1829 — 1831 жж. — Калмыкова абақтысында отырады.
1831 ж. — Қамаудан қашып шығады.

1846 ж., 20 қараша — Махамбет Өтемісұлы қаза болған күн.
Зейнолла Қабдолов

"Ереуіл атқа ер салмай,
Егеулі найза қолға алмай,
Еңку-еңку жер шалмай..."
немесе,

"Мұнар да мұнар, мұнар күн,
Бұлттан шыққан шұбар күн,
Буыршын мұзға тайған күн,
Бура атанға шөккен күн... " —

Ал осы ынтымақ қалай бұзылған? Араздық жауласуға дейін қалай жеткен?
Бұл туралы бұрылтпас ақиқат та бар, әралуан аңыз да көп.

"Бұзбай құлан пісірмей,
Мұз үстіне от жақпай!"

"Мұз үстіне от жақпай,
Қу найзаға сүйеніп,
Құр далада зар қақпай,
Жалғыз жүріп ат бақпай,

Қабағыма қарыс сүйем мұз қатпай,
Қапыда қалған қасқа
Қақ жүректен найза түйретпей!
Жалғыз қалдым,

"Садағына сары жебені салдырған,
Садағының кірісін
Сары алтынға малдырған.
Тереңнен қазып ойдырған,

Сұр жебелі оғына
Тауықтың жүнін қондырған.
Маңдайын сары сусар бөрік басқан,
Жауырынына күшіген жүнді оқ шаны.

Айқайласа белдігі байланған,
Астана жұртын айналған;
Атына тұрман болсам деп,
Жұртына құрбан болсам деп,

Адырнасын ала өгіздей мөңіреткен,
Атылған оғы Еділ-Жайық тең өткен,
Атқанын қардай боратқан,
Көк шыбығын қанды ауыздан жалатқан—

Арыстан еді-ау Исатай!
Бұл пәнидің жүзінде Арыстан одан кім өткен?!"

"Алты малта ас болмай,
Өзіңнен туған жас бала
Сақалы шығып жат болмай,
Ат үстінде күн көрмей,

Ашаршылық шөл көрмей,
Арып-ашып жол кермей,
Әзер талып ет жемей,
Ер төсектен безінбей,

Ұлы түске ұрынбай,
Түн қатып жүріп, түс қатпай,
Тебінгі теріс тағынбай,
Темірқазық жастанбай,

Қу толағай бастанбай,
Ерлердің ісі бітер ме!!!"

1 тамыз 2001 жыл,
Жасыбай көлінің жағасы

Борай да борай қар жауса,
Қалыңға боран борар ма?!
Қаптай соққан боранда
Қаптама киген тоңар ма?!

Туырлығы жоқ тұл үйге
Ту байласаң тозар ма?!
Ту түбінен тұлпар жығылса,
Шаппаған жомарт оңар ма?!

Ағайынның ары үшін.
Қарындастың қамы үшін,
Қатын менен бала үшін,
Қайрылмай кеткен жігіттің

Өзін - кәпір, алғанын
Талғам деп айтсаң болар ма?!
Асқар, асқар, асқар тау,
Асқар таудың ақ сұңқар

Ылдидың аңын шалар ма?!
Асқар таудың басына
Лашын, сұңқар түлесе,
Дал ада қалған сүйек деп,

Бірсіндеп садақ асынбай,
Біріндеп жауды қашырмай,
Білтеліге доп салмай,
Қорамсаққа қол салмай,

Қозы жауырын оқ алмай,
Атқан оғы жоғалмай,
Балдағы алтын құрыш болат,
Балдағынан қанға боялмай,

Асыл туған ер жігіт,
Түсінен шошып оянбай.
Қарындасқа қанды көбік жұтқызып,
Халыққа тентек атанбай.

Үйде отырған жігітке,
Теп-тегін атақ болар ма?!

Арғымақ, сені сақтадым,
Құлағың сенің серек деп.
Азамат, сені сақтадым,
Бір күніме керек деп.

Жабыдан туған жаман ат
Шаба алмайды бөжектеп.
Қырдан қиқу төгілсе,
Еділге таман үңілсе,

Арғымақтың баласы
Шабушы еді безектеп.
Жақсы менен дос болсаң,
Айрылмас күні қос болсаң,

Басыңа қиын іс түссе,
Алдыңнан шығар өбектеп,
Жаныңа не керек деп.
Жаманменен дос болсаң,

Айрылмас күні қос болсаң,
Басыңа қиын іс түссе,
Басқа кетер бөлек деп.
Қолдан берер есептеп,

Сыртыңнан жүрер өсектеп.
Ат — жігіттің майданы,
Қылыш — жанның дәрмені,
Өлім — хақтың пәрмені.

Атақты ермен бірге өлсе,
Жігіттің болмас арманы.
Өте шыққан қызыл гүл,
Бұ дүниенің жалғаны.

Арғымақтың баласы
Арығанын білдірмес,
Арқамнан қосым қалар деп.
Ағыны күшті ақ дария

Қаһарланып толқиды.
Қанатын күн шалмаған балығым
Ортамнан ойран салар деп.
Балағы түкті қоңыр қаз

Баттауыққа тоя оттамас,
Сұңқарлар үлгі алар деп.
Қас жақсының баласы
Арада тұрып сөйлемес,

Жауым таба қылар деп.
Хас патшаның баласы
Жапанда жалғыз тұрмайды,
Дұшпандар көзін салар деп.

Қарқыны күшті көк семсер
Шапқан сайын дем тартар,
Сусыным қанға қанар деп.
Қарақұс қонбас көк сеңгір

Басына құсты қондырмас,
Қарауыл қарап тұрар деп,
Қараса, көзі шалар деп.

Еңселігім екі елі,
Егіз қоян шекелі,
Жараған теке мүшелі,
Жауырыны жазық, мойны ұзын

Оқ тартарға қолы ұзын,
Дұшпанына келгенде
Тартынбай сөйлер асылмын.
Құла бір сұлу ат мінген,

Құйрық, жалын шарт түйген,
Құм сағыздай созылған,
Дулығалы бас кескен,
Ту түбінен ту алған,

Жауды көріп қуанған,
Мен Өтемістің баласы
Махамбет атты батырмын.

Атадан туған аруақты ер,
Жауды көрсе, жапырар
Үдей соққан дауылдай.
Жамандарға қарасаң,

Малын көрер жанындай.
Жүйрік аттың белгісі
Тұрады құйрық – жалында - ай.
Айтып, айтпай немене,

Халық қозғалса,
Тұра алмайды хан тағында - ай.

Арғымақтың баласы
Аз оттар да, көп жусар —
Талаудан татқан дәні бар.
Азамат ердің баласы

Аз ұйықтар да, көп жортар —
Дұшпанға кеткен ары мен
Барымтаға түскен малы бар.

Толарсақтан саз кешіп,
Тоқтамай тартып шығарға
Қас үлектен туған қайтіп
Қара нар керек біздің бұл іске.

Қабырғасын қаусатып,
Бір - біріндеп сөксе де,
Қабағын шытпас ер керек
Біздің бүйткен бұл іске.

Маң-маң басқан сары атан
Маңғыстап шығар өріске.
Бұрынғыдай қарыны
Қона алмадық қонысқа,

Келе алмадық келіс.
Жағалай қонып қонысқа,
Тағы жақын келдік орысқа.
Ат басына соқтырып,

Ата-енені сөктіріп,
Нәлет болсын, жігіттер,
Біздің осы жүрген жүріске
Тағыда таңдап су ішкен,

Тарпаңдай тізесін бүгіп от жеген,
Тағы сынды мырза едік,
Тағы да келдік тар жерге.
Таңдансақ тағы болар ма,

Еменнің түбі — сары бал,
Еріскен көңіл — бәрі бал.
Жоғарыдан төмен төгейін,
Керегіңді теріп ал.

Қасыма ерген, жолдастар,
Антыңды бұзып айрылма,
Зейініңді бермен сал.
Жапанға біткен жасылдай - ау,

Момындардың басы cay,
Жаманды байқай қарасаң,
Күндердің күні болғанда,
Өз басына өзі жау.

Арғымақ жақсы ат мініп,
Жеке шығып елімнен,
Толықсып толғау толғасам,
Іштегі қызғын басылды - ау!

Жапанға біткен бәйтерек,
Жапырағын байқасаң,
Жайқалмаған желденді,
Түбіндегі балаусасы белденді.

Хан, төренің кешігіп,
Кідірмегі елденді.
Кешіп өтпек сайланды,
Шығынды бөлмек байланды.

Ақ киіктің орып,
Жүгірмегі майданды.
Батыр болмақ ойланды,
Айғайласып жауға ти,

Тәңірім білер, жігіттер,
Ажалымыз қайдан?

Қоғалы көлдер, құм, сулар
Кімдерге қоныс болмаған?!
Саздауға біткен құба тал
Кімдерге сайғақ болмаған?!

Басына жібек байлаған
Арулар кімнен қалмаған?!
Таңдап мінген тұлпарлар
Иесін қайда жаяу салмаған?!

Құландар ішпес бұршақ қақ,
Кімдерге шербет болмаған?!
Садағына сары шіркей ұялап,
Жау іздеген ерлердің

Қайда басы қалмаған?!
Ішелік те желік,
Мінелік те түселік,
Ойналық та күлелік,

Ойласаңдар, жігіттер,
Мынау жалған дүние
Кімдерден кейін қалмаған?!

Еңіреу ұлы емшек боз
Ер мінген күні берік болсын.
Еменнің түбі - сары бал,
Ер ішкен күні көп болсын.

Түзге аттанып шыққанда,
Дұшпаның қарсы келгенде,
Ер дініне берік болсын!

Исатай деген ағам бар
Ақ кіреуке жағам бар,
Хан ұлымен қас болып,
Хан үстіне барғанда,

Қара ұлына дос болып,
Шабайық ханды дегенде,
Шапқандай ханды амал бар.
Амал барда хан шаппай,

Тәңірім қылды, не амал бар?!
Ат туады байталдан,
Айт десең, лебіз қайтарма.
Халық қайғысын айтуға

Хан ұлынан тайсалма.
Төрт, бес жылдай алысып,
Мына тұрған Иса - екем,
Ханның бір тауын қайтарған.

Ат туар ма бұлардай?!
Ер туар ма бұлардай?!
Мына отырған Иса - екем,
Дулығалы бас кесіп,

Дұшпанының қанына
Ақ алмасын суарды - ай.

Еріскендей ер болса,
Соғысқандай жер болса,
Бірме - бірге келгенде,
Әлі де болса бір тәңірге жылармын.

Мен — қарақұстан туған қалықпа,
Сөйлер сөзге жалыққан.
Көптер көзін тіккендей,
Көп соңыма түскендей,

Көптің несін алыппын?
Тыңда, халық, әлеумет,
Көп кісіден анықпын.

Уа, Иса - еке, Иса - еке,
Кел, кетелік, кетелік,
Кетіп бір Жайық өтелік.
Атаның жұрты хазірет

Басына зират етелік.
Жауырыны қақпақтай,
Қара айдары тоқпақтай
Оның да иесін үміт етелік.

Біліңіз де біліңіз,
Белді байлап жүріңіз,
Ат мандайын тура қойсақ,
Бермес пе тәңірім тілекті!

Исатай шыққан бас болып,
Хан ұлымен қас болып.
Арыстанымның баласы
Алдағанда ел таппай,

Адасқанда жөн таппай,
Арманда қалды жас болып.

(Исатай атынан)
Әй, Махамбет, жолдасым,
Аш арыстан жолбарысым,
Ісімнің бірім оңбасын.

Оңбаған емей немене,
Өтірік сөзге алданып,
Бақытым ауып басымнан,
Әскерім кетіп қасымнан,

Жапанда жалғыз қалған.
Өкінгенмен пайда жоқ,
Құдайым басқа салған.
Мезгілді уақыт болғанда,

Опасыз мынау жалғанда,
Ажал қарсы келгенде,
Қараңғы көрге кіргенде,
Қасында тұрар жан бар ма?

Осының бәрін ойласаң,
Өткенге бекер өкініп,
Құр жылаудан сән бар ма?!
Жолдасын жауға алдырып,

Жанымды қимай қаңғырып,
Қашатын менде жөн бар ма?!
Қатын, бала, мал бағып,
Үйде отырсам да өлем деп,

Қорлықта жүрген халқыма,
Бостандық алып берем деп,
Қырық бір жасқа келгенде,
Ауыр әскер қол ертіп,

Жас құсқа барып кіргенде,
Арыстандай ақырған
Айбатыма шыдамай,
Хан баласы жылады - ай,

"Жанымды қи" деп сұрады - ай.
Ақкөңіл, аңқау жүрекпен,
Беремін деп мен тұрдым.
Көк бедеуді бауырлап,

Шабамын деп сен тұрдың.
Исатай басшы білсін деп,
Ауыр әскер қол тұрды.
Қырық бір жасқа келгенде,

Өз дегенім болмаса,
Өзгенің тілін алмаған,
Кісі ақылы қонбаған,
Қанша айтсаң да болмадым,

Сөзіңе құлақ салмадым.
Бұрала біткен емендей
Қисық туған сорлы ағаң.
Хан сөзіне сенгенім,

Он күн срок бергенім.
Әскерімді таратып,
Он бір күнге қаратып,
Бекетай құмға келгенім.

Сүйткен бір қайран халқым-ай
Қасыма бір келмедің.
Сол халқымды көрмей өлгенім
Не салса да алланың

Тағдырына көнгенім.
Қош, аман бол, жолдасым,
Бұ дүниенің жүзінде,
Осы болар сені көргенім.

Қалпына өткен дүние-ай,
Ақырында еш болды-ау,
Ел үшін еткен еңбегім.
Атаңа нәлет хан ұлы - ай!

Тілегін сұрап алғансың,
Ойлағаны болғансың,
Патшаға хабар салдырып,
Патшадан солдат алдырып,

Құрсағымнан шалдырып.
Айтып, айтпай не пайда,
Егеулі найза өңгерген,
Азды көпке теңгерген,

Қабылан бай мен Қалдыбай,
Рысалы, Кебек жолдасым,
Жаудан өлді жолбарысым...
Сол ерлерден айрылып,

Исатай мен Махамбет,
Екі арыстан ер қалды-ау!
Адыра қалғыр қу
Нарын Талауға түсіп, бүлініп,

Адамы қойдай қырылып,
Құлазып жер қалды - ай!
Қарағай, қайың, тал, терек,
Қалың орман, ну қалды-ау!

Қиқулап құстар қонатын
Суы тұнық көл қалды-ау!
Тәрбиелеп өсірген
Ата мен ана — бұл қалды-ау!

Қатын жесір, тұл қалды-ау.
Еңбектеп жиған мал қалды-ау,
Бұлардан жұда қимайтын,
Енді менің нем қалды-ау!?

Тек шықпаған жан қалды-ау!
Ойлап бір, ойлап қарасам,
Еңбек етіп ел үшін,
Арманда өтіп кетті деп,

Соңыма бір қалған халқыма,
Артымда бір атақ, даңқ қалды-ау!
Сәлем айтып кетейін,
Артымда қалған елдерге,

Арманымды айтып кетейін
Найза ұстаған ерлерге.
Арыстан туған Исатай
Дегеніне жете алмай,

Арманда өтіп кетті деп,
Олардың кегін алуға,
Кезек бізге жетті деп,
Қиналар ма екен біздерге?

Қиналсаңыз біздерге,
Мың рахмет сіздерге.
Қапыда өткен дүние-ай,
Халқымның көрген қорлығы,

Хандардың еткен зорлығы,
Ақ жүрегін тербетіп,
Ер көңілін желдетіп,
Ақсүйектің баласын

Қара ұлына теңгеріп,
Қоңыраулы найза өңгердім.
Жетімдерге — жем бердім,
Жесірлерге — жер бердім.

Ақырында дүние-ай,
Сол ерліктен не көрдім!?
Жолдасқа билік бермедім,
Кешегі хан үстіне барғанда,

Ақсүйектің баласы
Бақадай шулап тұрғанда
Ерлікпенен алданып,
Өзіме - өзім қас қылдым.

Сырлы зерең аяқпен
Бал ұрттаған ер едім.
Бір уақыттар болғанда,
Кектей өтіп Жайықты,

Бір қасық ішкен қара су
Жұмасына ас қылдым.
Осы жақта мен өліп,
Артымда тірі сен қалсаң,

Жаңа өспірім Жақияны,
Жолдасым, саған тапсырдым!

Мінгені Исатайдың Ақтабаны - ай,
Сүт беріп, сұлы беріп баптағаны - ай.
Зеңбірек үш атқанда дарымады,
Құдайдың міне қара, сақтағаны - ай.

Мінгені Исатайдың көгілдір - ай,
Әскерін Барша құмға төгілдірді - ай.
Мыңды алған, бірді беріп Ақтабанды,
Жыландай белге соққан бүгілдірді - ай.

Баласы Исатайдың Жақия,
Жақсы жауды көрсе ақияды.
Түлейді түнде жортқан жолбарыстай,
Алдырдым қабыланымды қапияда - ай!

Әскер жиып аттандық,
Бекетай еді тұрағым,
Айғайлап жауға тигенде,
Ағатай, беріш — ұраным.

Бекетай құмға ел қонып,
Байбақты Жүніс аттанды
Қосылуға дем болып.
"Құдайлады" хан ұлы,

Іздеген жауы біз болып.
Жау қарасы көрінді,
Жиылған әскер бөлінді.
Исатай — басшы, мен — қосшы,

Исатайдың сол күнде
Ақтабан аты астында,
Дулығасы басында,
Зығырданы қайнайды.

Астына мінген ақтабан
Ақ бөкендей ойнайды.
Қасына ерген көп әскер
Маңыраған қойдай шулайды.

Артымыздан келіп қол жетті,
Аз жетпеді, мол жетті.
Жеткен жерін айтайын,
Беке құмның басында,

Ағаш үйдің қасында
Түніменен түйіндік,
Таң атқанша тарандық.
Таң ағарып атқан соң,

Төңірек жаққа қарандық.
Қарап тұрсақ әр жерден
Жау бір өрттей қайнайды.
Қайнағанмен қоймайды,

Мылтығын қардай боратып,
Жетіп келді қамалға,
Қамалды бұзып аларға.
Толғай-толғай оқ атқан,

Он екі тұтам жай тартқан,
Қабырғасын қақыратқан,
Тебінгісін тесе атқан,
Тізгінінен кесе атқан,

Біздің қайсар батырдың
Жүрегін сөйтіп оятқан.
Әскердің алды бөгелді,
Қырдан ойға төгілді.

Орыс добын үш атты,
Доптың үні шыққанда,
Сонда батыр жөнелді.
Жөнелмей батыр не қылсын,

Ерсары мен Қалдыбай
Екі арыстан тең өлді.
Жетім-жесір көп қалды,
Орыс - ноғай кенелді.

Қызғыштай болған есіл ер
Қайран да жұрттан не керді?!

(Исатай атынан)
Күн жадына қарасам,
Желінің оны құралай.
Аспанды борай қар жауып,

Аштырмайды көзімді,
Қақтырмайды кірпікті,
Соғады боран сабалай.
Халық үшін қанды төгем деп,

Қараны ханға теңеп берем деп,
Ол мақсатқа жете ал май,
Дегенімді ете алмай,
Қор болдым - ау, шырақ - ай!

Ереулі атқа ер салмай,
Егеулі найза қолға алмай,
Еңку-еңку жер шалмай,
Қоңыр салқын төске алмай,

Құбыланы төрткүл оңға алмай
Тебінгі терге шірімей,
Терлігі майдай ерімей,
Алты малта ас болмай,

Өзіңнен туған жас бала
Сақалы шығып жат болмай,
Ат үстінде күн көрмей,
Ашаршылық шөл көрмей,

Арып-ашып жол көрмей,
Өлеңді төсеп ет жемей,
Ер төсектен безінбей,
Ұлы түске ұрынбай,

Түн қатып жүріп, түс қашпай,
Тебінгіні теріс салмай,
Темірқазық жастанбай,
Қу толағай бастанбай,

Мінкен де мінкен, мінкен ер,
Бұ секілді неткен ер?!
Жағалай жатқан
Жайықтан Құралайдың күнінде

Еркек қойдай бөлініп,
Қырқарланып өткен ер,
Күншығыстың астында,
Күнбатыстың тұсында

Қарындасым барды деп,
Қабырғасын сөксе де,
Қанын судай төксе де,
Қайыспас қара нарды деп,

Маңдайынан күн өтіп,
Жауырынынан жел етіп,
Күн астымен желген ер.
Айтып-айтпай немене?

Исатай зая болғалы,
Серкесінен айрылып,
Сергелдең болған біздің ел.

Таудан мұнартып ұшқан тарланым,
Саған ұсынсам қолым жетер ме?
Арызым айтсам өтер ме?
Арыстаным, көп болды-ау,

Саған да менің арманым?
Кермиығым, кербезім!
Керіскеде шабандозым!
Құландай ащы дауысты!

Құлжадай айбар мүйізді!
Қырмызыдай ажарлым!
Хиуадай базарлы!
Теңіздей терең ақылдым!

Тебіренбес ауыр мінезді!
Садағына сары жебені салдырған,
Садағының кірісін
Сары алтынға малдырған,

Тереңнен кезін ойдырған
Сұр жебелі оғына
Тауықтың жүнін қойдырған,
Мандайын сары сусар бөрік басқан,

Жауырынына күшіген жүнді оқ шанышқы,
Айғайласа белдігі байланған,
Астана жұртын айналған,
Атына тұрман болсам деп,

Жұртына құрбан болсам деп,
Адырнасын ала өгіздей мөңіреткен,
Атылған оғы Еділ, Жайық тең өткен,
Атқанын қардай боратқан,

Көк шыбығын қанды ауыздан жалатқан
Арыстан еді-ау Исатай!
Бұл фәнидің жүзінде
Арыстан одан кім өткен?!

Мұнар да мұнар, мұнар күн,
Бұлттан шыққан шұбар күн.
Буыршын мұзға тайған күн,
Бура атанға шөккен күн.

Бұлықсып жүрген мырзадан
Бұрынғы дәулет тайған күн.
Қатарланған қара нар
Арқанын қиып алған күн.

Алма мойын аруды
Ат көтіне салған күн.
Бұландай ерді кескен күн,
Буулы теңді шешкен күн.

Сандық толы сары алтын,
Сапырып судай шашқан күн.
Түс қыла көр, құдайым,
Біздей нақ мейманасы тасқанға,

Біздің ер Исатай өлген күн,
Он сан байтақ бүлген күн.
Орта белін сырлаған
Оқ жаңбырдай жауған күн.

Оң қанатын теріс жайып,
Лашын қуға төнген күн.
Желпілдеген ала ту
Жиырылып ойға түскен күн.

Жез қарғылы құба арлан
Жез қарғыдан айрылып,
Қорашыл төбет болған күн.
Аса шапқан құлаш ат

Зымырандай болған күн.
Арқауы бойынан
Теріскей дауыл соққан күн.
Сағағы болат қылыштың

Балдағынан сынған күн.
Хас бәйтерек жығылып,
Жығылғаны естіліп,
Алыстағы дұшпанның

Жақындағы "досының"
Қуанып көңілі тынған күн.

Желп-желп еткен ала ту
Жиылып алар күн қайда?
Орама мылтық тарс ұрып,
Жауға ататын күн қайда?

Елбең-елбең жүгірген,
Ебелек отқа семірген,
Арғымақтан туған асылды
Баптап мінер күн қайда?

Алаштағы жақсыдан
Батасын алып, дәм татып,
Түлкі дейін түн қатып,
Бөрідейін жол жатып,

Жауырынына мұз қатып,
Жал аулы найза қолға алып,
Жау тоқтатар күн қайда?

Арғымақтан туған қазанат,
Шабуыл салса нанғысыз.
Қазанаттан туған қаз мойын
Күніне көз көрінім жер шалғысыз,

Айырдан туған жампоз бар,
Нарға жүгін салғысыз.
Аруанадан туған мая бар,
Әсілін айуан десе нанғысыз.

Жаманнан туған жақсы бар,
Атасын айтса нанғысыз.
Жақсыдан туған жаман бар,
Күндердің күні болғанда,

Жарамды бір теріге алғысыз.
Тайманның ұлы Исатай
Ағайынның басы еді,
Алтын ердің қасы еді,

Исатайды өлтіртіп
Қырсық та шалған біздің ел.

Сөйлесем, даусым аңқыған,
Сөйлеуге жүрек талпынған.
Атасы беріш болса да,
Артық пайда көрмедім

Егіз бенен Балқыған.
Алақандай Нарында
Мүкаммалым шашылды,
Шағалалы көлдей шалқыған.

Аспанда ұшқан ақсұңқар,
Қолымда тұйғын, лашын.
Қосылған жаста арудың
Көре алмай кеттім құлашын.

Арпа жемес арғымақ
Ақ селеу отқа зар болар.
Миуа, шекер жемеген
Алғаным менен балдарым,

Қоңырсыған дүние-ай,
Қой етіне зар болар.
Жапаннан қарсақ ін қазар,
Хан салдырған жәрмеңке,

Жырақ болсын бізден бұ базар.
Қатын қалса, бай табар,
Қарындас қалса, жай табар.
Артымда қалған ақсақал

Алқалай кеңес құрған күн
Ақылменен ой табар.
Кейін қалған жас бала,
Күдер үзіп біздерден,

Артымда қалған алғаным,
Қытайы қызыл көйлегі
Күнге қойсаң оңар ма?!
Мұндай қорлық болар ма?!

Ақсұңқар құстың баласы
Қасқыр тартқан жемтікке
Ағармай көзі қонар ма?!
Қаршыға құсты көп көрдім,

Қайрылып қазға қараған.
Қатын, бала, қара орман
Баршасын жауға алдырған,
Құрулы жатқан жебеге

Құрсағынан шалдырған,
Асыра келіп ойласам,
Бұл заманның шағында
Махамбеттей зарығып,

Абайламай айрылдым
Ар жақтағы елімнен —
Анау Нарын деген жерімнен.
Тірі кеттім демеймін,

Кем болмады өлімнен.
Теңім үлгі алмады
Аузымда желімнен.

Істеген ісім кетті далаға,
Қашан өтіп шығам деп,
Қайғырамын мен - дағы
Жайықтан арғы далаға.

Басқа қысым түскен соң,
Қайрылмастай күн болды
Қатын менен балаға.
Барсаң сәлем айта бар

Ата мен анаға.
Жаудан аман жан қалса,
Қара орман малым садаға.

Өлең айтып толғадым,
Көкірегімді басарға.
Қаралай отын жармадым
Тас қазанға асарға.

Махамбеттей мұңды
Енді келер күн қайда
Ханға құрған шатырды
Сүңгіменен түртіп ашарға?

Алтын жақса жарасар
Жылтыраған күміске.
Он екі ата байұлы
Жиылып келсе бұл іске.

Алты сан алаш ат бөліп
Тізгінін берсе қолыма,
Заулар едім бір көшке.
Ата-ананы сөктіріп,

Ат басына соқтырып,
Нәлет десе болмас па
Осылай жүрген жүріске.

Әрайна, билер, Әрайна,
Арғымағым жарай ма?
Астыма мінген арғымақ
Күшіген жүнді, шал жебе,

Жауына қардай борай ма?
Ел шетіне жау келсе,
Азамат ердің баласы
Намысына шыдай ма,

Жаттан көмек сұрай ма?!
Арғымақ жалсыз,
Ер малсыз,
Алланың не берері болжаусыз,

Ханның ісі қатайды,
Азамат ерден мал тайды.
Қанды көбе киініп,
Бір аллаға сыйынып,

Ұрандап жауға тигенде,
Кім жеңері талайды,
Жолдастарым, мұңайма!

Аймақ та аймақ, аймақ көл,
Дария болып шалқымас
Аяғы төмен аққан соң.
Айдан жарық нәрсе жоқ,

Сәулесі түспес жаһанға,
Қараңғы түнек басқан соң.
Арыстаннан күшті жан болмас,
О да өледі, жігіттер,

Мергендер тандап атқан соң.
Алалы жылқы, ақтылы қой,
Аңдыған бөрі жемей ме,
Иесі ұйықтап жатқан соң?!

Шақырғанмен келер ме,
Кешегі менің арыстаным,
Өзі шын барар жерін тапқан соң.
Егізімнен айрылып,

Айналайын Ақ Жайық,
Ат салмай өтер күн қайда?
Еңсесі биік боз орда,
Еңкеймей кірер күн қайда?

Қара бұланның терісін
Етік қылар күн қайда?
Күдерінен бау тағып,
Сауыт киер күн қайда?

Күмбір-күмбір кісінетіп
Күреңді мінер күн қайда?
Толғамалы ақ мылтық
Толғап ұстар күн қайда?

Алты құлаш ақ найза
Ұсынып шаншар күн қайда?
Садақ толған сай кез оқ,
Масағынан өткізіп,

Басын қолға жеткізіп,
Созып тартар күн қайда?
Кет - Бұғыдай билерден
Ақыл сұрар күн қайда?

Бізді тапқан ананың,
Асыраған атаның,
Ризалықпен жайласып,
Қолын алар күн қайда?

Еділдің бойын ен жайлап,
Шалғынға бие біз байлап,
Орындықтай қара сабадан,
Бозбаламен күліп-ойнап,

Айтса - дағы айныман
Көлденеңнің сөзіне.
Әшкере болған ісім бар
Жиылған жұрттың көбіне.

Кеткенім жоқ олжа үшін,
Кетіп едім елімнен,
Атаңа нәлет Жәңгірдің
Бір ауыз айтқан сөзі үшін.

Баданамды баса бөктеріп,
Қасыма жаттан жолдас ертіп,
Күн, түн қатып жүргенмін,
Ана Нарында жатқан

Жайықтың бойы көк шалғын,
Күзерміз де жайлармыз.
Күлісті сынды күреңді
Күдірейтіп күнде байлармыз.

Құдай істі оңдаса,
Ісім жөнге келгенде,
Қамалаған көп дұшпан
Әлі де болса, құлдай қылып айдармыз!

Алты күндей алаулап,
Он екі күндей ой ойлап,
Ақылды алпыс жаққа шаптырып,
Ақылы жөнге келген

Толғай-толғай жүгірген,
Топырағын суырған,
Ертеден салса кешке озған,
Ылдидан салса төске озған,

Қой мойынды көк жұлын,
Томаға көзді қасқа азбан,
Көк жұлынды жетелеп,
Қисық жерден төтелеп,

Қабырға, қол сөгіліп,
Арғымақ ат бүгіліп,
Әзіреттен ант ішіп,
Ақыретті жанға байланып,

Талай жүрдік дал ада,
Әділ жаннан түңіліп.

Қаршыға деген бір құс бар,
Қанаты айдың астында.
Ұясы оның саяда,
Қарағай, қайың басында.

Аңқау өскен ер едім,
Бұла болып жасымда.
Бұ қонысқа қондырған
Ата-бабам оңбасын,

Біз неткен ер, неткен ер?
Сергелдеңмен өткен ер.
Еділ менен Дендерден,
Сағыз бенен Жемдерден,

Онан да талып өткен ер.
Арқада Әлім барды деп,
Қайыспас қара нарды деп,
Оған да барып жеткен ер.

Біз ер едік, ер едік,
Ен Нарында жүргенде
Еріккенде ер едік,
Ерінгенде би едік.

Қалмаққа шатыс хандарды
Қабыландай қайраңға соғып,
Етін талай жеп едік.
Біз Өтемістен туған он едік,

Сол онымыз жүргенде,
Мың сан әскер қол едік.
Біздің жайды сұрасаң,
Ерте көшіп, кеш қонған,

Күн қақты ердің астында
Көп жүгіретін күлік бар.
Көн садақтың ішінде
Көбе бұзар жебе бар.

Қарайғанның, жігіттер,
Бәрін кісі демеңіз,
Көпе - күндіз тайраңдап,
Түзге шықпас ерлер бар.

Тауда болар тарғыл тас,
Тарықса шығар көзден жас.
Ордалы көз салма,
Оғы қалса, жоғалмас.

Топтан озған тарлан боз,
Тұрасынан айрылса,
Тасты басып тұра алмас.
Асылдан болат ұл туса,

Екі жақ болып тұрғанда,
Егескен жерде шарт кетер,
Жауырынынан өтін алса да,
Жамандарға жалынбас.

Ай астында бір көл бар,
Ат шаптырса жеткісіз.
Ортасында алуа, секер бар,
Татқан қулар кеткісі.

Қарада да қара бар,
Хан ұлы басып өткісі.
Алланың бір күні бар,
Бір жарым ай жеткісіз.

Мұңдас ерлер болмаса,
Менің айтқан сөзімнің
Құлқы жаман жеткісіз.

Аспандағы бозторғай
Бозаңда болар ұясы.
Бозаңның түбін су алса,
Қайғыда болар анасы.

Қара лашын, ақ тұйғын
Қайында болар ұясы.
Қайыңның басын жел соқса,
Қайғыда болар анасы,

Айланбас Алатау
Бауырында болар саясы.
Тоқсан тарау су ақса,
Дария болар сағасы.

Сан шерулі қол болса,
Батырлар болар ағасы.
Аз сөйлесіп, көп тыңдар
Хас асылдың баласы.

Қалы кілем, қара нар
Жарасады қатарға.
Аруана жисаң жарасар
Ұлы күнде сапарға.

Қаумалаған қарындас
Қазақта бар да, менде жоқ,
Арызымды айтарға.

Күмісті мылтық қолға алып,
Көлден қуларды ұшырдым.
Қолымдағы құсымды
Қапылдықпен ұшырдым.

Алтыннан әйбәт тор жасап,
Ақыр да қолға түсірдім.

Шамдансам, шалқамнан түсер асаумын,
Шамырқансам, шатынап сынар болатпын,
Құс ілген қуда сын жоқ ұятпен.
Жігіт жауға шаппай қалар деймін?

Қанды көбе киініп,
Бір аллаға сыйынып,
Кезенген жауға кез келдік
Жалаң найза, бір атпен.

Міне алмаған алаға - ай,
Шыға алмаған құба далаға - ай
Мұсылманның баласын
Атаңа нәлет Жәңгір хан

Көзінен тізіп жіберді - ау
Орынбор деген қалаға - ай!

Балуан жолбарыс секілді
Алысқанды алып ұрған білегім.
Қамалаған жаудан қайтпаған,
Қайнаған қара болаттай

Қарсы біткен жүрегім.
Ертеден кешке шейін зарласам,
Бермей ме екен құдайым
Біздей тарыққан ердің тілегін?

Біздің анау Нарында
Бір төбелер бар еді
Айналасы ат шаптырса жеткісіз.
Қиқулап ұшқан қырғауыл,

Күнінде құлай да басып өткісі.
Байларымның қонаққа сойған тайлары,
Ертең келген жақсылар
Кешке үйінен кеткісі.

Қойды мыңға толтырған
Нарынның ана құмдары.
Түйені жүзге толтырған
Көкпекті, шытыр жерлері.

Жатып қалған тайлағы
Жардай атан болған жер!
Жабағылы тоқтысы
Қой болып, қора толған жер!

Балдырғаны білектей,
Баттауығы жүректей,
Ондай қоныс маған жоқ,
Құдай қылды, амал жоқ.

Біткен істің міні жоқ,
Бітірген ердің кемі жоқ,
Тура ажалдың емі жоқ.
Арқада жатқан ақ киік

Атып алып, етін жеп,
Ішіп қандым сорпасын.
Сапырулы сары балдан,
Еш те бір жерде кемі жоқ.

Жасыл ала үйрек, қоңыр қаз
Жайқай ұшқан көлде жоқ.
Тар қолтықтан оқ тисе,
Тарыққанда қайрылар,

Қарындасым менде жоқ.
Балдағы алтын ақ болат,
Салайын десем қын да жоқ.
Қанатынан қайрылып,

Арғымаққа оқ тиді
Қыл мықынның түбінен.
Ер жігітке оқ тиді
Ауыз омыртқаның түбінен.

Жантайып жатып көп іштім,
Жаздықтың шалшық көлінен.
Қайтейін енді, дүние-ай,
Жағдайсыз кетіп барамын

Мен ақсұңқардан туған құмаймын
Бір сұңқарға жұбаймын.
Сауырыма қамшы тигізіп,
Шаппай неғып шыдайын?!

Түбін қазған мен — бәйтерек,
Толқуменен құлаймын.

Хат оқиды молдалар
Қаламмен тартқан сиядан.
Екі кісі тең барса,
Онды - ай тере береді,

Ақылға жетік би адам.
Мен — тауда ойнаған қарт марал,
Табаным тасқа таяр деп,
Сақсынып шыққан қиядан.

Қайыңның басын жел соқса,
Қаршыға құс қайғырар,
Балапаным суға кетер деп,
Мамығын төккен ұядан.

Пыр-пырлай ұшқан қасқалдақ,
Көлінде жатып көркеймес
Өртенсе көлдің қоғасы.
Аруана мая күңіренер,

Бауырынан өлсе баласы.
Суда жүзген нән балық
Шағала құсқа жем болар,
Үзілсе көлдің сағасы.

Атадан қалған сауыттың
Шығыршығын тот басар,
Жыртыла тозса жағасы.

Таудай болған талаптың,
Назары қайтқан күн болған.
Жібектен бауы көнеріп,
Ақсұңқар ұшқан күн болған.

Бағаналы боз орда
Еңкейіңкі күн болған.
Телегей теңіз шалқыған
Қоғалы көлдер суалып,

Тізеге жетер, жетпес күн болған
Жапанға біткен бәйтерек
Жапырағынан айрылып,
Қу түбір болған күн болған.

Алқалаған жер болса,
Азамат басы құралса,
Мәшурәт кеңес сұралса,
Мәшурәт берер ер едік.

Исатайдан айрылып,
Алқалай келген кеңесте
Дем құрыған күн болған.

Боз ағаштан биік мен едім,
Бұлтқа жетпей шарт сынба.
Ел құтқарар ер едім —
Жандаспай ақыры бір тынба.

Томағалы сұңқар мен едім –
Толғамалы найзамен
Толықсып жауға шапқанда,
Бір озғанмын жұртымнан.

Ер дұшпаны көп болар,
Қатын — дұшпан, жігіттер,
Не демес дейсің сыртымнан?!

Хан емессің, қасқырсың,
Хас албасты басқырсың.
Достарың келіп табалап,
Дұшпаның сені басқа ұрсын.

Хан емессің, ылаңсың,
Қара шұбар жылансың.
Хан емессің, аянсын,
Айыр құйрық шаянсың.

Алайма, султан, алайма,
Астыма мінген арғымақ
Аяңдай түсіп қарай ма?
Арғымақ дейтін жығыл

Найза бойы жар келсе,
Жабыдайын жалтаңдап,
Түсер жерін қарай ма?!
Арғымақ атқа алтыннан таға қақтырса,

Кілегей қатқан көкше мұз
Ол көкше мұздан таяр ма?!
Атаның ұлы асылға,
Малынды бер де, басын қос,

Басыңа тарлық іс түссе,
Ол ардақтаған әділ жанын аяр ма?!

Мен бір енеден бір едім,
Күндердің күні болғанда,
Бір енеден екі едім.
Екеуіміз бірге жүргенде,

Уәдеге берік едім.
Бір енеден үш едік,
Үшеуіміз жүргенде,
Толып жатқан күш едік.

Бір енеден бес едік,
Бесеуіміз жүргенде,
Алашқа болма деуші едік.
Өтемістен туған он едік,

Онымыз атқа мінгенде,
Жер қайысқан қол едік.

Еділді көріп еңсеген,
Жайықты көріп жемсеген,
Таудағы тарлан шұбар біз едік.
Исатайдың барында,

Қара қазан, сары бала
Қамы үшін қылыш сермедік.
Шабытымыз келгенде,
Ауызы түкті кәуірдің,

Шетінен сүйреп жеп едік.
Баста дәурен тұрғанда,
Біздер - дағы, Байеке,
Оза көшіп, кең жайлап,

Еділ үшін егестік,
Жайық үшін жандастық,
Қиғаш үшін қырылдық,
Тептер үшін тебістік.

Теңдікті, малды бермедік,
Теңдіксіз малға көнбедік.
Со секілді асқан қайраттан
Ойлашы, кәні, не таптық?!

Ханның кірген ақ орда,
Бұзуын ойлап кеңестік.
Аламанға жел бердік,
Аса жұртты меңгердік.

Қара қазақ баласын
Хан ұлына теңгердік.
Өздеріндей хандарды
Қабырғасын сөгілді,

Қабырғадан аққан қан
Ат бауырына төгілтіп,
Ғәділ жаннан түңілтіп,
Ат көтіне өңгердік.

Күндердің күні болғанда,
Со секілді қайраттан,
Ойласаңдар, не көрдің?!

Кешегі Исатайдың барында,
Алақандай Нарында,
Басушы едім құлаштай.
Жәбір беріп, жала етсең,

Былғанған басым ықыласқа - ай.
Мен бір шарға ұстаған
Қара балта едім,
Шабуын таппай кетілдім,

Қайраса, тағы жетілдім,
Көрмес, келмес деп едім,
Өз еркімен бетімді - ай.
Есігіңнің алдына

Ұрмай-соқпай келтірген,
Арманың бар ма құдайға
Мынау Махамбет сынды жетімді - ай!!!

Ханнан кегім ала алмай,
Арқаның алпыс саласына барғанда,
Айдаһардай арбадың,
Арбадың да қалмадың.

Қайрат қылар ерің біз болсақ,
Заманымда болған, сұлтаным,
Бізді жіпсіз байладың.
Еділ мен Жайық жер еді-ау,

Мекен еткен шаруаға,
Жағасы қорған жай еді-ау.
Жай қоныстан айрылып,
Мен бір қаңғырып жүрген қарашың,

Қайта-қайта шақыртып,
Менде қандай ауыр ақың бар еді-ау?
Қаңғырған емей немене,
Қара баста сенім жоқ.

Қаттылық емей немене,
Ханның бетін көру жоқ.
Кәрің қатты, хан ие,
Қанша қаттылық етсең де,

Мен ақ сұңқар құстың сойымын,
Шамдансам, тақсыр, кетермін.
Кетпей де нешік етермін?
Бұл барғаннан барармын,

Қиядан орын алармын.
Өтініп алып, от жақпа,
Дұшпанға қылыш шабармын.
Тілекті Тәңір оңғарса,

Бөліне көшкен еліңді
Үріккен қоңдай қылармын.
Жарыла көшкен еліңді,
Жаралы қудай қылармын.

Мен кеткенмен, тек кетпен ,
Сізден артық табармын.
Ашуыма көп тисең,
Өзекті жанға бір өлім,

Ордаңды талқан қылып шабармын.
Біртіндеп садақ асынған,
Біріндеп жауды қашырған,
Құйқылжыған құла жирен ат мінген,

Құйрық-жалын шарт түйген,
Мен кескекті ердің сойымын,
Кескілеспей бір басылма.
Алдыңа келіп тұрмын деп,

Ар, намысымды қашырма.
Сүйегім тұтам қалғанша
Тартынбай сөйлер асылмын.
Ай, тақсыр - ай, тақсыр,

Бойың жетпес биікпін,
Бұлтқа жетпей, шарт сынба.
Айта келген сөзім бар,
Не қылсаң да, жасырма.

Шамдансам, жығар асаумын,
Шамырқансам, сынар болатпын,
Кәр қылар деп тақсыр-ау,
Аяғыңа бас ұрма.

Байеке, сұлтан, ақсүйек,
Қыларың болса, қылыш қал,
Күндердің күні болғанда
Бас кесерім жасырма!

Ақсүйек, сұлтан, Байеке,
Әкім болған сен едің.
Алдыңа келіп арыз айтар
Қас қарашың мен едім.

Айтып-айтпай немене,
Ер тілегі кесілді.
Мінгенде аттың тұяғы
Таға салмай тесілді.

Ай, тақсыр-ау, ай, тақсыр,
Боз орданы тіктім деп,
Боз ағашты жықтым деп,
"Ханым, ханым" дегенге

Көтере берме бұтыңды,
Көптіре берме ұртыңды.
Күндердің күні болғанда,
Өзіңнен мықты жолықса,

Ту сыртыңнан жармай алар өтінді.
Тәуекел хаққа бел байлап,
Қималы найза өңгеріп,
Бозбалаға жел беріп,

Атқа мініп шыққанда,
Ұлым қалмақ сенің де,
Көрер едім көтіңді.

Мен, мен едім, мен едім,
Мен нарында жүргенде
Еңіреп жүрген ер едім.
Ерегіскен дұшпанға

Қызыл сырлы жебе едім.
Жақсыларға еп едім,
Жамандарға көп едім.
Ерегіскен дұшпанның,

Екіталай болғанда,
Азыққа етін жеп едім.
Ежелден табан аңдысқан
Хан баласы ақсүйек,

Ата дұшпан сен едің,
Аңдыған жауың мен едім.
Ежелгі дұшпан ел болмас,
Етектен кесіп жең болмас.

Хан баласы ақсүйек,
Байеке, сұлтан сен болып,
Сендей нар қоспақтың баласы,
Қайсы бір жерде жолықсаң,

Қайраңнан алған шабақтай
Қия бір соғып ас етсем,
Тамағыма қылқаның кетер демес

Мен, мен едім, мен едім,
Мен Нарында жүргенде
Еңіреп жүрген ер едім.
Исатайдың барында,

Екі тарлан бөрі едім.
Қай қазақтан кем едім?
Бір қазақпен тең едім.
Өздеріңдей хандардың,

Қарны жуан билердің,
Атандай даусын ақыртып,
Луәзін көкке шақыртып,
Олжа қылсам деп едім.

Еділдің бойы ен тоғай
Ел қондырсам деп едім.
Еңсесі биік ақ орда,
Еріксіз кірсем деп едім.

Еділде жатқан көп елге,
Мал толтырсам деп едім.
Керегесін қиратып,
Отын етсем деп едім.

Туырлығын кескілеп,
Тоқым етсем деп едім.
Тақта отырған хандардың
Терде отырған ханымын

Қатын етсем деп едім.
Әлдилеген баласын
Жетім етсем деп едім.
Хан сарқыты — сары бал

Сұраусыз ішсем деп едім.
Ханның киген кіреуке,
Қараңғыда шештіріп,
Үстіме кисем деп едім.

Қанекей көріктіңді
Қараңғыда қармалап,
Қалыңсыз құшсам деп едім.
Тінікейдей тектіңді

Ителгі көзін төңкертіп,
Күшіктей даусын қыңсытып,
Аш күзендей белін бүгілтіп,
Әділ жаннан түңілтіп,

Ат көтіне үңілтіп,
Артыма салсам деп едім,
Тілекті тәңірі бермеді,
Өздеріңдей хандарды

Ay, қызғыш құс, қызғыш құс,
Қанатың қатты, мойның бос.
Исатайдан айрылып,
Жалғыздықпен болдым дос.

Ау, қызғыш құс, қызғыш құс,
Ел қорыған мен едім,
Мен де айрылдым елімнен.
Көл қорыған сен едің,

Сен де айрылдың көліңнен.
Аспанда ұшқан, қызғыш құс,
Сені көлден айырған —
Лашын құстың тепкіні.

Мені елден айырған —
Хан Жәңгірдің екпіні.
Айтып, айтпай немене?
Құсалықпен өтті ғой,

Менің атым — Махамбет,
Жас құстағы Жәңгір хан
Ісінен болдым құса - дерт.
Атасы өткен Айшуақ,

Соның көзі көрді ғой.
Менің атам Өтеміс
Елдің қамын жеді ғой.

Бұ дүниенің жүзінде
Айдан ару нәрсе жоқ,
Ол түнде бар да, күнде жоқ.
Күннен ару нәрсе жоқ,

Күндіз бар да, түнде жоқ.
Мұсылманшылық кімде жоқ,
Тілде бар да, дінде жоқ.
Көшпелі дәулет көп бейнет,

Біреуде бар да, біреуде жоқ.
Азамат ерлер кімде жоқ,
Еріккен күні қолда жоқ.
Заманым менің тар болды,

Тура билік биде жоқ.
Бәрін айт та, бірін айт,
Қаумалаған қайран қарындас
Қазақта бар да, менде жоқ.

Жайықтың бойы енді су,
Кешегі қуатымның барында,
Тіземмен бұзып өткенмін.
Жаныма айла болар деп,

Назарды тастап, Шүренге
Күнім үшін жеткенмін.
Әлпештеген аруды
Бәрін тастап кеткенмін.

Ақ жұмыртқа, сары уыз,
Әлпештеп қолда өсірген,
Туған ұлдан не пайда,
Қолына найза алмаса,

Атаның жолын қумаса?!
Алаштың байлығынан не пайда,
Құланнан басқа ел таппай,
Қонарына жер таппай,

Маңқиған сары даладан
Екіндіде құлаған,
Тарығып келген ерлерге
Қайыры оның болмаса?!

Алтын тақты хандардың
Хандығынан не пайда,
Қаріп пенен қасірге
Туралық ісі болмаса?!

Бағаналы терек жарылса,
Бақыраш жамап болар ма?!
Қарағайға қарсы бұтақ біткенше,
Еменге иір бұтақ бітсейші

Қыранға тұғыр қыларға.
Ханнан қырық туғанша,
Қарадан бір-ақ тусайшы,
Халықтың кегін қусайшы,

Артымыздан біздердің
Ақырып теңдік сұрарға.

Арқаның қызыл изені
Басы күрдек, түбі арал,
Қыдырып шалар аруана.
Кәрісі кімнің жоқ болса,

Жасы болар дуана.
Бір сынаған жаманды
Екіншілей сынама.
Тіріде сыйласпаған ағайын,

Құм құйылсын көзіңе,
Өлгенде бекер жылама!
Ер қабыланын жөнелтіп,
Елсізде аңырап қалған шақ,

Біздерден ақыл сұрама!
Көшер еді-ау біздің ел,
Сонау Еділден бергі тұрған жер дейін,
Қонар еді-ау біздің ел,

Арқада қоныс шөлдейін.
Нұралыдан қалған көп тентек
Бүлдірмеген еді елімді,
Лашын құс, бүркіт шайқаған шілде.

Ащының бойы көк тоғай,
Жайламас еді біздің ел,
Жері жаман сусыз деп.
Жабыдан айғыр салмады,

Баласы оның сынсыз деп,
Базарға сатсаң пұлсыз деп.
Балдағы алтын ақ болат,
Асынбас еді біздің батырлар,

Көкпен де сауыр қынсыз деп.
Ен қабыланын жөнелтіп,
Елсіз қаңғып қалған шақ,
Кім айтады бізді мұңсыз деп?!

Қақақулап шақырмай,
Қанды көбік түкірмей,
Алғыншы алған арудың
Ақша бетін солдырмай,

Ата менен ананы
Қайғыменен қатырмай,
Әлпешті ұлың жат болмай,
Шайған жалғыз малтаның

Сатқанда суы ат болмай,
Бұзбай құлан пісірмей,
Мұз үстіне от жақпай,
Қапыда қалған қасқамын,

Қақ жүректен найза түйретпей,
Найзаны күнге қуратпай,
Қарсыласқан дұшпанның
Қабырғасын бір - біріндеп күйретпей,

Әлі де болса қорқа алма,
Адасып қалған үйректей.

Белгілі туған ер едім,
Беліме садақ асынған,
Біріндеп жауды қашырған,
Мен келелі қара бұлтпын,

Келе жаумай ашылма.
Қарсыласқан дұшпанға
Найзағай менен жасылмын.

Адыра қалған Нарынның
Теңіз деген суы бар.
Жағасына жағалай біткен
Қамыс деген нуы бар.

Еңіреген ерлердің
Жібектен желбіретіп ұстар туы бар.
Хан ұлымен алыстық,
Қарсы тұрып шабыстық,

Бізге біткен бес еркектің буы бар.
Адыра қалған Нарынның
Жайық деген суы бар.
Жағасында жары бар,

Қабағында қары бар.
Көнбегенді көндірген,
Көн кемеге мінгізген,
Қынама бешпент кидірген,

Зәбірлігін тигізген,
Ортасында Жәңгір деген ханы бар.
Қырлығында оба бар,
Шұңқырында қоға бар,

Адыра қалған Нарынның
Жыңғылы мен талы бар.
Қонысы қонақ бергендей,
Жаясы мен жалы бар.

Айтып, айтпай немене,
Адыра қалған Нарында,
Бас пайданың бәрі бар.
Қапыда кеткен дүние-ай,

Алақандай Нарында
Ата менен ана бар,
Іні менен аға бар,
Қарындас, халқым көп қалды-ау,

Қатын менен бала бар.
Жалғыз ұлым Махмұт
Бекетай құмның ішінде,
Жалғыз бір қалған со да бар.

Қарағай шаптым шандоздап,
Хан қарасын жоямын деп,
Жолбарысша жорыттым,
Етіне құлан тоямын деп...

Қыран құстың баласы
Ұшса, келмес ұяға.
Асыл ердің баласы
Жауды көрсе шыдамай,

Көзін салар қияға.
Ермін деген жігітті
Кеңшілдік сынама.
Келмей тұрғын нәрсеге

Арыстан еді-ау Исатай
Не етесің, тақсыр, табалап.
Құрт тайымда өсіп ем,
Бауырында паналап.

Алдымда асқар тау еді,
Соңына ерсем ағалап.
Әй, тақсыр-ау, әй, тақсыр,
Табаны жалпақ тарлан боз,

Шабарында есінер.
Бір мінезі келгенде,
Жібектей жұмсақ есілер.
Жауда қалса жолдасы,

Мақтанады несіне ер?!
Тастан қатты тағдырың
Исатаймен шешілер.
Айтып, айтпай немене,

Он екі төбет, шұнақ хан,
Шабатының ел екен,
Күндейтінің мен екем.
Хан ұлына қас болу,

Қара ұлына бас болу —
Мендей ерге жөн екен!

Әй, Шонты би, Шонты би,
Домбыра тартсам, келер күй.
Шын ажалың жетпесе,
Ажалдан бұрын өлмессің,

Жалаңаш бар да жауға ти.
Домбыра тартып жырласам,
Жақсылар маған қылар сый.
Ажалдан бұрын өлмессің,

Тілесем тілек, бермессің,
Жыласам, көзімнің жасын көрмессің.
Алақандай Нарында
Мүкәммалым шашылды,

Жүр десем оған жүрмессің.
Құр әңгімеден басқа
Ешнәрсені білмессің.

Мен Нарыннан кеткенмін,
Нарынды талақ еткенмін.
Қуатымның барында
Ағыны қатты Жайықты

Тіземмен бұзып өткенмін.
Жаныма айла болар деп,
Назарды тастап, Шүренге
Күнім үшін жеткенмін.

Жақияны ханға ұстап бергендей
Шүрен, саған не еткенмін?
Қайтеріңді өзің біл,
Алдында кеңес еткенмін.

Құлжа қуған текешік
Құлдырайды құты ұшып.
Айшықты мүйіз тигенде,
Бас ұрмай ма, баз кешіп?!

Біздер - дағы, жігіттер,
Бірлестірсек білекті,
Шын туайттасақ тілекті,
Орната білсек керек-ті,

Толарсақтан қан кешіп,
Болат найза, ақ семсер
Жарасып біздің керекке,
Бойлата сұқ жүрекке,

Желден де желгір ақбөкен
Озса да орғып көлденең,
Құралайына қарайлап,
Оққа ұшпай ма сол үшін?!

Ұялы бүркіт күн ұзын
Қалықтай самғар шөже үшін.
О да бір торға түспей ме
Шөжеге керек жем үшін?!

Дертке дауа іздеген,
Тірліктен үміт үзбеген
Сергелдең болар емі үшін.
Асыл туған арулар

Жанын пида етпей ме
Шын сүйіскен теңі үшін?!
Аттанған едім көп үшін
Көптің жинап мол күшін,

Дұшпанда кеткен сол көптің
Ежелден бергі кегі үшін.
Таршылық басқа түскенде,
Қапаланам мен - дағы

Қаумалаған қасымда
Қарындастың кемі үшін.
Арманы бар ма жігіттің –
Қапылыста тап берген

Тайталасса жауымен,
Туып, өскен жері үшін?!
Жал аулы найза қолға алып,
Қалық пандай қомданып,

Жау тоқтатып айқаста,
Құрбан болса елі үшін?!

Қылыштай қиғыр алмас ем,
Шарға шауып мұқалдым.
Суаруы қанық көк сүңгі ем,
Сұғуын таппай тот алдым.

Жал аулы найза майрылып,
Жау тауымды шаққанын,
Дұшпан қайта қайрылып,
Туымды менің жыққанын

Енді қайтіп ұмытармын?!
Алайда бір шендессем,
Ауыр жүкке кездессем,
Қара нардай-ақ

Саздауға қарсы жұл қармын.
МАХАМБЕТ БАТЫРДЫҢ ШЕРНИЯЗ ШЕШЕНГЕ АЙТҚАН ЖҰМБАҒЫ

Шернияздың сөзі:
Көк үйрек көлде отырған жергілікті,
Ғалымдар шариғаттан жол біліпті.
Жолдасы ер Исатай — ер Махамбет,

Сөз бар ма тыңдай тұғын ескілікті?
Махамбеттің жұмбағы:
Көп қағып дауылпазды көл шайқаған,
Арғымақ бір шапқанда,

Айналасы, алты айшылық жер жайқаған.
Күн бұлт, ай қараңғы, жортар құлжа,
Шернияз, шешен болсаң,
Бұл сөзді жылдам болжа:

Түйіліп таң мезгілі, мұнар шалып,
Төрт лашын бір сұңқарды ортаға алып, қылған олжа.
Он бүркіт, отыз аққу көлде жатқан,
Лашын қанат қақпай дәмін татқан.

Телегей теңіз тасып шамданғанда,
Жемсау құс тұғырдағы қайда жатқан?
Хат жаздым, қалам тартып, қыл ұзар деп.
Тар жерде сөйле дедің, бол әзір деп.

Осыдан өзім қайтып келгенімше,
Би Шернияз, жауабын бұ сөзімнің қой әзірлеп.

(Қазіргі қазақ әліпбиіне түсірілген көшірмесі)
Борай да борай қар жауса.
Қалыңға боран борар ма?
Қаптай боран соққанда,

Қаптама киген тоңар ма?
Туырлығы жоқ тұл үйге,
Ту байласаң тозар ма?
Ту түбінен тұлпар жығылса,

Шаппаған қар тұсар ма?
Ағайынның ары үшін,
Қарындастың қамы үшін,
Қатын менен бала үшін,

Қайырылмай кеткен жігіттің,
Өзін - кәпір, алғанын,
Табам деп айтсаң болар ма?
* * *

Асқар, асқар, асқар тау,
Асқар таудың су бүркіт,
Ылдидың аңын шалар ма?
Асқар таудың басына

Лашын сұңқар жүн төксе,
Далада қалған сүйек деп,
Шынына қарға жолар ма?
* * *

Арғымақ атқа алтыннан таға қақтырса,
Кілегей қатқан көкше мұз.
Ол көкше мұздан таяр ма!?
Атаның ұлы асылға,

Малыңды бер де басың қос.
Басыңа тарлық іс түссе,
Ол ардақтаған әділ жанын аяр ма?!
* * *

Бірсіндап садақ асынған
Біріндеп жауды қашырған.
Филентіне топ салған,
Қорамсаққа қол салған,

Қозы жауырын оқ алмай,
Атқан оғы жоғалмай.
Тебінгі терге шірімей,
Терлігі майдай ерімей.

Балдағы алтын құрыш болат,
Балдағынан қанға боялмай.
Асыл туған ер жігіт,
Төсектен шошып оянбай,

Тебінгіні теріс салмай,
Темірқазық жастанбай,
Ат үстінде күн көрмей,
Арып-ашып жол көрмей,

Алты малта ас болмай,
Өзінен туған жас бала,
Сақалы шығып жат болмай,
Қарындасқа қанды көбік жұтқызып,

Халыққа тентек атанбай,
Үйде отырған жігітке,
Теп-тегін атақ болар ма!?
* * *

Айдан ару нәрсе жоқ,
Ол түнде бар да күнде жоқ.
Күннен ару нәрсе жоқ,
Ол күндіз бар да түнде жоқ.

Мұсылманшылық кімде жоқ,
Тілде бар да, дінде жоқ.
Көшпелі дәулет көп бейнет,
Біреуде бар да, біреуде жоқ.

Ерінбей жүріп ұрысар,
Шекісіп тұрысар.
Қаумалаған қайран қарындас,
Қазақта бар да, менде жоқ.

* * *
Балуан жолбарыс секілді,
Алысқанды алып ұрған білегім.
Қамалаған жаудан қайтпаған,

Қайнаған қара болаттай,
Қарсы біткен жүрегім.
Ертеден кешке шейін зарласа,
Бермей ме екен құдай-ай!

Біздей тарыққан ердің тілегін.
* * *
Бұрынғыдай қарыштап
Қона алмадық қонысқа.

Келе алмадық келіскен.
Ата енені сөктіріп,
Атты басқа соқтырып,
... болсын жігітке,

Бүйтіп жүрген жүріске.
Тағыдай тандап су ішкен,
Тарпаңдай қаз басып от жеген,
Тағы сынды мырза едің.

Тағы келдің тар жерге.
Тәк етсеңіз болмас па!?
Тағаланың салған бұ іске.
* * *

Біз кеткен ер,
Жағалай жатқан Жайықтан,
Еркек қойдай бөлініп,
Қарқарланып өткен ер.

Күн шығыстың астында,
Күн батыстың тұсында,
Қарындасымның баруы деп,
Қабырғасын сөксе де,

Қанын судай төксе де,
Қайыспас қара нарды деп,
Маңдайымнан күн өтіп,
Жауырынымнан жел өтіп,

Күн астымен желген ер!
Айтып айтпай немене,
Исатай зая болғалы,
Серкесіз қойдай шулаған,

Сергелдең болды біздің ел!
* * *
Мен ақсұңқар құстың сойымын,
Шамдансам, тақсыр, кетермін.

Кетпей те нешік етермін.
Бұ барғаннан барармын,
Қиядан орын алармын.
Өтініп алып от жақпа,

Дұшпанға қылыш шабармын,
Тілекті тәңір оңғарса,
Бөліне көшкен еліңді,
Үріккен қойдай қылармын.

Жарыла көшкен еліңді,
Жаралы қудай қылармын.
Қаны кейде көріктенді,
Тәні кейде тектіңді,

Ат сауырына міндір,
Тілегім қабыл болған жоқ,
Деп едім олжа қылармын!
* * *

Мен мен едім, мен едім,
Мен Нарында жүргенде,
Еңіреп жүрген ер едім,
Ерегескен дұшпанға,

Қызыл сырлы жебе едім.
Жақсыларға еп едім,
Жамандарға көп едім.
Ежелден табан аңдысқан,

Еріксізден еріксіз өңгердік,
Хан баласы ақсүйек,
Ата дұшпан сен едің.
Аңдыған жауың мен едім.

Қайсы бір жерде жолықсаң,
Қайрандағы шабақтай,
Қаныңды ішіп ұрттасам,
Жүрегім айныр деп пе едің!

* * *
Мен мен едім, мен едім,
Мен Нарында жүргенде,
Еңіреген ер едім,

Исатайдың барында,
Екі Тарлан бөрі едім.
Қай қазақтан кем едім,
Бір қазақпен тең едім!

Өзіңізде хандардың,
Қарны жуан билердің,
Атандай дауысын ақыртып,
Луазын көкке шақыртып,

Олжа қылсам деп едім!
Еділдің бойы ен тоғай,
Еп құла сам деп едім,
Еңсесі биік ақ орда,

Еріксіз кірсем деп едім,
Еділде жатқан көп елде,
Мал толтырсам деп едім.
Хан сарқыты - сары мал,

Ханның киген кіреуке,
Қараңғыда шештіріп,
Үстіме кисем деп едім.
Қаны кей көріктіңді,

Қараңғыда қармалап,
Қалыңсыз құшсам деп едім!
* * *
Мен бір енеден бір едім,

Күндердің күні болғанда,
Бір енеден екі едім,
Екеуіміз бірге жүргенде,
Уәдеге берік едім!

Күн астымен желген ер!
Айтып айтпай немене,
Исатай зая болғалы,
Серкесіз қойдай шулаған,

Сергелдең болды біздің ел!
* * *
Ақсүйектің баласы,
Байеке сұлтан сен болсаң,

Аулақта қалмаққа жолықсаң,
Айайын деген жоқ едің.
Еділ үшін егестік,
Ежелден бері теңестік,

Ханның кірген ақ орда,
Бұзуын ойлап кеңестік.
Дәптер үшін тебісіп,
Терезе сайлап оқ аттық.

Күндердің күні болғанда,
Сол секілді қайраттан
Қаныкей, сұлтан, не таптық.
Қара қазақ баласын,

Хан ұлына теңгердік.
Аса жұртты меңгердік,
Өзіңізде хандарды,
Қабырғасын сөгілді,

Қабырғадан аққан қара қан,
Ат бауырынан төгілтіп,
Қаныкейдей алғанын,
Артымыздан түңілтіп,

Біз ол секілді
Көп қайраттан не көрдік!?

(Қазан басылымынан, 1908 жыл, 11-бетте.)
Мен неткенмін, неткенмін,
Қурайлы жүріп жеткенмін!
Тай сойған мен Дендерден,

Сағыз менен Жемдерден,
Құралайдай шұбырып,
Күліп-ойнап өткенмін!
Ойылдың тамды көліне,

Бір түстеніп кеткенмін.
Маңғыстаудың ойына,
Етек-жеңім жыртылып,
Ақ қырауда жеткенмін.

Ойыл да Қиыл, Жем,
Сағыз, Саланың жатқан аңғары - ай!
Ақ шалмалы пірлердің,
Мешітке жаққан шамдары - ай!

Менің қорғалақтап жүргенім,
Анаңа нәлет кәпірдің,
Күшене тартқан салдары - ай!
Кәпірден теңдік аларға,

Қайтып келер деп пе едің,
Мұсылманның Шыңғыс хандары - ай!
Бұ қоныстан кетпесең,
Мұны талақ етпесең,

Атаңа нәлет кәпірдің,
Пайдасына қалмаса игі еді!
Ноғайлы Қазақ жұртымның,
Кейінгі туған балалары - ай,

Адыра қалғыр Көк Жайық,
Менің аңырап қалды-ау қонысым,
Қонысымнан ауған соң,
Кемімесе игі еді өрісім!

Таудағы тарлан бөрі едім,
Тарылғанға ұқсайды тынысым.
Заманнан қорқып барамын,
Оралдың күшті болды-ау орысы.

Кейінгі туған жас бала,
Ақ балтырын түрініп,
Басарына ерініп,
Жүргеніне сүйініп,

Көкірегі күйініп,
Ықтиярсыз жүгіріп,
Аузы түкті кәпірдің,
Қылмаса игі еді жұмысын!

Нарын, сені қайтейін?!
Жатып қалған боз тайлақ,
Атан болған жер!
Жатып қалған бір тоқты,

Мың қой болып өрген жер!
Атамыз қазақ өзіңнен,
Анықталып туған жер!
Кіндігімді кескен жер,

Кірімді аппақ етіп жуған жер,
Жайық, сені қайтейін,
Ағашың айбар көрінген,
Жапырағы жерге төгілген,

Жапырағы жасыл ала қамқадай,
Бұтағы бұрама күміс алқадай.
Балдырғаның білектей,
Баттауығың жүректей,

Боташы шынардай. ... сазаң соқты,
Бұл арна жырақ қараған,
Бүйісі қойдай тараған,
Балығының көбінен,

Байлар талқы жаба алмас,
Бақасының көбінен,
Тыныштық адам таба алмас.
Балығы жайдай тулаған,

Бақасы қойдай шулаған,
Жеті жұртты жалмаған,
Жұрт қойдың ба алмаған,
Мұсылманның баласын,

(Қазан басылымынан, 1908 жыл, 16-бетте.)
Бірсіндеп садақ асынған,
Біріндеп жауды қашырған.
Қорамсаққа қол салған,

Қозы жауырын оқ алған,
Атқан оғы жоғалған,
Еділде тұрып оқ атса,
Жайыққа оғын жоғалтқан.

Жайықта тұрып сырқаса,
Еділге оғын жоғалтқан.
Астраханда тұрып сызғырса,
Ақырғанда лебіне,

Аузы түкті кәуірдің,
Алтынды туы жығылған!
Өгіз тауда өкіртіп,
Он екі ханды өлтірген,

Дегеніне келтірген.
Көлденең жатқан
Көк нарын,
Орақ Мамай сорлының,

Ойдағы дәурен болмас деп,
Күнінде ойран салып көрген жер.
Табаны жерге тимеген,
Маңдайы күнге күймеген,

Тұлпардан өзге мінбеген,
Құрмаласқан құдада,
Құдаласқан досыма,
Артығым кетті демеген.

Бұқшаттың бойы боз қамыс,
Жаңбыршының жалғыз телі ағасы.
Елімді кәфір алар деп,
Тыным алмай көшкен жер!

(Қазіргі қазақ әліпбиіне түсірілген көшірмесі)
* * *
Асқар, асқар, асқар тау,
Асқар таудың ақсұңқар,

Ылдидың аңын шалар ма?
Асқар таудың басына,
Ақсұңқар құс түлесе,
Жүніне қарға жолар ма?!

Атадан туған әзбін деп,
Ісін көпке салар ма?
Атайын ермен жол шексең,
Қанжығаң жауда қалар ма?

Арқаның сары жонында,
Арыстан ойнар шарқ ұрып,
Атайын ердің тұсында,
Тұлпары тұрар тарп ұрып.

Жаманға ақыл сөз айтсаң,
Есікті кетер сарт ұрып,
Елден кектеп ол кетер,
Жақсылар жүрер оны шақырып,

(Орынбор басылымының XVІ тарауынан қазіргі
қазақ әліпбиіне түсірілген көшірмесі)
Арғымаққа оқ тиді,
Қыл майқанның түбінен.

Аймәдетке оқ тиді,
Отыз екі омыртқаның буынына.
Зырлап аққан қара қан,
Тыйылмайды жонның уақ тамырдан.

Сақ етер тиді саныма,
Сақсырым толды қаныма.
Жара бір қатты, жан тәтті,
Жара аузына қан қатты.

Жарақшылар жоқ па екен?
Жармай білте саларға,
Жағдайсыз жаман қалып барамын,
Жанымда бір туғанның жоғынан.

(Қазіргі қазақ әліпбиіне түсірілген көшірмесі)
* * *
Айналайын, Ақ жайық,
Ат салмай өтер күн қайда,

Еңісі биік боз орда,
Еңкейе кірер күн қайда!
Қара бұлан терісін,
Етік қылар күн қайда!

Күдері бау тағып,
Кіреуке киер күн қайда!
Күмбір-күмбір кісінетіп,
Күреңді мінер күн қайда!

Толғамалы ақ балтаны,
Толғап ұстар күн қайда!
Алты құлаш ақ найза,
Ұсынып шаншар күн қайда!

Садақ толған сай оқ,
Масағынан өткеріп,
Басын қолға жеткеріп,
Созып тартар күн қайда.

Кет бұғыдай билерден,
Кеңес сұрар күн қайда.
Еділдің бойын ел жайлап,
Шалғынына бие біз байлап,

Орындықтай қара сабадан,
Бозбаламен күліп-ойнап,
Қымыз ішер күн қайда!

(Қазіргі қазақ әліпбиіне түсірілген көшірмесі)
* * *
Жалп-жалп еткен жапалақ,
Жазы да кімге жолдас болмаған.

Жағы түкті айуан,
Мұңлантып кімді жаяу салмаған.
Даладағы бәйтерек саясы,
Кімге салқын болмаған,

Құландар ішпес бұршақ қақ
Кімдерге шербет болмаған.
Саздауға біткен сары ағаш,
Кімдерге сайғақ болмаған!

Терезеден тесе қараған,
Дестелеп шашын тараған,
Қудалаған өскен арулар,
Кімдерден жылай қалмаған.

Сағағына сары шіркей ұялап,
Мал іздеген ерлердің
Қайда басы қалмаған!?

(Қазіргі қазақ әліпбиіне түсірілген көшірмесі)
Ереулі атқа ер салмай,
Егеулі найза қолға алмай,
Еңку-еңку жер шалмай,

Қоңыр салқын төске алмай,
Құбыланы төрткүл оңға алмай,
Тебінгіні терге шірітпей,
Терлікті сүттей ірітпей,

Өлеңді төсеп ет жемей,
Ұлы түске ұрынбай,
Жанға салған малтаның,
Әр түйірі ат болмай,

Атыңды байлап келгенде,
Қатын, бала жат болмай,
Түн қатып жүріп, түс қашпай,
Темірқазық жастанбай,

Қу толағай бастанбай,
Ерлердің ісі бітер ме!?

Ереулі атқа ер салмай,
Егеулі найза қолға алмай,
Еңкейіңкі жер шалмай,
Қоңыр салқын төске алмай,

Тебінгі терге шірімей,
Терлігі майдай ерімей,
Алты малта ас болмай,
Өзіңнен туған жас бала,

Сақалы шығып жат болмай,
Ат үстінде күн көрмей,
Ашаршылық шөл көрмей,
Арып-ашып жол көрмей,

Өзегі талып ет жемей,
Ер төсектен безінбей,
Ұлы түске ұрынбай,
Түн қатып жүріп, түс қашпай,

Тебінгі теріс тағынбай,
Темір қазық жастанбай,
Қу толағай бастанбай,
Ерлердің ісі бітер ме?!

Ереулі атқа ер салмай,
Егеулі найза қолға алмай,
Еңку-еңку жер шолмай,
Қоңыр салқын төске алмай,

Тебінгі терге шірімей,
Терлігі майдай ерімей,
Алты малта ас болмай,
Өзіңнен туған жас бала,

Сақалы шығып жат болмай.
Ат үстінде күн көрмей,
Ашаршылық шөл көрмей.
Өзегі талып ет жемей,

Ер төсектен безінбей.
Ұлы түске ұрынбай,
Түн қатып жүріп түс қашпай,
Тебіңгі теріс тағынбай,

Темір қазық жастанбай,
Қу толағай бастанбай,
Ерлердің ісі бітер ме

Ереулі атқа ер салмай,
Егеулі найза қолға алмай,
Еңку-еңку жер шолмай,
Қоңыр салқын төске алмай,

Тебінгі терге шірімей,
Терлігі майдай ерімей,
Алты малта ас болмай,
Өзіңнен туған жас бала,

Сақалы шығып жат болмай,
Ат үстінде күн көрмей,
Ашаршылық шөл көрмей,
Өзегі талып ет жемей,

Ер төсектен безінбей,
Ұлы түске ұрынбай,
Түн қатып жүріп түс қашпай,
Тебінгі теріс тағынбай,

Темір қазық жастанбай,
Қу толағай бастанбай,
Ерлердің ісі бітер ме!!

Ереулі атқа ер салмай,
Егеулі найза қолға алмай,
Еңку-еңку жер шолмай,
Қоңыр салқын төске алмай,

Тебінгі терге шірімей,
Терлігі майдай ерімей,
Алты малта ас болмай,
Өзіңнен туған жас бала,

Сақалы шығып жат болмай,
Ат үстінде күн көрмей,
Ашаршылық шөл көрмей,
Өзегі талып ет жемей,

Ер төсектен безінбей,
Ұлы түске ұрынбай,
Түн қатып жүріп түс қашпай,
Тебінгі теріс тағынбай,

Темірқазық жастанбай,
Қу толағай бастанбай,
Ерлердің ісі бітер ме!!

Борай да борай қар жауса.
Қалыңға боран борар ма?
Қаптай боран соққанда,
Қаптама киген тоңар ма?

Туырлығы жоқ тұл үйге,
Ту байласаң тозар ма?
Ту түбінен тұлпар жығылса,
Шаппаған қар тұсар ма?

Ағайынның ары үшін,
Қарындастың қамы үшін,
Қатын менен бала үшін,
Қайырылмай кеткен жігіттің,

Өзін — кәпір, алғанын,
Талғам деп айтсаң болар ма?

Орай да борай қар жауса.
Қалыңға боран борар ма?
Қаптай соққан боранда,
Қаптама киген тоңар ма?

Туырлығы жоқ тұл үйге,
Ту байласаң тұрар ма?
Ту түбінен тұлпар жығылса,
Шаппаған нәмәрт оңар ма?

Қарындастың қамы үшін,
Қатын менен бала үшін,
Қайырылмай кеткен жігіттің,
Өзін кәпір, алғанын,

Талғам деп айтсам болар ма?
Асқар, асқар, асқар тау,
Асқар таудың су бүркіт,
Ылдидың аңын шалар ма?

Лашын сұңқар жүн төксе,
Далада қалған сүйек деп,
Шеніне қарға жолар ма?

Орай да борай қар жауса.
Қалыңға боран борар ма?
Қаптай соққан боранда —
Қаптама киген тоңар ма?

Туырлығы жоқ тұл үйге,
Ту байласаң тұрар ма?
Ту түбінен тұлпар жығылса,
Шаппаған нәмәрт оңар ма?

Қарындастың қамы үшін,
Қатын менен бала үшін,
Қайырылмай кеткен жігіттің,
Өзін кәпір, алғанын —

Талғам деп айтсақ болар ма?
Асқар, асқар, асқар тау,
Асқар таудың су бүркіті —
Ылдидың аңын шалар ма?!

Лашын сұңқар жүн төксе,
Далада қалған сүйек деп,
Шеніне қарға жолар ма?

Орай да борай қар жауса.
Қалыңға боран борар ма?
Қаптай соққан боранда —
Қаптама киген тоңар ма?

Туырлығы жоқ тұл үйге,
Ту байласаң тұрар ма?
Ту түбіне тұлпар жығылса,
Шаппаған нәмәрт оңар ма?

Қарындастың қамы үшін,
Қатын менен бала үшін,
Қайырылмай кеткен жігіттің,
Өзіне кәпір, алғанын —

Талғам деп айтсақ болар ма?
Асқар, асқар, асқар тау,
Асқар таудың су бүркіті —
Ылдидың аңын шалар ма?!

Лашын сұңқар жүн төксе,
Далада қалған сүйек деп,
Шеніне қарға жолар ма?

Борай да борай қар жауса.
Қалыңға боран борар ма?
Қаптай соққан боранда —
Қаптама киген тоңар ма?

Туырлығы жоқ тұл үйге,
Ту байласаң тұрар ма?
Ту түбіне тұлпар жығылса,
Шаппаған нәмәрт оңар ма?

Қарындастың қамы үшін,
Қатын менен бала үшін,
Қайырылмай кеткен жігіттің,
Өзіне кәпір, алғанын —

Талғам деп айтсақ болар ма?
Беркініп садақ асынбай
Бірің деп жауды қашырмай,
Білтеліге қол салмай,

Қорамсаққа қол салмай,
Қозы жауырын оқ алмай,
Атқан оғы жоғалмай,
Балдағы алтын құрыш болат,

Балдағынан қанға боялмай,
Қасарысқан жауына
Құнды көбік жұтқызбай,
Халыққа тентек атанбай,

Үйде жатқан жігітке,
Төбеден тегін атақ болар ма?!

Борай да борай қар жауса.
Қалыңға боран борар ма?
Қаптай соққан боранда —
Қаптама киген тоңар ма?

Туырлығы жоқ тұл үйге,
Ту байласаң тұрар ма?
Ту түбіне тұлпар жығылса,
Шаппаған нәмәрт оңар ма?

Қарындастың қамы үшін,
Қатын менен бала үшін,
Қайырылмай кеткен жігіттің,
Өзіне кәпір, алғанын —

Талғам деп айтсақ болар ма?
Беркініп садақ асынбай
Бірің деп жауды қашырмай,
Білтеліге қол салмай,

Қорамсаққа қол салмай,
Қозы жауырын оқ алмай,
Атқан оғы жоғалмай,
Балдағы алтын құрыш болат,

Балдағынан қанға боялмай,
Қасарысқан жауына
Құнды көбік жұтқызбай,
Халыққа тентек атанбай,

Үйде жатқан жігітке,
Төбеден тегін атақ болар ма?!

Мен бір енеден бір едім,
Күндердің күні болғанда,
Бір енеден екі едім,
Екеуіміз бірге жүргенде,

Уәдеге берік едім!
Бір енеден үш едік,
Үшеуіміз жүргенде,
Толып жатқан күш едік,

Бір енеден бес едік,
Бесеуіміз жүргенде,
Алашқа болма деуші едік.

Біз бір енеден бір едік,
Бір енеден екі едік.
Екеуіміз жүргенде,
Бір-бірімізге ес едік.

Бір енеден үш едік,
Үшеуіміз жүргенде,
Толып жатқан күш едік.
Бір енеден бес едік,

Бесеуіміз жүргенде —
Алашқа болма деуші едік.
Өтемістен туған он едік,
Онымыз атқа мінгенде,

Еділден ұшқан аққудай
Көшуші едік емініп,
Дарияның шалқар көліне.
Көлден кетілсек қонамыз,

Елсіз жердің шөліне.
Ішімді дерт қысқан соң,
Қарамай айттым көңіліңе,
Ақсүйек сұлтан, Бай - еке,

Әкім болған сен едің,
Алдыңа келіп арыз айтар,
Қас қарашың мен едім.
Іштегі толған шерімді,

Бір толғасам деп едім.
Алдыңа отырып, Бай - еке,
Арызымды айтып толғадым...
Іштегі түйін шешілді.

Айтып-айтпай немене,
Ер тілегі кесілді...
Мінгенде аттың тұяғы,
Таға салмай тесілді...

Алдияр, тақсыр, ханымыз!
Исатай батыр кеткелі,
Кеміді біздің сәніміз.
Тілімді алсаң, тақсыр - ай!

Шайтанның мойнын жұлдырып
Ордаңа қайтып алыңыз.
Арыстан еді-ау Исатай
Не етесің, тақсыр, табалап.

Құрт тайымда өсіп ем,
Бауырында паналап.
Алдымда асқар тау еді,
Соңына ерсем ағалап.

Әй, тақсыр-ау, әй, тақсыр,
Табаны жалпақ тарлан боз,
Шабарында есінер.
Бір мінезі келгенде,

Жібектей жұмсақ есілер.
Жауда қалса жолдасы,
Мақтанады несіне ер?!
Тастан қатты тағдырың

Исатаймен шешілер.
Айтып, айтпай немене,
Қор болды-ау, қайран есіл ер!

Біздің анау Нарында
Бір төбелер бар еді
Айналасы ат шаптырса жеткісіз.
Қиқулап ұшқан қырғауыл,

Күнінде құлан да басып өткісі.
Ерте келген жақсылар
Кешке үйіне кеткісі.
Қойды мыңға толтырған

Нарынның ана құмдары.
Түйені жүзге толтырған
Көкпекті, шайыр, шымдары.
Жатып қалған тайлағы

Жардай атан болған жер!
Жабалығы тоқтысы
Қой болып, қора толған жер!
Аш-арығым тойған жер,

Жылаған бала қойған жер.
Шортаны қара бақандай,
Бақасы сары атандай,
Балдырғаны білектей,

Баттауығы ақ жүректей,
Қымыздығы күректей,
Сонасы қоңыр үйректей.
Ондай қоныс маған жоқ,

Құдай қылды, амал жоқ.
Ығылман Шөрекұлы

Болмаған жанның таласы,
Атына таныс алашы.
Айып етпе, білгендер,
Сөзімнің болса шаласы.

Арғы атаң беріш, Байсейіт,
Жайық, наурыз, тілеуге —
Айтуда солай шамасы.
Қайым қылып заманын,

Хандардың бұзған қамалын,
Ұранға шыққан Ағатай,
Бірге туған Есіркеп —
Аруақты бабасы.

Ағатайдың Боқайын
Түрікменнен бұл да өлді деп,
Қалындық ойнап жүргенде
Бегәлідей батырды

Некеден бұрын болды деп,
Жабылған жұрттың жаласы.
Есіркеп пенен Жанғабыл,
Бірге туған және Сарт

Жақсының еді жанасы.
Замандасың Жүз батыр —
Өрбіген Сарттан тұқымның
Сақи бір жомарт данасы.

Ағайынның арына,
Қарындастың қамына
Қысқа күнде қырық шапқан,
Қысылғанның панасы

Асыл едің, Исатай,
Ер Тайманның баласы.
Ене сойын сұрасаң –
Есентемір тағашы,

Тағашыда Қожамбет,
Құл қара мен Киікші —
Өзіне тете нағашы.
Өтіл кеткен бабамыз.

Сыралы мен Дәріге
Қарын бөле секілді —
Бірге туған анасы.

Тарихтап айтпай шешілмес
Өткен күннің жұмбағы.
Туған жерін сұрасаң —
Жайықтың шығыс күн жағы.

Жаз жайлауын сұрасаң —
Өлеңді менен Шідерті,
Үш Аңқаты, Бар бастау —
Бұлардың қатаң шымдағы.

Күз күзеуін сұрасаң —
Бұлдырты менен Жымпиты,
Қалдығайты, Жақсыбай —
Балқашты сала мұндағы.

Қыс қыстауын сұрасаң —
Ойыл да Қиыл, Жем, Сағыз,
Үйшіктен бергі қалың сор,
Қаракөл менен Қарабау,

Тай сойған, Бүйрек құмдағы.
Есі бір нағыз енгенде,
Жасы он беске келгенде,
Қоныс етіп Нарынды,

Қалың елмен бірге өткен
Мың сегіз жүз жылдағы.

Әділдігін сұрасаң –
Қастаспаған момынға
Жәбір-жапа қылмады.
Қайсарлығын сұрасаң –

Бөксе бұрып орнынан,
Хан келсе де қыңбады.
Сабырлығын сұрасаң —
Өзі айтқанда аз сөйлеп,

Кісінің сөзін тыңдады.
Батырлығын сұрасаң —
Қатерін тіккен дұшпанмен
Қан төгіспей тынбады.

Он жасына келгенде,
Бұлбұлдай тілі сайрады.
Жасы он беске келгенде,
Жұрт пайдасын ойлады.

Жиырмаға келгенде,
Жиылған дуды көргенде,
Оза шауып бәйге алды.
Жиырма беске келгенде,

Астананың қамы үшін
Түн ұйқысын бөлгенде,
Түгесілмес қайғы алды.
Отыз жасқа келгенде,

Өлімді жауды көргенде,
Жасақпенен сайланды.
Арыма шыдап тұрман деп,
Жұрт үшін жаным құрбан деп,

Он екі ата байұлы,
Жеті баулы берішті
Бермеске жауға айналды.
Адырнасын атқа алып,

Беліне садақ байланды.
Төрт қырлаған қу жебе
Оқтарын атқан тайға алды.
Бір жиырма мал беріп,

Жалғыз өркеш нар беріп,
Қиғыр қылыш, найза өткір
Сатып алды арзан деп,
Көбелі сауыт сайманды.

Тірлік етіп аз күні,
Жазына жайлап, қыс қыстап,
Орда мен Нарын тұрған жер...
Қалың орман тоғайлы,

Төрт түлік малға мырғам жер...
Шүйіштің ұлы Қазтуған
Туған жерін қия алмай,
Еділ менен Жайықтың

Арасына сия алмай,
Қонысын жоқтап зар еңіреп,
Жаспенен бетін жуған жер.

Жесір қалып, жетім ұл
Жер арқасы байлықпен
Қазынаға бөленген;
Исатай менен Махамбет,

Тастемір, Дәрі, Балқы би,
Жайылған Қабыл, Жақсымбет
Өзі бүтін тұрғанда
Аздары көпке теңелген;

Қасына ерген қарашы —
Алашада Ырысалы,
Ысықтағы Қабылан бай,
Есенғұл Үбі, Таңатар,

Жау дегенде даяр боп,
Аттанып қосы жөнелген;
Есенгелді, Қосқара
Қолына ұстап көк найза,

Көкірегіне жел енген;
Сөз білгенге борыш деп,
Шықпаққа даңқы өрістеп,
Ерлерімді ескерттім

Бәйіт етіп өлеңмен,
Қалдырмаққа тарихын,
Таныстырып ел - елмен.

Тәржіме халін ерлердің
Жырлап жазсаң нетеді деп,
Ел үшін еткен еңбегі
Жарыққа шықпай кетеді деп;

Көз жұмып дария кешпесең,
Ұяда жаның барында
Сөз түйінін шешпесең,
Жалғанда жазым дүние боқ

Сенен де бір күн өтеді деп;
Үйренген бастан бір мінез —
Шабан едім бойкүйез,
Ұйқымнан жатқан оятып,

Тұрғызды сөзбен жетектеп.
Дауысын естіл халқымның,
Ұйқымнан жатқан тұрғанмын.
Ел қамын жеген ер үшін

Шыбын жанын аңда еткен
Мен де бір даяр құрбанмын.
Базарға салып барымды,
Кейінгі туған бала үшін,

Білгендерге сана үшін
Кетейін айтып зарымды.
Тиегі сөздің шешіліп,
Қайнап бір жатқан қалың дерт –

Шиқанның аузы жарылды.
Ел қамын жеген ерлердің
Сөз білген жанда хақы бар
Жоқтаған күйде арымды

Халдерін тарих етпесек,
Сөз қалдырып кетпесек,
Кейінгі кім айтар? —
Сөз білгендер арылды.

Исатайдың тұсында
Бөкейден соң сайланған
Жәңгір деген ханы бар;
Хан деп айта тұрсам да

Білгендерге мәні бар;
Лауазымға керек Романға
Төлейтін тұрба басы даны бар;
Хан қарауы қазақтың

Отыз мың үй саны бар;
Ересе болған есепте
Сексен мыңдай жаны бар;
Үй басынан мал санап,

Зекет түгел алынар;
Хан салығы сол болып,
Қазынаға салынар;
Он екі уәзір орнына

Әр руға би қойған
Әдет-ғұрпы, заңы бар.
Дін ықтияр берілген
Мекемелі, мүфтилі

Берішке деген билікті
Ортасына тастады.
Тастағанның ішінде
Исатай менен Дәрі бар.

Жақсымбет, Шомбал, Балқы би
Көңілдінің бәрі бар.
Ортаға келген билікті
Біріне-бірі қимады,

Бір қазанға сыймады —
Бәрі дырау, бәрі нар.
Кеңеске жұртын жинады,
Ортаға келген билікті

Ел қамын жеген халықшыл
Ер Исатайға қимады.
Өңшең дырау күндесіп,
Сөз сөйлесе: "Мен!" десіп,

Бір қазанға сыймады.
Қимағаннан ұсынып,
Құзғынға жемтік түсіріп; —
Ортамыздан сен ал! — деп,

Балқыға беріп сыйлады.
Сонымен Балқы би болды,
Би болған соң күйленді.
Халықты қойып, хан жақтап,

Әдіске шебер үйренді.
Халық арасы бұзылып,
Сөзбенен қаңқу шиеленді.
Хан сақтаған әскерден

Халық қорқып именді.
Ханнан күдер үзілді,
Халық арасы бұзылды.
Қашықтады қатынас

Естіген сайын ызыңды.
Елге қатаң тиді деп,
Момындар нақақ күйді деп,
Ерлерің сонда қызынды.

Жанжалдың ұлы - кішісі
Жаңылмай жіпке тізілді.
Хан үстінен шағымда,
Наместник патшаға

Арыздар талай сызылды.
Елге қатаң тиді деп,
Момындар нақақ күйді деп;
Тізгінін беріп ордаға,

Қожа менен молдаға,
Келімсекті жиды деп;
Халық сайлайтын әкімді
Өз еркімен беркітіп,

Орыстың жолын сүйді деп,
Өз таяғын соққаннан,
Қойып отыр биді деп.

Соменен ерлер кеңесті,
Кеңес кеңде не десті? —
Орданы қожа, молда алып,
Хан тізгінін қолға алып,

Келімсектер тел өсті.
Қашаннан орыс жақтаған,
Ішіне кегін сақтаған
Әбілқайыр тұқымы

Халық пайдасын жемес.
Қарындастың қамы үшін,
Қатын менен бала үшін,
Қарсы шықпай осыған,

Жалтаңдаған жан аяп —
Адамшылық емес-ті.
Қалың бір ну қорғатты.
Жайыққа жақын барма деп,

Сары орысқа қорға деп,
Қазақты айдап сорлатты.
Семіздерін бұлатып,
Жүйріктерін сынатып,

Жүрушіні зарлатты.
Теңіздің бойы керек деп,
Аушылар бұған келеді деп,
Бей сеует адам жүрмеді,

Жұрттың бәрін белеттеп.
Теріс - түстік жайлауды
Мұжықтар алды бөлектеп.
Хан орысты жақтады,

Қайткенмен себеп теп.
Қалған жердің жақсысын
Үлестірді Жәңгір хан
Хан - төреге мүлік деп.

Қайғы тартты көп қазақ,
Аштан бала өледі деп.

Хан орысты жақтады,
Ішіне түйін сақтады.
Ханнан жәрдем күткендер
Әділшілік таппады.

Қазақта кеткен ата кек
Түсіріп еске жоқтады.
Дұрыстық қалай істесін,
Есіне неғып түспесін

Қазақтардың қолынан
Есімнің қаза тапқаны?
Айқай салып алаштап,
Нұралы ханды шапқаны;

Әбілқайыр бабасын
Тіле шауып сабасын,
Барақ батыр өлтіріп,
Мұқата Тауын шаққаны;

Әбілқайыр бабасын
Тіле шауып сабасын,
Қазақты қылып алауыз,
Қатты ұстаған жобасын;

Бұзықтар тағы көбейді
Арқасын ханға сүйеген
Сұлтан сиық танадан.
Мұнан да басқа тасып жүр

Би болып тағы сан адам.
Сол қорлыққа күйініп,
Сьезге қазақ жиылып,
Исатай мен Махамбет

Ханға қарсы көрінді
Кеткен соң асып шамадан.

Сол қорлыққа күйініп,
Съезге қазақ жиылып,
Дәулерді айдады
Хан алдына бұйырып.

Бір екеу ханға жүгінді,
Құлдық қылып иіліп.
Біреуі пақыр, бір мырза
Мұңдарын айтты қиылып.

Пақырға төре тимеді,
Мойнына үкім киіліп.

Алған соң тендік сүйініп.
Хан қасында Исатай
Қайратқа сыймай сөйледі,
Қайнаған ашу құйылып.

Нашар жәбір еткенің?
Бір осы емес — көп болды
Түзуліктен кеткенің.
Мықтыға момын күш қылмас,

Пақырды неге шеттедің?
Аудара қарап сөз сұрап.
Анығын тауып жетпедің –
Бүгінгі әкім сен болсаң,

Таңда бір тергер тәңір бар,
Әділдік неге етпедің?
Хан - ие сонда сөйледі:

Арданы сендей көрмедім.
Байтаққа патша мен болсам,
Үкімім берген күнәлап,
Не үшін мені жерледің?

Не жерімнен мін таптың?
Алдыма келген дәулерді
Аудара қарап тергедім.
Ісім аян аллаға —

Аңсыздықпен кетпесем?
Ақтыққа қолым сермедім.
Көңілде кіршік қарам жоқ,
Алып тұрған парам жоқ .

Айғақпен ыспат болғасын
Айтпасқа солай шарам жоқ.
Төремді қисық бермедім,
Исатай сонда сөйледі:

Арда деп мені сөккенің –
Ар-намысты төккенің.
Атаң бір Тәуке болғалы
Қалмаған сірә өктемің.

Арда деген — ауыр сөз.
Ауыр сөзді айтқандай
Анаңа бар ма шөккенім?
Қатесіз пенде құл болмас,

Қатең болды демесем,
Айыбым артық жоқ менің.
Әбілқайыр, Нұралы, Айшуақ, Есім, Ералы —
Қайырсыз хандар сол еді,

Қазанын қоймай тепкенмін.
Сол тепкеннен шабылып,
Жазымы содан табылып,
Тиіссіз тілін тигізген

Кесірі тиді өкпенің.
Хан - ие сонда сөйледі:

Күнім туса көрермін,
Алла салса көнермін.
Келсе де ажал ерте-кеш,
Тағдырменен өлермін.

Қашаннан қазақ қайырсыз,
Қай ісіне сенермін?
Қарға қазақ шулаған,
Қастассам сені жеңермін.

Шаптым деп ханды мақтанба,
Үргеніште қалған Сырымдай
Сүйегіңді шетке көмермін.
Қайратыңнан бездіріп,

Аяғыңнан тоздырып,
Айтқанымнан шықпайтын
Қатыныма теңермін.
Анаңа шөктім дегендей

Артық сөзді неге айттың?
Осы сөзіңді ұмытпа,
Сазанды әлі-ақ беремін.
Исатай сонда сөйледі

Білгеніңнен қалма хан.
Міндетті баққан халқым деп,
Жерің жоқ сенің жалғаған.
Әбілқайыр, Нұралы, Айшуақ, Есім, Ералы,

Қазақты қатын қылам деп,
Өзінің басын жалмаған.
Қаптаған жауға қарсы бар —
Ажалдан бұрын алмаған!

Қара басым кетсе де,
Хан екен деп айбынып,
Айтатын сөзді талдама.
Атаңды қазақ шапқанда,

Ат көтіне мінгізіп,
Тұтқын қылып баққанда,
Ханымы, ханның ұлы деп,
Анаңды жоқ-ты талғаған.

Анаң десең айып па —
Іс емес еді болмаған?
Хан - ие сонда сөйледі:

Ескіні еске түсірген
Тентексің сен бір ісінген.
Қара қазақ қайырсыз,
Елім деп сені түсінбе.

Жаббар ием жар болса,
Кешікпей сені қуар
Еліме қоймай ішімнен.
Басымда бағым бар тұрса,

Бір тентекке кешірме.
Кірісінен қиярмын.
Патша болған шағымда
Деміммен тамақ пісіргем.

Билерді қазір алдырып,
Айыппен жаза салдырып,
Ауырлықтың не түрін
Үстіңнен сенің түсірме.

Исатай сонда сөйледі: —
Тентек деген сөзіңді,
Хан, есімнен шығарма,
Болсам да жалғыз сыңардан,

Қыларың болса қылып қал,
Шығыспақ болсаң құмардан.
Байтаққа патша болсаң да,
Бас тақсыр деп ыға алма.

Қара басым кетсе де
Айтқаныңды құп алма.
Мойныма жаза салдырып,
Сенің құрған жебеңе

Құрсағымнан шалдырып,
Қорлық көрер ер ме едім
Сендей бір қалмақ сыбан?
Мойныма жаза салдырып,

Құрулы жатқан жебеңе,
Құрсағымнан шалдырып,
Ұяда жаным бар тұрса,
Кете алма саған алдырып!

Бұл сөзді айтып Жәңгір хан,
Ашуменен ақырды,
Он екі би дуанын
Өз жанына шақырды.

Хан анасын сөкті деп,
Бұдан айып жоқ-ты деп,
Соттамақ болды батырды.
Хандығын жұртқа білдіріп,

Беліне қылыш ілдіріп,
Солдаттарын самсатып,
Қарауыл қойды кәпірді.
Қаны қызған қазақты,

Солдаттар салып азапты,
Қамшыменен жапырды.
Шығармай соттап қамаудан,
Батырды сонда қапы ұрды.

Зор кеселге жолықты
Қорғаймын деп пақырды.
Ерді атына мінгізіп,
Жалаулы найза ілгізіп,

Ойлатпады ақылды.
Айламен жұртты меңгерген
Айбынды ханды сөгем деп,
Жаман да қатты шатылды.

Келтірмей қуды маңына
Жаны ашыған жақынды.
Айламен жұртты меңгерген,
Орыстан жәрдем деп келген,

Кісі өлтірсе де жазалап,
Айтқаны ханның жөнделген.
Күшті ханға сүйкеніп,
Қатты бір сотқа ілігіп,

Шыға алмай қалды шеңгелден.
Жаны ашыған жақыны
Кіре алмай сыртта сенделген.
Хан Жәңгірдің диуаны

Үш күн соттап сынады,
Таласты үлкен қылады.
Хан боқтаған — зор жаза,
Қатты үлкен күнәні.

Көп билердің ішінде
Айтты бірі мынаны: —
Айыбы — алпыс атан, деп.
Бәріне бұл сөз ұнады.

Осы айыпқа көндіріп,
Беріштен алған өндіріп.
Ақыры сомен тынады.

Исатай қайтты босанып,
Айыбын тартып ханыңнан.
Хан жақтаған Балқыны
Жақын деп кетті нанымнан.

Жаттан жаман жаралап,
Тартты иттей санымнан.
Қайрылармын Ордаға,
Әскер жинап Нарыннан.

Қарағаштай көп қазақ,
Айқайласам Алаштап!,
Қаларсың арыңнан?!
Көбің көмек бермесең,

Ар-намысқа ермесең,
Безіп бір кетер ортаңнан
Мен — бір жұмыртқаң жарылған.
Жаббар ием жар болса,

Жауым көп деп тарылма.
Айып тартты деген сөз
Есімнен кетер іс емес —
Тәнімде таңба қарылған.

Айып тартты дегізіп,
Арға шыдап тура алма.
Жанның ішін ұрма.
Тек тұрсам, таңба салдырып,

Алашқа болса жаңғырық,
Алқалы топқа кіре алма.
Айт пен тойдың саумалын
Сапыртып ішіп шараға,

Ел аралап жүре алма.
Исатай мен Махамбет,
Байбақты Жүніс, Қабыланбай
Қыздырып қанын айтқан соң

Бір мыңдай кісі қол болып,
Арланды бұған ел болып.

Енесінен шыққалы
Айбынды туған ер еді,
Қара қазақ, хан ұлы
Тимеген бетке жел болып.

Дұшпаннан кегін алмаққа,
Ханның сүйген ханымын
Ат көтіне салмаққа –
Мақсаттары сол болып,

Желбіретіп ту байлап,
Жел тері ат сайлап,
Мыңдық пен жүздік, ондық деп,
Басшылар қойды ыңғайлап.

Хан жақтаған қазақты
Ықтиярсыз жүрді айдап.
Ат қойды сонда: "Алла!" деп,
Қастерің болсын ханда, деп;

Ат жалын тартып мінгендер,
Арыңнан бүгін қалма, деп;
Қатынменен тең болып,
Адамдықтан кем болып,

Аттаныстан қалғанда,
Аяйтының жан ба? деп
" Қара қазан, сары бала,
Әлдерің келсе қамда, деп;

Тәңірің берсе тілекті,
Істерің шығар оңға! деп.
Бұл сөзді айтып қыздырған
Махамбет, Үбі, Таңатар —

Хан жақтаған қазақты
Қалың бір қолға талатар.
Қарсылық қылмай көнгенін
Өздеріне қаратар.

Садаққа бәрі атқышыл,
Саржамен қардай боратар.
Қалмады қазақ көнбеген. —
"Алла!" десіп аттанды

Бір мың кісі қолменен,
Нарыннан тіке бағыттап
Ордаға жүрген жолменен.
Сегіз күндік сапарға

Ханға хабар жетісті
Қатынасқан елменен.
Елден хабар тапқан соң
Хан тәртіпті жүргізіп,

Қарауылға бұйырған.
Қолбасшысы сол болып,
Пәрменмен әскер жиылған.
Кезеген аяқ, тел жүріс

Ел жансызы тыйылған.
Аңсызда бүйтіп шыққаны
Ханға болды қиыннан.
Екі мың кісі қол болып,

Бұлардан қолы мол болып,
Қазақ пен орыс аралас
Ордадан бері құйылған.

Қанды майдан далада
Хан әскері кез келді,
Кешікпеді тез келді.
Тұрысар деп қай жерден,

Елшімен хабар соз келді.
Жер берігін табам деп,
Қамалдың орны көзделді.
Қамалдан майдан шеп құрды,

Жеңдірмес еп құрды.
Екі әскер кездесіп,
Өшіккен жаумен көздесіп,
Араласпай тек тұрды.