықты анықтау және болашақта ұқсас шабуылдарды болдырмау үшін жүйелерімізді қайта құру. Біздің қауіпсіздік тобымыз апталап тәулік бойы жұмыс істеді. Біз сыртқы аудиторларды тарттық. Кодтың әрбір жолын, әрбір кіру журналын, пайдаланушы қаражатына қатысы бар әрбір жүйені тексеріп шықтық.

Криптовалюта биржасын басқарудың шындығы осындай: сіздің қарсыластарыңыз ақылды, шыдамды және жақсы қаржыландырылған. Олардың сіздің әлсіз тұстарыңызды табу үшін уақыты жеткілікті. Егер олар бір рет жеңіске жетсе, ондаған рет сәтсіздікке ұшырауға мүмкіндіктері бар. Ал сіз, керісінше, әр уақытта жеңіске жетуіңіз керек. Бір ғана сәтсіздік бәрін құртуға жеткілікті.

Хакерлік шабуылдан кейінгі апталарда мен нені басқаша істей алар едік деп үнемі ойладым. Ірі ақша алу операциялары үшін көбірек тексеруді талап етуіміз керек пе еді? Иә, және біз мұны енгіздік. Әкімшілік функциялар үшін көбірек деңгейлі қол жеткізуді бақылау тетіктері болуы керек пе еді? Иә, біз оларды қайта құрдық. Барлау әрекетін ертерек анықтауымыз керек пе еді? Солай шығар, сондықтан біз мониторингті жақсартуға қомақты инвестиция салдық.

Криптоиндустрия сәтсіздіктерді тез ұмытады. Бірнеше айдың ішінде басқа биржалар да өздерінің бұзып кірулеріне ұшырап, назарды біздің оқиғадан басқа жаққа аударды. Бір жыл ішінде біздің сауда көлеміміз қалпына келіп, кейін өсті. Ешқашан Binance-ті пайдаланбаймын деп ант берген пайдаланушылар өтімділікке, мүмкіндіктерге және барлық биржалардың ұқсас тәуекелдерге ие екендігі туралы қарапайым шындыққа тартылып, ақырын қайтып оралды.

Бірақ мен ұмытқан жоқпын. Әлі де ұмытқан емеспін. 2019 жылдан бері жасаған қауіпсіздікті жақсарту бойынша әрбір қадамымыз сол түннен бастау алады. Әрбір қосымша қорғаныс шарасы, әрбір жетілдірілген мониторинг жүйесі, әрбір саясаттағы өзгеріс — олардың барлығы жоғалған 7 000 биткоиннің естелігін арқалап жүр. Сол кездегі сезінген ұят сезімі мені әлі күнге дейін ынталандырады.

Крипто саласындағы кейбір адамдар қауіпсіздіктің бұзылуын "жабайы батыс" индустриясында бизнес жүргізудің құны ретінде, болмай қоймайтын нәрсе деп қарайды. Мен бұл көзқарасты жоққа шығарамын. Бұзып кірулерден қашып құтылу мүмкін емес емес. Олар нақты сәтсіздіктердің — қиялдың, орындаудың немесе міндеттеменің жетіспеушілігінің нәтижесі. Олардың алдын алуға болады немесе кем дегенде шабуылдаушылар оңайырақ нысандарға ауысатындай етіп қиындатуға болады. Бұл ресурстарды қажет етеді, иә. Бұл сараптаманы қажет етеді. Бұл қауіпсіздік жылдамдықтан, мүмкіндіктерден және өсуден жоғары бағаланатын мәдениетті талап етеді.

Binance-те мұндай мәдениетті қалыптастыру уақытты қажет етті. Ол үшін менен басқаша ойлайтын адамдарды — мен жіберіп алған тәуекелдерді көретін, мен ойламаған сұрақтарды қоятын, бірдеңенің шығаруға дайын емес екенін айтудан қорықпайтын адамдарды жалдау керек болды. Бұл қауіпсіздіктің кейде бізді баяулататынын, мінсіз қауіпсіздіктің мүмкін емес екенін, бірақ жақсы қауіпсіздіктің міндетті екенін, сондай-ақ қателік жіберудің құны тек доллармен ғана емес, сеніммен өлшенетінін қабылдауды талап етті.

2019 жылғы хакерлік шабуыл маған қауіпсіздіктің соңғы нүкте емес, саяхат екенін үйретті. Сіз оған қол жеткізіп, кейін басқа іске көшіп кете алмайсыз. Сіз оны сақтайсыз, жақсартасыз және қауіп-қатерлер дамыған сайын оған бейімделесіз. 2019 жылы бізге келген шабуылдаушылар әккі болды, бірақ ертең келуі мүмкін шабуылдаушылар одан да айлакер болады. Олар болған оқиғадан сабақ алады. Біз де солай істеуіміз керек.

Мен бұл оқиға туралы жиі айтпаймын. Мен оны жасыруға тырысқандықтан емес — фактілер ашық, жақсы құжатталған, қауіпсіздік зерттеушілері мен журналистер тарапынан талданған. Бірақ ол туралы сөйлесу сол сезімдерді қайта оятады: ұят, қорқыныш және басқа адамдардың шығындары үшін жауапкершіліктің ауыр сезімі. Бұл сезімдер күнделікті жұмыста маған жақсы қызмет етпейді. Олар тым қарқынды, тым алаңдатушы.

Бірақ олар сонымен бірге құнды. Олар маған ненің бәсте тұрғанын еске салады. Қауіпсіздік мәселесін шештік, жүйелеріміз жеткілікті деңгейде берік, қырағылықты бәсеңдетуге болады деп ойлай бастаған сайын — мен 2019 жылдың 7 мамырын есіме түсіремін. Мен 17:15:24 уақытын еске аламын. Және біздің ешқашан босаңсуға болмайтынын білемін. Толықтай емес. Ешқашан.

Шабуылдаушылар 7 000 биткоинді алып кетті. Олар біздің жақсырақ болуға деген ұмтылысымызды тартып ала алмады. Олар біз алған сабақтарымызды тартып ала алмады. Олар оқиғадан кейін қалыптасқан шешімділігімізді тартып ала алмады. Бұл нәрселер қалады. Қауіпсіздіктің нақты мәні осы нәрселерде.

Осы оқиғаға бірнеше жыл өткен соң көз жүгірткенде, мен сол сәтте байқалмаған заңдылықтарды көре аламын. Шабуыл тек техникалық сәтсіздік емес, ұйымдастырушылық сәтсіздік болды. Біздің жүйелеріміз жекелеген қауіпсіздік шаралары жеткілікті болады деген болжаммен жасалған. Біздің үйренгеніміз — табанды қарсыластар бір нүктеге шабуыл жасамайды, олар жүйелер арасындағы олқылықтарға, командалар арасындағы байланыс үзілген жерлерге, бәрі сенетін, бірақ ешкім күмән келтірмейтін болжамдарға шабуыл жасайды.

Хакерлік шабуылға қайтарған жауабымыз бізге коммуникация туралы да сабақ берді. Дағдарыс кезінде ашықтық өте маңызды, бірақ қиын. Сіз пайдаланушыларға өзіңіз білетін барлық нәрсені айтқыңыз келеді, бірақ шабуылдаушыларға көмектесетін ақпаратты бөліскіңіз келмейді. Сіз жылдам болғыңыз келеді, бірақ қателескіңіз келмейді. Дұрыс тепе-теңдікті табу дайындықты, протоколдарды және тәжірибені қажет етеді. Бізде бұлардың кейбіреулері болды. Бізге көбірек керек еді.

Қазір біз әртүрлі шабуыл сценарийлерін модельдеп және жауап қайтаруды жаттықтыра отырып, оқиғаларға ден қою бойынша тұрақты жаттығулар өткіземіз. Бізде оқиғалардың әртүрлі түрлеріне арналған коммуникациялық шаблондар дайындалған. Қажет болған жағдайда жедел қолдау көрсете алатын сыртқы қауіпсіздік фирмаларымен байланысымыз бар. Бұл дайындықтар олар қажет болғанға дейін артық болып көрінеді. Ал қажет болған кезде, олар жеткіліксіз болып сезіледі.

Хакерлік шабуылдың қаржылық шығыны айтарлықтай болды — SAFU арқылы өтелген 40 миллион доллар, сонымен қатар қауіпсіздікті жақсартуға, форензикалық (сот-техникалық) зерттеулерге және операциялық үзілістерге жұмсалған тағы миллиондаған доллар. Бірақ беделге келген нұқсанды өлшеу қиынырақ болды. Кейбір пайдаланушылар кетіп қалды және ешқашан оралмады. Кейбір әлеуетті пайдаланушылар оның орнына бәсекелестерді таңдады. Екі жыл бойы қалыптасқан сенім бір кеште зақымдалды.

Сол сенімді қалпына келтіру жүйелерімізді қайта құрудан да ұзақ уақытты алды. Қауіпсіздік туралы әрбір хабарландыру, әрбір аудит есебі, қорғанысымыз туралы әрбір ашық мәлімет — мұның бәрі сенімді баяу қалпына келтіруге ықпал етті. Бірақ процесс біртіндеп жүрді және кейбір зақымдар қайтымсыз болды. Бізге ешқашан сенбейтін пайдаланушылар бар және мен оның себебін түсінемін.

Мен олардың түсінгенін қалайтын нәрсе — біз бұл сабақты байыппен қабылдадық. 2019 жылғы хакерлік шабуыл біздің тарихымыздағы кішкене ғана ескертпе емес — бұл бетбұрыс кезеңі болды. Ол біздің қауіпсіздік туралы ойлауымызды, командаларымызды қалай ұйымдастыратынымызды, нені және қалай құру керектігі туралы шешім қабылдауымызды өзгертті. Осы оқиғадан кейін пайда болған Binance оған дейінгі Binance-тен өзгеше болды. Мен оның жақсырақ болғанына сенемін.

Шабуылдаушылар ешқашан ұсталған жоқ. Ұрланған қаражат әртүрлі әмияндар мен миксерлер арқылы бақыланды, бірақ соңында із суып кетті. Бұл криптовалюта хакерлігінде жиі кездесетін жағдай — заңды пайдаланушыларды қорғайтын псевдонимділік (жасырын аттылық) қылмыскерлерді де қорғайды. Біз оқиға туралы құқық қорғау органдарына хабарладық, тергеумен ынтымақтастық орнаттық, бірақ соңында қаражатты қайтару мүмкіндігі төмен екенін мойындауға мәжбүр болдық.

Бұл да сабақ болды. Дәстүрлі қаржыда ұрланған қаражатты кейде төлемді кері қайтару (chargeback), сот шешімдері немесе құқық қорғау органдарының әрекеті арқылы қайтаруға болады. Криптода қаражат сіздің бақылауыңыздан шыққан соң, ол кетті деген сөз. Бұл алдын алуды одан да маңызды етеді. Екінші мүмкіндік берілмейді.

2019 жылы жоғалған 7 000 биткоин бүгінде жүздеген миллион доллар тұратын еді. Шабуылдаушылар, егер оларды сақтап қалса, үлкен дәулет жинады. Бұл крипто қауіпсіздігіндегі теріс ынталандырулардың бірі — биржаларды бұзатын адамдар өз қылмыстары үшін жиі орасан зор сыйақы алады. Бұл қауіпсіздік мәселесін одан да қиындата түседі. Сіз жай ғана қызық үшін бұзатын хакерлерден қорғанбайсыз. Сіз өмірді өзгертетін ақшаға қызыққан әккі қылмыскерлерден қорғанасыз.

Мен бұл туралы күн сайын ойлаймын. Қауіпсіздік архитектурасы туралы әрбір шешім, мониторинг жүйелеріне салынған әрбір инвестиция, қол жеткізуді бақылау туралы әрбір саясат — бәрі осы білімнің көлеңкесінде болады. Біз әлемдегі ең ақылды, ең ынталы қарсыластардан қорғанып жатырмыз. Біз олардан бір рет қана емес, күн сайын, шексіз түрде жақсырақ болуымыз керек.

Бұл қажытады. Бұл қымбат. Бұл қажет.

Неліктен әлемдегі ең үлкен орталықтандырылған биржа орталықсыздандырылған бәсекелес құруы керек? Жауабы қарапайым: өйткені біз бұл болашақ деп сендік және оны құрудың бір бөлігі болғымыз келді.

Binance Chain іске қосылған кездегі негізгі мақсаты — Binance DEX-ті қолдау болды. Бұл Ethereum сияқты жалпы мақсаттағы блокчейндерден өзгеше еді. Біз әрбір мүмкін қолданба үшін платформа құруға тырысқан жоқпыз. Біз сауда үшін оңтайландырылған арнайы желі құрдық — жылдам есеп айырысу, төмен комиссиялар, қарапайым токендер шығару. Таңдау саналы түрде жасалды. Біз өнімділік үшін икемділіктен, жылдамдық үшін әмбебаптықтан бас тарттық.

Желіні іске қосумен қатар, біз Binance DEX-ке қолжетімділікті аштық. Интерфейс біздің орталықтандырылған платформамызды пайдаланған кез келген адамға таныс болатын — ордерлік кітаптар, баға графиктері, сауда тарихы.

Бірақ ішкі жағынан бәрі басқаша еді. Пайдаланушылар өздерінің әмияндарын қосты. Олар жеке кілттерін өздерінде сақтады. Биржа ешқашан олардың қаражатын сақтауға (custody) алған жоқ. Сауда-саттық блокчейндегі смарт-контрактілер арқылы жүзеге асырылды, бұл кез келген адам үшін ашық және тексерілетін болды.

Бұл мен Binance-тің алғашқы күндерінен бері ойлап жүрген "өзін-өзі реттеу" (self-disruption) болды. Клейтон Кристенсеннің «Инноватор дилеммасы» технологиялық ортада міндетті түрде оқылатын кітап болатын: табысты компаниялар көбінесе қолданыстағы бизнесін қорғауға тым көп көңіл бөлгендіктен, жаңашыл инновацияларды қабылдай алмай, сәтсіздікке ұшырайды. Мен Binance-тің бұл тұзаққа түсуін қаламадым. Егер орталықсыздандырылған биржалар ақыр соңында орталықтандырылғандарды алмастыратын болса — мен солай болады деп сендім — онда сол алмастырушыны біз өзіміз құруымыз керек еді.

Кейбір сыншылар мұны «орталықтандырылған орталықсыздандыру» деп атады және олар толықтай қателескен жоқ. Binance DEX біздің негізгі платформамыздан гөрі орталықсыздандырылған болды, бірақ Ethereum сияқты толық ашық жүйелерден азырақ орталықсыздандырылды. Біз пайдаланушылардың шынайы қалауы туралы өз сенімімізге негізделген таңдау жасадық: максималды орталықсыздандырудан гөрі жылдамдық пен ыңғайлылықты жоғары қойдық. Бәрі бірдей бұл таңдаумен келіскен жоқ және бұл қалыпты жағдай. Ашық экожүйенің сұлулығы — пайдаланушылар өз құндылықтарына сәйкес келетін тәсілді таңдай алады.

DEX интерфейсі бірнеше әмияндардың — Trust Wallet (біз оны 2018 жылы сатып алғанбыз), Ledger, Enjin, Coinomi және басқалардың қолдауымен іске қосылды. Пайдаланушылар өздерінің жеке кілттерін интернетке қосылған кез келген құрылғыға көрсетпей, тікелей аппараттық әмияндарынан сауда жасай алды. Бұл орталықтандырылған биржалар жете алмайтын қауіпсіздік деңгейі еді. Біздің жүйелеріміз бұзылуы мүмкін — бұрын да солай болған — бірақ егер пайдаланушылар өз кілттерін бақыласа, бізде не болса да олардың қаражаты қауіпсіз болады.

Табысты орталықтандырылған биржаны басқара отырып, DEX іске қосу қызықты ішкі динамиканы тудырды. Кейбір команда мүшелері біз өз бизнесімізді өзіміз жеп жатырмыз (cannibalizing) деп алаңдады. Басқалары біз негізгі өнімімізден ресурстарды бөліп, ешқашан айтарлықтай пайдалануға ие болмайтын нәрсені құру арқылы күшімізді тым шашыратып жатырмыз ба деп сұрады. Бұл орынды алаңдаушылықтар еді және мен оларды байыппен қабылдадым.

Менің жауабым әрқашан бірдей болды: болашақ оны құрғандарға тиесілі. Егер біз DEX құрмасақ, оны басқа біреу жасайды. Егер орталықсыздандырылған сауда негізгі ағымға айналатын болса, біз сол негізгі ағымның қандай болатынын анықтайтын адам болғымыз келді. Ал егер пайдаланушылар орталықтандырылған биржаларды қаласа — бізде бәрібір негізгі платформамыз қалады. Эксперименттің асимметриялық артықшылығы болды.

Binance Chain-дегі токендерді шығару механизмі тағы бір саналы дизайн таңдауы болды. Кез келген адам қарапайым процесс және минималды комиссиялармен желіде токендер шығара алатын. Бұл өз криптовалюталарын жасағысы келетін жобалар үшін кіру кедергісін төмендетті. DEX-тің листинг механизмімен біріктірілгенде — мұнда қоғамдастықтың жеткілікті қолдауы болған жағдайда кез келген токенмен сауда жасауға болатын — бұл токендерді жасау мен айырбастау үшін нағыз рұқсатсыз (permissionless) орта құрды.

Әрине, рұқсатсыз болу салдарсыз болу дегенді білдірмейді. Біз токендерді жасаудың оңайлығы алаяқтық жасаудың да оңайлығына әкелетінін тез байқадық. Жобалар токендер шығарып, үйлестірілген сатып алу арқылы олардың бағасын көтеріп, содан кейін бейхабар пайдаланушыларға сатып жіберетін (dump). Бұл тек Binance Chain-ге ғана тән емес еді — бұл токендерді оңай шығаруға мүмкіндік беретін әрбір платформада болды — бірақ оны шешу біздің жауапкершілігіміз болды. Біз ескертулерді, оқу материалдарын және ақыр соңында DEX үшін қатаң листинг саясатын енгіздік.

Binance Chain мен біздің негізгі платформамыз арасындағы байланыс әрқашан күрделі болды. Олар бөлек пайдаланушы базасы бар бөлек өнімдер еді, бірақ олар BNB токенін ортақ пайдаланды, ол енді бірнеше формада болды: Ethereum-да ERC-20, Binance Chain-де BEP-2 және кейінірек Binance Smart Chain-де BEP-20. Пайдаланушылар осы орталар арасында ауыса алатын, бірақ бұл процесс әрқашан оңай бола бермейтін. Біз адамдардан көпшілікке түсініксіз болып көрінетін концепцияларды — токен стандарттарын, желіаралық көпірлерді, әмиян үйлесімділігін түсінуді талап еттік.

Бұл күрделілік біздің өзін-өзі реттеу стратегиямыздың құны болды. Біз тек бір өнімді құрып жатқан жоқпыз; біз экожүйе құрып жаттық. Экожүйелер — бұл ретсіз дүние. Олардың бір-бірін қайталайтын құрамдас бөліктері, бәсекелес басымдықтары, әрқашан бір-біріне сәйкес келмейтін пайдаланушы тәжірибелері болады. Бірақ олардың төзімділігі де бар. Егер бір бөлігі істен шықса, басқалары жалғастыра алады. Егер бір тәсіл қате болып шықса, сіз басқасына ауыса аласыз.

2019 жылғы іске қосуға көз жүгірткенде, мен біз құрған нәрсемен мақтанамын. Binance Chain және DEX мінсіз болған жоқ — ешбір блокчейн мінсіз емес — бірақ олар индустрияны алға жылжытудың шынайы әрекеті болды. Біз тәуекелге бардық. Біз таңдау жасадық. Біз сәттіліктерімізден де, сәтсіздіктерімізден де сабақ алдық. Және біз орталықтандырылған компанияның екіжүзділіксіз орталықсыздандырылған инфрақұрылымға үлес қоса алатынын дәлелдедік.

DEX ешқашан біздің негізгі платформамыздың көлеміне жеткен жоқ. Бұл әуел бастан белгілі еді — орталықтандырылған биржалар көптеген пайдаланушылар үшін маңызды артықшылықтарды ұсынады. Бірақ ол өз аудиториясын тапты: өзін-өзі сақтауды бағалайтын, қатаң қаржылық ережелері бар юрисдикцияларда тұратын немесе жай ғана желідегі (on-chain) сауданың ашықтығын қалайтын пайдаланушылар. Олар үшін Binance DEX маңызды нәрсені қамтамасыз етті: оларға қажет өнімділік пен олар сенетін принциптер арасындағы көпір болды.

Бұл көпірді салу күш-жігерге тұрарлық болды. Бұл ішкі пікірталастарға, ресурстарды бөлуге, бірнеше өнімді қолдаудың күрделілігіне тұрарлық еді. Өйткені, сайып келгенде, біздің миссиямыз тек ең үлкен биржаны құру емес еді. Ол ақша бостандығын арттыру болды. Ал бостандық кейде адамдарға бұрын болмаған таңдауды беруді білдіреді — тіпті ол таңдаулар сіздің негізгі бизнесіңізбен бәсекелессе де.

Binance Chain және DEX құру үшін қажет болған инженерлік күш-жігер орасан зор болды. Біз жаңа блокчейнді нөлден бастап әзірлеуіміз, консенсус механизмдерін жобалауымыз, әмиян интеграцияларын жасауымыз, пайдаланушы интерфейстерін құруымыз, валидаторлармен байланыс орнатуымыз және бәрінің үйлесімді жұмыс істеуін қамтамасыз етуіміз керек болды. Бұл қосымша жоба емес еді — бұл біздің негізгі платформамыз қарқынды өсіп жатқан уақытта маңызды инженерлік ресурстарды қажет еткен ірі бастама болды.

Кейбір бәсекелестер біздің басымдықтарымызға күмән келтірді. Неліктен біздің негізгі платформамызбен ешқашан бәсекелесе алмайтын DEX-ке соншалықты күш жұмсау керек? Ethereum бұрыннан бар болса, жаңа блокчейнді іске қосудың не керегі бар? Бұл орынды сұрақтар еді және мен адамдардың неге бұлай сұрайтынын түсіндім. Бірақ мен сол кезде де, қазір де болашақ үшін құру әрқашан инвестицияға тұрарлық деп сенемін, тіпті оның нәтижесі белгісіз болса да.

Binance Chain және DEX құру кезінде алған сабақтарымыз кейінгі жобаларымызға негіз болды. 2020 жылы Binance Smart Chain-ді іске қосқан кезде, біз бірінші желіден алған көптеген сабақтарды — не жұмыс істеді, не істемеді, пайдаланушылар не қалады және не қаламады дегенді қолдандық. DEX тәжірибесі бізге орталықсыздандырылған қосымшалардағы пайдаланушы тәжірибесінің маңыздылығын, кілттерді басқарудың қиындықтарын, қауіпсіздік пен ыңғайлылық арасындағы таңдауды үйретті.

Бұл сабақтар дерексіз емес еді — олар нақты пайдаланушылардың пікірлері, нақты оқиғалар, нақты жетістіктер мен сәтсіздіктер арқылы алынды. Оларды ақ қағаздардан (whitepapers) немесе конференциялардағы сөздерден үйрену мүмкін емес. Сіз құруыңыз, іске қосуыңыз, қайталап жетілдіруіңіз және не болып жатқанына мұқият назар аударуыңыз керек.

Binance Chain экожүйесі дамуын жалғастыруда. Түпнұсқа желі әлі де жұмыс істейді, DEX саудасын және токендерді шығаруды қолдайды. Кеңірек BNB Chain экожүйесі Binance Smart Chain, opBNB және басқа құрамдас бөліктерді қамтитын деңгейге дейін өсті. Бір мақсаттағы блокчейн ретінде басталған нәрсе миллиондаған пайдаланушыларға қызмет көрсететін әртүрлі экожүйеге айналды.

Бұл эволюция егжей-тегжейлі жоспарланған жоқ еді. Бізде пайым болды, бірақ нақты жол эксперименттер, пайдаланушылардың кері байланысы және бейімделу арқылы пайда болды.

Мен кәсіби аудармашы және контент-архитектор ретінде берілген мәтінді қазақ тіліне сапалы әрі нұсқаулыққа сай аударып шықтым.

Екінші жағынан, біздің қолымызға жиналып жатқан билікке қатысты іштей мазасыздық пайда болды.

Бірақ біз де қателеспейтін адам емес едік. Біз мақұлдаған жобалар кейде сәтсіздікке ұшырап жатты. Кейде олар біздің тексеруімізге қарамастан алаяқтық болып шықты. Ондай жағдайда біздің тексеру процесіне сенген пайдаланушылар ақшасынан айырылды.

Біз бұл күрделі жағдайда абайлап әрекет етуге тырыстық. Біз нақты тыйымдары бар юрисдикциялардан келген пайдаланушыларға рұқсатты шектедік. Көптеген елдердегі заң кеңесшілерімен жұмыс істедік. Реттеушілердің талаптарына сәйкес процестерімізді түзеттік. Бірақ ашығын айтсам: реттеуші ортаның бөлшектенгені және белгісіздігі соншалық, мінсіз сәйкестікке қол жеткізу мүмкін емес еді. Біз қолымызда бар ақпаратпен барымызды жасадық.

Мен өзіме қатаң сұрақтар қоя бастадым.

Бұл — ауыр жауапкершілік. Мен біздің әрдайым дұрыс шешім қабылдағанымызға сенбеймін. Кейде біз қысқа мерзімді көрсеткіштерге — сатылымның қаншалықты жылдам өтетініне, сауда көлемінің қаншалықты болатынына тым көп назар аудардық. Кейде біздің модельге сәйкес келмегендіктен, кейіннен маңызды болып шыққан жобаларды өткізіп алдық. Кейде, керісінше, листингке мүлдем шығармауымыз керек болған жобаларды қостық.

Менде мінсіз жауап жоқ. Оның бар-жоғына да күмәнім бар. Менің білетінім, билікті шоғырландырған платформалар жауапкершілікті де мойнына алуы керек. Егер сіз қақпашы болғыңыз келсе, кімді және неге өткізбей жатқаныңыз туралы мұқият ойлануыңыз керек. Критерийлеріңіз ашық, қателіктеріңіз үшін есеп беретін болуыңыз керек және дәлелдер сіздің қателескеніңізді көрсеткенде өзгеруге дайын болуыңыз қажет.

Біз біріншісіне жақынырақ нәрсе жасадық деп үміттенемін. Бірақ төреші — тарих.

Бірақ іргелі қайшылық сақталып отыр. Биржалар криптоэкожүйеде ерекше орын алады. Біз бір мезгілде қақпашымыз, куратормыз, инфрақұрылымдық провайдерміз және нарық қатысушысымыз. Рөлдердің мұндай шоғырлануы мүмкіндіктермен қатар міндеттемелер де туғызады. Мүмкіндіктер анық — біз интеграцияланған тәжірибелер құра аламыз, пайдаланушы жолындағы құндылықтарды иелене аламыз және индустрия бағытын қалыптастыра аламыз. Міндеттемелер онша көрінбесе де, олардың маңызы кем емес.

Әрбір листингке шығарған жобамыз, әрбір қолдаған токеніміз, әрбір қосқан функциямыз — бұл салдары бар таңдаулар. Олар не нәрсенің құрылатынына, кімнің қаржыландырылатынына және пайдаланушылардың криптомен қалай әрекеттесетініне әсер етеді. Біз бұл таңдауларды бос жерде жасамаймыз. Бізге нарық жағдайлары, бәсекелестік қысым, реттеуші шектеулер және өз көзқарастарымыз әсер етеді. Бірақ біз оларды жасаймыз және олар үшін жауаптымыз.

Мен «платформалық жауапкершілік» туралы айтқанда осыны меңзеймін. Бұл тек ережелерді сақтау немесе алаяқтықтан аулақ болу емес. Бұл өзіңізде бар билік пен оны қалай пайдаланатыныңыз туралы ойлану. Бұл сіздің шешімдеріңіз экожүйені миллиондаған адамдарға әсер ететіндей етіп қалыптастыратынын түсіну. Бұл «үлкен билік үлкен жауапкершілік жүктейді» дегенді жай ұран емес, күнделікті тәжірибе ретінде қабылдау.

Бұл — бір мезгілде мәліметтерді беруші және нарық қатысушысы болудың парадоксы. Сіз жасаған кез келген шешім өз мүддеңіз тұрғысынан түсіндірілуі мүмкін. Дәлдікті арттыру үшін әдістемені түзетсеңіз — бәсекелестерге зиян келтіргіңіз келеді дейді. Түзетпесеңіз — манипуляцияға жол беріп отырсыз дейді. Бұл жерде бейтарап позиция жоқ, өйткені биржаға тиесілі мәліметтер сайты ретінде сіздің бар болуыңыздың өзі мүдделер қақтығысы ретінде қарастырылады.

Менде нақты жауап жоқ. Менің білетінім, мәліметтер...

Бұл алаңдаушылықтарға біздің жауабымыз ашықтыққа басымдық беру болды. Біз өзара әрекеттесуге мүмкіндік беретін индустриялық стандарттарды қолдауды жалғастырдық. Бәсекелестердің біздің қызметтерімізге қол жеткізуіне кедергі жасамадық. Бүкіл экожүйеге пайда әкелетін ашық бастапқы жобаларға үлес қостық. Бұл шаралар шоғырлануға қатысты күдіктерді сейілтуге жеткілікті болды ма, жоқ па – бұл әркімнің өз көзқарасына байланысты.

CoinMarketCap бүгінде әлемдегі ең көп кіретін крипто сайттардың бірі ретінде жұмысын жалғастыруда. Ол миллиондаған пайдаланушыларға деректер, талдаулар, білім беру контенті мен жаңалықтар ұсынады. Сатып алудан бері команда айтарлықтай кеңейіп, тәуелсіз компания ретінде мүмкін болмайтын функцияларды қосты. Сайт, тіпті бейтараптық Binance үшін қолайсыз нәтижелер берсе де, өз ұстанымына адалдығын сақтап келеді.

Біз мұны CoinMarketCap-пен жүзеге асыруға тырыстық. Сайт өз жұмысында тәуелсіз, деректерінде бейтарап және пайдаланушылары үшін құнды болып қала береді. Сатып алу кезінде тәуекелге тігілген сенімді толық ақтай алдық па, жоқ па — оған тек уақыт пен пайдаланушылар ғана жауап бере алады.

CoinMarketCap бұл салаларда әсерлі мүмкіндіктер жасаған болатын, бірақ олар салыстырмалы түрде аз бюджетпен жұмыс істеді. Сатып алу оларға кеңеюге — жақсырақ инфрақұрылымға инвестиция салуға, көбірек деректер мамандарын жалдауға, жаңа өнімдер жасауға ресурстар берді. Бұл экожүйе үшін жақсы болды. Сапалы деректер тек CoinMarketCap пайдаланушыларына ғана емес, барлығына пайда әкеледі.

Бірақ ресурстармен бірге көрінбейтін міндеттемелер де келді. Нені жасау, не нәрсеге басымдық беру, қандай метрикаларға баса назар аудару туралы әрбір шешім енді биржаға тиесілі компанияның ішінде қабылданатын болды. Бұл шешімдерді қабылдайтын адамдар тәуелсіздікке адал болды және мен олардың оны сақтап қалғанына сенемін. Бірақ құрылымдық қайшылық сақталып қалды.

Мен бұл қайшылық туралы жиі ойлаймын. Бұл тек CoinMarketCap немесе Binance-ке ғана тән емес. Бұл компаниялардың бірнеше рөлі, бірнеше өнімі мен әртүрлі ынталандыру тетіктері бар бүкіл крипто индустриясында кездеседі. Мәселе оны қалай басқаруда — тіпті сіздің тікелей коммерциялық мүддеңізге сай келмесе де, пайдаланушының сенімін бірінші орынға қоятын жүйелер мен мәдениетті қалай құруға болатынында.

Біз мұны ашықтық арқылы жүзеге асыруға тырыстық. Біз өз әдістемемізді жариялаймыз. Өз шектеулерімізді мойындаймыз. Сынға, тіпті ол ыңғайсыз болса да, жауап береміз. Бұл тәжірибелер құрылымдық қайшылықты жоймайды, бірақ оны басқаруға көмектеседі. Олар пайдаланушыларға не нәрсеге сену керектігі туралы өз бетінше шешім қабылдауына қажетті ақпарат береді.

CoinMarketCap-ты сатып алу маған сенімнің нәзік екенін және оны жоғалтқаннан кейін қалпына келтіру қиын екенін үйретті. Біз сатып алуды бастағанда көптеген пайдаланушылар бізге сеніммен қарады. Біздің барлық күш-жігерімізге қарамастан, уақыт өте келе бұл сенімнің бір бөлігі сейілді. Скептикалық индустрияда жұмыс істеудің шындығы осындай. Сіз сенімді әр шешіміңізбен, әрбір іс-әрекетіңізбен күн сайын дәлелдеп отыруыңыз керек.

Мен CoinMarketCap-тың бүгінгі күні сатып алуға дейінгі кезеңнен жақсырақ екеніне сенемін. Деректер нақтырақ, өнімдер күрделірек, команда мықтырақ. Бұл жақсартулар сенімге қатысты шығындарға тұрарлық болды ма — оны әр пайдаланушы жеке өзі шешеді. Кейбіреулер «иә» дейді, кейбіреулер «жоқ» дейді. Екі көзқарас та орынды.

Сыншылар бірден компромисстерге назар аударды. Жиырма бір валидатор децентрализация үшін аз еді. Валидаторлар жиынтығы шектеулі болды, ал оған кіру кедергілері жоғары болды — валидатор болу үшін қомақты BNB қоры мен техникалық тәжірибе талап етілді. Кейбіреулер бұны ашық блокчейн кейпіндегі жабық жүйе деп атады. Біз өнімділік үшін децентрализацияны құрбан етіп жатқан едік.

Олар компромисстер туралы дұрыс айтты. Бірақ олар бұл компромисстердің өзін-өзі ақтайтынына күмәнмен қарап, қателесті. Мен сол кезде де, қазір де сенетін нәрсем: әзірлеушілерге жұмыс істейтін дүние керек. Кемелдік — бастапқы нүкте емес, функционалдылық — бастысы. Егер сіздің блокчейніңіз мінсіз децентрализацияланған болса, бірақ оны пайдалану тым қымбат болса, оның архитектурасының қаншалықты «таза» болғаны маңызды емес — адамдар оны пайдаланбайды.

EVM үйлесімділігі шешуші рөл атқарды. Әзірлеушілер Ethereum смарт-келісімшарттарын BSC желісіне ешқандай өзгеріссіз немесе азғантай түзетулермен орналастыра алды. Құралдар да таныс болды — MetaMask, Remix, Truffle, Hardhat — бәрі BSC-мен жұмыс істеді. Пайдаланушылар Ethereum-да қолданатын әмияндарын пайдалана алды. Оқу процесі өте оңай болды. Бұл кездейсоқтық емес, әдейі жасалған дизайн еді.

Валидаторлардың экономикасы тұрақты болатындай етіп жасалды. Валидаторлар транзакциялық комиссиялар мен блоктар үшін сыйақы алып, сенімді инфрақұрылымды сақтауға ынталанды. BNB-ді валидаторларға стейкингке берген пайдаланушылар осы сыйақылардың бір бөлігін алып отырды, бұл токенге жай ғана спекуляциядан тыс сұраныс тудырды. Жүйе барлық қатысушылардың экономикалық мүдделерін үйлестіре отырып, өзін-өзі қамтамасыз етуге арналған еді.

Барлығы бірдей тегіс болған жоқ. Жылдам өсім біз болжамаған масштабтау мәселелерін ашып берді. Кейбір түйіндер (нодалар) транзакциялар ағынына ілесе алмай қиналды. Блокчейн өлшемі тез өсіп, қарапайым пайдаланушылар үшін толық нодаларды іске қосуды қиындатты. Біз нақты жүктеме кезінде туындаған мәселелерді шешу үшін оңтайландыру жұмыстарын жүргізіп, жаңартулар жасауға мәжбүр болдық.

Сондай-ақ қауіпсіздік оқиғалары да болды. Тестілеу кезінде жақсы жұмыс істеген смарт-келісімшарттар нақты жұмыс барысында қателіктер жіберіп, кейде пайдаланушылардың үлкен шығындарына әкелді. Олардың кейбірі хаттамалардың өздеріндегі қателер болса, кейбірі әзірлеушілер байқамай қалған осал тұстарды тапқан тәжірибелі хакерлердің шабуылдары еді. Әрбір оқиға біз үшін сабақ болды, бірақ ол сабақтар кейде өте қымбатқа түсті.

Мен экожүйенің дамуын мақтаныш пен алаңдаушылық сезімі араласқан күйде бақыладым. Әзірлеушілердің жасап жатқан дүниелері — DEX-тер (орталықсыздандырылған биржалар), несиелеу хаттамалары, кірістілік агрегаторлары, NFT маркетплейстері, ойындар, әлеуметтік платформалар үшін мақтандым. Сонымен қатар, пайдаланушылардың тәуекелдерді толық түсінбей жасаған әрекеттері үшін алаңдадым. Тәжірибе жасауға мүмкіндік берген төмен транзакциялық шығындар алаяқтық жобаларды іске қосуды да арзандатты. Әрбір заңды жобаға оншақты біліксіз немесе алаяқтық жоба келетін сияқты көрінді.

Біз мұны білім беру және құралдар арқылы шешуге тырыстық. Binance Academy DeFi жобаларын қалай бағалау керектігі туралы нұсқаулықтар жариялады. Біз смарт-келісімшарттардың не істейтінін түсінуді жеңілдететін интерфейстер жасадық. Пайдаланушылар аудиттен өтпеген келісімшарттармен әрекеттескенде ескертулер қостық. Бірақ негізгі мәселе қалды: рұқсатты талап етпейтін жүйеде адамдардың қате шешім қабылдауына тыйым сала алмайсыз. Сіз тек оларға тәуекелдерді түсінуге көмектесе аласыз.

Мен күн сайын сағаттап жаңа жобалар туралы оқып, олардың не істейтінін, қалай жұмыс істейтінін және қандай тәуекелдері бар екенін түсінуге тырыстым. Барлығына үлгеру мүмкін емес еді. Бұл сала кез келген адам ілесе алмайтындай жылдам дамыды. Бұл өте қызықты болды — бұл экожүйенің жанды, шығармашылыққа толы және қуатты екенін білдірді. Сонымен қатар бұл шаршататын да еді. Әрқашан жаңа нәрсені үйрену, жаңа тәуекелді бағалау немесе жаңа мүмкіндікті қарастыру қажет болды.

Жауапкершілік мәселесі барған сайын өткірлене түсті. Хаттама істен шығып, пайдаланушылар ақшасынан айырылғанда, кім жауапты? Кодты жазған әзірлеушілер ме? Оны тексерген аудиторлар ма? Токенді тізімге қосқан платформалар ма? Әлде өз қаражатын салуды шешкен пайдаланушылар ма? Дәстүрлі қаржыда бұл сұрақтардың нақты жауаптары бар — реттеуші құрылымдар, заңды прецеденттер, сақтандыру жүйелері. Ал DeFi-да бұл мәселелер әлі де шешімін таппаған еді.

Біздің тәсіліміз — не нәрсеге жауапты екенімізді және не нәрсеге жауапты емес екенімізді нақты айту болды. Біз токендерді тізімге қостық, бірақ негізгі хаттамаларға кепілдік бермедік. Біз ақпарат бердік, бірақ инвестициялық кеңес бермедік. Пайдаланушыларға тәуекелді басқаруға көмектесетін құралдар жасадық, бірақ тәуекелдің өзін жоя алмадық. Бұл анықтық маңызды болды, бірақ бәрін бірдей қанағаттандырмады. Кейбір пайдаланушылар бізден оларды барлық зияннан қорғауымызды күтті, бұл еркін экожүйеде мүмкін емес еді.

Қыркүйек айындағы BSC іске қосылуы ішінара осы қиындықтарға жауап болды. Ethereum-ның кептелісі мен жоғары комиссиялары пайдаланушыларды DeFi-дан алшақтатып жатқан еді. Жылдамырақ әрі арзанырақ балама ұсына отырып, біз пайдаланушыларды экожүйеде сақтап, әзірлеушілерге эксперимент жасау қолжетімді платформа бердік және жалпы DeFi қозғалысына үлес қостық. Уақыт таңдау әдейі жасалды — біз «DeFi жазының» серпінін ұстап қалып, оны әрі қарай дамытқымыз келді.

Нәтижелер біздің күткенімізден асып түсті. Ethereum-ға шамасы жетпеген әзірлеушілер BSC-ге ағылды. Ethereum газына ақшасы жетпеген пайдаланушылар BSC-ге бірнеше тиынмен қатыса алатынын көрді. Жаңа хаттамалар іске қосылды, кейбіреулері сәтті Ethereum жобаларын көшірсе, басқалары жаңа тәсілдермен эксперимент жасады. BSC-дегі DeFi экожүйесі бірнеше айдың ішінде жоқтың қасынан миллиардтаған TVL-ге дейін өсті.

Бірақ қарқынды өсім жаңа мәселелерді де тудырды. BSC-ді қолжетімді еткен төмен кедергілер алаяқтық жобаларды іске қосуды да арзандатты. Әрбір шынайы жобаға бірнеше алаяқтық жоба келетін болды. Крипто саласына жаңадан келген, төмен комиссиялар мен жоғары кірістілікке қызыққан пайдаланушылар көбінесе нақты хаттамаларды жалған хаттамалардан ажырата алмады. Білім деңгейіндегі алшақтық айқын байқалды және біз оны жоюға тырыстық.

Мен қолжетімділік пен қауіпсіздік арасындағы тепе-теңдік туралы үнемі ойладым. DeFi-ды пайдалануды жеңілдету көбірек адамның қатыса алатынын білдірді, бұл жақсы еді. Бірақ бұл тәуекелдерді түсінбейтін көбірек адамның өздерін ықтимал шығындарға итермелейтінін де білдірді, бұл жаман еді. Бұл қайшылықтың нақты жауабы болған жоқ. Біз әр жағдайды жеке қарастырып, тәуекелдер туралы ашық айта отырып, қолжетімділікті кеңейтуге тырыстық.

«DeFi жазы» барлық жаз сияқты аяқталды. Токендерді тарату аяқталған сайын yield farming сыйақылары азайды. Спекулятивті қызу басылды. Кейбір хаттамалар істен шығып, олардың токендері құнсызданды. Басқалары өздерінің өміршеңдігін дәлелдеп, жұмысын жалғастырып, өсе берді. Жаздан кейін қалыптасқан экожүйе бастапқысына қарағанда кемелденген — әртүрлі, күрделірек және мүмкіндіктермен қатар тәуекелдерді де жақсырақ түсінетін деңгейге жетті.

Осы кезеңнен алған сабағым — қаржылық инфрақұрылымды құрудың қаншалықты күрделі екенін тереңірек түсіну болды. DeFi тек смарт-келісімшарттар жазу және оларды орналастыру ғана емес еді. Бұл нақты экономикалық белсенділікті көтере алатын, сұранысқа сай масштабталатын және инновацияға кедергі жасамай пайдаланушыларды қорғайтын жүйелер құру туралы болатын. Бұл қиын міндеттер еді. Оларды толық шешу үшін айлар емес, жылдар қажет болады.

Бірақ әлеует зор еді. Мен банктік қызметтерге қолы жетпейтін елдердің пайдаланушыларының табыс тауып, активтермен сауда жасап, жаһандық қаржыға бұрын-соңды болмаған тәсілдермен қатысып жатқанын көрдім. Мен әзірлеушілердің дәстүрлі қаржылық делдалдарға қарсы тұратын қосымшалар жасап, несие беру, қарыз алу, сауда жасау және сақтандырудың жаңа үлгілерін құрып жатқанын көрдім. Мен экожүйенің үйреніп, бейімделіп, жақсарып жатқанын көрдім.

«DeFi жазы» хаосты, қауіпті және кейде ауыр болды. Бұл сонымен қатар крипто тарихындағы ең қызықты кезеңдердің бірі болды. Осы айлар ішінде жасаған таңдауларымыз — нені құру, нені тізімге қосу, пайдаланушыларды не туралы ескерту — кейінгі жағдайды қалыптастырды. Сол шешімдердің кейбірін мен әлі де қолдаймын. Басқаларын қазіргі тәжірибеммен өзгеше жасар едім. Олардың барлығы маған осы салада бірдеңе құрумен бірге келетін жауапкершілік туралы көп нәрсені үйретті.

BSC архитектурасы біздің инженерлік философиямызды көрсетті. Біз теориялық тазалықтан гөрі өнімділік пен үйлесімділікке басымдық бердік. 21 валидатор үлгісі децентрализация жақтаушылары тарапынан сынға ұшырады, бірақ ол пайдаланушыларға қажетті жылдамдық пен сенімділікті қамтамасыз етті. EVM үйлесімділігі әзірлеушілердің жаңа құралдарды үйренуіне немесе келісімшарттарын қайта жазуына қажеттілік тудырмады. Бұл нақты себептермен жасалған практикалық таңдаулар еді.

Өткенге қарасақ, BSC-нің іске қосылуы Binance-тің блокчейн стратегиясының кемелденгенін көрсетті. Біз енді жай ғана биржа емес едік. Біз инфрақұрылым — басқа адамдар құрылыс сала алатын платформалар, біздің тікелей бақылауымыздан тыс өсе алатын экожүйелер құрып жаттық. Бұл биржаны басқарудан гөрі қауіптірек еді. Сондай-ақ маңыздырақ та болды.

Желі 2020 жылдан бері айтарлықтай дамыды. Біз жаңа функциялар қостық, өнімділікті арттырдық, валидаторлар жиынтығын кеңейттік. Экожүйе мыңдаған жобаларды, миллиондаған пайдаланушыларды және миллиардтаған құндылықты қамтитындай дәрежеге жетті. Алғашқы хаттамалардың кейбірі істен шықты. Басқалары ірі ойыншыларға айналды. Бұл заңдылық технологиялық платформалардың дамуын бақылайтын кез келген адамға таныс: эксперимент, сұрыптау, эволюция.

BSC-ді іске қосудан үйренгенім — инфрақұрылымды дамытуда «кемелдік — жақсының жауы». Егер сіз жүйеңіз мінсіз болғанша күтсеңіз, мәңгі күтесіз. Егер сіз «жеткілікті деңгейдегі» дүниені шығарып, нақты кері байланыс негізінде оны жетілдіріп отырсаңыз, шынымен құнды нәрсе жасай аласыз. Ең бастысы — компромисстер туралы ашық айту, шектеулерді нақты білу және үздіксіз жақсартуға ұмтылу.

BSC іске қосылған кезде мінсіз болған жоқ. Қазір де мінсіз емес. Бірақ ол жұмыс істейді. Әзірлеушілер онда құрылыс жүргізеді. Пайдаланушылар онымен әрекеттеседі. Ол кеңірек крипто экожүйесіне маңызды үлес қосады. Инженер үшін бұл — табыс.

Мен мұны алдыңғы шептен бақыладым. Binance-те біз не болып жатқанын көпшілік түсінбес бұрын деректерден көрдік. Маусым айында орталықсыздандырылған биржалардағы сауда көлемі өсе бастады. Шілдеде ол күрт артты. Тамызға қарай ол шарықтау шегіне жетті. 2019 жылдың соңында күніне 8 миллион доллар көлемінде транзакция өңдеген Uniswap енді жүздеген миллиондарды өңдеп жатты. Compound несиелеу хаттамасында блокталған жалпы құн жүздеген миллион долларға жетті. Апта сайын, кейде күн сайын жаңа жобалар іске қосылып, орталықсыздандырылған қаржының негізгі примитивтеріне қандай да бір жаңалық енгізуге уәде берді.

Yield farming феномені катализатор болды. Хттамалар өтімділік қамтамасыз еткен немесе өз қызметтерін пайдаланған пайдаланушыларға басқару токендерін тарата бастады. Кенеттен, активтерді смарт-келісімшартқа салудың өзі жылдық 50%, 100%, кейде тіпті 1000% табыс әкеле бастады. Бұл кірістілік тұрақсыз еді — оны бәрі білді — бірақ олар назардың, капиталдың және эксперименттердің айналымын тудырып, бүкіл секторды алға итермеледі.

Біздің ұстанымымыз — не үшін жауапты екенімізді және не үшін жауапты емес екенімізді ашық айту болды. Біз токендерді листингке шығардық, бірақ негізгі хаттамаларды қолдамадық. Біз ақпарат бердік, бірақ инвестициялық кеңес бермедік. Біз пайдаланушыларға тәуекелді басқаруға көмектесетін құралдар жасадық, бірақ тәуекелдің өзін жоя алмадық. Бұл нақтылық маңызды болды, бірақ ол бәрінің көңілінен шықпады. Кейбір пайдаланушылар бізді барлық зияннан қорғайды деп күтті, бұл рұқсатсыз экожүйеде мүмкін емес еді.

DeFi жазы барлық жаз сияқты аяқталды. Токендерді тарату аяқталған сайын кірістілік фармингінің сыйақылары азайды. Спекулятивті қызу басылды. Кейбір хаттамалар істен шығып, олардың токендері құнсызданды. Басқалары өздерінің тұрақтылығын дәлелдеп, жұмысын жалғастырып, өсе берді. Жазды аяқтаған экожүйе оған кірген кездегіден гөрі жетілген болды — әртүрлі, күрделірек және мүмкіндіктер мен тәуекелдерді жақсырақ түсінетін деңгейге жетті.

Бірақ әлеует нақты еді. Мен банктік қызметтерге қолжетімділігі шектеулі елдердің пайдаланушылары бұрын мүмкін болмаған тәсілдермен кіріс тауып, активтермен сауда жасап, жаһандық қаржыға қатысып жатқанын көрдім. Мен дәстүрлі қаржылық делдалдарға қарсы шығатын, несие беру, қарыз алу, сауда жасау, сақтандырудың жаңа үлгілерін жасайтын қосымшалар құрып жатқан әзірлеушілерді көрдім. Мен үйреніп, бейімделіп, жетіліп жатқан экожүйені көрдім.

DeFi жазы хаотикалық, қауіпті және кейде ауыр болды. Бұл сонымен қатар крипто тарихындағы ең қызықты кезеңдердің бірі болды. Осы айлар ішінде жасаған таңдауларымыз — не құру керек, не листингке шығару керек, пайдаланушыларды не туралы ескерту керек — кейінгі жағдайды қалыптастырды. Ол таңдаулардың кейбірін мен әлі де қолдаймын. Басқаларын, қазіргі тәжірибеммен қарасам, өзгеше жасаған болар едім. Олардың бәрі маған осы салада құрылыс жасаумен бірге келетін жауапкершілік туралы бір нәрсені үйретті.

Біздің қосқан үлесіміз BSC болды, бірақ баламаларды жасап жатқан жалғыз біз емес едік. Solana өз желісін іске қосты. Polygon өзінің layer-2 шешімін өсірді. Басқа желілер пайда болды, олардың әрқайсысы масштабтау мәселесіне өз тәсілін ұсынды. Бұл әртүрлілік пайдалы болды. Бұл егер бір тәсіл сәтсіз болса, басқалары сәтті болуы мүмкін екенін білдірді. Бұл пайдаланушылар мен әзірлеушілерге таңдау берді.

Нәтижесінде шынайы инновация мен ашық алаяқтықтың қоспасы пайда болды, оларды сол сәтте ажырату жиі қиынға соқты. Әсерлі ақ қағаздары (whitepapers) бар жобалардың іс жүзінде ешқандай әзірлемесі жоқ болып шықты. Анонимді командалар пайдаланушылардың қаражатымен бірге жоғалып кетті. Аудиттен өткен смарт-келісімшарттардың өзі бұзылды. Тәуекелдер нақты болды және көптеген пайдаланушылар мұны ащы тәжірибе арқылы үйренді.

Бұл орта жолмен жүру қиын болды. Әрбір шешім күмәнмен қабылданды. Токенді тым тез листингке шығарсақ, алаяқтыққа жол бердік. Тым баяу шығарсақ, инновацияны тежедік (gatekeeping). Пайдаланушыларды тым қатты ескертсек, FUD (қорқыныш пен күмән) тараттық. Тым әлсіз ескертсек, жауапсыздық таныттық. Бәрін қанағаттандыратын ешқандай тәсіл болған жоқ.

Менің үйренгенім — өз дәлелдерімізді ашық көрсету болды. Шешім қабылдағанда, оның себебін түсіндірдік. Қателескен кезде, оны мойындадық. Жаңа ақпарат негізінде ойымызды өзгерткенде, оны ашық айттық. Бұл ашықтық сынды жоймаса да, пайдаланушыларға біздің ойлау жүйемізді түсінуге көмектесті. Бұл абстрактілі шағымдарды талқылауға болатын нақты келіспеушіліктерге айналдырды.

Бұл әлеуеттің іске асуы көптеген факторларға байланысты: реттеу, технология, пайдаланушылардың қабылдауы, нарық конъюнктурасы. Бірақ іргетас қаланды. DeFi жазы орталықсыздандырылған қаржылық қосымшалардың ауқымды түрде жұмыс істей алатынын, нақты капиталды тарта алатынын, нақты құн жасай алатынын дәлелдеді. Ендігі мәселе — оларды қалайша көбірек адам үшін, қауіпсіз әрі тұрақты түрде жұмыс істету.

Бұл жаңалық шыққан кезде мен Дубайда болдым. Телефоныма хабарламалар толассыз келе бастады — әріптестер, журналистер, достар бәрі бір нәрсені сұрады: бұл нені білдіреді? FCA-ның мәлімдемесі мұқият тұжырымдалған. Ол бізді қылмыс жасады деп айыптаған жоқ. Активтерімізді бұғаттаған жоқ. Ол жай ғана біздің Ұлыбританиядағы заңды тұлғамыз Binance Markets Limited-тің реттелетін қызметтерге рұқсаты жоқ екенін айтты. Бірақ әсері дереу және ауыр болды.

Ол кезде мен FCA ескертуінің оқшауланған оқиға емес екенін толық түсінбедім. Бұл 2021 жыл бойы және одан кейін де күшейе түсетін үйлестірілген жаһандық реттеуші жауаптың бір бөлігі болды. Ескерту шамдары тек Ұлыбританияда ғана емес, бүкіл әлемде жыпылықтап тұрды. Және олардың бәрі бір-бірімен байланысты еді.

FCA ескертуі қайталанатын тақырыпқа айналатын бір мәселені ерекше атап өтті: "күрделі және жоғары тәуекелді қаржылық өнімдерді" ұсынатын "жаһандық топты" қадағалау қиындығы. FCA Binance Markets Limited-тің кеңірек топтың бір бөлігі екенін, топтағы басқа ешбір ұйымның Ұлыбритания рұқсатына ие емес екенін және бұл құрылым тиімді қадағалауды қиындататынын атап өтті. Біздің бөлінген, орталықсыздандырылған ұйымымыз бақылаудан жалтару үшін жасалған деген бұл алаңдаушылық бізді жылдар бойы өкшелеп жүретін болды.

2021 жылы мені ең қатты таң қалдырғаны өзгеріс жылдамдығы болды. Жылдар бойы крипто реттеудің "сұр аймағында" өмір сүріп келді — толықтай заңды да емес, ашықтан-ашық заңсыз да емес, қолдау таппаса да, төзімділікпен қабылданды. Сол аймақ тез тарылып жатты. Реттеушілер нақтырақ шекаралар белгілеп, нақтырақ күтулер қойып, оларды бұзғандарға қарсы нақты шаралар қолдана бастады. Индустрия есеюге мәжбүр болды және бәрі бірдей дайын емес еді.

2021 жылдың соңына қарай заңдылық анық болды. Оқшауланған ескертулерден басталған реттеуші толқын тұрақты қысым жүйесіне айналды. Көбірек юрисдикциялар бұл күшке қосылып жатты. Күтулер өсті. Қателесуге орын азайды. 2019 немесе 2020 жылдары қолайлы болған нәрсе 2021 жылы енді қолайлы болмады. Ал 2021 жылы қолайлы болған нәрсе 2022 жылы қолайлы болмауы мүмкін еді.

Бұл ауысу процесі ауыр болды. Ол шешім қабылдау механизмін, сол шешімдерге кімдердің қатысатынын және мүмкіндіктерді бағалау критерийлерін өзгертуді талап етті. Бізге басқа дағдылары бар адамдарды — комплаенс мамандарын, заңгерлерді, реттеу мәселелері бойынша сарапшыларды жұмысқа алу қажет болды. Тікелей табыс әкелмейтін, бірақ тұрақты жұмыс істеу үшін маңызды болып табылатын жүйелер мен процестерге инвестиция салу қажеттілігі туындады. Бұрын оңай келісе салатын мүмкіндіктерге енді «жоқ» деп айту керек еді.

Мен бұл трансформацияға шағымданбаймын. Реттеушілерді зұлым ретінде, ал комплаенсты ауыртпалық ретінде көрмеймін. Мен оларды индустрияның толысуы, жалпыға ортақ қабылдануы және өз әлеуетін іске асыруы үшін қажетті шарттар деп білемін. 2021 жылғы криптоиндустрия жасөспірім сияқты еді: күш-қуатқа, шығармашылыққа және әлеуетке толы, сонымен бірге абайсыз, шыдамсыз және бәрінен де жақсы білемін деп сенетін. Реттеуші қысым бізді ержетуге мәжбүр етті.

2021 жылғы ескерту сигналдарын көру ауыр болды, бірақ олар қажет еді. Олар бізге қай жерде қателескенімізді, нені өзгерту керектігін және қалай даму қажеттігін көрсетті. Мен сол үшін ризамын, тіпті олар әкелген шығындарды мойындасам да. Оларсыз біз өзіміз үшін де, пайдаланушыларымыз үшін де, бүкіл индустрия үшін де жаман аяқталатын жолмен кете берер едік.

FCA-ның Binance Markets Limited компаниясына қатысты нақты алаңдаушылығы бүкіл криптоиндустрияға деген кеңірек күдікті білдірді. Барлық жердегі реттеушілер бірдей сұрақтармен бас қатырды: Шекара танымайтын компанияларды қалай қадағалауға болады? Тұтынушыларды өздері түсінбейтін тәуекелдерден қалай қорғауға болады? Инновацияны тұншықтырмай, заңсыз қаржыландырудың алдын қалай алуға болады? Бұл оңай сұрақтар емес және жауаптары юрисдикцияға байланысты өзгереді. Бірақ реттеушілердің бұл сұрақтарды байыппен қоя бастауы криптоға деген көзқарастың өзгергенін білдірді.

2021 жылы мен жауапты инновацияның не екені туралы көп ойландым. Бұл тек керемет технология құру емес. Бұл зардаптарды ескеру, кімге зиян тиюі мүмкін екенін ойлау, іс оңбай кеткенде не болатынын жоспарлау. Бұл реттеушілермен жау ретінде емес, пайдаланушыларды қорғай отырып, инновацияға жол ашатын негіздерді жасау бойынша серіктестер ретінде әрекеттесу. Бұл ойлау жүйесі мен үшін жаңа болды және оны толық игердім деп айта алмаймын. Бірақ мен үйреніп жаттым.

Реттеушілер арасындағы жаһандық үйлестіру мен күтпеген нәрсе болды. Мен әр ел жергілікті жағдайға байланысты өз шешімін қабылдайды деп ойлағанмын. Белгілі бір деңгейде солай болды да. Бірақ сонымен қатар нақты байланыс, ақпарат алмасу және үйлестірілген уақыт болды. Реттеушілер бір-бірінен үйреніп, озық тәжірибелерді қабылдап, басқалардың қателіктерін қайталамауға тырысты. Бұл реттеуші қадағалаудың кәсібиленуі еді, демек, индустрия бұрынғыдай юрисдикцияларды бір-біріне қарсы оңай айдап сала алмайтын болды.

Менің түсінгенім — реттеу бұл инфрақұрылымның бір түрі. Жолдар немесе электр қуаты сияқты, ол болжамды ережелер мен сенімді орындау тетіктерін жасау арқылы қызметке мүмкіндік береді. Иә, ол нашар жобалануы, жекелеген мүдделерге қызмет етуі немесе тым қатаң қолданылуы мүмкін. Бірақ нашар реттеудің шешімі — реттеуден бас тарту емес, керісінше жақсырақ реттеуді жасау. Ал жақсырақ реттеу қашуды емес, өзара іс-қимылды талап етеді.

2021 жылғы реттеуші толқын маған криптоиндустрияның бетбұрыс кезеңіне жеткенін үйретті. Біз енді реттеушілер елемейтін шеттегі эксперимент емес едік. Біз қаржы жүйесінің маңызды бөлігіне айналдық және соған сәйкес реттелетін болдық. Жалғыз сұрақ — біз сол реттеудің қалыптасуына көмектесеміз бе, әлде ол бізге мәжбүрлі түрде таңыла ма дегенде ғана болды.

Мен өзара іс-қимылды таңдадым. Бұл қашудан қиынырақ, тез қозғалып, кейін кешірім сұраудан баяуырақ болды. Бірақ бұл — ұзаққа созылатын нәрсе құрудың жалғыз жолы еді. Реттеуден қашуға тырысқан, қысымға тап болған сайын келесі юрисдикцияға көшкен компаниялардың барар жері ерте ме, кеш пе таусылатын еді. Ал өзара іс-қимыл жасаған, нақты комплаенс мүмкіндіктерін құрған, жауапты қатысушы бола алатынын көрсеткен компаниялар аман қалады.

FCA ескертуі мен үшін айқындық сәті болды. Ол бұрынғыдай жұмыс істей береміз деген соңғы иллюзияларды жойып жіберді. Ол мені өзімізді қалай көретініміз бен реттеушілер бізді қалай көретіні арасындағы алшақтықпен бетпе-бет келуге мәжбүр етті. Және бұл Binance-ті кемелденген, комплаенс талаптарына сай келетін ұйымға айналдыратын өзгерістерді бастап берді.

Ол трансформация әлі де жалғасуда. 2021 жылы бастаған жұмысымыз бүгін де жалғасып жатыр. Бірақ бағыт айқын және мен оған адалмын. Ескерту сигналдары бізге жол көрсетті. Біз тек оларды көруге дайын болуымыз керек еді.

Өзің туралы жазылғанды оқуда біртүрлі асимметрия бар. Сен өзің ешқашан айтпаған, бірақ саған телінген сөздерді оқисың. Өзің ешқашан сезінбеген, бірақ саған таңылған ниеттерді көресің. Содан кейін сенен жауап беру сұралады немесе күтіледі. Медиа жазады, сен жауап қайтарасың. Олар негізді (фреймді) белгілейді, сен одан шығуға тырысасың. Біраз уақыттан кейін кез келген жауап нақты коммуникация ма, әлде жай ғана эмоционалдық өзін-өзі қорғау ма деп ойлана бастайсың.

Мен бұл сабақты жылдар бойы, барған сайын «шығармашылық» сипаты артқан тақырыптар арқылы баяу үйрендім. Алғашқы күндері ақпарат қарапайым еді: Binance — бұл жаңа биржа, оның комиссиясы төмен, ол тез өсті. Журналистер біздің технологиямыз, сәйкестендіру қозғалтқышымыз, қауіпсіздік архитектурамыз туралы сұрайтын. Мен бұл сұрақтарға жауап бере алатынмын. Әңгіме техникалық сипатта болатын, ал мен техникалық тақырыптарда өзімді жайлы сезінемін.

Бірақ 2020 жылдар шамасында нарратив өзгерді. Біз жай ғана биржа емес едік. Біз «әлемдегі ең үлкен криптобиржа» болдық — бұл тіркес қатысы болса да, болмаса да әрбір мақалада кездесетін болды. Бұл таңбамен бірге мүлдем басқа деңгейдегі тексеру (скрутини) келді. Нарықтағы әрбір қозғалыс біздің кесірімізден болғандай көрсетілді. Біздің платформамызға шыққан әрбір жобаны біз мақұлдағандай қабылданды. Әрбір юрисдикциядағы әрбір пайдаланушы үшін жауапкершілік бізге жүктелді.

Тақырыптар шөгінді сияқты жинала берді. «Binance тергеу астында». «Реттеушілер Binance-ті нысанаға алды». «Binance реттеу үшін тым үлкен бе? ». Мен бұл мақалаларды оқып, өзім тани алмайтын болжамдарға оралған шындық ұшқындарын көретінмін. Сұрау салу — тергеуге, тергеу — тексеруге, тексеру — дағдарысқа айналады. Бұл журналистиканың ауыспалы қасиеті.

Мен жауап беру тактикасын жасадым. Алдымен мен тікелей байланысуға тырыстым. Журналист қатесі бар мақала жарияласа, мен ақпаратты түзету үшін оған хабарласатынмын. Кейде бұл көмектесетін. Бірақ көбінесе түзету келесі мақаланың соңында көмілген жалғыз сөйлем ретінде пайда болатын, ал түпнұсқа тақырып барлық нюанстардан айырылып, әлеуметтік желілерде өз бетінше өмір сүруін жалғастыратын. Залал бірінші абзацта-ақ келтірілген, ал түзетуді ешкім оқымайтын.

Сондықтан мен бейімделдім. Көпшілік алдында сөйлегенде абай бола бастадым. Сөздерімді контекстен жұлып алып, қару ретінде қолдана алмайтындай етіп, мұқият құрастырылған сөйлемдермен сөйлеуді үйрендім. Спонтанды сұхбаттар беруді тоқтаттым. Twitter-ді (қазіргі X) стратегиялық тұрғыдан қолдана бастадым, оны басқа біреудің түсіндірмесінен өтпеген, өз сөзімді тікелей оқи алатын пайдаланушыларға арналған арна ретінде қарастырдым.

«4» белгісі осылай пайда болды.

Бұл сан қысқа белгіге айналды. Медиада қандай да бір абсурд нәрсе пайда болғанда — менің жеке қауіпсіздігім туралы қауесет, Binance-тің төлем қабілеттілігі туралы болжам немесе ішкі жұмысымызды білеміз дейтін анонимді дереккөз — мен «4» деп жаза салатынмын. Бұл тиімді еді. Сонымен қатар, бұл берілудің бір түрі екенін мен енді түсінемін. Мен нарративті бақылай алмайтынымды мойындадым, сондықтан оған араласудан бас тарттым.

Қауымдастық бұл таңбаны құлшыныспен қабылдады. Мемдер қаптады. Бұл сан профиль суреттерінде, пікірлерде, мерчендайздарда пайда болды. Жеке өнімділік тәсілі ретінде басталған нәрсе мәдени феноменге айналды. Мен мұны болжауым керек еді. Криптода таңбалар түсіндірмелерден қарағанда тезірек таралады. Қимыл-қозғалыс оның астарындағы мағынадан маңыздырақ болып кетті.

Бұл таңбаның қолданылуында мені әрі тебіренткен, әрі алаңдатқан қорғаныс сипаты болды. Пайдаланушылар Binance-ке бағытталған кез келген сынға, скептикалық талдауға немесе реттеуші мәселелерге қарсы «4»-ті қолданатын болды. Маған зейін қоюға көмектесуі тиіс болған таңба заңды сұрақтардан қорғанатын қалқанға айналды. Мен шуды елемеуді көздеген едім, бірақ қауымдастық оны маңызды сигналдарды елемеу үшін қолданып жатты.

Мен «4»-тің не екенін және не емес екенін анықтап айтқым келеді. Бұл барлық медианы жоққа шығару емес еді. Бұл кез келген сыни мақала жалған жаңалық дегенді білдірмейтін. Бұл пайдаланушыларымызға сыни тұрғыдан ойлауды тоқтату туралы нұсқау емес еді. Бұл жай ғана менің уақытым шектеулі екенін және әрбір тақырыпқа жауап беру уақытты тиімді пайдалану емес екенін мойындауым болатын.

Бірақ мен бұл тәсілдің шектеулерін де мойындауым керек. Жауап беру — бұл әрдайым коммуникация емес, бірақ кейде жауап бермеу де коммуникацияның бір түрі. Үнсіздік тәкаппарлық, елемеу немесе ең жаман күдіктерді растау ретінде қабылдануы мүмкін. Мен маңызды реттеуші өзгерістерге жауап ретінде «4» деп жазғанда, кейбіреулер мұны мәселені байыппен қабылдамауымның дәлелі ретінде түсінді. Менің ниетім ондай емес еді, бірақ ниет түсіндірмені бақылай алмайды.

Біз жұмыс істейтін медиа экожүйесінде мен бақылай алмайтын және толық түсіне алмайтын құрылымдық ынталандырулар бар. Ашу-ыза белсенділікті тудырады. Белгісіздік басу (клик) санын арттырады. Ең сәтті крипто-мақалалар көбінесе қорқыныш пен ашкөздіктің қиылысында болады, назар аударту үшін екеуін де күшейтеді. Мен бұл үшін жекелеген журналистерді кінәламаймын. Олар белгілі бір мінез-құлықты марапаттайтын жүйеде жұмыс істейді. Бірақ мен осы экожүйенің ішінде оған жұтылып кетпей, жол табуды үйренуге мәжбүр болдым.

Өз ережеме қарсы шыққан сәттерім де болды. Егер мақалада нақты зиян келтіруі мүмкін шындыққа жанаспайтын қателер болса — мысалы, біздің резервтеріміздің расталуы туралы түсінбеушілік немесе белгілі бір юрисдикциядағы реттеуші мәртебеміз туралы жалған ақпарат — мен егжей-тегжейлі жауап беретінмін. Бұл жауаптар ешқашан бастапқы қате ақпарат сияқты үлкен қызығушылық тудырмайтын. Түзетулер тарамайды.

Менің сенімімше, қоғамдық тұлғалар мен медиа арасындағы қарым-қатынас екі жақ та толық мойындамайтын бәсекелестік сипатқа ие. Журналистерге назар аудартатын оқиғалар керек. Қоғамдық тұлғаларға сенім ұялататын оқиғалар керек. Бұл қажеттіліктер әрдайым сәйкес келе бермейді. Нәтижесінде екі жақ та өз рөлдерін ойнайтын, бірақ іштей мүлдем басқаша әңгімені қалайтын ритуалды айқас пайда болады.

Менің қолдан келгенше жасауға тырысқан нәрсем — пайдаланушыларымызбен тікелей байланысты сақтау. Егер медиадағы нарратив пен пайдаланушы тәжірибесі екі жаққа кетсе, мен пайдаланушы тәжірибесіне көбірек сенемін. Біздің платформаны жылдар бойы сәтті қолданып келе жатқан трейдердің Binance туралы білімі компанияны бір апта бойы зерттеген журналистен қарағанда маңыздырақ. Бұл медиаға қарсы көзқарас емес. Бұл жай ғана шындыққа жақындығына қарай басымдық беру.

«4» белгісі мен оны қолдануды тоқтатқаннан кейін де өмір сүретін шығар. Таңбалар өз екпінін алады. Бірақ мен үшін ол әрқашан бастапқы мағынасында қалады: бұл — зейіннің шектеулі екенін, әрбір шайқас үшін күресудің қажеті жоқтығын және кейде шуға ең тиімді жауап — жұмысқа қайта оралу екенін еске салатын белгі. Медиа жазатынын жаза береді. Мен салатынымды сала беремін. Бұл — бөлек әрекеттер және оларды араластыру ешкімге пайда әкелмейді.

Мен медианың Binance туралы жазуды тоқтататынын күтпеймін. Жарияланымдардың бірыңғай позитивті болатынына да үміттенбеймін. Менің үйренгенім — нарратив біздің нақты қызметімізге қатысы аз күштердің әсерінен өз логикасымен дамиды. Менің жұмысым сол нарративті бақылау емес. Менің жұмысым — оның астындағы шындықтың берік болуын қамтамасыз ету. Егер біз жұмысымызды жақсы атқарсақ, әңгіме мен шындық арасындағы алшақтық ерте ме, кеш пе көрінеді. Бірден емес. Барлығына бірдей емес. Бірақ түбінде көрінеді.

Сабақ осында деп ойлаймын. Сен медиада жеңе алмайсың. Сен тек өзің орнатпаған ережелермен ойнаудан бас тарта аласың. «4» — менің сол ойыннан бас тартуым еді. Кемелсіз, түсініспеушілікке толы, кейде кері әсер беретін — бірақ негіз (фрейм) басқа біреумен белгіленген кезде кез келген жауаптың мүмкіндіктері шектеулі екенін ашық мойындау.

Менің жеке үйім жоқ. 2014 жылы Биткоин сатып алу үшін Шанхайдығы пәтерімді сатқаннан бері үй иесі болған емеспін. Ол кезде бұл шешім айқын болып көрінген. Биткоин шамамен 600 доллар төңірегінде саудаланып жатты, шыңынан түскенімен, меніңше, әлі де орасан зор өсу әлеуетіне ие еді. Ал пәтер мен енді тұруды жоспарламаған қаладағы бетон қорап болатын. Математикалық тұрғыдан бұл мәміленің қисыны бар еді.

Медиа үшін бұл қызық тақырып болды. Мен туралы мақалаларда үйім, көлігім, маңызды физикалық мүлкім жоқ екені үнемі айтылады. Бұл әдетте не эксцентриктік, не жай ғана көрсетілім — «аскет болып ойнап жүрген миллиардер» ретінде ұсынылады. Мен мұндай түсіндірменің неге тартымды екенін түсінемін. Бірақ бұл себеп пен салдарды шатастыру.

Мен мәлімдеме жасау үшін мүліктен қашпаймын. Мен олардан қашамын, өйткені олар менің қауіпсіздік туралы түсінігіме сәйкес келмейді.

Өтімділік мен үшін тек қаржылық ұғым емес. Бұл — психологиялық күй. Бірнеше сағат ішінде қолма-қол ақшаға айналатын актив, заңгерлерді, агенттерді, келіссөздерді және бірнеше айлық процесті қажет ететін активке қарағанда, мүлдем басқа сапалы тыныштықты қамтамасыз етеді. Мен мансабымның көп бөлігін тез әрекет ету маңызды болған жағдайларда өткіздім. Реттеуші заңның түсіндірмесін бір түнде өзгерткенде. Банк қарым-қатынасты қырық сегіз сағат ішінде үзуге шешім қабылдағанда. Нарық дереу жауап қайтаруды талап ететін бағытқа қозғалғанда. Мұндай сәттерде үйін сатуы керек адам тығырыққа тіреледі. Ал өтімді активтері бар адамда таңдау мүмкіндігі болады.

Бұл әлемнің маған қалай қарайтыны туралы болжам емес. Бұл әлемнің маған қалай қарағанын мойындау.

Мен бірнеше юрисдикцияда реттеуші сұраулардың нысаны болдым. Банктік қарым-қатынастарым ешқандай түсіндірмесіз тоқтатылды. Үкіметтердің криптовалютаға қатысты саясатын ешқандай ескертусіз өзгерткенін көрдім. Осы тәжірибелердің әрқайсысы бір сабақты бекітті: тез бейімделу қабілеті әсерлі байлық жинау қабілетінен құндырақ.

Жылжымайтын мүлік — бұл тез бейімделудің қарама-қайшылығы. Бұл бетонға айналған міндеттеме. Сіз үй сатып алғанда, белгілі бір орынға, юрисдикцияға, салық саясатына және ауданның даму бағытына ставка тігесіз. Бұл ставкалар ақылды болуы мүмкін. Олар көптеген адамдарды байытты. Бірақ бұл менің болмысыма жат ставкалар. Он жылдан кейін қай юрисдикция маған жақсы қарайтынын болжай алатыныма сенімді емеспін. Тіпті екі жылдан кейін қайсысы жақсы қарайтынын әрең болжаймын.

Бірақ бұл таңдау әртүрлі адамдардың қауіпсіздікті қалай қалыптастыратыны туралы бірдеңені аңғартады деп ойлаймын. Көптеген адамдар үшін қауіпсіздіктің тамыры — мекенжайда. Меншікті үй — тұрақтылықтың негізі, белгілі бір деңгейге жетудің физикалық көрінісі. Басқалар үшін қауіпсіздік — қарым-қатынастарда. Отбасылық желі, қауымдастық байланыстары, кәсіби бедел. Мен үшін қауіпсіздік...

Мен иелік ететін криптоактивтер бұл таңдау мүмкіндігін ең таза түрінде қамтамасыз етеді. Жеке кілттердің салмағы жоқ. Оларды жаттап алуға, бірнеше юрисдикцияда сақтауға және интернет байланысы бар кез келген жерден қол жеткізуге болады. Бұл криптода тәуекел жоқ деген сөз емес. Құбылмалылық өте жоғары. Регуляторлық белгісіздік те шындық.

Бұл көзқарасым үшін мені жиі сынайды. Кейбіреулер тамыр жаюдан бас тартуды отансүйгіштікке жатпайды десе, басқалары байлықты мұндай құбылмалы активтерде ұстауды жауапсыздық деп санайды. Бұл сынның жаны бар. Егер бәрі мен сияқты ойласа, қауымдастықтар құрылмас еді. Қалалар дамымас еді. Міндеттемені талап ететін ұзақ мерзімді инвестициялар жасалмас еді. Мен өз тәсілімді модель ретінде ұсынбаймын. Мен жай ғана оны өзімдікі ретінде сипаттап отырмын.

Мәселе менің нені оңтайландыратынымда. Егер мен күтілетін таза байлығымды барынша арттырғым келсе, мен бірнеше юрисдикцияда жылжымайтын мүлікке ие болар едім, активтерді дәстүрлі түрлерге бөлер едім және активтерді басқарушылар ұсынатын портфельді құрар едім. Бірақ мен таза байлықты оңтайландырып жатқан жоқпын. Мен өзімше анықтаған «жан тыныштығы» сияқты нәрсені оңтайландырудамын. Ол тыныштық — кез келген уақытта көше алатынымды білуден келеді. Ол тыныштық — менің физикалық қатысуымды талап етпейтін активтерден келеді. Ол тыныштық — тәркілеу қиын, келісімсіз салық салу қиын және бюрократиялық процестер арқылы бұғаттау қиын байлық формасынан келеді.

Бұл тыныштық мен үшін сандық мәнмен өлшеу қиын құндылыққа ие. Мен өздері бақылай алмайтын процестер арқылы активтерінен айырылған тым көп адамды көрдім. Тергеу аяқталғанша бұғатталған банк шоттары. Азаматтық тәркілеу арқылы тартып алынған мүліктер. Кері күші бар нормативтік өзгерістермен жойылған бизнестер. Көптеген юрисдикциялардағы құқықтық жүйелер активтерді тәркілеуді оңай, ал қайтаруды қиын ететіндей етіп жасалған. Мен өзімді бұл жүйелерден тыс қаламын деп есептемеймін.

Әрине, мұның бір қызығы — менің бұл тәсілім мені басқа түрдегі нысанаға айналдырды. Байлығымды криптода ұстағандықтан, мені активтерді жасырды, көлеңкеде әрекет етті және ашық қаржы жүйесіне қатысудан бас тартты деп айыптайды. Бұл сын мүлдем қате емес. Мен құпиялылықты бағалаймын. Мен көптеген юрисдикцияларда қаржылық қадағалау тым асыра сілтелген деп есептеймін. Бірақ бұл сын негізгі мәселені өткізіп алады. Менің өтімді, жеке активтерді таңдауым — қоғамнан бас тарту емес. Бұл — қоғамның менің позициямдағы адамдарға қалай қарайтынына қатысты менің тәжірибемнен туған жауап.

Үй сатып аламын ба, жоқ па, оны білмеймін. Бәлкім, қартайғанда, тұрақтылыққа деген құштарлық шектеуден қорқу сезімінен басым түскенде болар. Бәлкім, ешқашан сатып алмаспын. Менің нақты білетінім — бұл шешім қаржылық оңтайландыруға негізделмейді. Ол менің қауіпсіздік, міндеттеме және «үйде болу» дегеннің не екені туралы ойларымның өзгеруіне байланысты болады. Әзірге мен сөмкемді жинап, жиырма төрт сағат ішінде әлемнің кез келген нүктесінде бола алатын адаммын. Бұл қандай да бір ұлы философиялық мағынадағы бостандық емес. Бұл — жай ғана мен сенуді үйренген қауіпсіздік түрі.

Мен нені болжай алмадым — және ешкім толық болжай алмады деп ойлаймын — бұл салқындаудың крипто экожүйесінде қалыптасқан құрылымдық осалдықтармен қалай әрекеттесетіні еді. Нағыз тәуекел, кейінірек түсінгенімдей, бағаның төмендеуінің өзінде емес, сол төмендеу тудыратын сенім дағдарысында екен.

Алғашқы үлкен жарықшақ мамыр айында пайда болды. Нарықтық капитализациясы 40 миллиард доллардан асқан Terra алгоритмдік стейблкоин экожүйесі өзінің долларға байланымын жоғалтты. Бұл күйреудің механикасын кейінірек егжей-тегжейлі талқылаймын. 2022 жылдың басын түсіну үшін мына кезектілік маңызды: тұрақты болып көрінген жобаның осал екені белгілі болды және бұл жаңалық «жұғу» (contagion) эффектісін тудырды. Ең ірі крипто хедж-қорларының бірі Three Arrows Capital (3AC) Terra жобасына айтарлықтай инвестиция салған еді. Terra күйрегенде, 3AC маржин-коллдарды (кепілді толтыру талабы) орындай алмады. Оның несие берушілері, соның ішінде Voyager және Celsius, өз баланстарында үлкен бос орындар тапты. Celsius қаражат шығаруды бұғаттады. Сосын банкроттыққа өтініш берді. Содан кейін Voyager. Одан кейін 3AC-тың өзі.

Reuters нарыққа шолулары осы кезеңдегі каскадтық әсерді құжаттады. Крипто нарығының жалпы капитализациясы 2021 жылдың соңындағы 3 триллион доллардан 2022 жылдың маусымына қарай 1 триллион доллардан төмен түсті. Биткоин өз шыңынан 60%-дан астам төмендеді. Ethereum одан да қатты құлады. Активтер арасындағы корреляция бірге жақындады — бәрі бірге төмендеді, бұл сатудың жобаға тән мәселелерден емес, мәжбүрлі ликвидациялар мен тәуекелді азайтудан туындағанын көрсетті.

Binance бұл кезеңде айтарлықтай қаражат ағынын бастан кешірді. Ол апаттық емес еді — бізде барлық шығару сұраныстарын қанағаттандыру үшін жеткілікті резерв болды. Бірақ белсенді басқаруды талап ететіндей үлкен болды. Біз қаражатты әмияндар арасында қозғалттық, «ыстық» әмияндардағы теңгерімді оңтайландырдық және пайдаланушылармен төлем қабілеттілігіміз туралы ашық сөйлестік. Бұл тәжірибе менің 2018 жылы алған сабағымды нығайтты: дағдарыс кезінде ашықтық — бұл жай ғана ізгілік емес, бұл аман қалу стратегиясы.

Мен бұл кезеңнің көп бөлігін тәуекелді бақылау жиналыстарында, тәуекелдерімізді қарап шығумен, контрагенттерімізді бақылаумен және жүйелерімізді барған сайын төтенше сценарийлерге қарсы тексерумен өткіздім. Көңіл-күй үрейлі емес, жинақы болды. Біз Binance-ты құбылмалылыққа төтеп беретіндей етіп жасадық. Мәселе — біз оны жүйелі сенім жоғалтуға төтеп беретіндей етіп жасадық па дегенде еді.

Жауап көбіне «иә» болды. Біздің Terra-ға ешқандай қатысымыз болмады. Біз 3AC-қа несие бермедік. Біздің бизнес-моделіміз қарапайым еді — биржалық комиссиялар — және ол басқа крипто институттарының төлем қабілеттілігіне тәуелді емес еді. Бұл қарапайымдылық кездейсоқ емес еді. Мен әрқашан күрделілік — тұрақтылықтың жауы деп сендім. Жүйенің қозғалатын бөліктері неғұрлым көп болса, оның істен шығу жолдары да соғұрлым көп болады.

Бірақ мен біздің төзімділігіміздің бір бөлігі сәттілік екенін де мойындадым. Біз де оңай ілініп кетуіміз мүмкін еді. Біз Terra-мен қамтамасыз етілген табыс өнімдерін ұсына алар едік. Біз де 3AC-қа несие бере алар едік. Мұны істемегеніміз — консервативті тәуекелді басқару мен сәтті уақыттың үйлесуі еді. Сәттілік осындай маңызды рөл атқарғанда, бәрін тек кәсіби шеберлікке балағанды ұнатпаймын.

Макроэкономикалық қатаңдату 2022 жыл бойы жалғасты. ФРЖ мөлшерлемелерді нөлге жуық деңгейден жыл соңына қарай 4%-дан асырды. Доллар барлық дерлік валюталарға қатысты нығайды. Тәуекелді активтердің барлық түрлері — технологиялық акциялар, дамушы нарықтардың қарыздары, крипто — төмендеді. Крипто мен дәстүрлі тәуекелді активтер арасындағы корреляция (бұрынғы циклдарда төмен болған) бірге жақындады. Биткоин жоғары тәуекелді технологиялық акция сияқты саудаланды.

Бұл криптоны дәстүрлі қаржылық тұрақсыздықтан қорғайтын, корреляцияланбаған актив деп сенгендер үшін өкінішті болды. Мен бұл көзқарасқа ешқашан толық қосылған емеспін. Крипто — бұл тәуекелді актив. Ол өсу акцияларын және алыпсатарлық кәсіпорындарды сатып алатын инвесторларды тартады. Ол инвесторлар тәуекелді азайтқанда, олар басқа активтермен бірге криптоны да азайтады. Криптоның ұзақ мерзімді келешегі қысқа мерзімді корреляция динамикасына тәуелді емес. Бірақ қысқа мерзімді динамика көпшілік үшін ауыр болды.

2022 жылдың соңына қарай индустрия жыл басындағыдан басқа күйде болды. Леверидж тазартылды. Көптеген агрессивті табыс өнімдері күйреді. Қалған жобалар, орташа алғанда, 2021 жылы талқыланғандардан әлдеқайда салмақты болды. Құрылысшылар әлі де құрып жатты. Алыпсатарлар басқа жаққа кетті.

Бірақ мен салқындаудың іргелі көрсеткіштер болжағаннан да асып түсетін тізбекті реакцияларды тудыруы мүмкін екенін де білдім. Terra-ның күйреуі болмай қоймайтын нәрсе емес еді. Ол нақты бір сату қысымынан туындады, ол үйлестірілген немесе үйлестірілмеген болуы мүмкін. Нәтижесіндегі «жұғу» да болмай қоймайтын нәрсе емес еді. Ол леверидж, өзара байланыстылық және крипто нарықтарындағы ақпарат ағынының жылдамдығы арқылы күшейтілді. Бұл динамиканы түсіну — нағыз тәуекел баға емес, сенім екенін түсіну — осы салада құрылыс жүргізіп жатқан кез келген адам үшін өте маңызды.

2022 жыл криптоның соңы емес еді. Ол тіпті соңының басы да емес еді. Бұл, мүмкін, басының соңы — эксперименттік фазадан неғұрлым жетілген фазаға өту болды. Салқындау қажет болды. Мәселе — осы суық климатта не өсетінінде еді.

Қауіпсіздік инциденттері ешқашан алдын ала жазылмайды. Олар ескертусіз, әдетте қолайсыз сәттерде келеді және әрқашан бір ғана хабарлама әкеледі: сіз ойлағандай сақ болмапсыз. 2022 жылдың қазанындағы BNB Chain көпірінің бұзылуы да ерекшелік емес еді.

Бұл шабуылдың ерекшелігі — шабуылдаушы қолданыстағы қаражатты ұрламаған. Ол жаңаларын жасаған. Бұл нәзік, бірақ маңызды айырмашылық. Көптеген бұзушылықтарда пайдаланушылар ақша жоғалтады — қаражат әмияндардан ағып кетеді, пулдардан алынады, рұқсатсыз аударылады. Бұл жағдайда пайдаланушылардың қаражатына тиіспеген. Залал жүйенің өзіне, BNB ұсынысының тұтастығына және көпір механизміне деген сенімге келтірілді.

Мен бұрын да қауіпсіздік инциденттерін бастан өткергенмін. OKCoin-де біз жүйеге кіру әрекеттерімен айналыстық. Binance-та біз фишингтік науқандармен, әлеуметтік инженерия шабуылдарымен және жүйелерімізді бұзуға бағытталған түрлі әрекеттермен бетпе-бет келдік. Бірақ бұл басқаша болды. Бұл біздің биржалық инфрақұрылымымызға жасалған шабуыл емес еді. Бұл блокчейннің өзіне, активтердің желілер арасында қозғалуына мүмкіндік беретін іргелі механизмге жасалған шабуыл болатын. Бұл сезім ауырлау болды, мен сипаттай алмайтындай жеке деңгейде тиді.

Желіні тоқтату туралы шешім күтілгендей сын тудырды. Қауымдастықтағы кейбіреулер тоқтатыла алатын блокчейн шын мәнінде орталықсыздандырылмаған деп мәлімдеді. Олардың айтқаны мүлдем қате емес еді. BNB Chain әрқашан Ethereum-ның толық орталықсыздандырылуы мен дәстүрлі қаржының толық орталықтандырылуы арасындағы орта жолды ұстанып келді. Валидаторлар жиынтығы шектеулі. Өзгерістер енгізу шегі төменірек. Бұл практикалық себептермен — транзакциялардың тезірек аяқталуы, төмен комиссиялар, оңай үйлестіру үшін жасалған дизайн таңдаулары еді. Бұл бұзылу бізді сол таңдаулардың тиімділігі мен шығындарын (trade-offs) бетпе-бет қарауға мәжбүр етті.

Мен үш жыл бұрын орталықтандыру мен орталықсыздандыру туралы жазған блог жазбамды жарияладым. Менің көзқарасым түбегейлі өзгерген жоқ. Мен әлі де қауіпсіздік, пайдалану жеңілдігі және еркіндік кез келген дерексіз орталықсыздандырудан маңыздырақ деп сенемін. Бірақ мен бұл көзқарастың даулы екенін және крипто қауымдастығындағы көптеген адамдардың басқа құндылықтарды ұстанатынын мойындаймын. Бұл оқиға біздің дизайн таңдауларымыз бойынша референдумға айналды, сыншылар көбірек орталықсыздандырылған желі төзімдірек болар еді деп айтты.

Бәлкім. Бірақ көбірек орталықсыздандырылған желінің жауап беруі де баяуырақ болуы мүмкін еді. Шабуылдаушыда қаражатты қозғалтуға көбірек уақыт болар еді. Көбірек залал келтірілер еді. Кемелді жүйе жоқ, тек істен шығу режимдері әртүрлі жүйелер бар. Мәселе — қай істен шығу режимін қолайлы деп санайтыныңызда.

Бұл қажетті қадамдар болды, бірақ олар жеткіліксіз сияқты көрінді. Осалдық жылдар бойы болған. Неге біз оны ертерек таппадық?

Бұл сұрақ мені мазалады. Біз аудиттер өткіздік. Біз қателерді табу бағдарламаларын жүргіздік. Бізде білікті деп санайтын қауіпсіздік тобы болды. Соған қарамастан, осындай деңгейдегі кемшілік шабуылдаушы оны пайдаланғанға дейін табылмаған. Жағымсыз шындық мынада: қауіпсіздік — бұл сіз жететін күй емес. Бұл — сіз қолдайтын процесс, және процесс ешқашан аяқталмайды. Кез келген жүйеде осалдықтар бар. Жалғыз сұрақ — оны бірінші болып «ақ хакерлер» ме, әлде «қара хакерлер» ме табады.

Күтілгендей, жаңалықтан кейін BNB бағасы төмендеді. Шамамен 293 доллардан 280 долларға дейін, яғни 4,5% шамасында құлдырады. Апатты емес, бірақ байқалатын деңгейде. Ең өкініштісі — репутацияға келген нұқсан болды. Бұл оқиға кросс-чейн көпірлерінің табиғатынан қауіпсіз емес екені туралы пікірдің тағы бір дәлелі болды. Chainalysis-тің 2022 жылғы деректері кросс-чейн көпірлерін бұзу сол жылғы барлық крипто-хакерлік шабуылдардың 69%-ын құрағанын және 2 миллиард доллардан астам қаражат ұрланғанын көрсетті. Біз де статистиканың бір бөлігіне айналдық.

Мен BNB Chain-де құруды таңдаған пайдаланушылар туралы ойладым. DeFi хаттамалары, NFT жобалары, ойын қосымшалары. Олар біздің инфрақұрылымымызға сенді, ал ол сенім бұзылды. Біздің қаскөй ниетімізден емес, жеткіліксіз сақтығымыздан. Біздің ниетімізге қарамастан, зардап шеккендер үшін бұл айырмашылықтың маңызы шамалы. Олар салдарды бәрібір сезінді.

Қалпына келтіру уақыт алды. Осалдық жойылғаннан кейін желі жұмысын жалғастырды. Басқару бойынша дауыс берулер өтті. Қателерді табу бағдарламасы іске қосылды. Бірақ желінің тоқтатылғаны туралы естелік қалды. Блокчейннің «тоқтатылмайтындығына» сенген пайдаланушылар желінің қалай тоқтағанын көрді. Идеал шындықпен соқтығысты және шындық жеңіп шықты.

Қауіпсіздік инциденттері ешқашан алдын ала жазылмайды. Бірақ олар өздері белгілемеген кездесулерге міндетті түрде келеді. Мәселе сіз оған тап боласыз ба, жоқ па дегенде емес. Мәселе — сіз оған өз қателіктеріңізді мойындайтын кішіпейілділікпен және артыңыздан айтылатын сынға қарамастан, қажет нәрсені істеуге деген табандылықпен қарсы тұра аласыз ба дегенде. 2022 жылдың қазанындағы бұл оқиға маған екеуін де істей алатынымды, бірақ екеуін де істеу ешқашан жеткілікті болып сезілмейтінін үйретті.

Менің аулақ болуға тырысқаным — ашудың өшпенділікке айналуына жол бермеу еді. Өшпенділік — бұл мақсатын жоғалтқан, өз-өзіне оралып, басқалардан бұрын сол сезімдегі адамның өзін улайтын ашу. Мен мұны реттеушілердің әрекетіне тап болған басқа адамдардан көрдім — наразылықтарды шексіз қайта қарау, алға жылжи алмау, орынды шағымның тұтынушы кекшілдікке айналуы. Мен өзіме мұны қалаған жоқпын.

SEC шағымын оқығанда сезінген отым шынайы еді. Ол негізді болды. Бірақ бұл оқиғаның бәрі емес. Толық оқиға бізге сенуді жалғастырған пайдаланушыларды, біздің платформада құруды жалғастырған әзірлеушілерді, реттеушілердің қысымына қарамастан өсуін жалғастырған индустрияны қамтиды. Толық оқиға біздің сотта жеңіске жету мүмкіндігімізді, жүйенің дамитынын, болашақтың қазіргі уақыттан өзгеше болатынын қамтиды.

Мен мұны SEC-тің алаңдаушылығын жоққа шығару үшін жазып отырған жоқпын. Олардың өз жұмысы бар және олардың кейбір уайымдары орынды. Мен мұны олардың мәжбүрлеу шараларының нысанасында болудың қандай екенін — ашуды, өзің қабылдамайтын тілмен сипатталу сезімін, қуатты институттық қарсылық жағдайында өзіңді сақтап қалу үшін күресті жеткізу үшін жазып отырмын. Бұл сезімдер де оқиғаның бір бөлігі. Олар менің тарихымның бір бөлігі.

Binance қыстың әсерінен тыс қалған жоқ. Пайдаланушылар қаражатын жеке әмияндарына (self-custody) көшіргендіктен, бізде қаражаттың айтарлықтай сыртқа ағылуы байқалды. Біздің BNB токеніміз жалпы нарықпен бірге төмендеді. BNB Chain-де құрылып жатқан жобалар барлық жердегі жобалар сияқты қаржыландыру қиындықтарына тап болды. Бірақ басқалар құлағанда біз аман қалдық. Мен мұның себебі туралы көп ойландым.

Мен қыс бойы жұмысты жалғастырдым. Реттеушілердің қысымы күшейіп, нарықтық қиындықтарға заңдық қиындықтар қосылды. Бірақ біз салған іргетас берік болып қалды. Пайдаланушыларға әлі де сауда жасау керек болды. Әзірлеушілерге әлі де инфрақұрылым керек болды. Неғұрлым ашық қаржы жүйесі туралы пайымдау, оған баратын жол біз үміттенгеннен ұзағырақ және қиынырақ болса да, өз күшінде қалды.

2023 жылдың басына қарай ең қиын кезең артта қалғанының белгілері байқалды. Биткоин өз «түбін» тапты. Жаңа жобалар іске қосылды. Аман қалған құрылысшылар бұл тәжірибеден кейін нығая түсті. Қыс 2021 жылғы артықшылықтарды тазартып, артында қызықты болмаса да, сенімдірек іргетас қалдырды.

Мен қысты дәріптемеймін. Адамдар ақша жоғалтты. Адамдар сенімін жоғалтты. Кейбіреулер индустриядан біржола кетті. Залал шынайы болды және оны елеусіз қалдыруға болмайды. Бірақ мен бұған бола түңілмеймін де. Қыс — циклдың бір бөлігі. Ол қажет. Ол жаңа өсім үшін жерді тазартады.

Мен үйренген үш сабақ — ауқым, қарым-қатынас және пайымдау туралы — тек криптоға ғана тән емес. Олар адамдар белгісіздік жағдайында шешім қабылдайтын кез келген салаға қатысты. Қыс маған оларды мен білетін мекемелердің күйреуі, мен құрметтейтін адамдардың сәтсіздігі және олардың қателіктерін қайталамағаным үшін өз сәттілігімді түсіну арқылы өте айқын түрде үйретті.

Крипто қыс — суық. Ол қиын. Ол қажет. Және ол аяқталады.

Сан 8 миллиард доллар еді. Бұл қате емес. Сауда алгоритмдері мен балансы сәйкес келмейтін есептер арасында бір жерде жоғалып кеткен, есебі жоқ 8 миллиард доллар клиент қаражаты. Мен экранға қарап қалдым. Мыңдаған графиктердің қозғалысын бақылаған дәл сол экран. Бұл жолы ол қозғалған жоқ. Ол жай ғана тұрды, шешім қабылдауды талап етті.

Мен жиналыс шақырдым. Шағын. Сенімді адамдар. Ешкім жазба жүргізбейтін жиналыс, өйткені ешкім ол жазбалардың болғанын қаламайды. Бөлме маған дағдарыстарда — 2019 жылғы хакерлік шабуылда, 2021 жылғы реттеушілік қиындықтарда, компания құрдымның жиегінде тұрғанда және біз оны қайта тартып алған сансыз сәттерде бірге болған адамдарға толды. Олар менің ырғағымды, белгілерімді, қысым астында ақпаратты қалай өңдейтінімді білетін.

— Біз мұны істей аламыз, — деді біреу. — Тек біздің ғана күшіміз жетеді.

Логика осы еді. Аман қалудың қарапайым арифметикасы. Егер FTX құласа, «жұғу» әсері таралады. Метафоралық емес. Шын мәнінде. Әрбір биржа қаражатты жаппай шығаруға тап болады. Әрбір несие беруші жұмысын тоқтатады. Біз бес жыл бойы құрған индустрия бірнеше апта ішінде ыдырап кетеді. Біз орнату үшін көп еңбек еткен сенім, жоғалып кеткен 8 миллиард доллар сияқты бу болып ұшады.

Жауаптар толық емес еді. Дағдарыс кезінде олар әрқашан солай болады. Бірақ олар жағдайдың өте нашар екенін, араласусыз FTX бірнеше күн ішінде істен шығатынын және бұл сәтсіздік бүкіл экожүйеге тізбекті әсер ететінін көрсетуге жеткілікті болды.

Қысым дереу және орасан зор болды. Әрбір шешім жұқа мұз үстінде жүргендей сезілді. Бір қате қадам жасасақ, олармен бірге тұңғиыққа тартылып кетуіміз мүмкін еді. Бірақ бір орында тұру да нұсқа емес еді. Біз не істесек те, мұз бәрібір жарылып жатты.

— Онда тесік бар, — деді сарапшы. — Жай ғана жетіспеушілік емес. Тесік.

Мен нақты деректерді сұрадым. Нақты деректер маған ноутбугімді жауып, он минут бойы терезеге қарап отыруға мәжбүр етті. Не көргенім есімде жоқ. Клиенттер туралы ойлағаным есімде. FTX-ке өз жинақтарын, сауда пайдасын, бұл жүйенің ескі жүйеден өзгеше екеніне сенімін сеніп тапсырғандар туралы ойладым. Өз қаражаттарының аударылғанын, кепіл ретінде пайдаланылғанын, бір кеңсе мен бір құрылтайшыны бөлісетін сауда фирмасына несиеге берілгенін білмегендер туралы.

9 қарашаға қарай сурет қорқынышты кейіпке енді. Клиенттердің қаражаты жылжытылған. Кепіл ретінде пайдаланылған. FTX-пен тек кеңсені ғана емес, сонымен бірге басшылықты, пайымдауды және, шамасы, клиент активтерін компания операцияларынан бөліп тұруы тиіс шекараларды мүлдем елемеуді бөлісетін Alameda Research сауда фирмасына несиеге берілген.

Мен Сэмге қоңырау шалдым. Сөйлесу төрт минутқа созылды. Мен тікелей сұрақтар қойдым. Мен жауап емес жауаптар алдым. Мен оның дауысынан сенімділікті естідім, дәл сондай сенімділікті мен конференцияларда, сұхбаттарда, бәрі жақсы, математика жұмыс істеп тұр, скептиктер жай ғана түсінбейді деген сендірулерде жүз рет естіген болатынмын. Мен енді түсіндім. Мәселе осында еді.

Шығу туралы шешім 10 қарашада қабылданды. Тек менің тарапымнан емес. Қырық сегіз сағат бойы тұңғиыққа үңіліп, оны толтыра алмайтынымызды түсінген команда тарапынан. 8 миллиард доллармен де емес. Ешқандай сомамен. Тесік қаржылық емес еді. Ол құрылымдық еді. Іргетасы мүлдем жоқ іргетасқа салынған компания.

Біз бас тарту туралы жарияладық. Reuters бұл шешімнің өзгергенін — ниет туралы хаттың өкініш туралы хатқа айналғанын құжаттады. Нарықтар тиісінше жауап берді. FTX бірнеше сағат ішінде банкроттыққа өтініш берді. Мен қорыққан «жұғу» әсері бәрібір тарала бастады.

Сол түні ұйықтаған жоқпын. Мен орындықта отырып, қаншалықты көп нәрсе өзгеретінін әлі білмейтін қаланың үстінен күннің шыққанын бақыладым. Мен құруға көмектескен индустрия бағадан да көп нәрсені тоңдыратын қысқа еніп жатты. Ол сенімді тоңдыратын еді. Оптимизмді тоңдыратын еді. Біз жақсырақ нәрсе құрып жатырмыз деген сенімді тоңдыратын еді.

Үш күн маған үйренгім келмеген нәрсені үйретті. Кейде дұрыс шешім — бұл сені қате шешімнен құтқаратын шешім. Дью-дилидженс — бұл бюрократия емес, бұл жауапкершілік пен сыбайластықтың арасындағы айырмашылық. Кетіп қалу — қалудан гөрі ержүрек әрекет болуы мүмкін.

Бірақ ол маған шектеулер туралы да үйретті. Біз не істей алатынымыз бен не істеуіміз керек дегеннің арасындағы алшақтық туралы. Маңызды болу үшін жеткілікті үлкен болудың салмағы мен сол салмақпен бірге келетін жауапкершілік туралы.

Одан кейінгі айларда менен неге біз сатып алуды қарастырдық деп сұрайтын болады. Неге біз LOI-ға қол қойдық? Неге біз жетпіс екі сағат бойы үміттің сақтықтан басым түсуіне жол бердік?

Жауап қарапайым. Өйткені мен сол алғашқы сағаттарда жаман нәрсенің алдын алатынымызға сендім. Индустрияға тұрақтандырушы күш қажет еді және біз оны қамтамасыз ете алатын жағдайда болдық. Кейде ақпараттың бәрі болмай тұрып әрекет ету керек, өйткені күту — бәрінің өртеніп жатқанын бақылауды білдіреді.

Мен ненің алдын алатынымыз туралы қателестім. Бірақ неге тырысқанымыз туралы қателескен жоқпын.

Мұз жарылды. Біз ішіне түсіп кеткен жоқпыз. Бұл пайымдау сияқты сәттілік те еді. FTX-тің шынайы жағдайын ашқан дью-дилидженс сонымен бірге біздің олармен бірге тесікке тартылып кетуге қаншалықты жақын болғанымызды да көрсетті. Жақсы ниетті құтқару қалай ортақ апатқа айналуы мүмкін екенін көрсетті.

Мен сол үш күн туралы жиі ойлаймын. Мақтанышпен емес. Ұятпен де емес. Кез келген ауқымды шешім сіз толық болжай алмайтын салдарға ие болатынын түсінумен. Жақсы ниеттер жаман нәтижелерден қорғау емес екенін түсінумен. Батыр мен ақымақтың арасындағы шекараны кейіннен, шешім қабылдау керек болған кезде бөлмеде болмаған адамдар сызатынын түсінумен.

LOI орындалмай аяқталды. Дью-дилидженс айғаққа айналды. Шығу тарихқа айналды.

Мен әлі де аяғымда нық тұрған едім. Бұл жеткілікті болуы керек еді. Бірақ нық тұру — әсер етпеді дегенді білдірмейді. FTX күйреуі бәрін өзгертті. Ол реттеушілердің индустрияға деген көзқарасын өзгертті. Пайдаланушылардың биржаларға деген көзқарасын өзгертті. Ол менің өз жауапкершілігіме деген көзқарасымды өзгертті. Бұл үш күн шешуші сәт, бетбұрыс нүктесі болды.

Талдау кейінірек болады. Сол жетпіс екі сағатта тек сол сәт қана болды. Мұз. Шытынау. Құламай тұрып шегіну туралы шешім.

Егер біз бәрін құтқарсақ, басқа нәрсені дәлелдер едік. Крипто — нағыз нарық ретінде жұмыс істеу үшін тым өзара байланысты. Сәтсіздікке жол берілмейді. Ең ірі ойыншылар әрқашан араласып, тәуекелді бұрмалайтын жанама кепілдіктер жасайды.

Binance-тің алғашқы күндерінде мен басқа биржаларға инвестиция салмау туралы саналы шешім қабылдадым. Бұл мүдделер қақтығысын тудырды. Ол шекараларды бұлдыратты. Егер біз бәсекелеске инвестиция салсақ, біз оларды қолдаймыз ба әлде бақылаймыз ба?

Мен мәжіліс залында болдым. Сиэтл. Мен бір мағынада бастаған қала. Шеңбер тұйықталды, бірақ шеңберлер аяқталуды білдіреді, ал бұдан ешқандай аяқталу сезімі байқалмады.

Содан кейін мен отставкаға кету туралы хат жаздым. «Бүгін мен Binance бас директоры қызметінен кеттім». Бес сөз. Әрқайсысының өз құны бар.

Бірақ соңында айтылған, дәйексөз ретінде келтірілетін, талданатын және есте қалатын жол мынау болды:

Бірақ бұл бізде бар жүйе. Мен оны тиісінше ескере алмадым. Құжатта 36 ай сұралды. Өмірімнің үш жылы үкіметтік өтініш хаттағы бір санға айналды. Мен сол айлардың не білдіретінін ойладым. Мен сала алмайтын жобалар. Мен көмектесе алмайтын адамдар. Отбасыммен бірге өткізе алмайтын уақытым. Бірнеше айлық қамаудан кейін менің қандай адамға айналатыным. Мұның бәрі болжам ғана еді. Судья шешеді. Нұсқаулықтар 12-ден 18 айға дейінгі жазаны ұсынды. Прокурорлар 36 айды талап етті. Менің адвокаттарым азырақ мерзім сұрап дауласады.

Бірақ бұл аралықтың өзі таңғаларлық еді. Он сегіз айлық белгісіздік. Басқаруға болатын үзіліс пен өмірді өзгертетін жаза арасындағы айырмашылық — мұның бәрі бір адамның бірдей фактілер жиынтығын қалай түсіндіретініне байланысты болды. Техникалық адамдар құқықтық жүйенің осы бөлігімен күреседі. Инженерияда әдетте дұрыс жауап болады. Код не жұмыс істейді, не жұмыс істемейді. Жүйе не масштабталады, не масштабталмайды. Екіұштылық — бұл қабылданатын мүмкіндік емес, шешілуі керек мәселе.

Бұлар техникалық жауаптары бар сұрақтар емес еді. Сол түні мен судьяға хат жаздым. Адвокаттарым емес — өзім жаздым. Мен құқықтық стратегияның сүзгісінен өтпеген, өз сөзіммен бір нәрсе айтуым керек болды. «Менің Сот алдына келуіме себеп болған таңдауларым үшін қаншалықты өкінетінімді сөзбен айтып жеткізу мүмкін емес», — деп жаздым мен. «Қылмыстық сот төрелігі жүйесімен бұл менің жалғыз кезігуім болатынына сендіруімді қабыл алыңыз». Бұл шындық еді. Әр сөзі шын. Мұның маңызы бола ма, жоқ па, білмедім.

Жүйе жұмыс істеп тұрды. Кіріс деректері ұсынылды. Жақында нәтиже (шығыс дерегі) болады. Мен өз мансабымды жүйелер құруға арнадым. Енді өзім солардың біріне тәуелді болдым. Мен ақылды болу сені салдардан босатпайтынын ең ауыр жолмен үйреніп жаттым. Табысты болу сені сотталудан қорғамайды. Құнды дүние жасау сені ережелерді сақтаудан босатпайды. Үстелдегі құжат менің 36 айға лайық екенімді айтты. Мен судья прокурорлар көрмеген бір нәрсені көреді деп үміттендім. Бірақ, ақырында, менің үмітімнен гөрі жасаған істерім маңыздырақ екенін түсіндім. Бұл — сабақ. Сот құжаттары маған осыны үйретті. Ондағы сөздермен емес, менің өзім туралы ойым мен менің сотталуыма себеп болған іс арасындағы алшақтық арқылы. Мен жазған код, мен құрған жүйелер, мен ашқан компания — сол бөлмеде мұның ешқайсысы маңызды емес еді. Маңыздысы қарапайым әрі қиынырақ болды: мен өз міндеттемелерімді орындадым ба? Орындамадым. Енді мен сол сәтсіздік үшін өзім енді ғана түсіне бастаған жолдармен өтейтін боламын.

Дереккөздер: Әділет министрлігінің үкім кесу туралы меморандумы (23 сәуір, 2024 жыл); Reuters агенттігінің айыптаушы тараптың талабы туралы хабарламасы; Fortune журналының үкім құжаттары туралы материалы; СиЗи-дің судья Ричард Джонсқа жолдаған хаты (24 сәуір, 2024 жыл).

Өтініш адвокаттарымнан келді. Қолдау хаттары. Мінездемелер. Мені танитын, сот құжаттарынан тыс менің кім екенімді айта алатын, судьяға іс нөмірін емес, тірі адамды көруге көмектесетін адамдар. Мен мақсатын түсіндім. Құқықтық стратегия анық еді. Бірақ жеке өлшем маған жат, ыңғайсыз сезілді, бұл өзім сезіне алатыныма сенімді емес эмоцияны көрсетуді сұрағандай болды. Мен көмек сұрауға шебер емеспін. Бұл жасанды қарапайымдылық емес. Бұл ондаған жылдар бойы өзімнен байқаған үлгі. Мәселелерді өз бетінше шешуге деген талпыныс. Осал болудан туатын ыңғайсыздық. Құзыреттілік — көмекке мұқтаж болмау деген сенім.

Енді маған сұрауға тура келді. Техникалық мәселеге көмек емес, одан да жақын нәрсе туралы. Адамдардың менің атымнан сөйлеуі туралы. Менің мінезіме кепілдік беруі туралы. Менің кім екенімді біле отырып, судьядан рақымшылық сұрауы туралы. Келген хаттар мен күткеннен де көп болды. Ұзағырақ, егжей-тегжейлі, жеке мазмұнда. Әріптестерім жылдар бойы бірге жұмыс істегеніміз туралы, олар байқаған адалдық сәттері туралы, мен құруға тырысқан мәдениет туралы жазды. Достарым менің отбасым, құндылықтарым, мәртебесіне қарамастан адамдарға деген көзқарасым туралы жазды.

Оларды оқу бұрын-соңды болмаған айнаға қарағандай әсер етті. Бұл адамдар мендегі өзім көрмеген нәрселерді көрді. Немесе оларды менің қолымнан келгеннен де анық әрі жомарттықпен көрді. Сотқа ұсынылған жария хат мәтіндері іс материалдарының бір бөлігіне айналды. Мен оларды мұнда келтірмеймін — олар маған емес, авторларына тиесілі. Бірақ олардың нені білдіретінін айтамын. Олар менің болашақ пайдасын есептемей құрған қарым-қатынастарымды білдірді. Ортақ жұмыс, ортақ қиындықтар, бірге өткізген уақыт арқылы қалыптасқан байланыстар. Жағдай өзгергенде де, күш динамикасы ауысқанда да, тіпті ешқандай айқын пайда болмаған кезде де сақталатын қарым-қатынастар.

Мен сол хаттар үшін ризамын. Өз ризашылығымды сөзбен айтып жеткізе алмайтындай ризамын. Бірақ ризашылық сезімі мен үшін әрқашан күрделі болды. Мен алғысымды сөзбен емес, іспен білдіруге үйренгенмін. Пайдалы болу арқылы, нәтиже шығару арқылы, мәселелерді шешу арқылы ризашылық көрсету. Эмоцияны тікелей білдіру — «рахмет», «мұныңызды бағалаймын», «бұл мен үшін өте маңызды» — жеткіліксіз, тіпті ұятты сезіледі. Хаттар мені осы шектеумен бетпе-бет келуге мәжбүр етті. Кейбір қарыздарды құзыреттілікпен өтеу мүмкін еместігін, кейбір ризашылықты іспен емес, сөзбен айту керек екенін, мені жақтаған адамдар менің табиғатымда жоқ мойындауға лайық екенін түсінуге мәжбүр етті.

Мен олардың әрқайсысына жаздым. Дайын үлгі емес, жеке хаттар. Сөздер жеткіліксіз болып көрінсе де, олардың қолдауы мен үшін не білдіретінін айтуға тырыстым. Маған тән емес жеке қасиеттерді көрсетуге тырыстым. Хат жазушылардың кейбірі мен осы жылдар бойы келіспей келген адамдар еді. Қызу пікірталастар, стратегиялық айырмашылықтар, шиеленісті сәттер болған әріптестерім. Сол қақтығыстарға қарамастан хат жазуға дайын болғандары біз құрған қарым-қатынастар туралы бір нәрсе айтты. Кешірімділік, көзқарас немесе нақты даулардан тыс ішкі мінезді көре білу қабілеті туралы бір нәрсе.

Мен олардың орнында болсам, дәл солай істер ме едім, сенімді емеспін. Бұл — менің қолымнан ең нашар келетін нәрсенің бір бөлігі. Адамға күмәнмен емес, сеніммен қарау, ниеті түзу деп қабылдау, қателіктеріне қарамастан оны жақтауға дайын болу. Хаттар сонымен қатар олқылықтарды да көрсетті. Сұрауым мүмкін болған, бірақ сұрамаған адамдарым. Мен ойлағандай берік болмаған қарым-қатынастар немесе мен назардан тыс қалдырған немесе адамдық құнын ескермей қабылдаған шешімдерімнен зардап шеккен байланыстар. Сол олқылықтар сабақ болды. Олар маған кімнен сұрай алмағаным арқылы өзімнің кім екенімді көрсетеді. Инвестиция салмағаным үшін ала алмаған қолдауым арқылы көрсетеді.

Мен сол олқылықтарға тоқталмаймын. Маған келген хаттар жеткілікті, жомарт және мен күткеннен де көп болды. Бірақ мен оларды ескеремін. Оларды өзім болған адам және болашақта болуым мүмкін адам туралы деректер ретінде сақтаймын. Сот бұл хаттарды басқа нәрселермен бірге өлшеп-тарртады. Айыптаушы тараптың уәждері, қорғаушы тараптың қарсы уәждері, нұсқаулықтар, прецеденттер және үкімді анықтайтын факторлар. Мен бұл хаттардың қаншалықты маңызды болғанын білмеймін. Олар бірдеңені өзгертті ме, әлде судьяның бұрыннан қабылдаған шешімін растады ма, белгісіз.

Бірақ олар мен үшін маңызды болды. Бұл — мен мойындайтын жеке қарыз. Менің ең жақсы қырларымды көріп, соны есте сақтауды таңдаған адамдардың алдындағы қарыз; менің ең нашар қырларымды көріп, соны контекстке салуды таңдағандардың алдындағы қарыз; қажет болған сәттен де ұзақ сақталатын сөздерді жазғандардың алдындағы қарыз. Мен бұған шебер емеспін. Көмекті қабылдауға, ризашылықты білдіруге, басқаларға тәуелді екенімді мойындауға шебер емеспін. Бірақ мен үйреніп жатмын. Хаттар маған шынымен мұқтаж болған кезде қауымдастықтың қандай болатынын көрсеткен мұғалімдер болды.

Жеке қарыздар жинақталуда. Қаржылық қарыздар емес. Әлдеқайда құнды нәрсе. Маған көрсетілген қолдауға лайық болу міндеттемесі. Басқалар үшін осындай хаттар жазатын, қолдау қажет болғанда жанынан табылатын, маған көрсетілген мейірімділікті басқаларға көрсететін адамға айналу. Алдыда тұрған жұмыс осы. Қолдауды тек ілтипатпен қабылдап қана қоймай, оны жомарттықпен беретін адамға айналу жұмысы. Қарым-қатынастар транзакция (айырбас) емес, инвестиция екенін, олар сенің не ала алатының туралы емес, кім бола алатының туралы екенін түсінетін адам болу.

Хаттар енді іс тігіндісіне қосылды. Тарихтың, осы сәттің хикаясының бір бөлігі. Мен оларды кейде жұбаныш үшін емес, ескерту ретінде оқып тұрамын. Мені танитын адамдар үшін менің кім екенімді еске салу. Тұлғаның тек өзімен ғана емес, әлеуметтік тұрғыдан қалыптасатынын, менің өз-өзімді тануым сияқты басқалардың көзімен де құралатынын еске салу. Мен ризамын. Мен айтқым келген нәрсе үшін бұл сөз тым кішкентай болып көрінеді. Бірақ менде бар сөз осы ғана. Және, мүмкін, оның жеткіліксіздігі шешендіктен гөрі адалырақ шығар.

Жеткіліксіздік — сабақтың бір бөлігі. Мен шынайылық үшін сөздің мінсіз болуы міндетті емес екенін үйреніп жатырмын. Ризашылықты жеткізуге деген талпыныс, тіпті ол сәтсіз шықса да, маңызды екенін түсіндім. Мен алған әрбір хат маған оны жазған адам туралы бірдеңе үйретті. Олардың нені бағалайтыны, нені есте сақтағаны, менің кім екенімді сипаттау сұралғанда нені ерекше атап өткені туралы. Кейбіреулері кәсіби жетістіктерге назар аударды. Басқалары жеке қасиеттерге. Тағы біреулері мінезді ашқан нақты сәттерге. Олар бірге кез келген бір жақты көзқарас бере алмайтын толық портретті құрады.

Мен олардың жомарттығына тәнтімін. Адамдардың уақыт бөлгеніне, салған ойларына, менің ісіме өз есімдері мен беделдерін тіккеніне таңғаламын. Қауымдастық дегеніміз осы. Кәсіби өсу үшін құратын транзакциялық желілер емес. Танымалдық үшін жинайтын әлеуметтік желідегі байланыстар емес. Бұл — маңызды сәтте жаныңнан табылатын, қолдау көрсетудің бағасы болса да қасыңда тұратын, тіпті сен оған себеп бермесең де саған сенетін адамдар. Мен сондай адам болуды үйреніп жатырмын. Көмекке келуді, қасында болуды, тіпті ыңғайсыз болса да басқаларға сенуді. Хаттар маған мұның қабылдаушы тарап үшін қалай көрінетінін үйретті. Енді мен оның беруші тарап үшін қалай көрінетінін үйренуім керек. Жеке қарыздарды өтеуге бүкіл өмір кетуі мүмкін. Солай болуы да керек. Кейбір қарыздар тез жабылу үшін емес, біздің кімге айналатынымызды қалыптастыру үшін беріледі.

Сот залы мен күткеннен кішірек болды. Мен зәулім бір нәрсені елестеткен едім. Шешілетін мәселенің ауқымына сәйкес келетін бірдеңе. Бірақ Вашингтонның Батыс округі бойынша АҚШ округтік соты кез келген басқа үкіметтік ғимаратқа ұқсайтын — люминесцентті шамдар, сарғыш қабырғалар, өнеркәсіптік тазалағыш заттың әлсіз иісі. Мен қорғаушылар үстелінде отырдым, екі жағымда адвокаттарым болды. Артымда отбасымның барын сезіндім. Анам. Қарындасым. Балам. Олар мұнда болу үшін әлемнің әр түкпірінен ұшып келген. Қалғанның бәрі белгісіз болып көрінетін бөлмеде тек олардың қолдауы ғана шынайы сезілді.

30 сәуір, 2024 жыл. Мен бірдей деңгейде қорыққан және күткен күн. Судья кірді. Судья Ричард А. Джонс. Мен бәрін зерттейтінім сияқты, оны да зерттеген едім. Бұрынғы прокурор. Судьялыққа 2007 жылы тағайындалған. Әділ, ұқыпты, қоғамдық қысымға бой алдырмайтын адам деген беделі бар. Ол маған қарады. Өшпенділікпен де, жанашырлықпен де емес. Мыңдаған сотталушыны көрген және тағы мыңдағанын көретін адамның кәсіби бағалауымен қарады.

Прокурор сөйлей бастады. Мен олардың меморандумын оқыған едім. Не айтатынын білдім. Бірақ мұны осы бөлмеде, болашағым қыл үстінде тұрғанда есту — басқаша болды. «Чжао АҚШ заңын бұрын-соңды болмаған ауқымда саналы түрде бұзды». Сол құжаттағы сөздер енді орындау салмағымен айтылды. «Ол АҚШ тұтынушыларына, АҚШ қаржы жүйесіне және АҚШ ұлттық қауіпсіздігіне қауіп төндірді». Мен ешқандай эмоциясыз тыңдадым. Менен күтілген әрекет осы еді. Құрмет көрсет. Өкініш білдір. Дауласпа. Өзіңді ақтама. Адвокаттар өз жұмысын істесін.

Бірақ ішімде бір нәрсе өзгеріп жатты. Түндері мені ұйықтатпаған сөздер — айыптаулар, сипаттамалар, әдейі жасалған заңсыздық туралы хикая — өз күшін жоғалта бастады. Олар қате болғандықтан емес, олар толық болмағандықтан. Ал толық еместік, менің түсінгенімше, сен қабылдауың керек нәрсе еді. Келесі кезекте менің адвокатым сөйледі. Біз бірнеше ай бойы дайындаған, пысықтаған қорғау сөздері. Ұқсас істерде бас бостандығынан айыру прецедентінің жоқтығы. Ерекше ынтымақтастық. Шынайы өкініш. Өмір бойғы оң үлестер. Өз лауазымын, беделін, өзі құрған компанияны басқару қабілетін жоғалтқан адам.

Мен судьяның тыңдап отырғанын бақыладым. Оның жүзі ештеңені білдірмеді. Бұл оның жұмысы еді. Екі тарапты да тыңдау. Дәлелдерді өлшеп-тарту. Журналистер, заңгерлер және бүкіл крипто индустриясы жіті бақылайтын шешім қабылдау. Мен сол жауапкершіліктің салмағы туралы ойладым. Мен миллиондаған пайдаланушыларға, миллиардтаған долларларға әсер ететін шешімдер қабылдадым. Бірақ мен ешқашан басқа адамның бостандығын анықтайтын шешім қабылдаған емеспін. Тікелей емес. Жеке емес. Судьялар мұны күн сайын жасайды. Мен мұның қандай сезім екенін елестетуге тырыстым. Елестете алмадым.

Сөздер жеткіліксіз сезілді. Жылдар бойғы шешімдерді, мыңдаған қызметкерлерді, миллиондаған пайдаланушыларды, миллиардтаған транзакцияларды — осының бәрін бірнеше минуттық кешірім сұрауға қалай сыйғызуға болады? Сыйғыза алмайсың. Бірақ бәрібір тырысасың. Судья сөйледі. «Бұл сот тиісті және негізді жаза кесуге тырысуы керек». Мен алға қарай еңкейдім. Маңызды сәт келді. «Сіздің әрекетіңіз 36 айлық жазаға лайық емес». Кеудемде бір нәрсенің босағанын сездім. Жеңілдік емес. Керісінше, белгілі бір шиеленістің аяқталуы сияқты. Ең нашар сценарий — үш жыл — күшін жойды. Бірақ қалғаны әлі белгісіз еді.

Судья жалғастырды. Ол заң бұзушылықтардың маңыздылығы туралы айтты. Тыйым салу шарасының қажеттілігі туралы. Binance операцияларының ауқымы мен комплаенстің жеткіліксіздігінің салдары туралы. Содан кейін ол мен туралы айтты. Қолдау хаттары туралы. Менің қайырымдылық жұмыстарым туралы. Менің нақты заңсыз әрекеттер туралы тікелей хабардар болғаныма дәлелдердің жоқтығы туралы. «Мен сотталушы туралы мұндай көп көлемдегі біркелкі мақтау пікірлерін ешқашан көрген емеспін». Мен сол хаттарды жазған адамдар туралы ойладым. Бұрынғы әріптестер. Индустриядағы серіктестер. Отбасы мүшелері. Мені көпшілікке танымал «СиЗи» ретінде емес, Шангпенг атты тұлға ретінде танитын адамдар. Олардың сөздері маңызды болды. Көбіне тұлғасыз болып көрінетін жүйеде олардың жеке куәліктері салмақ берді.

«Төрт ай». Сөздер ауада қалқып қалғандай болды. Мен оларды өзім толық білмейтін тілден аударып жатқандай баяу қабылдадым. Төрт ай. 36 емес. 18 емес. Нұсқаулықтар ұсынған 12 де емес. Төрт. Бұл мен қорыққаннан аз болды. Мен үміттенгеннен көп болды. Бұл сан бір мезгілде ерікті әрі бұлжытпас болып көрінді. Содан кейін: «50 миллион доллар айыппұл». Жеке айыппұл. Binance төлеуге келіскен 4,3 миллиард доллардан бөлек. Бұл сан кез келген басқа адам үшін жойқын болар еді. Мен үшін бұл қолжетімді. Менің байлығыммен салыстырғанда тіпті қорлайтындай аз. Бірақ символизм маңызды еді. Үкімет жеке бір нәрсені алып жатты. Мұны тек компаниям туралы емес, мен туралы етті.

Сот отырысынан кейін мен сот ғимаратынан Сиэтлдің көктеміне шықтым. Камералар жарқылдады. Репортерлер сұрақтар жаудырды. Мен жүре бердім. Отбасым мені қоршап алды. Бала кезімнен мен үшін уайымдаған анам. Менің мінезім туралы куәлік берген қарындасым. Әкесінің жаңа бір нәрсеге — қылмыскерге, тұтқынға, сабақ боларлық оқиғаға айналғанын бақылап тұрған ұлым. Біз көп сөйлескен жоқпыз. Не айтуға болады? Шешім қабылданды. Алдағы жол анық еді, тіпті сол жолмен жүру тәжірибесі солай болмаса да.

Екінші күні мен өз ісім бойынша менеджермен кездестім. Ол кәсіби, тиянақты маман екен. Ол маған ережелерді түсіндірді. Қолжетімді бағдарламалар. «Жақсы уақытқа» — үлгілі тәртіп үшін жаза мерзімін қысқартуға — апаратын жол. Тәртіпке қойылатын талаптар.

Мен басымды изедім. Менің мәселе тудыру ойымда да болған жоқ. Шын мәнінде, менің ештеңе істеуге құлқым болмады. Тек аман қалу. Тек осы кезеңнен өтіп шығу.

Ол маған жұмыс тағайындады. Асхана кезекшілігі. Күніне үш сағат мекеме үшін тамақ дайындау. Бұл ештеңе істемегеннен жақсы еді. Жалпы жатақханада уақыттың өткенін күтіп отырғаннан әлдеқайда артық.

Асхана іші ыстық әрі шулы болды. Индустриялық жабдықтар, азық-түліктің өндірістік мөлшері, жұмыстың қарқындылығы.

Мен көкөніс дайындау бөліміне бөліндім. Пияз турау, картоп аршу, салат жапырақтарын жуу. Жасөспірім шағымнан бері істемеген қара жұмыс.

Қолдарым қажалып, күлдіреді. Арқам ауырды. Бірақ бұл жұмыстың бойды үйрететін бір жағы болды. Ол нақты еді. Өлшеуге болатын. Мен өз еңбегімнің нәтижесін дайындалған көкөністер үйіндісінен, ұсынылатын тағамдардан көре алдым.

Асхананың басқа жұмысшылары негізінен есірткіге қатысты қылмыс жасағандар еді. Көбіне жас жігіттер. Кейбіреулері ересек. Мен сияқты бірнеше «ақ жағалы» қылмыскерлер (қаржылық қылмыс жасағандар) де болды, бірақ мен өз өткенімді жария етпедім.

Бұл тіпті өз ойымда да абсурд болып көрінді.

Үшінші күні мен мекеменің ырғағына үйреніп қалдым.

Күндер ұзақ, бірақ бір-біріне ұқсас болды. Бұл бірсарындылық әрі жұбаныш, әрі азап еді. Күтпеген оқиғалардың болмауы қауіптің жоқтығын білдірді. Бірақ бұл сонымен бірге ешқандай өзгерістің, жаңалықтың немесе ілгерілеу сезімінің жоқтығын білдірді.

Мен оқуды бастадым. Мекеменің шағын кітапханасы болды — негізінен әртүрлі көздерден сыйға тартылған жұмсақ мұқабалы кітаптар. Мен триллер оқыдым. Содан кейін биография. Сосын руханият бөлімінен медитация туралы кітап тауып алдым.

Медитация туралы кітап көмектесті. Ол осы сәтте болуға, болмайтын нәрсені армандағаннан көрі, барды қабылдауға үйретті. Мен бұған ешқашан шебер болған емеспін. Менің бүкіл мансабым жоқ нәрсені армандап, соны құруға негізделген еді.

Енді маған мүлдем басқа дағдыны үйрену керек болды.

Төртінші күні маған алғашқы келуші келді.

Менің адвокатым. Ол кездесу бөлмесінде маған қарама-қарсы отырды, арамызда үстел болғанымен, шыны болған жоқ. Төмен қауіпсіздік режимінің артықшылығы.

Не деп жауап берерімді білмедім. Физикалық тұрғыдан жақсы болдым. Тамақ жетерлік. Төсек ыңғайсыз, бірақ шыдауға болады. Жарақатым жоқ, ауырмадым, қауіпсіздігіме төнген тікелей қатер де сезілмеді.

Психологиялық тұрғыдан ба? Әлі де бәрін ой елегінен өткізіп жатқанмын.

Ол маған сыртқы әлем туралы жаңалықтарды айтты. Binance қалыпты жұмыс істеп жатыр. Криптовалюта нарықтары әдеттегідей құбылмалы. Отбасымның жағдайы жақсы.

Бұл басқа планетадан келген жаңалықтар сияқты сезілді. Маңызды, бірақ тым алыс. Осы жылдар бойы менің өмірімді жаулап алған мәселелер — нарық қозғалысы, реттеуші өзгерістер, бәсекелестік қауіптер — енді абстрактілі болып көрінді. Теориялық дүниелер.

Мұндағы маңызды нәрселер әлдеқайда қарапайым еді. Санақ. Тамақтану. Жұмыс тапсырмасы. Күніңіздің тыныш немесе қиын өтуін анықтайтын басқа тұтқындармен азғантай қарым-қатынас.

Бесінші күні бірдеңе өзгерді.

Асханада пияз турап отырып, мен сыртқы әлем туралы ойлауды тоқтатқанымды сездім. Әдейі емес. Бірте-бірте. Санам жаңа шындықтың ауқымына бейімделіп үлгерген еді.

Бұл қауіпті екенін түсіндім. Егер мен тым жақсы бейімделіп кетсем, өзімнің маңызды бір бөлшегімді жоғалтып алуым мүмкін. Ересек өмірімді айқындаған жігерді, амбицияны, мақсат сезімін.

Бірақ бұл сонымен бірге қажеттілік еді. Аман қалу үшін бейімделу керек. Түрмеге үйрене алмаған адам, үйренген адамға қарағанда көбірек азап шегеді.

Мен бостандық туралы ойладым. Оның не екені туралы. Мен нені әдеттегідей қабылдағаным туралы. Бостандық — тек қалаған жеріңе бару, қалаған ісіңді істеу, қалаған адамың болу ғана емес. Бұл — өз уақытыңды өзің иелік ету мүмкіндігі. Біреудің емес, өз басымдықтарыңның негізінде күніңді жоспарлау.

Мен одан айырылдым. Осы айырылу арқылы оның құндылығын алғаш рет түсініп отырдым.

Алтыншы күні мен басқа тұтқындармен сөйлесе бастадым. Өткенім туралы емес. Тек қазіргі сәт туралы. Күн тәртібі. Тамақ. Саналы және санасыз күзетшілер туралы.

Олардың көбі есірткі қылмыстары үшін отыр. Көбіне міндетті минималды мерзімдер арқалаған. Мен жасаған ісімнен гөрі зияны аздау қылмыстар үшін ұзақ жылдарға сотталғандар.

Мен мұны дауыстап айтпадым. Бұл жарыс емес. Бірақ мен осы теңсіздікті байқадым. Миллиондаған адамға әсер еткен заң бұзушылықтарым үшін менің төрт айым. Және белгілі бір заттарды иеленгені не сатқаны үшін олардың ұзақ жылдары.

Әділет жүйесі бірізді емес. Түрмедегілердің бәрі мұны біледі. Бұған ешкім таңғалмайды.

Жетінші күн. Толық бір апта. Жарық өшкеннен кейін өз төсегімде жатып, өткен күндерді ой елегінен өткіздім. Олар бір аптадан да ұзақ сияқты сезілді. Бір ай, бір маусым немесе мүлдем басқа өмір сияқты.

Мен аман қалдым. Бұл — жетістік. Мен ережелерді үйрендім, өз орнымды таптым, күндерді өткізуге мүмкіндік беретін күн тәртібін қалыптастырдым.

Бірақ аман қалу — өмір сүрумен бірдей емес. Мен тек бар болдым. Күттім. Өзім түсінетін әлемге оралғанша уақыт белгілерін қойып отырдым.

Бұл мен үйренуім керек сабақ болды ма? Бостандықтың құны ма? Менің іс-әрекеттерімнің салдары ма? Бақылауды жоғалтудан туындайтын кішіпейілділік пе?

Мүмкін. Немесе ешқандай сабақ жоқ шығар. Мүмкін түрме — жай ғана жазалаудың ең қарапайым түрі болар. Оқыту немесе түзету үшін емес, жанына батыру үшін жасалған. Ең маңызды нәрсеңді тартып алып, сол жоғалтуға шыдас бере алатыныңды тексеру.

Мен өзіме жазған хатым туралы ойладым. Қоймада жатқан, мен жете алмайтын хат. Онда не айтқанымды есіме түсіруге тырыстым. Екі шындықты да — қателіктер мен жетістіктерді де қатар ұстау туралы бірдеңе болған. Сәтсіздікке ұшыраған адам мен құра білген адам.

Дәлме-дәл сөздерді есіме түсіре алмадым. Бірақ мақсат есімде. Тұтастықты сақтау. Бұл тәжірибенің мені тек бір ғана оқиғаға — қылмыскер, тұтқын немесе сабақ боларлық жағымсыз мысалға айналдыруына жол бермеу.

Мен бұдан да артық едім. Мұны білдім. Бірақ білу мен сезіну — екі бөлек нәрсе.

Апта тағы бір санақпен аяқталды. Күнтізбедегі тағы бір сызылған күн. Бостандыққа тағы бір кішкентай қадам.

Маған тағы 15 апта қалды. Осы ырғақпен, осы тәртіппен, мен білетін әлемнен оқшауланған тағы 15 апта.

Шыққан кезде не істейтінімді ойладым. Қандай жобаларды қолға алатынымды. Кімдермен байланысымды қайта орнататынымды. Қандай өмірді қайта құруға тырысатынымды.

Бірақ бұл ойлар тым алыс көрінді. Абстрактілі. Қазіргі шындық осында еді: жатақхана, санақтар, асхана, кітаптар, уақыттың баяу ағысы.

Менің қазіргі өмірім осы. Біраз уақытқа.

Көзімді жұмып, ұйқыны күттім. Ертеңгі күн бүгінгімен бірдей болады. Кешегімен бірдей. Оның алдындағы күнмен бірдей.

Түрмедегі басты мақсат — бірсарындылық. Жүйе сіздің өзгергеніңізді немесе өскеніңізді қаламайды. Ол сіздің бағынғаныңызды, ережелерді орындағаныңызды, болжамды болғаныңызды қалайды.

Мен мұны енді түсіндім. Іштей қарсылық танытсам да, мұны қабылдадым. Менің әлі де еркін бөлігім — ойлайтын, жоспарлайтын, алда не болатынын армандайтын бөлігім — ол жеке меншік. Жасырын. Жүйенің қолы жетпейтін жерде қауіпсіз.

Олар менің тәнімді бақылай алады. Уақытымды. Күнделікті іс-әрекетімді.

Бірақ олар менің не ойлайтынымды бақылай алмайды. Нені жоспарлайтынымды. Бұл аяқталған соң кім болуға шешім қабылдағанымды.

Бұл әлі де менікі. Және әрқашан менікі болып қалады.

Маған алғашқы апта ең қиыны болатынын айтқан еді. Бейімделу. Жаңа шындықтың соққысы.

Егер бұл рас болса, онда мен ең жаманынан аман қалдым. Алдағы апталар оңайырақ болады. Бірқалыпты. Басқаруға болатын.

Бірақ мен осыны ойлай отырып, ең қиын бөлігі алғашқы апта емес екенін білдім. Ең қиыны — барлық апталардың жиынтық салмағы. Бұл шындық екенін, оның болып жатқанын, мен өз қателіктерім үшін ең нақты түрде өтеп жатқанымды баяу сезіну.

Бостандық, менің түсінгенімше, жай ғана жағдай емес. Бұл — сезім. Және мен оны ұзақ уақыт бойы қайта сезіне алмаймын.

2024 жылдың тамызына қарай менің түрмеде отырғаныма екі ай болды. Орта бел. Мен өткерген қиындықтарыма артқа қарап, алда не қалғанына үмітпен қарай алатын сәт, және тепе-теңдік менің пайдам ауыса бастағанын көрдім.

Мен енді ережелер мен ырғаққа сенімсіз жаңа тұтқын емес едім. Мен енді осы жердің тұрақты мүшесімін, жүйені білетін, оны бағдарлай алатын және оның шектеулері аясында өмір сүру жолын тапқан адаммын.

Күн тәртібі автоматты түрде орындалатын болды. 6:00-де ояну, 6:30-да таңғы ас, 7:30-да жұмыс. Білім беру бөлімі менің иелігіме айналды — мен таңертеңгі уақытымды басқа тұтқындарға негізгі компьютерлік дағдыларды үйретуге, бағдарламалық жасақтаманы қалай қолдануды, оқу мақсаттары үшін қолжетімді шектеулі интернетті қалай пайдалануды және олар босап шыққанда қайта оралатын технологиялық әлемге қалай дайындалу керектігін көрсетуге жұмсадым.

Бұл қанағаттанарлық жұмыс еді. Мен үйреткен тұтқындардың көбі компьютерді бұрын-соңды ауқымды түрде пайдаланбаған. Олар жасы үлкен немесе технология күнделікті өмірінің бір бөлігі болмаған ортадан шыққандар еді. Олардың үйренгенін бақылау, қандай де бір ұғымды түсінген сәтін көру шынымен де қуаныш сыйлады. Бұл маған технологияға не үшін келгенімді еске түсірді — ақша немесе мәртебе үшін емес, мәселелерді шешу, адамдарға көмектесу, дүниелердің жақсырақ жұмыс істеуіне мүмкіндік беру үшін.

Түстен кейінгі уақыт өзімдікі болды. Мен оны оқуға жұмсадым — техникалық құжаттар, блокчейн және криптография туралы кітаптар, әртүрлілік үшін кейде романдар оқыдым. Мен блокнотыма жылдар бойғы тоқтаусыз қозғалыстан шашырап кеткен ойларымды жинақтап жаздым. Кішкентай аулада жүгіріп, калистеникамен (өз салмағыңмен жаттығу жасау) айналысып, мен үшін әрқашан маңызды болған физикалық формамды сақтадым.

Сондай-ақ басқа тұтқындармен қарым-қатынас орнаттым. Достық деп айту қиын — түрмедегі қарым-қатынастар олардың қалыптасу жағдайына байланысты күрделі болады. Бірақ байланыс орнады. Сөйлесуге, бірге тамақтануға, уақыт өткізуге болатын адамдар. Сәттіліктен темір торға дейінгі оғаш жолды түсінетін басқа да «ақ жағалы» қылмыскерлер. Өз уақытын абыроймен өткізіп жатқан, қоғамға оралуды жоспарлайтын, берілген жазаның оларды тұлға ретінде анықтауына жол бермейтін ер адамдар.

Біз кейде өз істеріміз туралы сөйлесетінбіз, не дұрыс болмағанын, нені басқаша істерімізді, шыққан кезде не істеуді жоспарлайтынымызды салыстыратынбыз. Бұл әңгімелер өз кезегінде емдік сипатқа ие болды — өткенді жоққа шығармай, қателіктерімізді мойындап, бірақ оларға жұтылып кетпей, алға қарау.

Бұл ақпаратты мен хаттар мен сирек телефон қоңыраулары арқылы алдым — шектеулі, бақылауда, бірақ ештеңе болмағаннан жақсы. Binance Ричард Тенгтің басшылығымен жақсы жұмыс істеп жатты. Комплаенсқа (ережелерге сәйкестікке) салынған инвестициялар өз жемісін беріп жатыр. Компания мен әрқашан қалаған институтқа айнала бастады, тіпті мен оны көру үшін ол жерде болмасам да.

Бұл менің жағдайымдағы оғаш екіұштылық еді. Мен Binance-тің неге айналып жатқанын мақтан тұттым, тіпті оны құру кезінде жіберген қателіктерім үшін жазамды өтеп жатсам да. Мен менің қатысуымсыз да өмір сүретін, менің көзқарасымнан тыс дамитын, мен кеткеннен кейін де өмір сүруін және өсуін жалғастыратын бірдеңе жасадым.

Менің жартылай бостандық үйіне ауысуымның нақты уақыты көпшілікке жарияланбады. Түрмелер бюросы бұл шешімдерді әртүрлі факторларға — орынның болуына, түрмедегі тәртіпке, өтпелі кезеңге дайындыққа байланысты қабылдайды. Мен тамыздың соңында немесе қыркүйектің басында ауысамын деп күттім, бірақ нақты күні белгісіз еді.

Бұл белгісіздік қажытты. Сыртқы әлемде мен өз кестемді бақылауға, қайда және қашан болатынымды өзім шешуге үйренгенмін. Түрмеде бұл шешімдер мен үшін қабылданды. Мен ауысу күнін сұрай аламын, бірақ оны талап ете алмаймын. Өтпелі кезеңге дайындала аламын, бірақ оның қашан болатынын бақылай алмаймын.

Мен бұл қажытумен түрмедегі басқа нәрселермен күрескендей күрестім — өз бақылауымдағы нәрселерге назар аудардым. Білім беру бөліміндегі жұмысымды жалғастырдым. Оқуым мен жазуымды жалғастырдым. Жаттығу тәртібімді сақтадым. Және жартылай бостандық үйіне ауысуға психикалық тұрғыдан дайындалдым, бұл өз қиындықтарын әкелетін еді.

Жартылай бостандық үйі түрмеден өзгеше болады. Көбірек бостандық, бірақ сонымен бірге көбірек жауапкершілік. Менен жұмыс табу, тұру шығындарына үлес қосу, шектеулері аз болса да, бәрібір міндетті ережелерді орындау талап етіледі. Бұл менің қоғамға оралуға дайын екенімді, түрме үйретуі тиіс сабақтарды алғанымды тексеретін сынақ болмақ.

Мен бұл сынақтан өтетініме сенімді болдым. Мен ерекше немесе басқа тұтқындардан өзгеше болғандықтан емес, менде ресурстар — білім, тәжірибе, өтпелі кезеңнен өтуге көмектесетін қолдаушылар желісі болғандықтан. Мен қателіктер жібердім, бірақ сонымен бірге босап шыққанда маған көмектесетін дағдылар мен қарым-қатынастарды қалыптастырдым.

Түрмедегі уақыттың құрылымы сыртқы әлемнен өзгеше. Күндер бірсарындылығымен бір-біріне ұқсап кетеді, бірақ әр күн күн тәртібіндегі, қарым-қатынастағы, ойлардағы кішкентай өзгерістермен ерекшеленеді. Мен күнтізбеде күндерді белгілеп, оларды бір-бірлеп сызып отырдым, өтелген күндердің көбейіп, қалған күндердің азайып жатқанын бақыладым.

Бұл — уақытты қамауда отыру өлшемдерімен есептейтін оғаш өмір сүру тәсілі еді. Бірақ бұл сонымен бірге анықтық берді. Ол сыртқы әлемнің алаңдатушы факторларын алып тастап, мені маңызды нәрселерге назар аударуға мәжбүр етті. Менің денсаулығым. Менің қарым-қатынастарым. Болашаққа арналған жоспарларым. Бұл кезең аяқталғанда мен кім болғым келетіні.

Мен бостандық ұғымы туралы жиі ойладым. Тек физикалық бостандық — қалаған жеріме, қалаған уақытымда бару мүмкіндігі туралы емес. Рухани бостандық туралы. Өз жолымды таңдау, өз шешімдерімді қабылдау, өз құндылықтарыма сәйкес өмір сүру бостандығы.

Түрме менің физикалық бостандығымды тартып алды, бірақ егер өзім жол бермесем, ол менің рухани бостандығымды тартып ала алмайды. Мен өз жағдайыма қалай жауап беруді таңдай аламын. Мен одан үйренуді, өсуді, оны ой елегінен өткізу мен даму мүмкіндігі ретінде пайдалануды таңдай аламын. Немесе ызалы болуды, басқаларды кінәлауды, жазаның мені жұтып қоюына жол беруді таңдай аламын.

Мен біріншісін таңдадым. Бұл оңай болғандықтан емес — олай болған жоқ. Бірақ бұл қисынды жалғыз таңдау болғандықтан. Мен қателіктер жібердім. Мен жазамды өтеп жатырмын. Жалғыз сұрақ — мендегі бар уақытты қалай пайдаланатыным, арғы бетке қалай шығатыным еді.

Тамыздың соңына қарай мен өзімді жайлы сезінетін ырғаққа үйрендім. Бақытты емес — мен түрмеде бақытты болған жоқпын. Бірақ функционалды. Өнімді. Өз шеңберінде мағыналы.

Жартылай бостандық үйіне ауысу кенеттен болды, әдетте солай болады. Бір күні маған заттарымды жинап, көлікке дайындалуым керектігін айтты. Келесі күні мен автобуста, түрмені артта қалдырып, жазамның келесі кезеңіне қарай бет алдым.

Жартылай бостандық үйі басқа жерде болды — оның қайда екенін жарияламаймын. Ол түрмеге қарағанда мекеме сияқты емес, көбіне жатақханаға немесе бюджеттік қонақ үйге ұқсас болды. Менде көп адамды жатақханадағы төсек емес, өз бөлмем болды. Қозғалыс еркіндігі көбірек, өз кестемді жасауға көбірек мүмкіндік, өз өміріме көбірек жауапкершілік берілді.

Бірақ мен әлі де тұтқын едім. Әлі де ережелер мен нұсқаулықтарға бағыныштымын. Әлі де толық босап шыққанға дейінгі күндерді санап жүрмін.

Жартылай бостандық үйінде уақыттың құрылымы өзгерді. Күндер азырақ құрылымдалған, көбірек өзгермелі болды. Маған жұмыс табу керек болды, мен оны таптым — ондаған жылдар бойы жинаған дағдыларымды пайдаланып, блокчейн жобалары бойынша кеңес бердім. Тұру шығындарыма үлес қосуым керек еді, мен оны орындадым. Қызметкерлерге тіркелуім, коменданттық сағатты сақтауым, есірткіге тест тапсыруым керек болды.

Бұл өтпелі кезең, қамау мен толық бостандық арасындағы көпір еді. Және ол жұмыс істеді. Мен бейімделдім, үйрендім, жазам аяқталып, толық еркіндікке шығатын күнге дайындалдым.

Ол күн жақындап қалды. Дереу емес, бірақ жақын арада. Ол күн келгенде мен дайын боламын. Маусым айында түрмеге кірген адам емес, үйренген, өскен, өзгерген адам болып шығамын. Өз уақытын өтеген және алға жылжуға дайын адам.

Түрмедегі және жартылай бостандық үйіндегі уақыттың құрылымы мен бұрын бастан өткерген ештеңеге ұқсамайтын еді. Ол баяуырақ, саналырақ, қазіргі сәтке көбірек бағытталған еді. Және ол маған сабырлылық, төзімділік, қиын жағдайда мағына таба білу туралы бірдеңе үйретті.

Мен өз жазама риза емеспін. Өмірімнің бірнеше айын түрмеде өткізуді таңдамас едім. Бірақ мен үйренгендеріме, қол жеткізген анықтығыма, айналып бара жатқан тұлғама ризамын.

Бас директордан тұтқынға дейінгі және одан кейінгі жол әлі аяқталған жоқ. Бірақ мен қазір соңын көріп тұрмын. Және мен оны қарсы алуға дайынмын.

Шешім қабылдау мүмкіндігінен айырылғанда болатын бір оғаш нәрсе бар. Басында бұл тұншығу сияқты сезіледі. Тәніңіздегі әрбір түйсік — ондаған жылдар бойы компаниялар құру, командаларды басқару, дағдарыстарға жауап беру арқылы қалыптасқан әрбір әдет — сізге бірдеңе істеу керек деп айғайлайды. Электрондық хат жіберу. Қоңырау шалу. Бұзылған нәрсені жөндеу.

Бірақ сіз олай істей алмайсыз. Ережелер анық. Қабырғалар шынайы. Біраз уақыттан кейін — нақты қанша екенін білмеймін, өйткені қамауда болудың бір ерекшелігі — уақыттың басқаша қозғалуы — сіз жаттанды болып көрінетін, бірақ шын мәнінде олай емес бір нәрсені түсіне бастайсыз: ортаңызды өзгерте алмасаңыз, кем дегенде оны қалай көретініңізді өзгерте аласыз.

Мен қайтадан шәкірт болдым. Ешқандай ресми мағынада емес. Мен отырған мекемеде оқу бөлмелері, профессорлар немесе оқу бағдарламасы болған жоқ. Бірақ уақыт болды. Цзянсудағы балалық шағымнан бері, интернетке дейін, компьютерлерге дейін, ересек өмірімді анықтаған тұрақты байланыс гуіліне дейінгі уақыттан да көп уақыт болды.

Оңалту орталығының басқа тұрғындары әртүрлі адамдар тобынан құралған еді. Кейбіреулері ұзақ мерзімді жазадан оралып, салыстырмалы бостандықтың өзінен есеңгіреп қалған. Кейбіреулері мұнда қысқа уақытқа келген және бұған жай ғана кішігірім қолайсыздық ретінде қарады. Біз өзара үнсіз келісім бойынша қылмыстарымызды талқыламадық. Телевизиялық шоулар, спорт, тамақтың сапасы туралы сөйлестік. Қарапайым нәрселер. Бұл жеңілдік сыйлады.

Сондықтан мен үндемедім. Сөйлегеннен қарағанда көбірек тыңдадым. Осы жердің ырғағын, жазылмаған ережелерін, қалыптасып, кейін тарап кететін әлеуметтік иерархияларды бақыладым. Бұл да өз кезегінде білім алудың тағы бір түрі болды. Әрбір қауымдастықтың өз логикасы бар. Сол логиканы түсіну — оның ішінде өмір сүрудің алғашқы қадамы.

Қыркүйек келді. Менің мерзімінен бұрын босатылу күнім жақындады: 27 қыркүйек, 2024 жыл. Бұқаралық ақпарат құралдары мұны кері санақ ретінде жариялады. Мен мұны басқаша сезіндім. Оңалту орталығында уақыт сызықтық емес еді. Ол күнге, сағатқа, көңіл-күйге байланысты созылып немесе тарылып отырды. Кейбір күндер шексіз көрінетін. Басқалары мен байқамай қалғанда жоқ болып кететін.

Мен дайындалдым. Айтарлықтай ерекше емес. Қайда баратынымды, кіммен кездесетінімді, ең бірінші не істейтінімді жоспарладым. Бірақ мен өзімді толық бостандықтың оғаштығына да дайындадым. Осы процестен өткен басқа адамдармен сөйлескеннен білетінім — өтпелі кезең жиі күткеннен де қиынырақ болатын. Сана жай ғана «қамаудағыдан» «еркінге» бірден ауыса салмайды. Ол біртіндеп, кідірістермен, ашықтық тым ауыр тиген кездегі үрей сәттерімен жылжиды.

Мен бұл сәтті талай рет елестеткенмін. Қиялымда ол кинодағыдай көрінетін. Күн сәулесі. Терең тыныс алу. Терең трансформация сезімі. Шындық әлдеқайда қарапайым болды. Түстен кейінгі уақыт еді. Ауа райы ерекшеленбеді. Қолымда бірнеше затым салынған сөмке болды. Мені күтіп тұрған көлікке барып, отырдым. Біз кетіп қалдық.

Сезім кейінірек келді. Дәл бостандық емес. Керісінше, ұзақ уақыт бойы болғаны соншалық, мен оны байқамай қалған нәрсенің жоқтығы сияқты. Бақылаудың жоқтығы. Белгіленген ас ішу уақытының жоқтығы. Қарапайым әрекеттер үшін рұқсат сұраудың қажеті жоқтығы. Мен қалаған жеріме бара алдым. Қалағанымды жей алдым. Қалаған уақытыма дейін ұйықтамай отыра алдым.

Бұл көңілді көтеруі керек еді. Керісінше, бұл мені адастырды. Мен өзімді қамаудағы қалыптарға икемделіп қалғандай сезіндім. Тамақты баяғы уақытта ішу. Ерте жату. Шағын кеңістіктерде қалу. Бостандық бар еді, бірақ мен оны қалай пайдалану керектігін әлі білмедім.

Есіктердің мәні осында. Олар сіз шығуға дайын болмасаңыз да, ашық тұра беруі мүмкін. Құқықтық мәртебе бір сәтте өзгеретін мағынада бостандық жылдам келеді. Бірақ бейімделу баяу жүреді. Мидың өз уақыт шкаласы бар және ол сот бұйрықтарымен сәйкес келмейді.

Мен босап шыққан алғашқы күндерімді тұманда жүргендей өткіздім. Жоспарлаған істерімді істедім. Көруді жоспарлаған адамдарыммен кездестім. Жоспарлаған жобаларымды бастадым. Бірақ кідіріс болды, өзімді сырттан бақылап тұрғандай сезімде болдым. Мен бостандықты толық іштей сезінгенше, оны сырттай орындап жүрдім.

Бұл өтті. Ол әрқашан өтеді. Адам санасы біз жиі бағалайтынымыздан да бейімделгіш келеді. Біртіндеп жаңа қалыптар ескілерді алмастырды. Мен кестеге немесе ережелер кітабына қарамай шешім қабылдай бастадым. Мен бостандықтың шынайы екеніне, оның кенеттен жойылып кетпейтініне сене бастадым.

Бірақ мен оңалту орталығының сабағын ешқашан ұмытқан емеспін. Бостандық — бұл тек қамаудың жоқтығы емес. Бұл сол жоқтықты дұрыс пайдалана білу қабілеті. Есік ашық болуы мүмкін. Бірақ одан өтуді бәрібір өзіңіз таңдауыңыз керек. Ал одан өту сырт көзге көрінгеннен әлдеқайда қиын.

Шақыру келді, мен оның нені білдіретінін толық ойланбастан қабылдадым. Бұл менің өмірімдегі қалыпты жағдай — мүмкіндіктерге «иә» деп айтып, оның салдарын кейін түсіну. Бұл кейбір жағдайларда маған жақсы қызмет етті, ал басқаларында нашар болды. Бұл жолы оның қайсысы болатынына сенімді емес едім.

Өзгерген нәрсе мен едім. Дәлірек айтсақ, менің іс-шарамен қарым-қатынасым. Бұрын мен орталық тұлға болдым. Әлемдегі ең ірі криптовалюта биржасы Binance-тың негізін қалаушы. Барлығы кездесуге, суретке түсуге, сөзінен дәйексөз алуға тырысатын адам. Мен бұл рөлге үйреніп қалғанмын, бәлкім, тым қатты үйреніп кеткенмін. Ол менің тұлғалық болмысымның бір бөлігіне айналған еді.

Енді мен басқа біреу болдым. Әлі де «CZ», әлі де танымалмын, әлі де БАҚ пен индустрия үшін қызықтымын. Бірақ контекст өзгерді. Мен енді ірі компанияның бас директоры емеспін. Мен федералды түрмеде жазасын өтеген бұрынғы бас директормын. Тақырыптар осыны көрсетеді. Сұрақтар осыны көрсетеді. Адамдардың маған қарауы осыны көрсетеді.

Мен Дубайға бір күн ерте келдім. Бейімделуге, қаланы аралауға, оңалту орталығының құрылымынсыз немесе бақылаудағы бостандық шектеулерінсіз көпшілік арасында жүрудің қандай екенін еске түсіруге уақыт алғым келді. Дубай таныс еді. Мен мұнда талай рет болғанмын. Бірақ қазір бәрі менің өзгерген жағдайымның призмасы арқылы сәл өзгеше көрінді.

Іс-шара болатын күні таңертең мен әдеттегіден ұзақ дайындалдым. Дәл қобалжығандықтан емес. Менде қобалжу кейбір адамдардағыдай болмайды. Бірақ мен жасағалы тұрған істің перформанстық аспектісін түсіндім. Мен сахнада боламын. Маған қарап отырады. Мені сынайды. Мен өзімді қалай көрсеткім келетінін саналы түрде шешуім керек болды.

Мен ұстамдылықты таңдадым. Бұл асқақ мәлімдемелер немесе драмалық ишаралар жасаудың сәті емес еді. Бұл қатысу сәті болды, өзімді көрсету, мен әлі де өзім құруға көмектескен индустриямен байланыста екенімді көрсету сәті еді. Менің не айтқанымнан гөрі, сол жерде болғаным маңыздырақ болды.

Зал толы еді. Бұл мені таңғалдырды, бірақ таңғалдырмауы керек еді. Қызығушылық — қуатты күш. Адамдар менің қалай көрінетінімді, не айтатынымды, өзгерген-өзгермегенімді көргісі келді. Мен бұл қызығушылықты түсіндім, өйткені басқа қоғамдық тұлғалардың құлауы мен қайта оралу әрекеттерін бақылай отырып, мен де соны сезінгенмін.

Модератор күтілген сұрақтарды қойды. Түрмедегі уақытым туралы. Болған жағдай туралы ойларым туралы. Болашаққа арналған жоспарларым туралы. Мен оларға мүмкіндігінше тікелей жауап бердім, бірақ бұл онша тікелей болмады. Кейбір нәрселерді заңды себептермен талқылай алмадым. Кейбір нәрселерді өзім де толық түсінбедім. Кейбір нәрселер жай ғана жеке мәселелер еді.

Негізінен айтқаным мынау болды: Мен қателіктер жібердім. Мен құн төледім. Мен алға жылжып келемін. Бұл шындық еді. Бірақ бұл сонымен қатар перформанс, көпшілікке арналған баяндау болды. Нағыз хикая әлдеқайда күрделі болды және мен оны сол жағдайда айтуға дайын емес едім.

Мұны қабылдау қиын. Біз бәріміз өз өміріміздің бас кейіпкеріміз деп сенгіміз келеді, біздің таңдауымыз маңызды, біздің хикаяларымыздың мәні бар деп ойлаймыз. Олар шынымен солай, бірақ әрқашан біз елестеткендей емес. Кейде біз шынымен кім екенімізбен емес, басқалар үшін нені білдіретінімізбен қызықты боламыз.

Мен басқа спикерлерді, панельдік пікірталастарды, желілік сессияларды бақыладым. Индустрия менсіз де жалғаса берді, барлық индустриялар сияқты. Жаңа жобалар іске қосылды. Жаңа даулар туындады. Жаңа көшбасшылар алдыңғы қатарға шықты. Мен маңызсыз емес едім, бірақ бұдан былай орталық тұлға болмадым. Бұл жақсы да, жаман да емес. Бұл жай ғана шындық.

Сессиямнан кейін адамдар маған жақындады. Кейбіреулері селфи жасағысы келді. Кейбіреулері кеңес сұрады. Кейбіреулері жобаларын ұсынды. Мен олармен әрқашанғыдай араластым — сыпайы, қысқаша, орындай алмайтын міндеттемелерді алмай, көмектесуге тырыстым. Бірақ бұрын болмаған бір қашықтық пайда болды. Мен енді олардың бірі емес едім. Мен басқа бірдеңе едім. Сабақ болатын оқиға шығармын, бәлкім. Немесе аман қалған адам. Немесе қиындықтан өтіп, әрі қарай не болатынын әлі де түсінуге тырысып жүрген адам.

БАҚ-тың жарияланымдары болжамды болды. «CZ оралды», — деп жазды кейбір тақырыптар. «Binance-тың бұрынғы бас директоры түрмеден кейін алғаш рет көпшілік алдына шықты». Фотосуреттер мені маңызды, ойлы немесе камера шерткен сәтте қандай кейіпте болсам, солай көрсетті. Мен мақалалардың көбін оқымадым. Мен бұл сабақты баяғыда меңгергенмін: БАҚ-тағы оқиғалардың нұсқасы шынайы өмірдегі тәжірибемен сирек сәйкес келеді.

Есімде қалғаны іс-шараның өзі емес, түсінілместен бақылауда болу сезімі болды. Аудитория өздері көргісі келген нәрсені көрді. Журналистер өздерінің баяндауларына сәйкес келетін нәрсені жазды. Индустрия қатысушылары менің қатысуымды өздерінің мүмкіндіктері мен қауіптерінің шеңберінде қабылдады. Ал мен осының бәрінің ортасында тұрып, мені қалай қабылдайтындары мен шын мәнінде кім екенімнің арасындағы алшақтықты сезіндім.

Бұл шағым емес. Бұл жай ғана қоғамдық өмірдің табиғаты туралы бақылау. Біз бәріміз белгілі бір дәрежеде басқа адамдардың қабылдауының тұтқынымыз. Менің жағдайымдағы адам үшін айырмашылық — бұл масштабта. Миллиондаған адамдар ақпарат үзінділеріне, тақырыптарға, твиттерге және екінші қолдан жеткен мәліметтерге сүйене отырып, мен туралы пікір қалыптастырған. Олар мені білеміз деп ойлайды. Олай емес.

Мен Дубайдан алдағы уақыттағы қоғамдық рөлім қандай болатынын нақтырақ түсініп кеттім. Мүлдем жоқ болып кету емес — мен толықтай жоғалып кетуге дайын емес едім. Бірақ шектеулі. Мұқият таңдалған. Мен тек айтатын немесе істейтін нақты бір нәрсем болғанда ғана көрінемін. Мен назар іздемеймін. Мен танымалдықтың құны мен бұрын түсінгеннен әлдеқайда жоғары екенін білдім.

Алғашқы көріністе ұстануға тырысқан абайлап сөйлеу мәнері сақталып қалды. Мен оралғаныма қатты қуанып жатқан жоқпын. Болған жағдайға ашулы емеспін. Мен жай ғана осындамын, қолымда бар жағдайлармен қолымнан келгенін істеп жатырмын. Бұл драмалық хикая емес. Меніңше, бұл шынайы хикая.

Камера алдына қайта шығу оғаш болды, бірақ мен күткен себептермен емес. Оғаштық назардың өзінде емес еді. Ол менің бұдан былай айтылып жатқан хикаяның бас кейіпкері емес екенімді түсінуімде болды. Мен біреудің баяндауындағы кейіпкер едім және менің міндетім — сценарий менің тәжірибеммен сәйкес келмесе де, сол рөлді барынша адал ойнау болды.

Жауаптар әртүрлі болды, әдетте солай болады. Кейбір адамдар білім беру мүмкіндіктеріне шынайы қызығушылық танытты. Басқалары мұны назарды басқа жаққа бұру, пиар-қадам, менің заңды қиындықтарымнан тақырыпты өзгерту әрекеті деп көрді. Бірнеше адам криптовалюта биржасының негізін қалаушы неліктен бастауыш мектеп математикасына көшті деп таңғалды.

Бұл реакциялар орынды еді. Олардың орнында болсам, менде де осындай сұрақтар болар еді. Мен ол кезде түсіндіре алмаған нәрсем — жобаның бостандықты жоғалту тәжірибесінен қаншалықты тікелей туындағаны еді, өйткені оны өзім де әлі түсініп жатқанмын.

Өз ортаңды бақылай алмаған кезде — қайда ұйықтайтыныңды, не жейтініңді, уақытыңды қалай өткізетініңді таңдай алмаған кезде — сен не маңызды екенін қайта есептеуге мәжбүр боласың. Бұл философиялық жаттығу емес. Бұл практикалық қажеттілік. Миға назар аударатын бірдеңе керек, жұмыс істейтін бір мақсат керек, күндерді тек шыдаудан басқа мағынамен толтыратын бір нәрсе керек.

Мен өз білімім туралы ойладым. Менің жолым болды. Мен оқуды бағалайтын отбасында өстім. Менің кітаптарға, мұғалімдерге, мүмкіндіктерге қолжетімділігім болды. Барлық адамда мұндай мүмкіндік жоқ. Бар адамдар мен жоқ адамдардың арасындағы алшақтық тек әділетсіздік емес. Бұл — ысырап. Адамның әлеуеті география мен жағдайға байланысты кездейсоқ бөлінген. Білім — сол әлеуеттің көбірек бөлігін пайдалану үшін бізде бар құрал.

Бұл жаңа жаңалық емес. Адамдар мұның әртүрлі нұсқаларын ғасырлар бойы айтып келеді. Бірақ идеяны мойындау мен оған сәйкес әрекет етуге мәжбүр болу арасында айырмашылық бар.

Менің бұл іске деген құлшынысым қамаудағы нақты жағдайлардан туындады. Менің ойлануға уақытым болды. Оқуға уақытым болды. Егер дұрыс ресурстар дұрыс жолмен қолданылса, не мүмкін болатынын елестетуге уақытым болды.

Пайда болған Giggle Academy тұжырымдамасы утопиялық емес, прагматикалық болды. Мен тек технологияның өзі ғана білім беру мәселелерін шеше алады деп елестеткен жоқпын. Қосымша мұғалімдерді алмастыра алады немесе геймификация оқуды күш жұмсамайтын іске айналдырады деп сенген жоқпын. Менің сенгенім — және әлі де сенетінім — технология жақсы білім беру тәжірибелерінің ауқымын кеңейте алады, оларды басқаша қол жеткізе алмайтын адамдарға қолжетімді ете алады, дәстүрлі сыныптар жиі істей алмайтын жолмен жеке оқушыларға бейімделе алады.

Түпнұсқа хабарландыруда негізгі принциптер нақты көрсетілген: «1-12 сыныптар үшін тегін негізгі білім беру. Табыссыз. Геймификацияланған. Адаптивті». Бұлар кейіннен ойлап табылған нәрселер емес. Олар дизайнның өзегі болды. Табыстан бас тарту туралы шешім мен үшін ерекше маңызды болды. Мен мансабымды бизнес құруға арнадым. Мен табыс талаптары тудыратын қысымды, олардың шешім қабылдауға қалай әсер ететінін, кейде негізгі миссияға қайшы келетін бағыттарға қалай бұратынын түсіндім. Мен Giggle Academy-дің бұл қысымнан азат болғанын қаладым.

Босап шыққаннан кейін мен тұжырымдамадан іске асыруға көше алдым. Бұл жылдам процесс болмады. Кез келген сапалы нәрсені құру уақытты қажет етеді және мен асықпауға бел будым. Мен жылдамдық ұқыптылықтан жоғары қойылғанда не болатынын көргенмін. Мен бұл қатені қайталағым келмеді.

Команда біртіндеп жиналды. Кейбіреулері менің әдістерім мен стандарттарымды түсінетін, мен бұрын бірге жұмыс істеген адамдар еді. Басқалары менімен жеке байланысы болғандықтан емес, миссияға қызыққандықтан келген жаңа адамдар болды. Бұл маңызды еді. Мен Giggle Academy-дің «CZ-тің жобасы» болғанын қаламадым. Мен оның өз жетістіктерімен бағаланатын шынайы білім беру бастамасы болғанын қаладым.

Біз бәрінің негізі болып табылатын математика мен тіл өнерінен бастадық. Біз сапалы білім алатын оқушылар мен алмайтын оқушылар арасындағы алшақтық ең айқын көрінетін төменгі сыныптарға назар аудардық. Біз тексердік, өзгерттік, қайта тексердік. Геймификация элементтері ондаған рет қайта қаралды. Алты жасар баланы ынталандыратын нәрсе он екі жасар баланы ынталандыратын нәрсемен бірдей емес. Бір мәдени контексте жұмыс істейтін нәрсе басқасында жұмыс істемейді.

Адаптивті жүйелер, бәлкім, техникалық тұрғыдан ең күрделі аспект болды. Нағыз дербестендіру оқушының не білетінін ғана емес, оның қалай үйренетінін — қандай түсініктемелер жақсы қабылданатынын, жаттығудың қандай түрлері тиімді екенін, кері байланыстың қандай түрлері нәтиже беретінін түсінуді талап етеді. Бұған үлкен масштабта қол жеткізу қиын. Біз әлі де соның үстінде жұмыс істеп жатырмыз.

Осы процесс барысында мен үнсіздікте қалыптасқан көзқарасымды сақтауға тырыстым. Барлық нәрсенің үлкен болуы шарт емес. Барлық нәрсенің экспоненциалды түрде өсуі шарт емес. Кейбір нәрселер жай ғана пайдалы болуы мүмкін, кейбір адамдарға белгілі бір жолмен көмектесе алады және бұл жеткілікті. Бұл мен үшін қиын бейімделу болды. Мен бүкіл мансабымды масштабқа ұмтылумен, сәттілікті миллиондаған пайдаланушылармен және миллиардтаған транзакциялармен өлшеумен өткіздім. Giggle Academy басқа метриканы талап етті.

Мен қазір қоятын сұрақ қарапайым: бала басқаша үйренбейтін бірдеңені үйреніп жатыр ма? Егер жауап «иә» болса, тіпті аз ғана бала үшін болса да, жобаның құндылығы бар. Венчурлық капитал бұлай ойламайды. Мен де мансабымның көп бөлігінде бұлай ойламағанмын. Бірақ мен қазір осылай ойлаймын.

Менің бұл жобаға деген жылылығым сезімталдықтан емес. Бұл практикалық. Мен қолжетімсіз деп ойлаған білімді алған адамдармен не болатынын көрдім. Мен сапалы мектеп білімі қолжетімсіз немесе тым қымбат елдердегі ата-аналардың хаттарын оқыдым. Мен қолдану деректерінен шынайы қызығушылықты, шынайы прогресті, шынайы оқуды көрдім. Бұл драмалық өзгерістер емес. Бұл жеке адамдардың өміріндегі кішігірім, біртіндеп жақсарулар. Бірақ олар жинақталады.

Білім беру туралы айтқанда, паңдануға деген еліту болады. Әлемді өзгерту, жаһандық мәселелерді шешу, жақсы болашақ құру туралы айту. Мен бұл елітуге қарсы тұрамын. Білімнің маңыздылығына сенбегендіктен емес — мен сенемін. Бірақ мен паңдық жиі нақтылықтың жоқтығын жасыратынын білдім. Санның физикалық бейнесін ешқашан көрмеген балаға бөлшектерді тиімді оқытуды үйренуден гөрі, әлемді өзгерту туралы айту оңайырақ.

Giggle Academy — нақты. Ол нақты дағдыларға, нақты оқушыларға, нақты жақсартуларға бағытталған. Технология — мақсат емес, құрал. Геймификация — айла емес, аспап. Адаптивтілік — сиқырлы шешім емес, әдіс. Барлығы негізгі мақсатқа: балалардың білім алуына көмектесуге арналған.

Бұл менің қазіргі істеп жатқан жұмысым. Бұл криптовалюта биржасын басқарудан гөрі тынышырақ. Ол аз тақырыптар тудырады, аз дау-дамай тартады, кішігірім сандар шығарады. Бірақ бұл менің қамауда жүргенде тапқан нәрсеме — пайдалы бірдеңе жасау, адамдарға тікелей көмектесу, үнемі қорғануды немесе түсіндіруді талап етпейтін бір нәрсе жасау құндылығына сәйкес келетіндей сезіледі.

Бостандығыңды жоғалтқанда, ең маңызды нәрсені қайта есептейсің. Мен үшін бұл қайта есептеу осыған алып келді. Драмалық жаңа тарауға немесе батыл жаңалыққа емес. Жай ғана қарапайым жобаға, құнды бірдеңе жасауға тырысуға. Бұл жеткілікті.

Ресми жазбада бұл тәуелсіздік ерекше атап өтілді. Бұл еншілес кәсіпорын да, бөлім де емес еді. Бұл — өз таңдауын өзі жасайтын, өз тәуекелдеріне өзі жауап беретін, өзінен және инвесторларынан басқа ешкімге есеп бермейтін дербес ұйым. Бұл аражікті ажырату мен үшін маңызды болды. Мен ірі масштабта жұмыс істеудің шығындары, үлкен ұйымның мүшесі болумен келетін қатаң бақылау және қоғамның назары шешім қабылдау процесін қалай бұрмалайтыны туралы көп нәрсені түсінген едім.

Басқарушыдан инвесторға ауысу тек менің жағдайыма ғана тән емес. Көптеген кәсіпкерлер уақыт өте келе күнделікті басқарудан шеттеп, капиталды бөлуге назар аударады. Қалыптасқан пікір бойынша, олар өз дағдыларының жобаларды іске асырудан гөрі, мүмкіндіктерді анықтауға көбірек сәйкес келетінін түсінеді. Яғни, жұмысты өздері істегеннен көрі, басқаларға қолдау көрсету арқылы көбірек құндылық жасай аламыз деп есептейді.

Бұл пайымдау жартылай шындық. Бірақ ол толық емес. Басқарушыдан инвесторға ауысу тек дағдыларды оңтайландыру немесе табысты арттыру ғана емес. Бұл — бақылауға деген мүлдем басқа көзқарас. Компанияны басқарған кезде, сіз бәрін бақылайсыз — немесе, кем дегенде, соған тырысасыз. Өнім, команда, мәдениет, стратегия. Жетістік те — сіздікі, сәтсіздік те — сіздікі. Ұйымның бірегейлігі мен сіздің жеке болмысыңыз ажырату қиын болатындай деңгейде араласып кетеді.

Инвестиция салғанда, сіз сол бақылаудан бас тартасыз. Сіз капитал бересіз, кеңес айтасыз, байланыстар орнатасыз. Бірақ іске асыру жұмысы басқа біреудің қолында болады. Өнімге қатысты шешімдер, қызметкерлерді жалдау, күнделікті дағдарыстар — сіз ол жерде болмайсыз. Сіз сырттай бақылап отырасыз. Сұраған кезде ғана ақыл-кеңес бересіз. Өз шешімім дұрыс болды деп үміттенесіз.

Бұл — жұмыстың мүлдем басқа түрі. Ол басқарушылыққа тән емес төзімділікті талап етеді. Бірдеңе тұрғызып жатқанда, әрқашан істейтін шаруа табылады. Сөндіретін «өрт», іске қосатын функция, жауап беретін бәсекелес болады. Қарқын тынымсыз, бірақ ол сізді баурап алады. Сіз үнемі қозғалыстасыз.

Инвестициялау баяуырақ жүреді. Сіз шешім қабылдайсыз, чек жазып бересіз, содан кейін күтесіз. Айлар өтеді. Жылдар өтеді. Кейбір инвестициялар үнсіз күйрейді. Басқалары сіз күтпегендей жетістікке жетеді. Кері байланыс циклі ұзаққа созылатыны сонша, кейде өз іс-әрекеттеріңіз бен нәтиже арасындағы тікелей байланысты көре алмай қаласыз.

Жасанды интеллект (ЖИ) пен биотехнологияға бет бұруымыз осы ұзақ мерзімді ойлауды көрсетеді. Бұл — бірнеше аптада өнім жасап, оны миллиондаған пайдаланушыға ұсына салатын салалар емес. Олар терең білімді, ұзақ әзірлеу циклдерін және реттеуші органдардың кедергілерінен өтуді талап етеді. Табыс әкелген күннің өзінде, оған он жыл немесе одан да көп уақыт кетуі мүмкін. Бұл мен бұрын айналысқан криптовалюта саласындағы инвестициялаудан мүлдем өзгеше, өйткені ол жақта жобалар тұжырымдамадан нарыққа бірнеше айда шығатын еді.

Бірақ, меніңше, бұл — тұрақтырақ жол. Криптодағы «хайп» (шулы жарнама) циклдері маған жылдамдық пен беріктік арасындағы байланыс туралы сабақ берді. Тез өскен нәрсе тез құлауы мүмкін. Негізі баяу, мұқият және іргелі принциптерге мән бере отырып қаланған дүниелер ұзаққа созылады.

Бұл біздің енжар екенімізді білдірмейді. Біз инвестиция салған компанияларға үлкен көңіл бөлінеді. Мен құрылтайшылармен үнемі кездесіп тұрамын. Өз тәжірибемнен үйренгендерімді — жетістіктерімді де, сәтсіздіктерімді де бөлісемін. Бақылауға тырыспай, пайдалы болуға тырысамын. Бұл — мен әлі де игеріп жүрген тепе-теңдік.

Бұл рөлдің психологиясы күрделі. Бір жағынан, бәріне жауапты болмау — үлкен жеңілдік. Дереу жауап қайтаруды талап ететін дағдарыстармен оянбау. Әрбір шешімге, әрбір дау-дамайға, әрбір қателікке менің есімімнің тіркелмеуі. Арақашықтық белгілі бір қорғанысты қамтамасыз етеді.

Екінші жағынан, жоғалтқан нәрселерің де бар. Бір нәрсені нөлден тұрғызудың қызуы, ортақ мақсатқа ұмтылған команданың бірлігі, өз көзқарасыңның іске асқанын көруден келетін қанағаттану — мұны инвестор рөлінде қайталау оңай емес. Сіз оқиғаның ортасында емес, соған жақын жердесіз. Өз жеңісіңді емес, басқалардың жеңісін тойлайсың.

Мен осы ымыраға көніп келемін. Бұл — өзгерген жағдайларымның бір бөлігі ретінде саналы түрде таңдаған жолым. Мен басқа бір операциялық компания құруға әрекет жасай алар едім. Binance-пен жасағандарымды қайталауға тырыса алар едім. Бірақ мен оны қаламадым. Оның бағасы тым жоғары болды, бұл тек заңдық шығындар емес. Бұл — жеке бастың шығыны. Үнемі назарда болудың, үнемі есеп берудің, үнемі қысым астында болудың бағасы.

YZi Labs маған қоғамның толық назарын аудармай-ақ, технологиялар мен инновациялардың ішінде қалуға мүмкіндік береді. Ол маған өзім сенетін жобаларды бақылаудың қажетінсіз қолдауға мүмкіндік береді. Ол маған тұрақты қарқынмен жұмыс істеуге, басқа да маңызды нәрселерге — отбасыма, денсаулығыма, мен үшін маңызы артып келе жатқан білім беру ісіне уақыт қалдыруға мүмкіндік береді.

Бұл өзгеріс оншалықты драмалық емес. Мен әлі де ұзақ жұмыс істеймін. Әлі де нарықтар, технологиялар және бәсекелестік динамикасы туралы ойлаймын. Әлі де басқа адамдардың өмірі мен нәпақасына әсер ететін шешімдер қабылдаймын. Бірақ контекст басқаша. Тәуекелдер басқаша. Жұмысым мен болмысымның арасындағы байланыс басқаша.

Басқарушыдан инвесторға. Бақылаудан ықпал етуге. Жылдамдықтан төзімділікке. YZi Labs бейнелейтін өзгерістер осылар. Олар бұрынғыдан жақсы немесе жаман емес. Олар жай ғана менің қазіргі жағдайымда және алған сабақтарым негізінде мүмкін болған дүниелер. Және осының өзі жеткілікті.

Мен бұл туралы көпшілік сияқты — жаңалықты хабарлаған адвокаттарым арқылы білдім. Әңгіменің ресмилігі жеткізілген ақпараттың маңыздылығына сәйкес келмейтіндей көрінді. Жылдарға созылған сот процесі, миллиондаған долларлық заңдық төлемдер, дайындыққа, жауап алуға және келіссөздерге жұмсалған сансыз сағаттар — мұның бәрі бір процедуралық құжатпен және бір телефон қоңырауымен аяқталды.

Менің реакциям күткенімдей болған жоқ. Әрине, жеңілдік сезімі болды. Белсенді сот ісінің ауыртпалығын сіз саналы түрде сезбеуіңіз мүмкін, бірақ ол әрқашан фонда болады: шешімдерге әсер етеді, мүмкіндіктерді шектейді, үйреншікті болып кеткені соншалық, байқамай қалатын жеңіл мазасыздық тудырады. Ол сейілген кезде, себебін толық түсінбесеңіз де, өзіңізді жеңіл сезінесіз.

Бірақ ешқандай тойлау болған жоқ. Мен достарымды жинап, жеңіс үшін тост көтерген жоқпын. Әлеуметтік желілерде салтанатты жазбалар қалдырған жоқпын. Өзімді ақталғандай сезінуге жол бермедім, өйткені мен ақталған жоқ едім. Талаптың қайтып алынуы — бұл кінәсіздіктің дәлелі емес. Бұл менің ешқандай қателік жасамағаным туралы декларация емес. Бұл жай ғана соңы еді.

Бұл аражікті ажырату маңызды. Құқықтық процестердің қоғамдық пайымында нәтижелерді адамның мінез-құлқына берілген үкім ретінде қарастыру үрдісі бар. Егер айыптар алынып тасталса, демек ол адам кінәсіз. Егер біреу бітімге келсе, демек ол кінәлі. Бірақ құқықтық жүйе бұлай жұмыс істемейді. Істер көптеген себептермен жабылады — ресурстардың шектеулігі, стратегиялық есептеулер, құқық қолдану басымдықтарының өзгеруі, ықтимал нәтижелерді бағалау. Істің аяқталуы нақты іс-әрекеттер туралы көп нәрсе айтпайды.

SEC-тің істі «құқықты шектей отырып» тоқтату туралы шешімі маңызды болды. Бұл олардың істі кейінірек қайта қозғау мүмкіндігін сақтап қалмағанын, болашақта қысым көрсету құралы ретінде пайдаланбайтынын білдірді. Олар бұл істен толықтай бас тартты. Бұл істі жалғастырудың шығыны ақталмайды деген нақты бағалауды немесе заңдық теорияның бастапқыда ойлағаннан әлсіз болғанын, не болмаса агенттіктің басымдықтары өзгергенін білдіруі мүмкін еді.

Бірақ бұл менің толықтай дұрыс болғанымды білдірмейтін. Мен Binance-ті басқаруда қателіктер жібердім. Мен олардың кейбірін өз кінәмді мойындау туралы келісімде растадым. Талаптың қайтып алынуы сол қателіктерді өшірмейді. Бұл жай ғана сол қателіктерді қарастыруға арналған нақты заңдық тетіктің тоқтатылғанын білдіреді.

Мен бұған қатысы бар басқа тараптар туралы ойладым. Осы іспен айналысқан, өз мансабының бірнеше жылын теориялар құруға және дәлелдер жинауға арнаған, енді басшыларына істің неге тоқтатылғанын түсіндіруі керек SEC адвокаттары. Сот процесін басқарған, шешімдер шығарған, кестені қадағалаған және тараптарды шешімге келуге итермелеген судьялар. Оқиғаны баяндаған, қақтығыс айналасында сюжеттер құрған, енді сол сюжеттерін қайта қарауы керек журналистер.

Құқықтық процестер өз экожүйесін құрады. Олар адамдарды жұмыспен қамтиды. Мазмұн жасайды. Қоғамдық түсінікті қалыптастырады. Олар аяқталғанда, экожүйе күйрейді. Қатысушылар басқа мәселелерге көшеді. Қоғамның назары басқа жаққа ауады. Бір кездері шешуші күрес болып көрінген дүние жай ғана сілтемеге айналады.

Мен талаптың қайтып алынуын өз ұстанымымның расталуы ретінде түсіндіруден аулақ болуға тырыстым. Бұл қиын болды. Адам санасы біртұтас оқиғалар желісін құруға, оқиғаларды біздің өзіміз туралы бейнемізді қолдайтындай етіп байланыстыруға бейім. Бұл жағдайды табандылық, ақыр соңында жеңіске жеткен шындық, жеңілуден бас тартқан адамның төзімділігі туралы хикаяға оңай айналдыруға болар еді.

Бірақ бұл хикая жалған болар еді. Немесе, кем дегенде, толық болмас еді. Шындығында, мен SEC-тің істі неге жабуды таңдағанын білмеймін. Себептері егжей-тегжейлі жарияланған жоқ. Мен болжай аламын, бірақ болжам — білім емес. Ал болжамға негізделген хикая құру — бұл өзін-өзі алдаудың бір түрі.

Менің білетінім мынау: сот ісі аяқталды. Мен енді бұл нақты айыптардан қорғанбаймын. Сол қорғанысқа жұмсалған ресурстарды енді басқа жаққа бағыттауға болады. Болашағымның үстінде тұрған белгісіздік азайды, бірақ толық жойылған жоқ. Басқа заңдық мәселелер, басқа юрисдикциялар, басқа ықтимал қиындықтар бар. Бірақ мынау бітті.

Бұл сезім күрделі. Жеңілдік басқа бір сезіммен — мүмкін, іштей бостықпен араласып тұр. Сіз ұзақ уақыт бойы бір нәрсемен күрескенде, сол күрес сіздің болмысыңыздың бір бөлігіне айналады. Сіз өміріңізді соның айналасында ұйымдастырасыз. Сізде қырағылық, қорғаныс және келесі шабуылға үнемі дайын болу әдеті қалыптасады. Күрес аяқталғанда, бұл әдеттер бірден жойылып кетпейді. Олар сақталып қалады да, жаңа нысаналарды, алдын ала сезіну керек жаңа қауіптерді іздейді.

Мен бәрін жіберуге тырысып жатырмын. Бұл тарауға міндетті түрде моральдық мән бермей-ақ, оның жабылғанын қабылдауға тырысамын. Сот ісінің аяқталуы салдардың аяқталуы емес екенін, жасаған істерім мен таңдауларым өмірімді мен толық болжай алмайтын немесе бақылай алмайтын жолдармен қалыптастыруды жалғастыратынын түсінуге тырысамын.

Бұл жеңіс емес. Бұл жеңіліс те емес. Бұл жай ғана факт, не болғаны және неге болғаны туралы негізгі сұрақтарды шешпестен, менің мүмкіндіктерімді өзгертетін заңдық мәртебенің өзгеруі. Мен осы күрделілікті сақтауға тырысамын, оны эмоционалды түрде қанағаттанарлық қарапайым нәрсеге айналдыру қысымына қарсы тұрамын.

Жеңіс туралы декларация болмайды. Ақталу туралы мәлімдеме де жасалмайды. Тарихты өз пайдама қайта жазуға тырыспаймын. Тек мынау ғана: іс жабылды. Мен алға жылжып келемін. Жұмыс жалғасуда.

Құжаттың өзі қысқа болды. Онда маған соттылығым үшін «толық және шартсыз кешірім берілгені» айтылған. Тілі ресми, тіпті механикалық дерлік еді. Бірақ ол білдіретін билік мүлдем басқаша болатын.

Кешірім — таңқаларлық құқықтық құрал. Ол соттылықтың қате болғанын айтпайды. Ол сотталушының кінәсіз екенін дәлелдемейді. Ол жай ғана заң тұрғысынан қылмыс ешқашан болмағандай, оның құқықтық зардаптарын жояды. Соттылық өшіріледі. Құқықтар қалпына келтіріледі. Белгілі бір мағынада, тақта тазартылады.

Бірақ тақта іс жүзінде таза емес. Бұл — мен тіпті өзіме де толық жеткізе алмай жүрген күрделі мәселе. Кешірім заңдық мәртебені өзгертеді. Ол тарихты өзгертпейді. Менің не істегенімді немесе істемегенімді өзгертпейді. Менің әрекеттерімнен зардап шеккен адамдардың басынан өткергендерін өзгертпейді. Мен алған немесе ала алмаған сабақтарды өзгертпейді.

Қоғамның реакциясы дереу білінді және екіге жарылды. Қолдаушылар бұл кешірімді кешігіп болса да жеткен әділдік деп көрді. Сыншылар мұны заңсыз ықпалдың, байлықтың нәтиже сатып алуының және биліктегілерге басқаша қарайтын бұзылған жүйенің дәлелі ретінде қабылдады. Екі көзқараста да шындық элементтері бар еді. Бірақ ешқайсысы толық көріністі бейнелеген жоқ.

Мен жеңілдік сезімін сезіндім. Бұл — адал жауап және оны жасыруға ешқандай себеп көріп тұрған жоқпын. Кешірім елеулі құқықтық шектеулерді алып тастады. Шектелген құқықтарды қалпына келтірді. Тым ұзаққа созылған тарауды жапты. Жеңілдік шынайы және жедел болды.

Бірақ менде мазасыздық та болды. Кешірім саяси процесс арқылы жүзеге асырылатын биліктен келді. Бұл менің ісімдегі қателіктерді анықтаған сот сараптамасының нәтижесі емес еді. Бұл мені ақтайтын жаңа дәлелдердің нәтижесі де емес. Бұл бір адамның, толық түсіндірілмеген себептермен, іс жүзінде тексерілмейтін өкілеттікті пайдалана отырып қабылдаған шешімі еді.

Кешірім беру құқығы осылай жұмыс істейді. Ол заң тым қатал болуы мүмкін жерде мейірімділік танытуға, қалыпты құқықтық процесс шеше алмайтын әділетсіздіктерді түзетуге, яғни ерікті түрде қолдануға арналған. Бірақ оның осы еріктілігі оның шектеуі де болып табылады. Кешірім заңдық процесс арқылы ақталу сезімін бермейді. Ол тек негізділіктің дәлелінсіз, нәтижені ғана береді.

Мен нәтиже үшін алғыс айтамын. Сондай-ақ оның құнын да сезінемін — ақшалай емес, қолға ұсталмайтын бір нәрсемен төленген құнын. Кешірім мені арнайы қарастырылған, көпшілікке қолжетімді емес жеңілдікке ие болған адамдардың санатына қосады. Мен мұны сұраған жоқпын немесе ұйымдастырған жоқпын. Бірақ мен оны қабылдадым, ал оны қабылдау менің қалай қабылданатыныма және өзімді қалай сезінетініме әсер етеді.

Кешірім төңірегіндегі дау-дамайды болжауға болатын еді. Поляризацияланған саяси ортада президенттің кез келген әрекеті партиялық таласқа арқау болады. Менің ісім де ерекшелік емес еді. Әкімшілік жақтастары бұл шешімді алдыңғы әкімшіліктің құқық қорғау аппаратының асыра сілтеуін түзету деп бағалады. Сыншылар мұны жемқорлық ретінде, сот жүйесі байлар мен байланысы барларға бүйрегі бұратынының дәлелі ретінде айыптады.

Менің бұл саяси түсіндірмелерге айтар пікірім жоқ. Түптеп келгенде, олар мен туралы емес. Олар менің ісім кездейсоқ қиылысып кеткен үлкен қақтығыстар туралы. Бұл тартыстарда мен қатысушы емес, жай ғана символмын. Менің шынайы тұлғам — ниеттерім, өкініштерім, қателіктерімнен сабақ алуға тырысуым — құрастырылып жатқан хикая үшін маңызды емес.

Мен тек кешірім алу тәжірибесі туралы ғана айта аламын. Құжат келеді де, кенеттен құқықтық категориялар өзгереді. Сіз енді қылмыскер емессіз. Сіз дауыс бере аласыз. Алқабилер сотында қызмет ете аласыз. Бұрын тыйым салынған белгілі бір лицензиялар мен лауазымдарды иелене аласыз. Заң енді сізді сотталған қылмысыңызды істеген адам ретінде көрмейді.

Бірақ сіз бәрібір ұмытпайсыз. Не істегеніңізді бәрібір білесіз. Жасаған таңдауларыңыздың, әсер еткен адамдарыңыздың, іс-әрекеттеріңізден туындаған салдардың жүгін бәрібір арқалап жүресіз. Кешірім жадыны өшірмейді. Салдарды өшірмейді. Ол заңдық мәртебені өзгертеді, бірақ өткенді өзгертпейді.

Мен осы екі шындықты бір уақытта ұстап тұруға тырыстым. Кешірім — бұл менің құқықтық жағдайымды жақсартатын және мүмкіндіктерімді кеңейтетін, еңбексіз келген және күтпеген сый. Ол сонымен бірге биліктің ерікті сипатын, нәтижелердің адамның бақылауынан тыс факторларға қалай тәуелді болатынын, әділдік пен мейірімділіктің бір нәрсе емес екенін еске салады.

Жеңілдік пен мазасыздық қатар өмір сүреді. Олар бір-біріне қайшы емес. Олар жай ғана күрделі шындықтың әртүрлі жақтары. Менің бұл заңдық ауыртпалықтан құтылғаныма көңілім толды. Бірақ оның қалай алынып тасталғанына іштей мазасызданамын. Екі сезім де негізді. Екеуі де шындық.

Мен көпшілік алдында алғыс жаудырған жоқпын. Бұл риза емес екенімнен емес. Бұл контексте алғыс айту — өте күрделі мәселе. Мен кімге алғыс айтуым керек? Нақты не үшін? Кешірім жеке маған жасалған жақсылық емес еді. Бұл мен толық білмейтін және дұрыс бағалай алмайтын себептермен жасалған конституциялық өкілеттікті қолдану болды. Алғыс білдіру — бір рөлді сомдау, менің шынайы тәжірибеммен сәйкес келмейтін хикаяны қабылдау сияқты сезілер еді.

Менің айта алатыным мынау: кешірім менің заңдық мәртебемді өзгертеді, бірақ ол бостандыққа шыққаннан бері қолға алған жұмысыма деген адалдығымды өзгертпейді. Giggle Academy жалғасады. YZi Labs жалғасады. Мен қатысатын жобалар, мен көмектесуге тырысатын адамдар, мен қолдануға тырысатын сабақтар — мұның ешқайсысы менің заңдық мәртебеме байланысты емес. Ол менің таңдауыма, еңбегіме, тіпті жол белгісіз болса да алға жылжуға деген дайындығыма байланысты.

Іс құжаттары жабылды. Құқықтық тарау аяқталды. Бірақ хикая жалғасуда және мен оны әлі де жазып жатырмын. Бұл — мендегі бар жалғыз күш: бұдан былай не істейтінімді, қандай жағдай болмасын оған қалай жауап беретінімді, қандай адам болуға тырысатынымды таңдау күші. Кешірім маған осы таңдауларды жасау үшін көбірек бостандық береді. Бірақ ол мен үшін таңдау жасап бермейді.

Мен мұның себебін түсіндіргім келеді. Адвокаттарымның құзыретіндегі құқықтық теорияны емес, жеке есеп-қисапты айтпақпын. Ірі медиа ұйымды сотқа беру туралы шешім оңай қабылданбайды. Бұл қымбат, көп уақытты алады және сіз түзеткіңіз келген сол айыптаулардың көбірек талқылануына себеп болуы мүмкін. Менің жағдайымдағы адамдардың көбі теріс ақпаратқа мән бермей, оның қоғамдық өмірдің шуына айналып, ұмытылуына жол береді. Мен де бұған дейін талай рет солай істегенмін.

Менің беделдің не екені және оның неліктен маңызды екені туралы түсінігім өзгерді. Мансабымның көп бөлігінде мен беделге екінші кезектегі мәселе ретінде қарадым. Ең бастысы — пайдалы нәрсе жасау, құндылық қалыптастыру, мәселелерді шешу болды. Егер адамдар мені немесе ниетімді дұрыс түсінбесе, бұл өкінішті, бірақ маңызды емес деп ойлайтынмын. «Жұмыс өзі үшін сөйлейді» дедім.

Бұл көзқарас тым аңғал еді. Бедел жұмыстан бөлек емес. Бұл — жұмыстың қалай қабылданатынын анықтайтын контекст. Жақсы бедел есіктерді ашады, серіктестерді тартады, мүмкіндіктер туғызады. Нұқсан келген бедел есіктерді жабады, әлеуетті әріптестерді үркітеді, мүмкіндіктерді шектейді. Жұмыс өзі үшін сөйлемейді. Ол адамдардың сіз туралы сенімінен тұратын «сүзгі» арқылы естіледі.

Мен бұл сабақты тәжірибе арқылы баяу түсіндім. Құқықтық қиындықтарым басталғаннан кейін, Binance туралы ақпараттың қалай өзгергенін байқадым. Бұрын «инновациялық» деп сипатталған әрекеттер енді «жауапсыздық» ретінде көрсетілді. Бұрын құпталған өсім енді «күмәнді» болып көрінді. Фактілер өзгерген жоқ. Сүзгі өзгерді.

Бұл БАҚ-тың біржақтылығына шағымдану емес. Медиа жаңалыққа тұрарлық дүниелерді хабарлайды, ал құқықтық мәселелер табиғатынан жаңалық болып табылады. Мұндай сипаттама менің іс-әрекеттерімнің нені білдіретіні, мінезім туралы не айтатыны және маған сенуге болатын-болмайтыны туралы шынайы белгісіздікті көрсетеді. Мен бұл сұрақтарды түсінемін. Өз жағдайымдағы басқа адамдарға қатысты мен де сондай сұрақтар қойғанмын.

Бірақ заңды сауалдар мен жалған мәлімдемелердің арасында айырмашылық бар. Күмән мен ойдан шығарудың арасында. Сіздің ұстанымыңызға күмән келтіретін репортаж бен алдын ала белгіленген қорытындыны қолдау үшін фактілерді ойдан шығаратын репортаждың арасында. Wall Street Journal мақаласы жарияланғанда, мен олардың осы шектен шығып кеткеніне сендім.

Сотқа беру шешімі кек алу емес еді. Бұл басылымды немесе тілшілерді жазалау үшін жасалмады. Бұл — шекараны белгілеу болатын. Адам туралы, тіпті ол қоғамдық тұлға болса да, тіпті қателік жіберген адам болса да, айтылатын сөздің шегі бар. Ол шектен шыққанда, салдары болуы тиіс. Әйтпесе, шектеулердің еш мәні қалмайды.

Әрі қарай не болатыны да белгілі еді. Жауапкерлер істі тоқтатуды сұрады. Олар айыптаулар жала жабудың құқықтық стандарттарына сәйкес келмейтінін, мәлімдемелер қорғалатын «пікір» екенін, ал қоғамдық мүдде ақпарат таратуда кең еркіндік беруді ақтайтынын алға тартты. Бұл — стандартты қорғаныс әдістері. Олар жала жабу туралы кез келген дерлік істе қолданылады.

Мен бұл нәтижені жеңіс немесе жеңіліс деп түсіндірмеймін. Бұл — ұзақ процестегі процедуралық қадам. Құқықтық жүйе баяу қозғалады. Ол шыдамдылықты талап етеді. Ол баяндау талап ететіндей нақты шешімдерді сирек береді.

Мен бұл тәжірибеден цифрлық дәуірдегі беделдің табиғаты туралы бір нәрсені түсіндім. Ол мен ойлағаннан да нәзік екен. Оған нұқсан келтіру оңайырақ. Оны қалпына келтіру қиынырақ. Бір ғана мақала миллиондаған адамның түсінігін қалыптастыра алады. Бір ғана жалған мәлімдеме кез келген түзетуден әріге тарайды. Айыптау мен қорғаныс арасындағы теңсіздік өте терең.

Бұл әрекеттен бас тартуға себеп емес. Бұл — стратегиялық тұрғыдан мұқият болуға себеп. Шайқастарды таңдай білу керек. Әрбір ұсақ-түйекке жауап берудің қажеті жоқ екенін, бірақ кейбіріне жауап беру міндетті екенін түсіну керек. Бедел — бұл үнемі өзіңді жарнамалау арқылы емес, маңызды шектер бұзылғанда қарсы тұруға дайын болу арқылы қорғалуы тиіс актив.

Мен ұзақ уақыт бойы адамдардың мен туралы не айтатынына мән бермеймін деп ойладым. Бұл өзімді қоғамдық сынның ауырлығынан қорғаудың бір түрі еді. Бірақ мен мән беру — әлсіздік емес екенін түсіндім. Бұл — реализм. Адамдардың сіз туралы сенімі сіздің не істей алатыныңызға әсер етеді. Ол фактіні елемеу оны жоққа шығармайды.

Wall Street Journal-ға қарсы талап арыз — осы мән берудің көрінісі. Ол шектеулер бар екенін айтады. Дәлдіктің маңызды екенін айтады. Тіпті қателік жіберген адам да сол қателіктерінің әсер үшін әсіреленбей, дәл көрсетілуіне лайық екенін айтады. Баспасөз бостандығы жауапкершілікпен қатар жүретінін айтады.

Соттың сәтті болу-болмауы толығымен менің бақылауымда емес. Құқықтық процесс өз логикасымен өрбиді. Мен өз уәжімді айттым. Қолжетімді арналар арқылы оны жалғастыра беремін. Бұл нақты шайқастың қалай аяқталатынына қарамастан, мен үшін маңызды жұмысты істей беремін.

Бедел — тағы бір актив. Кез келген актив сияқты, оған нұқсан келуі мүмкін. Кез келген актив сияқты, оны қорғауға болады. Мәселе оған мән беру-бермеуде емес. Мәселе — оған қалай ақылмен мән беруде, оған жұтылып кетпей және шын мәнінде не маңызды екенін ұмытпай қалай әрекет етуде. Мен әлі де осының жауабын іздеп жүрмін.

Мен криптовалюта саласын бастағанда, бостандықты басқаша түсіндім. Ол дәстүрлі қаржы жүйелерінен тыс жұмыс істеуді білдірді. Делдалдарды айналып өтуді білдірді. Бұрын болмаған таңдау мүмкіндіктерін жасауды білдірді. Бұлар — бостандықтың шынайы формалары және Binance миллиондаған адамға осыны сыйлады. Бірақ бұл жалғыз форма емес және ең маңыздысы да емес.

Мен бостандықтың рұқсатсыз құндылық аудару техникалық қабілетіне сыймайтын өлшемдері бар екенін түсіндім. Уақыт бостандығы — күніңді қалай өткізетініңді, кіммен болатыныңды, немен және не үшін айналысатыныңды таңдау мүмкіндігі. Назар бостандығы — үнемі алаңдамай, әрбір талапқа дереу жауап беру қысымынсыз, маңызды нәрсеге көңіл бөлу мүмкіндігі. Шекара бостандығы — «жоқ» деп айту, міндеттемелерді шектеу, демалыс пен ойлану үшін кеңістікті қорғау қабілеті.

Бұл бостандықтарға жету техникалық бостандықтарға қарағанда қиынырақ. Олар ақылды кодтан немесе тиімді жүйелерден де артық нәрсені талап етеді. Олар тәртіпті талап етеді. Олар шынымен тартымды мүмкіндіктерден бас тартуды талап етеді. Олар сырттан таңылған емес, өздігінен қойылған шектеулерді қабылдауды талап етеді.

Binance-ті басқарып жүргенде менде бұл бостандықтар болған жоқ. Ақшам болды, әрине. Қажеттілігімнен де көп болды. Бірақ уақытым болмады. Күндерім он бес минуттық интервалдармен жоспарланатын. Назарым үнемі шұғыл жағдайлар мен талаптармен бөлшектенетін. Шекараларым «тесік» еді — мен әрдайым қолжетімді болатынмын, әрдайым жауап беретінмін, келесі дағдарыстан озуға тырысатынмын.

Бұл тұрақсыз еді. Мен оны сол кезде де білдім, бірақ әрекет етпедім. Ұйымның екпіні мені алға сүйреді. Пайдаланушылар алдындағы, қызметкерлер алдындағы, индустрия алдындағы жауапкершілік сезімі шаршап тұрсам да мені жұмыс істетті. Өзіме «кейінірек демаламын», «бұл дағдарыс уақытша», «бәрі бір күні реттеледі» деп айтатынмын.

Олар реттелген жоқ. Ауқымды ұйымдар тынышталмайды. Олар өздерінің шұғылдығын, өз дағдарыстарын, өз талаптарын тудырады. Кеңістік жасаудың жалғыз жолы — саналы түрде артқа шегіну, шекаралар орнатып, оларды қорғау, кейбір нәрселердің жасалмай қалатынын және бұның қалыпты екенін қабылдау.

Мен бұл сабақты мәжбүрлі түрде шеттетілгенде үйрендім. Түрме мен оңалту орталығы мен аттап өте алмайтын шекаралар жасады. Шектеулер таңдалған емес, сырттан қойылған еді. Бірақ олардың күтпеген әсері болды: олар маған шекараның не екенін сезіндірді. Мен оны үнемі басқармасам да, өмірдің жалғаса беретінін көрсетті. Мен дереу жауап бермесем де, әлем құлап қалмайтынын байқатты.

Бұл үлкен жаңалық болды. Мен өз болмысымды «жауаптылық» айналасында құрғанмын — кез келген жағдайды реттей алу, басқалар шеше алмайтын мәселелерді шешу қабілетіне негіздегенмін. Ол болмыстан бас тарту ауыр болды. Бірақ бұл мені еркіндікке шығарды.

Қазір мен шекараларды қажеттіліктен емес, таңдау бойынша жасауға тырысып жатырмын. Бұл айтуға ғана оңай. Үнемі қолжетімді болу әдеті терең орныққан. Маңызды бір нәрсені өткізіп алу қорқынышы жойылмайды. Тағы бір хабарламаны тексеру, тағы бір сұранысқа жауап беру, тағы бір мәселені шешу азғыруы әрдайым бар.

Бірақ мен үйреніп келемін. Мен жұмысқа арналмаған уақытты жоспарлаймын. Хабарландыруларды өшіремін. Кейбір электрондық хаттарды жауапсыз қалдырамын. Мақсаттарыма сәйкес келмейтін мүмкіндіктер қаншалықты тартымды болса да, «жоқ» деп айтамын. Мен тек әрекеттен емес, бос кеңістіктен тұратын өмір құрып жатырмын.

Ақша бостандығы — шындық. Мен оны жоққа шығарғым келмейді. Ресурстардың болуы — таңдау мүмкіндігінің болуы деген сөз. Бұл негізгі қажеттіліктер туралы алаңдамауды білдіреді. Бұл басқаларға көмектесуге, сенетін жобаларыңа инвестиция салуға, қаржылық жастығы жоқ адамды күйретіп жіберетін сәтсіздіктерге төтеп беруге мүмкіндік береді. Бірақ ақша бостандық үшін жеткілікті емес. Бұл — құрал, түпкі мақсат емес.

Маңыздысы — оны қалай қолданатыныңыз, ол сатып алған уақытты қалай бөлетініңіз, оны көбірек бостандық жасау үшін ба, әлде жай ғана көбірек әрекет жасау үшін пайдаланасыз ба, сонда. Мен жылдар бойы ақшаны өзіме көбірек жұмыс жасау үшін пайдаландым. Енді оны көбірек кеңістік жасау үшін қолдануға тырысып жатырмын.

Миссия мәлімдемем дамыды. Ол әлі де технология арқылы қаржылық бостандықты ілгерілету мақсатын қамтиды. Бұл жұмыс YZi Labs арқылы, мен қолдайтын жобалар мен қажет болған жағдайда жүргізетін насихат жұмыстары арқылы жалғасуда. Бірақ енді оған басқа нәрсе қосылды: жүйелік емес — жеке, сыртқы емес — ішкі бостандыққа ұмтылу.

Бұл бостандық — ережелерді түсінгеннен кейін таңдау құқығын сақтау туралы. Ережелерді бұзу емес. Оларды елемеу де емес. Оларды түсіну, қабылдау және сол ережелердің ішінде өз құндылықтарыңа сәйкес келетін таңдау жасау үшін кеңістік табу. Бұл революциялық бостандыққа қарағанда тынышырақ еркіндік. Ол азырақ драмалық. Бірақ, меніңше, ол баяндырақ.

Мен қазір бағынатын ережелер бұрынғылардан өзгеше. Кейбірі — заңды ережелер, менің сотталуым мен оның салдарынан қалған іздер. Кейбірі — өзім таңдаған, мен орнатуға тырысатын шекаралар. Кейбірі — жай ғана адам болу ережелері: демалу, қарым-қатынас жасау, үздіксіз әрекеттен табылмайтын мағынаға деген қажеттілік.

Осы ережелерді түсіну мен үшін бостандықтың мағынасын өзгертті. Ол енді таңдауларды барынша көбейту туралы емес. Ол қолда бар таңдаулардың ішінен ақылмен таңдау жасау туралы. Шектеулерден қашу емес, сол шектеулердің ішінде бар бостандықты табу туралы.

Бұл — менің шын қалайтын бостандығым. Кез келген нәрсені істеу бостандығы емес, маңызды нәрсені істеу бостандығы. Барлық міндеттемелерден құтылу емес, міндеттемелерді саналы түрде таңдау бостандығы. Шексіз мүмкіндіктер емес, айқын мақсат бостандығы.

Мен бұл бостандыққа қазір соңғы жылдардағыдан әлдеқайда жақынмын. Жағдайым жеңілдегендіктен емес — кей жағынан солай болса да — түсінігім тереңдегендіктен. Мен не қалайтынымды білемін. Оған жету үшін неден бас тартуға дайын екенімді білемін. Және мен сол нәрселерден шынымен бас тартуды баяу болса да үйреніп келемін.

Мен әлі де бұған сенемін. Бұл сенім бәрінен — құқықтық қиындықтардан, түрмеден, қоғамдық сыннан, жеке трансформациядан аман өтті. Ақша бостандығы әлі де ұмтылуға тұрарлық дүние. Бірақ менің ол бостандық туралы түсінігім тереңдеді, тәжірибемен күрделенді, айырылумен байыды және бостандықтың әрдайым құны болатынын түсінумен сабақталды.

Менің төлеген құным тек анық көрінетіндер ғана емес. Федералдық мекемелердегі айлар, сот шығындары, іс-әрекеттеріме қойылған шектеулер ғана емес. Бұлар — тақырыптар мен сот құжаттарында көрінетін айқын шығындар. Тереңірек құнды бағалау қиынырақ. Бұл — мен құрастырған болмысымнан айырылу, кім екенім және не істеп жатқаным туралы өзіме айтқан хикаямды жоғалту. Бұл — жақсы ниеттердің жаман нәтижелерден қорғайтын жеткілікті қорғаныс емес екенін түсіну. Пайдалы нәрсе жасау сізді оны теріс пайдалану жауапкершілігінен босатпайтынын ұғу. Кейбіреулер үшін бостандық басқалар үшін зиян болуы мүмкін екенін мойындау.

Мен бұл құнды төледім және әлі де төлеп келемін. Мұны құрбандық рухында істеп жатқан жоқпын — мен осы салдарға әкелген таңдаулар жасадым және оларды қабылдаймын. Бірақ мұны адалдық рухында істеймін. Егер бостандық ештеңе талап етпесе, ол, бәлкім, елес шығар. Шынайы бостандық, өмірлерді өзгертетін және қоғамдарды құрылымдайтын бостандық, әрдайым біреуден құн сұрайды. Мәселе — оны кім төлейді және бұл алмасу оған тұра ма дегенде.

Мен 2017 жылы Binance-ті бастағанда бұл сұрақтар туралы көп ойламадым. Мен техникалық мәселеге — миллиондаған транзакцияларды көтере алатын, экстремалды жүктеме кезінде тұрақты болатын, бүкіл әлемдегі пайдаланушыларға сенімді қызмет көрсететін жүйе құруға көңіл бөлдім. Жұмыстың саяси және философиялық өлшемдері екінші кезекте еді.

Бұл қиялдың жетіспеушілігі еді. Бұл тек маған ғана тән емес — көптеген технология негіздеушілері алдымен техникалық мәселелерге назар аударады, ал әлеуметтік салдарларды кейінге қалдырады. Бірақ бұл бәрібір қателік болды. Мен ақшаны шекарадан өткізуге арналған жүйе құрдым, бірақ оны кім және қандай мақсатпен қолданатынын жеткілікті деңгейде ойластырмадым. Мен оның құнын толық ескермей бостандық жасадым.

Содан бергі жылдар осыны қуып жету процесі болды. Нені салғанымды және оның нені білдіретінін түсіну процесі. Ниетті және ниетсіз салдарлар үшін жауапкершілікті қабылдау. Қаржылық бостандық мақсатынан бас тартпай, бірақ оған мұқият, келісімдер мен шығындарды тереңірек сезіне отырып ұмтылу арқылы жақсырақ жұмыс істеуге тырысу.

2023 жылдан 2026 жылға дейінгі уақыт сызығы осы эволюцияны көрсетеді. 2023 жылғы қарашадағы кінәні мойындау, бас директор қызметінен кету, Калифорниядағы айлар, оңалту орталығы, босатылу, кешірім жасау, сот істері мен тоқтатулар және жалғасып жатқан қайшылықтар. Әрбір оқиға маған бір нәрсе үйретті. Әрқайсысы мені неге және не үшін сенетінімді қайта қарауға мәжбүр етті.

Менің түсінгенім — ақша бостандығы бір ғана нәрсе емес. Оның бір-біріне қайшы келетін бірнеше өлшемдері бар. Рұқсатсыз транзакция жасау бостандығы бар, ол әлі де іргелі нәрсе деп сенемін. Бақылаудан еркін болу бостандығы бар, ол кейбір адамдар үшін басқаларға қарағанда маңыздырақ. Жергілікті шектеулерге қарамастан жаһандық нарықтарға қатысу бостандығы бар, ол жеке тұлғалар үшін азаттық, ал үкіметтер үшін тұрақсыздық тудыруы мүмкін. Реттеушілердің мақұлдауын күтпей-ақ инновация жасау бостандығы бар, ол прогресті тездетеді және тәуекелдер тудырады.

Бұл бостандықтар автоматты түрде бір-біріне үйлесе бермейді. Анонимді транзакция жасау бостандығы қылмыстық пайдаланудан еркін жүйеде жұмыс істеу бостандығымен қайшы келуі мүмкін. Инновацияны тез жасау бостандығы пайдаланушылардың сапасыз өнімдерден қорғалу бостандығымен қайшы келуі мүмкін. Бұл қайшылықтарды шешу тек техникалық дағдыны емес, пайымдауды қажет етеді. Ол қай бостандықтарға басымдық беріп, қайсысын шектеу керектігі туралы қиын таңдау жасауға дайындықты талап етеді.

Бұл қателіктердің салдары болды. Нақты адамдар үшін нақты салдарлар. Жұмысынан айырылған қызметкерлер. Қызметтерге қол жеткізе алмаған пайдаланушылар. Ақшасынан айырылған инвесторлар. Мен салған платформалардағы алаяқтықтардан зардап шеккен қауымдастықтар. Мен бұл салдарларды қайтара алмаймын. Мен тек оларды мойындап, алға қарай жақсырақ жұмыс істеуге тырыса аламын.

Қазіргі істеп жатқан жұмысым — Giggle Academy, YZi Labs және мен қолдайтын түрлі жобалар — жақсырақ болуға деген осы талпынысты көрсетеді. Бұл ірі биржаны басқарғандай көзге түспейді. Ол басты тақырыптарға шықпайды немесе бұрынғыдай назар аудартпайды. Бірақ, меніңше, бұл мені әу бастан бағыттауы тиіс болған құндылықтарға көбірек сәйкес келеді. Адамдарға тікелей көмектесетін дүниелер салу. Нақты мәселелерді шешетін инновацияларды қолдау. Ресурстарды тек көбірек ресурс жасау үшін емес, мүмкіндіктер жасау үшін пайдалану.

Ақша бостандығы әлі де осы жұмыстың бір бөлігі. YZi Labs дәстүрлі банк жүйесі сәтсіздікке ұшыраған әлемнің кейбір бөліктерінде қаржылық қолжетімділікті арттыратын блокчейн жобаларына инвестиция салады. Мен криптовалютаның инклюзивті қаржы жүйесін құруда рөлі бар екеніне сенуді жалғастырамын. Бірақ мен қазір бұл сенімнің қалай жүзеге асатынына мұқият қараймын.

Реттеушілер мен сыншылар көтеретін заңды алаңдаушылықтарға құрметпен қарай отырып, мәселенің күрделілігін тереңірек түсіне бастадым.

Егер менің тәжірибемнен сабақ алар болсақ, ол мынау: бостандық — бұл шектеулердің болмауы емес. Бұл — шектеулер арасында ақылмен жол таба білу. Криптовалюта қозғалысы дәстүрлі қаржы жүйесінің шектеулеріне күмән келтіру арқылы дұрыс қадам жасады. Бірақ барлық шектеулер заңсыз, кез келген реттеу — қысым, ал бостандық — тек техникалық тұрғыдан мүмкін болғанның бәрін істеу деген түсінік қате еді.

Нағыз бостандық құрылымды талап етеді. Ол жеке таңдауды шектесе де, түсінікті әрі қабылданған ережелерді қажет етеді. Ол осы ережелердің әділ әрі тұрақты орындалуын қамтамасыз ететін институттарды талап етеді. Ол инновация мен тұрақтылық, қолжетімділік пен қорғаныс, жаңа мен қалыптасқан жүйе арасындағы тепе-теңдікті қажет етеді.

Бұл тепе-теңдікті табу — техникалық мәселе емес. Бұл — саяси, әлеуметтік және адами мәселе. Ол диалог пен ымыраны, өзіңіздікінен өзгеше көзқарастарды тыңдай білуді, сіздің пайымыңыз жалғыз дұрыс нұсқа емес екенін мойындайтын кішіпейілділікті талап етеді.

Мен қазір осы кішіпейілділікті жаттықтырып жүрмін. Бұл маған оңай соқпайды. Мен өмірімнің көп бөлігін өзімдікі ғана дұрыс, әлемге деген көзқарасым мінсіз, ал кездескен кедергілер басқалардың түсінбеуі немесе ниетінің нашарлығынан деп сенумен өткіздім. Кейбір жағдайларда бұл сенім маған көмектесті. Ол маған басқалар бас тартқан кезде алға басуға, мүмкін емес болып көрінген дүниелерді жасауға мүмкіндік берді.

Бірақ ол сонымен бірге менің маңызды ақиқаттарды көруіме кедергі болды. Реттеушілердің заңды уайымдарын, мен құрған жүйелерден келуі мүмкін нақты зияндарды және менің жеке көзқарасымның тәжірибем мен позицияммен шектелгенін байқамадым. Қазір мен анығырақ көруге, сенімдеріме тым қатты жабыспауға және қателіктерімді түзетуге ашық болуға тырысып жүрмін.

Бұл бостандық өз құнына тұрарлық. Құны аз болғандықтан емес — ол өте жоғары. Бірақ балама нұсқа — қаржылық қолжетімділік географиямен, мәртебемен және байланыстармен анықталатын әлем бұдан да нашар. Технология мұны өзгертуге көмектесе алады. Бірақ ол мұны жалғыз істей алмайды. Ол үшін құру, реттеу, жүйелі түрде жаңарту және жақсарту сияқты ауыр жұмыстарды істеуге дайын адамдар қажет.

Мен әлі де осы жұмыспен айналысып жүрмін. Бұрынғыдан тынышырақ. Абайлап. Не нәрсенің бұрыс кетуі мүмкін екенін терең түсініп, оның алдын алуға көбірек күш салып жүрмін. Миссия өзгерген жоқ, бірақ әдіс өзгерді. Мақсат — әлі де ақша бостандығын ілгерілету. Ол мақсатқа апаратын жол мен бұрын ойлағаннан әлдеқайда бұралаң болып шықты.

Егер осы жерге дейін оқысаңыз, менің оқиғамнан не түюге болады деп ойлайтын шығарсыз. Менде әлі нақты жауап жоқ. Мен әлі де осыны бастан кешіп жатырмын, әлі де зерттеп, қателіктер жіберіп, олардан сабақ алуға тырысудамын. Бірақ менің жеткізгім келетін бір нәрсе бар: бостандық — бұл шынайы, ол құнды және оның бағасы бар. Оған соқыр сезіммен ұмтылмаңыз. Ол ешқандай міндеттемесіз келеді деп ойламаңыз. Сіздің бостандығыңыз басқаларға жақсы немесе жаман әсер етуі мүмкін екенін ұмытпаңыз.

Ақша бостандығы үшін күресуге тұрарлық. Мен ол үшін күрестім. Мен оның ақысын төледім. Мен қазір қолымнан келетін әдістермен ол үшін күресті жалғастыра беремін. Бірақ мен бұрынғыдан гөрі ойланып, не нәрсенің бәйгеге тігілгенін және оның кімге әсер ететінін сезіне отырып күресемін. Бұл — идеал мен шындықты, уәде мен оның құнын құрметтеудің мен білетін жалғыз жолы.

Оқиға жалғасуда. Жұмыс жалғасуда. Мен де басымнан өткен оқиғалардан өзгеріп, бірақ сеніміме адал болып, жолымды жалғастырамын. Ақша бостандығы — бұл соңғы аялдама емес. Бұл — бағыт. Мен осы бағытта әр қадамымды нық басып келе жатырмын.

Қолжетімділік, сенім, төзімділік, көшбасшылық және пайдаланушылар үшін ұзақ уақыт бойы өнім құру туралы қосымша ойлар.

Келесі беттер кітаптың алдыңғы мазмұнын өзгертпестен оны толықтырады. Олар басты сұрақтарға жаңа қырларынан оралады: қарапайым адамдар қаржылық бостандықты қалай сезінеді, ұйымдар сенімді қалай иеленеді немесе жоғалтады, қауымдастықтар мағынаны қалай қалыптастырады және өнім жасаушылар өз амбицияларын бұрынғыдан да үлкен жауапкершілікпен қалай жүзеге асыра алады.

Мәселеге алғашқы шотын ашқан студенттің көзімен қарай бастағанда, «алғашқы әсер маңызды» деген тіркес мен үшін дерексіз болудан қалды. Мұндай сәттерде қаржылық бостандық қарапайым адамдар оны қорланбай, шатаспай немесе артық кідіріссіз пайдалана алғанда ғана мәнді болады. Кедергі көбіне ауыр сәтсіздік емес, техникалық тұрғыдан көрсетілген, бірақ эмоциялық тұрғыдан күтпеген комиссиялар (fee) еді. Адамдар қаржы жүйесін ішкі мамандар сияқты бағаламайды. Олар жүйенің сақтықты құрметтейтінін, мән-жайды уақтылы түсіндіретінін және қателік түзетілмейтін деңгейге жетпес бұрын оны жөндеуге мүмкіндік беретінін сұрайды. Сондықтан мен реніштен бас тартуға дейінгі аралықта адамға жететін көмек жолдарын құруға қайта-қайта оралдым. Бұл тек техникалық кедергіні ғана емес, қатысудың эмоциялық құнын да төмендетті.

Жағдайды қиындатқан — жауапкершіліктердің қабаттасуы болды. Біз жылдамдық пен тексеруді сақтауға тырысқанда, пайдаланушылардан, реттеушілерден және сыншылардан бір мезгілде үзік-үзік кері байланыс алып отырдық. Мұндай жағдайларда ұйымдар көбіне «театрландырылған» әрекеттерге барады: қаттырақ сөйлеу, жылдам реакция білдіру, ауқымды мәлімдемелер жасау. Мен бұл инстинктке сенбеуді үйрендім. Тұрақтырақ жауап көбіне операциялық сипатта болды: реніштен бас тартуға дейінгі адаммен байланыс жолдары; ақылды тілден бұрын қарапайым тіл; және түсініспеушілік сейілгенше бір шындықты қайталап түсіндіруге дайын болу. Сенімділік жылдамдыққа қарағанда онша жарқын көрінбеуі мүмкін, бірақ пайдаланушылар оны ұзақ есте сақтайды.

Мәселеге алғашқы шотын ашқан студенттің көзімен қарай бастағанда, «алғашқы әсер маңызды» деген тіркес мен үшін дерексіз болудан қалды. Мұндай сәттерде қаржылық бостандық қарапайым адамдар оны қорланбай, шатаспай немесе артық кідіріссіз пайдалана алғанда ғана мәнді болады. Кедергі көбіне ауыр сәтсіздік емес, техникалық тұрғыдан көрсетілген, бірақ эмоциялық тұрғыдан күтпеген комиссиялар еді. Адамдар қаржы жүйесін ішкі мамандар сияқты бағаламайды. Олар жүйенің сақтықты құрметтейтінін, мән-жайды уақтылы түсіндіретінін және қателік түзетілмейтін деңгейге жетпес бұрын оны жөндеуге мүмкіндік беретінін сұрайды. Сондықтан мен реніштен бас тартуға дейінгі аралықта адамға жететін көмек жолдарын құруға қайта-қайта оралдым. Бұл тек техникалық кедергіні ғана емес, қатысудың эмоциялық құнын да төмендетті.

Жағдайды қиындатқан — жауапкершіліктердің қабаттасуы болды. Біз жылдамдық пен тексеруді сақтауға тырысқанда, пайдаланушылардан, реттеушілерден және сыншылардан бір мезгілде үзік-үзік кері байланыс алып отырдық. Мұндай жағдайларда ұйымдар көбіне «театрландырылған» әрекеттерге барады: қаттырақ сөйлеу, жылдам реакция білдіру, ауқымды мәлімдемелер жасау. Мен бұл инстинктке сенбеуді үйрендім. Тұрақтырақ жауап көбіне операциялық сипатта болды: реніштен бас тартуға дейінгі адаммен байланыс жолдары; ақылды тілден бұрын қарапайым тіл; және түсініспеушілік сейілгенше бір шындықты қайталап түсіндіруге дайын болу. Сенімділік жылдамдыққа қарағанда онша жарқын көрінбеуі мүмкін, бірақ пайдаланушылар оны ұзақ есте сақтайды.

Бүгінде менің инстинкттерім риторикаға емес, жүйелі қамқорлыққа көбірек сенеді. Инклюзивтілік тек түсінікті болғанда ғана шынайы болады. Сондай-ақ, мен қолжетімділік сарапшының түсіндірмесіне тәуелді болғанда сәтсіздікке ұшырайды деп есептеймін, өйткені өнім бойынша шешімнен зардап шеккен адамдар оны стратегия ретінде емес; кедергі, жеңілдік, кідіріс немесе абырой ретінде сезінеді. Осы айырмашылықты есте сақтаған жасаушылар уақыт өте келе жақсырақ жүйелер құрады. Тұрақты жүйе — бұл сыннан қашатын жүйе емес; бұл — сын апатқа айналмас бұрын сабақ алатын жүйе.

Көп жағдайда шиеленіс қысқа мерзімді шуды ұзақ мерзімді ақиқат ретінде қабылдау азғыруымен қатар, анықтық пен жеделдікті сақтау қажеттілігінен туындады. Нарықтар шамадан тыс реакцияға итермелейді, ал қоғамдық пайымдар нәзік тұстарды жазалайды, сондықтан батылдықты асығыстықпен шатастыру оңай болды. Мен керісінше нәрсеге сене бастадым. Батылдық көбіне ақылды тілден бұрын қарапайым тілде сөйлеу, қызығушылықтан гөрі қауіпсіздікті қолдайтын әдепкі параметрлерді таңдау және өзара тиімді шешім жоқ деп алдаудан бұрын оның құнын ашық жазу болып табылады. Командаларға қарқынды жоғалтпай, күрделілікті мойындауға рұқсат берілгенде, олар тұрақты бола түседі.

Меніңше, жауап — прогрестен күдіктену емес. Жауап — прогресті оның салдарымен шынайырақ байланыстыру. Қолжетімділік сарапшының түсіндірмесіне тәуелді болғанда сәтсіздікке ұшырайды. Кішігірім транзакцияларда абырой (dignity) маңызды. Мұндағы мәселе тек сақтық үшін сақтық емес. Мәселе — кеңірек қолжетімділіктің тарылған эмпатияға тәуелді болмауын қамтамасыз ету. Нағыз сенім көптеген компаниялар «операциялық деталь» ретінде елемейтін қарапайым сәттерде қалыптасады.

Жұмыстың нақты кезектілігі болған жоқ. Біз күн басталмай жатып шаршаған командаларға бейімделе отырып, автоматтандыру мен адами пайымдау туралы ойлауға мәжбүр болдық, ал бұл қабаттасу әрбір әлсіз әдетті әшкереледі. Мұндай жағдайларда тіпті кішкентай күнделікті жұмыс та үлкен маңызға ие болуы мүмкін. «Қызығушылықтан гөрі қауіпсіздікті қолдайтын әдепкі параметрлер» тұрақтылықтың бір түрін берді. «Реніштен бас тартуға дейінгі адаммен байланыс жолдары» басқа түрін берді. Олар бірлесе отырып, шулы ортада дұрыс пайымдау жасау үшін жеткілікті тәртіп орнатты.

Уақыт өте келе мен қарапайым стандартқа оралдым. Кішігірім транзакцияларда абырой маңызды, өйткені пайдаланушылар экранның сыртында нақты міндеттемелерді орындайды. Инклюзивтілік тек түсінікті болғанда ғана шынайы болады, өйткені абайсыз шешімнің құны сирек жағдайда ғана диаграммамен немесе метрикамен шектеледі. Бұл стандарт орта қайтадан шулы болған кезде мен ең көп сенетін стандартқа айналды. Болашақ — салдармен байланысты үзбей, нық сеніммен қозғала алатын жасаушыларға тиесілі.

Командалар пайдаланушылар алдында неге қарыздар екені мен үшін әр жолы айқындала түсті: мен алғашқы шотын ашқан студенттің техникалық тұрғыдан жарияланған, бірақ эмоциялық тұрғыдан күтпеген комиссияларға тап болғанын көргенде түсіндім. Мұндай сәттер менмендікті жояды. Өнімнің қағаз жүзінде ғана қолжетімділік ұсынатынын немесе қатысуды шынымен жеңілдететінін көруге болатын еді. Индустрияның күрделілігіне қарамастан, негізгі сұрақ қарапайым болып қалды: біз келесі дұрыс шешімді қолжетімді еттік пе? Мен реніштен бас тартуға дейінгі адаммен байланыс жолдарына сендім, өйткені ол бұл сұрақты командалар нақты орындай алатын іске айналдырды.

Мен бұл сынақты тек бір басты мәселеге дейін азайтуға болады деп сирек сезіндім. Біз өсу мен тежеуді қатар алып жүрдік, сонымен бірге қоғамдық күтулер мен операциялық шындық арасындағы тұрақты сәйкессіздікті қабылдадық, бұл кез келген қысқа жолдың жасырын құны бар екенін білдірді. Ең жақсы сақталған әдістер ерлік емес еді. Олар операциялық тұрғыдан қарапайым болды: реніштен бас тартуға дейінгі адаммен байланыс жолдары, содан кейін ақылды тілден бұрын қарапайым тіл, содан кейін алғашқы түсініктеме пайдаланушыда әлі де күмән қалдырса, тағы бір түсініктеме беру. Қайталау — бұл жарқын дүние емес, бірақ сенім көбіне осы жерде қайта құрылады.

Өткенге қарасам, менің көзқарасым тарылып, нығая түсті. Инклюзивтілік тек түсінікті болғанда ғана шынайы болады. Қолжетімділік сарапшының түсіндірмесіне тәуелді болғанда сәтсіздікке ұшырайды. Командалар әрбір көрсеткіштің (dashboard) артында нақты адамдар тұрғанын есте сақтаса, олар өсуді сылтау ретінде пайдалануды тоқтатып, оны жауапкершілік ретінде қарастыра бастайды. Бұл ауысым өзара тиімді шешімдер қажеттілігін жоймайды, бірақ сол шешімдердің сапасын жақсартады. Сырттан өнімнің жылтырлығы болып көрінетін нәрсе, ішкі жағынан көбіне моральдық тәртіп болып табылады.

«Сигналдар шатаса бастағанда» деген сабақ көбіне драмалық емес, қарапайым көріністерде байқалатын. Ол тұрақсыз жергілікті валютамен жұмыс істейтін саудагердің тәжірибесінде немесе сенімге ие болмай тұрып сенімділікті талап ететін интерфейстерден туындаған тыныш реніште көрінуі мүмкін еді. Осындай кішкентай сәттерде платформаның мәдениеті көрінеді. Не дизайн адамдардың деңгейіне сай келеді, не ол олардан жалғастыру үшін сенімге ие болмас бұрын сарапшы болуды талап етеді. Ақылды тілден бұрын қарапайым тіл маңызды болды, өйткені ол пайдаланушылардың көпшілігі зертханада емес, нақты қысым астында үйреніп жатқан шындықты құрметтеді.

Тәжірибеде бұндай жұмыс сирек жағдайда ғана біржақты болатын. Біз ашықтық пен асыра пайдаланудың алдын алуды теңестіріп отырдық, сонымен бірге жылдам жүйелердің баяу сәтсіздіктерді қымбатқа түскенше жасырып қалу тенденциясымен күрестік. Бұл комбинация ұрандарды жеткіліксіз етті. Команда пайдаланушыларға қамқорлық жасаймыз деп құр уәде бере алмайды; оған стресстен аман қалатын күнделікті жұмыс тәртібі қажет. Мен үшін бұл ақылды тілден бұрын қарапайым тілге сүйенуді, қызығушылықтан гөрі қауіпсіздікті қолдайтын әдепкі параметрлерді нығайтуды және жақсырақ пайымдау жасау үшін кейбір жылдамдықтан бас тартуды білдірді. Бұның ешқайсысы тәуекелді жойған жоқ, бірақ ол біздің жауап беру сипатымызды өзгертті. Ол ұйымды «көрсетілімнен» сенімділікке қарай жылжытты.

Егер мен осы жерде бір қорытындыға келетін болсам, ол жасаушылар жасқанып қозғалуы керек дегенді білдірмейді. Амбицияға салдарды көтере алатын берік негіз қажет. Қолжетімділік сарапшының түсіндірмесіне тәуелді болғанда сәтсіздікке ұшырайды, ал кішігірім транзакцияларда абырой дәл осы себепті маңызды. Компания әрбір кішігірім шешім адамның жүйеге деген сенімін қайта қалыптастыра алатынын түсінгенде, операциялық тәртіп міндетті болып көрінеді. Түсіндіру мен есеп беру мүмкіндігі қолжетімділікпен бірге өскенде, бостандық ұзағырақ сақталады.

Мәселеге үйіне шағын ақша аударымын жіберіп жатқан отбасының көзімен қарай бастағанда, «масштабталатын әдеттер» мен үшін дерексіз болудан қалды. Мұндай сәттерде қаржылық бостандық қарапайым адамдар оны қорланбай, шатаспай немесе артық кідіріссіз пайдалана алғанда ғана мәнді болады. Кедергі көбіне ауыр сәтсіздік емес, ішкі мамандарға анық көрінгенімен, жаңадан келгендерге түсініксіз болып көрінген бейімдеу қадамдары еді. Адамдар қаржы жүйесін ішкі мамандар сияқты бағаламайды. Олар жүйенің сақтықты құрметтейтінін, мән-жайды уақтылы түсіндіретінін және қателік түзетілмейтін деңгейге жетпес бұрын оны жөндеуге мүмкіндік беретінін сұрайды. Сондықтан мен «қызығушылықтан гөрі қауіпсіздікті қолдайтын әдепкі параметрлерге» қайта-қайта оралдым. Бұл тек техникалық кедергіні ғана емес, қатысудың эмоциялық құнын да төмендетті.

Жағдайды қиындатқан — жауапкершіліктердің қабаттасуы болды. Біз тұрақтылық пен бейімделуді сақтауға тырысқанда, түсіндірудегі кішкентай алшақтық сенімдегі әлдеқайда үлкен алшақтық тудыратын жағдайларға тап болдық. Мұндай жағдайларда ұйымдар көбіне «театрландырылған» әрекеттерге барады: қаттырақ сөйлеу, жылдам реакция білдіру, ауқымды мәлімдемелер жасау. Мен бұл инстинктке сенбеуді үйрендім. Тұрақтырақ жауап көбіне операциялық сипатта болды: қызығушылықтан гөрі қауіпсіздікті қолдайтын әдепкі параметрлер; реніштен бас тартуға дейінгі адаммен байланыс жолдары; және түсініспеушілік сейілгенше бір шындықты қайталап түсіндіруге дайын болу. Сенімділік жылдамдыққа қарағанда онша жарқын көрінбеуі мүмкін, бірақ пайдаланушылар оны ұзақ есте сақтайды.

Бүгінде менің инстинкттерім риторикаға емес, жүйелі қамқорлыққа көбірек сенеді. Кішігірім транзакцияларда абырой маңызды. Сондай-ақ, мен инклюзивтілік тек түсінікті болғанда ғана шынайы болады деп есептеймін, өйткені өнім бойынша шешімнен зардап шеккен адамдар оны стратегия ретінде емес; кедергі, жеңілдік, кідіріс немесе абырой ретінде сезінеді. Осы айырмашылықты есте сақтаған жасаушылар уақыт өте келе жақсырақ жүйелер құрады. Тұрақты жүйе — бұл сыннан қашатын жүйе емес; бұл — сын апатқа айналмас бұрын сабақ алатын жүйе.

Мен кешігудің немесе уақыт созудың құны туралы өте практикалық тұрғыда ойлана бастадым. Сынақ ешқашан жиналыста айтылған принциптің сенімді естілуімен өлшенбейтін. Негізгі сынақ — бұл принциптің алғашқы шотын ашқан студент үшін қаншалықты тиімді болғанында еді. Әсіресе, техникалық тұрғыдан ашық көрсетілгенімен, эмоционалды түрде күтпеген комиссиялар салдарынан студенттің күні онсыз да қиындап тұрған сәтте бұл маңызды болды. Мұндай жағдайларда қосу (инклюзия) мен шеттету (эксклюзия) арасындағы айырмашылық таңғаларлықтай аз болуы мүмкін. Кешіктірілген түсініктеме, шамадан тыс жүктелген бет немесе тым жоғары сенімділікті талап ететін әдепкі баптаулар кімнің өзін бұл процеске қосылуға лайықты сезінетінін үнсіз өзгертіп жіберуі мүмкін. Пайдаланушының түңілуі оның қызметтен бас тартуына ұласпай тұрып, тірі адаммен байланыстыратын қолдау жолдары мен үшін маңыздырақ болды, өйткені бұл абстрактілі әділдікті көрінетін мінез-құлыққа айналдырды.

Күнделікті шиеленіс көбінесе техникалық сенімділік пен қоғам алдындағы қарапайымдылықты бір мезетте ұстап тұрудан туындады, бұл ретте қауесеттер түзетулерден гөрі жылдамырақ тарайтын. Нарықтар шектен тыс реакцияға бейім, ал қоғамдық пайымдаулар егжей-тегжейлі нәзіктікті жазалайды, сондықтан шешім қабылдауды асығыстықпен шатастыру қаупі жоғары болды. Мен бұған қарама-қайшы пікірге келдім. Шешімділік көбінесе пайдаланушы түңіліп, бәрін тастап кетпес бұрын оған адамның көмегін жеткізу, күрделі тілден бұрын қарапайым тілді таңдау және ешқандай ымыра жоқ деп өтірік айтқанша, таңдаудың қиындығын ашық жазу болып көрінетін. Командаларға қарқынды жоғалтпай, мәселенің күрделілігін мойындауға рұқсат берілгенде, олар тұрақтырақ бола бастайды.

Меніңше, шешім прогреске күмәнмен қарауда емес. Шешім — прогресті оның салдарымен шынайырақ байланыстыруда. Инклюзия тек ол түсінікті болғанда ғана шынайы болады. Қолжетімділік сарапшының түсіндірмесіне тәуелді болған жерде сәтсіздікке ұшырайды. Мәселе тек сақтық үшін сақ болуда емес. Мәселе — кең ауқымды қолжетімділіктің тарылған эмпатияға (өзге адамның сезімін түсіну қабілетіне) тәуелді болмауын қамтамасыз ету. Нағыз сенім көптеген компаниялар «операциялық егжей-тегжей» деп елемейтін қарапайым сәттерде қалыптасады.

Жұмыстың нақты кезектілігі болған жоқ. Біз жаһандық ауқым мен жергілікті жауапкершілік туралы ойлануға мәжбүр болдық, сонымен бірге әрбір шешімді бірнеше минутқа дейін қысқартатын нарық ауытқуларына бейімделдік, ал бұл процестердің тоғысуы әрбір әлсіз әдетімізді әшкереледі. Мұндай жағдайларда тіпті кішкентай күнделікті іс те пропорционалды емес маңызға ие болуы мүмкін. Күрделі тілден бұрын қарапайым тілді қолдану тұрақтылықтың бір түрін берді. Қызығушылықтан бұрын қауіпсіздікті бірінші орынға қоятын әдепкі баптаулар тағы бір тұрақтылық көзі болды. Олар бірлесе отырып, шулы ортада дұрыс шешімдердің сақталып қалуы үшін жеткілікті тәртіп орнатты.

Уақыт өте келе мен қарапайым стандартқа қайта оралатын болдым. Қолжетімділік сарапшының түсіндірмесіне тәуелді болса, ол сәтсіздікке ұшырайды, өйткені пайдаланушылардың экраннан тыс жерде нақты міндеттемелері бар. Шағын транзакцияларда абырой мен қадір-қасиет маңызды, өйткені ұқыпсыз шешімнің құны сирек жағдайда тек диаграммамен немесе көрсеткішпен шектеледі. Бұл стандарт орта қайтадан шулы болған кезде мен ең көп сенетін стандартқа айналды. Болашақ — салдармен байланысты үзбей, нық сеніммен алға жылжи алатын құрастырушыларға тиесілі.

Мен бұл қиындықты бір ғана басты мәселеге дейін азайтуға болады деп сирек сезінетінмін. Біз жылдамдық пен тексеруді қатар алып жүрдік, сонымен бірге пайдаланушылардан, реттеушілерден және сыншылардан келетін бөлшектенген кері байланысты бір мезетте қабылдадық, бұл кез келген жеңілдетілген жолдың жасырын құны бар екенін білдірді. Ең жақсы сақталған әдеттер — қаһармандық әдеттер емес. Олар операциялық тұрғыдан қарапайым болды: қызығушылықтан бұрын қауіпсіздікті таңдайтын әдепкі баптаулар, содан кейін пайдаланушы түңіліп кетпес бұрын адамға жететін қолдау жолдары, содан кейін бірінші түсіндірмеден кейін де күмән қалған жағдайдағы кезекті түсіндірме. Қайталау — тартымды іс емес, бірақ сенім көбінесе осы жерде қайта қалыптасады.

Өткенге қарасам, менің көзқарасым тарылып, нығая түсті. Шағын транзакцияларда қадір-қасиет маңызды. Инклюзия тек ол түсінікті болғанда ғана шынайы болады. Командалар әрбір бақылау тақтасының артында нақты адамдар тұрғанын есте сақтаса, олар өсуді ақталу үшін пайдалануды доғарып, оған жауапкершілік ретінде қарай бастайды. Бұл ауысым таңдау қиындықтарын жоймайды, бірақ таңдау жасау сапасын жақсартады. Сырттан қарағанда өнімнің керемет өңделгені болып көрінетін нәрсе, ішкі жағында көбінесе моральдық тәртіп болып табылады.

Мен қайта оралатын сұрақтың астарындағы сабақ көбінесе драмалық оқиғалардан емес, қарапайым көріністерден туындайтын. Бұл студенттің алғашқы шотын ашу кезіндегі тәжірибесінен немесе техникалық жағынан жарияланғанымен, эмоционалды түрде күтпеген комиссиялардан туындаған тыныш түңілуден көрінуі мүмкін. Осындай кішкентай сәттерде платформаның мәдениеті айқын көрінеді. Дизайн не адамдарға олар тұрған деңгейде жауап береді, немесе олардан әрі қарай жалғастыруға сенімділік пайда болмай тұрып, сарапшы болуды талап етеді. Пайдаланушы түңіліп кетпес бұрын адамға жететін қолдау жолдары маңызды болды, өйткені бұл пайдаланушылардың көпшілігі зертханада емес, нақты қысым астында білім алып жатқандығын ескеру еді.

Іс жүзінде, бұндай жұмыс сирек жағдайда ғана біржақты болатын. Біз айқындық пен шұғылдықты теңестіріп қана қоймай, қысқа мерзімді шуды ұзақ мерзімді шындық ретінде қабылдау азғыруымен де күрестік. Бұл үйлесім ұрандардың жеткіліксіздігін сездірді. Команда пайдаланушыларға қамқорлық жасауға жай ғана уәде бере алмайды; оған күйзеліске төтеп беретін күнделікті іс-әрекеттер қажет. Мен үшін бұл — пайдаланушы түңілмес бұрын адамға жететін қолдау жолдарына сүйену, күрделі тілдің орнына қарапайым тілді нығайту және жақсырақ шешім қабылдау үшін жылдамдықтың бір бөлігін құрбан етуді қабылдау еді. Мұның ешқайсысы тәуекелді жойған жоқ, бірақ біздің жауап беру сипатымызды өзгертті. Бұл ұйымды жай ғана «көрсеткіш қуудан» сенімділікке қарай бағыттады.

Егер мен осы жерде қайта оралатын қорытынды болса, ол құрастырушылардың қорқақ болуы керектігінде емес. Бұл — амбицияның (асқақ мақсаттың) салдарды көтере алатындай берік негізі болуы керек деген сөз. Инклюзия тек түсінікті болғанда ғана шынайы, ал қолжетімділік сарапшының түсіндірмесіне тәуелді болғанда дәл сол себепті сәтсіздікке ұшырайды. Компания әрбір кішкентай шешім адамның жүйеге деген сенімін қайта қалыптастыра алатынын түсінген кезде, операциялық тәртіп таңдаулы емес, міндетті нәрсе болып көріне бастайды. Түсіндіру мен жауапкершілік қолжетімділікпен бірге өскенде, бостандық ұзағырақ сақталады.

Алғашқы әсердің маңызы мен үшін қауіпті процесті жеңілдетуге тырысқан инженердің көзімен қараған кезде абстрактілі болудан қалды. Мұндай сәттерде әрбір өнім, брендтің көпшілік алдында не айтқанына қарамастан, компанияның нені көбірек бағалайтынын пайдаланушыларға үнсіз үйретеді. Кедергі көбінесе драмалық сәтсіздік емес, сыртқы айқындықтан гөрі ішкі ыңғайлылықты артық көретін дизайн шешімдері болды. Адамдар қаржы жүйесін ішкі қызметкерлер сияқты өлшемейді. Олар жүйенің сақтықты құрметтейтінін, уақытында түсіндіретінін және қателік түзетілмейтін жағдайға жетпес бұрын оны түзетуге мүмкіндік беретінін сұрайды. Сондықтан мен пайдаланушыларға не мүмкін екендігінен бұрын, ненің маңызды екенін айтатын мәтіндерге қайта-қайта оралдым. Бұл тек техникалық кедергіні ғана емес, сонымен қатар қатысудың эмоционалдық құнын да төмендетті.

Жағдайды қиындатқан нәрсе — жауапкершіліктердің тоғысуы еді. Автоматтандыру мен адам пайымын сақтауға тырысқанда, біз күн басталмай жатып шаршаған командалармен де кездестік. Мұндай жағдайларда ұйымдар көбінесе «театрға» жүгінеді: қаттырақ ұрандар, жылдамырақ реакциялар, ауқымдырақ мәлімдемелер. Мен бұл инстинктке сенбеуді үйрендім. Төзімдірек жауап көбінесе операциялық сипатта болды: пайдаланушыларға не мүмкін екендігінен бұрын не маңызды екенін айтатын мәтін; қайтымдылық шынайы болған жердегі қайтымды әрекеттер; және түсініспеушілік азайғанша бір шындықты қайта-қайта түсіндіруге дайын болу. Сенімділік жылдамдыққа қарағанда тартымсыз көрінуі мүмкін, бірақ пайдаланушылар оны ұзақ есте сақтайды.

Бүгінде менің инстинкттерім риторикаға емес, қайталанатын қамқорлыққа көбірек сенеді. Өнім сапасы — бұл көбінесе сенім сапасының басқаша атауы. Сондай-ақ мен қаржы саласындағы дизайн таңдауы этикалық таңдауға айналады деп сенемін, өйткені өнім туралы шешімнен зардап шегетін адамдар оны «стратегия» ретінде қабылдамайды; олар оны кедергі, жеңілдік, кідіріс немесе абырой ретінде сезінеді. Осы айырмашылықты есте сақтайтын құрастырушылар уақыт өте келе жақсырақ жүйелер жасайды. Төзімді жүйе — бұл сыннан қашатын жүйе емес; бұл — сын апатқа айналмай тұрып, одан сабақ алатын жүйе.

Мен адамдардың есінде қалатын кедергілер туралы өте практикалық тұрғыда ойлайтын болдым. Сынақ ешқашан жиналыста айтылған принциптің сенімді естілуімен өлшенбейтін. Сынақ — бұл қолдау көрсету бөлімінің жетекшісі жүзінші рет бірдей шағымды оқығанда, әсіресе мүмкіндіктерді түсіндіретін, бірақ салдарды түсіндірмейтін мәтіндер салдарынан күн онсыз да қиындап тұрғанда сол принциптің қаншалықты төтеп бергенінде еді. Мұндай жағдайларда инклюзия мен эксклюзия арасындағы айырмашылық өте аз болуы мүмкін. Кешіктірілген түсініктеме, шамадан тыс жүктелген бет немесе тым жоғары сенімділікті талап ететін әдепкі баптаулар кімнің өзін әрі қарай жалғастыруға лайықты сезінетінін үнсіз өзгертіп жіберуі мүмкін. Қайтымдылық шынайы болған жердегі қайтымды әрекеттер мен үшін маңыздырақ болды, өйткені бұл абстрактілі әділдікті көрінетін мінез-құлыққа айналдырды.

Күнделікті шиеленіс көбінесе өсу мен тежеуді қатар ұстап тұрудан, сондай-ақ қоғамдық күтулер мен операциялық шындық арасындағы тұрақты алшақтықтан туындады. Нарықтар шектен тыс реакцияға бейім, ал қоғамдық пайымдаулар нәзіктікті жазалайды, сондықтан шешімділікті асығыстықпен шатастыру қаупі жоғары болды. Мен бұған қарама-қайшы пікірге келдім. Шешімділік көбінесе қайтымдылық шынайы болған жердегі қайтымды әрекеттер, пайдаланушы иығына артылатын болжамдар санын азайтатын интерфейстер және ешқандай ымыра жоқ деп өтірік айтқанша, таңдаудың қиындығын ашық жазу болып көрінетін. Командаларға қарқынды жоғалтпай, мәселенің күрделілігін мойындауға рұқсат берілгенде, олар тұрақтырақ бола бастайды.

Меніңше, шешім прогреске күмәнмен қарауда емес. Шешім — прогресті оның салдарымен шынайырақ байланыстыруда. Қаржы саласында дизайн таңдауы этикалық таңдауға айналады. Айқындық шағымдарды (билеттерді) азайтпай тұрып, үрейді басады. Мәселе тек сақтық үшін сақ болуда емес. Мәселе — кең ауқымды қолжетімділіктің тарылған эмпатияға тәуелді болмауын қамтамасыз ету. Нағыз сенім көптеген компаниялар операциялық егжей-тегжей деп елемейтін қарапайым сәттерде қалыптасады.

Қысым астындағы тәртіп тақырыбына қайта оралғанда, мен теориядан бастамаймын. Мен толып кеткен жол картасына басымдық беріп жатқан өнім менеджерінен және техникалық жағынан дәл, бірақ эмоционалды түрде пайдасыз ескертулерден бастаймын. Дәл осы жерде бостандық туралы риторика өзінің операциялық сынағынан өтеді. Егер адамдар әрекет жасамас бұрын ниеттің астарын түсінуге мәжбүр болса, демек жүйе оларға тым ауыр жүк артып отыр. Пайдаланушы иығына артылатын болжамдар санын азайтатын интерфейстер құнды болды, өйткені ол жауапкершілікті пайдаланушыдан құрастырушыға — шын мәнінде тиесілі жеріне қайтарды.

Жұмыстың нақты кезектілігі болған жоқ. Біз ашықтық пен теріс пайдаланудың алдын алу туралы ойлануға мәжбүр болдық, сонымен бірге жылдам жүйелердің баяу сәтсіздіктерді олар қымбатқа түскенше жасыру үрдісіне бейімделдік, ал бұл процестердің тоғысуы әрбір әлсіз әдетімізді әшкереледі. Мұндай жағдайларда тіпті кішкентай күнделікті іс те пропорционалды емес маңызға ие болуы мүмкін. Пайдаланушы иығына артылатын болжамдар санын азайтатын интерфейстер тұрақтылықтың бір түрін берді. Пайдаланушыларға не мүмкін екендігінен бұрын не маңызды екенін айтатын мәтіндер тағы бір тұрақтылық көзі болды. Олар бірлесе отырып, шулы ортада дұрыс шешімдердің сақталып қалуы үшін жеткілікті тәртіп орнатты.

Уақыт өте келе мен қарапайым стандартқа қайта оралатын болдым. Айқындық шағымдарды азайтпай тұрып, үрейді басады, өйткені пайдаланушылардың экраннан тыс жерде нақты міндеттемелері бар. Өнім сапасы — бұл көбінесе сенім сапасының басқаша атауы, өйткені ұқыпсыз шешімнің құны сирек жағдайда тек диаграммамен немесе көрсеткішпен шектеледі. Бұл стандарт орта қайтадан шулы болған кезде мен ең көп сенетін стандартқа айналды. Болашақ — салдармен байланысты үзбей, нық сеніммен алға жылжи алатын құрастырушыларға тиесілі.

Командалардың пайдаланушылар алдындағы міндеті мен үшін айқындала түсті. Мен бұған қауіпті процесті жеңілдетуге тырысқан инженердің сыртқы айқындықтан гөрі ішкі ыңғайлылықты артық көретін дизайн шешімдеріне тап болғанын көрген сайын көз жеткіздім. Мұндай сәттер бос мақтанды сырып тастайды. Өнімнің қағаз жүзінде ғана қолжетімділік ұсынатынын немесе қатысуды шынымен жеңілдететінін осы кезде көруге болады. Индустрияның күрделілігіне қарамастан, негізгі сұрақ қарапайым болып қалды: біз келесі дұрыс шешімді қолжетімді еттік пе? Мен пайдаланушыларға не мүмкін екендігінен бұрын не маңызды екенін айтатын мәтіндерге сендім, өйткені бұл сұрақты командалар нақты істей алатын әрекетке айналдырды.

Мен бұл қиындықты бір ғана басты мәселеге дейін азайтуға болады деп сирек сезінетінмін. Біз бірізділік пен бейімделуді қатар алып жүрдік, сонымен бірге түсіндірудегі кішкентай бостық сенімдегі үлкен алшақтыққа алып келетін жағдайлармен де кездестік, бұл кез келген жеңілдетілген жолдың жасырын құны бар екенін білдірді. Ең жақсы сақталған әдеттер — қаһармандық әдеттер емес. Олар операциялық тұрғыдан қарапайым болды: пайдаланушыларға не мүмкін екендігінен бұрын не маңызды екенін айтатын мәтін, содан кейін қайтымдылық шынайы болған жердегі қайтымды әрекеттер, содан кейін бірінші түсіндірмеден кейін де күмән қалған жағдайдағы кезекті түсіндірме. Қайталау — тартымды іс емес, бірақ сенім көбінесе осы жерде қайта қалыптасады.

Өткенге қарасам, менің көзқарасым тарылып, нығая түсті. Өнім сапасы — бұл көбінесе сенім сапасының басқаша атауы. Қаржы саласында дизайн таңдауы этикалық таңдауға айналады. Командалар әрбір бақылау тақтасының артында нақты адамдар тұрғанын есте сақтаса, олар өсуді ақталу үшін пайдалануды доғарып, оған жауапкершілік ретінде қарай бастайды. Бұл ауысым таңдау қиындықтарын жоймайды, бірақ таңдау жасау сапасын жақсартады. Сырттан қарағанда өнімнің керемет өңделгені болып көрінетін нәрсе, ішкі жағында көбінесе моральдық тәртіп болып табылады.

Сигналдар шуға айналғанда сабағы көбінесе драмалық оқиғалардан емес, қарапайым көріністерден туындайтын. Бұл қолдау көрсету бөлімінің жетекшісі жүзінші рет бірдей шағымды оқығанда немесе мүмкіндіктерді түсіндіретін, бірақ салдарды түсіндірмейтін мәтіндерден туындаған тыныш түңілуден көрінуі мүмкін. Осындай кішкентай сәттерде платформаның мәдениеті айқын көрінеді. Дизайн не адамдарға олар тұрған деңгейде жауап береді, немесе олардан әрі қарай жалғастыруға сенімділік пайда болмай тұрып, сарапшы болуды талап етеді. Қайтымдылық шынайы болған жердегі қайтымды әрекеттер маңызды болды, өйткені бұл пайдаланушылардың көпшілігі зертханада емес, нақты қысым астында білім алып жатқандығын ескеру еді.

Іс жүзінде, бұндай жұмыс сирек жағдайда ғана біржақты болатын. Біз техникалық сенімділік пен қоғам алдындағы қарапайымдылықты теңестіріп қана қоймай, түзетулерден гөрі жылдамырақ тарайтын қауесеттермен де күрестік. Бұл үйлесім ұрандардың жеткіліксіздігін сездірді. Команда пайдаланушыларға қамқорлық жасауға жай ғана уәде бере алмайды; оған күйзеліске төтеп беретін күнделікті іс-әрекеттер қажет. Мен үшін бұл — қайтымдылық шынайы болған жердегі қайтымды әрекеттерге сүйену, пайдаланушы иығына артылатын болжамдар санын азайтатын интерфейстерді нығайту және жақсырақ шешім қабылдау үшін жылдамдықтың бір бөлігін құрбан етуді қабылдау еді. Мұның ешқайсысы тәуекелді жойған жоқ, бірақ біздің жауап беру сипатымызды өзгертті. Бұл ұйымды жай ғана «көрсеткіш қуудан» сенімділікке қарай бағыттады.

Егер мен осы жерде қайта оралатын қорытынды болса, ол құрастырушылардың қорқақ болуы керектігінде емес. Бұл — амбицияның салдарды көтере алатындай берік негізі болуы керек деген сөз. Қаржы саласында дизайн таңдауы этикалық таңдауға айналады және айқындық шағымдарды азайтпай тұрып үрейді басады, себебі дәл осы принцип жұмыс істейді. Компания әрбір кішкентай шешім адамның жүйеге деген сенімін қайта қалыптастыра алатынын түсінген кезде, операциялық тәртіп таңдаулы емес, міндетті нәрсе болып көріне бастайды. Түсіндіру мен жауапкершілік қолжетімділікпен бірге өскенде, бостандық ұзағырақ сақталады.

Жұмыстың нақты реттілігі болған жоқ. Біз күн басталмай жатып шаршаған командаларға бейімделе отырып, автоматтандыру мен адамның пайымдауы туралы ойлануға мәжбүр болдық және бұл сәйкессіздік әрбір әлсіз әдетті айқын көрсетті. Мұндай жағдайларда тіпті кішігірім күнделікті іс-әрекеттің де маңызы зор болуы мүмкін. Жағдай қиындағанда жадыны сақтайтын жазбаша шешімдер журналдары тұрақтылықтың бір түрін қамтамасыз етті. Жауапкершілікті нақтылайтын кідірістер тағы бір тұрақтылық берді. Олар бірге шулы ортада дұрыс шешім қабылдауға мүмкіндік беретіндей жеткілікті тәртіп орнатты.

Уақыт өте келе мен қарапайым стандартқа қайта оралатын болдым. Уақытты дұрыс таңдау асықпауға батылдық танытуды да қамтиды, өйткені пайдаланушылардың экраннан тыс нақты міндеттемелері бар. Жылдамдық тек тақырыптарға емес, пайдаланушыларға қызмет етуі керек, себебі ұқыпсыз шешімнің құны сирек жағдайда тек диаграмма немесе метрикамен (өлшем бірлігімен) шектеледі. Қоршаған орта қайтадан шулы бола бастағанда, бұл стандарт мен ең көп сенетін стандартқа айналды. Болашақ — зардаптармен байланысты үзбей, нық сеніммен әрекет ете алатын құрылтайшыларға тиесілі. 340

Мен бұл мәселені бір ғана басты мәселеге дейін азайтуға болады деп сирек сезіндім. Біз өсім мен тежеуді қатар алып жүрдік, сонымен бірге қоғамдық күтулер мен операциялық шындық арасындағы тұрақты сәйкессіздікті қабылдадық, бұл кез келген қысқа жолдың жасырын шығыны бар екенін білдірді. Ең жақсы сақталған әдеттер ерлікке толы әдеттер емес еді. Олар операциялық тұрғыдан қарапайым болды: жауапкершілікті нақтылайтын кідірістер, содан кейін қайтымды эксперименттерді қайтымсыз міндеттемелерден бөлетін шығару (релиз) әдеттері, кейін бірінші түсіндіруден соң пайдаланушыларда әлі де күмән қалған кездегі келесі түсіндірме. Қайталау — тартымды емес, бірақ сенім көбіне осы жерде қайта орнығады.

Өткенге қарасам, менің көзқарасым тарылып, нығая түсті. Жылдамдық тек тақырыптарға емес, пайдаланушыларға қызмет етуі керек. Тежеу — амбицияға қарама-қайшы емес. Командалар әрбір бақылау тақтасының артында нақты адамдар тұрғанын есте сақтаса, олар өсімді сылтау ретінде пайдалануды тоқтатып, оған жауапкершілік ретінде қарай бастайды. Бұл өзгеріс өзара ымыраларды жоймайды, бірақ сол ымыралардың жасалу сапасын жақсартады. Сыртынан өнімнің мінсіздігі болып көрінетін нәрсе, ішкі жағынан көбіне моральдық тәртіп болып табылады. 341

Іс жүзінде бұл жұмыс сирек жағдайда бір ғана бағытта болды. Біз ашықтық пен теріс пайдаланудың алдын алуды теңестіріп отырдық, сонымен қатар жылдам жүйелердің баяу сәтсіздіктерді қымбатқа түскенше жасырып қалу үрдісімен күрестік. Бұл комбинация ұрандарды жеткіліксіз етіп көрсетті. Команда пайдаланушыларға қамқорлық жасауға жай ғана уәде бере алмайды; оған күйзеліске төтеп беретін күнделікті істер қажет. Мен үшін бұл қайтымды эксперименттерді қайтымсыз міндеттемелерден бөлетін шығару әдеттеріне сүйенуді, жағдай қиындағанда жадыны сақтайтын жазбаша шешімдер журналдарын нығайтуды және жақсырақ пайымдау үшін кейбір жылдамдықтан бас тарту керектігін қабылдауды білдірді. Осының ешқайсысы тәуекелді жойған жоқ, бірақ бұл біздің жауап беру сипатымызды өзгертті. Бұл ұйымды жай ғана нәтиже көрсетуден сенімділікке қарай бағыттады.

Егер мен осы жерде қайта оралатын қорытынды болса, ол құрылтайшылар тартыншақ болуы керек дегенді білдірмейді. Бұл амбицияның зардаптарды арқалай алатындай берік негізі болуы керек дегенді білдіреді. Тежеу — амбицияға қарама-қайшы емес және дәл сол себепті уақытты дұрыс таңдау асықпауға батылдық танытуды қамтиды. Компания әрбір кішкентай шешім адамның жүйеге деген сенімін қайта қалыптастыра алатынын түсінгеннен кейін, операциялық тәртіп міндетті емес нәрсе болып көрінуін тоқтатады. Түсіндіру мен есеп беру мүмкіндігі қолжетімділікпен бірге өскенде, еркіндік ұзағырақ сақталады. 342

Жағдайды қиындатқан нәрсе — жауапкершіліктердің бірін-бірі жабуы. Тұрақтылық пен бейімделуді сақтауға тырысқанда, біз түсіндірудегі кішкентай алшақтық сенімдегі әлдеқайда үлкен алшақтықты тудыратын жағдайларға тап болдық. Мұндай жағдайларда ұйымдар көбіне «театрға» жүгінеді: қаттырақ сөздер, жылдамырақ реакциялар, кеңірек мәлімдемелер. Мен бұл инстинктке сенбеуді үйрендім. Төзімдірек жауап әдетте операциялық сипатта болды: жағдай қиындағанда жадыны сақтайтын жазбаша шешімдер журналдары; жауапкершілікті нақтылайтын кідірістер; және түсініспеушілік азайғанша сол шындықты түсіндіре беруге дайын болу. Сенімділік жылдамдыққа қарағанда тартымдылығы аздау, бірақ пайдаланушылар оны ұзағырақ есте сақтайды.

Менің бүгінгі түйсіктерім риторикаға (әсем сөзге) аса таңданбайды, одан көрі қайталанатын қамқорлыққа көбірек сенеді. Уақытты дұрыс таңдау асықпауға батылдық танытуды қамтиды. Мен сондай-ақ жылдамдық тек тақырыптарға емес, пайдаланушыларға қызмет етуі керек деп сенемін, өйткені өнім бойынша шешім қабылдаудан зардап шеккен адамдар оны стратегия ретінде емес; кедергі, жеңілдік, кідіріс немесе абырой ретінде қабылдайды. Осы айырмашылықты есте сақтайтын құрылтайшылар уақыт өте келе жақсырақ жүйелер жасайды. Төзімді жүйе — бұл сыннан қашатын жүйе емес; бұл сын апатқа айналмай тұрып үйренетін жүйе. 343

Көптеген күндері шиеленіс техникалық сенімділік пен қоғамдық қарапайымдылықты, түзетулерден гөрі жылдам таралатын өсек-аяңмен бір мезгілде ұстап тұрудан туындады. Нарықтар шамадан тыс реакцияға итермелейді, ал қоғамдық нарративтер (баяндар) нәзік тұстарды жазалайды, сондықтан шешімталдықты асығыстықпен шатастыру оңай болды. Мен керісінше сенетін болдым. Шешімталдық көбіне жауапкершілікті нақтылайтын кідірістерге, қайтымды эксперименттерді қайтымсыз міндеттемелерден бөлетін шығару әдеттеріне және ешқандай ымыра жоқ деп өтірік айтқанша, сол ымыраны жазып қоюға ұқсайтын. Командаларға қарқынды жоғалтпай, күрделілікті мойындауға рұқсат берілгенде, олар тұрақтырақ болады.

Менің ойымша, шешім прогреске күмәнмен қарау емес. Менің ойымша, шешім — прогресті оның зардаптарымен шынайырақ байланыстыру. Жылдамдық тек тақырыптарға емес, пайдаланушыларға қызмет етуі керек. Тежеу — амбицияға қарама-қайшы емес. Мәселе сақтықтың өзінде емес. Мәселе — кеңірек қолжетімділіктің тар эмпатияға (жанашырлыққа) тәуелді болмауын қамтамасыз етуде. Нақты сенім көптеген компаниялар операциялық егжей-тегжей ретінде елемеуге бейім қарапайым сәттерде қалыптасады. 344

Жұмыстың нақты реттілігі болған жоқ. Біз жаһандық ауқым мен жергілікті жауапкершілік туралы ойлануға мәжбүр болдық, сонымен бірге әрбір шешімді минуттарға дейін қысқартатын нарықтық құбылыстарға бейімделдік, және бұл сәйкессіздік әрбір әлсіз әдетті айқын көрсетті. Мұндай жағдайларда тіпті кішігірім күнделікті іс-әрекеттің де маңызы зор болуы мүмкін. Қайтымды эксперименттерді қайтымсыз міндеттемелерден бөлетін шығару әдеттері тұрақтылықтың бір түрін қамтамасыз етті. Жағдай қиындағанда жадыны сақтайтын жазбаша шешімдер журналдары тағы бір тұрақтылық берді. Олар бірге шулы ортада дұрыс шешім қабылдауға мүмкіндік беретіндей жеткілікті тәртіп орнатты.

Уақыт өте келе мен қарапайым стандартқа қайта оралатын болдым. Тежеу — амбицияға қарама-қайшы емес, өйткені пайдаланушылардың экраннан тыс нақты міндеттемелері бар. Уақытты дұрыс таңдау асықпауға батылдық танытуды қамтиды, өйткені ұқыпсыз шешімнің құны сирек жағдайда тек диаграмма немесе метрикамен шектеледі. Қоршаған орта қайтадан шулы бола бастағанда, бұл стандарт мен ең көп сенетін стандартқа айналды. Болашақ — зардаптармен байланысты үзбей, нық сеніммен әрекет ете алатын құрылтайшыларға тиесілі. 345

Мен бұл мәселені бір ғана басты мәселеге дейін азайтуға болады деп сирек сезіндім. Біз жылдамдық пен тексеруді қатар алып жүрдік, сонымен бірге пайдаланушылардан, реттеушілерден және сыншылардан бір уақытта келетін үзік-үзік кері байланыстарды қабылдадық, бұл кез келген қысқа жолдың жасырын шығыны бар екенін білдірді. Ең жақсы сақталған әдеттер ерлікке толы әдеттер емес еді. Олар операциялық тұрғыдан қарапайым болды: жағдай қиындағанда жадыны сақтайтын жазбаша шешімдер журналдары, содан кейін жауапкершілікті нақтылайтын кідірістер, кейін бірінші түсіндіруден соң пайдаланушыларда әлі де күмән қалған кездегі келесі түсіндірме. Қайталау — тартымды емес, бірақ сенім көбіне осы жерде қайта орнығады.

Өткенге қарасам, менің көзқарасым тарылып, нығая түсті. Уақытты дұрыс таңдау асықпауға батылдық танытуды қамтиды. Жылдамдық тек тақырыптарға емес, пайдаланушыларға қызмет етуі керек. Командалар әрбір бақылау тақтасының артында нақты адамдар тұрғанын есте сақтаса, олар өсімді сылтау ретінде пайдалануды тоқтатып, оған жауапкершілік ретінде қарай бастайды. Бұл өзгеріс өзара ымыраларды жоймайды, бірақ сол ымыралардың жасалу сапасын жақсартады. Сыртынан өнімнің мінсіздігі болып көрінетін нәрсе, ішкі жағынан көбіне моральдық тәртіп болып табылады. 346

Іс жүзінде бұл жұмыс сирек жағдайда бір ғана бағытта болды. Біз айқындық пен шұғылдықты теңестіріп отырдық, сонымен қатар қысқа мерзімді шуды ұзақ мерзімді шындық ретінде қабылдау азғыруымен күрестік. Бұл комбинация ұрандарды жеткіліксіз етіп көрсетті. Команда пайдаланушыларға қамқорлық жасауға жай ғана уәде бере алмайды; оған күйзеліске төтеп беретін күнделікті істер қажет. Мен үшін бұл жауапкершілікті нақтылайтын кідірістерге сүйенуді, қайтымды эксперименттерді қайтымсыз міндеттемелерден бөлетін шығару әдеттерін нығайтуды және жақсырақ пайымдау үшін кейбір жылдамдықтан бас тарту керектігін қабылдауды білдірді. Осының ешқайсысы тәуекелді жойған жоқ, бірақ бұл біздің жауап беру сипатымызды өзгертті. Бұл ұйымды жай ғана нәтиже көрсетуден сенімділікке қарай бағыттады.

Егер мен осы жерде қайта оралатын қорытынды болса, ол құрылтайшылар тартыншақ болуы керек дегенді білдірмейді. Бұл амбицияның зардаптарды арқалай алатындай берік негізі болуы керек дегенді білдіреді. Жылдамдық тек тақырыптарға емес, пайдаланушыларға қызмет етуі керек, және дәл сол себепті тежеу амбицияға қарама-қайшы емес. Компания әрбір кішкентай шешім адамның жүйеге деген сенімін қайта қалыптастыра алатынын түсінгеннен кейін, операциялық тәртіп міндетті емес нәрсе болып көрінуін тоқтатады. Түсіндіру мен есеп беру мүмкіндігі қолжетімділікпен бірге өскенде, еркіндік ұзағырақ сақталады. 347

Жағдайды қиындатқан нәрсе — жауапкершіліктердің бірін-бірі жабуы. Автоматтандыру мен адамның пайымдауын сақтауға тырысқанда, біз күн басталмай жатып шаршаған командаларға тап болдық. Мұндай жағдайларда ұйымдар көбіне «театрға» жүгінеді: қаттырақ сөздер, жылдамырақ реакциялар, кеңірек мәлімдемелер. Мен бұл инстинктке сенбеуді үйрендім. Төзімдірек жауап әдетте операциялық сипатта болды: қақтығыс жария болмай тұрып басталған диалог; инженерлерге де, реттеушілерге де түсінікті бақылау тетіктері; және түсініспеушілік азайғанша сол шындықты түсіндіре беруге дайын болу. Сенімділік жылдамдыққа қарағанда тартымдылығы аздау, бірақ пайдаланушылар оны ұзағырақ есте сақтайды.

Менің бүгінгі түйсіктерім риторикаға аса таңданбайды, одан көрі қайталанатын қамқорлыққа көбірек сенеді. Беделді қалпына келтіргеннен гөрі, оны сақтап қалу оңайырақ. Мен сондай-ақ құрметпен қарым-қатынас жасау әлсіздік емес деп сенемін, өйткені өнім бойынша шешім қабылдаудан зардап шеккен адамдар оны стратегия ретінде емес; кедергі, жеңілдік, кідіріс немесе абырой ретінде қабылдайды. Осы айырмашылықты есте сақтайтын құрылтайшылар уақыт өте келе жақсырақ жүйелер жасайды. Төзімді жүйе — бұл сыннан қашатын жүйе емес; бұл сын апатқа айналмай тұрып үйренетін жүйе. 348

349

350

351

352

353

354

355

356

357

Жағдайды қиындатқан нәрсе — жауапкершіліктердің бір-бірімен түйісуі болды. Ашықтықты сақтауға және теріс пайдаланудың алдын алуға тырысқанда, біз жылдам жүйелердің баяу сәтсіздіктерді қымбатқа түскенше жасырып қалатын бейімділігіне тап болдық. Мұндай жағдайларда ұйымдар көбінесе «театрға» жүгінеді: қаттырақ сөздер, жылдамырақ реакциялар, ауқымдырақ мәлімдемелер. Мен бұл түйсікке сенбеуді үйрендім. Төзімдірек жауап әдетте операциялық сипатта болды: кінәлаудан бұрын үйренуге бағытталған постмортемдер; жағымсыз жаңалықтарға арналған ортақ тіл; және түсініспеушілік азайғанша бір шындықты қайталап түсіндіруге дайын болу. Сенімділік жылдамдыққа қарағанда онша жарқын көрінбеуі мүмкін, бірақ пайдаланушылар оны ұзағырақ есте сақтайды.

Бүгінде менің түйсігім пафосты сөздерге азырақ таңғалады және қайталанатын қамқорлыққа көбірек сенеді. Дүрбелең көмескіліктен таралады. Сондай-ақ, ұйымдар өздерінің ең қолайсыз сәттеріне дайын болғанда адамгершілігі мол бола түседі деп сенемін, өйткені өнімге қатысты шешімнен зардап шеккен адамдар оны стратегия ретінде емес; кедергі, жеңілдік, кідіріс немесе абырой ретінде қабылдайды. Осы айырмашылықты есте сақтайтын құрылтайшылар уақыт өте келе жақсырақ жүйелер жасайды. Төзімді жүйе — бұл сыннан қашатын жүйе емес; бұл сын апатқа айналғанша үйренетін жүйе.

358

67

«Алғашқы әсер маңызды» ұғымы мен үшін бірінші кезекте нені хабарлау керектігін шешетін менеджердің көзімен қарай бастаған сәттен бастап дерексіз болуын тоқтатты. Мұндай қысымға толы сәттерде мәдениет жай ғана плакат болудан қалып, сценарий істен шыққанда адамдардың нақты іс-әрекеттерінің үлгісіне айналады. Кедергі көбінесе драмалық сәтсіздік емес, керісінше адалдық сезімі адамдарды ащы шындықтан қашуға мәжбүр еткен сәттер болды. Адамдар қаржылық жүйені инсайдерлер сияқты өлшемейді. Олар жүйенің сақтыққа мән беретінін, өзін уақытылы түсіндіретінін және қателік түзетілмейтін күйге жетпес бұрын түзетуге мүмкіндік беретінін сұрайды. Сондықтан мен үнемі кінәлаудан бұрын үйренуге бағытталған постмортемдерге жүгініп отырдым. Бұл тек техникалық үйкелісті ғана емес, сонымен қатар қатысудың эмоционалдық шығынын да азайтты.

Жағдайды қиындатқан нәрсе — жауапкершіліктердің бір-бірімен түйісуі болды. Ашықтықты сақтауға және теріс пайдаланудың алдын алуға тырысқанда, біз жылдам жүйелердің баяу сәтсіздіктерді қымбатқа түскенше жасырып қалатын бейімділігіне тап болдық. Мұндай жағдайларда ұйымдар көбінесе «театрға» жүгінеді: қаттырақ сөздер, жылдамырақ реакциялар, ауқымдырақ мәлімдемелер. Мен бұл түйсікке сенбеуді үйрендім. Төзімдірек жауап әдетте операциялық сипатта болды: кінәлаудан бұрын үйренуге бағытталған постмортемдер; жағымсыз жаңалықтарға арналған ортақ тіл; және түсініспеушілік азайғанша бір шындықты қайталап түсіндіруге дайын болу. Сенімділік жылдамдыққа қарағанда онша жарқын көрінбеуі мүмкін, бірақ пайдаланушылар оны ұзағырақ есте сақтайды.

Бүгінде менің түйсігім пафосты сөздерге азырақ таңғалады және қайталанатын қамқорлыққа көбірек сенеді. Дүрбелең көмескіліктен таралады. Сондай-ақ, ұйымдар өздерінің ең қолайсыз сәттеріне дайын болғанда адамгершілігі мол бола түседі деп сенемін, өйткені өнімге қатысты шешімнен зардап шеккен адамдар оны стратегия ретінде емес; кедергі, жеңілдік, кідіріс немесе абырой ретінде қабылдайды. Осы айырмашылықты есте сақтайтын құрылтайшылар уақыт өте келе жақсырақ жүйелер жасайды. Төзімді жүйе — бұл сыннан қашатын жүйе емес; бұл сын апатқа айналғанша үйренетін жүйе.

358

Мен адамдардың есінде қалатын үйкеліс туралы өте практикалық тұрғыда ойлайтын болдым. Сынақ ешқашан жиналыста айтылған қағиданың қаншалықты сенімді естілетінінде болған емес. Сынақ — бұл қағиданың пайдаланушының ренішін қабылдайтын бірінші шептегі қызметкер үшін, әсіресе ұзақ мерзімді салдарды үнсіз жинақтаған қысқа мерзімді түзетулермен күрделенген күнде қаншалықты төтеп беретінінде болды. Мұндай жағдайларда қосу мен алып тастау арасындағы айырмашылық таңқаларлықтай аз болуы мүмкін. Кешіктірілген түсіндіру, шамадан тыс жүктелген бет немесе тым үлкен сенімділікті көздейтін әдепкі параметр адамның ары қарай жалғастыруға деген ниетін үнсіз өзгертіп жіберуі мүмкін. Жағымсыз жаңалықтарға арналған ортақ тіл мен үшін маңызды бола түсті, өйткені ол дерексіз әділдікті көрінетін мінез-құлыққа айналдырды.

Көптеген күндері шиеленіс жүйелілік пен бейімделуді бір уақытта ұстап тұру қажеттілігінен туындады, мұнда түсіндірудегі кішкене алшақтық сенімдегі әлдеқайда үлкен алшақтықты тудырды. Нарықтар шектен тыс реакцияға итермелейді, ал қоғамдық нарративтер нәзік нюанстарды жазалайды, сондықтан батылдықты асығыстықпен шатастыруға бейімділік болды. Мен керісінше нәрсеге сене бастадым. Батылдық көбінесе жағымсыз жаңалықтар үшін ортақ тіл табу, эскалацияның нақты шектері және ешқандай ымыра жоқ деп өтірік айтпас бұрын, сол ымыраны жазып алу сияқты көрінетін. Командалар қарқынды жоғалтпай, күрделілікті мойындауға рұқсат етілгенде тұрақтырақ болады.

Меніңше, жауап прогреске күмәнмен қарау емес. Меніңше, жауап — прогресті оның салдарымен адалырақ байланыстыру. Ұйымдар өздерінің ең қолайсыз сәттеріне дайын болғанда адамгершілігі мол бола түседі. Мәдениет декларацияларда емес, әдепкі параметрлерде көрінеді. Мәселе сақтықтың өзінде емес. Мәселе — кеңірек қолжетімділіктің тар эмпатияға тәуелді болмауын қамтамасыз етуде. Нағыз сенім көптеген компаниялар операциялық деталь ретінде елемейтін қарапайым сәттерде қалыптасады.

359

Жұмыстың нақты реттілігі болған жоқ. Біз түзетулерден гөрі жылдамырақ тарайтын қауесеттерге бейімделе отырып, техникалық сенімділік пен қоғамдық кішіпейілділік туралы ойлауға мәжбүр болдық, ал бұл түйісу әрбір әлсіз әдетті әшкереледі. Мұндай жағдайларда тіпті кішкентай күнделікті жұмыс та пропорционалды емес маңызға ие болуы мүмкін. Эскалацияның нақты шектері тұрақтылықтың бір түрін қамтамасыз етті. Кінәлаудан бұрын үйренуге бағытталған постмортемдер басқа бір түрін берді. Олар бірге шулы ортада дұрыс пайымдаудың сақталып қалуы үшін жеткілікті тәртіп орнатты.

Уақыт өте келе мен қарапайым стандартқа оралдым. Мәдениет декларацияларда емес, әдепкі параметрлерде көрінеді, өйткені пайдаланушылардың экраннан тыс нақты міндеттемелері бар. Дүрбелең көмескіліктен таралады, өйткені абайсыз шешімнің құны сирек жағдайда тек диаграммамен немесе көрсеткішпен шектеледі. Бұл стандарт орта қайтадан шулы болған кезде мен ең көп сенетін стандартқа айналды. Болашақ салдармен байланысты үзбей, нық сеніммен әрекет ете алатын құрылтайшыларға тиесілі.

360

Командалар пайдаланушыларға не қарыздар екендігі мен үшін бірінші кезекте нені хабарлау керектігін шешетін менеджердің адалдық сезімі адамдарды ащы шындықтан қашуға мәжбүр ететін сәттерге тап болғанын көрген сайын айқындала түсті. Бұл мақтаншақтықты алып тастайтын сәттер еді. Өнімнің тек қағаз жүзінде қолжетімділік ұсынатынын немесе оның қатысуды шынымен жеңілдететінін көруге болатын. Индустрияның барлық күрделілігіне қарамастан, негізгі сұрақ қарапайым болып қалды: біз келесі дұрыс шешімді қолжетімді еттік пе? Мен кінәлаудан бұрын үйренуге бағытталған постмортемдерге сендім, өйткені ол осы сұрақты командалар нақты орындай алатын нәрсеге айналдырды.

Мен бұл қиындықты бір ғана басты мәселеге дейін азайтуға болады деп сирек сезінетінмін. Біз жаһандық ауқымды және жергілікті жауапкершілікті арқалап жүрдік, сонымен бірге әрбір шешімді минуттарға дейін қысатын нарықтық ауытқуларды қабылдадық, бұл кез келген қысқа жолдың жасырын шығыны бар екенін білдірді. Ең жақсы сақталған әдеттер ерлікке толы емес еді. Олар операциялық тұрғыдан қарапайым болды: алдымен кінәлаудан бұрын үйренуге бағытталған постмортемдер, содан кейін жағымсыз жаңалықтарға арналған ортақ тіл, содан кейін бірінші түсіндіру пайдаланушыларда әлі де күмән қалдырған кезде тағы бір түсіндіру. Қайталау жарқын көрінбейді, бірақ сенім көбінесе осы жерде қайта орнығады.

Өткенге қарасам, менің көзқарасым тар әрі нық бола түсті. Дүрбелең көмескіліктен таралады. Ұйымдар өздерінің ең қолайсыз сәттеріне дайын болғанда адамгершілігі мол бола түседі. Командалар әрбір бақылау тақтасының арғы жағында нақты адамдар өмір сүретінін есте сақтағанда, олар өсуді сылтау ретінде пайдалануды тоқтатып, өсуге жауапкершілік ретінде қарай бастайды. Бұл ауысу ымыраларды жоймайды, бірақ ымыраға келу сапасын жақсартады. Сырттан өнімнің жылтырлығы болып көрінетін нәрсе көбінесе ішкі жағынан моральдық тәртіп болып табылады.

361

Сигналдар шулы болған кездің сабағы әдетте драмалық сәттерде емес, қарапайым көріністерде келетін. Бұл пайдаланушының ренішін қабылдайтын бірінші шептегі қызметкердің тәжірибесінде немесе ұзақ мерзімді салдарды үнсіз жинақтаған қысқа мерзімді түзетулерден туындаған тыныш реніште көрінуі мүмкін. Осы кішкентай сәттерде платформаның мәдениеті көрінеді. Не дизайн адамдарды олардың қазіргі жағдайында қарсы алады, не ол адамдардан жалғастыруға сенімділік алмас бұрын сарапшы болуды талап етеді. Жағымсыз жаңалықтарға арналған ортақ тіл маңызды болды, өйткені ол көптеген пайдаланушылардың зертханада емес, нақты қысым астында үйренетінін құрметтеді.

Іс жүзінде жұмыс сирек жағдайда біржақты болды. Біз жылдамдық пен тексеруді теңестіре отырып, сонымен бірге пайдаланушылардан, реттеушілерден және сыншылардан келетін бөлшектенген кері байланыспен жұмыс істедік. Бұл үйлесім ұрандарды жеткіліксіз етіп көрсетті. Команда пайдаланушыларға қамқорлық жасауға жай ғана уәде бере алмайды; оған стресске төтеп беретін күнделікті дағдылар қажет болды. Мен үшін бұл жағымсыз жаңалықтарға арналған ортақ тілге сүйенуді, эскалацияның нақты шектерін нығайтуды және кейбір жылдамдықты жақсырақ пайымдауға айырбастауды қабылдауды білдірді. Мұның ешқайсысы тәуекелді жойған жоқ, бірақ ол біздің реакциямыздың сипатын өзгертті. Бұл ұйымды көрсетушіліктен алшақтатып, сенімділікке қарай бағыттады.

Егер мен осында оралатын қорытынды болса, бұл құрылтайшылардың жасқанып әрекет етуі керек дегенді білдірмейді. Бұл амбицияға салдарды көтере алатындай берік жақтау қажет дегенді білдіреді. Ұйымдар өздерінің ең қолайсыз сәттеріне дайын болғанда адамгершілігі мол бола түседі, және мәдениет дәл сол себепті декларацияларда емес, әдепкі параметрлерде көрінеді. Компания әрбір кішкентай шешім адамның жүйеге деген сенімін қайта қалыптастыра алатынын түсінгеннен кейін, операциялық тәртіп міндетті емес болып көрінуін тоқтатады. Бостандық түсіндіру мен есеп беру қолжетімділікпен бірге өскенде ұзағырақ сақталады.

362

«Масштабталатын әдеттер» мен үшін қай құндылықтардың нақты жұмыс істейтінін анықтайтын көшбасшылар тобының көзімен қарай бастаған сәттен бастап дерексіз болуын тоқтатты. Мұндай қысымға толы сәттерде мәдениет жай ғана плакат болудан қалып, сценарий істен шыққанда адамдардың нақты іс-әрекеттерінің үлгісіне айналады. Кедергі көбінесе драмалық сәтсіздік емес, жақсы ниетті командалар жеткізген қарама-қайшы хабарламалар болды. Адамдар қаржылық жүйені инсайдерлер сияқты өлшемейді. Олар жүйенің сақтыққа мән беретінін, өзін уақытылы түсіндіретінін және қателік түзетілмейтін күйге жетпес бұрын түзетуге мүмкіндік беретінін сұрайды. Сондықтан мен үнемі эскалацияның нақты шектеріне жүгініп отырдым. Бұл тек техникалық үйкелісті ғана емес, сонымен қатар қатысудың эмоционалдық шығынын да азайтты.

Жағдайды қиындатқан нәрсе — жауапкершіліктердің бір-бірімен түйісуі болды. Айқындық пен шұғылдықты сақтауға тырысқанда, біз қысқа мерзімді шуды ұзақ мерзімді шындық ретінде қарастыруға итермелейтін азғыруға тап болдық. Мұндай жағдайларда ұйымдар көбінесе «театрға» жүгінеді: қаттырақ сөздер, жылдамырақ реакциялар, ауқымдырақ мәлімдемелер. Мен бұл түйісікке сенбеуді үйрендім. Төзімдірек жауап әдетте операциялық сипатта болды: эскалацияның нақты шектері; кінәлаудан бұрын үйренуге бағытталған постмортемдер; және түсініспеушілік азайғанша бір шындықты қайталап түсіндіруге дайын болу. Сенімділік жылдамдыққа қарағанда онша жарқын көрінбеуі мүмкін, бірақ пайдаланушылар оны ұзағырақ есте сақтайды.

Бүгінде менің түйсігім пафосты сөздерге азырақ таңғалады және қайталанатын қамқорлыққа көбірек сенеді. Мәдениет декларацияларда емес, әдепкі параметрлерде көрінеді. Сондай-ақ, дүрбелең көмескіліктен таралады деп сенемін, өйткені өнімге қатысты шешімнен зардап шеккен адамдар оны стратегия ретінде емес; кедергі, жеңілдік, кідіріс немесе абырой ретінде қабылдайды. Осы айырмашылықты есте сақтайтын құрылтайшылар уақыт өте келе жақсырақ жүйелер жасайды. Төзімді жүйе — бұл сыннан қашатын жүйе емес; бұл сын апатқа айналғанша үйренетін жүйе.

363

Мен кешігудің құны туралы өте практикалық тұрғыда ойлайтын болдым. Сынақ ешқашан жиналыста айтылған қағиданың қаншалықты сенімді естілетінінде болған емес. Сынақ — бұл қағиданың бірінші кезекте нені хабарлау керектігін шешетін менеджер үшін, әсіресе адалдық сезімі адамдарды ащы шындықтан қашуға мәжбүр еткен сәттермен күрделенген күнде қаншалықты төтеп беретінінде болды. Мұндай жағдайларда қосу мен алып тастау арасындағы айырмашылық таңқаларлықтай аз болуы мүмкін. Кешіктірілген түсіндіру, шамадан тыс жүктелген бет немесе тым үлкен сенімділікті көздейтін әдепкі параметр адамның ары қарай жалғастыруға деген ниетін үнсіз өзгертіп жіберуі мүмкін. Кінәлаудан бұрын үйренуге бағытталған постмортемдер мен үшін маңызды бола түсті, өйткені ол дерексіз әділдікті көрінетін мінез-құлыққа айналдырды.

Көптеген күндері шиеленіс автоматтандыру мен адам пайымдауын бір уақытта ұстап тұру қажеттілігінен туындады, мұнда командалар күн дұрыс басталмай тұрып-ақ шаршаған болатын. Нарықтар шектен тыс реакцияға итермелейді, ал қоғамдық нарративтер нәзік нюанстарды жазалайды, сондықтан батылдықты асығыстықпен шатастыруға бейімділік болды. Мен керісінше нәрсеге сене бастадым. Батылдық көбінесе кінәлаудан бұрын үйренуге бағытталған постмортемдер, жағымсыз жаңалықтар үшін ортақ тіл табу және ешқандай ымыра жоқ деп өтірік айтпас бұрын, сол ымыраны жазып алу сияқты көрінетін. Командалар қарқынды жоғалтпай, күрделілікті мойындауға рұқсат етілгенде тұрақтырақ болады.

Меніңше, жауап прогреске күмәнмен қарау емес. Меніңше, жауап — прогресті оның салдарымен адалырақ байланыстыру. Дүрбелең көмескіліктен таралады. Ұйымдар өздерінің ең қолайсыз сәттеріне дайын болғанда адамгершілігі мол бола түседі. Мәселе сақтықтың өзінде емес. Мәселе — кеңірек қолжетімділіктің тар эмпатияға тәуелді болмауын қамтамасыз етуде. Нағыз сенім көптеген компаниялар операциялық деталь ретінде елемейтін қарапайым сәттерде қалыптасады.

364

Мен неліктен мәдениет өнімге айналады деген тақырыпқа қайта оралғанда, теориядан бастамаймын. Мен пайдаланушының ренішін қабылдайтын бірінші шептегі қызметкерден және ұзақ мерзімді салдарды үнсіз жинақтаған қысқа мерзімді түзетулерден туындаған сәттерден бастаймын. Дәл осы жерде бостандық туралы пафосты сөздер операциялық сынақтан өтеді. Егер адамдар іс-әрекет жасамас бұрын ниеттің астарын түсінуге мәжбүр болса, онда жүйе оларға тым ауыр жүк артып отыр. Жағымсыз жаңалықтарға арналған ортақ тіл құнды болды, өйткені ол бұл жүкті құрылтайшыға — ол тиісті жерге қайтарды.

Жұмыстың нақты реттілігі болған жоқ. Біз қоғамдық күтулер мен операциялық шындық арасындағы тұрақты сәйкессіздікке бейімделе отырып, өсу мен шектеу туралы ойлауға мәжбүр болдық, ал бұл түйісу әрбір әлсіз әдетті әшкереледі. Мұндай жағдайларда тіпті кішкентай күнделікті жұмыс та пропорционалды емес маңызға ие болуы мүмкін. Жағымсыз жаңалықтарға арналған ортақ тіл тұрақтылықтың бір түрін қамтамасыз етті. Эскалацияның нақты шектері басқа бір түрін берді. Олар бірге шулы ортада дұрыс пайымдаудың сақталып қалуы үшін жеткілікті тәртіп орнатты.

Уақыт өте келе мен қарапайым стандартқа оралдым. Ұйымдар өздерінің ең қолайсыз сәттеріне дайын болғанда адамгершілігі мол бола түседі, өйткені пайдаланушылардың экраннан тыс нақты міндеттемелері бар. Мәдениет декларацияларда емес, әдепкі параметрлерде көрінеді, өйткені абайсыз шешімнің құны сирек жағдайда тек диаграммамен немесе көрсеткішпен шектеледі. Бұл стандарт орта қайтадан шулы болған кезде мен ең көп сенетін стандартқа айналды. Болашақ салдармен байланысты үзбей, нық сеніммен әрекет ете алатын құрылтайшыларға тиесілі.

365

Циклдардан ұзақ сақталатын жауапкершіліктер мен үшін қай құндылықтардың нақты жұмыс істейтінін анықтайтын көшбасшылар тобының жақсы ниетті командалар жеткізген қарама-қайшы хабарламаларға тап болғанын көрген сайын айқындала түсті. Бұл мақтаншақтықты алып тастайтын сәттер еді. Өнімнің тек қағаз жүзінде қолжетімділік ұсынатынын немесе оның қатысуды шынымен жеңілдететінін көруге болатын. Индустрияның барлық күрделілігіне қарамастан, негізгі сұрақ қарапайым болып қалды: біз келесі дұрыс шешімді қолжетімді еттік пе? Мен эскалацияның нақты шектеріне сендім, өйткені ол осы сұрақты командалар нақты орындай алатын нәрсеге айналдырды.

Мен бұл қиындықты бір ғана басты мәселеге дейін азайтуға болады деп сирек сезінетінмін. Біз ашықтықты сақтауды және теріс пайдаланудың алдын алуды арқалап жүрдік, сонымен бірге жылдам жүйелердің баяу сәтсіздіктерді қымбатқа түскенше жасырып қалатын бейімділігін қабылдадық, бұл кез келген қысқа жолдың жасырын шығыны бар екенін білдірді. Ең жақсы сақталған әдеттер ерлікке толы емес еді. Олар операциялық тұрғыдан қарапайым болды: алдымен эскалацияның нақты шектері, содан кейін кінәлаудан бұрын үйренуге бағытталған постмортемдер, содан кейін бірінші түсіндіру пайдаланушыларда әлі де күмән қалдырған кезде тағы бір түсіндіру. Қайталау жарқын көрінбейді, бірақ сенім көбінесе осы жерде қайта орнығады.

Өткенге қарасам, менің көзқарасым тар әрі нық бола түсті. Мәдениет декларацияларда емес, әдепкі параметрлерде көрінеді. Дүрбелең көмескіліктен таралады. Командалар әрбір бақылау тақтасының арғы жағында нақты адамдар өмір сүретінін есте сақтағанда, олар өсуді сылтау ретінде пайдалануды тоқтатып, өсуге жауапкершілік ретінде қарай бастайды. Бұл ауысу ымыраларды жоймайды, бірақ ымыраға келу сапасын жақсартады. Сырттан өнімнің жылтырлығы болып көрінетін нәрсе көбінесе ішкі жағынан моральдық тәртіп болып табылады.

366

Іс жүзінде бұл жұмыс сирек жағдайда ғана бір бағытты болды. Біз бірізділік пен бейімделуді теңгеріп қана қоймай, түсіндірудегі кішкентай олқылық сенімдегі үлкен алшақтықты тудыратын жағдайлармен де жұмыс істедік. Мұндай үйлесім ұрандардың жеткіліксіз екенін ұғындырды. Команда пайдаланушыларға қамқорлық жасауға жай ғана уәде бере алмайды; оған стресске төтеп беретін дағдылар қажет. Мен үшін бұл кінәлаудан бұрын үйренуге бағытталған постмортемдерге сүйенуді, жаман жаңалықтарды жеткізудің ортақ тілін нығайтуды және жақсырақ шешім қабылдау үшін жылдамдықтың бір бөлігін құрбан етуді білдірді. Бұлардың ешқайсысы тәуекелді жойған жоқ, бірақ біздің жауап беру сипатымызды өзгертті. Бұл ұйымды жай ғана көрсеткіш қуудан сенімділікке қарай бағыттады.

Егер мен бұдан қандай да бір қорытынды шығарсам, ол құрастырушылар жасқанып әрекет етуі керек дегенді білдірмейді. Бұл асқақ арманның зардаптарды көтере алатындай берік негізі болуы керек деген сөз. Дүрбелең анықсыздықтан тарайды, ал ұйымдар өздерінің ең қолайсыз сәттеріне алдын ала дайындалса, соғұрлым адамгершілікті бола түседі. Компания әрбір кішкентай шешім адамның жүйеге деген сенімін қайта қалыптастыра алатынын түсінгеннен кейін, операциялық тәртіп міндетті дүниеге айналады. Бостандық қолжетімділікпен бірге түсіндіру мен жауапкершілік те қатар өскенде ғана ұзақ сақталады.

Негізін қалаушының көзімен символдың жұрт алдында қалай өзгеріп жатқанын бақылай бастағанда, «Алғашқы әсер маңызды» деген қағида мен үшін дерексіз болудан қалды. Мұндай сәттерде қауымдастықтар идеяға қуат береді, бірақ символизм мазмұннан озып кеткенде, олар оны бұрмалауы да мүмкін. Кедергі көбінесе драмалық сәтсіздік емес, қауымдастыққа деген сүйіспеншілік шынайы түзетуге кедергі келтіретін сәттерде туындайтын. Адамдар қаржылық жүйені ішкі мамандар сияқты бағаламайды. Олар жүйенің сақтықты құрметтейтінін, мән-жайды уақытында түсіндіретінін және қателік түзетілмейтін күйге жетпес бұрын оны түзетуге мүмкіндік беретінін сұрайды. Сондықтан мен мән-жайды (контекстті) ол жоғалып кетпес бұрын түсіндіруге қайта-қайта оралдым. Бұл тек техникалық кедергілерді ғана емес, қатысудың эмоционалдық шығынын да төмендетті.

Жауапкершіліктердің бір-бірімен қабаттасуы жағдайды қиындатты. Техникалық сенімділік пен қоғам алдындағы қарапайымдылықты сақтауға тырысқанда, біз түзетулерден гөрі жылдам тарайтын қауесеттерге де тап болдық. Мұндай жағдайларда ұйымдар көбінесе «театрға» жүгінеді: дауысты қаттырақ шығару, жылдамырақ реакция беру, кең ауқымды мәлімдемелер жасау. Мен бұл инстинктке сенбеуді үйрендім. Төзімдірек жауап әдетте операциялық сипатта болды: мән-жайды жоғалмай тұрып түсіндіру; төрелікті әзілге тапсырмай, оған орын қалдыру; және түсініспеушілік сейілгенше бір шындықты қайталап түсіндіре беру. Сенімділік жылдамдыққа қарағанда онша жарқын көрінбеуі мүмкін, бірақ пайдаланушылар оны ұзақ есте сақтайды.

Негізін қалаушының көзімен символдың жұрт алдында қалай өзгеріп жатқанын бақылай бастағанда, «Алғашқы әсер маңызды» деген қағида мен үшін дерексіз болудан қалды. Мұндай сәттерде қауымдастықтар идеяға қуат береді, бірақ символизм мазмұннан озып кеткенде, олар оны бұрмалауы да мүмкін. Кедергі көбінесе драмалық сәтсіздік емес, қауымдастыққа деген сүйіспеншілік шынайы түзетуге кедергі келтіретін сәттерде туындайтын. Адамдар қаржылық жүйені ішкі мамандар сияқты бағаламайды. Олар жүйенің сақтықты құрметтейтінін, мән-жайды уақытында түсіндіретінін және қателік түзетілмейтін күйге жетпес бұрын оны түзетуге мүмкіндік беретінін сұрайды. Сондықтан мен мән-жайды ол жоғалып кетпес бұрын түсіндіруге қайта-қайта оралдым. Бұл тек техникалық кедергілерді ғана емес, қатысудың эмоционалдық шығынын да төмендетті.

Жауапкершіліктердің бір-бірімен қабаттасуы жағдайды қиындатты. Техникалық сенімділік пен қоғам алдындағы қарапайымдылықты сақтауға тырысқанда, біз түзетулерден гөрі жылдам тарайтын қауесеттерге де тап болдық. Мұндай жағдайларда ұйымдар көбінесе «театрға» жүгінеді: дауысты қаттырақ шығару, жылдамырақ реакция беру, кең ауқымды мәлімдемелер жасау. Мен бұл инстинктке сенбеуді үйрендім. Төзімдірек жауап әдетте операциялық сипатта болды: мән-жайды жоғалмай тұрып түсіндіру; төрелікті әзілге тапсырмай, оған орын қалдыру; және түсініспеушілік сейілгенше бір шындықты қайталап түсіндіре беру. Сенімділік жылдамдыққа қарағанда онша жарқын көрінбеуі мүмкін, бірақ пайдаланушылар оны ұзақ есте сақтайды.

Бүгінгі таңда менің түйсігім пафосты сөздерге емес, қайталанатын қамқорлыққа көбірек сенеді. Көшбасшылар үлгі көрсеткенде, мықты қауымдастықтар нюанстарды қабылдай алады. Сондай-ақ, мен мәдениет көшбасшылықтың үнемі төзімділік танытқан нәрселерін күшейтетініне сенемін, өйткені өнім туралы шешімнен зардап шегетін адамдар оны стратегия ретінде емес, кедергі, жеңілдік, кідіріс немесе қадір-қасиет ретінде қабылдайды. Осы айырмашылықты есте сақтаған құрастырушылар уақыт өте келе жақсырақ жүйелер жасайды. Төзімді жүйе — бұл сыннан қашатын жүйе емес; бұл сын апатқа айналмас бұрын сабақ алатын жүйе.

Көп жағдайда шиеленіс жаһандық ауқым мен жергілікті жауапкершілікті қатар ұстаудан, сондай-ақ әрбір шешімді санаулы минуттарға дейін қысқартатын нарық ауытқуларынан туындады. Нарықтар асығыс шешімдерге итермелейді, ал қоғамдық пайымдау нюанстарды жазалайды, сондықтан батылдықты асығыстықпен шатастыру оңай болды. Мен керісінше нәрсеге сендім. Батылдық көбінесе төрелікті әзілге тапсырмай, оған орын қалдырудан, қатысу мен сөзсіз адалдық арасындағы айырмашылықты қорғаудан және ешқандай келісім жоқ деп өтірік айтқанша, оның тиімділігі мен шығынын (trade-off) жазып қоюдан тұратын. Командаларға қарқынды жоғалтпай, күрделілікті мойындауға рұқсат берілгенде, олар тұрақты бола түседі.

Мен прогреске күмәнмен қарау керек деп ойламаймын. Меніңше, шешім — прогресті оның зардаптарымен адал түрде байланыстыруда. Мәдениет басшылықтың үнемі төзімділік танытқан нәрселерін күшейтеді. Символдар пайдалы болып қалуы үшін оларға түсініктеме қажет. Мәселе сақтық үшін сақтық жасауда емес. Мәселе — кеңірек қолжетімділіктің тар жанашырлыққа тәуелді болмауын қамтамасыз етуде. Шынайы сенім көптеген компаниялар «операциялық егжей-тегжейлер» деп елемейтін қарапайым сәттерде қалыптасады.

Қысым кезіндегі тәртіп тақырыбына қайта оралғанда, мен теориядан бастамаймын. Мен ұранды өзінің болмысына айналдырған ынталы пайдаланушыдан және танымалдылық асыра сілтеуді қолдайтын кері байланыс ілмектерінен (feedback loops) бастаймын. Дәл осы жерде бостандық туралы пафос өзінің операциялық сынағынан өтеді. Егер адамдар әрекет етпес бұрын ниеттің астарын түсінуге мәжбүр болса, онда жүйе оларға тым ауыр жүк артып отыр деген сөз. Қатысу мен сөзсіз адалдық арасындағы айырмашылықты қорғау құнды болды, өйткені ол бұл жүкті құрастырушының иығына қайта жүктеді.

Жұмыстың нақты реттілігі болған жоқ. Біз бір уақытта пайдаланушылардан, реттеушілерден және сыншылардан келетін әртүрлі пікірлерге бейімделе отырып, жылдамдық пен тексеру туралы ойлануға мәжбүр болдық, бұл жағдай әрбір әлсіз әдетті әшкереледі. Мұндай жағдайда тіпті кішкентай дағды да үлкен маңызға ие болуы мүмкін. Қатысу мен сөзсіз адалдық арасындағы айырмашылықты қорғау тұрақтылықтың бір түрін берді. Мән-жайды ол жоғалып кетпес бұрын түсіндіру тағы бір түрін берді. Олар бірлесе отырып, шулы ортада дұрыс шешім қабылдауға мүмкіндік беретін тәртіп орнатты.

Негізін қалаушының символдың жұрт алдында қалай өзгеріп жатқанын бақылап отырғанын және қауымдастыққа деген сүйіспеншілік шынайы түзетуге кедергі келтірген сәттерді көрген сайын, «Командалар пайдаланушыларға не қарыз» деген сұрақ мен үшін айқындала түсті. Бұл мақтаншақтықты алып тастайтын сәттер еді. Сіз өнімнің жай ғана қағаз жүзінде қолжетімділік ұсынатынын немесе қатысуды шынымен жеңілдететінін көре аласыз. Индустрияның күрделілігіне қарамастан, негізгі сұрақ қарапайым болып қалды: біз келесі дұрыс шешімді қолжетімді еттік пе? Мен мән-жайды ол жоғалып кетпес бұрын түсіндіруге сендім, өйткені бұл сұрақты командалар нақты орындай алатын іске айналдырды.

Мен бұл қиындықты бір ғана басты мәселеге дейін қысқартуға болады деп сирек сезінетінмін. Біз анықтық пен жеделдікті ұстап тұрдық, сонымен бірге қысқа мерзімді шуды ұзақ мерзімді шындық ретінде қабылдау азғыруына төтеп бердік, бұл әрбір қысқа жолдың жасырын шығыны бар дегенді білдірді. Ең жақсы сақталған әдеттер «батырлық» емес, операциялық тұрғыдан қарапайым болды: мән-жайды жоғалмай тұрып түсіндіру, содан кейін төрелікті әзілге тапсырмай, оған орын қалдыру, сосын бірінші түсіндіру пайдаланушыда әлі де күмән қалдырса, тағы бір түсіндіру. Қайталау жарқын көрінбеуі мүмкін, бірақ сенім көбінесе осы жерде қайта қалыптасады.

Өткенге қарасам, менің көзқарасым нақтырақ әрі нығырлана түсті. Көшбасшылар үлгі көрсеткенде, мықты қауымдастықтар нюанстарды қабылдай алады. Мәдениет басшылықтың үнемі төзімділік танытқан нәрселерін күшейтеді. Командалар әрбір бақылау тақтасының арғы жағында тірі адамдар тұрғанын есте сақтағанда, олар өсімді сылтау ретінде пайдалануды доғарып, оған жауапкершілік ретінде қарай бастайды. Бұл өзгеріс таңдау қажеттілігін (trade-offs) жоймайды, бірақ сол таңдаудың сапасын жақсартады. Сырттан өнімнің кемелдігі болып көрінетін нәрсе көбінесе ішкі моральдық тәртіптің нәтижесі.

Сигналдар шулы болған кездегі сабақ әдетте драмалық емес, қарапайым көріністерде байқалатын. Бұл өз стилін сақтауға тырысқан қауымдастық модераторының тәжірибесінде немесе күрделі мәселелерді жеңіл реакцияларға айналдырған мемдерден туындаған үнсіз реніштен көрінуі мүмкін. Осындай кішкентай сәттерде платформаның мәдениеті айқын көрінеді. Не дизайн адамдарды сол қалпында қабылдайды, не олардан әрі қарай жалғастыруға сенім артпас бұрын сарапшы болуды талап етеді. Төрелікті әзілге тапсырмай, оған орын қалдыру маңызды болды, өйткені бұл көптеген пайдаланушылардың зертханада емес, шынайы қысым астында үйренетінін ескерді.

Іс жүзінде жұмыс сирек жағдайда ғана біркелкі болды. Біз автоматтандыру мен адамның пайымдауын теңгеріп қана қоймай, күн басталмай жатып шаршаған командалармен де жұмыс істедік. Мұндай үйлесім ұрандардың жеткіліксіз екенін ұғындырды. Команда пайдаланушыларға қамқорлық жасауға жай ғана уәде бере алмайды; оған стресске төтеп беретін дағдылар қажет. Мен үшін бұл төрелікті әзілге тапсырмай, оған орын қалдыруға сүйенуді, қатысу мен сөзсіз адалдық арасындағы айырмашылықты қорғауды нығайтуды және жақсырақ шешім қабылдау үшін жылдамдықтың бір бөлігін құрбан етуді білдірді. Бұлардың ешқайсысы тәуекелді жойған жоқ, бірақ біздің жауап беру сипатымызды өзгертті. Бұл ұйымды жай ғана көрсеткіш қуудан сенімділікке қарай бағыттады.

Егер мен бұдан қандай да бір қорытынды шығарсам, ол құрастырушылар жасқанып әрекет етуі керек дегенді білдірмейді. Бұл асқақ арманның зардаптарды көтере алатындай берік негізі болуы керек деген сөз. Мәдениет басшылықтың үнемі төзімділік танытқан нәрселерін күшейтеді, ал символдар пайдалы болып қалуы үшін оларға түсініктеме қажет. Компания әрбір кішкентай шешім адамның жүйеге деген сенімін қайта қалыптастыра алатынын түсінгеннен кейін, операциялық тәртіп міндетті дүниеге айналады. Бостандық қолжетімділікпен бірге түсіндіру мен жауапкершілік те қатар өскенде ғана ұзақ сақталады.

Ынталы пайдаланушының ұранды өзінің болмысына айналдырғанын көргенде, «Масштабталатын әдеттер» дерексіз болудан қалды. Мұндай сәттерде қауымдастықтар идеяға қуат береді, бірақ символизм мазмұннан озып кеткенде, олар оны бұрмалауы да мүмкін. Кедергі көбінесе драмалық сәтсіздік емес, танымалдылық асыра сілтеуді қолдайтын кері байланыс ілмектері еді. Адамдар қаржылық жүйені ішкі мамандар сияқты бағаламайды. Олар жүйенің сақтықты құрметтейтінін, мән-жайды уақытында түсіндіретінін және қателік түзетілмейтін күйге жетпес бұрын оны түзетуге мүмкіндік беретінін сұрайды. Сондықтан мен қатысу мен сөзсіз адалдық арасындағы айырмашылықты қорғауға қайта-қайта оралдым. Бұл тек техникалық кедергілерді ғана емес, қатысудың эмоционалдық шығынын да төмендетті.

Жауапкершіліктердің бір-бірімен қабаттасуы жағдайды қиындатты. Өсім мен тежеуді сақтауға тырысқанда, біз қоғамдық күтулер мен операциялық шындық арасындағы тұрақты сәйкессіздікке де тап болдық. Мұндай жағдайларда ұйымдар көбінесе «театрға» жүгінеді: дауысты қаттырақ шығару, жылдамырақ реакция беру, кең ауқымды мәлімдемелер жасау. Мен бұл инстинктке сенбеуді үйрендім. Төзімдірек жауап әдетте операциялық сипатта болды: қатысу мен сөзсіз адалдық арасындағы айырмашылықты қорғау; мән-жайды жоғалмай тұрып түсіндіру; және түсініспеушілік сейілгенше бір шындықты қайталап түсіндіре беру. Сенімділік жылдамдыққа қарағанда онша жарқын көрінбеуі мүмкін, бірақ пайдаланушылар оны ұзақ есте сақтайды.

Бүгінгі таңда менің түйсігім пафосты сөздерге емес, қайталанатын қамқорлыққа көбірек сенеді. Символдар пайдалы болып қалуы үшін түсіндіруді қажет етеді. Сондай-ақ, мен көшбасшылар үлгі көрсеткенде мықты қауымдастықтар нюанстарды қабылдай алатынына сенемін, өйткені өнім туралы шешімнен зардап шегетін адамдар оны стратегия ретінде емес, кедергі, жеңілдік, кідіріс немесе қадір-қасиет ретінде қабылдайды. Осы айырмашылықты есте сақтаған құрастырушылар уақыт өте келе жақсырақ жүйелер жасайды. Төзімді жүйе сыннан қашпайды, ол сын апатқа айналмас бұрын сабақ алады.

Мен кешігудің құны туралы өте практикалық тұрғыдан ойлайтын болдым. Сынақ ешқашан жиналыста айтылған принциптің қаншалықты сенімді естілетінінде емес еді. Сынақ — негізін қалаушы символдың жұрт алдында қалай өзгеріп жатқанын бақылап отырғанда, әсіресе қауымдастыққа деген сүйіспеншілік шынайы түзетуге кедергі келтірген кезде оның қалай жұмыс істейтінінде болды. Мұндай жағдайларда қосу мен шеттету арасындағы айырмашылық таңқаларлықтай аз болуы мүмкін. Кешіктірілген түсініктеме, шамадан тыс жүктелген бет немесе пайдаланушының сенімділігіне тым жоғары баға беретін әдепкі параметрлер кімнің өзін жайлы сезінетінін үнсіз өзгертіп жіберуі мүмкін. Мән-жайды ол жоғалып кетпес бұрын түсіндіру мен үшін маңызды бола түсті, өйткені бұл дерексіз әділдікті нақты мінез-құлыққа айналдырды.

Көп жағдайда шиеленіс ашықтық пен теріс пайдаланудың алдын алуды қатар ұстаудан, сондай-ақ жылдам жүйелердің баяу сәтсіздіктерді олар қымбатқа түскенше жасырып қалу үрдісінен туындады. Нарықтар асығыс шешімдерге итермелейді, ал қоғамдық пайымдау нюанстарды жазалайды, сондықтан батылдықты асығыстықпен шатастыру оңай болды. Мен керісінше нәрсеге сендім. Батылдық көбінесе мән-жайды жоғалып кетпес бұрын түсіндіруден, төрелікті әзілге тапсырмай, оған орын қалдырудан және ешқандай келісім жоқ деп өтірік айтқанша, оның тиімділігі мен шығынын жазып қоюдан тұратын. Командаларға қарқынды жоғалтпай, күрделілікті мойындауға рұқсат берілгенде, олар тұрақты бола түседі.

Мен прогреске күмәнмен қарау керек деп ойламаймын. Меніңше, шешім — прогресті оның зардаптарымен адал түрде байланыстыруда. Көшбасшылар үлгі көрсеткенде, мықты қауымдастықтар нюанстарды қабылдай алады. Мәдениет басшылықтың үнемі төзімділік танытқан нәрселерін күшейтеді. Мәселе сақтық үшін сақтық жасауда емес. Мәселе — кеңірек қолжетімділіктің тар жанашырлыққа тәуелді болмауын қамтассыз етуде. Шынайы сенім көптеген компаниялар операциялық егжей-тегжейлер деп елемейтін қарапайым сәттерде қалыптасады.

Неліктен мәдениет өнімге айналады деген тақырыпқа қайта оралғанда, мен теориядан бастамаймын. Мен өз стилін сақтауға тырысқан қауымдастық модераторынан және күрделі мәселелерді жеңіл реакцияларға айналдырған мемдерден бастаймын. Дәл осы жерде бостандық туралы пафос өзінің операциялық сынағынан өтеді. Егер адамдар әрекет етпес бұрын ниеттің астарын түсінуге мәжбүр болса, онда жүйе оларға тым ауыр жүк артып отыр деген сөз. Төрелікті әзілге тапсырмай, оған орын қалдыру құнды болды, өйткені ол бұл жүкті құрастырушының иығына қайта жүктеді.

Жұмыстың нақты реттілігі болған жоқ. Біз бірізділік пен бейімделу туралы ойлануға мәжбүр болдық, сонымен бірге түсіндірудегі кішкентай олқылық сенімдегі үлкен алшақтықты тудыратын жағдайларға бейімделдік, бұл әрбір әлсіз әдетті әшкереледі. Мұндай жағдайда тіпті кішкентай дағды да үлкен маңызға ие болуы мүмкін. Төрелікті әзілге тапсырмай, оған орын қалдыру тұрақтылықтың бір түрін берді. Қатысу мен сөзсіз адалдық арасындағы айырмашылықты қорғау тағы бір түрін берді. Олар бірлесе отырып, шулы ортада дұрыс шешім қабылдауға мүмкіндік беретін тәртіп орнатты.

Уақыт өте келе мен қарапайым стандартқа оралдым. Мәдениет басшылықтың үнемі төзімділік танытқан нәрселерін күшейтеді, өйткені пайдаланушылардың экраннан тыс шынайы міндеттемелері бар. Символдар пайдалы болып қалуы үшін түсіндіруді қажет етеді, өйткені ұқыпсыз шешімнің құны сирек жағдайда ғана жай диаграммамен немесе метрикамен шектеледі. Бұл стандарт мен үшін орта қайтадан шулы болған кезде ең сенімді бағдарға айналды. Болашақ зардаптармен байланысты үзбей, нық сеніммен әрекет ете алатын құрастырушыларға тиесілі.

Мен қайта оралатын сұрақтың артындағы сабақ әдетте драмалық көріністерде емес, қарапайым жағдайларда келетін. Бұл негізін қалаушының көпшілік алдында символдың өзгеруін бақылау тәжірибесінде немесе қауымдастыққа деген сүйіспеншілік шынайы түзетуге кедергі келтірген сәттердегі үнсіз реніштен көрінуі мүмкін. Осындай кішкентай сәттерде платформаның мәдениеті айқын болады. Не дизайн адамдарды өз деңгейінде қарсы алады, немесе ол адамдардан жалғастыруға сенімділік алмай тұрып сарапшы болуды талап етеді. Мән-мәтін жоғалып кетпес бұрын оны түсіндіру маңызды болды, өйткені бұл пайдаланушылардың көпшілігі зертханада емес, шынайы қысым астында үйреніп жатқан шындығын құрметтеу еді.

Іс жүзінде бұл жұмыс сирек жағдайда ғана біржақты болды. Біз жаһандық қамту мен жергілікті жауапкершілікті теңестіріп қана қоймай, әрбір шешімді минуттарға дейін қысқартатын нарықтық ауытқулармен де айналыстық. Бұл үйлесім ұрандардың жеткіліксіз екенін сездірді. Команда жай ғана пайдаланушыларға қамқорлық жасауға уәде бере алмайды; оған стресске төтеп беретін тәртіп қажет. Мен үшін бұл мән-мәтін жоғалып кетпес бұрын оны түсіндіруге сүйенуді, әзілге орын қалдырып, бірақ пайымдауды оған тапсырмауды нығайтуды және жақсырақ пайымдау үшін кейбір жылдамдықтан бас тартуды білдірді. Бұның ешқайсысы тәуекелді жойған жоқ, бірақ бұл біздің жауап беру сипатымызды өзгертті. Бұл ұйымды көрсеткіштерге ұмтылудан сенімділікке қарай бағыттады.

Егер мен осы жерде қайта оралатын қорытынды болса, ол құрылысшылар тартыншақ болуы керек дегенді білдірмейді. Бұл амбицияға салдарларды көтере алатындай берік негіз керек екенін білдіреді. Көшбасшылар үлгі көрсеткенде мықты қауымдастықтар нәзік тұстарды қабылдай алады және дәл осы себепті мәдениет көшбасшылықтың қайта-қайта төзетін нәрселерін күшейтеді. Компания әрбір кішігірім шешім адамның жүйеге деген сенімін қайта қалыптастыра алатынын түсінген бойда, операциялық тәртіп міндетті емес болып көрінуін тоқтатады. Қолжетімділікпен бірге түсіндіру мен есеп берушілік қатар өскенде, бостандық ұзаққа созылады.

Жағдайды қиындатқан нәрсе — жауапкершіліктердің бір-бірімен қабаттасуы болды. Жылдамдық пен тексеруді сақтауға тырысқанда, біз бір уақытта пайдаланушылардан, реттеушілерден және сыншылардан келетін фрагменттелген кері байланыспен бетпе-бет келдік. Мұндай жағдайларда ұйымдар көбінесе «театрға» жүгінеді: қаттырақ сөздер, жылдамырақ реакциялар, кеңірек мәлімдемелер. Мен бұл инстинктке сенбеуді үйрендім. Төзімдірек жауап әдетте операциялық сипатта болды: күнделікті шешімдерге негізделген мысалдар; компромистер жоқ деп өтірік айтпай, олардың бар екенін мойындайтын оқу материалдары; және түсініспеушілік азайғанша бір шындықты түсіндіруді жалғастыруға дайын болу. Сенімділік жылдамдыққа қарағанда тартымдылығы аздау, бірақ пайдаланушылар оны ұзақ есте сақтайды.

Бүгінгі таңда менің инстинкттеріме риторика емес, қайталанатын қамқорлық көбірек әсер етеді. Әуестік (excitement) түсінуден гөрі тезірек адам тартады. Мен сондай-ақ нұсқаулық беру — пайдаланушыны қорғаудың бір бөлігі деп санаймын, өйткені өнімге қатысты шешімнен зардап шегетін адамдар оны стратегия ретінде емес, кедергі, жеңілдік, кідіріс немесе абырой ретінде қабылдайды. Осы айырмашылықты есте сақтайтын құрылысшылар уақыт өте келе жақсырақ жүйелер жасайды. Төзімді жүйе — сыннан қашатын жүйе емес; ол сын апатқа айналмай тұрып үйренетін жүйе.

Мен адамдардың есінде қалатын кедергілер (friction) туралы өте практикалық тұрғыдан ойлай бастадым. Сынақ ешқашан принциптің жиналыста қаншалықты сенімді естілетінінде болған емес. Сынақ — сол ескертуді бірінші рет оқып отырған жаңадан келген адам үшін оның қаншалықты берік болатынында еді, әсіресе операциялық күш-жігерді жасырып, тек табысты дәріптейтін мазмұнмен күн күрделеніп тұрғанда. Мұндай жағдайларда қатарға қосу мен шеттету арасындағы айырмашылық таңқаларлықтай аз болуы мүмкін. Кешіктірілген түсіндіру, шамадан тыс жүктелген бет немесе тым жоғары сенімділікті көздейтін әдепкі параметрлер кімнің өзін жалғастыруға лайықты сезінетінін үнсіз өзгерте алады. Компромистер жоқ деп өтірік айтпай, олардың бар екенін мойындайтын оқу материалдары мен үшін маңызды бола түсті, өйткені бұл дерексіз әділдікті көрінетін мінез-құлыққа айналдырды.

Көп жағдайда шиеленіс қысқа мерзімді шуды ұзақ мерзімді шындық ретінде қарастыру азғыруымен қатар, анықтық пен шұғылдықты бір уақытта ұстап тұрудан туындайтын. Нарықтар асыра сілтеуге итермелейді, ал қоғамдық нарративтер нәзік тұстарды жазалайды, сондықтан шешімділікті асығыстықпен шатастыру оңай болды. Мен бұған керісінше сене бастадым. Шешімділік көбінесе компромистер жоқ деп өтірік айтпай, олардың бар екенін мойындайтын оқу материалдары сияқты, мүмкіндіктерден бұрын реттілікті үйрету сияқты және жоқ деп айтпас бұрын компромисті жазып қою сияқты көрінетін. Командаларға қарқынды жоғалтпай, күрделілікті мойындауға рұқсат берілгенде, олар тұрақты бола түседі.

Меніңше, жауап прогреске күдікпен қарау емес. Меніңше, жауап — прогресті салдарлармен адал түрде байланыстыру. Нұсқаулық беру — пайдаланушыны қорғаудың бір бөлігі. Жақсы білім беру ұятты да, болдырмауға болатын шығынды да азайтады. Мәселе тек сақтық үшін сақ болуда емес. Мәселе — кеңірек қолжетімділіктің тар эмпатияға тәуелді болмауын қамтамасыз ету. Нағыз сенім көптеген компаниялар операциялық бөлшектер ретінде елемейтін қарапайым сәттерде қалыптасады.

Қысым астындағы тәртіп тақырыбына қайта оралғанда, мен теориядан бастамаймын. Мен кәсіби терминдерді (jargon) реттілікпен алмастыруға тырысатын оқытушыдан және тым көп алдын ала мән-мәтінді талап ететін түсіндірулерден қалыптасқан сәттерден бастаймын. Дәл осы жерде бостандық туралы риторика өзінің операциялық сынағынан өтеді. Егер адамдар әрекет етпес бұрын ниетті шифрдан шығаруға мәжбүр болса, онда жүйе оларға тым көп ауыртпалық жүктеп отыр. Мүмкіндіктерден бұрын реттілікті үйрету құнды болды, өйткені бұл ауыртпалықты құрылысшыға — ол тиесілі жерге қайтарды.

Жұмыс үшін нақты реттілік болған жоқ. Біз автоматтандыру мен адам пайымдауы туралы ойлануымыз керек болды, сонымен бірге күн басталмай жатып шаршаған командаларға бейімделдік, ал бұл қабаттасу әрбір әлсіз әдетті әшкереледі. Мұндай жағдайларда тіпті кішкентай тәртіптің өзі пропорционалды емес үлкен мәнге ие болуы мүмкін. Мүмкіндіктерден бұрын реттілікті үйрету бір тұрақтылықты қамтамасыз етті. Күнделікті шешімдерге негізделген мысалдар басқасын берді. Олар бірге шулы ортада жақсырақ пайымдаудың аман қалуы үшін жеткілікті тәртіп орнатты.

Уақыт өте келе мен қарапайым стандартқа қайта оралатын болдым. Жақсы білім беру ұятты да, болдырмауға болатын шығынды да азайтады, өйткені пайдаланушылардың экраннан тыс шынайы міндеттемелері бар. Әуестік түсінуден гөрі тезірек адам тартады, өйткені абайсыз шешімнің құны сирек жағдайда ғана диаграмма немесе метрикамен шектеледі. Бұл стандарт орта қайтадан шулы болған кезде менің ең көп сенетін стандартыма айналды. Болашақ салдармен байланысын үзбей, нық сеніммен алға жылжи алатын құрылысшыларға тиесілі.

Әрекет жасамас бұрын тәуекелді түсінгісі келетін пайдаланушының пайымдауды емес, тек сөздік қорды түсіндіретін глоссарийлерге тап болғанын көрген сайын, «Командалар пайдаланушыларға не берешек» деген сұрақ маған айқынырақ бола түсті. Дәл осы сәттер жалған атақ-даңқты сыпырып тастады. Өнімнің қағаз жүзінде жай ғана қолжетімділік ұсынып тұрғанын немесе қатысуды шынымен жеңілдеткенін көруге болатын еді. Индустрияның қаншалықты күрделі болғанына қарамастан, негізгі сұрақ қарапайым болып қалды: біз келесі дұрыс шешімді қолжетімді ете алдық па? Мен күнделікті шешімдерге негізделген мысалдарға сендім, өйткені бұл сұрақты командалар іс жүзінде орындай алатын нәрсеге айналдырды.

Мен бұл қиындықты бір ғана басты мәселеге дейін азайтуға болады деп сирек сезінетінмін. Біз өсу мен тежеуді қатар алып жүрдік, сонымен бірге қоғамдық күтулер мен операциялық шындық арасындағы тұрақты сәйкессіздікті қабылдадық, бұл кез келген қысқа жолдың жасырын шығыны бар екенін білдірді. Ең жақсы сақталған әдеттер — қаһармандық әдеттер емес еді. Олар операциялық тұрғыдан қарапайым болды: күнделікті шешімдерге негізделген мысалдар, содан кейін компромистер жоқ деп өтірік айтпай, олардың бар екенін мойындайтын оқу материалдары, ал алғашқы түсіндіру пайдаланушыларда әлі де күмән қалдырса, тағы бір рет түсіндіру. Қайталау — тартымды емес, бірақ сенім көбінесе осы жерде қайта орнығады.

Өткенге көз жүгіртсек, менің көзқарасым тарылып, нығая түсті. Әуестік түсінуден гөрі тезірек адам тартады. Нұсқаулық беру — пайдаланушыны қорғаудың бір бөлігі. Командалар әрбір бақылау панелінің арғы жағында тірі адамдар тұрғанын есте сақтағанда, олар өсуді ақталу ретінде пайдалануды тоқтатып, өсуді жауапкершілік ретінде қарастыра бастайды. Бұл ауысым компромистерді жоймайды, бірақ компромистерді жасау сапасын жақсартады. Сырттан қарағанда өнімнің мінсіздігі болып көрінетін нәрсе, ішкі жағынан көбінесе моральдық тәртіп болып табылады.

Сигналдар шуға айналған кездегі сабақ әдетте драмалық көріністерде емес, қарапайым жағдайларда келетін. Бұл жаңадан келген адамның сол ескертуді бірінші рет оқу тәжірибесінде немесе операциялық күш-жігерді жасырып, табысты дәріптейтін мазмұннан туындаған үнсіз реніште көрінуі мүмкін. Осындай кішкентай сәттерде платформаның мәдениеті айқын болады. Не дизайн адамдарды өз деңгейінде қарсы алады, немесе ол адамдардан жалғастыруға сенімділік алмай тұрып сарапшы болуды талап етеді. Компромистер жоқ деп өтірік айтпай, олардың бар екенін мойындайтын оқу материалдары маңызды болды, өйткені бұл пайдаланушылардың көпшілігі зертханада емес, шынайы қысым астында үйреніп жатқан шындығын құрметтеу еді.

Іс жүзінде бұл жұмыс сирек жағдайда ғана біржақты болды. Біз ашықтық пен теріс пайдаланудың алдын алуды теңестіріп қана қоймай, жылдам жүйелердің баяу сәтсіздіктерді олар қымбатқа түскенше жасыру тенденциясымен де айналыстық. Бұл үйлесім ұрандардың жеткіліксіз екенін сездірді. Команда жай ғана пайдаланушыларға қамқорлық жасауға уәде бере алмайды; оған стресске төтеп беретін тәртіп қажет. Мен үшін бұл компромистер жоқ деп өтірік айтпай, олардың бар екенін мойындайтын оқу материалдарына сүйенуді, мүмкіндіктерден бұрын реттілікті үйретуді нығайтуды және жақсырақ пайымдау үшін кейбір жылдамдықтан бас тартуды білдірді. Бұның ешқайсысы тәуекелді жойған жоқ, бірақ бұл біздің жауап беру сипатымызды өзгертті. Бұл ұйымды көрсеткіштерге ұмтылудан сенімділікке қарай бағыттады.

Егер мен осы жерде қайта оралатын қорытынды болса, ол құрылысшылар тартыншақ болуы керек дегенді білдірмейді. Бұл амбицияға салдарларды көтере алатындай берік негіз керек екенін білдіреді. Нұсқаулық беру — пайдаланушыны қорғаудың бір бөлігі, ал жақсы білім беру дәл осы себепті ұятты да, болдырмауға болатын шығынды да азайтады. Компания әрбір кішігірім шешім адамның жүйеге деген сенімін қайта қалыптастыра алатынын түсінген бойда, операциялық тәртіп міндетті емес болып көрінуін тоқтатады. Қолжетімділікпен бірге түсіндіру мен есеп берушілік қатар өскенде, бостандық ұзаққа созылады.

Кәсіби терминдерді реттілікпен алмастыруға тырысатын оқытушының көзімен мәселеге қарай бастағаннан кейін, «Масштабталатын әдеттер» мен үшін дерексіз болуды тоқтатты. Мұндай сәттерде ашық қаржылық жүйелерге тұрақты қатысу хайпқа емес, оқу процесінің қаншалықты қиын болуы мүмкін екенін құрметтейтін шыдамды білім беруге байланысты болады. Кедергі көбінесе драмалық сәтсіздік емес, тым көп алдын ала мән-мәтінді талап ететін түсіндірулер болды. Адамдар қаржылық жүйені инсайдерлер сияқты өлшемейді. Олар оның сақтықты құрметтейтінін, өз-өзін уақытында түсіндіретінін және қателік тұрақты болмай тұрып түзетуге орын қалдыратынын сұрайды. Сондықтан мен мүмкіндіктерден бұрын реттілікті үйретуге қайта-қайта оралдым. Бұл тек техникалық кедергіні ғана емес, қатысудың эмоционалдық құнын да төмендетті.

Жағдайды қиындатқан нәрсе — жауапкершіліктердің қабаттасуы болды. Жүйелілік пен бейімделуді сақтауға тырысқанда, біз түсіндірудегі кішкентай алшақтықтың сенімде әлдеқайда үлкен алшақтық тудыратын жағдайларға тап болдық. Мұндай жағдайларда ұйымдар көбінесе театрға жүгінеді: қаттырақ сөздер, жылдамырақ реакциялар, кеңірек мәлімдемелер. Мен бұл инстинктке сенбеуді үйрендім. Төзімдірек жауап әдетте операциялық сипатта болды: мүмкіндіктерден бұрын реттілікті үйрету; күнделікті шешімдерге негізделген мысалдар; және түсініспеушілік азайғанша бір шындықты түсіндіруді жалғастыруға дайын болу. Сенімділік жылдамдыққа қарағанда тартымдылығы аздау, бірақ пайдаланушылар оны ұзақ есте сақтайды.

Бүгінгі таңда менің инстинкттеріме риторика емес, қайталанатын қамқорлық көбірек әсер етеді. Жақсы білім беру ұятты да, болдырмауға болатын шығынды да азайтады. Мен сондай-ақ әуестік түсінуден гөрі тезірек адам тартады деп сенемін, өйткені өнімге қатысты шешімнен зардап шегетін адамдар оны стратегия ретінде емес, кедергі, жеңілдік, кідіріс немесе абырой ретінде қабылдайды. Осы айырмашылықты есте сақтайтын құрылысшылар уақыт өте келе жақсырақ жүйелер жасайды. Төзімді жүйе — сыннан қашатын жүйе емес; ол сын апатқа айналмай тұрып үйренетін жүйе.

Мен кідіріс құны туралы өте практикалық тұрғыдан ойлай бастадым. Сынақ ешқашан принциптің жиналыста қаншалықты сенімді естілетінінде болған емес. Сынақ — әрекет жасамас бұрын тәуекелді түсінгісі келетін пайдаланушы үшін оның қаншалықты берік болатынында еді, әсіресе пайымдауды емес, тек сөздік қорды түсіндіретін глоссарийлермен күн күрделеніп тұрғанда. Мұндай жағдайларда қатарға қосу мен шеттету арасындағы айырмашылық таңқаларлықтай аз болуы мүмкін. Кешіктірілген түсіндіру, шамадан тыс жүктелген бет немесе тым жоғары сенімділікті көздейтін әдепкі параметрлер кімнің өзін жалғастыруға лайықты сезінетінін үнсіз өзгерте алады. Күнделікті шешімдерге негізделген мысалдар мен үшін маңызды бола түсті, өйткені бұл дерексіз әділдікті көрінетін мінез-құлыққа айналдырды.

Көп жағдайда шиеленіс түзетулерден гөрі жылдам тарайтын қауесеттермен қатар, техникалық сенімділік пен қоғам алдындағы кішіпейілділікті бір уақытта ұстап тұрудан туындайтын. Нарықтар асыра сілтеуге итермелейді, ал қоғамдық нарративтер нәзік тұстарды жазалайды, сондықтан шешімділікті асығыстықпен шатастыру оңай болды. Мен бұған керісінше сене бастадым. Шешімділік көбінесе күнделікті шешімдерге негізделген мысалдар сияқты, компромистер жоқ деп өтірік айтпай, олардың бар екенін мойындайтын оқу материалдары сияқты және жоқ деп айтпас бұрын компромисті жазып қою сияқты көрінетін. Командаларға қарқынды жоғалтпай, күрделілікті мойындауға рұқсат берілгенде, олар тұрақты бола түседі.

Меніңше, жауап прогреске күдікпен қарау емес. Меніңше, жауап — прогресті салдарлармен адал түрде байланыстыру. Әуестік түсінуден гөрі тезірек адам тартады. Нұсқаулық беру — пайдаланушыны қорғаудың бір бөлігі. Мәселе тек сақтық үшін сақ болуда емес. Мәселе — кеңірек қолжетімділіктің тар эмпатияға тәуелді болмауын қамтаседі ету. Нағыз сенім көптеген компаниялар операциялық бөлшектер ретінде елемейтін қарапайым сәттерде қалыптасады.