«Ажал жетсе өлдің бе,
Өлім келді, көрдің бе?
Баянсызға салынба», —
Десе, тоқ,тау бердің бе?

Жетпесті қудың, жеттің бе,
Барша жаннан өттің бе?
Тағдырың жазған ақ өлім,
Құтылып онан кеттің бе?

Қарманып едің, таптың ба,
Қарындасқа жақтың ба?
Қарсыласқан жауыңды,
Қаніки, жерге қақтың ба?

Білдім дедің, не білдің,
Басыңа пайда не қылдың?
Бәрі де болды баянсыз,
Өзіңнен-өзің жеңілдің.

Өлместей оны көруші ең,
Соған да қарсы келуші ең.
Аяған сонан жаныңды
Кімге сақтап беруші ең?!

Өзің кімнен кем едің,
Кім үшін уайым жеп едің?
Күдеріңді үздің бе,
Сүйенішім мықты деп едің!

Қаніки, қайтып келді ме,
Жаныңа жәрдем берді ме?
Жалаңдаған жалмауыз,
Жан-жағыңнан көрді ме?

Тиянақ көрме жалғанды,
Қуа берме арманды.
Пайғамбар мен сахаба,
Сен түгіл содан қалған-ды.

Құтырмай енді тек отыр,
Күнәңа уайым жеп отыр.
Алдыңда кірер үйің бар,
«А, тоба онда», — деп отыр.

Есің барда елің тап,
Барғанда кірер жерің тап.
Жаратқанның құлысың,
Жағатұғын ебін тап.

Ел мінезін білдің ғой,
Талай-ақ бірге жүрдің ғой.
Итпен бірге ит болып,
Күнәсіне кірдің ғой.

Енді есіңді жисаңшы,
Манар тауға сыйсаңшы.
Аласұрып аптықпай,
Бұл жалғанды қисаңшы.

Неменені қимайсың,
Нәпсіні неге тыймайсың?
Өзіңді кімге сыйлатып,
Өзің кімді сыйлайсың?

Жан аяспас кісің жоқ,
Арманда қалар іcің жоқ.
Енді жүрер жалғанда,
Қарасам, сенде пішін жоқ.

Жалғанды талақ қылыпсың,
Бас-аяғын біліпсің.
Есі шыққан кісідей,
Құр сандалып жүріпсің.

Жалындамай сөне қал,
Алла ісіне көне қал.
Бәрінің, дәмін таттың ғой,
У ішкендей өле қал!

Тамам жанды билемек,
Жалғыз өзің сөйлемек...
Мұнын, түбі не болар,
Үмітің болды не демек?

Досты мықты қылмақсың,
Дұспаныңды қырмақсың.
Аяғында сен де бір
Кішірек құдай болмақсың.

Жуанның ойы осы ғой,
Бұл мінезден шошы, қой.
Шыға алмассың ырғалып,
Ол — қайраттың босы ғой.

Шын досың саған не берді,
Соңыңнан сенің неге ерді?
«Арам да болсам ақтасын,
Күнәма керек», — деп ерді.

Еш нәрсеңді алмайды,
Жұмысы келсе, жалдайды.
Күй, отқа түс, суға түс,
Арам да болсаң қалмайды.

Шын жолдасың осы ма,
Осылар жанның досы ма?
Ақ ісіңе адам жақ,
Адамнан тіпті шошыма!

Туысқан мен жақының, —
Оларға толса тақымың,
Тату жүр деп зарлаған
Алынып па еді ақылың?

Адалдық айтып жеңді ме,
Немесе сөзге көнді ме?
Неше жылдай ұққан жоқ,
Ақылы жаңа енді ме?

Болмасқа бұлай қара тер,
Алдыңғы жақты қамдай бер.
Жақыныңнан жау жақсы,
Ең жақының — қара жер.

Дұспаның анау, ел мынау,
Ойласаңшы, япыр-ау.
Адам болып туып ең,
Ақылың қайда» батыр-ау?

Құры білген не керек,
Білгенді қылған, со керек.
Баянсыздың бәрін қой,
Боласың сонда шын зерек.

Жаныңа қызық жалғанда
Неменең қалды арманда.
Бұл жалғаннан не серік,
Тәңірі алдына барғанда?

Лапылдадың, жандың ғой,
Тілегіңді алдың ғой.
Су екен деп, у ішіп,
Жаның жай боп қандың ғой.

Іздегенің мақтан ғой,
Далақтап күнде шапқан ғой.
Не күн туды басыңа,
Тегінде, жын қаққан ғой.

Жын қақпаса мұның не,
Шынымен қор болдым де.
Есіңді жи, ерте ойлан,
Қаза келді — өлдім де.

Бір өлген соң жау да жоқ,
Алдыңа келер дау да жоқ.
Бұл жалғаннан кеткен соң,
Партия сатқан сауда жоқ.

Қалғандар жүрсін қағынып,
Қайтесін, оны сағынып.
Тепкілесін молаңды,
Жатырсың деп не қылып?

* * *
Қазақтың жаманы болмас,
Жаманнан аманы болмас.
Бірігіп іс қылатұғын,

Түзелер заманы болмас.
Бұл елде адалдық бар ма,
Ондайын байқадыңдар ма?
Істейді нені де болса,

Наданға арамдық ар ма?
Ар сатар шайға да болса,
Бір асам майға да болса.
Ізденіп табады, жейді

Арамды қайда да болса.
Жуаны қылады зорлық
Момынның көргені қорлық.
Теп-тегіс қулық пен ұрлық,

Қыз-бозбала бір бөлек,
Әзілдесіп, дуласты.
Өліп қалған сұм жүрек,
Оятсам да тұрмас-ты.

Бетіме жылы тиеді
Күнгейдегі күншуақ
Жан жылыны сүйеді,
Жанға рахат осы yақ.

Өлі жердің сүйегін
Тірілтті жайнап жапырақ.
Жаралы менің жүрегім,
Жайнай алмас сол бірақ...

Күн нұрымен көгеріп,
Жауқазын шықты жалбырап.
Жер жүзіне өң беріп,
Қызыл гүл бітті албырап.

Тоң еріді, қар кетіп,
Жан-жануар балбырап.
Қайғылы көңіл тырп етіп,
Қабағын ашпас салбырап.

Қолдағы малға төл еріп,
Жандыдан өсіп жан шықты.
Жаңадан дүние жан беріп,
Неше түрлі мал шықты.

Қатып қалған желіннен
Қаймағы бар бал шыры.
Қайғылы біздің көңілден
Қайғырған сайын қан шықты.

Жер жүзіне нұр жауып,
Күн жылынды, шөп есті.
Бие байлап, қой сауып,
Буаз малдан төл өсті.

Жанған оттай жалындап,
Жайлауға қарай ел көшті.
Жазбақ, түгіл жабырқап,
Жаралы жүрек қайта өшті.

* * *
Көкорайға қонғанда,
Қозылар ойнар дүркіреп.
Жаздың күні болғанда,

Жаңбыр жауар күркіреп.
Жаралы біздің көңілге
Бір тамбайды сіркіреп.
Таянды ғой өлімге —

Қақырық басты кіркіреп.
* * *
Амандаса келісіп,
Бір бағыланды сойғызар.

Кел деп аяқ берісіп,
Қымызға әбден тойғызар.
Тері жадырап, жайылды,
Дене балқып, бой қызар.

Қайғы менен уайымды
Ойлауды да қойғызар.
* * *
Бағылан етін балқытып,

Біріне-бірі же десіп,
Шаттанысып, шалқысып,
Кем-кетігін теңесіп.
Әзілдесіп әр сөзге,

Қалжың айтып, егесіп...
Сөз қылар екен сол кезде
Біз байғұсты не десіп?
Адал кісі еді-ау деп,

Алғыс айтып алғай ма?
Әркімді о да жеді-ау деп,
Әйтпесе сөгіп, қарғай ма?
* * *

Мен бір — тілсіз көлікпін,
Басыма соқпа, дауың жоқ
Тепкілеме, өлікпін,
Шайтаннан басқа жауым жоқ.

Қызығып сендер ұмтылар,
Қасыма ерген қауып жоқ.
Жазамды кешіп, ұмытыңдар,
Жазадан, сірә, сауың жоқ.

* * *
Мен кеттім де, сен қалдың,
Зияным енді тие ме.
Неңді жұттым, неңді алдым,

Кешсеңші жалғыз иеге.
Саған да сауап керек қой,
Кім сенеді дүниеге.
Осыны білген зерек қой,

Жолықпасаң киеге.
* * *
Жоқ болса ақың өзімде,
Қалғандарды зарлатпа.

Өтірік болса сөзімде,
Оныма менің алдатпа.
Ақың болса біт алып,
Көп жетімге қарғатпа.

Өлгенге өтірік дау салып,
Қайыңды талға жалғатпа.
Өлген жанның моласын
Тепкілемек өнер ме.

Онымен қайтып оңасың,
Ойласаң, пайда келер ме?
Өзімнен басқа әркім бар,
Бәрін де жеңдім дей берме.

Алдыңда к,иын бір күн бар...
Аптығып, асып, елерме.
Ақың болса басымда,
Осы күнде мені өлтір.

Отырмын ғой қасыңда,
Өзіңнің жазаң деп өлтір.
Жазам болса тартайын
Қолыңнан келсе, әне, өлтір!

Обалымды артайын,
Қызықсаң, босқа, және өлтір!
Ол қолыңнан келмесе,
Ойнақтама, дулама.

Ойлашы өзің, ендеше,
Соған көңілің тола ма?
Үйтсең — қатын болғаның,
Еркек олай бола ма?

Ол емес қой оңғаның,
Мұнымен кісі оңа ма?
* * *
Біреудің мінін кешірсең,

Саған да құдай кешеді.
Бәрін де қылмай есірсең,
Төбеңді әлі-ақ теседі.
Көңілі жұмсақ адамның

Күрмеуін тағдыр шешеді.
Рахымсыз, пейілі жаманның
Орны дайын деседі.
Мен досыңмын, жау емес,

Еліре берме, қайта ту.
Жүрегім дертті, сау емес,
Сол себепті сөзім — у.
Ащы деп алмай қоймаңыз,

Аңсағанда, керек су.
Абайлап артын ойлаңыз,
Алды ғой алдап өңкей қу.
* * *

Мен өтермін, кетермін,
Жоқтарсың мені бір кезде.
Жәрдемім тимес, не етермін,
Бекінем осы бір сөзге.

Мақсұтың қайсы, досың кім, —
Осынын, түбін шын көзде.
Бар ақылым — осыным,
Айтарым жоқ, тіпті өзге.

* * *
Мақсұтың болса орынсыз,
Сілкініп жүріп сыға бер.
Жолдасың болса тойымсыз,

Көзіңе құмды тыға бер.
Қызығып жүрген ісің кім,
Ерте есептеп, ұға бер.
Сенісіп жүрген кісің, кім,

Жалмауыз болса, жыға бер.
Мен жау болсам, кім досың,
Байқадың ба оны өзің?
Өзгелерден сен шошын,

Жау десең де, мен — көзің.
Түбінде менде айла жоқ,
Алалға дайын мінезім.
Тойымсыз қудан пайда жоқ,

Шын жақындық бұл сөзім.
Алалға айла қылушы ем,
Жау жықпасын туды деп.
Сескеніп, ерте-ақ, білуші ем,

Ішкізер қулар уды деп.
Жазалы қылмас құдайым
Айланы ақпен жуды деп.
Деуші едім «үстіп шыдайын,

Құртпас па екен қуды», — деп.
Мен көргенді көрмеді-ау
Қайратты өңкей батырым.
Қайтейін, тоқтау бермеді-ау

Қу залым деген кәпірің.
Ұқпаған соң лажым не,
Жан досым мен жақыным.
Ұққаның болса, қамың же,

Оңдасын істің ақырын.
* * *
Күйдірген соң шыдатпай,
Көре тұрып жайыңды,

Кім айтады мен айтпай,
Сендерге енді уайымды.
* * *
Мен жатырмын оңаша,

Жастанғаным томаша.
Жан шыдамас мұныма,
Жалғыз Әупіш болмаса

Біреу маған от жақ деп қылды бұйрық,
Жағайын деп ұмтылдым, көңіл жүйрік.
От жаққалы жатқаным — бір үлкен үй,
Отын жиып қойыпты талай күндік.

Шақпақ жағып жібердім, қуға түсті,
Тұтандырып алуым болды күшті.
Қызыл өңеш болғанда азар жайып,
Соған шейін асығып, ішім пысты.

Отқа келіп отынды салып еді, —
Жалын шығып лапылдап жанып еді.
Үй жылынса, қайтейін, залал да көп, —
Жалын барып талайды шалып еді.

Жалын кетіп, аздан соң шоқ болды құр,
Отын бітті, үрсем де жана алмай тұр.
Жалынды оттай жайнаған, қайран, өмір,
Шоқ сөнген соң қап-қарa болды көмір.

Үш-ақ түрлі өмір бар; бәрі де мас,
Бір рәуішті болады шал менен жас.
Ең керекті дегенің — ортаншы өмір,
Түгел қолың жетпейтін бір жанталас.

Қапы өткізбе сол кездің бір сағатын,
Өкініші қалмайды, кетсе ағатың.
Күні-түні дей гөрме, ғылым ізде,
Қалсын десең артыңда адам атың.

Өмірдің басы — бала, ортасы — адам,
Қартайып, шал болған соң кетті шамаң.
Мақтап жүрген өмірің осы болса,
Үш-ақ ауыз өлеңмен болды тамам.

Мақтан үшін мал жима, жан үшін жи,
Қазаққа көз сүзбестің қамы үшін жи.
Арың сатпа, терің сат, алалды ізде,
Ғибадат пен адалдық, ар үшін жи.

Ерінбесең еңбекке, дәулет дайын,
Жаратқан жоқ жатсын деп бір құдайың.
Ойласын деп ой берді, көруге қоз,
Аяқ берді, тапсын деп басқан сайын.

Үйде отырып салғанмен сарыуайым,
Тілегенің тұра ма саған дайын.
Жүріп-тұрып ойланып істеп көрсең,
Харекеттің білесің, сонда жайын.

Жатып ішкен жан — тыныш, салғырт-салақ,
Оған арам — харекет, ой ойламақ.
Іздемеген кісіге қайдан келсін
Таза киім, жылы орын, тәтті тамақ.

Егін сал, не сауда қыл, малыңды бақ,
Білім білмек — әр іске шебер болмақ,.
Қол өнерден пайда қыл үйреніп-ақ, —
Кетпес дәулет осы ғой әмбеге xақ.

Қол өнер — өзің өлсең — бірге өледі,
Сонда-дағы қалғандар үйренеді.
Сен кетсең де өнерің елде қалып,
Талай жанға азық пен мал береді.

Әрі ермек, әрі пайда, әрі дұрыс,
Демейді қол өнерді ешкім бұрыс.
Көрінгенге көз сатып жалынғанша,
Күндік өмір қалса да соған тырыс.

Деп ойлама бұйрықсыз дәулет қайда,
Жалықпай талап етсең — дайын пайда.
Адал қол аштан өлмес, құры қалмас,
«Жүрген алар», — деген ғой осындайда.

Талаппен адал істі істемекпіз,
Тапсырдық бір Аллаға біз демекпіз.
Ындының таза болса, именбеңіз,
Дәулетті осылайша іздемекпіз.

Баста таза жаратты, сен таза бол,
Ұқcaң анық айттым ғой бұл — тура жол,
Мақтан күйлеп, арамнан мал жинасаң,
Орның — дозақ, сорлы — сен, айтқаным сол!

Балаңа ғылым үйрет жас күнінде,
Досыңа жақындама мас күнінде.
Халқыңа қайрылар деп насихат айтпа,
Ел бұзық ерегескен, қас күнінде.

Алған coң әбден қызып, сөз ұқпайды,
Сүзекке елеуреген ем жұқпайды.
Аз басыла бергенде, ал қолыңа,
Қызу кезде сөз ұқпай қылжақтайды.

Панала, пәле шықса, басың сақтап,
Ойлама оңамын деп екі жақтап.
Мастығынан айыққан кезін аңдып,
Ап-аман қара да отыр атың баптап.

Ол кезде ептеп алма жалғыз тиын,
«А, құдай, есін кіргіз» — де де сыйын.
Мастың малын жеймін деп, жаныңды жеп,
Тәңірі алдында өзіңе болар киын.

Біреу тисе, құтылар қамыңды ойлан.
Сонда-дағы дәм татпа жынды тойдан.
«Бөлінгеннен бүлдірге алма» деген,
Ел бұзылса, момын бол қоңыр қойдан.

Елді бұзған не десең — кетті наным,
«Ант ұрды ма?», - деген сол, ұқсаң, жаным.
Бір көзің бір көзіңе сенбеген соң,
Аңдиды ана көздің не қылғанын.

«Ол үйтсе, мен бүйтем», — деп дайындап тұр,
Барша жан соған бола бәле ұстап жүр.
Біреуді сендіре алмай, не сене алмай,
Бірін-бірі жаралап ойменен құр.

Бірлік түгіл иман жоқ, наным кетсе,
Жуымас алдайды деп бір бұлт етсе.
Жаулық түгіл жанжал да шықпас еді,
Ант етпей-ақ айтылған сөзге жетсе.

Адалдың, жолы болар заман бар ма,
Жем болдың шын жексұрын надандарға.
Адастың деп отырмын айғай салып,
Бар тапқаным сол болды, амал бар ма?

Осы күнде қазақтың бәрі де мас,
Жақсылардың біріне біреуі қас.
Атқа мінген жігіттен үмітім жоқ,
Сөзімді ұқса, ойланар кейінгі жас.

Қайғылының ішінде жанар жалын,
Шалмай қоймас жалыны жолдастарын.
Өзімді ұрған мінезді сөгемін деп,
Тілім тисе сіздерге, кеш, достарым.

Тілі ащы деп, жігіттер, мені сөкпе,
Ашулының әр сөзі тиер көпке.
Өткен өмір — өкініш, ой жаралы,
Дерті қалын, делбемін шірік өкпе.

Құры тілмен зарланып сайраулымын,
Қол-аяғым бос емес, байлаулымын.
Улы жүрек, долы тіл сөйлеп отыр,
Ыза қысып тісімді қайраулымын.

Ащы сөзім — достығым, маған нансаң,
Кемдігім — келістіріп айта алмасам.
Түпсіз суға байқамай түсіп алып,
«Аулақ жүр — деп доспын ғой — айғайласам».

Менің дертім, жігіттер, емес оңай,
Болып едің дейсің ғой қашан олай.
Басқа түссе байқарсыз бәріңіз де,
Ойланбаған өмірдің бәрі солай.

Ескерусіз бар өмір кетсе желге,
Ақыл, айла, қайратың aқca селге,
Мақтанқұмар партия күйлесеңіз,
Мен сықылды боласың сен де делбе.

Осыларды өнер деп өлсең сенбе,
Онан басқа өнер көп іздегенге.
Өкінішің өлімнен қиын болар,
Мақсатым не деп ойлар кез келгенде.

Осы кезде кісі жоқ менен жаман,
Сөзім ащы тиген соң сізге таман.
Достығым ба, байқарсыз, қастығым ба,
Біздің ойды сіз де ойлар болса заман.

Тамам елді қорлаған мен ғой бүгін,
Ләйім, жылда солардың қылма түгін.
Менің биім — өзіңнің ақ жүрегің,
Сөзімді ұқ та дауыңды айт, соған жүгін.

Мақтан үшін іс қылып көрдім бе де,
Ашу мен құмарлыққа кірдім бе де.
Өнерсіз жалқаулықпен жанды сатып,
Ант ішіп партияда жүрдім бе де.

Ез, еріншек, қорғалақ, шабан болсаң,
Не мақтаншақ, дарақы, надан болсаң:
Есі-дертің — партия, ел билемек,
Залалкес хайуаннан жаман болсаң.

Бұлардың бірі болсаң, өкпелеме,
Мінін айтса шын жақсы кектене ме?
Арам безден арылып әділ жүрсең,
Aқ жаратқан құдайың жек көре ме?

Таза болсаң, ондайға жоламай өт,
Ақ жүрегің ақтаса, құтылып кет.
Оған болмай құтырсаң, өз сазайың,
Итпен бірге ит болған сен де төбет!

Ащы тілмен мен айттым ел мінезін,
Сөздің теріс мақұлын салмақта өзің.
Өтірігін тап-тағы жүзқара қыл,
Ыза болсаң, кек алар сол ғой кезің.

Гауһардай көзі,
Бұлбұлдай сөзі,
Жаннан асқан бір пері.
Жүзі бар айдай,

Мінезі майдай,
Өзгеден артық сол жері.
Дариядай ақыл мол еді,
Жан ғашығым сол еді.

Ұжмақтың хоры,
Іздедім соны,
Тал бойының кірі жоқ.
Бойы бар сымдай,

Белі бар қындай,
Мүшесінің міні жоқ.
Қыз осындай болар ма,
Оны сөккен оңар ма?!

Жаудырап көзі,
Тамшылап сөзі,
Жібектей шашын тараса,
Қалмайды халің,

Шығады жаның,
Қиғаштай көзбен қараса.
Бұл дүниеде қыз қызық
Бозбалада ой бұзық.

Сынаптай толқып,
Түлкідей жортып,
Кетеді көңіл әр жаққа.
Қырандай қағып,

Алмастай ағып,
Мұратын түгел алмаққа.
Ер талабы бос қалмас,
Толқынды көңіл тоқталмас.

Шырайың қашып,
Асығып-сасып,
Қыз үшін түнде кезгенде,
Бар малды салып,

Шаруадан қалып,
Серілер үйден безгенде, —
Қарамай ұят, арына,
Жанды қиып жарына.

Ақселеу мініп,
Қылаңнан киіп,
Қараған жанға көрінбей.
Ізденіп жарды,

Пида ғып жанды,
Алыс деп ауыл ерінбей,
Айлалы жолдас қасқа алып,
Аң көрген лашын бастанып.

Ауылды барлап,
Айнала шарлап,
Баруға тура бата алмай,
Кезеңнен бағып,

Жүрегің қағып,
Далада шыдап жата алмай,
«Барып кел» — деп жолдасқа, —
«Бір хабар алсақ, болмас па»?

Сып етіп жолдас,
Дыбысы болмас,
Сұр жыландай сусылдап.
Ілеспей көзің,

Әкелер сөзін,
Тұрымтайдай қутыңдап:
«Тілеймін тілек берсін», — деп,
«Ер болса, үйге келсін», —деп.

Болды деп қиын,
Жеңілдеп киім,
Шыр айналып ұршықтай;
Еппенен басып,

Ынтасын салып,
Тыңнан көрген мысықтай.
Кіргенде барып есіктен,
Болмаса жапсар, тесіктен.

Боз үйге кіріп,
Буынын, құрып,
Жарыңның барсаң қасына.
Сипалап жүріп,

Төсегін біліп,
Тигенде қолың шашына,
Ақылың кетіп, жан қалар,
Ғашығың сонда аңғарар.

Қолынан тартып,
Білегін артып,
Aқ тамақтан шөп етіп,
Тал бойың еріп,

Тіліңді беріп,
Сүлдерің қалар ес кетіп.
Аһ, дүние, дүние,
Ақылға сонда кім ие?!

Есіңді жиып,
Иіскелеп сүйіп,
Оған да көңілің басылмай,
Тілекті алып,

Тоятың қанып,
Құйылып түскен лашындай,
Арманың бітіп жымыңдап,
Төсінде жатсаң тынымдап.

Таң келсе қуып,
Бой кетер суып,
Енді қашан келем деп.
«Ал, жарым, қош», — деп,

«Пәлен күн тос», — деп.
«Тез келмесең, өлем», — деп,
Болмады деп таң ұзақ,
Сол болар қайғың жалғыз-ақ.

Қысылып таңнан
Ағарып қалған,
Жатуға болмас жайланып,
Қош айтып, жарға,

Амалың бар ма?
Қайтуға енді айналып,
Жатайын десең таң киын,
Тастайын десең жар қиын.

Боз үйден шығып,
Дөң асып, бұғып,
Ертіп алып жарыңды,
Шығарып салып,

Аулаққа барып,
Acыққа айтып зарыңды,
Кетесің таңнан тұра алмай,
Жарыққа хайла қыла алмай.

Шыққан соң белге,
Көз салсаң елге,
Қарап тұр әлі жарыңыз,
Жолдасқа айтып,

Ат басын тартып,
Жүгіртіп қайта барыңыз,
Бір сүйіп алтын тамақтан,
Асасын, азар қабақтан.

Бар болса білім,
Сен сөйле, тілім,
Жан менен дене бірінде.
Ойласаң, көңіл,

Өзіңе жеңіл,
Қайратын, қалын күнінде.
Жас көңілде жарық бар,
Кәріде кемдік анық бар.

Не ұқпас жастан,
Қайтпайды тастан,
Ізденуге күшін, бар.
Сайрандап жүріп,

Сансызды біліп,
Қалыпсыз, қызық ісің бар.
Жастықтан қызық іс болмас,
Кәріде ақыл, күш болмас.

Қайратын, қалып,
Ақылдан танып,
Кәрілік келсе басыңа;
Қадірің кетіп,

Заманың өтіп,
Жан жуымас қасыңа.
Кәрілік деген жұмыс бар,
Артында таяу бір іс бар...

Азайып күшің,
Саудырап тісің,
Шалбардай болып бет кетсе,
От басын бермей,

Үй ішін көрмей,
Сүйегің қиылып, ет кетсе, —
Далаға барып сие алмай,
Киімін жөндеп кие алмай...

Қуарып мұртың,
Суалып ұртың,
Түздегі қу бас жақтанып.
Тұра алмай жатып,

Былшылдап, шатып,
Өткен күнді айтып мақтанып.
Жарығың өшіп көңілден,
Кәрілік жаман өлімнен.

Қызарып көзің,
Езіліп сөзің,
Жастығың түсіп ойына.
Иекпен шайнап,

Тіліңмен айдап,
Жеген ас жұқпай бойыңа.
Ет жеген сайын қақалып,
Әз өлімге тақалып.

Бүгіліп белің,
Таусылып әлің,
Аяқ пен белің құрысып.
«Кәрі итім, шат», — деп,

«Сөйлемей жат», — деп
Қатының кетсе ұрысып.
Өлмегенге қара жер,
Онан да өзін, бара бер.

Қайғы емес қаза,
Болмаймын наза,
Ноқталы басқа бір өлім.
Туған жан өлмек,

Тағдырға көнбек,
Кімді алмайды бұл өлім.
Шал болмай-ақ, өлейік,
Алла ісіне көнейік.

Қызусыз тәнің,
Сезімсіз жаның —
Болады кәрілік белгісі.
Оны да сезбей,

Үмітін үзбей,
Келмейді шалдың өлгісі.
Алпыстан әрі бармаңдар,
Аңдамай шал боп қалмаңдар!

Кел, жастар, біз бір түрлі жол табалық
Арам айла, зорлықсыз мал табалық.
Өшпес өмір, таусылмас мал берерлік
Бір білімді данышпан жан табалық.

Ал енді, олай болса, кімді алалық?
Қазақта қай жақсы бар көз саларлық?
Шын іздесек, табармыз шыны ғалым,
Күнде күйлей бермелік бозбалалық.

Сақ болалық, бір шоқып, бір қаралық!
Қарауылдар мезгіл ғой, тұр, қаралық
Жүз айтқанмен, өзгенің бәрі надан,
Жалыналық Абайға, жүр, баралық!

Білімді сол кісіден ізденелік!
«Әдейі іздеп біз келдік сізге» делік.
«Өмір зая болмастық өнер үйрет,
Ақылыңды аяма бізге» делік.

Тапқан іске таласпай, шын көнелік!
Жұртқа күлкі болмалық, жөнделелік!
«Көп қуға көзіңізді сүзбе» делік!
«Ұқпас деп бізден үміт үзбе» делік!

«Залымдар заң үйретіп адастырды,
Бізді сал жөнделерлік ізге» делік!
Құрбыласы қулық пен айла баққан,
Олардан алдамшы деп көңілі қайтқан.

Енді бізге ақылын көрсетіп тұр,
«Алушы жоқ па екен», деп жастар жақтан.
Алмасаң үміт үзер тағы жастан,
Өлсек те ұмтылалық осы бастан.

Өткізе алмай, еліне қайтса көшіп,
Қаламыз асыл түгіл ине алмастан.
Қой, ойлалық шатылып, шатаспастан,
Оңамыз ба Абайдан бата алмастан?

Асыл алсақ, асылын аямайды,
Келді ғой өз еліне сата алмастан.
Пұлы өтсе, үміті бар қуанбақтан,
Еңбегім жанды ғой деп жұбанбақтан.

Абай кетсе, осы елде кім қалады,
Не табамыз наданнан сұранбақтан?
Арамдықпен, алдаумен күн өткізбей,
Өтірікке өлгенше, шынға өлелік!

Бұл Абай саудагер ғой ақыл сатқан,
Әртүрлі асылы көп өтпей жатқан.
Тегін білсең — аласың, бос береді,
Тұстасынан ешкім жоқ мұны тапқан.

Қой, жігіттер, күн болды ойланарлық,
Білім, әдет, ақылды ойға аларлық.
Надандықтан еліріп босқа жүрсек,
Мына заман көрсетер бізге тарлық!

Өзің біліп біреуге қылсаң жарлық,
Асыл сол — ақыл, білім бойда барлық.
Айла, өтірік, арсыздық өнер емес,
Мен де анаудай болсам деп таласарлық.

Үлкендерде мінез жоқ таңданарлық
Олардың қылған ісі ұрлық-қарлық.
Арам ойды ақыл деп ардан күсіп,
Түбінде тартқызбай ма ол бір зарлық?

Мынау Абай — бір ғалым жол шығарлық,
Замандасы болмады сөзді ұғарлық.
Амалы жоқ, айналды енді бізге,
Күн туды етегіне жабысарлық.

Пұл асылы табылса, қолға алалық,
Кісі емес ескерусіз бос қаларлық.
Күнде осындай табылмас бізге басшы,
Күн болса кейінгіде қозғаларлық.

Ақыл, білім осындай ар жақтарлық
Айласыз, өтіріксіз жан сақтарлық!
Үзіп-жұлып ұятсыз атанбай-ақ,
Ақылмен жол табалық ел бастарлық!

Осыған қазақ бар ма жанасарлық,
Ғылым, өнер, ақылмен санасарлық?
Жұрт алмаса, ақылын біз алалық
Өзгедей надан емес адасарлық.

Бұл елде түк ақыл жоқ жарасарлық,
Рахым ғып бір-біріне қарасарлық.
Өз Абайын өздері ұнатпайды,
Шын надан осылар ғой біз қашарлық.

Мына жұртта мінез жоқ ойланарлық,
Бізге де заман келер сайланарлық.
Елге еріп есер, бәңгі атанғанша,
Ой табалық жақсы атақ, байланарлық!

Ойланар уақыт болды бас қосарлық,
Дұспан көп енді бізге жол тосарлық.
Арамдықтан көңілді арылталық
Ақыл ойлап, аларға қол босарлық.

Мидағы ой-тамырға жол салалық,
Жүрекке оймен сынап апаралық!
Ақыл жоқ бұл қазақта ойға ұнарлық,
Өзін-өзі тексеріп, бой сынарлық.

Білім іздеп білуге кесел болар,
Көрсеқызар, көзі ашық бос құмарлық.
Aқ жүректің ғадалат қылған ісін
Қабылдауға қызығып қозғалалық!

Жарасымды мінезді жатқа алалық,
Жанға к ас жамандықтан сақтаналық!
Арсыз, ғайбат, өтірік ынсапсыздық —
Бұлардан бой тасалап ақталалық!

Аспандап аса бермей шақталалық,
Аласыздық, адалдық жақты алалық!
Өтіріктен жалығып, өнер тапсақ,
Біз сонда жетілдік деп мақтаналық!

Хош, енді көп наданның тілін алдық,
Бірімізге біріміз пәле салдық.
Ой да жоқ, ұят та жоқ, күнде аңдысып,
Жүргенмен жағаласып не таба алдық?

Арам ақыл њйрендік айла, амалдық,
Қулық пен өтірікті сайлап алдық.
Ынсап, рахым, ұяттан жүген ұстап,
Өзіміз ең түбінде қайда бардық?

Елірдік, ерегістік, елді жардық,
Байлаусыз пайдасы жоқ, іс шығардық.
Бүгін дос, таң атса қаc бола қалып,
Бұлт еттік, мен болдым деп ат аларлық.

Тыным жоқ, тыныш жүріп мал бағарлық,
Арыз бердік бас кетіп, айдаларлық.
«Енді бізге ғадалат айта көр»—деп,
Өзіміз ақырында қайда бардық?

Бұл іспен бойға мақтан кірді тантық,
Әркімнің әлі бар деп алар аңдық.
Жеңгеніміз желіктік желпең қағып,
Жеңілгенді жер болған атқа таңдық.

Ортамыздан от жағып, өрт шығардық
Көре тұра құтырып, күйіп-жандық.
Қой, үйтпелік, өзіміз жарасалық!
Наданмен неге бірге адасалық?!

Жаман айла, жат мінез пайда бермес,
Бойдағы мінімізге қарасалық!
Жаман әдет тастауға ұнасалық!
Мына мінез қалай деп сынасалық!

Тұп-тура бетімізге айтысалық,
Ашуланбай, ақылмен шыдасалық!
Арсыз, арам айланы тастасалық!
Адал іске талаппен бастасалық!

Неде болса білімді ізденелік!
Надандықпен біржола қастасалық.
Жалған айтып, біреуге жалынбалық!
Біз, сірә, үлкендердей қағынбалық!

Наданға өлсек-тағы бағынбалық!
Өтірік, өсекке еріп сабылмалық!
Рахым жоқ, қанағат жоқ, арсыз болып,
Жас бойға жаман атақ, тағынбалық!

Таза ойлап, татулық іс табалық!
Жау жоқта, тіпті жауды сағынбалық!
Адалға әлімізше аяңдалық!
Арамға аяқ баспай шабандалық!

Елемесең, есіңе енбейді ақыл,
Ескерсең, осы сөзім сендерге анық.
Болмас іске бұртаңдап тырыспалық!
Бетке айтқанның зәрі жоқ, ұрыспалық!

Көзге жылпың көрініп, сыртқа қылпың,
Артымыздан құр өсек қылыспалық!
Сөз байласаң, уағдада тұрысалық
Сыртымыздан жақсылық қылысалық!

«Қашқан — жаудан құтылар» деген қане.
Надандықтан жиреніп, жылысалық!
Білмегенді білуге тырысалық!
Жалқаулықты көңілден сырысалық!

Босқа күлген күлкіні күйлемелік!
Шын ақылға мойынды бұрысалық!
Кейде бірге жүрелік, кейде ойналық!
Ойнап, күліп, кешікпей ой ойлалық!

Ойынымыз аз болсын, ойымыз көп,
Оймен талап етпеген іс қоймалық!
Күнде көздеп, мінезді тексерелік!
Айланы, ақыл демей сескенелік!

Адалдық жолында өлсек, арман бар ма?
Ақты аныққа шығарам деп көрелік!
Кісіге оны бұрған өкпелелік!
Тіл алса, «мұны қой», деп ақыл айтып,

Тыңдамаса жау көріп кектенелік!
Білімді неге бойға көп көрелік?!
Ақтан тауып несіпті жеп көрелік!
Артық ақыл ойланып таба қалсақ!

Біз-дағы алушыға тек берелік!
Надандықпен қарынымыз тоқ, демелік!
Біз білмеген еш ақыл жоқ демелік!
«Айланы ақыл, арсыздық әдеп қой», деп,

Арамды адал, асылды боқ демелік!
Ақылды сол — ынсап пен ар сақтайды,
Арсыз сол — арамдықпен жан сақтайды.
Адал сол — таза еңбекпен күнін көріп,

Жаны үшін адамшылық ар сатпайды.
Жақсы білім іздеуге жалықпалық!
Табылмаса, тарығып, талықпалық!
Салақ,тықты қоялық сақ болалық!

Білгенді, білмегенді анықталық!
Ғалым көрсек — әр істі сұрасалық!
Ондайға басымызды құрасалық!
Өстіп істеп өзіміз қамданбасақ,

Бізге ақыл үйрете алмас мына халық.
Жалғаншылар сөз айтса, «сырым» дейді,
Біліп қойсақ «бұ да бір қырым» дейді.
«Әншейін байқайын деп айтып едім,

Өтірігімді ұстап па ең бұрын?» дейді.
Надандар төрт аяқты малға ұқсайды,
Қаңғырған тамақ іздеп аңға ұқсайды,
Өз бетімен табатын өнері жоқ,

Талапсыз өлі сүйек жанға ұқсайды.
Бұлар — мәлім, сатып жүр, көрдің мұны,
Болмайды кімге залал мұнын, түбі?
Өздері біреуіне бірі сатсын,

Алмалық біз қызығып енді осыны!
Сатады өтірігін шынға жастап,
Жүрміз деп жарасымды өнер бастап.
Айналасы белгілі, аз ақша ғой,

Пәлшесін тауысайық жыртып тастап!
Осы жұрт өтірікпен жүр ту ұстап,
Айланы не қыламыз берсе уыстап?
Күні бұрын ондайға жуымалық!

Орын алып, кетпесін бой қуыстап.
Айла орнына ақылды жұмысталық!
Өтіріктің орнына шын ұсталық!
Жалған айтып, жан сатып, жалынбай-ақ,

Тура жолда тұрып-ақ тынысталық!
Оз әкеміз айтса да ұнамалық,
Ағамыздың сөзі деп тыңдамалық.
Үйреткені өнер ме, әрекет пе,

Өзіміз ортамызда сынға алалық!
Өнер қылма ар сатып, жалданбақты!
Ұлық болып, елді жеп малданбақты!
Біреуді жеп, біреуді табамыз ба,

Қашан жақсы көруші ек алданбақты?
Өлсең де ондай сөзге құлақ, салма!
Ардан күсіп, ақылдан құры қалма!
Олар бізге оқы дер қу болмақты,

Уағдасыз, жалғаншы су болмақты.
Сыяз сайын әркіммен арпалысып,
Күнде дау, күнде жанжал, шу болмақты.
Әкең түгіл, арғы атаң айтса-дағы,

Білімі жоқ, наданның тілін алма!
Қулықты біз қылғанмен, ол қылмай ма?
Бізге де өңкей надан жабылмай ма?
Айла, арамдық, арсыздық, ынсапсыздық

Бізге бар да, өзгеге табылмай ма?
Жамандық күнә болып жазылмай ма?
Адалдықпен жиған мал бағылмай ма?
Уағдашыл болған жөн өле қалып,

Өтірікші құдайға шағылмай ма?
Өмірі өнбес бір күні қылған жалға,
Көз тоймас үзіп-жұлып алған малға,
Жұрттың ісі неге жөн болмасын деп.

Ой ұнамай, ондайға өлсең нанба!
Мақтанбалық айламен алдағанға!
Надан боп, ұқсамалық айуан малға!
Жан біткеннің бәріне жара салып,

Жан сақтаған не болар жалғыз таңға?
Залалы тие берсе мұқым жанға,
Рахымсыз, қайырымсыз боп қысылғанға,
Не дүние, не болмаса ақыретте

Болар-ақ бір қиындық шыбын жанға!
Залым кісі кірмейді тіпті санға,
Сынайтұғын бір сыншы табылғанда.
Білімдігің бит шаққан құрлы болмас,

Тамам күнәң жиылып жабылғанда.
Ар қайда, рахым қайда, әдеп қайда?!
Быт-шыт боп неге жүрміз әрбір сайда?
Көз жұмып, «Көппен көрген ұлы той» деп,

Береді бұл надандық кімге пайда?
Білімдіге білімсіз бағынбай ма?
Іздесе пендеге жол табылмай ма?
Ақты қойып, арамды әдет етсек,

Денеміз дозаққа өзі жағылмай ма?
Ажал оғы бір күні атылмай ма?
Тура келсе, тіл тартпай қатырмай ма?
«Әлхилла ассалата жаназа» деп,

Ақ кебінге оралып жатылмай ма?
Қай пенде жолықпайды осындайға?
Соны ойлап жүрегіміз шошынбай ма?
«Дүниеде не қылдық, не қойдық?» деп,

Алдыңда неше жерде тосылмай ма?
Жатпалық жалқауланып тіпті жайға!
Жайлы ақыл ойланалық жанға пайда!
Кейінгінің қалмалық обалына!—

Сонда мақұл боламыз бір құдайға.
Осы ел жүр өтірікті үнем қылып,
Ақты қойып арамға көңіл бұрып.
Қудыраңдап, «қу», «білгіш» атанам деп

Шығарады бір пәле қарап тұрып.
Біреуіне біреуі қақпан құрып,
Аңдаусызда кетем деп бір түсіріп.
Біле сала қылады о да қулық,

Аяғы сау жан қалмас сүйтіп жүріп.
Мақтанады жетілген кісімсініп,
Қулыққа қалыппын деп қатты ысылып.
«Ел мінезі қолымда санаулы», — деп,

Жан біткеннің айласын өзі біліп.
Айтқанда өтірікті — судай жылып,
Шынды ескерген адам жоқ көзіне іліп.
«Қу» десең, құлағына бір кірмейді,

Езуін тастар ма еді, сірә, тіліп!
Тоқталған бір пенде жоқ қыры сынып,
Мойнына әбден алған сайтан мініп.
Айтсаң-ақ, «анау қу» деп жымыңдайды

Соған ыза боласың іштен тынып.
Арамдыққа осы жұрт жүр ұмсынып,
Аздан бері тым кетті құдай ұрып.
Білмегені білгеннің тілін алмай,

Бәрі бірдей шулайды иттей үріп.
Бір күн біреу жалғанмен жүр құтылып,
Біреу жүр айламенен үзіп-жұлып,
Ертең көрсең, екеуі қолға түсіп,

Кескектеген түлкідей тұр тұтылып.
Арамдықтан шығады кім сытылып?
Бір желіксе, кетеді тым құтырып,
«Жығылған жан күреске тоймас» деген,

Қарта ойнаған кісідей күнде ұтылып.
Абай жүр соны мазақ, өлең қылып,
Біреуі ұғар ма деп көзі ашылып,
Бізге де біразырақ, айтқаны бар,

Құр қылжақтай берме деп босқа күліп.
Ұқсатып, ұнасымды сыйыстырып,
Жасты да жамандапты қиыстырып.
Ойын-күлкі — бар қылған мінезіміз,

Біреуін де қалдырмай жиыстырып.
Тым туралап айтыпты сұғындырып,
Білгенге үйретіпті ұғындырып.
Көріп тұрған мінезді жасырсын ба?

Әркімге-ақ кеткен екен жұғындырып.
Сөзбен де, өлеңмен де сабақ беріп,
Алсын деп керектісін өзі теріп.
Шиқанымды езгендей шыры жаным,

Айтқанда естігендер ұғып келіп.
«Шүу» дегенде бұл сөзі жанға батты,
Бұрын ондай көргем жоқ жаманатты.
Қайырусыз, қағусыз өскен басым,

Бұлқындым шу асаудай мойны қатты.
Естіген соң, жүректе түйін жатты,
Сол түйін тыныштатпай көп ойлатты.
«Неге мұндай қатты айтты?» — деп ойласам,

Өлеңінің сырты ащы, іші тәтті!
Жаны ашып, жақсы соқпақ тазалапты,
Жігерленсін, білсін деп табалапты.
Жоба көрмей, жүгенсіз кетпесін деп,

Қатты сөзбен қайырып қамалапты.
Енді ойладым қайратқа мінейін деп,
Білімдінің қадырын білейін деп.
Ақыл сөзбен арқама күнде ұрғызып,

Талаппен түзу жолға кірейін деп.
Мен неге күлкі болып жүрейін деп,
Өзім біліп, біреуге күлейін деп.
Шын наданға атар тан, болмайды екен,

Білім іздеп, құдайдан тілейін деп.
Білмекке талап етіп көрейін деп,
Шын сөзге көңілімді бөлейін деп,
Надан болып қорлықты көргенімше,

Естінің айтқанымен өлейін деп.
Үлкендер ұмтылмайды ұғайын деп,
Мен-дағы бұл қылықтан шығайын деп.
Айтқан сайын аяғын кер басады,

Құлағына мақтаны тығайын деп.
Құмары — қулықпенен жығайын деп,
Айламен аялыма бұғайын деп, —
Бәрі ішінен қанжарын байланып жүр,

Көрінгеннің, көзіне сұғайын деп.
Халалға ойламайды шыдайын деп,
Арамның түбі болар уайым деп.
Күнде жау боп, күрілдеп, жұлысады,

Тек отырған бір жан жоқ «құдайым» деп.
Байладым белді бекем буайын деп,
Жүректі адалдықпен жуайын деп.
Талпынған мақсат іздеп махрұм қалмас,

Жаз келер, қысты күнгі қысым өтіп,
Қар, суық, аяз, боран — бәрі кетіп.
Қасықтай қар, тобықтай тоң қалмайды,
Бар құдай барша жанға рахым етіп.

Жетпекке үлкендікке жас балалар,
Жүгірер қырдан ойға дүбірлесіп.
Шал-кемпір күншуақтап, көңілі жай боп,
Өткен күн, өмірін айтып, күбірлесіп.

Бота, құлын, бұзау, лаң, қозы туып,
Қуанып ойнақтайды, олар да өсіп.
Сүйтсе де адам көзі бір тоймайды,
Құдайым берсе дағы қанша несіп.

Жаз шығып, жаманшылық жоғалғанда,
Тал гүлдеп, шалғын өсіп, оңалғанда.
Көлбеңдеп көкорайда күрілдетіп,
Орақшы пішен шауып шөп алғанда.

Бүлдірген, қарақатты тереміз деп,
Қыз-келіншек сай-сайға жоғалғанда.
Аулақта құмарымды қандырам деп,
Асығы іздеп барар сол барғанда.

Оларға тал — шымылдық, шалғын — төсек,
Басына жастық қылар томардан да.
Көз тойып, көңіл толмақ пендеде жоқ,
Болады айрылған соң сол да арманда.

Ит пен қарға, шошқаға боқ арманда,
Мергенге түзу мылтық, оқ арманда.
Тамақсыз табысы жоқ кәріптерге
Жалғыз күнгі тамақтың тоғы арманда.

Жалаңашқа киімнің жоғы арманда,
Тоңғанға отын менен шоқ арманда.
Талап қылса, табылар соның бәрі,
Мал жаусын ба оларға жоғарыдан да.

Адамды, санай берсең, көп арманда,
«Мінсіз бақ, сансыз дәулет» деп арманда.
Жанның бәрін жалмайтын күш те керек,
Айлакеске алдайтын еп арманда.

Жасты көксеп кемпір мен шал арманда,
Өсіп үлкен бола алмай бала арманда.
Еркектей еркін өмір сүрмедік деп,
Әйелдер де болады және арманда.

Тамам жанға бақ, пенен мал арманда,
Ұрыға жүйрік аттың жалы арманда.
Жердің жүзін жесе де көзі тоймай,
Патшалар да болып жүр әлі арманда.

Кербезге киімінің сәні арманда,
Hayқаcқa жалғыз шыбын жаны арманда.
Кек қуған кер, ызақор, күншілдерге
Жұтатын дұспанының қаны арманда.

Бағаласам, адамның бәрі арманда,
Санай берсем, табылар сан арман да.
Өзі білмес, білгеннің тілін алмас,
Анық ойлап қарасам, әне, арманда.

Жиырма үш жасымда
Бұл өлең жазылған,
Табылмай басында
Өзіне лайық ән.

Мұңлы, күйсіз,
Жесір боп жатыр еді,
Мінеки, ойланып,
Өз әні табылған.

Бақытсыз жүрегім
Жалындап жанып тұр.
Үмітті тілегім
Орынсыз қалып тұр.

Ақыл, қайрат,
Сабырдың бәрі кетіп,
Адасқан асығың
Мұңлы әнге салып тұр.

Көзіме көріндің,
Ашылмас сорыма,
Байқамай іліндім
Сиқырлы торыңа.

Жаду көзің
Басымды айналдырып,
Құрбан ғып шалдың ба
Жарыңды жолыңа?

Кетпестей сәуле бар
Ойымда нұрыңнан,
Ол неге жоғалар,
Айрылман мұнымнан.

Қарақаттай көзіңмен қызықтырып,
Ұстадың жанымды
Тұзақ қып тұлымнан.
Қадала қарайды

Үңіліп маған жар.
Жүректен тарайды
Сондықтан мұңлы зар.
Жүзін көрмей тұрғанда,

Өлсем нетті,
Енді жоқ жанымда
Жанбауға ықтияр.
Нұрыңнан нұр алып

Аспанда ж ары к ай,
Келеді қозғалып,
Жақындап бері қарай.
Аямадың өлер деп

Мен ғарыпты,
Мейірімсіз сәулем-ау,
Сырыңды айт, бұл қалай?
Өртеніп, жанды ішім,

Ақыл жоқ бойымда,
Кетсең де, сәулешім,
Суретің ойымда.
Нұрлы жүзің сипаттап зарланайын,

Айтайын әлемнің
Істеген тойында.
Жібектей қап-қарa
Таралған шашың бар,

Бұлдырсыз тап-таза
Жаралған басың бар.
Қардай аппақ
әжімсіз маңдайың кең.

Қынаптан суырған
қанжардай қасың бар.
Кірпігің тізіліп,
Миыма қадалар,

Нұр көзің сүзіліп,
Ойыма от салар.
Сиқыр жүзін ақылды байлап алып,
Тор шашың шырмалып,

Басымды ноқталар.
Сүйем деп бір рет
Келді жан ерінге,
Сезіп тұр қасиет

Аузыңнан, тегінде.
Пәрменіңді айт,
Шықсын ба, не қайтсын ба,
Жолыңа құрбан боп,

Шыдап тұр өлімге.
Күн батып жоғалды
Нұрыңнан ұялып,
Жұлдыз бен Ай қалды,

Сәулеңнен нәр алып.
Жетіқарақшы айналып сені іздеп жүр,
Бәрі де сені ойлап,
Мас болып сандалып.

Үркер мен Таразы
Шашылды шашуға,
Шолпан да қарады
Мауқын бір басуға.

Темірқазық арқандап Қосбозатын,
Жаратып, ойы бар
Тойыңа қосуға.
Tаң атты бозарып,

Жоғалды жұлдыз, Ай,
Шыдасын о не ғып,
Есі ауып жығылмай.
Тойға келген тан, желі сыбырласып,

Сызылтып ән салып,
Шырқады бозторғай.
Жүзіңді көргелі
Күн шықты қайтадан,

Бір көріп өлгелі
Ұмтылды бері таман.
Бұлт перде бүркеніп сығалап жүр,
Көз жасы — жаңбыр ғой,

Асық боп жылаған.
Гүл билеп жайқалып,
Бұлбұлдар сайраған,
Жорға су тайпалып,

Бұраңдар жайнаған.
Жел мен бұлт — дуана,
Бақсы болып,
Дүрілдеп, күрілдеп,

От-қанжар қайраған.
Бұл әлем ойланған
Асық боп сен үшін.
Шашыңа байланған

Дертінің емі үшін.
Ұят, ынсап бар ма екен,
Ойла, менде,
Жаралдың деп білем,

Сәулем-ау, мен үшін.
Ақыл-ес сұрама
Дуана сорлыңнан,
Менде ақыл тұра ма,

Байқасаң, пормымнан.
Жаным, тәнім еркіңде
Не қылсаң да,
Өзіңсің аямай

Әурелеп қор қылған.
Көңілде сәулемсің,
Көздегі, нұрым-ау,
Ақылды астыртын

Ұрлаған, ұрым-ау.
Өмір бойы өртеніп жүргенімше,
Не өлтір, не тірілт,
Осы шын сырым-ау!

Білгенімді жазушы ем,
Бекем буып белімді.
Мінін айтып қазушы ем,
Түзетпек боп елімді.

Бұлдарлық ой менде жоқ,
Бұған шыққан терімді.
Ұқтырарлық пенде жоқ,
Қате басқан жерімді.

Күні-түні ойланып,
Жазудан да жалықтым.
Газет, кітап қолға алып,
Оқудан да талықтым.

Ел тіліме көнбеді,
Жыладым да қамықтым.
Үмітсіздік дендеді,
Зорықтым да шалықтым.

Бағасы бір халқыма
Жабағы мен мамықтың.
Нанбайды, рас, антыма
Кәдірі мол танықтың.

Айырмайды арасын
Бұлдыр менен анықтың.
Енді қайда барасың,
Түрі мынау халықтың?

Айла таппай адастым,
Қайғы артылып мойныма.
Ақылымнан шатастым,
Жас төгілді қойныма.

Ойландым да толғандым,
У жайылды бойыма.
Мұңдасуға қамдандым
Қайратым мен Ойыма.

Үміт үзген қорқақ
Ой Дірілдейді қалшылдап.
«Мүмкін емес, мұны қой»-
Деп жалынды жалпылдап.

Бір жағынан Еріншек
Тағы келді салпылдап.
«Болмаймын, деп, келіншек»
Ашу шықты арсылдап.

«Елді сөк те жаманда, —
Деп ұрысты Ашуым, —
Жамандықтан аман ба,
Шыннан қалай қашуың?»

Қиын болды баяндап,
Аяқты қалай басуым.
Сабыр келді аяңдап,
«Жарамас — деп, — сасуың».

Бәріне де хабар сал,
Рахым, Ұят, Ар қайда?
Қаруыңды жиып ал,
Құр ашудан не пайда?

Қайратың мен Сақтығың
Көріне ме маңайда?
Өлше істің ақтығын,
Ынсап бар ма оңайда.

Өңкей асау, мас халық,
Бәрін бойдан қашырған.
Көп наданнан жасқанып,
Сорлың елге бас ұрған.

Рахым, Ұят, Арыңның
Бетін топырақ жасырған.
Қайраты қайтып кәрінің,
Қайғысын сөйтіп асырған.

Сабыр айтты: «Мына сөз
Сабырымды қайнатты.
Өңкей ақымақ шелді көз
Ақты қайтіп жайратты?

Мені ұстауға шыдай көр,
Сөйтіп жұмса Қайратты.
Ынсабына хабар бер», —
Деп ақылды сайратты.

Қайратымнан қайтқанмын,
Ол жуырда келсін бе?
Келме деп те айтқанмын,
Дедім: «Мені менсінбе!»

Біреу шықты қабірден:
«Баяғы сорлым сенсің бе?
Айрылмасаң Сабырдан,
Мен келмейді дейсің бе?

Ұмыттың ба ескі жар,
Aяқ, бауырым — Сабыр ғой!
Сабырлы ер де менде бар,
Ол екеуміз тамыр ғой.

Қайраттанып шақырсаң
Қаруларың әзір ғой.
«Бәрің кет!» деп ақырсаң,
Өзіңе қазған қабір ғой.

Ал, ақылдас, бәрі бар,
Дайын қылдым бәрін де:
Сақтық, Ұят, Рахым, Ар,
Ынсап деген кәрін, де.

Біз тұрғанда Арамның
Дәм бола ма нәрінде?
Қайғы емес қой Наданның
Тығылғаны әр інге».

Жан кіргендей қозғалдым,
Тұлабойым шымырлап.
Жан-жағыма көз салдым,
Сөйлейін деп қыбырлап.

Біреу келді жаныма.
Құлағыма сыбырлап.
Түртіп қалды саныма,
«Сөйлеме» деп жыбырлап.

«Және сөйлеп барасың,
Жай отырсаң, нетеді?
Өз мазаңды аласың,
Жан тыныштық кетеді.

Ауыр қайғы, терең ой
Өкпеге зиян етеді.
Тілімді ал да, мұны қой,
Түбіңе осы жетеді».

Жалт қарасам бетіне —
Баяғы құрғыр Еріншек.
Көзім түсті етіне,
Бір уыздай келіншек.

Құры көзбен қарасам,
Қызығады, ой тентек.
Ақылмен өлшеп санасам,
Қозады оған ескі кек.

«Ей, Еріншек, қара жүз,
Не қылмадың сен маған?
Енді менен күдер үз,
Жақындама бер таман.

Сенің қылған ісің ғой.
Харекетсіз көп надан.
Рахымы жоқ жәдігөй,
Қойып едің кімді аман?

Жас күнімде ерінтіп,
Шала қалдым ғылымнан.
Жау қолында керілтіп,
Жеңілдірдің зұлымнан.

Өмір — кесел, ұры, қар,
Не табасың мұныңнан?
Мені өлтірсе залымдар,
Алушы ма едің құнымнан?!

«Сөйлеме», — деп, жыбырлап.
Осы көрген көп бейнет
Бәрі сенен емес пе?
Былшылдамай әрмен кет,

Болмас іске егеспе.
Әлдеқашан ант бердім
Бал берсең де жемеске.
Рахаттан да жалт бердім,

Тыныштың бар демеске».
Кетті Еріншек өкпелеп,
Қайта келіп қонбасқа.
Өкпеге тағы тепкілеп,

Тарланды салдым болмасқа.
Кеткенімен жұмыс жоқ
Қазақ, ісі оңбасқа.
Мен сорлыда таныс жоқ,

Ақылдастым жолдасқа.
Сөйлесті бәрі сыбырлап,
Мен отырдым тыңдауға.
Жүрегім тұр жыбырлап,

Дәл тапқанда ымдауға.
Ойлағанын бәрі де
Ортаға салды шыңдауға.
Қалжың емес, әрине,

Керек десті шыңдауға.
Кейбіреуі майда айтып,
Елжіретті, жылатты.
Қайсы бірі қайғы айтып,

Үміттің үйін құлатты.
Айтып-айтып келді де,
Бәрі Ынсапқа сынатты.
Ынсап өлшеп көрді де,

Естіле ме құр айғай,
Емделмеген адам ғой,
Ем бола ма құр ойбай.
Құлағы мен көзін аш,

Оқу оқыт, ғылым жай.
Насихатты сөйтіп шаш,
Соны жүрсін, біле алмай.
Газетке жаз, кітап жаз,

Бастыр, оқыт қазаққа,
Мақтағанға болып мәз,
Қала берме мазаққа.
Сусыз егін не шықсын,

Суғар, шыда азапқа.
Дәмін алып ел ұқсын,
Сонда ұмтылар тамаққа».
Осы сөзді дұрыс деп,

Жүрек соқты, құптады.
Түзу істі бұрыс деп,
Ол жасырып, тықпады.
Айқай салып бақырса,

Ойсыз құлақ ұқпады.
Қанша тұқым шашылса,
Жер жыртылмай шықпады.
Жұқпайды екен айтқан сөз

Ғылымы жоқ наданға.
Кеудесінде болса көз,
Жұғар сондай адамға.
Ондай адам қазақтан

Көп туса осы заманға, —
Босар еді-ау азаптан
Қазақ шығып самалға.

Қайтер еді, жігіттер,
Тым қымбатты кимесек.
Мақтан үшін борышты
Үсті-үстіне үймесек.

Қаладағы байлардың
Ыңғайына билесек.
Аяғында қайтеміз,
Банкрот боп күйресек.

Орта кисек ұрса ма,
Біз ешкімге тимесек.
Бұзақылық емес қой,
Құр нақақтан күймесек.

Елтірі мен теріні
Жақсы қылып илесек.
Әрі берік, әрі жылы,
Жыртылмайды сүйресек.

Керім-кербез кей жігіт
Жек көреді-ау бүй десек.
Боламыз ба жазалы,
Шаруаны сүй десек.

Әміркеннен мәсі-етік
Парыз болып шықты ма.
Аяғыңды зорлықпен
Біреу оған тықты ма?

Өңі жылтыр болмаса,
Опайкеден мықты ма?
Етігіңнен именіп,
Жауың, қорқып бұқты ма?

Бұл расходқа еріксіз
Бізді біреу сұқты ма?
Hayқac болып немесе,
Қазаққа да жұқты ма?

Киімі қымбат екен деп,
Ешкім сенен ықты ма?
Бұлды киім борыш боп,
Алқымыңнан сықты ма?

Орынсыз шашқан ысырап.
Абыройыңды жықты ма?
Ұрсыңқырып айттым-ау,
Ерегіспей ұқты ма?

Үш теңгелік сукнодан
Мәлескен берік емес пе?
Сыпайы пішіп, жөн тіксе,
Құба төбел демес пе?

Шайды азайтып сүт ішсек,
Жуытпай ма кеңеске?
Бал қоймай-ақ, май қойсақ,
Келген қонақ жемес пе?

Мұнша неге құмармыз
Түбі пайда емеске?
Шалқи бермей шамалан,
Шаруа кетті келмеске.

Күміс тұрман тағынып,
«Мен қалаймын?» деп еспе!
Бәрі мақтан, бәрі борыш
Рас сөзге егеспе.

Не деген мал шыдайды
Бұл киюмен, бұл жеске?
Өкінерсің, көрерсің,
Не таңертең, не кешке.

Түлкі тымақ, сырты пай,
Мойында бар ақ шарып.
Қымбат ішік, қыл шапан,
Папирос тарттым баптанып.

Бешбет, шалбар — сукнодан
Тігінші тіккен ақша алып.
Күміс баулы сағатым
Қойынымда жүр сақталып.

Резеңкеден калошым,
Аяғыма шақталып.
Ер-тұрманым жарқырап,
Күміс жапқан қақталып.

Қуанып өле жаздаймын,
Киіміме мақтанып.
Үйткенменен бәрі — борыш
Құтылам ба ақталып?

Пұл әпердім әркімге,
Ерте ойланбай сақтанып.
Бір күн осы кетеді-ау
Шек-қарнымды ақтарып.

Кел, арзандау киелік,
Кербездікті тұр қылмай.
Ойланар кез болды ғой,
Орынсызды құр қылмай.

Сабын алып онан да,
Үстімізді кір қылмай,
Тазалайық денені
Сыртымызды сыр қылмай.

Жалтырауық тағынып,
Қылтиғанды қыр қылмай.
Мазақтатып әркімге
Өзімізді жыр қылмай.

Пайдалыны бұл қазақ
Не себептен тұр қылмай?
Мақтан қуған елірме
Шаруаны жүр қылмай.

Бояу мақтан бола ма
Ішімізді нұр қылмай?
Өтеміз бе осымен
Жөнді жұмыс бір қылмай?

Ойлаңыз ақыл-білім қайда болмақ,
Денеде, қандай орын жайда болмақ?
Білу, нану ұнату — ақыл ісі,
Қайтсе зиян, қайткенде пайда болмақ?

Тән сезіп, құлақ естіп, көзбен көрмек,
Мұрын иіс, тіл дәмнен хабар бермек.
Бесеуінен мидағы ой хабар алып,
Жақсы, жаман әр істі сол тексермек.

Ой сонда неше толғау шимай салмақ,
Қайтсе жөні келер деп өлшеуге алмақ.
Дәл солай қылайын деп ұнағанда,
Әділетті жүрегің бір қозғалмақ.

Бір билік сол жүректен шығарылмақ,
Денеге ол шымырлап эсер қылмақ.
Ойыңды дұрыс дей ме, теріс дей ме,
Сол арасын анықтап байқа бірақ.

«Жарайды» — деп, ұнаса, бас иземек,
Жек көрсе, жиіркеніп дірілдемек.
Жүрегіңнің тілі жоқ, ымбалы сол,
Ұғып ал да бола көр соған көмек.

Қазақта жоқ, ақылмен ой бекітпек,
Нәпсі ұнаса болғаны, бәрі бітпек.
Тәуекел деп ат қойып ықтималға,
Байлауы жоқ нәрседен пайда күтпек.

Табамын деп талпынып ойына алмақ,
Өз әлінше о-дағы сынға салмақ.
Аз ойланса қазақтың басы қатып,
Зиян істі пайда деп қойып қалмақ.

Ықтималдық есігі екеу болмақ,
Ішіне пайда, зиян... бәрі толмақ.
Нысананы сығалап дәлдеп атпай,
Көзін жұмып oқ атқан қайтіп оңбақ?

Іс қылады таптым деп біздің қазақ
Онан көрген пайдасы болады аз-ақ,.
Аяғында ол ісі зиян шығып,
Көрінгенге күлкімен болар мазақ.

Арам оймен ар сатып үзіп-жұлмақ,
«Міне, пайда қылдым» — деп мақтан қылмақ.
Біреу білген айланы біреу біліп,
Өзі құрған дарына о да асылмақ.

Шолақ ойлап, шолтаңдап, сырттансымақ,
Аса мықты жан шығып көзден тым-ақ.
Аударысып жүргенде ауып кетіп,
Абыройың ашылар байқа, шырақ.

Шолақ ойдың аяғы осы болмақ,
Біраз күнге көңілдің хошы болмақ.
Арсыз, арам, асығыс, айлакестік, —
Мұның бәрі шайтанның досы болмақ.

«Құдай кешер Алла» — деп күнә қылмақ,
Ар кетіріп ант ішіп, жан сатылмақ.
Не жалғанда, немесе ақыретте
Oңа алмастай өкпеден бір атылмақ.

Ер қосқанға ұқсайды сөз сөйлемек,
Қиыстырып жымпитып қойсам демек.
Атқа тыныш, адамға жайлы келіп,
Көзге сұлу, өзі оңды болса керек.

«Ол қалайша ұқсайды?» — деп ойлама,
Байқарсың сөзімді оқып, қылсаң шама.
Ер мен сөзді қаралық салыстырып,
Біреуіне-біреуі ұйқаса ма?

Кей ердің алды биік, арты аласа,
Оны көрсем қаламын таң-тамаша.
Алды қаңқақ, ерінін, арты жалпақ,
Атын жауыр қылады-ау, байқамаса.

Біреу сөйлер басында батыр шығып,
Жеп жіберер кісімсіп жерге тығып.
Ер жүректі еркекке жолыққанда,
Ыржаң қағып, жалынып кетеді ығып.

Кей ердің алды аласа, арты биік,
Мінбей жатып атыңды қылады иық.
Бас бітімі бәсеңдеу көрінсе де,
Адырайған артында болмас сиық.

Кейбіреу басқы сөзін тым майда айтар,
Аздан кейін сөзінен көңіл қайтар.
Қалжыңдасып отырып ыза болып,
Көзі аларып, күресін адырайтар.

Кез ер бар жанға жайлы, үсті жалпаң,
Жатып алар жалпайып, атқа салсаң.
Желдік салмай мінуге жарамайды,
Тегіс тиер оқпаны сонша талтаң.

Кейбір сөз аласалау, көзге сынық
Көрінер, байқамасаң, мөлдір, тұнық.
Желдік салып, сақтанбай, міне көрме,
Асты арам, үсті жатық, ол бір қылық.

Кей ер бар тар қосылған, тоқым қаппас,
Шаптай тартып қойсаң да атқа жатпас.
Ілгерінді-кейінді қоқаң қағып,
Ат арқасын ыспалап тыным таппас.

Мұны айтпай-ақ, білерсің өздерің де,
Ондайларды көріп жүр көздерің де.
Қақаң қаққан қолайсыз бір адам бар,
Байлау, матау болмайды сөздерінде.

Кей ерді сом қосылған дейміз тәуір,
Атқа жайлы болса да кісіге ауыр.
Бір желгізбей астыңа тақ-тақ етіп,
Мініп алсаң, қылады қоңды жауыр.

Кейбіреу тік айтуды қылады өнер,
Оның сөзі топастау, ащы келер.
Өршіл жігіт дегенге айтып салып,
Аузы-басы қан болып шыға берер.

Атқа тыныш, адамға және жайлы,
Алды-арты бірдей сұлу, көзге ыңғайлы.
Оғаш, оғат, оқыра, сызаты жоқ,
Ер қайда сыр-сымбаты түгел сайлы!

Ашылған көз тұра ма бір зат көрмей,
Миға хабар бермей ме түсі өзгермей.
Әдейілеп көрейін демесең де,
Қарсы алдыңа қоя ма түк кез келмей?

Сол сықылды көңілдің көзі ашылса,
Көп ойланып, қиынға сермей-сермей.
Білер, айтар, оятар, жыбыр шытар,
Еркіңді алар, сөйлетер тыным бермей.

Ойдан маржан, меруерт төгілгенде,
Отыра алар кім шыдап оны термей.
Дағды қылсаң дап-дайын істің бәрі,
Адамзат тұра алмайды әдетке ермей.

Бал ашқан соң оп-оңай бақсы болмақ,
Ол қоя ма ғайыптан хабар бермей.
Тоқты сойып дәндеген тоқтай алмас,
Жылқы ұрлағыш батыр боп о да елермей.

Бір рюмкадан басталар маскүнемдік,
Наша үстіне нашаға өрлей-өрлей.
Ойласақ, соныі бәрі бір құмарлық
Қуа бермей қайтеді тепши-терлей.

Аздан кейін араны ашылады,
Қаза берсе таусылмас шыққан кендей.
Жердің жүзін қыларсың бір-ақ, уыс,
Бәрінен де өзіңнің кеудең кеңдей.

Шын құмар шымырлатпай қоймас сірә,
Әр жерге соқтықтырар аққан сеңдей.
Әрине, бір құмарсыз өмір қаран,
Ондай жанның тұра алмас оты сөнбей.

Сүйтсе де ифрат бар, тафрит бар*1,
Жарай ма соны айырып реттемей.
Не қылсаң қыл, адамға махаббат деп,
Мейлің сөк, мейлің үйрет, айла ізденбей

Ол сүюің шын болсын, жалған емес,
Бұлдыр болма өзіңе-өзің сенбей.
Дүниеқұмар, залалкес бола қалсаң,
Өлімді ойла келерлік күні ертеңдей.

Маған сүйтсе қайтер ем деп ойлашы,
Адамның баласы ғой о да сендей.
Шырақ,тар, ен, құмарың осы болсын,
«Алла сүйсең, адамды сүй» дегендей.

Құмарын, бір, ісің қоп болсын, жаным,
Көпке құмар, еріншек болма мендей.
«Молданың ісін қылма, айтқанын қыл»
Ерте сақтан әр іске әдеттенбей.

Қапы қалсаң, қайта оқып, тағы да ойла,
Деп жүрме: сөзің қалды ішіме енбей.
Ой құмар, өлең құмар, малға құмар, —
Бұл үш құмар қоя ма мені көмбей?

Қайрат қайтса, амалсыз бәрі қайтар,
Қайран ой қартаяды~ау өзім өлмей.
Ермегім жоқ, өлімнен үмітім жоқ,
Қайтейін осындайға көңіл бөлмей.

Білімділер насихат көп жазады,
Адам үшін уайым жеп жазады,
Байқап оқып отырсам, соның бәрі:
«Дүниені сұм, алдамшы» деп жазады.

Мен-дағы тіршілікке қадам бастым,
Рахат, бейнет, әр іске араластым.
Өмір бойы қуанбақ жынды ісі ғой,
Кейде асып, кейде құшып, кейде састым.

Рахат көрсем, сыйдырып мақтаныма,
Таласы бар кімнің деп тапқаныма,
Қарсы жалдап, қайраңдап шыға бердім,
Көнбедім деп жалғанның қаққанына.

Қайғы көрсем: «дүниенің жалғандығы, —
Дедім — алдап, мінеки, алғандығы».
Ол не десең, бұрынғы жазғандардың
Сөзі орнығып көңіліме қалғандығы.

«Мен де соққы жедім — деп — сұм дүниеден»
Кеп жазып ем, оныма өкіндім мен.
Ойласам, көрген бейнет, тартқан қайғы
Болыпты не біреуден, не өзімнен.

Дүниенің ол туралы жазасы жоқ,
Біз сөкті деп тоқтай ма Алла атқан оқ.
Пәрменімен айналған шархи фәләк2 —
Күн мен ай, жұлдыз, әуе, жер менен көк.

Кімде-кім қайғы тартып, бейнет көрсе,
Сұм жалғанның қылғаны бұл дей берсе,
Әлбетте, бұл — тағдырға наразылық
Түбі Аллаға қарсылық ондайға ерсе.

Кім үйретті дүниені жамандатып,
Оны сөгіп, өзіңді амандатып?
Мұны үйреткен — білімсіз шала молда,
Қу қазыққа байлаған табандатып.

Кейбіреулер жазады «қу өмір» деп,
«Тұрағы жоқ, алдамшы, су өмір» деп.
«Көрген қызық қылған іс — бәрі де ұмыт,
Иә, көлеңке, яки түс, у өмір» деп.

Бұған да еріп көп жаздым түшіркеніп,
Білімділер сөзі деп ентеленіп.
Өмір емес, алдаған өзіңді-өзің,
Пәленшекем айтты деп қалма сеніп.

Бұл екі сөз айтуға тым орайлы,
Жүрекке әсер берер сонша жайлы.
Терісті де дұрыс деп сендіретін
Шешендердің келеді тілі ыңғайлы.

Өмір, дүние, жер мен көк, өткен заман.
Ажал алмай қоймайды ешкімді аман.
Өлмей, өшпей, қартаймай жүргің келсе,
Ол — болмай ма тағдырды жамандаған?

Дүние деген қызыққан ісің болса,
Қызықтырған кім сені оған онша?
Пайдасыз, баянсызын біле тұра,
Қуа бердің ойланбай неге сонша?

Өмір деген жастықтан қартаймақ па,
Бейнет, рахат, байлықпен мал таймақ па.
Боларға ұмтыл, болмасқа қанағат қыл,
Жала жауып, салынба жантаймаққа.

Тумақ, өлмек, қартаймақ болмай қоймас,
Қанша қызық көрсе де, пенде тоймас.
Сол тоймастық — дүниені жамандатқан
Сен сөкті деп тағдырды қайта жоймас.

Бейнет көрме, біреуге бейнет берме,
Дүние — алдамшы, өмір — қy деп елерме.
Қамдан, сақтан, қағып бақ, бәле келсе,
Бәрін құдай қылады дегенге ерме.

Қаза келсе, өзіңнен, ие біреуден,
Немесе бір нәрсенің себебінен.
Дауың дұрыс бола ма, ойласаңшы,
«Өмір — қу, дүние — алдамшы» дегеніңмен?

Дүние алдамшы, өмір қy есерлерге,
Есерлікпен жолығар кеселдерге.
Ол екеуі мінді емес, мін өзіңде,
Сөзің бөлек өзгеден десеңдер де.

Біреу сені мақтаса, қуанасың,
Жамандаса, жабырқап, суаласың.
Мақтаған кім, сөккен кім — онда ісің жоқ.
Бәрібір сен де елірме дуанасың.

Дос мақтаса, не пайда онан саған,
Дұспан сөксе, не кемдік көрдің жаман?
Шын сөзбенен мақтаса, иә боқтаса,
Мақтау пайда, зиян ба жамандаған?

Бойда жоқпен мақтаса, яки сөксе,
Қуанбақ, не кейімек өзіңе еп пе?
Әділ жүрек, таза ақыл мақтайтұғын,
Солар сөкпес іс қылар жолды көксе.

Дос мақтайды сен жақсы көрмек үшін,
Дұспан мақтар елірте бермек үшін.
Есептемей есірік елін мақтар,
Көп нені айтса, соны айтып ермек үшін.

Бұл үш мақтау берер ме саған пайда,
Мақтаулыны білерлік адам қайда?
Өзіңнен ілгерілер сүйсінерлік
Жол тап-тағы ақылды солай айда.

Кейде дос та жамандар жоқ, нәрсе үшін,
Дұспан сөгер сыртыңнан қайрап тісін.
Өнері жоқ, өсекшіл ел жамандар.
Өтірік пе, рас па, көрмей ішін.

Келер-кетер зиян жоқ мұнан тағы,
Мін болмайды наданның қорламағы.
Білімділер сөгерлік ісің болса,
Жоғалта бер, айласын ойла-дағы.

Тауып айтқан талассыз мақтау, боқтау,
Жақсы іске ындын, зиянға салар тоқтау.
Көп наданның сөзімен құйқылжысаң,
Сен де жынды боласын, есі жоқтау.

Көп сөз айтқан бұрынғы білімділер,
Пайдалансын, ұқсын деп кейінгілер.
Сынға салып талғамай талапты жас,
Соның бәрін қатесіз жөн деп білер.

Олай емес, ойласаң» талай мін бар,
Бұрын шын, қаталы шын, анық шын бар.
У берді ме сусын деп, су берді ме,
Көзін, жұм да жұта бер деген кім бар?

Біле тұра кім айтар қате сөзін,
Білімдіге есептер әркім өзін.
Тұрған жері, әдеті, туған елі
Адастырар, айтқызар байлап көзін.

Мал іздеп, мансап іздеп, сауық жиын,
Дүниенің көрмек үшін әрбір сыйын.
Адамзат алаңдықтан босамайды,
Сол себептен қатесіз сөйлеу қиын.

Менің де қоп жаралы жүрегім бар,
Надандықтан қираған сүйегім бар.
Күндемей, шын міндесең, разымын,
«Қайта, жастар сөйтсін» деп тілегім бар.

Кім айтса да сынамай қойма, жаным,
Ақылыңа сынатып ойла, жаным.
Пәленшекем айтқан сөз дұрыс қoй деп,
Жүректің таразысын жойма, жаным.

Тегіс тексер, сөз көрсең, сыр мен сынын,
Түзетуге именбе, тапсаң мінін.
Әдеп сақта жалғыз-ақ, қате айтты деп,
Былшылдапты дей көрме, білсең шынын.

Сынамасаң жақ,сының сөзін қорып,
Талабыңды жоғалтар іштен сорып.
«Сандалған түспе ізіме» деген Абай,
Жүрсіңдер осы сөзін қалай жорып?

«Талас, тап» деп айтатын Абай өзі,
Танамыз ба, жоқ қой, деп бүгін көзі?
Айтқанымды сынама деген емес,
«Күндеме де қарғама», — деген сөзі.

Мейлің соқ, мейлің мақта, оған не бар,
Бізден түк жоқ, өзінің иманы жар.
Қатесін тап, күндеме, жамандама,
Кейде жөн, кейде қате айтқан шығар.

Абай түгіл, ақылды көп жан өткен,
Түпсіз терең ғылымға көзі жеткен.
Солардың да бар сөзі бір жерде емес,
Кейі жөн, кейі қате айтып кеткен.

Алдыңғының соқпағын артқы түзер,
Ғылым деген нәрсе емес күдер үзер.
Мінін алып, міндіге мінсіз қосып,
Бұрынғыны жаңартып, жастар түзер.

Өңдіге тағы оң беріп қырған қалай,
Түзетілмей шаң басып тұрған қалай.
Түзеймін деп қаратып күншілдікпен,
Дұрыс істі теріске бұрған қалай?

Осыны ұқсаң — ұғарсың көп сөзімді,
Алдасам, алмай-ақ қой еп сөзімді.
Әнге салып алаңдап, ұқпай жүрме,
Әншейін бір өлең ғой деп сөзімді.

Өзіме
Қолда қалам, көзде жас, толқындап ой,
Шіміркеніп, тітіреп, салқындап бой,
Тозған мола сықылды сұм көрініп,

Өткен күнде қызыққан сауық пен той.
Қанын, қашып, жасаурап екі көзің,
Не болдым деп табалап өзіңді-өзің.
Өткен іс ойға түсіп ұялтады.

Қисынсызды қызық деп қуған кезің.
Және ойыңа келгенде алдынғы жақ,
Сұм жүрегің кетеді қозғалып-ақ.
Артың анау, алдың су, көз жетпейді,

Өтетұғын қамыңды ойланып бақ.
Неңді аяйсың отырсың кімді қимай,
Құтырдың ғой тәуір-ақ, жерге сыймай.
Салып-салып сандалып отырмысың,

Жоқ, өзіңе аз нәпсіңді ерте тыймай!
Досың қайсы, қимастай елің қайсы?
Ел салмаған көтерер белің қайсы?
Аузың темір татиды берін татып,

Жалғанды қимайтұғын жерің қайсы?
Дүние тұр қалыбында, сен өзгердің,
Бәрін көрдің түбіне көз жібердің.
Ешкімнен көретұғын дәнеме жоқ,

Өзіңді-өзің өлімге ұстап бердің.
Пайдасыз бен баянсыз қуған ісің,
Түпсізді толтырам деп кетті күшің.
Ентелеген еңбектің бәрі жанбай,

Aқ өлімді шақырдың, сол шын досың.
Енді қайтып сен мықты бола алмассың,
Жас күндегі тұғырға қона алмассың.
Кейін баспай,ентелеп ілгері бас,

Құр айналсаң, еш жерде оңалмассың.
Соны ойла, өзге қызық істі ойлама,
Біреуге айла, біреуге күшті ойлама.
Кеткен қайта келмейді кейісең де,

Түнде көрген көлеңке — түсті ойлама.
Елге көнсем, ақ жолдан адасамын,
Көнбей жүрсем, көп итпен таласамын.
Тек отырсам, тепкілеп шыдатпайды,

Енді қайтіп бұл елмен жарасамын.
Бір момынның ұстасам түзу ісін,
Жөндейін деп ғарыптың жөн жұмысын, —
Ақтан безген ары жоқ өңкей залым

Ырылдатып жабады ит пен құсын.
Көп төбетке жетеді қайдан күшің,
Құтқара алмай адалды қайнайды ішің.
Қабағыңды қаққанша қаc болады,

Жақыным деп болысып жүрген кісің.
Осы күнде арамның жолдасы мол,
Қу мен сұмды кім жиса, шын мықты сол.
Мақтан, атақ, іздесең адамнан без,

Ардан күсіп, арамның біреуі бол.
Мұны қылсаң боласың сен де мықты,
Қайдағы қу, алдампаз төрге шықты.
Ел ішінде сенен қop жан бола ма,

Ұстаймын деп отырсаң адалдықты.
Елеуреген есірік елдің бәрі,
Өңкей батыр, жалақор жас пен кәрі.
Сені адам деп есіркеп кім ойлайды,

«Қазақтың көп жұмысы не?» —десеңіз,
Айтайын, жамандайды демесеңіз.
Көргеніңді сөйле деп айтқызып ап,
Қайта айналып етімді жемесеңіз.

Бұл елде басты жұмыс — ел қыдырмақ,
Бай ауылға түстеніп пайда қылмақ.
Онан өзге зияны тимей кетсе,
Сонымен-ақ, сыпайы кетсін бірақ.

Іздегені болмайды жалғыз тамақ,
Басқа да жұмысы бар байқамастық.
Келген кезде — бай менен қонақ тату,
Қайтарында болады қырын қабақ.

«Ассалаумағалайкум», —кіріп келді,
«Уағалайкүмассалам», — орын берді.
Көрпе салды, «жоғары шығыңыз», — деп,
Төрге барып сый қонақ, отырды енді.

Бір көріп қайтайын деп жүзіңізді,
Амандаса келіп ем сізге таман.
«Семіз бе сіздің елдің малы?» — дейді,
«Тым аса семірген жоқ әлі», —дейді.

«Жолығып, жолда аралап бай қап едік,
Жылқыңыз семіз екен, бәлі», — дейді
Бұл қазақ, әңгімеге сондай олақ,
Тауып айтқан бар сөзі болды сол-ақ.

Тамақ, тойып алған соң жұмыс бітті,
Ал енді аттанарға келді қонақ.

Бір азырақ, ақша бер бізге, — дейді.
Тірі болсам, кісіңіз екі келмес,
Зарықтырар деп күдер үзбе, — дейді.

Бермеді-ау деп тіпті алаң болма, — дейді.
Бар күніңде кім болса сол алады,
Сізден аяп тұрғаным сол ма, — дейді.

Дұспаныма мақтанып, жаз жайлайын.
Екеуінің біреуін бермесеңіз,
Қасарысқан бір жолық, мен не айтайын?!

Қатты батып отырсың қиын, — дейді.
Бермеген соң сол қонақ өкпеледі,
Елемеді мені деп кектенеді.
Не ақша, не ат майын бермеді деп,

Әлгі байды талай жан жек көреді.
Берсең етті біреуін бос жібермей,
Өкпелеттің қонақты бірін бермей.
Мал сойғаның, күткенің бәрі зая,

Қане қалшы сонан бір зиян көрмей.
Байда жазық немене, малын сойды,
Қымыз ішті, шай менен етке тойды.
Қонағыңыз тым арсыз болды білем,

Бай бермесе, өз малын бермей қойды.
Зиян тартпай қалмайды осыдан бай,
Болмаған соң қонақтың көңілі жай.
Көрінгенге көз сүзбей күнін көріп,

Күнде керуен келеді бір сарайға,
Неше бөлек үйі бар әрбір жайда.
Сансыз көп саудагерлер келіп жатыр,
Біреу жылда қайтады, біреу айда.

Нені іздесең бәрі бар сол сарайда,
Кейі залал үйткенмен, кейі пайда.
Сан керуен қылады сауда саттық,
Не боларын көбі тұр байқамай да.

Біреу алтын алып жүр, біреу құрыш,
Біреу асыл алады, біреу мырыш.
Жақсы қымбат, жаманның бағасы арзан,
Әркімнің өз сүйгені болар дұрыс.

Біреу қайтты бітіріп жылдам жұмыс,
Біреу жүр бір тиынға салып ұрыс.
Кейбіреу жүр асыл деп арамды алып,
Өз қылғанын демейді ешкім бұрыс.

Кейбіреу қайтам деген ойында жоқ,
Бір жапырақ азығы бойында жоқ.
Тапқанын тамағына саламын деп,
Жалғыз тиын ақшасы қойнында жоқ,.

Кейбіреу мақтан үшін шашқан барын,
Таң-тамаша қылмақ боп жолдастарын.
Елге қайтар болғанда есін жиып,
Сонда білмей сандалды не қыларын.

Мен де жүрдім ел жүрген, сол сарайда,
Тамағым тоқ, қайғы жоқ, төсек майда.
Аздан кейін азайды жолдас сиреп,
Кетіп жатыр, білмеймін, әлдеқайда.

Мен қызыққа айналдым үйді ойламай,
Тұрған сайын құмар боп мейірім қанбай.
Жолдасымды іздемек болдым бір күн,
Жалғыз қалсам болам деп әлде қандай.

Қарап жүрмін әр жерден желе шауып,
Жол алыс деп серіксіз қылдым қауіп.
Араласам, бәрі де жат керуен,
Ала алмадым жолдастың бірін тауып.

Көргенімнің бәрі де бөтен қазақ,
«Біздің керуен қайда?» деп салдым азап.
Жолдасымның бәрі де қайтып кетті,
«Неғып кеп жүр бұл шал?» деп етті мазақ.

Бұл сөзді естігенде жаман састым,
Көңілімді тәуекел деп азар бастым.
Уақыт болып қалғанын байқаған соң,
Сарайда қалғандарға амандастым.

Мен — бір қонақ, кеттім ғой біраз қонып,
Қайтатұғын қалыпты мезгіл болып.
Осы қонақ, қалай деп сынға алмаңыз,
Тәуір деп-ақ айта сал оймен жорып.

Жақсы десең, қонақтың ол бір бағы,
Өлсе де риза болады аруағы.
Бір кеткен соң, залалым тие қоймас,
Қонған кезде неғылсам қылдым-дағы.

Ол кездегі ағатты кешсең, мырза,
Қонақ түгіл болады құдай ырза.
Өткен күнгі ісімді қумасаңыз,
Мазаңды ала бермеспін жылда-жылда.

Тәуір қонақ дегенің, — берген сыйың,
Мал сұраман мен сізден жалғыз тиын.
Жаман айтпай жақсы жоқ, сау болыңыз,
Енді айналып көрмегім болар қиын,

«Қош-аман, сау бол» деген сөз жаман ба,
Амандасып қоялық бас аманда.
Мұнан кетсем, баратын жерім қашық
Құдай қocca, көрерміз бір заманда.

Мен келгелі талай күн сіздікіне,
Сіз де бір күн барарсыз біздікіне.
«Жолың болсын, қонағым» — деп қалыңыз,
Жолығамын жолда әлдекімге...

Әлім келсе, қонбаймын үйге жетпей,
Тура апарсын құдайым тентіретпей.
Енді болды еліме қайтар кезім,
Жүруші едім сіздерді қиып кетпей.

Мен келгелі қоп болды, бұ да жетер,
Жата берсе қонақтан қадір кетер.
Қайтқаныңыз жарайды қаңғи бермей,
Acқа тоймас антұрған болмай бекер.

Ас аяды демеймін сізді менен,
Кем қылмай ақ сыйладың ештемеден.
Шыққан жерім, шын үйім ойға түсіп,
Мезгіл толып қалған соң қайтамын мен.

Қонған шығар бұрын да талай қонақ,
Бәріне де жетеді асың мол-ақ.
Кейін тағы келетін керуен бар,
Жер босаттым, бұл үйге кірсін сол-ақ.

Кейінгіге сәлем айт біз байғұстан,
Бұл сарайда көп екен бізге дұспан.
Қызықтырып, қыздырып алдайды екен,
Біреуі іштен болады, бірі тыстан.

Ерте ойлансын, ескеріп азық алсын,
Не сатты, не жинады, жазып алсын.
Біз байқамай асыл деп арамды алдық
Есі дұрыс кісілер неғып алсын.

Тегінде алдатады ескермесе,
Сырты асыл, іші қандай, тексермесе.
Аларыңда бәрі алтын, жарқырап тұр,
Түбінде пайдасы не деп көрмесе.

Ұтқызған боп алады өзіңді ұтып,
Байқамайсың қойғанын бітеу жұтып.
Қыздырып қызығына алдандырса,
Кетесің, біржолата үйді ұмытып.

Мал да бар лапкесінде, мақтан да бар,
Көзіңше мақтап алып жатқан да бар,
Көңілдің жұбанышы — көп ойын бар,
Ұстайтын дұспаныңды қақпан да бар.

Кейде тегін береді, кейде бұлдап,
Мінезі жел қайықтай тұр бұлтылдап.
Бұ күнде жүз түрленіп, мың құбылып,
Көзіңді қызықтырар тым жылпылдап.

Жар да көп жалаңдаған жан құмары,
Жақындасаң әпкетер онан да әрі.
Жаду көзбен сиқырлап жаныңды алып,
Ішіңді елжіретіп тұрғандары.

Алдап алып артынан ергізеді,
Адал деп арам боқты тергізеді.
«Бұл — қызық, міне пайда, әне айла» — деп,
Жаның түгіл арыңды бергізеді.

Тұруға уақытым жоқ, сөзді ұзартып,
Барамын асығыспен елге қайтып.
Сусын деп у беретін сұм сарайдың,
Кетейін кейінгіге сырын айтып.

Көп жүрдім, енді мұнан не көремін,
Жолдас кетті, несіне бөгелемін.
Қош-аман бол, жігіттер, дұғада бол,
Елге қарай ентелеп жөнелемін.

Айрылып серігімнен қалдым нағып,
Мұңымды ұқтырайын кімге шағып.
«А, құдай, өзің оңда» — дедім-дағы,
Жөнелдім жапа-жалғыз бүкең қағып.

Жігіттер, жалған емес, мұным анық,
Бұрыннан осы сарай елге қанық.
Қайта келмес қақпадан әрі өткізіп,
Шығарып салып мені қайтар халық.

Бай мен жарлы баласы аңға шықты,
Ж алан қағып жарап тұр аты мықты.
Жортып жүрген түлкіні көрді-дағы,
Қуып барып еріксіз інге тықты.

Екеуі келді шауып атты қыстап,
Түлкіні аламыз деп отпен ыстап.
«Шылбырынан арқандап атты отқа қой,
Тойып қалсын болғанша біз жұмыстап».

Жазым болар десе де болмайды бір,
Жарлы байғұс, қайтсын-ай, ұнамай жүр.
Байы айтқан соң амалсыз арқандады,
Анда-санда бір үзіп еліктеп тұр.

От жағып, ыстап еді түтін салып,
Екі ат үркіп жөнелді үзіп алып.
Түлкі құрсын, айрылып көлігінен,
Сандалды екі бала жаяу қалын.

Бәйбатшасы жүгірді тұра сала,
«Тоқта — деді мырзаға атшы бала, —
Аттан да, түлкіден де айрылмалық,
Мен ұстайын, сен түлкіні ыстап қара».

Ақырын келіп еді лықылықтап,
Құйрығын тігіп алды шиыршықтап.
Желіккен ат желге ермей тоқтасын ба,
Ойын салып ұстатпай кетті зыптап.

Қайта келсе, бай отты жаға алмай тұр,
Отыны жоқ бір шоқты үреді құр.
Отын салып, жарлы ыстап түлкіні алды:
«Енді не бар аяңдап, ауылға жүр».

Екеуі елге қарай жүрді ентелеп,
Мырзасы жүре алмайды уайым жеп.
Қыл шылбырдың үзігін алды жарлы,
Бір нәрсеге керегі болар-ау деп.

Бәйбатшаға жаяулық жаман батты,
Аяғы ісіп, жүре алмай сұлап жатты.
Мұндай істің талайын көрген жарлы,
Тастасын ба мырзасын, арқалапты.

«Мен бұрын жаяулықты көрмедім, — деп,
Бүйтіп жан қинағанша өлмедім, — деп.
Бәйбатша арыздасты жолдасына —
Әлім кетіп, тым қатты шөлдедім», — деп.

Жолдасы су іздейді зыр жүгіріп,
Беліне екі етегін алды түріп.
Құдық шығар деді де жетіп келді,
Үйілген бір арада топырақ, көріп.

Су шыққан құдық екен шыңыраудан,
Кіші емес топырағы төмпеш таудан.
Етікке белбеуменен шылбыр жалғап,
Су алды айламенен әлдеқайдан.

Ішкізді етікпен су мырзасына,
Мырзасы риза болды сырласына.
Көрдің бе, піскен адам не қылып жүр,
Шикінің, не күн туды бір басына.

Сусын қанып алған соң, желдей есіп,
Екеуі тағы жүрді құдай десіп.
Ентігіп екіндіде жетіп келсе,
Кетіпті көрген жерден ауыл көшіп.

Ымырт боп, қас қарайып, күн де батты,
Бір жерге шаршаған coң келіп жатты.
Қарным ашты деп жылап мырза жатыр,
Азар-мазар дегенде таң-дағы атты.

Екеуі және жүрді зыр жүгіріп,
Кез болды бір өзенге талай жүріп.
Жарлы бала өзеннен балық алды,
Таспаны бау, инені қармақ, қылып.

От жақты. Балық пісті. Тойып алды.
Бәйбатша қуанғаннан әнге салды.
«Сынық ине, сыдырым таспа» деген,
Мирас боп кейінгіге сонан қалды.

Ел тапты ертең түсте сұрлеуменен,
Еріншектік бітеді жүрмеуменен.
Дүниенің ащы-тұщы дәмін татпай,
Не болдың еш нәрсені білмеуменен?

Бай жылады көре алмай елдің шаңын,
Кедей тінтіп қаран жүр жұрттың маңын.
Сонша қаран тапқаны сынық ине,
Және біраз таспаның сыдырғанын.

Тастамай алды бала, о да керек,
Қарады көш сұрлеуін енді ертерек.
Соқпақтан көштің ізін тауып алып,
Жүгіріп күн батқанша қақты дедек.

Не қылды, байқадың ба, піскен адам?
Қор болар үйде отырып өскен адам.
Қиялап қиын жерде сол озады,
Көп жол көріп, басына іс түскен адам.

Бай болдың, батыр болдың, шешен болдың,
Ел билеп, топ бастаған көсем болдың.
Сен қылмаған өнер жоқ, бола қой сын,
Бір адам қандай болсын десең, болдың.

Немене, қop да болдың, кем де болдың,
Малсыз кедей кімменен тең де болдың?
Екеуінің бірін ал өзің таңдап,
Түбінде мен не болдым, сен не болдың?

Байлықты алып, мұратқа өзің жеттің,
Кемдікті маған беріп тентіреттің.
Қымыз ішсең, көже ішіп мен де жүрмін,
Бәрі бір, бай болғанмен қайтып өттің?

Сүйткенмен мен де өлемін, сен де өлесің,
Қаза келсе — қалмайсың, жөнелесің.
Тәңірі алдында, білмеймін, кім озады,
Өлгенде малың жалдап не көресің?

Енді маған дейсің ғой көрдің бейнет,
Сен-ақ, тіпті, кейімей сөзіңе жет.
Өз көзіңнен басқанын бәрі жауың,
Қане, сонан қайғысыз құтылып кет!

Біреу зорлап алады, біреу алдап,
Ұры-залым... бәрі тұр жыланша арбап,
Жаның толған жалмауыз жалаңдаған,
Тілі шыққан бала да сені қармап.

Мал бағусыз, малшыға сөзің батпай,
Қысы-жазы тынымсыз үйде жатпай,
«Қарағым, ана малды қайыршы?» деп,
Қане, сен де жүрмісің көзің сатпай.

Мен бақ пай ым малыңды ақы бермей,
Және өзіме ақырма қарсы келмей.
Көңілім сүйсе ұйықтаймын, не жатамын,
Енді өзгеге бақтыршы маған сенбей.

Мен сықылды әкелсең тағы біреу,
Өз көзіңе қоймайды о да тіреу.
Аяғында өзіңе келген жоқ, па
Мал бағып, күл шығарып, боқтық күреу.

Байлық жақсы екені елге мәлім,
Өзің істеп әдет қыл, келсе халің.
Қолың білсе, біреуге жалынбайсың,
Шыдамды бол, еріншек болма, жаным.

Анық байлық — денеге біткен өнер,
Білімдінің бәрі де соған тонер.
Арам жиып мақтанған дәулет емес,
Алдымызда бір күн бар есеп берер.

Жігіттер, қop да емеспін, кедей де емен,
Кемдік көрген жерім жоқ ештемеден.
Құдай жолын біле алмай, қу билеген
Елден басқа қайғым жоқ, мұныма сен.

Байқаңыз, бұл сөзімнің міні бар ма,
Күнде анттасқан бұл елдің діні бар ма?
Аузымен күс тістеген жақсыңыздың,
Қу мен сұмға жалынбай күні бар ма?

Қайсыңызға келсе де, орны төрде,
Бір семіз ат дайын қыл, тамақ бер де.
Құладындай қy болып жалтылдап бақ,
Сылтау қылып кетпесін қиын жерде.

Өңкей қулар, мықтының бәрін жайрат,
Тақымына бұрау сал, сырын сайрат.
Бар жақсымыз қулардың құлы болды,
Тепсе темір үзерлік, қайран, қайрат!..

Байлардың қy білмеген сыры қалмас,
Тамам қудың бірімен-бірі жалғас.
Араз болып жүрсе де пайдасы бір,
Орны дайын ол иттің, құры қалмас.

Талғамай жақынды ұрар, алысты ұрар,
Өңкей байды еліртіп жарыстырар.
Жолдасынан бұзылып бір қy шықса,
Оны бір қy жетелеп таныстырар.

Жауыңның жан жолдасы осы дейді,
Мұнан таса сыры жоқ досы дейді.
Не қылсаң, да көңілін орнықтырып,
Осыменен шын жақын болшы дейді.

Пірге қолын бергендей, мықты байғұс,
Ұмтыла көр, табылды жақсы жұмыс.
Жанын беріп жылпылдап, малын беріп,
Көңілі сеніп алған соң, ол — бір тыныс.

Күнде байқап жүреді қылғаныңды,
Аңдиды жатқаныңды, тұрғаныңды.
Әбден тойып алған соң бұлт береді,
«Көрдің бе енді — дейді де — ұрғанымды».

Ұрдым деп барар ескі жолдасына,
Алдап келді, кәдірлі болмасын ба.
Жалмауызды дос қылған жақсылардың,
Қолыңды әпкел, түбінде оңбасына.

Алдамаса, әйтеуір, жеп жүреді,
Жемей қашан ондай қу тек жүреді.
Аты арықтау, тамағы олқы болса,
Мен жауыңа кетемін деп жүреді.

Мұны естісе қылпылдар байдың к...
«Жаман еді-ау кәпірдің, — деп — ниеті, —
Семіз атын дайын қыл, ақшасын бер,
Тәуір, толық жасалсын шай мен еті».

Жайың осы. Өңкей сұм жалынғаның,
Лайық па соларға табынғаның?
Құдай берген малыңды қуға шашып,
Осынша есер болғаның не қылғаның?

Онан-дағы біріне бірің билет,
Билегенің түзу айт, адалға жет.
Мұны ұқпасаң оңалма, онан да әрмен,
Қулар түгіл ит жесін, түу, бәлекет!

Біздің қазақ әркімді қылар мазақ,
Деп жүрме екен өзімнің бойым таза-ақ
Осы жұрттың байқаңыз, беті қалай,
Қайда қаңғып барады осы қазақ?

Ауыз дәмін кіргізер дәмі бар ма,
Маған десе, бұл елдің бәрі бар ма?
Қалай кетіп барамыз деп ойлаған
Есті жас пен ескерген кәрі бар ма?

Қай қазақ, ойдан орып, қырдан қырды,
Білмейді деп жүр ме екен ішкі сырды.
Қазақтың қайратының түбі мәлім,
Алты бақан алауыз иттей үрді.

Бұл қазақ уәдеде қашан тұрды,
Алдауменен күн өтіп құдай ұрды.
Бірін-бірі құтырған итше қауып,
Өңкей төбет шуылдап ұлып жүрді.

Бетін байқап қарасаң бұл қазақтың,
Соқпағына түсті ғой дәл дозақтың.
Ақыл айтсаң, алады бір жерінен,
Белгісіз есі шыққан сандалақтың.

Күн сайын қағынады тыныш жүрмей,
Бір мезгіл тыныштықпен ғұмыр сүрмей.
Арамды арам демейді, құдайды бір,
Кім кіреді дозаққа бұлар кірмей?

Арамды адал десе, кім болады?
Қазақтың сөзі қашан шын болады?
Алдау үшін қаруы — құдай аты,
Япыр-ау, осы қайтіп дін болады?

Байдың асын сұм менен залым жейді,
Ұрысы ұрлап момынның малын жейді.
Бірінен-бірі аяйтын жақсылардың
Малы түгіл арының бәрін жейді.

Мықты байлар, бек жақсы осыны қыл,
Арды тастап, қy менен сұмға тығыл.
Ел зарлатып зорлықпен мал жиып ең,
«Арам жемтік— азығы иттің» деп біл.

Маған көнбе, қуға көн, солар жесін,
Тапқаныңды соған бер, тойдым десін.
Толтыра алмай түпсізге күнде құйып,
Таусылғанда береді неменесін?

Бермей қойсан, ана бай және дайын,
Араны ашық ол иттің, жұтқан сайын.
Арды білмей, арсызға құлдық ұрып,
Есін алып қойған бар бір құдайым.

Соңғы байдың төбеті бұлай болар,
Үйір қылып алған соң көңілі тынар.
Ырылдатып төбетті қайта жауып,
Өз қылғанын өзіне бұ да қылар.

Ар қайда, ақыл қайда, намыс қайда,
Өңкей итке жалындың, табыс қайда?
Ана байға ит кетсе — күнің қарап,
Онда қашып тығылар қамыс қайда?

Тек отырмай, атыңды алысқа айда,
Партия жағаласқан жарысқа айда.
Жердің жүзін жеңіп ал жанды салып,
Дос қайда, құда қайда, таныс қайда?..

Бәрін жи, бәрін шақыр, бәріне бер,
Қалмасын бірі өкпелеп, жалпылдай гөр.
Итше еркелеп қy менен сұмға жалын,
Сол отырсын, өзіңе тимейді төр.

Ант ішіп, алдамасқа жаныңды бер,
Жалаңаш, жалмауызға малыңды бер.
Жауды жеңіп аласың, жанды аяма,
Жүзін, түгіл, іркілмей саныңды бер.

Бермей елден айрылсаң құр қаласың,
Итті көп жи, ел саған жорғаласын.
Қу мен сұмды құдай қыл күнін, үшін,
«Әзір, құдай»— дегенді не қыласын?

Япыр-ау, бұл не деген наданшылық,
Осынша жайылар ма жаманшылық.
Есі шығып елерген бәрі де мас,
Ар қайда, ақыл қайда, адамшылық?

Қазақтың бәрі бірдей құтырған ба,
Іс қылмақ, артын ойлап ұмтылған ба?
Алланың кәрі тиіп адасты ма,
Кеткені мұнша кіріп шытырманға?

Адал десе тік тұрар төбе шашы,
Жиған малы бәрі арам, ішкен асы.
Қылып жүрген ісі анау, күші мынау,
Ағайынға ұқсайды қай арасы?

«Қайтелік, заман солай» деген болып,
Алдаумен бірін-бірі жеген болып,
«Менен емес, анадан» деп суылдап,
Тап-таза, бәрі бірдей деген болып...

Онымен мені алдай ма, кімді алдайды,
Жалған сөзін құлағым тіпті алмайды.
Тәңірінің таразысы тартылса әділ,
Азап көрмей айламен сау қалмайды.

Сен мұны айтқаныңмен не табасың,
Алса алады өз арын, өз бағасын.
«Елің қайда барады, көш жөнде» — деп,
Оятқаным дейсің ғой жұрт ағасын.

Өзің кімсің, біреуге сын тағасың,
Айтқаныңмен оларға қай жағасын.
Қайраттан да, қамдан да босатып ал,
Сонда тура шындыққа жол табасың.

Бұл елдің күн көргені — өтірік ант,
Қазаққа алдау деген болды ғой салт.
Не түзел, не бұзыл, ылажым жоқ,
Қақсап, зарлап, айтты да өтті ғой қарт.

Табиғат неше түрлі жан жаратты,
Не үлкен, не кішкентай тән жаратты.
Керексіз, жансыз нәрсе жаратқан жоқ,
Есепсіз қанша мың мен сан жаратты.

Бұл сөзге біреу мәңгүрт, біреу нанды,
Ақылмен білген адам әбден қанды.
Жел мен су, тас, топырақ, шөп пен ағаш...
Ғаламда не бар болса, бәрі жанды.

Өледі кейбіреуі қаза жетіп,
Кесесің, бүлдіресің бір нәрсе етіп.
О да өлі, бұ да өлі деп адыраймай,
Көзіңді байқап қара төмендетіп.

Қарасаң, көрінбей ме таста қына,
Оны кім сүйтіп қойды, ойла да ұна.
Шөп қypaca, тамыры қурамайды,
Сондайлармен дүниең бәрін сына.

Бірақ, жанның әлдісі, әлсізі бар,
Кейі дәнді кейінің дәнсізі бар.
Дәндісінде өсім бар, үлкеймек бар,
Оның да дәмдісі бар, дәмсізі бар.

Өсімді, ен, күшті жан адамда тұр,
Алдында жақсы да тұр, жаман да тұр.
Өзгенің бәрі — жалғыз адам үшін,
Жаралып орны-орнымен ғалам да тұр.

Несін сүй, несін сүйме, ерік өзіңде,
Нәпсің де, ақылың да тұр көзіңде.
Сынау үшін жаратқан бір иен, бар,
Тексерілмей қалмайсың бір кезіңде.

Хайуандар ақылы аздау, бізден төмен,
Айласы бірдей емес адамменен.
Шөп пен ағаш, суларды өлі дейміз,
Білімі, сезімі жоқ ештемеден.

Ал енді осы сөзді ұмытпай ақта,
Керекті бір іс келер артқы жақта.
Ақымақ, пен хайуанның қайсысы артық —
Білінер салыстырып байқасақ, та.

Таппай қалған хайуандық — жатқан өлі,
Осы болды тегінде сөздің жөні.
Кейінгі сөздерімнен байқап отыр,
Адамзат қыла ма екен тегі соны?

Жалқаулық, көрсеқызар, ашу, мақтан,
Арамдық, өтіріктен ерте сақтан.
Күні бұрын жуытпа маңайыңа —
Есер есірік, ынжықтық солар жақтан.

Еріншектің несі артық өліктен де,
Өзің сына оларды көріп кел де.
Байқарсың еріншектің төмендігін
Көп мініп шабан тартқан көліктен де.

Хайуаннан несі артық қудың-дағы,
Бір антұрған залалкес тудың-дағы.
Қораға үрмес бір төбет тышқан аңдып,
Адамдықты сонымен жудың-дағы.

Мақтаншақтың бұқадан артық жері —
Бұқа қойса, қоймайды біздің сері.
Жуан мойын, ала қоз, мүйізі алай,
Менен артық кім бар деп жүргендері.

Көрсеқызар маймылдан ілгері ме,
Түбін көрмей қызықпақ білгені ме?
Адам қайтсе, сүйтемін дейді маймыл,
Мен де маймыл болам деп жүргені ме?

Ызақорды байқалық енді мақтап,
Қабатұғын төбетпен бір салмақтап:
Кей төбеттен жеңіліп, кейде жеңіп,
Әбден көзі қызарсын арсалақтап.

Бет түзетіп сәндегіш әтеш болсын,
Қоқиып, қодырайып, ұшып-қонсын.
Іш түземей, сыланып сыртын түзеп,
Тауықтың айғыры бол, бейне солсың.

Жоғарғы мұтпа деген сөзім бар ғой,
Байқайсың ба, ақыл, ой көзің бар ғой?
Қылығына қapa да сөзімді ойла,
Бұларға бір жолығар кезің бар ғой.

Шедірейіп, шекиіп,
Қасын керіп кекиіп,
Қолдан пішін жасаған,
Біреу келер секиіп.

Шырт түкіріп, шынтақтап,
Жүз құбылып, қылтақтап.
Сұлуын-ай шіркіннің
Дегізбекші жұрт мақтап.

Мұнымен мақтау алмақ па? —
Шамалап өзін, салмақта.
Мұнша әдемі көрініп,
Көңілі қызға бармақ па?

Мен қыз емес, өзің қыз,
Осы күнде сындасыз.
Өз бетіңді өзің бұз,
Өйте алмаймыз, жаным, біз.

Бояған пішін бола ма,
Оны қылған оңа ма?
Ерте бастан айтқаным —
Сол пішінге жолама...

* * *
Бір салмойын сал келер,
Омырауы дал келер.
Бақайынан келмес-ақ

Өзінен басқа пенделер.
Құлағын киер тымақтың,
Мойны бостау шырақтың.
Mac кісідей талтақтар,

Осыны қайтіп ұнаттың?
Жүрсе, тұрса, бұлықсып,
Мұнысы тапқан қылықсып,
Өнер қылар, ат мінер,

Жығыла жаздап толықсып.
Осындай салғырт салымыз,
Көтеріп аттан алыңыз.
Аяғын жерге анықтап

Баса алмайды, наныңыз.
Өзіне-өзі өң берген,
Терісін түзеп жөнделген.
Осындай шебер елде көп,

Ашу келсе, тұрғызбас,
Артыңа мойын бұрғызбас.
Көрінеу отқа салады,
Орынды жұмыс қылғызбас.

Ыза керсе бойыңды.
Ойлатпайды ойыңды.
Басқызып алсаң, пайда жоқ,
Батпаннан ауыр шойынды.

Ашумен қылған іс емес,
Қайрат та емес, күш емес.
Ашуына билеткен,
Ақылы түзу кісі емес.

Пішінің кетер қуарып,
Аузың, ерінің ұзарып.
Тышатұғын баладай
Екі көзің қызарып.

Қабаған иттей арсылдап,
Дуанадай қалшылдап,
Ыза қылған кісінің,
Соңынан қалмай жалпылдап...

Осыдан пайда не шықты?
Mac күнінде нені ұқты?
Ақылға салып ойлашы,
Мұнымен болар кім мықты?

Буындырмай өзіңді,
Бұлтитпай-ақ көзіңді,
Ойланып айтсаң болмай ма
Керекті ғана сөзіңді?

Бойды ашуға билетпе,
Басынан жаман үйретпе.
Адырайып, аптығып,
Бір жеріңді күйретпе.

Билеп алсаң ашуды,
Пайдасыз істен қашуды, —
Сонда әдемі байқарсың
Аяқты қалай басуды.

Ашусыз адам болмайды,
Ескеру керек ондайды.
Қапы өткізбей қайырып,
Алмағандар оңбайды.

Еріншек, ашу, құмарлық —
Бұларды істен шығардық.
Жамандықтың басы осы,
Кісі болса ұғарлық...

Еріншектен — салақтық
Салақтықтан — надандық...
Бірінен-бірі туады,
Жоғалар сөйтіп адамдық.

Еріншек таза жүре алмас,
Кірі-қоңын жуа алмас
Харекет жоқ, ғылым жоқ,
Өз бойынан ұялмас.

Жүрейін десең, тұрғызар,
Төсекке мойын бұрғызар.
Аналар да жүр ғой деп,
Біреуді мысал қылғызар.

Тұрайын десең, жатқызар,
Буынды сөйтіп қатқызар.
Орынды іске кіргізбей,
Не болса соны шатқызар.

«Мен емес пе сабырың,
Жаныңа тыныш тамырың,
Асықпа — деп алдайды, —
Қазулы ма — деп — қабырың?»

«Құдайдың — дейді — күні көп,
Асыққан істің міні көп.
Аз ғана рахат қылсаңшы,
Істерсің ертең мұны», — деп.

Осымен-ақ жүре сал,
Мына бір жерге-ақ кіре сал.
Бір жырымың үзілсе,
Қанжығаңмен іле сал.

Тарамыс қайда, біз қайда,
Асығыстан не пайда.
Тігіп ала қоярсың,
Біз табылған бір жайда.

Сонымен қалсаң алданып,
Ұмтылмасаң қамданын, —
Жалқаудың құлы болғаның,
Жатпақ үшін жалданып.

Шаруа да көп басыңда,
Көндіру керек жасыңда.
Қылайын десең харакет,
Еріншек отыр қасында.

Және айтады ақылды,
Қысып қояр тақымды:
«Тілімді алсаң, тек отыр,
Менің сөзім мақұл-ды.

Жас басыңнан аптықпа,
Кіре берме боқтыққа.
Өмір өзі-aқ береді,
Тағдырға қарсы соқтықпа.

Құлақ қойсаң сөзіме,
Пайда айтамын өзіңе.
Арқалатпа бейнетті
Қызық көрер кезіңе.

Бейнетке жаның шыдай ма,
Осы сөзім ұнай ма?
Пендесін аштан өлтірмес,
Қарсы болма құдайға».

Мұның сөзі ақыл деп,
Ақылы дұрыс мақұл деп
Қаракетсіз кеткенің
Жай іздеймін ақыр деп.

Бұл сөзді ұғып жас кетті
Ішіп алып мас кетті.
Бар керектен айырылып,
Еріншек деген қас кетті.

Еріншектің қақпаны
Көрінбей көзге жатқаны
Біреу оған ілінсе
Оны құдай атқаны.

Іс қалдырмас еселі,
Ең білімнің кеселі
Кірсе бойдан шығу жоқ
Күн сайын өсер бес елі.

Төбені сөйтіп теседі,
Орныққан сайын өседі.
Ғибадат жоқ, өнер жоқ,
Бәрінің жолын кеседі.

Даулассаң желдей еседі,
Өзі айтып, өзі шешеді.
Үйір болған кісілер,
Жан тыныштық деседі.

Жан тыныштық бұл емес,
Жан дененің құлы емес.
Өзің байлап бересің,
Жан жұмысы ол емес.

Құмарлық деген бір ит бар,
Жаныңа жау шын ит бар.
Алды-артыңа қаратпас,
Рахымы жоқ тым ит бар.

Бай баласын көп көрдім,
Кедейлікті жек көрдім.
Сауық көрсем құмар боп,
Мен де сөйтем деп көрдім.

Мылтық атты, құс салды,
Домбыра, гармонь қолға алды.
Ауыл кезіп, ән салды,
Көрген адам таң қалды.

Дойбы, қарта — бәрі бар,
Жүз құбылған әні бар.
Киім біткен қынаулы,
Таңырқарлық сәні бар.

Мен де осындай болам ба,
Бола алмасам оңам ба?
Бар малымды шашсам да,
Жетпей қойсам соған ба!

Арпалыстым, алыстым,
Жағаластым, жарыстым.
Дәл өзіндей болған соң,
Озамын деп қарыстым.

Жеттім, оздым. Жер білді,
Маңайдағы ел білді.
Бәрекелді батыр деп,
Қыз-бозбала сол күлді.

Мақтағанға бу ала,
Селкілдедім дуана.
Баяны жоқ пайдасыз
Бір сағымды қуала.

Әлі келем далақтап,
Қызыл тілім салақтап.
Менен озған кім бар деп,
Алдыңғы жаққа алақтап.

Қара көрсем, кетемін,
Жетуге талап етемін.
Пайдасында ісім жоқ,
Не де болса жетемін.

Заман өтті, жас өтті,
Қайрат, өнер бас кетті.
Абұйыр жоқ, сана жоқ,
Өз басыңа не жетті?

Естігенді ұға бер,
Ыдысың болса — тыға бер.
Пайдасыз болса құмарың,
Сілкініп тастап шыға бер.

Басында жан мен дене екі басқа,
Жан шыдап тұра алмайды қозғалмасқа.
Дене сауыт сықылды жанның орны,
Оған да күту керек бұзылмасқа.

Ал енді сипатталық көңілді біз,
Ескеріп бұл сөзімді жақсы ұғыңыз.
Жан мен дене — қосылған ерлі-қатын,
Екеуінен туады көңіліміз.

Табиғат бірде былай, бірде олай,
Кетері мәлім емес әлдеқалай.
Әкесі жан, шешесі дене болып,
Көңіліміз сол себептен екіталай.

Кейде жақсыны іздейміз, кейде жаман,
Көңіл неге қызықса — соған таман.
Дене жеңсе, түпсізге қызығамыз,
Жан билесе, жаманнан қалмақ аман.

Пәни дене бояуға-ақ мақтанады,
Жан төзбейді, сол үшін сақтанады.
Өлмес жанға өзгермес орын керек,
Сондай іске ұмтылсақ, шаттанады.

Жан құмары — істемек, біліп алмақ,
Бөгет бола береді дене, салмақ.
Асыл іздеп асылды аласұрар,
Амал бар ма денесіз қайда бармақ?

Жан талпынар талайды көрмек үшін,
Әр сырын дүниенің білмек үшін.
Дене байғұс салмақ боп баса берер,
Жаралған ғой түбінде өлмек үшін.

Балалар жас күнінде тым елгезек,
Әрнемеге жүгіріп қағар дедек.
Ол кезіңде жан күшті, дене нашар,
Осыдан-aқ сөзімді ұқсаң керек.

Көңіл әзір денені қуандырмақ,
Өзі де қызық көріп жүре тұрмақ.
Жан жұмысы жай ғой деп елемейді,
Кезі келген уақытта мойын бұрмақ.

Сүйте-сүйте денеге әбден тартып,
Мақтан күйлеп кетеді одан да артық.
Жан керегін ойлауға жалқауланып,
Ала алмайды өз бойын өзі қайтып?

Мақтан үшін жан қалса, ескерусіз,
Дұрыс-ақ қой дейсіз бе осынымыз?
Іздегенін таба алмай кетсе зарлап,
Жанның орны не болды, байқадыңыз.

Дене менен жан — анау, көңіл — мынау,
Қайсысына билеттің байғұсым-ау?
Ең түбінде — өзің кім, сенікі кім,
Досың қайсы, өзіне қайсысы жау?

Анық қара: жан — өзің, дене — киім,
Мақтан, бояу — денеге берген сыйың.
Жанға мұндай алдауың азық емес,
Оған пайда не қылдың жалғыз тиын?

Сауық-қызық көрем деп күнде жиын,
Жан құтқарып алуың болар қиын.
Түптіге ұмтыл, тұрақты істерді қыл,
Тәуекел деп өзіңе сөйтіп сыйын.

Біз семірттік денені азықпенен,
Байлап бердік жанды оған қазықпенен.
Ұйқы, тамақ күйлеген сорлы дене
Құтылар ма осындай жазықпенен.

Жалқау тірі болғанмен, өлгенге есеп,
Білімнің кеселі жоқ мұнан кесек.
Білімсіз, әрекетсіз еріншекті,
Күнәкер де болмаспыз, өлі десек.

Пайдасыз, құмарлық та, мақтан-дағы,
Ерте бойға жуытпа сақтан-дағы.
Үйір қылып алған соң құтылу жоқ,
Бейне түлкі боласың қақпандағы.

Ашу жеңсе, адамда ақыл қалмас,
Ой ойланып, орынды іс қыла алмас.
Болмай соған бойыңды тоқтатып ал,
Ыза менен мастықтың түбі жалғас.

Сыртын түзеп кейбіреу аласұрды,
Киіміне мақтанған бала сынды.
Ат болсын, киім болсын, мінез болсын,
Құба төбел істі қыл жарасымды.

Құба төбел дегенді ұқсаң, керек,
Орынсызды істеме, болсаң зерек.
Мүйізі бар кісідей едірейіп,
Өзге жаннан болмасын түрің бөлек.

Жайдары күлдіргіш, қалқам,
Ұятсыз, әдепсіз, салқам.
Күлгенім бір сенің, арқаң,
ЬІржақта,

қылжақта,
әйдә!
Мазақ қыл көрінген жанды,
Өнер қыл қылжақтағанды.

Сөзіңе құмарым қанды,
Жыртақта,
бұлғақта,
әйдә

Жолыққан кісіге соқтық,
Қалжыңға қосып айт боқтық.
Осы ғой сәулесі жоқтық,
Сен күлдің,

мен білдім,
әйдә!
Ішің — у, сыртыңды майла,
Есердің бәрін де жайла.

Күлкімен көздерін байла,
Сенделдің,
жөнделдің,
әйдә!

Сөзіңе күлгенді ұна,
Күлмесе жалынып сұра.
Сөйлесең аузыңды бұра,
Жедің боқ,

әбден coқ,
әйдә!
Бай өліп, баласы қалса,
Қасына сені ертіп алса.

Қылжақ пен күлкіге салса,
Тамақ тоқ,
қайғы жоқ,
әйдә!

Жағасың күлкімен жүріп,
Шығасың ішіне, кіріп.
Аласың аузынан жырып,
Бұлтылда,

жылпылда,
әйдә!
Маймыл бол есерге сондай,
Арсылда адамға болмай.

Ит болып өтесің оңбай,
Жарқылда,
тырқылда,
әйдә!

* * *
Сынатарсың өзіңді,
Менің түгім құрымас.
Өлген кісі сөзімді

Сынама деп сұрамас.
Сынасын деп жазғамын,
Сынама деп шатпаймын.
Қазақтың мінін қазғамын,

Айтқанымнан қайтпаймын.
Қазақ сыншы болса екен,
Болмасын деп айтпаймын.
Жетегіме ерсе екен,

Өлсем де тыныш жатпаймын.
Мен жетелеп өлемін,
Өрге қарай қазақты,
Өлсем де ойын бөлемін,

Сөзбен салып азапты.
Білімдінің сөзіндей,
Сөзім демен таза-ақ-ты.
Қазақ болса өзімдей,

Қыла алмайды мазақты.
Қазақтың жайы белгілі,
Өлеңі өңкей құрама,
Байқадың ғой ендігі,

Сөз жазамын түнімен,
Бар ұйқымды қашырып.
Тығып қоймап мұны мен
Еш адамнан жасырып.

Мен кетермін, сөз қалар,
Ақ қағазға басылып.
Бозбалалар қолға алар,
Әр ауылға шашылып.

Оқырсың да қолға алып,
Сөздің мәнін табарсың.
Өз сөзіңе өң салып,
Дауды жөндей сабарсың.

Болмасам да қасыңда,
Алды-артымды қамарсың.
Миың бар ма басыңда,
Байқастамай шабарсың.

Білімді жұрттың ақыны
Біздің сөзді сынамас.
Жазушының жақыны —
Қазақ мұны ұнамас.

Ауылым қонды Нұраға,
Мінген атым сұр ала.
Керексіз сөзбен бұрала,
Қазақ сөйтпей тұра ма?

Сөзімді өлшеп қараңыз
Уәзінге дәл шыға ма?
Қазақ деген балаңыз,
Уәзінді де ұға ма?

Сөзді үнге дұрыстап,
Өлшеуменен сыға ма?
Сыймаса да сырықтап,
Зорлық қылып тыға ма

Патшалар сансыз шығын қылады,
Дайындап соғыс үшін ғаскерін.
Аямай бірін-бірі қырады,
Ел алар оққа байлап жастарын.

Тұрақсыз шыр айналған дүние,
Жұтады бәрінің де бастарын.
Ел түгіл жерлеріне кім ие,
Айтпасаң моласының тастарын...

Шын патша мен емес пе уайымсыз,
Ғаскерім — өлеңім мен сөздерім.
Олардың патшалығы дайынсыз,
Көреді баянсызын көздерің.

Ойлаңыз, біздің ғаскер өле ме,
Қағазға бір басылып қалған соң.
Бұл мықты әскер емей немене,
Жайылып талай орын алған coң.

Қарумен қанша қатты ұрса да,
Сөзіме жанның әлі келмейді.
Бұл дүние шыр айналып тұрса да,
Ғаскерім қартаймайды, өлмейді.

Білесіз, бұл сөзіме өлім жоқ,
Тағы да жүрген жерін қырмайды.
Дүниенің рахатына сенім жоқ,
Ешбірі баянды боп тұрмайды.

Алмаймын патшалықты берсең де,
Қайтейін, өлім тартып алады.
Мен-дағы, ажал жетіп, өлсем де,
Ғаскерім ақ қағазда қалады.

Оқиды кейінгілер сөзімді,
Бірі ұнап, бірі сынап күледі.
Өзімнің көрмесе де көзімді,
Зарланып өткенімді біледі.

Өлімнің хақ екенін көрсең де,
Өлместей омыраулап, шатасың.
Дозақтың барын біліп жүрсең де,
Күнәға, әлің келсе, батасың.

Сауап көп ғибадатқа десең де,
Жалығып, жалқауланып жатасың.
Адалдың адал рызқын жесең де,
Арамды әдейі іздеп татасың.

Сыртыңды сыланасың өң беріп,
Ішіңнің түзетпейсің хатасын.
Айла мен алдағанды жөн көріп,
Адамды аң орнына атасың.

Жалғанның бір пайдасын көргенде,
Арланбай арыңды да сатасың.
Алланың ақ өлімі келгенде,
Амалсыз қара тастай қатасың.

* * *
Қатындар жас баласын күтеді,
Аямай қолдан келген шамасын.
Емізбей, ұрып-соғып, түртеді,

Ержетіп есі кірген баласын.
Бұ дүние білімі бар адамды
Қайғылы бейнетпенен өткізер.
Қайдағы ақылы жоқ наданды

Ойлаған тілегіне жеткізер.
Қарасаң, дүниенің мінезі
Ұқсайды қатындардың ісіне.
Анық-ақ ұрғашы екен бұл өзі,

Тынышсыз, аңылы бар кісіге.
Рахымсыз, білімі жоқ ұрғашы
Біле ме білімдінің қадырын.
Демеймін дүние өтпей тұрсашы,

Мұнан да тыныш болар қабырым.
* * *
Шаранамен туып едің,
Без оранып өтесің.

Бір сағымды қуып едің,
Қай уақытта жетесің?
Қанша дәулет жиып едің,
Бәрі қалды, нетесің?

Мал үшін жан қиып едің,
Қайтіп алып кетесің?
* * *
Достыңыз зор,

дұспанын, қор,
Бар тілекке жетсеңіз.
Сансыз бақыт,
алтын тақыт,

Барша жаннан өтсеңіз.
Қалса уайым,
болса дайын,
Нені талап етсеңіз.

Бәрі қайда,
несі пайда,
Түк ала алмай кетсеңіз.
Дүние қу —

бір ағын су,
Түстік онда шөп болып,
Күнде ағамыз,
сандаламыз,

Бейнетіміз көп болып.
Кейде тасқа, кейде ағашқа
Соқтығамыз дөп келіп.
Суынан да,

уынан да
Құтылармыз жоқ болып.
Дүние ағып,
сусыл қағып,

Фәни көлге құйылар.
Бірі ерте,
бірі кешке
Шөп те келіп жиылар.

Көлге барып,
тыным алып,
Бәрі сонда жиылар.
Алды тыныс,

болды тыныш,
Су ағыны тыйылар.

Сен ғылымға болсаң ынтық,
Бұл сөзімді әбден ұқ:
Білгеніңнің жақсысын қыл,
Білмегенді біле бер.

Білген ердің бол шәкірті,
Білмегенді қыл шәкірт.
Үйренуге қылма намыс,
Үйретуге болма кер.

Өнеріңді құр шірітпе,
Орнына анық жұмсамай.
Өкініші кетпес оның,
Өз ойыңда босқа өлер.

Қай ғылымды білсеңіз де,
Қазір оны елге жай.
Құр ішіңде кеткенінше,
Пайдалансын өзгелер.

Шын наданға білгеніңді
Ұқтырам деп ойлама.
Қанша бидай шашсаң-дағы,
Болмас егін тасты жер.

Тотыға тіл үйретілсе,
Сөзі — адам, өзі —құс.
Сол сықылды ол наданды
Ермек үшін сөйлетер.

Қара тасты қанға малсаң,
О да маржан бола ма?
Тесік ыдыс, су құйылса,
Өзі қалар, су кетер.

Шын залымға берме ғылым,
Ол алар да oқ қылар.
Қаруым дер, кісі атып жер,
Ол ғылымды айла етер.

Қарғысына сен қаларсың,
Елді алдап ол алар.
Ақылы жоқ, малы көптің
Бір таланын еңіретер.

Дүниені түзетуші,
һәм бұзушы — бір ғылым.
Әрі залым, әрі ғалым,
Ел түбіне сол жетер.

Шын надандар білмесе егер
Естілердің қадірін, —
Оған ұрсып, сөкпеңіздер,
Шын ғұзырлы пенде сол.

Неге десең, білсе надан,
Өзі надан бола ма.
Оқымаған бір балаға
Хат оқытсаң, жөн бе сол?

Әр адамның өз жұмысы,
Қылған ісі әр бөлек.
Ол наданның жұмысы жоқ,
Ғылымыңызбен еш заман.

Білмегенді үйреніп,
Білгенді қылса, есті сол.
Білмегенін білмеген,
Білгенді қылмай — сол жаман.

Сізге келсе кей надан
Үйренемін деп ғылым.
Үйретудің ақысы деп,
Бір тиынды алма одан.

Неге десең, сен білесің,
Алғаныңның не екенін.
Ол біле ме бергеніңнің,
Пайда екенін, иә зиян.

Шикі надан, ақылы жоқ
Жас баламен бір есеп.
Біле тұра алдап алмақ,
Естілердің жолы емес.

Ғылым үйретпек, ақы алмақ
Сауда есепті болса да.
Балалармен сауда қылмақ
Шариғатқа жөн емес.

Сізге надан қанша малын
Берсе, босқа алмаңыз.
Неге десең, ол өзіңдей
Ақылы бар кісі емес.

Пайда қылмай бір адамға,
Пайда қылма сен де онан.
Неге десең, «босқа аламын», —
Ол білімнің ісі емес.

Сен біреудің ғайыбын ашпа,
Түн сықылды перде тарт.
Күн сықылды аша берме,
Жер жүзінің әр сырын.

Кісі бағын деме бағым,
Өз денеңді нұрлы қыл.
Ай сықылды болма жарық,
Қарыз алып күн нұрын.

Күн сықылды көпке білдір,
Шықты ма күн, батты ма?
Ай сықылды айтып ұқтыр,
Жер жүзінің әр сырын.

Күн сықылды көпке білдір
Шықты ма күн, батты ма?
Ай сықылды айтып ұқтыр
Қанша ғұмыр өткенін.

Түн сықылды тым түнеріп,
Көзді тартып байлама.
Күндізі бол, байқасын жұрт
Келгені мен кеткенін.

Сусағанның сусыны бол,
Су сықылды сұп-суық.
Бірақ ондай болма салқын,
Ел көңілін қалдырып.

От сықылды жылы болсын,
Жүзіңіз бен сөзіңіз.
Бірақ ондай мархаматсыз,
Болма өртеп жандырып.

Жел сықылды желпі жұрттың,
Шаршағанын, талғанын.
Жықпа үйін, болма құйын,
Қылма жаман аманын.

Жер сықылды пайдалы бол,
Пайдалансын ел сенен.
Тасты жердей болма қатты,
Тілме жұрттың табанын.

Сен бұлттай бол көлеңке,
Мезгілімен бер жауын.
Сел ағызба, жай түсірме,
Бұзба елдің шаруасын.

Дариядай дап-дайын бол,
Пароходпен жүрсе де.
Болма толқын, ашпа құлқын
Жұтамын деп баршасын!

Бір суыр адасыпты оттап жүріп,
Кез болды бір ауылға көп қаңғырып.
Ит қуалап тыққан соң, иесіз үйге,
Бояу толы шелекке кетті кіріп.

Қараңғы түн болғанша сонда жатты,
Үсті-басы бояуға әбден батты,
Ит кеткен соң шелектен шықты-дағы,
Таңға жақын өз інін әзер тапты.

Біраз ұйқтап, оянды демін алып,
Байқады өз үстіне көзін салып.
Қараса, тамам жүні құбылып тұр,
Ойланды жөнін көріп қайран қалып,

Болады кейде жасыл, кейде сары,
Құлпырып, түрленіп түр жүннің бәрі.
Көрмеген өмірінде бір түрлі түс,
Суыр деп айтар емес жолдастары.

Бұл суыр түрін көріп, көп ойлады,
Бейшара түкті білмей неге ойлады.
«Құдайдың сүйген аңы мен екенмін,
Болдым ғой қасиетті» — деп ойлады.

Шақылдап шақырған соң дыбыс беріп
Көп суыр жиылады мұны көріп.
«Батыр-ау, қалай болып қалғансың?» — деп.
Таңырқап, таңқалады бәрі келіп.

Беріпті құдай маған сондай нәсіл.
Болыппын бүгін түнде мен де Тауыс,
Аң бар ма бұ дүниеде менен асыл?
Тауыс деңдер мені енді, суыр демей,

Қорқыңдар рұхсатсыз шөп те жемей.
Жүнім асыл, сендерден түрім бөлек,
Немене мен суырдың патшасы емей!
Суырлар, шыны қорқып, жөн көреді,

Түрі жат, бұған қайтіп тең келеді?!
Ін түбінде бар екен кәрі суыр,
Аяңдап ең соңында сол келеді:

Мақтанып әр сөзіңді мақұлдадың.
Жүнің асыл болғанмен, өзің суыр,
Қалайша Тауыспын ден тақылдадың?
Тауыс деген сайрайды, ән салады,

Дауысын естіген жан таң қалады.
Қане, сен де сайрашы, Тауыс болсаң,
Әйтпесе бұл сөзіңе кім нанады?»
Сайраймын деп қарады шиқыл қағып,

Терге батып, көзінен сорасы ағып.
Келтіре алмай, сілесі әбден қатты,
Суыр әні ұқсасын құсқа нағып.
Кәрі суыр айтады: «Кел, қой, жаным,

Тауысқа ұқсамайды сенің әнің.
Ұшқан құс пен жердегі аң бір бола ма,
Қанатың жоқ екені елге мәлім».
Жетпей, сірә, қойман деп осы сертке,

Суыр байғұс ілінді мақтан дертке.
Мен де ұшам деп бір тасқа шығып алып,
Пәрменінше қарғыды арғы бетке.
Бояуына мақтанып босқа шатып,

Құс болып ұшамын деп құдай атып,
Арғы бетке жете алмай, жолға түсіп,
Ағын суға күмп етіп кетті батып.
Жігіттер, бұл суырды қылма мазақ

Осыдан естілерің болады аз-ақ.
Бояуды да бағым деп күн өткізіп,
Қол жетпеске ұмтылған көп қой қазақ.

Бір қаншырға айтыпты бөдене кеп: —
Сен үшін қатты уайым қыламын, — деп,

Бір күні кетеді ғой тұрымтай жеп?
Қаншыр айтты: — қауіпім жоқ тұрымтайдан,
Шықпаймын қалың қамыс, қопа-сайдан.
Мен сендей жалтаң жерге оттамаймын,

Тығылған соң мені алып жейді қайдан?
Бөдене айтты: — Қамысың тыныс емес,
Босқа арықтап жүргенің дұрыс емес.
Айламен-aқ алғызбай кетіп жүрміз,

Тұрымтайың біздерге жұмыс емес.
Жүз құбылып, қуланып, жылпалақтап,
Таңырқатты қаншырды өзін мақтап:
«Тілімді алсаң, екеуміз дос болайық,

Маған ерсең, жүрейін жаудан сақтап».
Анқау сорлы бір қудан алды сабақ,
Бөденемен дос қылды құлқын тамақ.
Жау міндеті мойнында бөдененің,

Екеуі емін-еркін қырда оттамақ.
Қыраңға шығып алып оттап жүрді,
Бетегелі мырғайға әбден кірді.
Тегінде бөдененің айтқаны рас, —

Тарлауға жайылған соң шын семірді.
Бір қырға шығып еді оттай-оттай,
Бырқырап келе жатыр бір тұрымтай.
Бөдене көре салып бұға қойып,

Қаншырға хабар қылды «бұқ, деп, ойбай».
Жалма-жан бұға қалды қаншыр батыр,
Жер еді панасыздау шөпсіз тақыр.
Екеуі тырп етпестен жатса-дағы,

Тұрымтай тұпа-тура келе жатыр!
Бөдене әр айланы көп ойлады,
Бір түрлі сол арада еп ойлады.
«Тұрымтай соны көріп алып кетсін,

Мен қашсам, кетер едім бір бұлт беріп.
Сен ертерек қашпасаң құтылмайсың,
Бұл сені алып жейді тура келіп.
Мендей тарғыл емессің, барандаусың,

Қыбырлап, тыныш жатпай алаңдайсың.
Ерте ұшып бір қамысқа тығылып бақ
Бұл жерде жатып аман қала алмайсың.
Аңдамай алдауға еріп қаншыр ұшты,

Тұрымтай оны көріп тым құнысты.
Қанатының қаққаны көзге ілінбей,
Адым жерге жібермей қағып түсті.
Бөдене ұшып, жыпылдап кетті алысқа,

Дос болыңыз осындай алдамышқа.
Қасындағы қаншырды қанға бояп,
Өзі барып тығылды бір қамысқа.
Қамыста жатып алды қылмай қауіп,

Құтылды досын беріп, айла тауып.
Қонғанын бөдененің көрген біреу,
Жүгіртіп сол араға келді шауып.
Бөдене жатыр еді қыбыр етпей,

Қарап жүр шыр айналып, көзі жетпей
Ат басып бөденені жаншып кетті,
Жазасын о да тартты аман кетпей.
Жігіттер, осы сөзге құлағың сал,

Басыңда миың болса, мұны ұғып қал.
Алды-артын ойламаған аңқау менен
Алдампаз арам достан ғибрат ал.

Бір адам жүреді екен тұзақ құрып,
Бір торғай ұстап алды сүйтіп жүріп.
Балаларға сатайын деп ойлапты,
Торғайды жазып алып ұстап тұрып.

Сонда торғай сөйлепті адамдайын: —
Босатсаң, үйретемін байлық жайын.
Азар болса сатарсың үш тиынға,
Мен саған бір пайдалы сөз айтайын.

Бұрын-дағы саттың ғой талай құсты,
Қане, сонан қаншалық пайда түсті?
Тойма түгіл бүйірің шыққан да жоқ,
Харекет деп ойлама мұндай істі.

Айтайын үш ауыз сөз, ұғып алсаң,
Өз обалың өзіңе ұқпай қалсаң
Соны білсең, — есепсіз бай боласың,
Мал табуға айла сол, тілге нансаң.

Алғашқы сөзді айтамын қолда жүріп,
Онан кейін қораға қой қондырып.
Екіншісін сол жерде ұқтырайын,
Ең соңғысын айтамын талда отырып.

Тұзақшы қуаныпты осы сөзге,
«Келдім ғой — деп — бақ қонар жақсы кезге».
Аузынан босатпаққа уәде берді,
Алдаса, торғай көп деп мұнан өзге.

Торғай айтты: — Әрқашан аңдағайсың,
Орынсыз өтірікке нанбағайсың.
Ойланбай алдау сөзге сене көрме,
Тегінде шынның жолын қамдағайсың.

Бұл сөзге тұзақшының көңілі ұнады,
Торғайды бір дуалға қондырады: —
Алғашқы бұл сөзіңді әбден ұқтым,
Екінші сөзін қандай?— деп сұрады.

Торғай тұрып айтады тамға қонып: —
Өткен іске өкінбе ыза болып.
Кеткен қайтып келмейді кейігенмен,
Құр жүдейсің ішіңе қайғы толып.

Соны айтып ұшып-қонды биік талға —
Боламын неге тұтқын сендей шалға.
Бар еді он мысқалдай гауһар тасым,
Айрылдың соны ала алмай алдағанға.

Гауһарды саған бермей кеттім алдап,
Ұстауға қолың жетпес енді қармап.
Мұны алсаң әлем асқан бай болушы ең,
Ала алмай өкініште қалдың зарлап.

Торғайдың алдағанын сонда біліп,
Тұзақшы өкінеді қайғы қылып.
Құдай берген асылдан айрылдым деп,
Жылайды өз сақалын өзі жұлып.

Сонда торғай айтады: —Ей, надан, мас,
Тым ұғымсыз екенсің, ақымақ нас.
Үш мысқалдық денем жоқ кішкентаймын,
Қай жеріме сияды ол гауһар тас?

Әуелі қисынсызға нанба дедім,
Алдау сөзге бойыңды, салма дедім.
Екінші — өткен іске уайым жеп,
Емі жоқ бос қайғыға қалма дедім.

Орынсыз өтірікке сонша нандың,
Өткен іске өкініп қайғыландың.
Үшінші сөзді саған үйретпеймін,
Алдыңғы екі сөзді ұқпай қалдың.

Соны айтып торғай кетті аспанға ұшып,
Шал қалды дел-сал болып қайғы қысып.
Сол торғай үшіншіде не айтпақ еді,
Соны тап, есті болсаң, ойға түсіп?

Бір қy түлкі болыпты жұртты құртқан,
Тышқан аулап жейді екен ескі жұрттан.
Жем таба алмай бір жылы арықтапты,
Тышқан ауып кеткен соң, мұқыл сырттан.

Түлкінің тышқан жемей мәні болмас,
Кемірсе сүйек-саяқ қарны толмас.
Жемтік түссе жермін деп қалғанынан,
Қасқырға іздеп барып болды жолдас.

Қасқыр айтты: — Тоясың маған ерсең,
Болады малды көріп, шолып келсең.
Қарным тойса қалжыңдап ойнаушы едім,
Ойынға ыза болмай шыдай берсең.

Аш күнімде жатамын шабым жалап,
Ол кезде жақын келме жанасалап.
Тойғанда тұрпайылау мінезім бар,
Өкпе қылма ойынды шынға балап.

Көнді түлкі қасқырдың бұл сөзіне;
«Шыдаймын қалжыңдаған мінезіңе.
Өлтірмесең болады, ойнай-ақ бер,
Тамақ тапсаң болады күнде өзіме».

Түлкі көріп келеді малды шолып,
Қасқыр бір қой әкетті сүйреп алып.
Екеуі әбден тойып алғаннан соң,
Ойнайды ары-бері асыр салып.

Қасқыр тура жүгірсе көзі жайнап,
Түлкі еркелеп тұрады «ағатайлап».
Алып соғып үстіне ойнағанда,
Азар жаны қалады а, құдайлап.

Запы болып ұстатпай жүрсе жатып,
«Уәдені кеттің бе — дейді, — ұмытып?»
Тамақ үшін амалсыз қайта келсе,
Ойнайды бұрынғыдан қатты мытып.

Түлкі жатып ойлайды әрбір ойды,
Өсірмеді қасқыр деп біздің бойды.
Жегенімді желкемнен сығып алып,
Бергені де құрысын жемтік қойды.

Буындырып ойнайды, қиқылдатып,
Жегенімді құстырып, шиқылдатып.
Тұла бойым сірескен қара қотыр,
Тойғанымның үстіне тырқылдатып.

Осыдан құтылайын өлсем-дағы,
Аштықтан қандай азап көрсем-дағы.
Тәуекел, өз бетіммен күн көрейін,
Бадамшаның басын жеп жүрсем-дағы.

Ойлайды бір мұратқа жетейін деп,
Қасқырдан кегімді алып кетейін деп.
Осыны өз көзімше өлтірерлік
Бір хайла не қылсам да етейін деп.

Жер шола түлкі шықты дөңге шауып,
Жылқының бір жемтігін алды тауып.
Қараса қазған ұра, жер қақпан бар,
Қойыпты шөп-шарменен бетін жауып.

Түлкі қатты қуанды мұны көріп,
Қасқырды ертіп келді хабар беріп.
Семіз жылқы жемтігін көргеннен соң,
Ауызды көкжал батыр салды келіп.

Түлкі жүр жер қақпаннан айтпай қашып.
Арсалақтап аш бөрі жүрді сасып.
Қақпан жаққа қасқырды жіберді алдап,
Орға түсіп кетсін деп қапы басып.

Екеуі де тоюға қам қылысып,
Тұс-тұсынан жемтікті жүр жұлысып.
Шегінгенде ернеуін басып алып,
Көкжал ноян ұраға кетті түсіп.

Алаңғасар итіңді құдай атып,
Терең зындан түбіне кетті батып:

Айғай салып ұлыды орда жатып.
Түлкі келіп ұраны жағалады,
Мазақ қылып арсылдап, абалады: