Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы
ISBN: 978-601-7472-77-1 Беттер саны: 320 Жанр: Ғылыми еңбектер
Жазылымсыз режим: 20-беттен кейін жазылым беті ашылады, әрі қарай әр 10 бет сайын (ең көбі 5 рет).
20 px
1.85
0.30 px
0.95 em
Авторы: ISBN: 978-601-7472-77-1 Беттер саны: 320 Жанр: Ғылыми еңбектер
ИСЛАМ ЭКСТРЕМИЗМ МЕН ЛАҢКЕСТІККЕ ҚАРСЫ Алматы
© «Қазақ энциклопедиясы» баспасы, 2015 © «Көкжиек» баспасы, 2014 Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі «Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару» бағдарламасы бойынша шығарылды ISBN 978-601-7472-77-1 Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2015. – 320 бет. ISBN 978-601-7472-77-1 И 87 ӘОЖ 28 КБЖ 86.38 И 87 ӘОЖ 28 КБЖ 86.38 Ислам дінінің ұстанымдары мен оның ғасырлар қойнауынан тамыр тартқан тәжірибесіне үңілген кез келген жан Ислам мен лаңкестіктің, экстремизмнің т.б. адамзатқа қарсы қастандықтардың бір-біріне мүлдем жат екеніне куә болады. Мұхаммед (с.а.с.) үмбетін терроризм, экстремизм сияқты қанқұйлы әрекеттермен байланыстыру асыл дінімізге күйе жағып, нұқсан келтіру мақсатында жасалып жатқан ақпараттық жымысқы насихат екені көрінеді. Исламның шынайы келбеті мен жалған «діншілдердің» ара жігін ажыратып, халайыққа нақты жағдайды ашып көрсету мақсатын ұстанған осы жинақта белгілі қоғам және дін қайраткерлері бірауыздан Исламдағы «жиһад» ұғымының лаңкестікке ешбір қатысы жоқ екеніне дәлелді жауап береді.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Алғысөз Бүгінде дүниежүзілік бұқаралық ақпарат құралдарында «лаңкестік» сөзі «ислам» сөзімен қатар айтылып, жанкешті – лаңкестердің әрекеттері мұсылмандарға телінуде. Тіпті базбір бұқаралық ақпарат құралдарында «мұсылман лаңкестері» деген тіркес де қолданылатын болды. Ислам мен лаңкестікті бір-бірімен байланыстыру, тіпті исламды лаңкестікпен орайлас ұғымдармен қатар атау қаншалықты негізді? Исламның дереккөздері мен оның санғасырлық тәжірибесіне үңілген кез келген жан ислам мен лаңкестіктің бірбіріне мүлдем жат екенін көреді. Мұсылмандықты лаңкестікпен бір сатыға қою асыл дініміздің нұрлы бейнесіне күйе жағуға бағытталған жымысқы пиғылдың нәтижесі. Қолыңыздағы еңбекте белгілі қоғам қайраткерлері мен дін мамандары бір ауыздан Исламдағы «жиһад» ұғымының лаңкестікке ешбір қатысы жоқ екенін тілге тиек етті. Ендеше, беймәлім уақытта, белгісіз мақсатта жазықсыз адамдардың өмірін еш аяусыз қиып жатқан жанкешті-лаңкестердің әрекеттерін исламға жатқызу мұсылмандарға жасалған үлкен қиянат. Осы тұрғыдан экстремизм мен лаңкестік мәселесіне қатысты басылым беттерінде бұрын жарық көрген мазмұнды мақалаларды жинақтап, қоғам назарына ұсыну тарихи тұрғыдан аса маңызды, әрі жауапты іс болып табылады.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Шын мәнісінде, бүгінде көптеген ұғымдардың мәні бірталай өзгерістерді басынан кешіп, бірқатар себептерге байланысты исламға қатысты мәселелер аса күрделеніп кетті. Мұның басты себептерінің бірі – кейбір топтар дінді қазіргі заман мен қоғам талаптарына сай жете түсіне алмауынан туындап отырғаны жасырын емес. Сонымен қатар, қазақ халқының ғасырлар бойы мұсылманшылық негіздерімен үйлесе қабысқан салт-дәстүр, ұлттық дүниетаным негіздерін үзілді-кесілді жоққа шығару үдерісі де ел ішінде көптеген түсініспеушіліктердің тууына жол ашып отыр. Ал енді мәселенің екінші қырына келсек, кейбіреулер мұсылманшылыққа еш қатысы жоқ базбір қылмыскерлердің лаңкестік әрекеттерін күллі мұсылман қауымына жауып, үлкен қиянатқа баруда. Осы мәселелердің ара-жігін ажыратып алу үшін мамандардың пікірін қоғамға таныту ісі аса өзекті екені сөзсіз. Ұсынылып отырған тақырып аясында біз Елбасы Н.Назарбаевтан бастап белгілі қоғам қайраткерлері мен ғалымдардың, дінтанушы мамандардың, шетелдік қаламгерлердің мазмұнды ой-пікірлерін жинақтап беруге тырыстық. Кітапта жазылған мамандардың пікірлерін саралай келе төмендегідей нақты тұжырымдар жасауға болады • Ислам қай кезде де, сөзсіз, бейбітшілікті қолдайды; • Құран Кәрім адам өмірін ең қасиетті құндылықтардың бірі ретінде қарастырады;
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы • Ислам адам өлтіруді ең ауыр күнәлардың бірі деп санайды; • Соғыс жағдайында да, Ислам белгілі ережелерді тағайындап, әскери қимылдарға қатысы жоқ адамдарды өлтіруге тыйым салады; • Аллаһ елшісі Мұхаммед (с.а.с.) соғыс тарихында алғаш рет соғыс жүргізуге қатысты ережелерді енгізді; • Ислам мен лаңкестік бір-бірімен үйлеспейді, мұсылмандықта лаңкестікке орын жоқ; • Жиһадты лаңкестік әрекетпен түсіндіру мүмкін емес; • Жанкешті-лаңкестердің әрекеттері Исламда ең ауыр қылмыс болып саналады; • Жанкешті-лаңкестер өз әрекеттерін өз ықтиярымен емес, соқыр, надан сенім мен сыртқы мәжбүри әсер етуші күштер, әдістер арқылы жүзеге асырады. Біз осы кітапта жариялаған мақалалар Исламды және Исламның лаңкестікке деген көзқарасын дұрыс ұғынуға септігін тигізеді деп сенеміз. Лаңкестік пен зорлық-зомбылықты түбегейлі жоюдың жалғыз жолы оның шығу төркіні мен пайда болу себептерін дәл анықтап, соған қарай тиісті шаралар қабылдау деп білеміз. Іріктеліп алынған мақалаларда ата дініміз Исламның елді татулық пен ынтымаққа шақыратын бейбітсүйгіштік келбеті айқын сомдалады. Баспадан
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың VII Бүкіләлемдік Ислам экономикалық форумында сөйлеген сөзі Құрметті форумға қатысушылар! Қадірлі қонақтар, ханымдар мен мырзалар! Әлемнің әр қиырынан келген мәртебелі меймандарды Қазақ жерінде қарсы алғаныма өте қуаныштымын. Мұсылман әлемінің саяси және іскер жетекшілерінің Астанадағы алқалы басқосуы еліміздің Ислам конференциясы ұйымына төрағалығы қарсаңына орайлас өтуде. Жетінші форумды Астанада өткізуге шешім қабылдағаны үшін Бүкіләлемдік Ислам экономикалық форумы қорына, оның төрағасы Тун Муса Хитам мырзаға шын жүректен алғысымызды айтамыз. Міне, Еуразия төріндегі әсем Астана әлемдік қауымдастықтың іргелі орталығына айналып келеді. Өткен бір айдың өзінде Астана он мыңнан астам қадірлі қонақты қабылдады. Елордамызда IV Астана экономикалық форумы мен Еуропа қайта құру және даму банкін басқарушылардың 20-шы жыл сайынғы мәжілісі өтті. Құрметті қонақтар! Қазақ халқының ислам әлемімен қарым-қатынасы қадым замандардан тамыр тартады. Біздің байтақ даламызға Ислам діні бұдан мың жылдан астам уақыт бұрын келді. Жаратқан Иеміз Қа-
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы зақстанға аса бір жомарттықпен тағылымды тарих, қолайлы географиялық мекен берген. Осылайша, елімізге Ислам мен батыс өркениеттері арасында достық диалогқа дәнекер болудың тамаша мүмкіндігі берілген. Баршаңыз білесіздер, XXI ғасырдың жаңа онжылдығы мұсылман қауымы үшін ауыр сынақтармен басталуда. Әлемдік қаржы дағдарысы, азық-түлік импортына тәуелділік, жастар мәселесі және басқа да түйткілді жайттар Солтүстік Африка мен Таяу Шығыс елдерінде бұрын-соңды болып көрмеген дүрбелең тұғызды. Тунис пен Мысырдағы саяси режімнің ауысуы, Ливия ұшыраған гуманитарлық зауал жүздеген мың босқындардың пайда болуына әкеліп соқтырды. Әлемнің өзге өңірлері қарқынды дамып жатқанда, көптеген мұсылман елдерінің көштің соңында қалуы анық байқалды. Бір жарым миллиардқа жуық адамды құрайтын ислам дүниесі бүгінде мызғымас тұтастық құрай алмай отыр. Ислам дінінің діңгегі біртұтас екені бәрімізге ақиқат. Бірақ ислам әлемі даму үлгілерінің анағұрлым қайшылығы бар әртүрлі аймақты қамтиды. Сол үшін, ислам әлемі туралы пікір айтпас бұрын, мұсылман қоғамының қазіргі даму жолдарын түсініп алу керек деп санаймыз. Ислам дүниесіндегі үш стратегиялық бағытты бөліп айтуға болады. Бірінші стратегия – инерциялы даму стратегиясы. Өкінішке орай, соңғы кездегі оқиғалар консервацияның ерте ме, кеш пе, апатқа ұрындыратынын көрсетті. Екінші стратегия қазіргі
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы қоғамның құрылымдарын жоққа шығарып, өткенге түбегейлі қайта оралу үрдісіне негізделген. Бұл нұсқа тіпті кейде осы заманғы саяси және экономикалық ахуалдың нормаларын да толық жоққа шығарады. Ал, үшінші стратегия ислам әлемін модернизациялауға бағытталған. Бірақ оны өзге үлгілерді талғамай көшіретін қарабайырлық тұрғысынан түсінуге болмайды. Исламда «Кез-келген істің мұстақым – орта тұсы ең тәуірі болып саналады» деген тағылымды қағида бар. Қазіргі дүниедегі модернизацияланған ислам стратегиясы – міне, орта тұс дегеніміз осы. Исламның өзі дін ретінде ешқандай дағдарысқа түспейді. Бұл – қазіргі дүниедегі ең қарқынды тарап келе жатқан дін. Ислам дүниесінің бірнеше аймақтары дағдарысты бастан кешіруде. Қоғамды модернизациялау Исламның өзінің негіздерін бұрмалау деген сөз емес. Ислам қоғамын модернизациялау қажеттігі айқын байқалып отыр. Бұл алдымен технологиялық, ғылыми және экономикалық дамуға байланысты. Мұны тек ақиқатқа көз жұма қарайтындар ғана жоққа шығара алады. Әлем тұрғындарының бестен бір бөлігін құрайтын мұсылман әлемі өзінің экономика саласындағы әлеуетіне мүлдем сай келмейді. Мысалы, үлкен сегіздіктің ішінде мұсылман елдерінен бірде-бір ел жоқ. Бұл – ислам экономикасының әлемдік ауқымдағы нақты салмағының айқын көрінісі. Үздік жоғары оқу орындарының алғашқы жүздігінде қанша ислам мемлекеттерінің университеттері бар? Ислам дүниесінің ішінен соңғы жиырма жылда жаратылыстану және техника
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы ғылымдары саласы бойынша Нобель сыйлығының қанша лауреаты шықты? Ислам әлемінде қанша жаһандық технологиялық инновация өмірге жол ашты? Біз бұл сауалдарды алдымен өзімізге қойып, таяу болашақта лайықты жауабын беруіміз қажет деп санаймын. Исламның кейбір сыншылары ислам дүниесінің көп бөлігінің басқа аймақтардан артта қалуы діннің өзімен байланысты деп санайды. Бұл – ақиқаттан мүлде алыс тұжырым. Антикалық жэне осы заманғы батыс мәдениетінің арасындағы сабақтастықты мұсылман дүниесінің қамтамасыз еткенін тарихтан ұмытпауымыз керек. Исламның мәдени өрлеуінің арқасында орта ғасырларда әлемде математика, химия, астрономия, медицина, архитектура, философия және поэзия салалары бойынша ұлы жетістіктерге қол жеткізілді. Ілім мен білімнің жаңа үлгілері ғасырлар бойы мұсылмандық Шығыстан христиандық Батысқа қарай жылжыған. Нақ осы ислам сан ғасырлар бедерінде діни тұрғыдан төзімділік, толеранттық көрсетіп келді. Оғаш ой-тұжырымдарға да асқан сабырлылық танытты. Қазір ислам әлемі өз дамуындағы күрделі кезеңді бастан өткізіп отыр. Ислам саяси шиеленістермен, әлеуметтік-экономикалық және демографиялық қиындықтармен бетпе-бет келуде. Мысалы, 60-70 жыл ішінде әлемдегі мұсылмандар саны ауыр және тоқтаусыз азық-түлік дағдарысы жағдайында 5 есе өсті. Көптеген мұсылман мемлекеттері «шикізат елдерінің масылдығы» қамытын киіп келеді. Баршамызға ортақ тағы да бір күрделі мәсе-
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы леге тоқтала кеткім келеді. Жаһандық бұқаралық ақпарат құралдарының көпшілігі исламды өздерінің ұлттық қауіпсіздігіне, мәдени және діни ұстанымына қауіп төндіруші ретінде көрсетіп жүр. Осылайша исламды саяси күш қолдануға, экстремизм мен лаңкестікке жол беретін дін деп ұқтырады. Мұндай жағдаймен ешқашан келісуге болмайды. Егер тарихқа жүгінсек, экстремизм мен терроризм XX ғасырда көптеген индустриалды дамыған мемлекеттердің саяси өмірінің ажырамас бөлігі болғанына көз жеткізе аламыз. Ол үшін 1960-шы және 1970ші жылдары Еуропада саяси терроризмнің бетімен кеткенін еске алсақ та жетіп жатыр. Біз лаңкестік пен экстремизмнің қаншалықты ашық бағыт ұстанғанына және қандайда бір діни ұранды жамылғанына қарамастан әлемнің іргелі діндерімен ешқандай ортақтығы жоқ екені жөніндегі сенімге сүйенеміз. Мен мына мәселе жөнінде ойлануға шақырамын. Жаһандық лаңкестіктің көздеген басты нысанасы мұсылмандар әлемі болып отырған жоқ па? Нақ осы ислам елдерінде жыл сайын мыңдаған жазықсыз жандар, соның ішінде қарттар, әйелдер мен балалар қаза тауып жатыр. Ислам мен лаңкестікті шендестіру әділетті ме? Соңғы жылдардағы тәжірибелер лаңкестік – нақты мақсатты көздеген белгілі бір күштердің әрекеті екенін дәлелдей түседі. Қазіргі лаңкестіктің саяси және экономикалық себептерден туындайтынын тарихтың өзі көрсетіп отыр. Ол ұлтаралық қылмыспен ғана емес, есірткі айналымымен де, қару-жарақ контрабандасымен де тығыз байланысты болып отыр. Өкінішке орай, ол
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы геосаяси бастауларға да ие болып отыр. Исламның бейбітшілік пен мейірімділіктің, төзімділік пен әділеттіліктің діні екенін танытуға баршамыз бірге күш салуға тиіспіз. Ислам елдерінің ұлы ілімнің беделін түсіруге жаһандық және аймақтық деңгейде қарсы тұра алатын ортақ медиалық жобалар жөнінде ойланатын кез келді. Көптеген сарапшылар XXI ғасырда Ислам жер жүзі бойынша басымдығы бар дінге айналады деп санайды. Тек болжамның мерзімінде ғана алшақтық бар. Алайда, біз мәселенің сан мен мерзімде емес екенін, XXI ғасырда ислам елдерінің қоғамы қандай болуы керек екендігі жөнінде сөз болып отырғанын түсінуге тиіспіз. Сөз жоқ, қазіргі әлемнің экономикалық, саяси, қаржылық және ақпараттық жүйесі өзгере беретін болады. Алайда, оның бірқатар жүйелі сипаттары сақталып қана қоймайды, керісінше, күшейе түседі. Ең алдымен, бұл мәдени құндылықтың, «білім экономикасының», «ақыл-ой күшінің» мемлекеттің бәсекеге қабілеттілігінің нақты көрсеткіштері ретіндегі маңызының арта түсуімен байланысты. Бүгінде мына бір жайт айқын: таяу болашақтың қоғамы – ақпараттық қоғам. Бұл технологияға, басқару тәсілдеріне, мәдени дамудың үлгілеріне де қатысты. Біз бүгінгі әлемде уақыт талабына толықтай жауап бере алатын мұсылман елдерін де көріп отырмыз. Ақпараттық қоғамның, өнеркәсіптік және қаржылық саладағы техологияның жетілген үлгілері баршылық. Ислам әлемінде бәсекеге қабілеттіліктің жоғары үлгісін көрсетіп отырған елдер де бар. Бұл ислам
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы әлемінің өткен кезеңде ғана емес, болашақта да қарқынды және жедел дамумен тамаша үйлесім таба алатындығының жарқын айғағы. Мұсылман елдері айтарлықтай модернизациядан өтуге тиіс. Мұны қолға алмасақ, тарихи тұрғыдан артта қалу тағы да жүз жылға созылып кетуі мүмкін. Осындай модернизацияның дәл әрі теңгермелі үлгісін таңдау – бір жарым миллиард мұсылман қауымының дамуына қосқан ортақ үлесіміз болар еді. Осыған орай Қазақстан бірлесіп жүзеге асыруды көздейтін бірқатар бастамаларды сіздерге ұсынады. Бірінші. Ислам әлемі елдерінің экономикалық ынтымақтастығы шеңберінде жаңа бағыт қалыптастыру қажет. Бұл үшін Дүниежүзілік Ислам экономикалық қоры негізінде он жетекші мұсылман елдері экономикасы тобына арналған сұхбат алаңын жасауды ұынамыз. Мұсылман қауымының ресурстары инвестициялық ынтымақтастық үшін қуатты қаржы көздерін қалыптастыруға мүмкіндік береді. Екінші. Ислам әлемі елдерінің жетекші ғылыми-технологиялық үрдістерден қалып келе жатқанын ескере отырып, Ислам конференциясы ұйымының мүдделі елдері қатысуымен Халықаралық инновация орталығын құруды ұсынамын. Үшінші. Шағын және орта бизнеске қолдау көрсету мақсатында Бүкіләлемдік Ислам экономикалық форумының арнайы жұмыс тобын құруды ұсынамын. Бұл ретте, Ислам даму банкі жанынан шағын және орта бизнестің арнайы қорын құру мәселесін осы форумда талқылаған жөн болар еді. Біз исламдық қаржыландыру тетіктерін тарту тұрғысы-
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы нан мұсылман елдерімен ынтымақтастық жасауға мүдделіміз. Сарапшылардың бағалауынша, Қазақстандағы ислам инвестициясының таяу жылдардағы өсу мүмкіндігі ондаған миллиард долларға дейін жетеді. Төртінші. Біздің елдеріміздің сауда-экономикалық ынтымақтастығын кеңейтудің маңызды шарты – көлік-коммуникациялық және логистикалық желінің болуы. Бүгінде Қазақстан «Батыс Қытай – Батыс Еуропа» халықаралық көлік дәлізін кеңейте отырып, өзінің геоэкономикалық жағдайын белсенді түрде пайдалануда. Біз Қытай мен Парсы шығанағындағы жүк тасымалдау ағынын ұлғайту үшін жаңа темір жолдар салудамыз. Мен Қазақстан-Түрікменстан-Иран, Парсы шығанағы темір жол құрылысын қаржыландыруға Ислам даму банкінің белсенді түрде қатысуын ұсынамын. Жалпы құны бір жарым миллиард долларды кұрайтын бұл ұзындығы 963 шақырым темір жол біздің елдердің арасындағы қарым-қатынас, экономикалық байланыстарға зор әсерін тигізетін болады деп есептейміз. Бесінші. Азық-түлік қауіпсіздігін нығайту мақсатында Ислам конференциясы ұйымы аясында азықтүлік көмегін көрсету жүйесін әзірлеуді ұсынамын. Бұған Ислам даму банкі және ұйымға мүше елдердің азық-түлік қоры топтары жүйесінде FАО үлгісіндегі аймақтық қордың кұрылуы негіз болар еді. Оның штаб-пәтерін азық-түліктің экспорттық әлеуетін белсенді дамытушы ел ретінде Қазақстанда орналастыруды ұсынамын.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Құрметті қонақтар, форумға қатысушылар! Сіздердің көпшілігіңіз Қазақстанға алғаш рет келіп отырсыздар. Бүгінгі Форумның негізгі мақсатының бірі – ислам бизнесі өкілдерін еліміздің іскерлік және инвестициялық мүмкіндіктерімен таныстыру. Баршаңыз білесіздер, Қазақстан – қарқынды дамып келе жатқан мемлекеттің бірі. Біздің Тәуелсіз ел атанғанымызға бар болғаны 20 жыл толады. Осындай, тарих үшін тым қысқа мерзім ішінде біз бірқатар аймақтық және соңғы жылдардағы жаһандық дағдарыстарды еңсердік. Бүгінде әлемде дамудың бірегей және өнегелі үлгісі ретінде «қазақстандық жол» туралы жиі айтылуда. Бар-жоғы 10 жыл ішінде әсем елордамыз – Астана қаласын салдық. Бұл Қазақстанның зор мүмкіншіліктерін әлемге танытты. Біздің табыстарымыздың кепілі – ішкі саяси тұрақтылық, ұлтаралық келісім және дұрыс таңдалған экономикалық стратегия. Әлемдегі дін атаулы бір-бірімен ортақ тіл табыса алады және солай етуге тиіс. 140 этнос пен 46 діни конфессияның өкілдері тату-тәтті өмір сүріп жатқан Қазақстанның тәжірибесі – осының айшықты айғағы. Бұл – қазақ еліндегі мұсылман жамағатының орнықты ағартушылық ислам үлгісін ұстануының мәуелі жемісі болып табылады. Біз алдымызға биік мақсаттар қойдық және оған қысқа мерзімде қол жеткіздік. Атап айтқанда, халықтың жан басына шаққандағы жалпы ішкі өнімі 12 есеге өсіп, 9 мың доллардан асты. Келесі бес жылдықта оны 15 мың доллардан асыруды мақсат етіп отырмыз. Өткен жы-
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы лы біз үдемелі индустриялық-инновациялық дамудың арнайы мемлекеттік бағдарламасын қабылдадық. Таяу жылдарда құны 55 миллиард доллардан асатын 300-дей жобаны жүзеге асырамыз. Елімізде адам капиталы деңгейін арттыру және экономика білімінің негізін құру үшін Астанада Жаңа халықаралық университет аштық. Жыл сайын үш мың студентті шетелге жіберіп, ең озық университеттерде оқытамыз. Әлемнің белді университеттері Астанада ашылған бұл оқу орнының серіктестері болып саналады. Инвестициялық салада да айтарлықтай табысқа жеттік. Қазақстан тәуелсіздік жылдарында шетелдерден 120 миллиард доллардан астам тікелей инвестиңня тартты. Ішкі инвестиция бұдан да көп болды. Еліміз алдағы уақытта да инвестиңия тарту бағытындағы байланыстарын кеңейте түсетін болады. Бұл Ресей және Беларусь елімен бірге Кедендік одақты құру, соның негізінде Біртұтас экономикалық кеңістікті қалыптастыру арқылы жүзеге асырылады. Осы арқылы 170 миллион адамды қамтитын ірі нарыққа жол ашылды. Дүниежүзілік банктің бизнеске жағдай туғызу жөніндегі рейтингінде Қазақстан реформа жасаудың лидері болып танылды. Қазақстанның аймақта зияткерлік және инновациялық кластер болуына мүмкіндігі мол. Біздің еліміз бұрынғы Кеңес елдері ішінде алғашқы болып ислам банк жүйесін енгізуге қажетті заңнамаларды қабылдады. Осылайша елімізде былтыр тұңғыш ислам банкі ашылды. Қазақстан қауіпсіздік, экономикалық және мәдени ықпалдастық мәселелері бойынша әлемдік қа-
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы уымдастықтың күш біріктіруіне де белсенді түрде ат салысып келеді. Еліміздің ТМД елдері арасынан тұңғыш рет Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымына төрағалық етуі – соның айқын мысалы. Біздің бастамамызбен бұл ұйымның 11 жылдан бері үзіліп қалған ауқымды саммиті өтті. Орталық Азия мәселелеріне әлемдік қауымдастықтың назарын аудару біздің төрағалығымыз кезіндегі басымдықтың бірі болды. Қазақстан ислам өркениетінің ажырамас бөлігі саналатын Орталық Азияның қарқынды әрі орнықты дамуындағы өзінің жауапкершілігін айқын сезінеді. Бүгінгі Қазақстан әлемге мұсылманы басым елдің де әлеуметтік-экономикалық жаңғыру мен демократиялық реформаларды табысты жүргізе алатынын дәлелдеуге ұмтылып отыр. Сөз соңында, Астанадағы жетінші Бүкіләлемдік Ислам экономикалық форумы біздің елдеріміз арасындағы ынтымақтастық пен диалогты кеңейтуге жаңа серпін береді деген сенім білдіремін. Құрметті қонақтар, форумға қатысушылар! Сіздерге зор табыс тілеймін. Елордамыздағы қадамдарыңыз құтты болсын! Назарларыңызға рахмет! 08.06.2011 ж. www.akorda.kz
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Ержан қажы Малғажыұлы, Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының төрағасы, Бас мүфти ДІН МЕН ДӘСТҮР САБАҚТАСТЫҒЫ Аса қамқор, ерекше мейірімді Алланың атымен бастаймын! Ізгілік пен ізеттіліктің, береке мен бірліктің, екі дүние бақытының бастауы болған асыл дініміз – Исламның қазақ топырағына жеткеніне 1250 жылдан асты. Байтақ даланы мекендеген бабаларымыз өз салт-дәстүрі мен болмысына барынша жақын дінді сонау VIII ғасырда қабылдаған. Ислам – осыған дейін жұртымыздың жүрер жолы, бағыт-бағдары, қорғаны, тірегі де болып келеді. Асыл діннен қуат алған халқымыз қамыққанға қамқор, ұлттар мен ұлыстарды ынтымаққа ұйытқан іргелі елге айналды. Білім мен мәдениеттің ордасы саналған Отырар, Сайрам, Түркістан, Тараз, Баласағұн, Сығанақ сынды қалалар Ислам өркениетіне өлшеусіз үлес қосты. Қазақ топырағынан шыққан Әбу Насыр әл-Фараби, Махмуд ат-Тарази, Мұхаммед Хайдар Дулати, Қадырғали Жалайыри секілді даланың дана да дара перзенттері салған ғылым, білім, парасат жолы қазір қайта жаңғыру үстінде. Орталық Азия Ислам білім-ғылымын, мәдениеті һәм әдебиетін, адамдар құқығының дамуына ықпал етті. Алгебраның негізін салушы Әл-Хорезмнің, медицинаның атасы деп танылған Ибн Синаның, физика ғылымының
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы майталмандары – Бируни мен Ұлықбектердің тұлғасы ұрпақ үшін мәңгі өнеге. Белгілі әрі беделді дін оқымыстылары – Қожа Ахмет Иасауи, Имам ӘлБұхари, Термизи, мұсылман жамағатын ізгілікке шақырған Имам Матуриди, Әбу Ханифалар Ислам білімі мен ғылымында өшпес мұра қалдырып, жақсылықтың жаршысына айналды. Бабалар жолын жалғастырып, дәстүрлі Ислам дінінің Әбу Ханифа мәзһабын ұстанатын халқымыз өркениет пен даму жолына түсті. Исламның қазақ топырағына келуімен көптеген жақсылықтарға қол жеткіздік. Салт-дәстүріміз, бітім-болмысымыз Исламмен бітеқайнасып, өркениетке қадам бастық. Дініміздің жанашыры Елбасының ел игілігі үшін жасап жатқан жақсы бастамаларымен туған жерімізде бейбітшілік пен достықты нығайтудың жарасымды үлгісі қаланды. Кеңпейіл, сабырлы, аузынан Алласы түспеген тәубашыл халқымыздың зор мұсылмангершілігі оның өзге діндегі көрші елдермен де тіл табысып, еларалық татулықты сақтауға септігін тигізуде. Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы (ҚМДБ) да өзінің сан-салалы қызметін көптеген ұлт пен ұлыс өкілдері мекендейтін еліміздің ынтымағы мен бірлігін күшейте түсуге бағыттап отыр. Өйткені, дін адамдары қашанда бейбітшілік, бірлік, әділдік, имандылық туын көтерушілер қатарынан табылуы ләзім. Ұлт көшбасшысынан бастап, елжанды азаматтардың себепкерлігімен елімізде еңселі мешіттер бой көтеріп келеді.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Нұрсұлтан Әбішұлы «Әзірет Сұлтан» мешітінің ашылу салтанатында: «Әзірет Сұлтан» құлшылық орны ғана емес. Бұл мешітте кітапханалар мен дәрісханалар бар. Ендеше, Бас мешіт ірі рухани және мәдени-ағарту орталығы болады», – деген еді. Президентіміз сенім артқан «Әзірет Сұлтан» мешіті осы бағытта нәтижелі жұмыс жасауда. Muftyat.kz, azan.kz, muslim.kz сайттарының жұмысы жанданып, «Хикмет.тв» телерадиостудиясы діни ағарту саласын жаңа деңгейге көтерді. Сонымен қатар, еліміздің бас мешітінде тұңғыш рет онлайн дәріс басталды. Ислам – бейбітшілік, имандылық, мейірім діні. Ол барлық адамзатқа түсірілген соңғы дін. Дін өкілдері үшін үмметтің ауызбіршілігі қымбат. Имамдар да халықтың бірлігін нығайтып, жақсылыққа үлес қосуда белсенділік танытып келеді. Алла Тағала қасиетті Құранда: «...Жақсылықта, тақуалықта бір-бірлеріңе көмектесіңдер», – деп бұйырған. Жақсылық дегеніміз, ол – елдің тыныштығы, халықтардың ауызбіршілігі, кешірімді болу. Имандылықпен ұштасқан ұлттық құндылық Ұлттық құндылықтарымызбен ұштасқан салтдәстүр, әдет-ғұрып халқымыз үшін қастерлі ұғымдар, асыл құндылықтар. Құдайсыз қоғамда өмір сүруге ырық бермей, ырыздығын тек Алладан сұраған қазақ халқы бағзы заманнан бері дін мен дәстүрін бекем ұстанды. Қазақтың болмысымен бітеқайнасқан дін мен дәстүр – қадым замандағы қилы зауалдарға қарсы тұрған, халықты бірлікке, тұтастыққа тоқтат-
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы қан рухани құндылық. Сондықтан халқымыз қандай қилы кезеңді бастан кешпесін, өзінің тіршілік тегі мен тамырын қиғызбады. Халқымыздың ұғымындағы «көрімдік, ерулік, сүйінші, сыбаға, базарлық, жылу, асар, қол үздік» сынды асыл сөздер мұсылман қазақтың дархан мінез, кеңпейіл, қонақжай, бауырмалдығының бұлтартпас дәлелі. Ұлтымыздың діни таным тұғырын көшпелі заман сынақтары мен зұлматтары әсте құлата алмады. Алланың ардақты Пайғамбары жеткізген хақ Ислам діні дала көшпенділерінің дәстүрімен астасып, санасына сіңді. «Иманым – жиғаным», – деп білген ұлтымыз өмірін Исламға негіздеп, ізгілікке ұмтылды. Имандылықты ту еткен текті бабаларымыз хан сайлау дәстүрі, билер кеңесі, мұрагерлік тәртібі, дәстүрлік рәсімдер, елдік жарғысын өзінің алтын арқауына темірқазық етті. Қазақ даласында дәстүрлі заңнама – «Жеті жарғы» әз Тәукенің тұсында халықтық қолдауға ие болды. Бұл дәстүрлер би-шешендеріміздің сұңғыла шешімімен, ділмәр, шешендігімен, имандылығымен көшпелі демократияның негізін салды. «Тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ», – деген қағиданы ұстанды. Қазақта иба деген сөз бар. Себебі, бұл үлкен игіліктің көрінісі, тәрбиенің мәйегі. Ибалы екен деп айтып жатамыз. Міне, ибалылықтың ар жағында имандалық жатыр. Қазақта иман жүзді деген сөз де бар. Біздің бабаларымыз ұрпағын ибалы, иманды етіп тәрбиелеуге өмір бойы тырысып келе жатыр. Бұл игі үрдіс ұрпақтан ұрпаққа жалғаса бермек.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы «Малым жанымның садағасы, жаным арымның садағасы» деген ұлы ұстанымды тіршілігінің басты қағидасы етіп алған қазақ халқы үшін ар-намыс, ұят-ұждан ұғымдары аса киелі. Дала тұрғыны дүние күйіп кетсе де, ар-намысты таптатпауға тарс бекінген. Жаны үшін малын садақа етсе, ар-ұят үшін жанның өзін пида етуге дайын болған. Өйткені, қазақ үшін «өлімнен ұят күшті». Сондықтан да ел арасында мынадай мақалдар кең тараған: «Жарлы болсаң да, арлы бол», «Ұят бар жерде иман бар». Қазақ: «Ел боламын десең, бесігіңді түзе», – деген. Дана халқымыз бала дүниеге келген сәттен бастап имандылықты бойына сіңірген. Ислам дінінің қазақ топырағына келуімен халқымыздың өмірінде ұлы өзгерістер мен бетбұрыстар жасалды. Қазақ даласында Ибраһим, Дінмұхаммед, Әлихан, Ахмет сынды дін мен ділдің жанашыр тұлғалары өмірге келді. Пайғамбарымыз Мұхаммед (с.ғ.с) бір хадисінде: «Қиямет күні өз аттарыңызбен және әкелеріңіздің аттарымен шақырыласыздар. Сондықтан балаларыңызға жақсы ат қойыңыздар», – дейді. Бабаларымыз балаға азан шақырып, ат қоюға асқан жауапкершілікпен қараған. «Балаға қойылған ат, оның болашағына әсері болады», – деп, сәбиге жақсы есім қоюға мән берген. Ата-бабамыздың ежелден келе жатқан игi дәстүрлерiнiң бiрi – қонақжайлық. Қандай жағдайда да «құдайы қонақпын» деп келген адамды кеудесiнен итермей, жылы шыраймен қарсы
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы алып, «қолдағы барымен» сый-құрметiн көрсетiп аттандыру әркiмнiң парызы деп санаған. Қонақ болуы үшiн оның таныс болуы шарт емес. Әрбiр жолаушы кез келген қазақ үйiнде қонақ асын «бөлiнбеген еншiм» деп талап етуге ерiктi болған. Сүйікті пайғамбарымыз бір хадисінде «қонақ Алладан он есе ырыздық әкеледі, оның бірі есесін ішіпжесе, тоғыз есе ырыздық сол отбасында қалады» деген. «Қонақты қусаң – құт, ырыс, қашады», «Қонақпен еріп құт, ырыс келеді», «Қырықтың бірі – Қыдыр», т.б. деген мәтелдердің астарында Пайғамбарымыздың (с.ғ.с) хадисінің мағынасы жатыр. Бұл да басқа халықта кездесе бермейтін ұлағатты өнеге. Әлемнің ең озық елдері бағыт бағдарын дәстүрге идіріп отырған осы заманда біз де бұл үрдістен қалыс қалмауымыз қажет. Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы уақыт жүгін сезініп, 2014 жылды имам-молдалар үшін «Дін мен дәстүр» жылы деп жариялады. Руханиятымыздағы мұндай үлкен өзгерістердің өмірге келуі – ұлттық болмысымызды қалыптастыру, өткенге көз тастап, болашаққа бағдар жасау, тарихтың тағылымынан сабақ алудан туған ізгі мақсат еді. Имам-молдалар өскелең ұрпақты дәстүрді сақтауға, ана сүтін ақтауға үндеп, өнегелі өмір сүруге шақыруда. Діни басқарма: «Енді ұлт жадынан ұмытыла бастаған имани құндылықтарды қайта жандандырудың реті келді», – деген игі бастама көтерді. «Дін мен дәстүр» жылы аясында жастарды Отанды сүюге, оларға дәстүрлі тәлім-тәрбие беруге басымдық бе-
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы рілуде. Қазақтың ардақты тұлғаларының даналық ойлары мен тәлім мен тәрбиеге толы бай мұрасы насихатталуда. «Дін мен дәстүр» жылын жариялаудағы мақсатымыз – ұлттық табиғатымызбен сабақтас шариғаттағы мазһабымыз бен танымдық мектебімізді тұғырлап, асыл дүниелерімізді, жауһарларымызды жарыққа шығару, үзілгенімізді жалғап, жоғалтқанымызды түгендеу, сан ғасырлық тарихы бар діни дәстүрлерімізді қалпына келтіру. Сол арқылы қазақтың толыққанды ұлтқа, Алаштың іргелі елге айналуы үшін қолдан келгенше үлес қосу. Осы мақсатта «Дін мен дәстүр» атты кітаптың бірінші бөлімі жарық көрді. Осы кітапқа пікір жазған Қазақстанның халық жазушысы, қоғам қайраткері Шерхан Мұртаза ақсақал былай деп еді: «Расында да, Мұхаммед Пайғамбар (с.ғ.с) негізін қалаған діннің сенімін, ұстанымын көшпенділер өзгеріссіз қабылдап, далалық мәдениеттің мәйегімен толықтыра түсті. Соның нәтижесінде, «қазақ халқының имани дәстүрлерінің» мектебі қалыптасты. Азия мұсылмандары арасында қазақтың дүние танымы мен Ислам құндылықтары бір-біріне кірігіп, ұлттық болмысты негіз еткен «имани қарым-қатынас» ғұрыптары пайда болды. Бұған қазақтың күнделікті өміріндегі «сәлемдесуден» бастап, «ата-ананы құрметтеу», «туыс-туғанды қадірлеу», «ынтымақ пен бірліктің» ұйтқысы болған асыл қасиеттерін атап айтсақ та жетіп жатыр».
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Бүгінгі имам тұлғасы. Ол қандай болу керек? Бірде бір ғұлама: «Атқаратын шаруалар уақыттан да көбейіп кетті», – деген екен. Тұлға тәмсілінде айтылғандай, қазір дін қызметінде жүрген имамдар үшін де атқаратын жұмыс көп. Біздің басты байлығымыз – иман, тәуелсіздік, татулық. Ендеше, осы асыл ұғымдарды сәт сайын қорғау, нығайту әрбір адамның міндеті болса, бұл тұрғыда дін өкіліне артылар жауапкершілік пен сенім орасан зор. Құранда зерделілер үшін мынадай тағылымды ескертпе бар: «Қауым өзін өзгертпейінше, Алла оны өзгертпейді», – «Рағыд» сүресінің 11-аятындағы айтылған бұл ескерту кімге болсын түсінікті шығар. Имам тек сөзбен ғана емес, амалы арқылы да тәлім береді. Бәріміздің есімізде кезінде молдамен дастарқандас болу, онымен сұхбаттасу өзгелер үшін үлкен абырой болатын. Өйткені, молданың аузынан шыққан сөз, оның әрбір амалы айналасындағы адамдар үшін үлгі-өнеге, ғибрат еді. Біз, дін адамы халықтың осынау құрметін түсіріп алмауға тиіспіз. Жамағаттың ілтипатына бөлену ыждаһаттылық пен табандылықты талап ететін болса, ендеше, сол сенім мен кіршіксіз қарым-қатынасқа сызат түсірмеу екі есе жауапкершілік жүктейді. Бір өнер адамының: «Атақты болу қиын болса, сол атақты ұдайы сақтап тұру одан да қиын», – деген сөзінен алар ғибрат бар. Өзгені жөнге салу үшін алдымен өзімізді өзгерту қажет екенін ұмытпайық. Ол үшін ең әуелі біздің бойымызда біреуді баурап алатын-
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы дай көркем мінез, жақсы қарым-қатынас, әдемі жылы сөздер толассыз төгіліп тұруы тиіс. Мұнсыз мақсатқа жетемін деу – бекершілік. Қазақта: «Молданың айтқанын істе, істегенін істеме», – деген сөз бар. Осы сөз, шыны керек, халық арасында жағымсыз пікір қалыптастырып келді. Мүмкін имамның беделін түсіру үшін мағынасы бұрмаланған болар. Негізінде оның мағынасы біз ойлағандай емес. Оны тіл мамандары бізге дәлелдеп берді. Қалай? Әдетте бұрынғы кездің имамдары халықтың иман дәрежесін, діни білім деңгейін ескеріп, Исламды даналықпен жеңілдетіп жеткізген. Алласын танып, өмірдің мәні имандылықта екен ғой деген түсінікке ден қойған адамдар үшін дінді ауырлатпай, тек парыз амалдарды ғана бұйырған деседі. Өйткені, олар діни ілімі аз адамдарды қосымша амалға итермелеу – бір кесеге бір шелек суды құйғанмен бірдей деп түсінген. Ал имамның амалы қандай болған? Оның түнгі қосымша құлшылығы түгел, нәпіл ораза ұстайды, Құран жаттайды, оқиды, оны өзгелерге үйретеді. Бұл намазы жоқ, Құраннан хабары мардымсыз адам үшін ауыр емес пе? Нәпіл намаз, нәпіл ораза туралы айтудың өзі артық. Сонымен, өздерінің иманы мен діни ілім дәрежесінің төмен екенін сезінген адамдар: «Молданың айтқанын істе, істегенін істеме», – деген тоқтамға келсе керек. Демек: «Е, біз имамның дәрежесіне жете алмайды екенбіз, одан гөрі оның жеңілдетіп айтқан амалдарын істеп жүре бергеніміз жөн», – деп мойын-
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы даған сыңайлы. Бұдан түйетін ой: имамның иманы барынша күшті, тақуа болғаны абзал. Жамағатқа, мешіт қызметкерлеріне, мешітке келген адамдарға көңіл бөлу – меңгеріп алатындай қандай да бір мамандық емес, ол адамның ішкі мәдениеті, жанашырлығы, жақсы қарым-қатынасының көрінісі. Көркем мінездің белгісі. Әрбір салада теңдессіз тәрбиеші Пайғамбарымыз Мұхаммедтің (с.ғ.с.) мешіттің аула сыпырушысының да көңілін аулауы – дәрежесінің, әсте, төмендігінен емес. Керісінше, абыройын асырды. Патшаны да, пақырды да тең дәрежеде көрді. Елге құрметті адамдарға ғана ілтипат көрсетіп, қалған қарапайым адамдарға, пақырларға көңіл бөлмеу – мұсылманға жат. Мешіттен, мешіт қызметкерінен жылу сезінбеген пенде адамға емес, өкініштісі сол Исламға ренжиді. Нақылға бергісіз айтылған бір сөз бар: «Исламға пайдамыз тимесе де, зиянымызды тигізбейікші». Осы сөз баршамыздың жадымызда үнемі тұрса. Әдептілік – өзгенің көңіліне тимейтіндей әрекет ету. Бұған қашан және қалай сөйлеу керектігін білу де жатады. Имам жамағатты ешкімнің де ар-намысына тимей, оларға қол ұшын беруге шақырады. Мейірімді, мүмін жан өзгелермен барынша жылы тілдеседі. Татулықты сүйетін кісі басқалармен жақсы қарым-қатынаста болудың жолын іздейді. Сабырлы да мәдениетті пенде әлдекім өзімен дөрекі сөйлессе де төзімділік танытады. Міне, асыл қасиеттердің бәрі жиылып, адам бойынан көрініс тапса,
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы өзгелер одан үлгі алады. Айта кетер тағы бір нәрсе: айтылған уағыз айтушының өзін түзетіп жатқандай әсер беретін болса, жамағат та өзін жөнге салудың қамына кіріседі. Игілікке үндеген үш таған жылдың басында мұсылмандардың қарашаңырағы – мүфтиятта облыс, аймақтағы өкіл имамдардың қатысуымен Төралқа мәжілісі өтті. Өткен жылдың есебі беріліп, жаңа жылдың жоспары бекітілді. Талқылау отырысында еліміз бойынша барлық имам-молдаларға үш бағыт бойынша тапсырма беру туралы шешім қабылданды. 1. Көркем уағыз. Өткен жылы ҚМДБ жанынан Ақпараттық-насихат тобы (АНТ) құрылған болатын. АНТ мүшелері жыл бойы «насихат жетпеген, ақпарат алмаған адам қалмасын» деген ұранмен білімі мен білігі толысқан 341 имам-ғалымдардан жасақталған 70 уағыз-тасихат тобы ауылаймақтарды аралап, кездесу өткізді. Ыждаһаттылық пен ықыласты еңбектің нәтижесінде діни ағымның жетегінде кеткен жастарымыз төл мәзһабымыз – Әбу Ханифа мәзһабымен қайта қауышты. Адасқанын мойындағандар имамның, Діни басқарманың төңірегіне топтасуда. Діни сенімде қатайып, дін мен дәстүрге қарсы пікір ұстанып жүрген жастармен жұмсақ қарым-қатынас жасау, оларға дінді көркем уағызбен жеткізуге мән беріп отырмыз. Өйткені, олар да қазақтың бір баласы. Өзімізді өзектен тепкенмен, іс алға баспайтыны хақ. Алаш ардақтысы Ахмет Байтұрсынұлының: «Ерім
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы дейтін ел болмаса, елім дейтін ер қайдан тусын», – деген сөзін қаперге алғанымыз орынды. 2. Діни ағымдардың идеологиясына тосқауыл қою. Бұл да қоғамды алаңдатқан өзекті мәселе. Тек уағызбен ғана шектеліп қалмай, ҚМДБ-ға қарасты 21 сайтымызды да бәсекеге қабілетті етуге ұмтылыс бар. Бүгінде діни басылымдарымыздың тұрақты оқырмандары қалыптасты. Имамдар жаза басып, адасқан ағымдарға ілескен жастармен сағаттап сұхбат құрады. Бәріміз ет пен сүйектен жаратылған пендеміз ғой. Жүректері жібіп, адасқанын мойындаған адамдар қатарымызға қосылып жатқаны көңілге медеу. Тек тынбай тірлік ету керек. Сонда ғана нәтиже болатынын байқап отырмыз. 3. Қайырымдылық. Ата-ананың үміт-арманы баласымен бірге жасайды. Сол себепті олардың бар тілеуі перзенттерінің үстінде. Ең қастерлі тілектері: «Бала-шағаның алдында дүние салып, солардан топырақ бұйырса», – дейді. Осындай атаананы сыйлау сәби шағыңда өзіңді олар қалай бағып-қақса, қартайғанда оларды да солай алақанға салып аялап, күту қандай ғанибет! Қазақ: «Төріңнен қарт кетпесін» деп тілеген халық. Қарттың бүгілген беліне сүйеу болу, үлкенді сыйлап, құрметтеу – ата-бабадан келе жатқан салтымыз. Пайғамбар (с.ғ.с.): «Қариялардың қасында береке бар», – деген. Жетім мен жесірге, мүгедек пен қарттарға, жалпы қамкөңіл жандарға мешіт тарапынан қайырымдылық шаралары жиі ұйымдастырылып келеді.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Жауапкершілік жүгі һәм ізгі жобалар Уақыт талабы имамдарға зор жауапкершілік жүктейді. Діндар білікті, ділмәр, алғыр болуы қажет. Осы бағытта «ХХІ ғасыр имамы» жобасы аясында көрші елдердің Діни басқармаларымен, ғалымдар арасында тәжірибе алмасулар жүзеге асуда. Енді білім сайыстарын өткізу ойымызда бар. ХХІ ғасыр – ақпараттың дамыған дәуірі. Ислам жақсылық жолында пенденің заманмен бірге дамып, өркендеп отыруын қалайды. Ақпарат кеңістігін қамту мақсатында бәсекеге қабілетті сайт, газет-журнал ашып қана қоймай, Орталық Азия Діни басқармаларының бастамасымен «Ислам кинолары мен мультфильмдерінің фестивалін» ұйымдастыруымыз ұрпақ тәрбиесі үшін ұтымды болмақ. Адамды ізгілікке үндейтін телетуындылардың берері мол. Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы Әбу Ханифа атындағы ғылыми-зерттеу Ислам орталығын ашуды жоспарлап, бүгінде білікті мамандарымыз осы орталықтың жұмыс жүйесін жіті зерттеуде. Ғылыми орда Ислам білімі мен ғылымын дамыту бағытында құнды дүниелер мен жазбаларды аударып, жаңа кітаптарды шығаруды көздейді. «Байлық – байлық емес, бірлік – байлық» Алла Тағаланың жер бетіндегі барша адам баласын әртүрлі ұлттарға бөліп, жаратуы – Жаратушы Иеміздің шексіз даналығы. Қасиетті Құранда: «...Бір-бірлеріңді танып-білулерің үшін сендерді халықтар мен рулар етіп жараттық, – деп баяндалған.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Құдайға шүкір, еліміз тұрақты даму үстінде. Сайын даланы мекендеген сан алуан ұлт пен ұлыстың өкілі тату-тәтті ғұмыр кешіп келеді. Осының бәрі халқымызға берген Алланың сыйы, өлшеусіз рахымы десек, егеменді елді жарқын болашаққа бастаған ел басшысын тағайындап беруі, Жаратушы Иеміздің тағы бір үлкен нығметі. Халқымыз Тәуелсіздікті тойлап, оны мәңгілік етуді ойлап жүрген жоралы жұрт екенін әлем мойындады. Ендеше, Елбасы айтқандай, баршамыз Тәуелсіздігімізді сәт сайын қорғауымыз қажет. Дін қайраткерлерінің басын қосып, барша халықты діни татулық пен тұрақтылыққа үндеген еңселі Елордамыз – Астана рухани келісімнің ордасы екенін еліміздің әрбір азаматы мақтанышпен айтады. Бір шаңырақ астында, бір атаның баласындай, тату өмір сүріп келе жатқан 100-ден астам ұлт өкілдері Қазақстанның қарыштап дамуына үлкен үлес қосуда. Ата Заңымызда айқындап жазылғандай, азаматтардың діни сеніміне еркіндік берілген. Бұл – бейбіт жолды басты бағдар еткен еліміздің тұрақтылығы мен тұтастығының үздік үлгісі. Халқымыздың кең пейілі, қонақжай, бауырмал, дархан мінезі кең байтақ даламызда бейбітшіліктің салтанат құруына негіз болды. Ұйымшылдыққа ұмтылған ұлтымыз бақыттың бастауы – бірлік деп білген. Қаблиса жыраудың толғауынан алар тағылым мол. – Бақыт, қайда барасың? – Көршімен болған бірлігі,
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Тағат, ғибадат тірлігі, Ұйымшыл елге барамын. Достық пен ынтымақтың орталығы саналған Қазақстан ұлтаралық қарым-қатынас бағытында көш бастап келеді. Халқымызда: «Байлық – байлық емес, бірлік – байлық», – деген нақыл сөз бар. Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы халықты имандылыққа үндеп қана қоймай, адамдарды ауызбіршілікке шақыруда. Елдің тыныштығы мен тұрақтылығын сақтауда дін өкілдеріне де үлкен жауапкершілік жүктейді. Мешіт имамдары жұма уағыздарында бірлігі жарасқан елге Алланың назары түсетінін айтып, халықты қанаттандырып отырады. Өйткені, діннің мақсаты – ізгілік. Ислам діні мемлекетте, қоғамда тыныштық, әділдік болуын көздейді. Адамды соған тәрбиелейді. Еліміздегі барлық мешіттер мен медреселер бейбітшілік пен бірлікті нығайту жолында қызмет етіп келеді. Ұйымшылдыққа ұйытқан ізгі істер алдағы уақытта да нәтижелі болатынына сенемін. Ахмет Байтұрсынұлы бабамыз: «Қазіргі заман – өткен заманның баласы, болашақ заманның атасы», – деген. Қасиетті Отанымыз – Қазақстан халқының бүгінгі бірлігі мен татулығы – болашақ заман үшін үлгі-өнеге, өсиет болып қала бермек. Алла Тағала халқымыздың бірлігі мен берекесін, ауызбіршілігін арттырғай. Тәуелсіздігімізді мәңгілік етіп, болашаққа басқан қадамымызды берекелі еткей! Тілегіміз қабыл, мұратымыз асыл болғай! Әумин!
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Әбсаттар қажы Дербісәлі, филология ғылымдарының докторы, профессор, арабтанушы ғалым. Қазақстандағы дәстүрлі ислам: ерекшеліктері мен құндылықтары Дін – кез келген жеке адам, қоғам, ұлт өміріндегі ең маңызды фактор. Дін, сенім болмаса, үлгілі мәдениет кұру да мүмкін емес. Тарихта дінге немқұрайды қараған мемлекеттер қанша алып болса да, ұзақ салтанат құра алмаған. Ал бүкіл адамзат тарихында Ислам дінінің алар орны ерекше. Оның ғылым мен білім, мәдениет пен өркениеттің сарқылмас кәусар бұлағы екендігін әлем әлдеқашан мойындаған. Мың жылдан астам уақыттан бері ата-бабаларымыз осы ислам дінін ұстанып, жоғары бағалап келеді. Ислам – адам баласына айналадағы жандыжансыз барлық жаратылысқа қамқорлықпен, жанашырлықпен қарап, оларды заңды жолдармен және белгіленген мөлшерде пайдалануды әмір ететін дін. Демек, ол тек адамдар арасындағы емес, бүкіл жаратылыс арасындағы ғажайып үйлесімділік пен үндестік негізінде құрылған. Адамзаттың қазіргі биігінен көз салсақ, тарих көшінің бет алысын түзеп, әлемге ұлы өзгеріс енгізген ірі құбылыстардың бірі – Ислам діні екенін көреміз. Бақытқа бастаймыз деген талай идеологиялар тоқырауға ұшырап жатқанда, Ислам діні жаңа ізденістерге жол ашып, жыл өткен сайын әлемді
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы баурап бара жатқаны баршамызға аян. Өйткені асыл дініміз адам баласын үнемі тазалыққа, адалдыққа шақырады, дүниедегі бүкіл жаратылыстарға әділетті болуға үндейді. Аллаһ Тағаланың алғашқы бұйрығы «Оқы!» болды. Сондықтан мұсылман жамағаты Құран Кәрімге үңілумен қатар мына алып ғалам кітабын да қоса зерделеуге кірісті. Ұлы шебердің құдіретіне саналы түрде бас июдің артықшылықтарын бүкіл адамзатқа түсіндірді. Қасиетті Құрандағы «Білетіндер мен білмейтіндер тең бе?» («Зүмәр» сүресі, 9-аят); «Бұлардың ішіндегі ғылымға бойлағандарға зор сый береміз» («Ниса» сүресі, 162-аят); «Сондай-ақ құлдарынан (ең алдымен) ғалымдар Аллаһтан қорқады» («Фатыр» сүресі, 28аят) деген аяттарды, сондай-ақ «Тал бесіктен жер бесікке дейін білім іздеңдер» (Әл-Ажлуни) деген секілді хадистерді көкейге түйген мұсылмандар ілім үйренуге талпынды. Сондықтан болар, мұсылмандар тәпсір, қирағат, фиқһ, кәлам, хадис секілді ислами білімдерді дамытқан. Сондай-ақ ислами ілімдермен қатар медицина, математика, астрономия, химия, философия, тарих, география секілді жаратылыс пәндерін де дамытты. Әсіресе, халифа Харұн Рашид пен Мәмун кезеңдерінде мұсылмандар білім дегенде алдарына жан салмаған. Әр салада әлем мойындаған озық ғұламалар жетілген. Айталық, медицинада – Әбу Бәкір әр-Рази, Ибн Сина; математикада – әл-Хорезми, Ибн Жәмшид, әл-Бируни; химияда – Жәбир ибн Хайян, әл-Мақсиди; пәлсапада – Әбу Насыр әл-Фараби, Әл-Кииди; астрономияда – әл-
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Баттани, Али Кушшы; тарихта – әл-Масуди, атТабари, Ибн Халдун; географияда – Ибн Батута, Ибн Хаукал т.б. Ата-бабаларымыз да сан ғасыр бойы Ислам дінінің осы және өзге де құндылықтарын өмірмен біте қайнастыра ұстанып, бір атаның баласындай, бір қолдың саласындай ауызбіршілікпен бейбіт өмір сүріп келді. Діни дүрдараздық деген ұғым қазақ даласында күні кешеге дейін болып көрген емес. Бар қазақ бір дінді, бір мәзһабты, бір ақиданы ұстанып келді. Намаз оқыса да, Құран оқып, бет сипаса да, тәспі тартып, дұға етсе де ешкім бір-біріне: «мынауың не, сен қателесіп отырсың, адасып жүрсің» деп білгішсінгендер атымен болған жоқ. Үлкендер жасы кішілерді мәңгілік тозбайтын мұсылмандық құндылықтарға тәрбиелеп отырды. Әке ұлын, шеше қызын имандылыққа, көркем мінезділікке, адамның қадірін білуге баулыды. Шариғат ілімінен терең хабары жоқ адамдар өзі білмейтін дін ісіне орынсыз араласқан жоқ. Әркім дінді білетін имам-молдалардың айтқанын заң деп білді. Құранды қастерледі. Намаз оқитын адамды сыйлады. Осылайша, мамыражай отырған кезде тарихтың қараңғы парақтары ашылып, Кеңес өкіметі орнады. Нәтижесінде дінге шектеу қойылды. Мешіттер қиратылып, Аллаһтың атын айтқан адам қатаң жазаланатын болды. Халық діни құндылықтарға қатты шөліркеген замандар келді. Бірақ ең бастысы, қазақ халқы қанша қиналса да, қанша тепкітеперіш көрсе де, еш уақытта жүрегіндегі иманыннан айрылған жоқ. Осыған өз басым кәміл сенемін.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Кеңес өкіметі тарқаған соң, оның құрамында болған мемлекеттердің әрқайсысы өз елдерінің діни мәселелерін шеше бастады. Әсіресе, тарихи тамырлары Исламмен астарласып жатқан жұрттар өз салт-дәстүрлері, ұлттық өнерлерімен бірге адам рухының негізгі қуаты саналатын дініне де көбірек көңіл бөлді. Ұлтаралық, дінаралық қақтығыстардың орын алмауы үшін әркімнің сенімі мен арожданына бостандық берілді. Алайда Кеңес Одағы кезінде пайда болған рухани бос кеңістік дәстүрлі емес кейбір діни көзқарастармен толыға бастағаны жасырын емес. Өйткені «Құдай жоқ» деген қоғамнан булығып шыққан халық, әсіресе, жастар өздерінің дінге арналған жүрек қоймаларын асығыс жағдайда толтыруға кірісті. Халықтың дағдылы түсінігіне жат діни көзқарастардың салдарынан конфессияаралық қақтығыстарға жол бермеу үшін бұрынғы Кеңес құрамындағы мемлекеттердің көпшілігі қоғамның рухани өмірін өз бетінше жібермей, белгілі бір жүйемен басқаруға тырысты. Сөйтіп, зайырлы мемлекеттердің өзінде Діни басқармалар, мүфтияттар, мүфтилер кеңестері құрылды. Ата-бабаларымыздың өмірлерімен біте қайнасып жатқан Ислам дінімен қайта қауышатынына қазақ елі де қуанды. Сөйтіп, діни сауат ашу, иман шарттарын қайта жаңғырту, жоғалған діни-рухани құндылықтардың орнын толтыру секілді «қалпына келтіру» жұмыстары шұғыл қолға алынды. Дегенмен еліміз егемендігін алып, өз тізгіні өз қолына тигенде, діндерге рұқсат берілуімен бірқатар проблемаларға да жол ашылғанын ешкім ә дегеннен
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы сезіне қойған жоқ. Мәселен, еркіндікті пайдаланып, діни сауатына қарамай, әркім дін жайлы пікір айта бастады. Дін саласының маманы болсын, болмасын, кез келген адам діни көзқарасын еркін білдіруге құқықты болды. Тіпті тек көзқарас білдірумен шектелмей, қарапайым халықты түрлі ағымдарға тартқандар да аз болмады. Бірте-бірте дінді емес, өз пікірлерін негізге алып сөз таластыру көбейді. Сондай-ақ ашық ақпараттық жүйедегі еркіндікті пайдаланған кейбір радикалды топтар Ислам дінін халық арасына теріс бағытта жая бастады. Олар мыңдаған жылдар бойы дінмен біте қайнасып келген кейбір ұлттық қазыналарды мансұқтап, түкке алғысыз етіп көрсетті. Ал шындығында, ұлттық құндылықтар Исламға жат емес еді. Сондықтан Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы мен оның қарауындағы бүкіл мешіттер ата-бабаларымыз ұстанып келген Ханафи мәзһабы мен Матуриди ақидасын басшылыққа алып, соған сай қызмет етеді. Бұл – ел бірлігі мен ынтымағын одан әрі күшейте түсуге қызмет ету деген сөз. Сондықтан да бұл мәзһаб арқылы ұлттың шариғатқа қайшы келмейтін салт-дәстүрлерін де одан әрі жалғастыруға тиісінше үлес қосу – діндарлар алдында тұрған міндеттің бірі. Осыған орай Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы 2009 жылы Ислам діні мен өркениетіне арналған «Ислам – ынтымақ пен бірлік діні», «Имам Ағзам Әбу Ханифаның туғанына 1350 жыл» атты халықаралық конференциялар өткізді. Оған алыс және жақын елдерден дінбасылары мен исламтанушы ғалымдар қатысып, келелі ой толғады.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Бұл алқалы жиындардың материалдары арнайы жинақ болып жарық көрді. Осы тұста тағы бір рет тарихқа шегініс жасайық. Ислам діні қазақ еліне VIII ғасырда келді. Бабаларымыз исламды ұлттық болмысына соншалықты жақын болғандықтан, жүрек қалауымен қабылдаған. Соның нәтижесінде қазақ сахарасына Ислам біржола орнығып, ежелгі Отырар-Фараб, Исфиджаб, Тараз өлкесінде мәдениет пен білімғылым бірте-бірте өркендей бастады. Медреселер мен мешіттер бой көтерді. Оның қабырғасынан Ислам әлеміне танымал талай ғұламалар шықты. Мысалы, біз қазір Фарабтан шыққан 30-дан астам Фарабилерді, 50-ге жуық Таразилер, 40-тан астам Исфиджаби, Сығанақи, Иассауи, Түркістани, Женди секілді бірқатар даналарды білеміз. Әрине, орта ғасырларда Мауараннаһр бір жұрт, бір ел еді. Бұхара мен Самарқанд, Ташкент пен Марғұланда қаншама ұландарымыз дәріс алды, халқына, асыл дініне беріле қызмет етті. Олардың тағы бір тобы білім іздеп Шамға, Бағдад пен Мысырға сапар шекті. Сонда күн кешіп, өшпес шығармаларын туындатты. Сондықтан олар Ислам мәдениеті мен ғылымының – ұлы өркениетінің үздік өкілдері саналады. Дәстүрлі Ислам дегенде, әрісі ардақты Пайғамбарымыз (с.а.с.), берісі осы ғұламалар салып кеткен сара жолды еске алсақ керек. Бүгінде әлем халқының төрттен бірі мұсылман болса, солардың жартысына жуығы осы мәзһабта. Бір мәзһабта болудың артықшылығы – халықтың біртұтастығын сақтайды, ынтымағы мен бірлігін күшейтеді. Орта Азия мен Қазақстанда
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы қанша ғасырлардан бері діни алауыздықтың болмай, ұрыс-керіс, дау-жанжалдан іргесін аулақ ұстауының да бірден-бір сыры осында. Өйткені құлшылық амалдарының бір болуы жат пиғылдың тууына да, соны себеп етіп, бөлінуіне де жол бермейді. Ханафи мәзһабы өзге діни мектептермен салыстырғанда көп жеңілдік беретіндігімен әрі демократиялылығымен де ерекшеленеді. Біздің жартылай көшпенді халқымыздың бұл мәзһабты қабылдауының тағы бір себебі – өз дүниетанымы, болмысына оның тонның ішкі бауындай жақындығында. Ханафи мазһабы бойынша кімде-кім Аллаһтың бірлігі мен хазреті Мұхаммед (с.а.с.) Пайғамбарымыздың хақтығын тілімен айтып, жүрегімен бекітсе, сол – мұсылман. Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы Ханафи мәзһабын ұстануға бүкіл елді жұмылдыруға тырысуының себебі осы. Ендеше, елдегі діни алауыздықты болдырмай, жұрттың ынтымағын одан әрі күшейте беру үшін мемлекет тарапынан да осы мәзһабты қолдау қажет екені даусыз. «Бірлік деген сөз – біздің ата-бабаларымыздан қалған өте ұлы, терең мағыналы ұғым. Біз тәуелсіздігіміздің 20 жылдығы ішінде бірліктің арқасында іргелі ел болдық» деді Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев Қазақстан халқының бірлігі мерекесінде сөйлеген сөзінде. Сондай-ақ, Елбасы «Бірлігі бар ел озар, бірлігі жоқ ел тозар» деген аталы сөзді жөні айтады. Расында да, қазақ халқы атам заманнан бері бірлікке, тұтастыкқа, бауырмалдыққа ерекше ден қойып келеді. Бірлік – біздің елдігіміз бен азаттығымыздың ақ туы. Қандай заман болсын, қазақ халқы бір жағадан
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы бас, бір жеңнен қол шығаруға дайын тұрған. Осы қасиетімізді ешқашан жоғалтып алмауымыз қажет. Біз қандай жағдайда болсын, алға ұмтылып, мемлекеттік идеяның төңірегіне топтасып, жылдар бойы тарихтың сынағынан сүрінбей өткен Ата заңымыз бен басқа да заңдарымызға құрметпен қарап, өмір сүргеніміз абзал. Біздің мақсатымыз – радикалды идеяларға зейін қоймау, өйткені бұл – біздің жүретін жолымыз емес. Ислам – ізгілік пен бейбітшілік діні. Бұл Құранда да анық көрініс тапқан. Исламның мағынасының өзі кез келген адамға жақсылық пен бейбітшілік тілеу дегенді білдіреді. Ислам дінінің бірлік пен татулыққа, бейбітшілік пен бауырмалдыққа үндейтінін оның тек бір ру, тайпа, халық не елдің ғана діні емес, керісінше, Жаратқанның барша адамдарға бір-бірімен бауырласуы, достасуы, бірігуі үшін жіберген діні деген ұғымнан да анық көрінеді. Ендеше, осындай асыл дінді атам заманнан бері ұстанып келе жатқан қазақ халқы өзінің ізгілігінен, қайырымдылығынан, татулығынан, сабырлылығынан ешқашан да айнымауы қажет. Бүгінгі күні елімізде Ислам діні дамып, өркендеп, өсу жолында. Мұны өз еліміз тұрмақ сырт көз сыншыларымыз да танып-біліп, мойындап отыр. Мұнда дініміздің қамқоры, әрі сүйеніші Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың рөлі өлшеусіз. Былтыр ғана оның тікелей тапсырмасымен Ислам мәдениеті мен білімін қолдау қоры құрылып, ел мұсылмандары үшін сұраныстағы көптеген діни кітаптар мен кітапшалар мол таралыммен шығарылып, мешіттер арқылы жамағатқа тегін таратылу
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы үстінде. Қордың алдағы жоспарында қажетті діни кітаптар, оқулықтар шығарумен қатар қазақ топырағындағы Ислам ғұламаларының еңбектерін шетелдік мұрағаттардан тауып, зерттеп, зерделеп, тәржімалап, араға қаншама ғасырлар салып, халқымен қайта қауыштыру міндеті тұр. Діни басқарманың ұсынуы, Елбасымыз Н.Назарбаевтың тікелей қолдауымен соңғы жылдары дініміздің ең ұлық мерекесі – Құрбан айт еліміз бойынша демалыс күні болып жарияланды. Бұл да дәстүрлі Ислам дінін өркен жайдыруға қосылған үлес деп білемін. Сондай-ақ 2011 жылы маусым айында Астанада өткен Бүкіләлемдік Ислам экономикалық форумында Елбасымыз бүгінгі Ислам әлемінің ахуалына жанашырлықпен қарап, былай дегені есімізде: «Әлем тұрғындарының бестен бір бөлігін құрайтын мұсылман әлемі өзінің экономика саласындағы әлеуетіне мүлдем сай келмейді. Мысалы, үлкен сегіздіктің ішінде мұсылман елдерінен бірде-бір ел жоқ. Бұл – Ислам экономикасының әлемдік ауқымдағы нақты салмағының айқын көрінісі. Үздік жоғары оқу орындарының алғашқы жүздігінде қанша Ислам мемлекеттерінің университеттері бар? Ислам дүниесінің ішінен соңғы жиырма жылда жаратылыстану және техника ғылымдары саласы бойынша Нобель сыйлығының қанша иегері шықты? Ислам әлемінің қанша жаһандық технологиялық инновация өмірге жол ашты? Біз бұл сауалдарды алдымен өзімізге қойып, таяу болашақта лайықты жауабын беруіміз қажет деп санаймын». Сондайақ Нұрсұлтан Әбішұлы: «Ислам діні лаңкестікті
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы лағнеттейтінін бәріміз білеміз. Тек білеміз деу жеткіліксіз деп ойлаймын. Ата дініміз лаңкестік тұрмақ, кез келген зорлық-зомбылыққа жол беруді жөн көрмейді. Сондықтан өз ішімізден шыққан дін атын жамылып, лаңкестік жасаушы қандайда бір ұйымдар мен жекелеген топтардың бейбастақ әрекеттеріне тойтарыс беруге тиіспіз» деген ойын ортаға салды. Иә, осы олқылықтарды оң шешу үшін де дәстүрлі Ислам дінінің нығая түсуі тиіс. Мұсылмандар жік-жікке бөлініп, әрі-сәрі болып жатса, ондай биік мұраттарға қол жеткізу мүмкін емес. Ал елімізде дәстүрлі Ислам діні қанат жаяр болса, елдің экономикасы да, әлеуметтік тұрмыс-тіршілігі де, білім-ғылым саласы да, адамдар арасындағы қарым-қатынас та қарқындап дамитыны шындық. Өйткені Ислам діні сыртқы тазалықпен қатар ішкі рухани тазалыққа да шақыратындықтан, мұсылмандар жүрек тазалығына да қатты көңіл бөледі. Сол себепті өтірік, өсек, біреуді біреумен шағыстыру, балағат сөз, күндеу, қызғаныш секілді жексұрын қылықтардан бойды аулақ ұстайды. Әрдайым азды қанағат тұтып, ешкімнің ала жібін аттамауға тырысады. Ислам діні қоғамда жауапкершілік деген ұғымның маңызын ұқтырды. Хадисте: «Патша мемлекетке жауапты. Отағасы отбасына жауапты. Малшы малына жауапты. Әйелі отағасының мүлкіне жауапты. Әркім қарамағындағыларға жауапты» (Бұхари, Жұма, 11) делінгендіктен, әр мұсылман өз ісіне үлкен жауапкершілікпен қарады. Әбу Бәкір (р.а.) халифа тағайындалғанда, жауапкершіліктің зіл батпан ауырлығын сезіп:
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы «Уаллаһи, осыншалықты жауапкершілік жүктелген адам болып жаратылғаннан гөрі түйе жейтін жантақ болсамшы?!» деп әрдайым терең күйзелісте жүргені белгілі. Ал ел басқарған кезінде халифа Омардың (р.а.) «Егер Евфрат өзенінің жағасында бір түйе жоғалса немесе өздігінен суға батып өлсе, Аллаһ оның да есебін менен сұрай ма деп қорқам»; «Ең жақсы адам – маған кемшіліктерімді айтқан адам» деген мазмұны терең сөздер айтқаны мәлім. Бұл – Исламда жауапкершіліктің маңызы қаншалықты жоғары екендігіне дәлел. Дәстүрлі Ислам діні сондайақ түрлі азғындықтарды ауыздап, қоғамда ізгіліктің үстемдік құруын қамтамасыз етеді. Исламға дейінгі араб қоғамының «қараңғылық дәуір» деп аталғаны тарихтан белгілі. Небәрі 23 жыл ішінде араққұмарлық, нәпсіқұмарлық, зинақорлық, әділетсіздік, қатігездік, қыз баланы тірідей топыраққа көму секілді көптеген қоғамдық індеттер түп-тамырымен жойылды. «Жәннат – аналардың табанының астында» (Нәсаи, Жиһад, 6) дейтіндей ананың, қыз баланың құрметі өсті. «Ұят – иманнан» (Бұхари, «Иман») делініп, ибалылық пен ұяттылық артты. «Көршісі аш кезде өзі тоқ жатқан адам бізден емес» (Хаким, II, 15) делініп, мұсылмандардың бір-біріне деген жанашырлығы молайды. «Өзеннен дәрет алсаң да, суды ысырап етуге болмайды» (Ибн Әби Шайба (713) Әбу Дарда) деген сыны биік, сыры терең ұстанымдар жолға қойылды. Дәстүрлі дінімізді дамытсақ, бұған қол жеткізуімізге болады.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Қорыта келгенде, Ислам діні – адамзат ойлап тапқан ешбір жүйемен салыстыруға келмейтін, жанжақты толысқан иләһи жүйе! Кемел мәдени феномен! Гуманизм мен бейбітшілікті жақтайтын татулық діні! Өнерді қолдаған, ақыл-ойды кемеліне келтірген, ғылымды дамытқан ұлы дін! Дәстүрлі Ислам діні – әрісі Пайғамбарымыздың, берісі Әбу Насыр әл-Фараби, Қожа Ахмет Иассауи, Сүлеймен Бақырғани, Сұлтан аз-Захир Бейбарыс, Хафиз ад-Дин Кердери, Мұхаммед Хайдар Дулати, Хасан Әли Жалайыри секілді ата-бабаларымыздың, бәрінен бұрын ұлы Аллаһ Тағаланың асыл аманаты, ертеңгі нұрлы болашағымыздың үміті, баянды бақытымыздың кепілі. Бүгінгі ұрпаққа дейін келіп жеткен осы қасиетті аманатты көздің қарашығындай қорғау, рухани құндылықтарымызды дәріптеу – қазіргі әрбір иісі мұсылман баласының қасиетті борышы. Бұл борыш біздің қоғамда жүрегі Аллаһ деп соққан, «Мұхаммед үмбеті» деген атқа лайық азаматтар қатары көбейген сайын өз деңгейінде атқарыла берері сөзсіз. Сөз соңында, бір ұсынысымды да айта кетейін. Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы ғылымизерттеу орталығын ашқалы отыр. Мемлекет тарапынан осы ғылыми орталық толықтай қаржыландырылса деген ойдамыз. Бұл орталықта халқымыздың ғасырлар бойы ұстанып отырған мәзһабымыз бен имам Ағзамның өзі жайлы, имам Матуриди ақидасы жайлы зерттеу жұмыстары жүргізіліп, құнды еңбектер жарық
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы көретін болады. Сондай-ақ осы қазақ топырағынан шыққан Орталық Азияға танымал дін ғұламаларының еңбектерін халықпен қауыштыруымыз керек. Хусам ад-Дин ас-Сығнақи, Қауам ад-Дин әл-Итқани әл-Фараби, Хибатулла ат-Таразилер, сол секілді Женди, Кердерилер бәрі де көрнекті Ислам ғұламалары болған. Олардың бірталай қолжазбаларын елге алып келдім. Енді оларды қазақ тіліне аударып, елге тарату кезек күттірмейтін іс болып отыр. Оларды қарапайым халықтың қолына жеткізсек, онда шетелдерден келіп, өз идеологияларын тықпыштап отырған келімсек ағымдардың әсері жойылатын болады. Қазіргі радикалды топтардың әсерінен кұтылу тәсілінің бірі осындай ағартушылық жол деп білеміз. Жаратушы Иеміз халқымызды бірлік-ынтымағынан ажыратпасын! Әумин! «Айқын», 18 тамыз 2011
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Равиль Гайнутдин, шейх, Муфтий Российской Федерации Донесение истинных исламских ценностей – важнейший путь профилактики экстремизма Бисмиллахир рахманир рахим! Во имя Аллаха милостивого, милосердного! Мне как религиозному деятелю неоднократно приходилось высказываться по проблеме экстремизма, попыток связать его с Исламом. И, готовясь к сегодняшней конференции, я ещё раз обратился к собственным выступлениям и к официальным документам Совета муфтиев России по этому вопросу. Главное внимание в них я уделял обоснованию, доказательству единственного тезиса – Ислам не является первопричиной, источником экстремизма и терроризма. Такой акцент был вынужденным ответом на многочисленные публикации в средствах массовой информации, выступления отдельных политических и общественных деятелей, которые, говоря об экстремизме и терроризме, прямо связывали эти действия с учением ислама. Так продолжалось, к сожалению, в течение многих лет. И нам, мусульманским деятелям, приходилось защищать учение своей религии от несправедливых утверждений, доказывать, что Ислам категорически отвергает агрессию и террор, не только не призывает своих последователей к экстремизму
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы и терроризму, но и осуждает эти явления. Не могу утверждать, что подобные обвинения учений ислама остались в прошлом. Достаточно лишь отметить, что и в наши дни отдельные правоохранительные органы продолжают искать крамолу в трудах таких признанных мусульманских богословов, как Саид Нурси, там, где её не было и нет. И не единичны случаи, когда после теракта, после совершённого где-то преступления преследуют и задерживают мусульман, никоим образом к этому событию не причастных. Но, благодарение Аллаху, времена начинают меняться. Достаточно отметить, что глава нашего государства Владимир Владимирович Путин, авторитетные политические, научные и общественные деятели признали, что Ислам, как и другие традиционные для России религии, не призывает верующих к насильственным действиям, направленным против основ государства и мирных, ни в чем не повинных граждан. Преступления и террористические акты совершаются также представителями других религий, и из-за их действий не должны быть предъявлены обвинения всей религии и на её последователям! «Миллионы российских граждан, исповедующих Ислам, имеют право чувствовать себя органичной частью исламского мира. Развитие отношений с исламским миром является одним из приоритетов внешней политики России», – эти слова принадлежат президенту Владимиру Путину. «По нашему глубокому убеждению, деление мира по конфессионально-
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы му, цивилизационному принципу гораздо опаснее, чем прежнее деление по идеологическим принципам», – утверждает президент. На протяжении нескольких последних веков наблюдается отставание исламского мира в сфере науки, технологии и, следовательно, экономики, результатами чего становятся кризис, а также многие другие отрицательные явления, что ведет к ослаблению исламских стран. Распад колониальной системы лишь усугубил данную ситуацию. Одним из последствий вышеупомянутого кризиса стали расслоение общества в исламских странах, неприятие народными массами своих правителей и элиты, а также империализма. Из данной картины, представленной в общих чертах, становится ясно, что возникновение экстремизма – это как бы следствие, а не причина, поскольку социальная несправедливость, нищета народных масс в регионах, а не принадлежность к религии порождают реакцию, ставшую основой терроризма. Существует мнение о том, что национализм, расизм и откровенный фашизм в сегодняшнем обществе развиваются активнее, чем другие социальные течения. Всё более демонстративный характер, по наблюдениям экспертов, приобретает насилие организованных скинхедских группировок. Уважаемые участники конференции! В нашем обществе постепенно начинает формироваться убежденне в том, что действия от-
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы дельных лиц и групп нельзя приписывать религии, её учению. И признание этих истин нашим обществом даёт мне возможность сегодня поговорить о профилактике экстремизма, в том числе – использующего Ислам в качестве самооправдания, что противоречит нашему учению, заветам Священного Корана. С одной стороны, я говорю о том, что Ислам не имеет отношения к экстремизму, а, с другой – об экстремизме, «окрашенном в цвета ислама». Противоречня здесь нет потому, что в первом случае речь идёт об учении ислама, не требующем от верующего противостояния изменениям, происходящим в обществе по воле Всевышнего Аллаха, приветствующем мусульманина, сохраняющего верность своей религии, живущего и действующего в соответствии с требованиями эпохи. Именно на это направлены заветы Всевышнего Аллаха и Его Посланника (да благословит его Аллах и приветствует) мусульманам, закрепленные в Священном Коране и хадисах Пророка нашего Мухаммада (да благословит его Аллах и приветствует). Во втором случае речь идёт о верующих, их личном отношении к изменениям, происходящим в жизни общества и отдельных людей. И мы должны признать тот факт, что среди российских мусульман встречаются люди, отрицательно относящиеся к сегодняшней действительности. Они считают себя борцами за «истинный» ислам и готовы обвинять в неверии не только после-
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы дователей других религий, верующих в Единого Бога, но и своих единоверцев, не разделяющих их взглядов. Из таких людей и состоят экстремистские группировки. Много ли таких мусульман в нашей среде? Совсем немного. Но проблема заключается в том, что именно они формируют неверное представление об Исламе и мусульманах у последователей других религий, наносят колоссальный вред гражданскому миру и согласию в обществе, вносят смуту в ряды мусульманской общины. По точному выражению Генерального секретаря Организации Исламской Конференции Экмаледдина Ихсаноглу, «Ислам стал заложником кучки экстремистов и террористов». Важность своих задач мы видим в том, чтобы изменить сложившиеся и усердно создаваемые стереотипы об Исламе, прекратить вынесение информации об «исламистах» в броские заголовки и репортажи СМИ, информировать наших сограждан об истинном учении ислама и правде о последователях нашей миролюбивой религии. Время показало, что административные меры не дают желаемого эффекта в борьбе с экстремизмом и, тем более, в его профилактике. И перед нами теперь стоит следующая задача: добиться такого положения, когда ряды прикрывающихся религиозным флагом экстремистов не только не будут расширяться, но и постепенно сойдут «на нет». Что же мы можем противопоставить предрасположенным к экстремизму мусульманам?
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Уважаемые участники конференции! Поскольку истоки религиозного экстремизма – это незнание учения религии, то, повторяю, самым эффективным способом преодоления и профилактики этого явления должно стать просвещение верующих. Что же касается учения ислама, то в нём заложен огромный потенциал, который можно охарактеризовать одним понятием. И понятие это – «умеренность» (по-арабски – «аль васатыйя»). Хочу обратить ваше внимание на то, что об умеренности Ислама люди заговорили не в связи с событиями 11 сентября 2001 года в Нью-Йорке. Ведущие мусульманские богословы начали изучать, говорить и писать об этой черте ислама задолго до трагических событий, задолго до того, как на Западе, а потом и в России Ислам прочно связали с экстремизмом и терроризмом, появился модный термин “исламский экстремизм». В некоторых мусульманских странах умеренность или идеология «срединного пути» была взята в качестве социальной доктрины ислама. В апреле 2006 года в Кувейте прошла Всемирная конференция мусульманских богословов, обсудившая вопрос об изучении и распространении идеологии умеренности в Исламе. Очередная такая конференция закончилась неделю назад. Изучением и распространением умеренного ислама, формированием умеренности в сознании и поведении верующих занимается Совет муфтиев России. В 2006 году мы провели в Москве международную конференцию, посвящённую данному
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы вопросу. Первые результаты нашей встречи были опубликованы в нашей газете «Ислам минбере» в виде девяти проповедей. Подготовлен также ряд проповедей и наставлений по этой теме. Согласно учению нашего Пророка, «Ислам – религия срединности, умеренности и не приемлет крайностей». Многоуважаемые участники конференции! Утверждённый нами регламент не даёт мне возможности развёрнуто представить вам понятие умеренности во всех аспектах учения ислама. Поэтому я ограничусь изложением положений Корана и хадисов, принципиально важных для профилактики экстремизма. 1. По Исламу, с религией связаны буквально все стороны жизнедеятельности человека. Всевышний Аллах любит Своё творение – человека, знает его силу и слабости и «возлагает на душу только то, что она может» (23: 64). Общеизвестен хадис Пророка (да благословит его Аллах и приветствует), сказавшего: «Облегчайте людям жизнь, а не затрудняйте, возвещайте им благое, а не отталкивайте их от себя». 2. В Исламе действует следующий принцип: «Нет принуждения в религии» (2:256). Этим принципом нельзя руководствоваться, не будучи умеренным, не отказавшись от любых насильственных действий по отношению к другим из-за вопросов веры.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Уважаемые участники конференции! Недавно мы с вами, как и все россияне, узнали о раскрытии заговора, готовящегося террористического акта против губернатора Санкт-Петербурга Валентины Ивановны Матвиенко. И насколько же сильной была негативная реакция мусульман, когда задержанный участник подготовки теракта в итоге оказался якобы недавно принявшим ислам! Средства массовой информации и здесь постарались! В подоплеке этой информации преподносится, что на преступление его подтолкнул переход в ислам! Неоднократные призывы государственных деятелей, политиков, специалистов и аналитиков по формированию общественного мнения – не называть национальность преступника, чтобы не обострять отношения с соседними народами, не называть принадлежность к той или иной религии, чтобы не вызвать межконфессиональную конфронтацию, не были услышаны. Возникает следующий вопрос: а не пора ли принять закон на запрет информирования о национальной и конфессиональной принадлежности нарушителей закона? Может быть, действительно, следует придать силу закона этим столь важным моментам в деле сохранения единства российского общества, нашей России? Журналистам, работннкам СМИ следует непременно уяснить – ни в коем случае нельзя присваивать террористам и самоубийцам-смертникам священные для мусульман звания: такие, как «шахид», «шахидка», а называть их теми, кем они яв-
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы ляются: террористами и самоубийцами. Это очень важно – нельзя делать их примером для подражания, соблазняя подростков, которые попадают в сети лжеучения проповедников. Ситуация, связанная с угрозой жизни губернатора Санкт-Петербурга Валентины Матвиенко, возникла в том числе как результат утраты контроля над религиозным просветительским процессом, фактически отданным заезжим проповедникам, посвоему трактовавшим священные обязанности мусульманина, – и это обстоятельство, наряду с отсутствием в регионе авторитетного мусульманского духовного лидера, чуть не стало причиной большой трагедии. Я запланировал на 14 июня провести в Москве совещание с участием мусульманских и общественных организаций Санкт-Петербурга по вопросу восстановления просветительской работы в Санкт-Петербурге и области для преодоления подобных ситуаций в будущем. Ещё раз повторю: для того, чтобы в России не появлялись учителя, несущие чуждые знания, вредную идеологию, и миссионеры, вовлекающие в свои сети непросвещённых граждан, не знающих истинного учения своей религии, нам необходимо серьезно задуматься о нашей молодёжи, о просвещении и воспитании поколения, которому мы передадим нашу Россию. Для этого необходимо не запрещать строительство мечетей, а наоборот, помогать в их строительстве, создавать условия для того, чтобы там служили имамы, получившие образование в ислам-
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы ских учебных заведениях, проповедовали люди, любящие свою страну, которые несли бы прихожанам слова о мире и согласии в нашем общем доме. А это означает, что в России иеобходимо создавать и поддерживать религиозные образовательные учреждения и для мусульман, предоставлять эфирное время на телевидении и радио и мусульманским религиозным деятелям для просвещения широких слоев многонационального населения Великой России. На мой взгляд, наиболее надёжным фактором преодоления и профилактики экстремизма среди представителей ислама является учение ислама и основанное на нём просвещение мусульман. За годы Советской власти количество мечетей было сведено к минимуму, в течение 60 лет не действовало ни одно исламское духовное учебное заведение, вообще не издавалась религиозная литература. Несколько поколений советских мусульман выросли, не слыша живого слова имама, да и имамов, способных вести религиозное просвещение, было очень мало. Честь и хвала старшим поколениям российских мусульман, сохранившим для потомков свою многовековую религию, несмотря ни на что. Но сегодня некоторые дети и внуки этих мусульман, выросшие в условиях религиозной свободы, обвиняют других единоверцев, даже своих родителей в том, что они являются ненастоящими мусульманами, а то и неверующими. На чём же основывают свои претензии эти молодые люди? На якобы единственно правильном знании ими Ислама,
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы то есть, они апеллируют именно к учению религии. Но обладают ли они систематическими знаниями о становлении, сущности и истории нашей веры, проникают ли глубоко в учение Корана и хадисы? Прочитав несколько брошюр, написанных неизвестно кем, ссылаясь на увиденное вдали от России или услышанное от кого-то, экстремисты считают себя знатоками Ислама, навязывают своё понимание религии другим мусульманам. Всемирно известный мусульманский богослов современности Юсуф аль-Кардави особо отмечает, что экстремисты, не умея отличить главное в Исламе от второстепенного, заставляют своих единоверцев делать то, что им не положено, неправомерно увеличивают количество запретов для мусульман. Они объявляют кяфирами (неверными) тех, кто, в их представлении, не достиг совершенства веры. Доказательством же для них служат поступки, малозначащие с точки зрения ислама. Уважаемые участники конференции! Когда мы обсуждаем вопрос путей преодоления экстремизма, нам, мусульманским религиозным деятелям, нужно говорить и об объединении усилий мусульманских организаций с целью перестройки содержания исламского просвещения, создания учебников, различных пособий, показывающих умеренность ислама, поскольку нам приходится констатировать, что в мировых СМИ слово «террор» нередко встречается рядом со словом «ислам», а в свя-
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы зи с акциями террористов-смертников «мусульмане» приобрело явно негативный оттенок. Для выработки верных путей борьбы с терроризмом следует исходить из того, что виновен лишь тот, кто преступил закон. И наказан может быть лишь тот, кто виновен. Как многократно говорится в Священном Коране: «Никто не несет ответственности за чужие грехи» (6:164). Мы настаиваем на необходимости разъяснять не только мусульманам в мечетях, но и повсеместно о том,что Ислам и террор несовместимы, и в мусульманстве нет места террору, а акции террористовсамоубийц в Исламе считаются страшным преступлением. На наш взгляд, сегодня исторически необходимо определить и донести до всех тот факт, что джихад не является призывом к войне и террору. Священные для мусульман понятия не должны превращаться в термины для ярких заголовков. Для выработки стратегии борьбы с терроризмом важно понимать, что в отсталых странах, вне зависимости от того, мусульманские они или нет, существует разделение по идеологическому признаку, присутствуют внутренние столкновения и, одновременно, отрицательная реакция на империалистические страны. Терроризм не имеет национальной или конфессиональной принадлежности. Террор получил тенденцию к распространению после развала колониальной системы и ещё больше усугубился как протест против однополярного мира с развалом Со-
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы ветского Союза. Невозможно искоренить терроризм и экстремизм без решения ближневосточного конфликта между Израилем и Палестиной, который напрямую или косвенно отражается на всех мировых процессах. Пока будут продолжаться «демократизация» в Ираке и создание «свободной» страны по западным лекалам в Афганистане, пока однополярность мира будет вызывать протест, до тех пор явная несправедливость постиндустриального и секулярного общества, безапелляционная агрессивность и диктат будут приводить к тому, что молодые горячие люди будут браться за камни и за оружие, видя безысходность своей борьбы за справедливость. К сожалению, всё это в итоге приводит к экстремизму, гибели сотен и тысяч неповинных людей. Важно восстановить не только международное право, но и мировую этику. Перед лицом мировых событий возрастает значение религиозных и моральных ценностей, совокупности правил, ниспосланных нам Всевышним Создателем. Искоренить мировой экстремизм и терроризм невозможно без определения их действительных источников и причии, без преодоления расслоения общества, без просвещения и диалога, взаимного познания разных наций и последователей различных религий. Для современной России принципиально важно, чтобы на всех уровнях созрело понимание опасности, которую представляют ксенофобия и связанный с ней экстремизм, получившие почву для развития
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы после развала Советского Союза. В этой связи важно приложить последовательные усилия для защиты представителей всех традиционных религий, всех национальностей, всех граждан от дискриминации и ксенофобии. Для нас важно контролировать заполнение идеологического вакуума в России, решать экономические, демографические вопросы, особенно проблему адаптации трудовых мигрантов. Мы, мусульмане России, считаем своей задачей делать всё возможное для адаптации мигрантов из мусульманского ближнего и дальнего зарубежья, знакомя их с российскими традициями и призывая уважать законы страны, в которую они приехали. Одновременно все граждане нашей страны должны понимать, что экономика России требует притока рабочих рук, а все приехавшие к нам люди имеют право на свою культуру. Очень важно осознавать право людейна сохранение своих традиций, воспитывать уважение к личности каждого человека. Неуважительное, оскорбительное отношение, ущемление прав и свобод, пренебрежение к духовным и культурным ценностям народов приводит к ответным действиям, что способствует распространению экстремизма в обществе. «Только объединив усилия, мы сможем дать адекватный и эффективный ответ на современные вызовы», – говорится в обращении В.Путина к участникам первой встречи группы «Стратегическое видение: Россия – Исламский мир».
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы И очень убедительно звучат слова президента РФ В.В. Путина о том, что «только совместными усилиями мировое сообщество сможет адекватно ответить на угрозу международного терроризма и попытки спровоцировать межцивилизационный конфликт». Вас-саляму алейкум, ва рахматуллахи ва баракатух! Мир Вам, милость Аллаха и Его благословение! Доклад на конференции «Пути преодоления экстремизма в современном мире». Махачкала, 6 июня 2007 г. «Ислам минбере», №6-7/2007 г.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Қайрат Жолдыбайұлы, дінтанушы ғалым Жиһад жайлы не білеміз? «Жиһад» сөзі араб тілінде белгілі бір нәтижеге, мақсатқа жету үшін яки бір істі істеу үшін бар қажырқайратың мен ынта-жігеріңді төгу, тырысу, күресу деген сияқты мағыналарды білдіреді. Жиһад ұғымының аясы өте ауқымды. Бүгінгі таңда көптеген адамдар жиһадты қару алып соғысу деп біржақты түсінеді. Әрине, мұндай түсінік жиһадтың мағынасын шектейді. Құранда «жиһад» сөзі 35 жерде өткенімен, төрт жерде ғана тікелей соғыс мағынасында келген. Құранда соғыс ұғымы «харб», «мухарабә», «мағрака», «қитал» терминдерімен білдірілген. Бірақ, жиһад сөзі соғысты да қамтығандықтан, көпшілік жиһад делінген кезде тікелей соғысты түсінеді. Жиһад – адамның Аллаһ Тағаланы тануына кедергі келтіретін барлық тосқауылдарды жою. Жаратушы мен адамның арасындағы бөгеттерге сауатсыздық, әлеуметтік жағдайдың төмендігі, ерікойға, санаға жасалған шектеулер жатады. Жиһад осы бөгеттерді жою үшін жасалатын барлық іс-шара, күреске айтылмақ. Аллаһ ризалығы үшін істелген әрбір іс-қарекет «жиһад» саналады. Қандай да болсын қиын жағдайларға қарамастан күн сайын үздіксіз бес уақыт намаз оқу, кейде аптап ми қайнатар ыстықта
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы ораза үстау, Аллаһ Тағаланы өзге жандарға түсіндіру үшін істелген әрбір іс, қоғамдағы кейбір керітартпа келеңсіздіктерді түзету үшін атқарылған үлкендікішілі барлық шара Исламдағы жиһад ұғымының аясына кіреді. Мысалы, бүгінгі таңда қоғамда кең етек алып отырған болмашы себептермен ажырасу, сәбилерді тастанды ету, жемқорлық, имансыз ғұмыр кешу сияқты келеңсіздіктерді түзету үшін жасалған әрбір салиқалы іс, қажырлы күрес жиһадқа жатады. Жиһад – ең әуелі өзіңді түзету. Ішкі дүниеңді, жүрегіңді тазарту. Болмысыңды қызғаншақтық, қанағатсыздық, сабырсыздық, жалқаулық, тәкаппарлық секілді күллі жаман қылықтардан арылтып, олардың орнын көркем қасиеттермен толтыру. Қысқасы, нәпсіңмен әрдайым үздіксіз күрес. Себебі, әуелі өз басын түзете алмаған адам, нәпсісін жеңіп, кәміл адам болу жолына түспеген жан өзгені қалай түзетіп, тура жолға қалай шақырмақ. Сыртқы күрестен бұрын ішкі күресті қолға алудың маңыздылығы айтпаса да түсінікті. Себебі, адам өзінде жоқ нәрсені басқаға қалай бермек? Пайғамбарымыз (с.а.с.) бірде соғыстан шаршап-шалдығып келе жатқан сахабаларына: «Біз қазір кіші жиһадтан үлкен жиһадқа қайттық», – деген кезде, сахабалары: «Уа, Расулуллаһ, «үлкен жиһад» деген не?», – деп, таңғала сауал қойды. Пайғамбарымыз: «Ол – өз нәпсіңмен күрес», – деп жауап қайырды. Міне, көрдіңіз бе? Неге? Өйткені, нәпсімен күрес қолға қару алып дұшпанмен соғысқаннан да қиын. Олай дейтініміз, сыртқы дұшпанның кім екені, қайда екені, қашанға дейін болатындығы белгілі. Сондықтан онымен кү-
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы ресу оңай. Ал, нәпсің болса, олай емес. Ол сенің ішіңде. Қай жақтан, қалай келіп айласын асыратыны да белгісіз. Оның дұшпандығы белгілі бір уақытпен шектелмейді, әрдайым сенімен бірге. Міне, сондықтан Пайғамбарымыз сыртқы дұшпанмен күресті «кіші жиһадқа» жатқызса, нәпсімен күресті «үлкен жиһадқа» балаған. Пайғамбарымыз басқа бір хадисінде: «Нағыз жиһад жасаушы кісі – өзінің нәпсісімен күресуші», – деп, нәпсімен күрестің маңыздылығын тағы бір рет айшықтай түскен. Жиһад ұғымы адамнан адамға, қоғамнан қоғамға, жағдайдан жағдайға қарай түрленіп отырады. Бір дәрігердің өз саласында кәсіби деңгейге қол жеткізу үшін тынбай талпынуы мен ізденуі, экономика маманының мұсылмандардың әлеуметтік жағдайларының түзелуі үшін жұмсаған қажырқайраты, мұғалімнің сауатты түрде бала оқытуы – мұның бәрі жиһадқа жатады. Мұсылмандардың керекті қаржыны тірнектеп жинап, өздеріне мешіт, медресе тұрғызуы, жоқ-жітіктерге көмектесіп, жетім-жесірлерге қарайласқан қалталы азаматтардың бұл істері де Хақ жолындағы күреске – жиһадқа жатады. Сондай-ақ бүгінгі жаһанды жалмаған қаржылық дағдарысты еңсеру үшін жұмсалған барлық қажыр-қайрат та жиһадтқа есептеледі. Ал кәсіпкерелеріміз Аллаһ разалығын көздеп халықты жұмыспен қамтамасыз ету үшін аудан, ауылдарда шаруашылық орындары мен кәсіпорындар ашып жатса, бұл да жиһадқа саналады.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Пайғамбарымыз бір хадисінде: «Жесірлер мен міскіндер үшін жұмыс істеуші кісі Аллаһ жолында жиһад жасаушы адамға тең», – дейді1. Кейде нағыз сөз саптайтын ұрымтал тұста бір ғана кесімді сөз айту да, сөздің кері әсер ететін тұсында сабыр сақтап, тіліңді тістеу де жиһадқа саналады. Тіпті, кейде қажеттілігіне қарай тек қабағыңды шыту яки күлімсіреудің де жиһадқа саналуы ғажап емес. Қысқасы, істелетін әрбір істің Хақтың ризашылығына қарай реттелуіне «жиһад» делінеді. Жиһад мәжбүр жағдайда қарумен де болады. Барлық дипломатиялық байланыстар нәтижесіз аяқталып, келіссөздерден толықтай үміт үзілген шақта отанды қорғау үшін қолға қару алып жиһад жасауға болады. Пайғамбарымыздың дәуіріндеғі жиһадқа, яғни мұсылмандардың Хақ жолындағы күрестеріне назар аударсақ, жоғарыда айтылған жиһадтың барлық түріне куә боламыз. Хазіреті Мұхаммед (с.а.с.) пайғамбарлығының алғашқы үш жылында исламды жасырын насихаттады. Мұсылмандардың бұл кезеңдегі жиһадтары дұшпандардың көзіне түспестен, Пайғамбарымызбен жасырын түрде кездесіп тұруы болатын. Пайғамбарлықтың төртінші жылынан бастап, Пайғамбарымыз (с.а.с.) елді жаңа дінге жария түрде шақыра бастады. Міне, осы кезде Мекке мүшріктері иман етіп, жаңа дінге кірген ат төбелін1 Бухари, китабун-нафақат. Және қараңыз Әбу Зәкария Мухиддин Иахия Ән-Нәуәуий, узһатул Муттақин, І-т., 227 бет. Муәссисәтур Рисәлә, Байрут, 1991ж.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы дей аз ғана мұсылмандарды келеке, мазақ етіп, саналуан қиыншылықтарға душар етті. Осы кезеңдегі мұсылмандарға тиесілі жиһад – мүшріктердің жан-шыдатпас азаптарына сабыр етіп, жаңа дінді насихаттауды тоқтатпау болатын. Әз сахабалар мұны ең керемет түрде атқара білді. Мүшріктердің жантүршігерлік азабына душар болған кейбір мұсылмандарға Пайғамбарымыз (с.а.с.) Эфиопия еліне көшуді бұйырды. Жағфар және басқа да онымен бірге барған бірқатар сахабалар Эфиопия патшасы Нәжашиға жаңа дінді жеткізіп, оның иманға келуіне себеп болды. Осылайша бұл көш жай ғана көш емес, Жағфар сынды сахабалардың үлесіне тиген сол кездегі дін жолындағы жиһадтың нағыз өзі болатын. Мүшріктер мұсылмандарды азаптауда жаңа бір айлаға көшті. Мұсылмандарды өзге халықтан бөлектеп, сауда-саттық секілді жалпы адами барлық қатынастарына тыйым салып, оларды қоғамнан оқшаулап, саяси-экономикалық блокада жариялады. Тозтоз болып, аш-жалаңаш күй кешкен мұсылмандар бұл қиын заматта да сабыр сақтап, жаңа діндерін тастамастан, өздеріне жасалған зұлымдықтарға табандылық танытты. Осындай қиын кезеңде Хадиша (р.а.) анамыз қолындағы бар мал-мүлкін мұсылмандарға үлестіру арқылы өзіне тиесілі жиһад міндетін атқара білді. Исламнан бұрын Меккенің санаулы байларының санатына жататын Хадиша анамыз бар байлығын Хақ жолына жұмсағандықтан, өзі қайтыс болған кезде ақыреттік кебініне бір орам бөз де бұйырмаған еді.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Сол қиын кезеңдерде Әбу Бәкір (р.а.) өз үйінде Құран оқитын. Бірақ Құранды ішкі бөлмелерінде емес, ел жүретін жаққа қарайтын сыртқы бөлмеде оқитын. Көшеден ары-бері өткен адамдар Әбу Бәкірдің тебіреніп оқыған Құранынан әсерлене бастады. Әбу Бәкір арқылы Құранмен табысқан көптеген адамдар мұсылмандықты қабылдап жатты. Міне, Әбу Бәкір қиын заманда өзінің бір ғана Құран оқуымен де жиһад міндетін атқара білді. Күн санап азғындықтан шектен шыққан мүшріктердің азабына шыдай алмайтындай жағдайға жеткен кезде ғибадаттарын еркін атқарудың уайымымен мұсылмандар Меккедегі туған жерлерін, бар дүниемүлік, туған-туыстарын тастап Мәдина қаласына хижрет (көшті) етті. Мұсылмандар Мәдинада екі жылдай ғұмыр кешті. Мекке мүшріктері олардың Меккеде қалған бар мал-мүліктерін талан-таражға салып, өртейтінін өртеп, құртатынын құртты. Қалған дүниелерін үлкен керуендермен Шамға, Сирияға сатуға жіберді. Мұсылмандар бұлардың бәрінен хабардар еді. Енді олар Мәдина қаласының маңайынан өтіп бара жатқан мүшріктердің керуенінен өздерінің мал-мүліктерін қайтарып алуды ниет етті. Алайда, Меккедегі мүшріктер бүдан хабардар болып, мұсылмандарға қарсы үлкен әскер жіберді. Яғни мұсылмандардың ниеттері соғыс емес, өздерінің талан-таражға түскен дүниелерін қайтарып алу болатын. Бірақ мүшріктер соғысты қалады. Міне, Аллаһ Тағала осыдан кейін ғана мұсылдандардың рухын көтеріп, әлсіздерге, қорғансыздарға қорған болу мақсатында, күн санап қиянат жасауда шектен шық-
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы қан кәпірлердің шамасын көздеріне көрсету үшін соғысқа алғашқы рет мына аят арқылы рұқсат берді. «Өздеріне қарсы соғыс ашылған мұсылмандарға (мүшріктермен) соғысуға рұқсат берілді. Өйткені, олар зұлымдыққа ұшырап, жәбір көрді. Әлбетте, Аллаһ Тағала оларға жәрдем беруге толық күші жетеді. Олар ешбір себепсіз тек «Раббымыз – Аллаһ» дегендері үшін отандарынан қудаланды...»2. Яғни, өздеріне ешбір себепсіз зұлымдық жасап, сан-алуан қиыншылықтарға душар етіп, еліненжерінен кетуге мәжбүрлеп, мал-мүліктерін талантаражға салған адамдарға қарсы соғысуға тек он бес жылдан кейін ғана рұқсат етілді. Исламда негізгі ұстаным – бейбітшілік. Бұл туралы Аллаһ Тағала былай дейді: «Егер олар сендерден аулақ тұрса әрі сендермен соғыспаса, тіпті сендермен бейбіт тұруды ұсынса, онда Аллаһ Тағала сендердің оларға шабуыл жасауларыңа ешқандай жол бермеді»3. Аллаһ Тағала өзге дін өкілдерімен бейбіт ғұмыр кешуді былай қойғанда, мұсылмандардың оларға жақсылық әрі әділдік танытуларына қарсы еместігін білдірген. «Дін турасында сендермен соғыспаған әрі сендерді өз отандарыңнан қуып шығармаған адамдарға жақсылық жасауларыңа және оларға әділетті болуларыңа Аллаһ Тағала қарсы емес. Өйткені, Аллаһ Тағала әділеттілік жасағандарды жақсы көреді»4. 2 «Хажж» сүресі, 39-40 аят. 3 «Ниса» сүресі, 90-аят. 4 «Мумтахина» сүресі, 7-аят.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Соғыс – дипломатиялық жолдар түгелдей іске аспаған жағдайларда ғана амалсыз барылатын ақырғы шара. Ал бейбітшілікке, келісімге қайтадан мүмкіншілік туған жерде соғысқа жол жоқ. Яғни, қарсы жақ соғысты тоқтатып, келіссөз сұраса, мұсылмандар да соғысты тоқтатып, келіссөзге жүгінулері абзал. «Егер олар келіссөзге, бейбітшілікке (ниет білдірсе) жақындаса, сен де жақында»5. Исламда қарулы соғысқа тек мынандай жағдайларда ғана рұқсат етіледі: • Қорғану мақсатында. Шабуыл жасаған жауға қарсы соғысу. Құранда: «Сендермен соғысқандарға қарсы сендер де Аллаһ жолында соғысыңдар. Бірақ шектен шықпаңдар. Аллаһ Тағала шектен шыққандарды жақсы көрмейді»6 – делінеді. • Өзіңе шабуыл жасайтыны нақты анықталған дұшпанға соғыс тактикасы бойынша бірінші болып шабуыл жасауға рұқсат етіледі. 3. Түрлі зұлымдықтарға жол бермеу мақсатында. Пайғамбарымыздың барлық соғыстарына көз жүгіртсек, тек жоғарыда айтылған себептерге ғана сүйенгеніне куә боламыз. Яғни, соғыс тек Аллаһтың ризалығы үшін Оның рұқсат еткен жағдайларда ғана болуға тиіс. Жай кезді былай қойғанда, соғыс жағдайында да Ислам озбырлық әрекеттерге жол бермейді. Айталық, соғыста әйелдерді, жас балаларды, соғысқа қатыспаған қарт кісілер мен ешкіммен шаруасы жоқ монахтарды өлтіруге қатаң тыйым салды. Өсіп тұрған ағаш5 «Әнфал» сүресі, 61-аят. 6 «Бақара» сүресі, 190 аят.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы тармен егін алқаптарын өртеуге, түйе, сиыр сияқты малдарды өлтіруге, әр түрлі өзге діннің ғибадатханаларын қиратуға жол бермеді. Дұшпан әскерлерінің өлі денелерін тілгілеп, көздерін ойып, мұрындарын кесуге де қатаң тыйым салды. Пайғамбарымыз соғысқа кетіп бара жатқан қолбасшыларына мынандай ескертулер жасады: «Аллаһтың атымен жолға шығыңдар. Аллаһ жолында күресіңдер. Соғысатын адамдарыңмен араларыңда келісімдер бар болса, оны қадағалаңдар. Шектен шықпаңдар, соғыс кезінде өлтірген адамдарға «мүсле» (өлі денелерін тілгілеп, көздерін ойып, мұрындарын кеспеңдер) жасамаңдар. Балаларды, әйелдерді, қарт кісілерді, ғибадатханалардағы адамдарды өлтірмеңдер»7. Пайғамбарымыз (с.а.у.) тіпті өзіне қарсы соғысып жатқандарды қарғыстауы былай тұрсын, оларға «Аллаһым, олар Сенің құлдарың, біз де Сенің құлдарыңбыз...», «Аллаһым, олар білмейді, Сен оларды кешіре гөр!» деген сияқты игі тілекте болған. Пайғамбарымыздың өмірбаянын жазушы Қади Мұхаммед Сүлеймен әл-Мансұрдың «Сирату рахматан лилаламин» атты кітабындағы келтірген статистика бойынша һижри жыл санауымен ІІ-ІХ жылдар аралығында болған барлық соғыстарда дұшпан әрі мұсылман қатарынан бар болғаны 1018 кісінің ғана көз жұмғаны төңірегіндегі мәліметтерді ескерер болсақ, соғыс деп әй-шәй жоқ қыра берудің де дұрыс емес екендігін аңғарамыз. Ал 1914–18 7 Ахмед ибн Ханбәл, Муснәд, 1/300. әбу Дәуід, Жихад, 82.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы жылы болған Бірінші дүниежүзілік соғыста 21 миллион адам жараланып, олардың 7 миллионы өмірмен қош айтысқаны белгілі8. Жоғарыда да айтылғандай, соғыс – тек бейбіт шешу жолы түгелдей таусылған кезде барылатын соңғы жол. Рұқсат етілген бұл соғыстың өзін жекелеген адамдар, яки белгілі бір топ бұйрық беріп бастата алмайды. Соғысқа қатысып-қатыспауды шешетін, «жиһад!» деп аттан салатын, «соғысыңдар!» деп бұйрық беретін тек қана мемлекет болуы тиіс. Әйтпесе, кез-келген соғысқұмар адамның ашқан соғысы жиһадқа жатпайды. Әлемде болып жатқан лаңкестік әрекеттер мен Исламның ешқандай байланысы жоқ. Ислам сөзі «бейбітшілік, амандық, есендік» деген мағынаға саяды. Ислам діні – жер бетінде бейбітшілік пен тыныштықты орнату үшін жіберілген Құдайлық соңғы дін. Міне, сондықтан әр мұсылман, тіпті, сәлем бергеннің өзінде «бейбітшілік пен тыныштықты» тілейді. Мұсылмандардың сәлемдесуде айтатын «әссәламу алейкум» сөзі «сендерге Аллаһтың бейбітшілігі мен есендігі, тыныштығы болсын!» деген мағынаны білдіреді. «Ислам», «сәлам», «мұсылман» сөздерінің барлығының түбірі бір. Яғни, бейбітшілік пен тыныштықтың мағынасын қамтитын сөздер. Ислам бейбітшілікті уағыздайтын дін болса, мұсылман баласы сол бейбітшілікті өзінің отырып-тұруында, сәлемі мен сөйлеуінде, өзгелермен қарым-қатынасында, қысқасы, әрбір ісәрекетінде іс жүзінде көрсетуші тұлға болмақ. 8 Идрис Шенгул. Куран кайнаклы һошгөрі ве һурриет. Иени умит журналы, 24-бет. №47, 2000 ж. Стамбул.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы «Бейкүнә бір адамды өлтіру – күллі адамзатты өлтірумен тең»9. Бұл ереже қасиетті Құранда айтылған. Олай болса, қаншама бейкүнә адамның, періштедей бүлдіршін сәбилердің жанын қиған лаңкестік әрекеттер Исламға, Құранға, мұсылманшылыққа жата ма? Тіпті, адам өлтіру былай тұрсын, малды қорқытудың өзі Исламға теріс. Сойылатын малдың көзінше пышағын қайраған сахабасына Аллаһтың соңғы елшісі Мұхаммед (с.а.с.) қатты кейіп: «Сен малды неше рет өлтірмексің? Пышағыңды малды жатқызбас бұрын қайрамадың ба?»10, – деп ескерту жасаса, басқа бір хадисінде: «Қаруды қалжыңдап болса да өзгеге кезенбе!», – деп, адамды өлтіру былай тұрсын, өзгенің көңіліне аз да болса үрей салудың өзі Исламға, шынайы мұсылманға жат әрекет екенін түсіндірген. Беліне түрлі бомба байлап, өзгелердің жанын қию үшін өзіне де қол жұмсаған жанкештер өздерін «шейітпіз» деп есептейді. Шейіттік мәртебе бейкүнә жандарды өлтірумен келетін оңай нәрсе емес. Өз-өзіңді өлтіру – Исламда үлкен күнә. Құранда «Өздеріңе өздерің қол жұмсамаңдар!»11,– делінген. Біз дінімізді қасиетті кітап Құраннан әрі оны түсіндіруші соңғы Пайғамбар Мұхаммедтен (с.а.с.) үйренеміз. Ал енді осы мұсылманшылық қағидаларының қайнар көзі саналған Құран мен Пайғамбарымыздың өмірінде өзіне қол жұмсап, бейкүнә жандарды қыру бар ма? Тіпті, соғыс жағдайын9 «Маида» сүресі, 32-аят. 10 әл-Мустадрак алас-сахихайн лил-Хаким, 17-том, 422-бет. 11 «Ниса» сүресі, 29-аят
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы да да соғысқа қатыспаған адамдарды өлтіру – дінімізде харам саналып жатса, жай уақытта күнде құбылмалы саяси ойындар үшін жүздеген бейбіт жатқан күнәсіз жандардың жанын қиюдың қандай ауыр күнә екені айтпаса да түсінікті. Қоғамның пайдасы үшін болса да Исламда қандай да бір адамның құқы аяқ асты етілмейді. Жалғыз ғана адамның құқы – жалпы қоғамның құқындай қымбат. Исламда мақсат қандай ұлы, таза болса, оған апаратын жолдар да сондай таза, ұлы болуы тиіс. Лаңкестік әрекеттер арқылы ешбір проблема қазірге дейін шешілмеген, әрі бұдан кейін де шешілмейді. Барлық лаңкестік әрекеттер – ислам үшін жасалған күрес емес, керісінше, Исламға қарсы бағытталған күрес. Кейінгі кезде Ислам мен терроризмнің бірге айтылуы – тырнақ астынан кір іздейтін ислам дұшпандары үшін таптырмайтын олжа болды. Сондықтан қандай қиын жағдайға душар болса да Исламның, мұсылманшылықтың атына кір келтіретін лаңкестік әрекеттерден мұсылмандар аулақ болуы керек. Себебі, белгілі бір жағдайлар, дағдарыстар мен саяси ойындар күнде өзгереді. Ал діннің ұстаным, ереже-қағдилары мәңгілік. Өтпелі жағдайлармен діннін атына кір келтіруге болмайды. Қазіргі таңда болып жатқан барлық жарылыс, лаңкестік әрекеттерді Ислам дініне жабу кең етек алды. Алайда, солардың барлығын істеп жатқан мұсылмандар ма? Бұған «иә» деп жауап беру әрине қиын. Мұсылмандықты бет-перде етіп, лаңкестік әре-
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы кеттерге барып жатқандар кімдер? Кей жағдайда олардың қатарында соғыстарда әке-шешесінен, туғантуыстарынан айырылған немесе басқа да рухани күйзелістерге түскен адамдар да болады. Ондай адамдар ішкі ыза-кек пен күйіктің салдарынан барлық іске баруы мүмкін. Мұндай адамдар психологиялық тұрғыдан алғанда діннің рұқсат етпеген нәрселерін де жасауға бейім тұрады. Өздерінің істеріне шариғаттан әлсіз болса да негіз іздей бастайды. Немесе кейбір саяси топтардың, жасырын ұйымдардың ойыншығына айналып, бопсалау тұзағына іліккен кейбір мұсылмансымақ адамдар. Бұған қоса, әлдебір мұсылманның атын жамылған ұйымдар саяси мақсаттары үшін шала сауатты кейбір дүмбілездерді арнайы дайындап, Құрандағы кейбір аяттарды күзеп, істейтін істерін ақ көрсетіп, лаңкестік әрекеттерге айтақтауы да мүмкін. Яғни, зомбиге айналған адамдар. Бүгінде кейбір арнайы дәрілерді ішкен адамдардың өлімнен де қорықпай, өз жандарын қиып та жіберетіндігі белгілі болды. Мысалы, ШриЛанка аралында өсетін бір шөптің жойылуы үшін Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (WНО) 110 миллион қаржы бөлді. Бұл шөпті жеген жастарда өлімнен қорқу сезімі жоғалып, өздеріне оп-оңай қол жұмсайды екен. Тіпті «Lsd» атты дәріні белгілі бір адамға арнайы лагерьлерде күнде тамағына қосып беру арқылы миындағы өзіндік ойларын өшіріп, орнына қалаған пікіріңді құйғаннан кейін «ecstasy» секілді химикаттар арқылы 8–10 сағаттық лаңкестік әрекеттерді орындатуға болады. Мұндай дәрілер арқылы өлімнен қорқу деген сезімі өшірілген, тіпті
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы өлімді аңсайтын мәңгүрт адамдар арқылы кез-келген лаңкестік әрекеттерді жүзеге асыруға болады12. Осындай жолдардың түрлі-түрлісімен жасалып жатқан лаңкестік әрекеттерді Ислам дініне жауып, оны «террористік дін» етіп көрсету – оған жасалған тарихта бұрың-соңды болмаған ауыр қиянат. Терроризмнің діні, ұлты болмайды. Жапонияның Токио қаласындағы метрода бірқатар адамның өліміне себеп болған «Аум Синрикё» сектасының жасаған лаңкестік әрекетін ешкім «Будда терроризмі» деген жоқ қой. 2000–2004 жылдар аралығында болған Испанияның Мадрид қаласында орын алған бірнеше лаңкестік әрекеттерді «Христиан терроризмі» деп тірі жан айыптаған жоқ. Ендеше, мұсылманның атын жамылған кейбір лаңшыл адамдардың жасаған лаңкестік әрекеттерін бейбітшілікті уағыздайтын Ислам дініне жабудың ешқандай негізі жоқ. Бұл тек күн санап көркейіп, өсіп келе жатқан дінімізге жаны қас дұшпандардың жапқан жаласы мен жаққан күйесі ғана. Құрандағы «Оларды (мүшріктерді) қайда көрсеңдер сол жерде өлтіріңдер»13 аятын лаңкестер өз істеріне ақтау ретінде қолдана алмайды. Себебі, бұл аят соғыстың қызып тұрған кезінде қолына қару алып мұсылмандарды өлтіру ниетімен соғыс майданына шыққан дұшпан әскерін «сендер де өлтіріңдер» деген мағынаны білдіреді. Әйтпесе, бейбіт жатқан кезкелген өзге діндегілерді «қайда көрсеңдер, сол жерде 12 Құрастырған: Ергун Чапан, Ислама гөре терөр ве интихар салдырылары, 98, 103-беттер. Станбул. 2005 ж. 13 «Бақара» сүресі, 191-аят.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы өлтіріңдер!» деген мағынаны білдірмейді. Исламда мұсылман өлкесінде тұратын өзге дін өкілдерін өлтіру былай тұрсын, оларға мұсылман болмағанын желеуетіп, титтей де болса әділетсіздік жасау дұрыс емес. Пайғамбарымыздың (с.а.с.) бір хадисінде: «Кім де кім бір зиммиға (мұсылман елінде тұратын өзге дін өкілдері) қиыншылық көрсететін болса, мен ол адамның дұшпанымын. Ал мен кімнің дұшпаны болсам, онымен ақырет күні жеке есептесемін», –делінген. Басқа бір хадисте: «Кімде кім біздің қарамағымыздағы зиммиді өлтірсе, жәннаттың исін де татпайды», – деп, келісім бойынша мұсылман өлкесінде тұрып жатқан басқа дін өкілін өлтірген адамның жәннаттан мақұрым қалатындығын білдірген. Міне, дініміздің осы кеңшілігінің арқасында ғасырлар бойы мұсылман елдерінде христиандар бейбіт ғұмыр кешуде. Олардың діни рәсімдері мен жеке істеріне мұсылмандар араласпаған. Оларға пікір және сенім бостандығы шектеусіз түрде берілген. Қазірге дейін Мысыр, Түркия, Сирия сияқты мұсылман мемлекеттерінде мыңдаған шіркеулер мешіттермен қатар терезелері тең тұр. Бұл Исламның дінімізді қабылдамаған өзге дін өкілдеріне жасаған толеранттық көзқарасының айқын көрінісі. Исламда мұсылманшылықты қабылдамағаны үшін адам өлтіру деген ұғым жоқ. Исламға әркім өз еркімен саналы түрде кіруі тиіс. Аллаһ Тағала Құранда бұл туралы «Дінде зорлық жоң»14 деп кесіп айтады. Ғасырлар бойы мұсылмандардың Құранның осы бір 14 «Бақара» сүресі, 256-аят.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы өміршең қағидасынан айнымағанына тарих куә. Бұл ақиқатты батыстың өзі мойындайтындығына айғақ ретінде С.Арнолдтың мына сөздерін келтірейік: «Мұсылмандардың христиандарды жеңгеннен кейінгі жасаған толеранттық қарым-қатынастары ауыз толтырып айтуға тұрарлық жайт. Олардың бұл қарым-қатынастары кейінгі ұрпақтарда да жалғасын тапты. Шындығын айтар болсақ, христиан тайпалары кейіннен Исламға кірген уақытта өздерінің дербес ерік-қалауларымен кірген еді. Бүгінге дейін мұсылмандардың арасында христиандардың ғұмыр кешуі – олардың осы толеранттық әрекеттерінің айқын көрінісі». Мысырдағы мұсылмандардың жеңісіне куә болған Никоу епископы Джон (694 жылда өмір сүрген) мұсылмандардың сол кездегі қолбасшысы Амр ибн Астың өзге дін өкілдеріне көрсеткен құрметін былай деп тілге тиек етеді: «Ол шіркеулерден еш нәрсе алмады. Талан-таражға салмады. Тіпті, шіркеулердің мүлкіне қол тигізбеді де»15. Міне, осы сияқты тарихи дәлелдер кейбіреулердің айтқанындай Исламның жер жүзіне қылыштың жүзімен емес, айдай анық ақиқаттары мен оны ұстанушы мұсылмандардың адамгершілігі мен толеранттық ұстанымдарының арқасында жайылғандығын білдірсе керек. Мұсылмандар ғасырлар бойы қол астындағы өзге дін өкілдерін алаламастан оларға жақсылық жасап, қошемет көрсеткені соншалық, Рим императорлығы Сирияны қайтарып алуға қалың әскер жинап келе 15 Идрис Шенгул. Куран кайнаклы һошгөрі ве һурриет. Иени умит журналы, 24-бет, №47, Стамбул, 2000 ж.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы жатқанда, сол жердегі христиандар шіркеулерге жиналып, мұсылмандар үшін қол жайып тілек тілеп, мінәжат еткен. Егер мұсылмандар қол астындағы өзге дін өкілдеріне қысастық жасап, Исламға кірулері үшін күштегенде, олар жалына-жалбарына осылай мұсылмандардың тілеуін тілер ме еді?16 Лаңкестік – шарасыздықтың әрі проблемаларды сауатты шеше алмаудың нәтижесі. Проблемаларды шеше алмау – білімсіздіктен, ал шарасыздық – мүмкіндіктің жоқтығынан яки бар мүмкіндікті сауатты қолдана алмаудан туындайды. Яғни, жеткілікті біліммен сусындамаған жеке тұлғалар, сол жеке тұлғалардан кұралған қоғам пробемаларын шешуде білек күшін қолдануға бейім тұрады. Ал, бас-көзсіз мұндай озбырлық іс-әрекеттер проблемаларды шешкеннен гөрі оны қиындатқан сайын қиындатып, шиеленістіре түседі. Қазіргі уақыттағы ең үлкен жиһад – сауатсыздықпен күрес. Мұсылмандардың соңғы ғасырларда артта қалуларының, көптеген саяси ойындардың құрбанына айналуларының, экономикалық күйзеліске ұшырауының бірден-бір себебі – сауатсыздық, парасаттың таяздылығы. Білім мен дін – бірбірін толықтыратын егіз ұғым. Дінсіз ғылым ақсақтық болса, ғылымсыз дін соқырлыққа тең. Сондықтан мұсылмандар үшін ең қатерлі дұшпан – сауатсыздық, білім деңгейінің төмендігі, біліктіліктің аздығы, жаңа технологияны ойлап табуды былай қойғанның өзінде өзгелердің технологиясын да сауатты қолдана алмаулары. Осының бәрі мұсылмандардың дамымай 16 М, Абдулфәттах Шаһин, Шупһелер ве чыкыш иоллары, 3-том, 101-бет. Ғайе баспасы, Стамбул. 1990 ж.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы артта қалуларының негізгі себептері. Ендеше, бүгінгі таңдағы жиһад қылыштан гөрі қаламға, сойылдан гөрі ғылымға сүйенбек. Пайғамбарымыздың (с.а.с.) бір хадисінде: «Мақшар күні соғыста ағызылған шейіт қаны мен ғылымға жұмсалған ғалымдардың сиясы таразыға тартылған сәтте ғалымдардың сиясы басым түседі», – делінеді. Қазіргі өмір талабына сай озық құралдармен жабдықталған білім ордаларын ашып, ол жерде сауатты білім беру, үлкен зертханалар құрып, ғылыми жаңалықтар ашу, қысқасы, жүректері діни тағлыммен тәрбиеленіп, рухани біліммен нәрленген, ал ақылойлары қазіргі озық ғылыммен сусындаған еңсесі биік ұрпақ жетілдіру – міне, қазіргі мұсылмандардың кезек күттірмей іске асыратын ең үлкен жиһады болмақ. Бұл жолда қолымыздағы бар мүмкіншілігімізді сарп етуіміз ләзім. Бай байлығын, мұғалім білімін, тәрбиеші тәлім-тәрбиесін берсе, лауазымды орындықта отырған кісілер де қолдарынан келген барлық қолдауларын көрсетсе, қысқасы, ел болып әркім өз үлесіне тиген міндетін, мүмкіншілігін Аллаһ ризашылығы үшін атқарса, міне, сонда ғана мұсылмандар өз проблемаларын сауатты шеше алады. Әлдебіреулердің саяси ойыншығы болудан, пікір бодандығынан, экономикалық тәуелділіктен құтылады. Сонда ғана мұсылман әлемі күшейіп, әлемдегі барлық озбырлық әрекеттер мен әділетсіздіктерге батыл қарсы тұра алады. Сонда ғана мұсылман әлемі мемлекеттер арасындағы тепе-теңділіктің сақталуына, әлемде бейбітшіліктің орнығуына өз үлестерін тағы да қоса алмақ.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Абдималик Нысанбаев, Академик НАН РК, доктор философских наук, профессор Порочность идеологии терроризма в контексте новой планетарной этики Сегодня ситуация в мире очень сложная и противоречивая. Терроризм и экстремизм стали одними из самых опасных угроз всему человечеству. Многие пытаются понимать терроризм как ответную реакцию на доминирование Запада, как попытку отстоять свою самобытность и самоидентичность. Это в корне неверно. Самоидентификация и самобытность человека не могут выражаться через экстремизм и терроризм, которые по своей сущности являются античеловеческими и направлены на уничтожение этой самобытности и самоидентичности. Действительно, сегодня эта проблема особенно актуальна. Мир раздираем противоречиями, во многих точках Земли возникают социальные и военные конфликты. Человечество стоит перед угрозой самоуничтожения, и только межнациональный, межконфессиональный, межкультурный и межгосударственный диалог будет способствовать взаимопониманию в этих сложнейших условиях. Народы Центральной Азии, вовлеченные в интеграционные процессы, стремятся к консолидации. Диалог народов этого региона, основанный на прояснении единых духовных истоков, может
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы способствовать политической стабильности. Разумеется, строить этот диалог очень непросто – это даже не искусство, а целая наука, основанная на таких принципах, как гуманизм, демократия, толерантность, справедливость, равноправие и милосердие. Только такой – глубокий и конкретный диалог может способствовать решению поставленных задач. * Можем ли мы сегодня рассуждать и философствовать в чисто академической манере, углубляясь в теоретический дискурс и оставляя за пределами внимания бушующий страстями и нерешенными проблемами глобализирующийся мир? Боль и страдание, по словам современных философов, входят в саму ткань понятийного мышления. Мысль должна быть восприимчивой к страданиям миллионов. А XXI век уже принес страшные природные и социальные катаклизмы. Входя в новое тысячелетие, мы помнили слова Карла Ясперса: «XXI век будет веком гуманитарных наук или его не будет вовсе». И что же? Напряжение, драматизм человеческого бытия нарастают с каждым днем. Обычно выделяют два направления, два блока таких возрастающих противоречий: отношение человека к природе, экологический кризис, и отношення людей друг к другу, социальные конфликты. Мой первый тезис заключается в том, чтобы связать воедино эти два контекста. Ибо все, что происходит между людьми, отзывается в универсуме. Идея целостности
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы мира, человеческой культуры и мира природы была обоснована в концепции Тейяра де Шардена.17 Научное доказательство этого тезиса было дано в концепции В.И. Вернадского. Ноосфера обволакивает земной шар как «мыслящая», идеальная оболочка. Человек не просто «присутствует», «осваивает» окружающий мир, его мысль и его деятельность приобретают космический смысл. Человек и Земля – едины, представляя особый структурный элемент космоса. Опираясь на эти идеи, можно обосновать тезис о тесном взаимовлиянии социальных конфликтов и природных катаклизмов. Если говорить о первом аспекте, то это прежде всего возрастающее противостояние христианской (западной) и исламской (восточной) цивилизаций. Уже стали общим местом и напоминание о «разломе цивилизаций», и многочисленные опровержения этого мнения. Дебаты дебатами, а реальное напряжение усиливается. И самым употребительным термином при описании ситуации становптся «терроризм». Множество определений, толкований, интерпретаций получает этот термин, когда используется противостоящими сторонами. Западные страны дают «прописку» терроризму исключительно на исламской территории. И, действительно, терроризм действуют под лозунгами ислама и в сознании мировой общественности связан именно с исламским мировоззрением. Но разве политику супердержавы по отношению к более слабым странам нельзя не описать в терми17 Тейяр де Шарден. Феномен человека. М., 1987. С. 142.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы нах терроризма? Разве утверждение прав и свобод человека, а также желанной демократии с помощью военной силы – не есть проявление терроризма? Как иначе назвать истребление, унижение и разграбление колыбели восточной культуры – благословенного, роскошного, разноликого Багдада, города «Тысячи и одной ночи?». Думается, что терроризм не следует «прописывать» на одной из противостоящих территорий. Он всюду и везде, у него нет линии фронта, он несет опасность и угрозу всем и каждому, здесь и теперь – такова специфика уже ведущейся сегодня четвертой мировой войны. Теперь надо сделать очень важные разъяснения и уточнения. Ни в исламском, ни в христианском мире, нет органического «вируса» терроризма – это нечто чуждое, враждебное, внешнее культурам и Востока, и Запада. В исламе нет места терроризму. По своему духовно-нравственному потенциалу ислам и христианство – родственные религии, утверждающие универсальные ценности милосердия, любви и сострадания. В Коране нет ни одной строчки о том, что насилие и убийство открывают путь в рай. История ислама подтверждает гуманистическую направленность и удивительную толерантность этого вероучення, всегда находившего возможности для признания и диалога с другими религиями, прежде всего, с христианством. Проблема современного мира – установление духовного равновесия между двумя мировыми религиями, имеющими общие исторические корни и тождественные духовно-нравственные установки и ориентации. Нельзя допустить, чтобы
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы традиционно толерантные вероучения пришли в столкновение, порождая «разлом» цивилизаций. Должен возобладать дух толерантности и взаимного признания. Ложь, заблуждение, преднамеренно коварный обман, бесстыдное манипулирование сознанием, – только так можно объяснить, почему те, кто называют себя мусульманами, становятся террористами-смертниками. Это заблудшие, одурманенные, зомбированные люди, не имеющие никакого отношения к подлинному Исламу. Поэтому большим заблуждением было бы отождествление позиции терроризма и ислама. Внутри исламского мира зреют мощные силы противостоящие терроризму, выявляется стремление разоблачить искусно сконструированный миф об «исламском» лице терроризма. Если же говорить о западном мире, то и здесь терроризм не находит постоянной питательной почвы. Политика одной супердержавы не получает полной поддержки и одобрения со стороны мировой общественности. Тем не менее ситуация обостряется. Глобальный конфликт может завершиться финальным трагическим аккордом. Те, кто действительно представляют позицию терроризма, под какой бы маской они не скрывались, рвутся к ядерным технологиям – здесь то и может наступить роковая для человечества минута... Но терроризм, нацеленный против людей, одновременно атакует всю природу, весь универсум, если исходить из концепции ноосферы Тейяра де Шардена и В.И. Вернадского. Угоны самолетов, захваты и уничтожение заложников, взрывы в школах,
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы метро и на вокзалах, «абордаж» смертниками высотных зданий, гибель ни в чем неповинных людей, опасность на улице и дома, страшное чувство тревоги – это негативное накопление энергии не может не сказаться на природе. Ноосфера, как о ней писали вышеназванные ученые – это прекрасная сфера человеческого разума, охватывающая земной шар и дополняющая биосферу. Но в ее нынешнем исполнении «ноосфера» не отвечает критериям разумности. Климатические изменения являются классическим примером того, как в своих отношениях с природой люди почти всегда избирают наихудший вариант, а одновременно показывают, каким образом влияет на природу образ жизни промышленно развитых стран с его чрезмерным потреблением и несправедливостью, внутренне присущей нынешней структуре всемирной экономической системы. Угроза изменения климата поднимает целый ряд социально-этических вопросов. Прежде всего эти изменения – один из самых вопиющих примеров того, как мы нарушаем первый из принципов Декларации «Одна Земля одно человечество»: люди несут ответственность за Землю в целом. До недавнего времени именно промышленно развитые страны практически не задумывались над тем, как их деятельность влияет на всю планету. Промышленность в целом и отдельные ее отрасли развивались на основе антропоцентрического критерия, причем благо человека понималось очень узко, старались просто максимально увеличить доход,
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы защитить интересы регионов или нации в целом. Необходимо формирование и практическое внедрение принципа личной ответственности каждого человека за все живое на Земле, осознание не только своей зависимости от природы, но и ее зависимости от каждого из нас. Есть и другой аспект этой вселенской проблемы – насилие людей, направленное друг против друга. Деструкция, уничтожение, террор против людей оборачиваются террором против универсума, экологической и антропологической катастрофой. Ноосфера обнаруживает себя как сфера анти-разума, как разрушительная сила зла. Только на первый взгляд, землетрясение и цунами, изменившие ось вращения Земли, можно считать природной стихией. Это ответ на действия, совершаемые людьми по отношению друг к другу, это реакция на кровь, насилие, убийства, пытки. Негативная энергия поглощается универсумом, вокруг земли нависает сфера антн-разума, провоцирующая ответные реакции природного мира. Много пишут и говорят о негативном влиянии на природную среду техногенной деятельности человека – озоновые дыры, парниковый эффект, загрязнение воды и атмосферы. Мы особо обращаем внимание на другой важнейший аспект: враждебные действия людей по отношению друг к другу, выражаемые термином «терроризм», добавляют «масла в огонь», выбрасывая в природную среду негативные энергетические потоки. Терроризм против людей есть, на наш взгляд, и терроризм против нашего общего дома – Земли.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Но где же выход? На что мы, люди, можем сегодня надеяться? Как нам приостановить глобальные вызовы и угрозы и глобальный эгоизм, как положить конец террору против людей и против природы? Как уберечься от грядущих цунами? Как перейти к состоянию диалога, согласия, взаимопонимания, толерантности, доверия? Не будет ли это просто утопией, утешительной иллюзией для человечества, оказавшегося у последней черты? Как существо разумное, а, самое главное, причастное к принципу духа, человек не может капитулировать перед самыми страшными угрозами. Он ищет и находит нечто желанное, спасительное, дарующее надежду исцеления. Глобальному эгоизму и террору он может противопоставить глобальную этику и философию диалога и взаимопонимания, стратегию толерантности и сотрудничества. Кажется, что это слишком слабый «фронт», чтобы одолеть силы зла, стремящиеся стать нормой и погубить Планету. Нет надобности сгущать краски, они и так черны. Но не будем недооценивать силу мысли, сознания, духа. Все, что сделано человечеством великого и достойного, порождено этой неиссякаемой внутренней энергией. И те, кто стоял по ту сторону баррикад, больше всего опасались не оружия, не прямого нападения, а клинка мысли, бесстрашной и неуязвимой. Разве не за мысль, не за идею был осужден безоружный Сократ? Разве не за свое мировоззрение пострадал Джордано Бруно, брошенный в костер? Мысль, идея, разум, Дух – самая великая и
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы непобедимая сила, даже если ее пытаются сжечь на костре или отравить ядом цикуты. Когда мы говорим о глобальной, планетарной этике солидарности и сотрудничества, мы имеем в виду, в первую очередь, изменение сознания, психологии всех землян, их настроенность на мирное разрешение сложных проблем и конфликтов, на сотрудничество и партнерство цивилизаций, не знающее страшных актов насилия и терроризма. Глобализирующемуся миру должны отвечать глобальные принципы. Если это будет глобальный эгоизм, человечество на планете Земля ждет крах. Следовательно, глобальному эгоизму необходимо противопоставить общечеловеческую духовность или новую планетарную этику. Под «планетарной этикой» имеются в виду те нравственные установки и действия, которые характерны для самой сущности человека – его духовно-нравственного начала. Иными словами, становящаяся планетарная этика – это простые, или общечеловеческие нормы нравственности, которые необходимо в сегодняшнем мире распространять всемерно и повсеместно. Философское обоснование такой новой планетарной этики мы находим у Иммануила Канта в знаменитом трактате «К вечному миру» (1875г.). Философ не знал, конечно, термина «терроризм» и связанного с ним повседневного ужаса, но с позиций разума высказал идею о возможности прекращения войн между людьми раз и навсегда. В естественном состоянии трудно представить себе угасание человеческой агрессивности, – говорит Кант. Состояние
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы вечного мира должно быть установлено согласно принципам нравственности и международного права. Кант не боится, что его обвинят в наивном ученичестве. Ход его мысли предельно прост и убедителен. Когда государства будут устроены таким образом, что решающей на деле, а не на словах станет воля народа, надобность и потребность в войнах отомрет, останется только закрепить состояние мира актами международного права. В самом деле, зачем народу война? Граждане «хорошенько подумают, прежде чем начать столь скверную игру, ведь все тяготы войны им придется взять на себя – самим сражаться, оплачивать военные расходы из своего кармана, в поте лица восстанавливать все разоренное войной»18. Правитель, если он ответственен за начало войны, не будет столь озабоченным: «в его распоряжении находятся тысячи людей, которым он, не подвергаясь лично никакой опасности, может жертвовать для дела, которое их совершенно не касается»19. С точки зрения здравого смысла, войны были, есть и будут. Такова «природа» человека, всегда движимого желанием превосходства и власти. Кант просто и доверительно сообщает людям другую истину, апробированную разумом: можно обойтись без войн, и вместо мирных договоров, предразумевающих временность состояния мира, заключить действительный пакт о мире который по18 Кант Им. К вечному миру // Собр. соч. в 6-ти т. Т.6. М., 1966. С. 208. 19 Там же. С. 272.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы ложит конец войнам как таковым. «Разум с высоты морально законодательствующей власти, безусловно, осуждает войну как правовую процедуру и, напротив, непосредственно вменяет в обязанность мирное состояние, которое, однако, не может быть ни установлено, ни обеспечено без договора народов между собой». Обратим особое внимание на этот тезис: нравственные аргументы в пользу вечного мира должны быть обеспечены надежной правовой базой, в данном случае Международным договором. Нравственность и право должны действовать сообща, чтобы благие пожелания мира обрели реальную почву. Доводы Канта тем более правомочны относительно самого страшного и опасного типа войнытерроризма. Кант, не подозревая о возможности подобного вероломства, уже в свое время, говоря о вечном мире, осуждал всевозможные «бесчестные военные хитрости», считая, что и во время войны должно оставаться хоть какое-нибудь доверие к образу мыслей врага. А стремлением людей должно быть состояние вечного мира. Это то, что сегодня мы называем сотрудничеством, партнерством, взаимопониманием, толерантностью. Идея Канта о вечном мире становится тем более актуальной в современных условиях глобализации. Еще в середине прошлого века, констатирует Карл Ясперс, были созданы предпосылки единой мировой истории, реального единства людей на Земле. Наша планета стала «меньше», чем некогда Римская империя. Ни одно важное и даже незначительное событие не может быть локализовано, удержано
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы в пространственной лакуне. Но, говорит Ясперс, духовная ситуация эпохи весьма парадоксальна. Новый мир с помощью науки и техники приближается к единству, но утрачивает смысл. Человечество, добившись потрясающих воображение научных и технических успехов, обнаруживает «катастрофическое объединение в области духовной жизни, человечности, любви и творческой энергии». Единство всемирной истории достигается вне контекста смысла. Глобализация объединяет, связывает воедино и силы зла. Терроризм становится международным, используя информационной технологии и Интернет в своих губительных целях. Тем более насущной и неотложной становится идея Канта о жизни без войн и насилия, согласно разуму и нравственным принципам. В XX веке многие мыслители и общественные деятели подняли свой голос в защиту вечного мира: Нурсултан Назарбаев с его моделью межэтнического и межконфессионального согласия, Махатма Ганди с его активной этикой ненасилия, Мать Тереза с ее неистощимой нацеленностью на помощь всем нуждающимся, Альберт Швейцер с его концепцией благоговения перед жизнью и многие другие. Именно благодаря таким личностям идея новой планетарной этики сегодня может стать реальностью, так как они, по существу, заложили ее концептуальные основы и показали, как осуществлять эту идею, проводить ее в жизнь. Как набат прозвучало над миром слово Альберта Швейцера, который решился на отважный
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы шаг: раскрыть истоки современной трагедии человечества. Он дополнил идею Канта о вечном мире нравственным постулатом благоговения перед жизнью – и не только человеческой, а жизнью как таковой. «Этика есть безграничная ответственность за все, что живет»20. Этот принцип включает не только социальное, но и экологическое измерение: жизнь как таковая священна, будь то жизнь человека, животного или растения. «Когда весной прошлогодняя трава лугов уступает место свежей зелени, происходит это потому, что корни растений пускают миллионы новых побегов. Так и для обновлении идей, столь необходимого нашему времени, возможен только один путь: все люди должны обновить свои убеждения и идеалы, выводя из их размышлений о смысле жизни и о смысле мира»21. Значит, терроризму, направленному против человечества и против природы надо противопоставить не военную силу – таким путем терроризм не победить. Нужна нам другая неодолимая сила – доброй воли, человеческой нравственности, духовности. Тогда не мы будем обороняться против терроризма, а наоборот, он будет обороняться, прятаться, скрываться, с каждым днем и часом теряя свою боевитость и наступательность. И это не просто благие пожелания в духе небезызвестного Манилова. У морали и духовности есть реальные возможности противостоять мировому злу. 20 Швейцер А. Благоговение перед жизнью. М., 1992. С. 218. 21 Там же. С. 78
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Основная направленность проводимой национальной идеологии – от культа силы и жестокости – к культу диалога и согласия. Такая идеология будет содействовать укреплению национальной независимости, гражданской и культурной идентичности Казахстана. В час, когда напряжение нарастает, когда совершаются террорические акты, проливается кровь невинных людей, особенно значимым становится опыт взаимопонимания множества этносов и конфессий. Издревле считалось, что силу можно остановить только силой, хотя мудрецы утверждали обратное: «Ненависть нельзя остановить ненавистью – но только любовью». Казахстан доказывает миру простую, но великую истину: можно жить в согласии, без конфликтов, можно разрешать противоречия в процессе диалога, можно добиться единства, сохраняя различия и культурное многообразие. Силе действительно надо противопоставить силу – силу национального Духа. Прежде всего – сфера образования и воспитания, где формируются молодые умы, их ценностные установки и предпочтения. Почему именно в исламской среде появляются молодые фанатики, способные жертвовать собой ради утверждения ложных, антигуманных целей? Видимо, в образовательном и воспитательном процессе допускаются серьезные промахи и просчеты, позволяющие превратно интерпретировать исламское учение и использовать эти искаженные лозунги в страшных террористических актах. Нужна
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы радикальная трансформация образовательного и воспитательного процесса и в восточных, и в западных странах. Молодежь должна воспитываться в духе толерантности, культуры взаимного уважения, развивая способности к конструктивному диалогу и взаимопониманию. Известный тюркский мыслитель Фетхуллах Гюлен считает, что для построения толерантного современного мира как никогда необходима идея межрелигиозного диалога. Истинные мусульмане никогда не могут быть террористами. Он утверждает: «В мусульманстве нет места террору... Ислам – справедливая вера, ее надо правильно исповедовать... Ислам и террор несовместимы»22. За спасение мира, за новое планетарное сознание ответственна сегодня, прежде всего, философия, как учение представляющее человека как духовно-универсальное существо. Ее мощь часто недооценивается, и тогда можно напомнить, что именно с идеи, как формы мышления, с философии всегда начинается реальное изменение ситуации, часто даже революционное. Философия, действительно, способна на многое: удивлять, будоражить, ввергать в сомнения, захватывать глубиной мысли, побуждать к самовоспитанию, открывать суть мира и человеческой истории. Как пишет Морис Мерло-Понти, сегодня человечество, как никогда, нуждается в философии, предназначение которой – спасение современного глобализирующегося мира. 22 Мерло-Понти М. Философские очерки. М., 1996. С. 8.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы «Речь идет о том, чтобы напомнить людям об их причастности к универсальному бытию, о котором они не должны забывать»23. Мир окутан сетями Интернета, между человеком и реальностью вторгается множество посредников, слов, терминов, знаков, отдаляющих живую плоть мира. Философия, которая всегда считала делом чести всеобщее мышление, отныне призывается к другой задаче: научить человека заново видеть мир во всей его красочности и неповторимой прелести. И тогда он приобщится к тайне универсума, обретет новое интегральное сознание, планетарное мышление. В современной экологической и антропологической проблематике происходит смещение акцентов в сторону концепции «планетарной этики» Уильяма Блэкстоуна – профессора философии из штата Джорджия (начало семидесятых годов XX века) – и его единомышленников. Идет процесс формирования новой экокультуры, нового экологического мировоззрения, в основе которого – планетарная этика Блэкстоуна и «чувство глобальности» А.Печчеи. Итак, новая планетарная этика – это целый комплекс взаимосвязанных принципов, установок, идей, комплекс, требующий своего приведения в работающую систему – целостную и динамичную. Все эти идеалы и принципы вытекают из общечеловеческих нравственных ценностей, зафиксированных в лучших философских произведениях разных 23 Фетхуллах Гюлен и современный мир: толерантность, диалог, взаимопонимание. Алматы, 2009.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы стран и народов, в религиозных вероучениях с их заветами любви, милосердия, нравственной чистоты, стремления жить в гармонии с самим собой и с природой. К этому призывают традиционные ценности тюркского мира. К конкретным принципам новой планетарной этики надо отнести: • толерантность; • мирный и конструктивный диалог культур, цивилизаций, конфессий; • образование для всех, причем образование с приоритетом воспитания над обучением тем или иным знаниям и профессиональным навыкам; • экологические императивы человеческой культуры; • межэтническое, межкультурное и межконфессиональное согласие; • сочетание либеральных ценностей и ценностей традиционной культуры; • приоритет духовных ценностей; • среднего класса как гаранта стабильности государства. Принципы новой интегральной этики должны быть восприняты всеми и каждым: руководителями государств, международными организациями, гражданскими структурами и самими индивидами. Это кантовский категорический императив, не знающий уступок и оговорок. С точки зрения такого подхода надо осуществить инверсию популярного ныне тезиса: мыслить локально, действовать глобально. В новой редакции он будет звучать иначе: мыслить
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы глобально, а действовать – локально. Это означает, что опираясь на новое интегральное мировоззрение, надо каждый раз учитывать особенности ситуации, региона, национальных традиций. Если говорить об уровне международных организаций, то прежде всего в орбиту внимания попадает ООН, много сделавшая для дела мира во всем мире. Но сегодня концептуальные положения ООН явно не отвечают духу времени. Нужна новая интегральная философия взаимопонимание ООН, новая ценностная стратегия, ориентированная на высказанные положения новой интегральной этики. И в соответствии с этим – нужна институциональная, структурная трансформация деятельности этой организации. Сегодня складываются неформальные, народные гуманистические движения, которые трансформируют глобализационные процессы, придавая им человечный характер. Например: после смертоносного землетрясения в Японии, цунами в Юго-Восточной Азии миллионы людей по собственной инициативе сдавали взносы и средства для оказания гуманитарной помощи пострадавшим. Вообще, в современном мире возрастает роль неправительственных организаций (НПО), планетарная этика не может быть реализована лишь «сверху», одними лишь политиками, тем более что политики преследуют зачастую узкопрактические интересы – свои личные или только своего государства. Кстати говоря, события после катастрофического
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы землетрясения и цунами в Японии и Юго-Восточной Азии показали, что в современном мире уже нельзя, невозможно выжить поодиночке. С последствиями крупных стихийных бедствий можно справиться только всем миром. Принципы новой глобальной планетарной этики должны стать первостепенными и на государственном уровне. Можно сказать, что Президент Казахстана Нурсултан Назарбаев уже руководствуется этими принципами. Например, в своих действиях по делимитации границ с Россией и Китаем. Около семи лет велись обсуждения, переговоры и вот – зримый результат. На границе с Россией обеспечена совместная охрана, что способствует безопасности и надежности границ обеих держав. Делегация Казахстана на состоявшейся в Париже 32-й Генеральной конференции ЮНЕСКО выступила с инициативой объявления 2006 года Международным годом планетарного сознания и этики диалога между цивилизациями. Казахстан еще в начале своей государственной независимости первым отказался от испытаний крупнейшего ядерного оружия. Евразийские интеграционные инициативы Казахстана тоже правомерно рассматривать в контексте требований новой планетарной этики – этики взаимопонимания, сотрудничества и взаимопомощи. По инициативе Президента Н.Назарбаева впервые были проведены Съезды лидеров мировых и традиционных религий (2003, 2006, 2009, 2012 гг.). А главное, сама практика мирного, добрососедского и творчески
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы взаимообогащающего сосуществования разных народов на территории единого унитарного государства – это уже говорит о том, что Казахстан уже проводить принципы новой планетарной этики в жизнь, являя собою своеобразную модель межчеловеческих, межэтнических и межконфессиональных отношений, какими они должны быть в современном мире. А они должны строиться именно на принципах приоритета духовно-нравственных ценностей. Поэтому важно, чтобы понятие «планетарная этика» наполнялось смыслом не формальной, сугубо внешней, договорной «моральности», а смыслом действительной нравственности и духовности, идущей из глубины человеческого существа.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Нағима Байтенова, философия ғылымдарының докторы, профессор Діни экстремизм және оның алдын алу жолдары Экстремизм термині сөзбе-сөз (лат. extremusшеткі) шектен тыс көзқарастар мен әрекеттерді ұстану, қоғамдағы тәртіп пен нормаларды жоққа шығару ретінде анықталады. Экстремизм бұл әркезде әр қалай көрініс беретін өте күрделі құбылыс. Оған анықтама беруде сараптық ортада әртүрлі түсінік бар. Оны екі топқа бөлуге болады: бірінші топ экстремизмді бір сөзбен жағымсыз және әлеуметтік қауіпті құбылыс деп бағалайды. Бұл бағытты ұстанушыларды «консерваторлар» деп белгілеуге болады. «Консерваторлар» бағытындағылар негізінен ғылыми академиялық орта, сонымен қоса құқық қорғау органдарының қызметкерлері. Зерттеушілердің бір бөлігі бұл мәселені салыстырмалы түрде, жіктеп қарастыруға тырысады. Оларды шартты түрде «либералдар» деп атауға болады. Либералдар экстремизмді жағымсыз құбылыс деп анықтаудан бас тартады. Мысалы, Ресейдің адам құқығы институтының сарапшысы Лев Левинсон экстремизм бұл әртүрлі құбылыстарды кеңінен алатын іс-әрекеттің мүмкіншілігі. Сондықтан экстремизмге шек қою мүмкін емес. Экстремизм қылмыс емес. Бұған әлемдік марш сияқты ортақ құпталған
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы шеңберден шыққан іс-әрекеттің бәрін кіргізуге болады дейді. Сонымен қоса қоғамдық құрылысқа қарсы құбылыс болса, құқықты шектеуші ретінде анықтау дұрыс емес. Себебі, кейбір әлеуметтік наразылықтар да (аштық жариялау, мемлекеттің кейбір қаулыларына қарсылық марштары) қоғамдық қауіпті феномен деп анықталып кетуі мүмкін болар еді. Экстремизмнің пайда болуына сараптама жасай келе бұл құбылыстың негізінде адамдардың табиғи мүдделерінің қақтығыстары экономикалық, әлеуметтік, этникалық және конфессиялық қарамақайшылықтары жатқанын көруге болады. Мұндай мүдделердің, қарама-қайшылықтардың ауқымы әр түрлі болуы мүмкін: жеке тұлғаның «мендік» мүддесінің бүкіл қоғамға қарсы тұруынан бастап, бүкіл мемлекеттік жүйелердің қатал тайталасымен аяқталады. Қандай да бір себептермен мүдделері сақталмай қалған жағдайда тайталас екі жақтың бірі өздерінің саяси, діни, этникалық, тағы басқа мәселелерінің шешімін табу үшін шектен шыққан әдістерге көшуі әбден мүмкін. Экстремизмнің кең және нақтылы өлшемдеріне бағаны берген ресейлік сарапшы М. Краснов. Оның ойынша экстремизмге мынадай идеяларды, бағыттарды, доктриналарды таратуға бағытталған әрекеттерді жатқызуға болады: • адамдарды таптық, меншіктік, нәсілдік, ұлттық немесе діндік ерекшеліктеріне байланысты болу; • адам құқығын конституциялық құндылық ретінде жоққа шығару;
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы • ашық плюрализм мүмкіндігін, идеяларды еркін тарату және алмасуды жою; • бір идеологияны мемлекеттік ретінде орнату. Британдық зерттеуші Ширин Акинердің ойынша өз идеяларын өз өмірлеріне ғана қолданып қоймай заңды түрде де, заңсыз да барлық мүмкін әдістерді қолдана отырып, қоғамға қолданғылары келетіндердің барлығын экстремистерге жатқызуға болады. Кейбір жағдайда бұл терроризмге жетіп, қоғамға үлкен қауіп туғызуы мүмкін. Экстремизмнің пайда болу себебі әр қоғамда әр түрлі болады және сол қоғамдағы объективтік және субъективтік жағдайға байланысты. Әйтсе де эктремизмнің пайда болуы мен таралуының базистік жағдайы бар. Ол кез-келген қоғам мен мемлекетке тән. Қазіргі кезеңде экстремизмнің пайда болуының негізгі факторлары ретінде сарапшылар мыналарды ұсынады: әлеуметтік экономикалық тоқырау; жергілікті тұрғындардың көп бөлігінің өмір сүру деңгейінің күрт түсуі; мемлекеттік басқару жүйесі мен саяси институттардың өзгеруі; олардың қоғамның көкейкесті мәселелерін шешуге қабілеті жетпеуі; саяси режимнің тоталитарлық сипат алуы; биліктегілердің оппозицияны басып тастауы; еркін, жаңаша ойлауды қуғындау; ұлттық қанау; жеке топтардың өз міндеттерін шешуін жеделдетуі; көшбасшылардың саяси амбициялары және т.б. Бұл негізгі факторлармен қоса ғалымдар экстремизмнің пайда болуы және дамуына әсер ететін қосымша факторларды атап көрсетеді. Оларға халықаралық немесе мемлекеттік жүйеде экстремизм
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы көріністеріне қарсы күрестің осалдығы, тұрғындардың, жеке топтардың саяси және құқықтық мәдениетінің төмендігі, мемлекетаралық қатынастың әлсіреуі, әлеуметтік шиеленістің өсуі т.б. Дін адамзаттың рухани мәдениетінің маңызды бөлшегінің біріне айналды. Дін арқылы адамдар арасындағы рухани байланыстан ұлтаралық келісім мен қоғамның беріктігі, адами құндылықты, салтдәстүрді сақтаудың ең жақсы мүмкіндігін көре білуіміз қажет. Ұлттық мәселелердің дұрыс шешілуі Қазақстанның халықаралық қауымдастықта лайық орынға ие болуына, әлемдік өркениеттен лайықты орын алуға мүмкіндік береді. Қоғамның діни өмірінің демократиялануы бір жақты оң нәтиже бере бермейді. Қазақстан көп ұлтты мемлекет. Бұл көптүрліліктің нәтижесі діни конфессиялар формасы. Бұлардың әр қайсысы өз наным-сенімдерінің қағидаларымен өмір сүреді. Әртүрлі діндердің бір кезеңде, бір этно-мәдени кеңістікте болуы теологиялық мәселе ғана емес, әлеуметтік мәселе тудыратындығы сөзсіз. Діндердің өзгертуге болмайтын өзіндік діни ілімдері мен дәстүрлері бар, кейбір жағдайларда бір-біріне қайшы келетін, тіпті жоққа шығаратын, дінаралық сұхбат мүмкін болмайтын жақтары да кездеседі. «Сонда шешім қайда? Шешім қандай жағдайда болсын нақтылы болуы шарт. Дерексіз шешім болмайды. Шешім жасау үшін нақтылы тарихи, әлеуметтік, қоғамдық, саяси, мәдени жағдайды есепке алуымыз керек. Нақтылы жағдай – Қазақстан Республикасы,
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы яғни, мәселе осы мемлекеттің мазмұнына, оның мүддесіне орай шешілуі керек24. Елбасымыздың елдегі жағдай мен ішкі және сыртқы саясаттың негізгі бағыттары жөнінде «Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан» атты Қазақстан халқына арнаған жолдауында ішкі және сыртқы саясатымыздың аса маңызды бағыттарының бірі ретінде қоғамдық келісімді одан әрі нығайту еліміздің серпінді дамуын қамтамасыз етумен өзіміз алдымызға қойған асқақ міндетті ондағыдан орындаудың негізі болып табылатыны белгіленді. Қоғамдағы экстремизм мен радикализмнің кез келген көріністеріне және біздің азаматтарымыздың конституциялық құқықтарына қысым жасауды көздейтін әрекеттерге қарсы қатаң әрі дәйекті қарсы тұру қаралды. Қазақстан Республикасының басқару тәртіптері мемлекетіміздің Ата Заңы – Конституцияда белгіленгендіктен ол талаптар қоғамның әрбір мүшесі тарапынан орындалуы тиіс. Қазақстан Республикасының «Қоғамдық бірлестіктер туралы» Заң жобасына сәйкес, экстремистік мақсаттарды көздейтін қоғамдық бірлестіктерді құруға және олардың қызметіне, сондай-ақ Қазақстан Республикасының Заңнамасында көзделмеген әскерилендірілген құрылымдарды құруға тиым салынса, «Экстремизмге қарсы күрес туралы» Заңымен Қазақстан Республикасының аумағында экстремистік бағыттағы ұйымдардың, бөлімдердің ашылуына және олардың қызметіне тыйым салынған. 24 Н.Ә.Назарбаев. Сындарлы он жыл. Алматы, Атамұра, 2003.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Қазақстан Республикасының Конституциясында ар-ождан бостандығы мен діни бостандықтың ұстанымдары, әр түрлі конфессияларға жататын азаматтардың өздерінің діни бірлестіктерін құруға тең құқылығы бекітілген. Сондай-ақ діннің және діни бірлестіктердің әлеуметтік қызметтерін реттеудің халықаралық тәжірибелеріне негізделген өзге де бірқатар нормативтік-құқықтық негіздер дайындалып шығарылды. Қазақстандағы қандай да болмасын діни бірлестіктіктердің қызмет етуінің нормативтікқұқықтық негізі белгілі дәрежеде әзірленгендігіне қарамастан, діннің мәртебесі, оның қоғам өміріндегі шынайы жағдайы мен рөлі, яғни діннің қоғамның әлеуметтік-саяси, рухани салаларына тигізер әсерінің мәртебесі, кеңістігі және шекаралары қазірге дейін дәл анықталмаған. Осы еліміздегі белгісіздік, әсіресе оның теріс салдары еліміздегі қазіргі діни жағдайда орын алған жаңа үрдістерге байланысты анық та, айқын анғарылуда. Бұл, әрине, әсіресе дін мен діни сананың күдік туғызатын діни-рухани нормалары мен догмаларына негізделген жаңа діни ағымдар мен бағыттардың елімізде еркін қызмет жасауының көрінісі. Мұндай әсірешіл нышандар діни фундаментализм мен діни экстремизм ретінде көрініс табуы әбден мүмкін. Қазақстанның зайырлы мемлекет болуына байланысты, ресми идеология дінге мейлінше бейтарап қарайды: ол діншіл де, дінге қарсы да сипатқа ие емес. Қазіргі Қазақстаңдағы діннің жағдайы авторитарлық, тоталитарлық және теократиялық басқару жүйесі бар мемлекеттерден түбірлі өзгешелікке ие.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Конфессияаралық бейбітшілік пен келісім Қазақстан үшін мейлінше маңызды мәселе. Бүгін Қазақстан әлемге тек мұнай өндіруші ел ретінде ғана емес, сондай-ақ бүкіләлемдік діни-рухани форумның орталығы ретінде де жақсы таныс. Қазақстанда әлемдік және дәстүрлі діндердің басшылары анағұрлым маңызды, осы заманғы өзекті әлемдік діни, саяси, өркениетаралық мәселелерді шешу үшін жиналады. Олардың ұстанымдары осы кездесуінде конфессияаралық келісім мен диалогтың негізгі ұстанымдары айқындалды. Олар: толеранттылық, өзара құрмет көрсету мен түсінісу, ұлтаралық келісім мен діни төзімділік. Бұл туралы Елбасының Қазақстан халқына жолдауында: «Қазақстан діни наным бостандығын қамтамасыз етті, конфессияаралық диалог пен діни құқықтық саясатты жүйелі түрде жүргізіп келеді. Бізде әртүрлі конфессиялардың бейбіт қатар өмір сүруі қамтамасыз етілген» – деп айтылған. Әрине, дін біріктірудің, интеграциялық үдерістердің күшті факторы бола алады. Ол үшін діндерден қайшылықтарды емес, керісінше ортақ белгілер мен ұқсас ұстанымдарды, ортақ негіздер мен ортақ құндылықтарды, біріктіруші бастаманы іздеуіміз керек. Айта кету керек, Қазақстан діни толеранттылық пен конфессияаралық келісім ісінде терең тамырлар мен көне дәстүрлерге ие. Қазіргі Қазақстанның аумағында бірнеше ғасырлар бойы тәңіршілдік, зороастризм, манихейлік, буддизм, христиандық (оның әсіресе несториандық және яковиттік тармақтары), ислам сияқты әртүрлі діндер мен наным – сенімдер ауысып, әсер етіп, басымдыққа ие болып
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы өмір сүрген. Сондықтан, Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың әділ айтқанындай: «Бізге төзімсіздік немесе діни фанатизм жат. Бұл рухани дәстүр, бұл қандай шеңберде болмасын Құдайдың сөзіне деген ашықтық. Бұл Қазақстандағы конфессияаралық келісімнің ең маңызды негіздерінің бірі. Біз әлемге өзіміздің толеранттылығымызбен, ұлттық конфессияаралық келісім мен диалогты сақтауымызбен танылдық. Біздің еліміздің өскелең дүниетанымдық әлеуеті бұдан ары қарай да сақталуға, дамуға тиіс»25. Бейбітшілік пен конфессияаралық келісім салаларында Қазақстан аясында болсын, тіпті дүниежүзілік ауқымда болсын, қол жеткізген белгілі табыстарымызға қарамастан, әлі шешілмеген, жедел шешуді қажет ететін мәселелер баршылық. Әсіресе қазір дүние жүзіне діни төзімсіздік, діни экстремизм және лаңкестік шынайы қауіп төндіріп тұр. Оларды XXI ғасырдың анағұрлым өткір мәселелеріне жатқызуға болады. Конфессияаралық келісім мен диалогты жетілдірудің жаңа жолдарын іздеу қажет. Әлемдік және дәстүрлі діндер адамның діни және рухани негіздерін дамытудың күшті факторы болып табылады. Діннің негізгі мақсаты адамдағы барлық адамгершілік қасиеттерді сақтау және оларды дамыту, адамның өзінің «бет-бейнесін» сақтап қалуына көмектесу болып табылады. Қазіргі әлемнің, оның ішіңде қазіргі Қазақстанның міндеті жалпы адамзаттық, гуманистік және толеранттылық 25 Бұл да сонда
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы құндылықтарды, конфессияаралық келісім, диалогты ғасырлар бойы әлемдік және дәстүрлі діндердің енгізген ұстанымдары мен қағидаларын қазіргі жалпы әлемдік, адамзаттық өркениеттегі бейбітшілікті сақтап қалу үшін және әр түрлі саяси құрылымдар, сан алуан этностар мен конфессиялардан тұратын көптеген мемлекеттердің бейбіт қатар өмір сүруі үшін белсенді пайдалануға саяды. Конфессияаралық бейбітшілік пен келісімнің нығаюы үшін, діннің біріктіруші, рухани тұрғыдан кұрушы фактор есебінде рөлінің күшеюі үшін діни мәдениет пен діни сананы қалыптастыру қажет. Бұл күндері әлемнің түкпір-түкпірінде дінаралық, ұлтаралық қақтығыстар болып жатса, оларға Қазақстандағы түсіністікке, тату, бейбіт өмір сүруге шақырған жиындардың ықпалы қандай болмақ? Таяу Шығыстағы еврейлер мен арабтардың арасындағы діни қақығыстар мен соғыстар, Үндістандағы дінаралық және ұлтаралық қарсыласулар, Еуропадағы сербтер мен албандар арасындағы дүрдараздық, тіпті көршілес Ресейдегі орыстар мен чешендердің, Кавказ халықтары арасындағы қақтығыстар мен Ресейде шовинизмнің бой көрсетулері секілді оқиғалар қаншама? Соларға Қазақстандағы татулық пен келісім қандай дәрежеде әсер ете алмақ? Әрине, бұл жөнінде саясаткерлер түрлі болжамдар пен пікірлер түйіндеуде. Қазақстанның жауапты мекемелерінің, Ұлттық қауіпсіздік органдарының мәліметтеріне қарағанда, діни-саяси экстремизм және фанатизм Қазақстанда да
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы бар, ал бұл әрекеттердің өкілдері хизбуттахриршілдер мен «Мұсылман бауырлары» қауымдастығы. Бұл жағдай Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев бас болып, басқа да мемлекет адамдарының әрекет етуіне түрткі болып, шара қолдануға мәжбүр етті. Н.Назарбаев «Сындарлы он жыл» атты кітабында бұл жөнінде былай деп айтады: «Фундаменталистер мен экстремистердің мақсаты – Қазақстанның мұсылман халқы. Осы орайда Қазақстанда үш мыңнан астам діни топтардың, діни мәзхабтардың ұйғарымымен «Терроризммен күрес жүргізу ұйымы» атты ұйым құрылды». Сонымен қатар Н.Назарбаев, тәуелсіздіктің 11 жылдығы шаралары шеңберінде өткен облыс әкімдерінің Мемлекеттік кеңесінде ел үшін маңызды мәселелердің бірі «діни ұйымдар және олардың өкілдерінің жүргізген жұмыстарының ұлттық қауіпсіздік күштері тарапынан қатаң бақылауға алынуы» керектігін айтты. Елімізде «Хизбут Тахрир», «Таблиғи жамағат» сияқты радикалды ұйымдардың өкілдері көбейді. Олар насихаттап жүрген Конституциямызға қарсы уағыздар қазір қазақстандықтарға таңсық болудан қалды. Егер де жоғарыда аталған радикалды ұйымдар дәл осы қарқынмен тарала берсе, ол Қазақстан халқының ортақ мемлекеттік мәдениетке бірігуіне, демократиялық реформалардың халық санасыңда орнығуына әжептәуір кедергі болады. Сондықтан, Қазақстан халқының индустриалдық қоғам құрып, ортақ мемлекеттік мәдениетке бірігуі үшін ең алдымен бұған кедергі болатын діни фун-
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы даментализмнің табиғатын анықтап, теократиялық елдердегі ортодоксальді исламның ерекшеліктерін байыптауымыз керек. Өйткені, халқының 70 пайызы мұсылман болып саналатын отанымыздың ендігі тағдырына исламның әсері мол болатыны анық. Елімізде ислам дінін ұстанушылардың көбейе бастауы бұл діннің ұстанымдарына ерекше назар аударуды қажет етеді. Ислам дінінде саяси-қоғамдық, рухани өмірдің барлық саласы қамтылған. Солардың бірі діни сенім және діни төзімділік мәселесі. Ислами идеяларды өркениеттік тұрғыда қабылдап, оларды еліміздің әлеуметтік-экономнкалық даму жолында қолдана білсек, біздің қоғамдағы біраз мәселелер шешімін табар еді. Экстремизмге қарсы күрестің бірден-бір жолы – олар туралы өз уақытында шынайы мәлімет беру. Бұл жерде әрине күнделікті ақпарат құралдарының рөлі өте жоғары. Әйтсе де, жасөспірім балалар үшін ақпарат құралдарының беретін мәліметі де жеткілікті емес. Секталардың, экстремистік топтардың қаупі туралы жастарды көбірек хабардар етіп отыру қажет. Ол үшін барлық мектептерде «Дінтану» сабағымен қоса мамандар қауіпсіздік сабақтарын өткізіп, онда экстремистік топтарды, тоталитарлық секталарды қалай білуге болатынын түсіндіріп, олардан қалай сақтану жолын көрсетіп отырулары керек.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Фетхуллан Гүлен, белгілі ғалым, ірі ойшыл, діни қайраткер (Түркия) Мұсылман – терроршы, терроршы – мұсылман бола алмайды26 Түркияда да «Әл-Қаиданың» жақтасы бар екені анықталды. Сіз бұл мәселенің діни жағын айттыңыз. Оның басқа да тұстары бар ма? Бен Ладен – менің әлемдегі ең жек көретін адамдарымның бірі, өйткені ол Исламның нұрлы келбетіне дақ түсіріп, дінімізге абыройсыз ат таңды. Біз барлық күшімізді жұмсағанымызбен мұны түзетуге көп жылдар кетеді. Қай жерде болмасын «бұл мұсылмандыққа жат қылық» деп түрлі жиындар ұйымдастырып, сөз сөйлеп, кітаптар жазып түсіндіруге мәжбүр боламыз. Бен Ладен ислами қисынды өзінің таяз ойына құрбан етті. Оның жасағаны – адамгершілік пен мұсылманшылыққа мүлдем жат әрекет. Оның пікірлерін ұстанған басқалар жайында да осыны айтуга болады. Егер Түркияда Әл-Каида сынды радикалды топтар пайда бола бастаса бұл қатерлі құбылыс. Біз ондай жандардың ниет-пиғылдарын лағынеттейміз. Террорға бейім адамдар мұсылман отбасыларында, яғни біздің көз алдымызда өсіпжетілді. Біз оларды мұсылман деп санадық. 26 Фетхуллаһ Гүленнің «Заман» газетінің тілшісі Нурие Акманға берген сұхбатынан үзінді, 22 наурыз - 1 сәуір, 2004.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Террорист болу жолында олар қандай күйді бастан кешірді? Біз бұған кінәлі емеспіз бе? Кінәліміз. Білім беру жүйесі кінәлі. Жалпы қоғам кінәлі. Исламның негізін меңгерген адамның террорист болуын елестету мүмкін емес. Террорлық жолға түскен адамның мұсылман болып қалуы неғайбыл. Дінде адам өлтіру арқылы ізгі мақсатқа қол жеткізу деген ұғым мүлдем жоқ. Ал енді сондай жолға түскендерге дұрыс тәрбие беру үшін қаншалықты күш-жігер жұмсадық? Рухани дүниелерін қажетті құндылықтармен сусындату арқылы оларды радикалданудан сақтай алдық па? Оларды террордан аулақ қылатындай жауапкершілік сезімімен тәрбиелей алдық па? Кез келген жан өз дінін жетік білсе, ақырет күні есеп беру сезімімен әрекет етер болса лаңкестік әрекетке беттеуі мүмкін емес. Иә, жас ұрпаққа рухани тәрбие беріп, діни сауатын ашу үшін барлық жағдайды жасадық деп айта алмаймыз. Бүгінде мәселе әбден ұшыкқанда барып бірқатар жедел шараларға барып отырғанымыз белгілі. Алайда, кейбіреулер осының өзін көп көруде. Мектеп бағдарламаларында ахлақ (дін) сабағын артық дейді. Ал бірақ адамның рухани дүниесіне қажетті құндылықтардың барлығы бала бойына мектептен бастап сіңірілуі керек еді. Ол адамдардың барлығы сіз бен біздің арамызда өсіп-жетілді. Олардың барлығы – біздің балаларымыз. Қалайша олардың кейбірі әлгіндей тәрбиемен өсті? Адам өлтіру, қырып-жою түсінігі қайдан шықты? Жалпы адамзаттық құндылықтарға қарсы шығуға не себеп болды? Өз ұлтын өзіне жау көріп, «жанды бомба» болып жарылуын қалай түсінеміз? Олардың барлы-
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы ғы біздің арамызда өсті. Демек, тәрбиеде кемшін кеткен тұстар бар. Тәрбие жүйесінде ойланып, толғанатын, толықтыратын жайттар көп. Демек, рухани тәрбиеге тиісінше мән берілмеген. Міне, осының салдарынан рухани тұрғыдан таяз жаңа ұрпақ өсіп жетілді. Діни сауаты жоқ, рухани тәрбиеден жұрдай осындай жастарды әлдекімдер алдап-арбау арқылы санасын роботқа айналдырып, өз мақсаттары үшін қолдануда. Тіпті оларды түрлі дәрі-дәрмектер мен психотроптық заттардың көмегімен арандатып отырған болуы да ықтимал. Қазір осы туралы баспасөз беттерінде көп айтылып жатыр. Сөйтіп, арандап қалған жастарды негізгі мақсат, негізгі идея осы деп, адам өлтіруге, жалпы өлімге айдап салып отыр. Әлдекімдер осындай жастардың қолымен от көсеп, өз мақсаттарына жетуді көздеуде. Менің пайымдауымша Стамбулда да осындай жайттар болып жатыр. Лаңкестік әрекетке барып жатқандар мешіт жамағатынан шыққан, діндар жандар емес. Діндар кісілер мұншама жауыздық әрекетті жасай алмайды. Жанкештілікке көбіне діни сауаты жоқ адамдар барады. Олар әлдекімнің «Мынаны өлтіру керек» дегенін бұлжытпай орындайды. Түркияда адам өлімі аз болған жоқ. Бір топ бір топты, келесі бір топ бір топтың топалаңын шығарып жатады. Он екінші наурызда (1971 жылғы төңкеріс) адамдардың қолдарында қанға боялған пышақтар болды. Он екінші қыркүйекте (1980 жылғы төңкеріс) адамдар тағы да қолдарына қару алды. Белгілі бір мақсатқа жетеміз деп бірін-бірі өлтірді. Осының барлығы шын мәнінде террор. Тайталасқан екі топтың екеуі де өздеріне түрлі
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы ат қойып, жасаған әрекеттерін бүркемеледі. Бір жақ: «біз мұны мұсылмандық үшін істеп жатырмыз» десе, енді бір жақ: «туған ел, ұлт үшін істеп жатырмыз» деді. Енді бір жақ өз әрекеттерін: «империализм мен капитализмге қарсы күрес» деп түсіндірді. Түптеп келгенде осының барлығы тек сөз бен сылтау ғана. Құранда да дәл солай айтылады: «Бос сөз». Ешбір мәнмағынасы жоқ бос әурешілік. Алайда, аталған топтардың барлығы белгілі бір идеология үшін бірінбірі өлтірді. Сол бір қарғыс атқыр идеологиялар үшін қаншама адамдар жер кұшты. Көсемдері «Мынаның көзін жойыңдар» десе, сол замат көзі жойылды. Нәтижеде қоғамда жаппай террор жағдайы белең алды. Менің де көзімді кұртпақ болғандар бар еді. Осының барлығы лаңкестік әрекеттер арқылы жүзеге асты. Оны тек мұсылмандар ғана емес, барлығы жасады. Біртіндеп қоғамда террор үйреншікті іске айналды. Татулық, төзімділік болмағандықтан адамдар бірбірін жау көріп өсті, осындай тәрбиемен жас ұрпақ жетілді. Бірде жақын достарымның бірі өз бетімен кетіп бара жатқан жыланды ұстап алып өлтірді. Ол кезде дін уағызшысы болатынмын. Әлгі досыма: «Жыландар да Құдайдың жаратқан жанды тіршілігі. Сен оны қандай құқықпен өлтірдің?» деп, әлгі досыма реніш білдіріп, бір ай бойы сөйлеспедім. Алайда, қоғамда жан-жануар былай тұрсын адам өліміне бей-жай қарайтын жағдай орнады. Өлімге әбден ет үйренгені соншама он, жиырма адам өлтірілсе: «Көп емес екен ғой» деп қоя салатын сана қалыптасты. «Бар болғаны жиырма-отыз кісі өліпті» деп жылы жауып қоя салатын қатыгездікке, адамгершіліктің
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы құлдырауына тап болдық. Міне, осының нәтижесінде қоғам қандай халге келді? Осының барлығының алдын алу үшін жас ұрпаққа дұрыс тәрбие мен білім беру қажет. Мемлекет осыған қатысты қажетті заңдар мен ережелерді қабылдауы керек. Мұндай жағдайдан алып шығар жалғыз ғана жол бар – ол адамдарға ненің дұрыс, ненің бұрыс екенін үйрету. Мұсылман лаңкес бола алмайтынын, неге олай екенін түсіндіруіміз керек: «Кімдекім шаң тозаңындай жақсылық жасаса, соның (сауабын алады), кімде-кім шаң тозаңындай жамандық жасаса, соның жазасын тартады» («Зилзала» сүресі, 7-8 аяттар). Егер сен атомның салмағындай бір нәрсе жасасаң, соған жауап бересің. Құран бір адамды өлтіру бүкіл адамзатты өлтірумен бірдей дейді. Ибн Аббас (Пайғамбарымыз Мұхаммедтің (с.а.с.) сахабасы) қасақана адам өлтіруші мәңгілік тозақта қалады дейді. Діннің негізгі ұғымы осы болса, онда осыны үйретуіміз керек. Исламды дұрыс түсінбеушілік27 Ислам жайлы түсінігімізді қайта қарап шыққанымыз жөн. Мұсылман ретінде «Мына әлемде өзгелер алға басып, дамып, өркендеп жатқанда, біз неге кері кетудеміз?» деп өз-өзімізге сын көзбен қарап, осының жауабын іздеуіміз керек. Құран мен сүннетті басшылыққа алып, бұрынғы даналарымыздың көр27 Хулуси Тургут, Фетхуллаһ Гүленнің «Сабах» газетіне берген сұхбатынан үзінді, 23 наурыз, 1997.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы сеткен жарқын жолын да ұмытпастан қазіргі заманның ұрпақтары екенімізді түсінетін уақыт жетті. Осы тұрғыдан өткеніміз бен бүгінімізді мұқият саралауға міндеттіміз. Дінімізде мәңгі өзгермейтін ұлы ақиқаттар мен заман шарттарына қарай бейімделіп отыратын құндылықтар бар. Міне осыларды қаперге ала отырып, белгілі бір тепе-теңдіктен ауытқымай дінді бір бүтін ретінде парасатпен пайымдап, заман талабына сай түсіндіре білетін ғалымдар мен ойшылдардың болуы аса маңызды. Ислам діні пайда болғаннан кейінгі алғашқы бес ғасырда, осындай ойшылдар мен ғалымдар көп болды. Исламда догматизмге орын жоқ28 Сауал: Ислам догматизмге қалай қарайды? Жауап: Егер догматизм дегеніміз еркін ойлауға жол бермей, кез-келген нәрсені көрсоқырлықпен қабылдау немесе тұрған күйінде көшіріп алу дегенді білдірсе, онда исламда догматизмге орын жоқ. Батыстық дүниетаным дін мен білімді бөліп қарастырады. Ал исламда олар керісінше бір-бірін толықтырып отырады. Құран әрбір адамды өзінің санасезімін, ойлау қабілетін толықтай пайдалануға шақырады (мысалы, саралау, пікір қорыту, пайымдау, сыни тұрғыдан қарау және бағалау). Сауал: Ал белгілі бір қағидаға, ережеге негізделген құқықтарды белгілейтін Құран аяттары ше? 28 Эйюп Джан, «Фетхуллаһ Гүленмен көкжиек белесінде», Фетхуллаһ Гүленнің «Заман» газетіне берген сұхбатынан үзінді, тамыз, 1995.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Жауап: Өмір мен жаратылыстың талассыз мызғымас, өзгермейтін қырлары болады. Жаратылыс заңдарының заңдылық болғаны сынды адам болмысының да негізгі аспектілері ешқашан өзгермейді. Сондай-ақ, діннің де адам болмысына қатысты мәңгілік құндылықтары мен мызғымас қағидалары бар. Мәселен, адалдық, пәктік, үлкендерді (әсіресе ата-ананы) құрметтеу, жанашырлық, сүйіспеншілік пен қадір тұту секілді қасиеттер жалпы адамзаттық құндылықтар. Дәл осы секілді ішімдік, құмар ойындары, бұзақылық, зинақорлық, ұрлық, өтірік айту, басқаның ақысын жеу қандай қоғамда, қай заманда болмасын жаман әдеттер болып саналады. Жалпы адамзаттық құндылықтар өзгермейтін сипатқа ие. Ендеше осындай құндылықтардың дінде де орын алуы догматизмге жатпайды. Әйткенмен, басқа діндердегі тәрізді Исламда да кейбір ағымдар дінді догма ретінде түсінеді. Мәселен, халифа Әлидің (р.а.) басқару кезеңінде харижиттік ағым захиризмнің пайда болуына әкеліп соқтырды. Олар аяттарды тек сыртқы формасымен ғана қабылдап, дінді жалпы түрде бір бүтін ретінде түсінуден бас тартты. Алғашында бұл үлкен бір ағым сипатына ие емес еді. Бертін келе Андалусияда Дәуіт әл-Захири мен әл-Хазм секілді кісілер осы түсінікті жүйелеп, кітаптар жазып, ағымға айналдырды. Бүгінде осындай құбылыс уаххабилік ағымда да байқалады. Алайда мұндай түсінік ислам әлемінде қашанда ат төбеліндей аз ғана топпен шектеліп отырған.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Фундаментализм Фундаментализм – дінде фанаттық әрі догматтық жолды ұстануды білдіреді. Оның Исламмен еш байланысы жоқ, әйтсе де кейбір адамдар ирандық және саудтық жамағаттарды фундаментализмге теліп жатады. Бірақ бұл исламда фундаментализмге орын бар дегенді білдірмейді. Фундаментализмнің ирандық, саудтық белгілері сол елдердің ерекшеліктері. Бірақ, мұсылман әлемінің басым көпшілігі бұларды қолдамайды. Исламды фундаментализм, ал мұсылмандарды фундаменталистер деу аса үлкен қателік. Бұл мәселе түбегейлі шатасуға әкеліп соғады және нақтылауды талап етеді. Әйел түсінігі және әйел қүқығы29 Сауал: Әйел құқығы туралы не ойлайсыз? Жауап: Бұл өте ауқымды тақырып. Солай бола тұра бұл тақырып қай кезде де талқылауға ашық. Мен үшін бұл мәселе жайындағы пікірлерімді бір арнаға тоғыстырып, жинақтап айту қиынға соғуы мүмкін. Бір жағынан біз әйелдер мен еркектерді бөлмейміз. Ал басқа қырынан алсақ, олардың арасында физикалық әрі психологиялық айырмашылықтар бар. Менің ойымша, еркектер мен әйелдер бір медальдің екі бетіндей ақиқаттың екі жағы болуы керек. Еркектер әйелдерсіз, әйелдер еркектерсіз өмір сүре алмайды, 29 Эртугрул Озкек, «Ходжа эфендінің сөздері», Фетхуллаһ Гүленнің «Хурриет» газетіне берген сұхбатынан үзінді, 23 қаңтар 1995.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы себебі олар бірге жаратылған. Сондықтан да Адам (ғ.с.) өзінің екінші жартысымен қалған. Ер мен әйел қашанда бір-бірін толықтырады. Құран және Пайғамбарымыздың (с.а.с.) сүннеті еркек пен әйелді бөліп жармайды. Меніңше, адамдар бұл мәселені талқылағанда, мұндағы шешімін таппаған басты түйткіл әрдайым шектен шығып кетеді де, нәтижесінде тепе-теңдік бұзылады. Сауал: Әйелдер рөліне қатысты нақты мысал келтіре кетсеңіз? Жауап: Шынайы мұсылман қоғамында әйел қоғамдық өмірдің толық құқылы мүшесі. Кейбір мұсылман елдерінде жағдай басқаша болса, бұған кінәлі Ислам емес, сол елдің исламнан бөлек салтдәстүр, әдет-ғұрыптары деп ойлаймын. Мәселен, исламның алғашқы кезінде Пайғамбарымыздың жары Айша (р.а.) анамыз әскерге қолбасшылық жасаған кездері бар. Сонымен қатар ол көпшіліктің сыйқұрметіне бөленген дін ғұламасы еді. Әйелдер де еркектермен қатар мешітте ғибадат жасады. Мәселен, мешітте бір әйел халифаға құқық мәселесінде ескерту жасап, түзеткен. Осы секілді мысалдар көп. Тіпті, XVIII ғасырда Осман елінде қызмет атқарған ағылшын елшісінің зайыбы мұсылман әйелдерінің отбасы мен қоғам өміріндегі рөлін аса жоғары бағалап, еңбек жазғаны белгілі.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Гуманизм30 Сауал: Исламның гуманизмге деген көзқарасы қандай? Жауап: Сүйіспеншілік – бүгінгі таңда ең көп талқыланатын әрі ең қажетті жайттардың бірі. Шындығында сүйіспеншілік – дініміздің өміршең раушан гүлі іспетті жүрегімізде мәңгілік патшалығын құрады. Сүйіспеншілік жүрек болмысындағы ең құпия әрі таңғажайып әуен. Отбасындағы, қоғамдағы, елдегі адамдардың арасында дәнекер болатын ең берік байланыс та сүйіспеншілік болып табылады. Аса Мейірімді Аллаһтың бүкіләлемдік тұрмысқа деген сүйіспеншілігін дүниенің кез-келген бөлшегіне көрсетіп жатқан рақымды көмегінен көруге болады. Негізінде сүйіспеншілік – біздің болмысымыздың ең басты мәселесі. Бүкіләлемдік ұлы хордың мүшелері болып табылатын әрбір адам Аллаһтың сүйіспеншілік әнінен алған ерекше жандауа әуенімен өмір сүреді. Алайда ғалам мен адамзат және Аллаһтың жаратылыстарының арасындағы сүйіспеншілік алмасуы бейсаналы түрде жүзеге асады, себебі иләһи ерік, өзіндік еркі жоқтарға үстемдік етеді. Аталған көзқарас бойынша, адамдар саналы түрде осы сүйіспеншілік симфониясына қатысады және бұл сезімдерін өздерінің шынайы болмыстарымен дамытып, оны паш ету үшін нағыз адамдық жолды іздейді. Демек, адам өзіндегі сүйіспеншілікті көр30 С.Джамчи мен К.Унал, Фетхуллаһ Гүленнің мақалалары мен сөздерінде толеранттылық және диалог мәселесі, Измир, «Меркур яйинлары» 1999, 218-22.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы сетіп, маңайындағыларға шынайы көмек пен демеу көрсетуге міндетті. Сонымен қатар, олар адам жанының бір кішкентай ғана бөлігіне айналған жалпы үйлесімділік пен тіршіліктің бұлжымас заңы болып табылатын сүйіспеншілікті қорғаулары керек. Исламның бесаспап қағидаларының аясындағы сүйіспеншілік идеясының өз үйлесімі бар. Қысым көрсетушілер мен қиянатшылдар сүйіспеншіліктен айрылған пенделер болғандықтан сүйіспеншілік пен мейірімділік қиянатшылдарды одан сайын ызаландырып, басқалардың құқығын бұзуға мәжбүрлейді. Сол себепті, бүкіләлемдік сүйіспеншілікке қауіп төндірушілерге мейірімділік көрсетуге болмайды. Залымдарға жасалған мейірімділік – жәбір көріп жапа шеккендерге көрсетілген ең қатыгез іс-әрекет болуы мүмкін. Пайғамбарымыз (с.а.с.): «Мейлі ол қанаушы немесе соның құрбаны болса да, өзіңнің бауырыңа көмектес. Зәлімге егер ол өзгелерге қысым көрсетуін доғарғанда ғана, көмектесе аласыз», – деген. Демек, әділетсіз қылықтарынан тыйылған жағдайда ғана қиянатшылдарға рақымдылық танытуға болады.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Мухаммад Имара, известный исламовед, доктор, профессор (Египет) Истина о «джихаде», военных действиях и терроре Сегодня многие сильно путают понятия, содержащиеся в следующих трех терминах: «джихад», «военные действия или война» и «террор». Эта путаница особенно заметна в этой огромной политической, интеллектуальной, религиозной и информационной войне против Ислама, мусульман, исламской культуры и исламского мира, которую развязали некоторые силы на Западе даже не после американской трагедии 11 сентября 2001 г., но десятилетия, или, возможно, века до этого. Но именно после сентябрьского теракта как никогда ранее в истории отношений между Западом и Востоком, западной и восточной цивилизациями стала очевидной эскалация насилия и ненависти, равно как еще очевиднее стала путаница между понятиями, содержащимися в вышеуказанных терминах. Это происходит по той причине, что специалисты, работающие в сферах религиозной, культурной и цивилизационной компаративистики, часто допускают ошибку, когда вместо проведения вдумчивого сопоставления между схожими и отличными чертами различных культур, служащих объектом исследования, смотрят на культурно «Дру-
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы гого» через глаза своего собственного «Я», воспринимая его как одно из проявлений этого «Я» и потому игнорируя все те различия, что существуют между представителями различиых религий, культур и цивилизаций. Чаще всего, именно этот односторонний подход и становится причиной путаницы, возникающей с целым рядом терминов. Бесспорно, нельзя требовать, чтобы разные культуры, религии и цивилизации использовали одни и те же термины совершенно одинаково; однако мы наделены полным правом вопрошать о тех смыслах, понятиях и содержаниях, которые привносит каждая группа людей в те или иные термины, ибо если термины есть некие сосуды, которые используются всеми людьми, то вещи, содержащиеся в этих сосудах (т.е. терминах), постоянно меняются и даже порой противоречат друг другу в тех случаях, когда их используют в различных контекстах – и это несмотря на внешнее единство сосудов-терминов. Именно так обстоит дело с терминами «джихад», «война» и «террор». «Священная война» за религию За исключением небольшой категории западных ученых, которые, изучая культуру и историю Ислама в рамках научной объективности и в соответствии с принципами компаративистики, смогли душевно «высвободиться из оков» западных «имперских замыслов», большая часть тех, кто изучает культуру и историю Ислама, стали жертвами
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы – преднамеренно или нет – пагубной привычки рассматривать цивилизационно инаковое, «исламское «Я» исключительно через призму тех шаблонов и стандартов, что сформировали историю западной культуры, институт ее церковной власти и стали причиной многочисленных конфликтов. Исходя из подобного понимания исламского инакового «Я» сквозь собственное западное «Я», эти исследователи – в ряды которых можно зачислить и наших «прозападных» интеллигентов – посчитали исламский «джихад» некой «священной войной» представителей одной религии против представителей других религий, в которой мерилами враждебности и виновности / невиновности той или иной стороны выступают различия в ее религиозных представлениях. Именно эта культурная и историческая модель миропонимания, именно этот, «западнический» взгляд стал ключевым для множества западных востоковедов при рассмотрении термина «джихад», о котором говорится в Священном Коране и который пророческая «сунна» возвела в ранг «вершины» Ислама. Суть исламского «джихада» Исламский «джихад» не является «священной войной» за религию, ибо Ислам отвергает и осуждает любую религиозную войну. Вера с точки зрения Ислама есть сердечное признание, достигающее степени абсолютной, несомненной веры. Она есть
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы некий секрет между верующим и его Создателем, и может иметь место только при наличии у человека знания, убеждения и убежденности, и никак не может быть плодом какого-либо вида принуждения – не говоря уж о том, чтобы это принуждение достигало степени войны. Именно поэтому Священный Коран провозгласил следующее генеральное и совершенно ясное правило: «Нет принуждения в религии» (сура «аль-Бакара», аят 256). Это правило не только обозначает запрет применять принуждение в делах религии, но также означает отрицание самой возможности того, чтобы какая-либо религия или религиозность могла быть связана с методиками принуждения, ибо принуждение приводит лишь к лицемерию, которое считается хуже откровенного многобожия или явного причисления к Аллаху сотоварищей и никогда не приводит к настоящей вере. Поэтому в Священном Коране часто встречаются аяты, в которых Аллах призывает следующим образом обращаться к людям, отказывающимся принять Ислам: «У вас своя религия, а у меня – своя» (сура «аль-Кафирун», аят 6), «Тот, кто захочет, пусть уверует, и тот, кто захочет, пусть будет неверным» (сура «аль-Кяхф», аят 29), и следующим образом определяет миссию Пророка (с.а.с.) в том, что касается вопросов религиозной убежденности: «На Пророка возложено лишь донести и обьяснить (послание), не больше того» (сура «альМаида», аят 99), «Так напоминай же им (об Истине), поистине, ты – только увещеватель, и не господствуешь над ними» (сура «аль-Гащия», аят 22).
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Если путать «джихад» со «священной войной» за религию является ошибкой, проистекающей из неспособности понять Ислам или из дурных намерений представить эту религию в искаженном виде, то редуцировать смысл «джихада» к боевым действиям (о которых говорится в Коране и которые мусульмане вели как во время жизни Пророка (с.а.с.), так и по ходу всей истории Ислама) есть другая ошибка. «Джихад», который в понимании Ислама представляет собой религиозную обязанность каждого мусульманина, шире тех боевых действий, которые разрешены Шариатом. Можно сказать, что любые боевые действия есть «джихад», но не всякий «джихад» есть боевые действия, ибо боевые действия представляют собой лишь ту сторону «джихада», что связана с применением физической силы, но не представляют собой весь «джихад». «Джихад» в определении, данном Ибн Манзуром в его словаре «Лисан аль-араб», представляет собой «приложение максимальных усилий – будь то слово или действие». Таким образом, «джихад» не связан только с «действием», не говоря уж о том, чтобы это «действие» представляло собой исключительно применение жесткой силы в виде военных действий. Священный Коран определяет слово «джихад» следующим образом: «Приложение усилий при самозащите и борьбе» во всех сферах, где только возможны действия «самозащиты» и «борьбы», т.е. во всех сферах жизни, а не только в сфере военных действнй. Чаще всего слово «джихад» в Священном
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Коране употребляется в значении приложения усилий в деле распространения информации об Исламе и защиты его интересов. Распространение же информации об Исламе следует только одному методическому пути – пути диалога с использованием мудрости, доброго увещевания и спокойной дискуссии с использованием ясных и доходчивых доводов, а не пути насилия, принуждения и «священной войны» за религию. Что же касается самых больших, универсальных и эффективных сфер человеческой деятельности, где может осуществляться «джихад», то это сфера идей и коммуникации. Поэтому прикладывать усилия в максимальном виде в областях науки, образования и преподавания есть «джихад»; прикладывать усилия в максимальном виде для повышения уровня человеческой цивилизации (и исходить при этом из чувства ответственности перед Аллахом за управление нашей планетой, что вверена нам Им словно на «временное пользование») – тоже «джихад». Более того, проявить мягкость к человеку, животному, растению или неживой вещи, к природе – это тоже «джихад». Также и благочестие и доброе отношение к родителям, близким и родственникам – это тоже вид «джихада». Также чувствовать страх перед Аллахом, заниматься самоконтролем, осознавая Его всеприсутствие, набожность, умение посвящать себя служению Ему есть «джихад», более того, есть вершина того «джихада», который был предписан Аллахом всем мусульманам. Слово, в котором нет и капли лжи – также «джихад».
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Вообще, пророческая «сунна» как тот путь, который Пророк (с.а.с.) использовал при объяснении людям замыслов и установок Священного Корана, рассматривает действия сердец – а не только рук и языков – сферой, где также можно вести «джихад»: «Тот, кто будет противостоять им рукой, тот – верующий; тот, кто будет противостоять им языком, тот – верующий, тот, кто будет противостоять им своим сердцем, тот – верующий» (приводится в сборнике хадисов Муслима). Точно так же охрана родины и исламского мира от любых, материальных и нематериальных угроз – это тоже «джихад», и те, кто ведут его, войдут в Рай первыми среди всех созданий Аллаха. Точно также пророческая «сунна» установила обязательность хаджа в Мекку (хадж несет в себе смысл отдаления от мирской жизни и ее притягательности) и приукрасила хадж тем, что вменила в обязанность мусульман мирно сосуществовать во время паломничества со всеми видами животных и растений – путь и ценой некоторого неудобства для человека... Да, пророческая «сунна» сделала такой «хадж» одной из сфер «джихада». Это и есть суть «джихада», который представляет собой приложение максимальных усилий в одной из своих сфер, несмотря на обширность, универсальность и многообразие этих сфер. То есть «джихад» не есть исключительно военные действия, не говоря уж о том, чтобы называться «священной войной» во имя религии.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Именно в этом понимании «джихад» является обязанностью каждого мусульманина и мусульманки, ибо он доступен всем дееспособным людям в рамках их возможностей и способностей, в любой сфере, в которой они могут приложить усилия, а также в сферах религиозных обрядов и социальных отношений. Что же касается военных действий, то они есть лишь одно из разветвлений «джихада», подчиняются ряду правил и осуществляются лишь в тех сферах, которые предусмотрел Священный Коран в соответствующих аятах. Это и есть суть «джихада», который был вменен Аллахом мусульманам в обязанность, который был показан как вершина Ислама и который мусульмане вели – и до сих пор ведут – на протяжении всей истории Ислама. Этот «джихад» может стать великим – но при наличии у мусульман правильного понимания своей религии, сознательности и способность вести диалог в рамках мудрости и доброго увещевания. Коран так говорит об этом: «И этим веди против них великий «джихад»» (сура «аль-Фуркан», аят 52). Методикой, предписанной исламским Шариатом в деле распространения религии, не являются военные действия, но мудрость, доброе увещевание и дискуссия с использованием ясных и четких доказательств. Более того, в этой сфере Ислам отличился от всех других философий жизни, ибо отверг принцип «борьбы», приводящий к тому, что сильный полностью уничтожает слабого, и провозглашающий собой конец культурного разнообразия н многообразия, сводя на нет различия между народами и нациями – разли-
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы чия, что являются божьим законом, проявляющим себя во всех сотворенных Богом мирах. Ислам отверг философию «борьбы» и ввел вместо нее философию «взаимодействия», которая стала двигателем справедливой, сбалансированной межкультурной и межцивилизационной коммуникации, сохраняющей многообразие и позволяющей мусульманам сосуществовать с отличными от них людьми в мире, диалоге и взаимодействии. Ислам не желает «борьбы», которая уничтожает «Другого», он желает «взаимодействия», которое выступает фактором баланса и гармонии в противоположность тому урону, что может быть нанесен взаимоотношениям отличных друг от друга групп в условиях «борьбы». Точно также Ислам отвергает те философии, которые посчитали убийство, ведение боевых действий и другие виды умертвления человеческого духа естественным состоянием человека, данным ему от рождения и присущим самой его сути. Ислам противопоставляет себя некоторым нелепым теориям, расценивающим войну как некий способ достичь прогресса и развития, подчеркивая, что война всегда есть нежелательное исключение, а не правило. Война – необходимость, к которой прибегают лишь в вынужденных ситуациях: «Предписано вам сражаться, и это – ненавистно вам» (сура «аль-Бакара», аят 216). В Священном Коране среди всех религиозных обязанностей мусульман только «киталь» (что означает «сражаться или вести военные действия»)
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы описывается словом «курх» – «нечто ненавистное, неприятное человеческому естеству». Пророческая традиция разъяснила детали этого коранического понимания войны и еще раз подчеркнула его важность в следующем высказывании Пророка (с.а.с.): «Не ищите встречи с врагами, и просите Аллаха, чтобы Он обезопасил вас по Своей милости. Но если вы все же встретились с врагами (и между вами началось сражение), то будьте стойки и как можно больше поминайте Аллаха» (передано адДарами). Но даже для подобного использования силы, предписанного мусульманам несмотря на их отвращение к насилию, и примененного исламским государством исключительно в рамках защиты свободы исламского вероисповедания, защиты свободы распространения последнего, защиты мусульман от попыток совратить их от собственной религии (что Исламом расценивается как хуже убийства) и защиты свободы мусульманской земли, без которой немыслимо практическое применение исламской философии жизни... Да, даже для такого использования силы – являвшегося исключением из правил и некой необходимостью – Ислам и исламский Шариат установил (а мусульмане практически применили) такие этические нормы и нравственные принципы, что превосходят по своей высоте все международные и принятые – увы, только теоретически-мировым сообществом соглашения о ведении войн, и это несмотря на то, что Ислам появился 14 веков назад!
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Абу Бакр ас-Сыддык (р.а.), будучи главой исламского государства, еще раз сформулировал этические нормы ведения войн и боевых действий в документе, переданном им командиру мусульманской армии Язиду бен Аби Суфьяну в тот момент, когда тот отправлялся в Сирию для войны против вторгшейся в страну византийской армии: «Тебе встретятся люди, утверждающие, что посвятили себя Аллаху (т.е. монахи – прим. авт.). Оставь их и их эти утверждения... Я советую тебе придерживаться десяти (принципов): не убивай ни женщин, ни детей, ни дряхлых стариков, не уничтожай плодородные деревья, не разрушай добротные постройки, закалывай овцу и верблюда только для еды, не поджигай пальмы, не пили их, не кради трофеи, принадлежащие другим, и не будь трусливым» (передано Маликом в «аль-Муатта’»). Поэтому мерилом Ислама и его государства в вопросах войны и мира выступает не религиозная принадлежность, не безбожие, не противоречие нормам Ислама или соответствие им, но возможность мирного сосуществования между мусульманами и не мусульманами, а также существование агрессии против мусульман, преследующей целью отвратить последних от собственной религии или изгнать их из жилищ. В Священном Коране так говорится об этих критериях отношений между мусульманами и теми, кто не принял Ислам и отверг его: «Аллах запрета не дает вам доброту и справедливость проявлять к тем людям, кто за вашу веру с вами не сражались, не изгоняли вас из дома, – поистине, Он любит справедливых! Аллах дает
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы запрет в друзья брать тех, которые сражались против веры, и гнали вас из ваших очагов, и помогали вашему изгнанью. И те, кто примет их в друзья, перед Аллахом нечестивы будут» (сура «аль-Мумтахана», аяты 7-9). Мусульмане, устанавливая отношения с не мусульманами, жили в согласии с этими критериями, и именно поэтому евреи в городе-государстве Медины были приняты ими как подданные общего государства и часть исламской мировой общности («умма»), Конституция этого первого исламского государства провозгласила, что «евреи имеют право исповедовать свою религию, а мусульмане – свою. Те евреи, что последуют за нами, получат всяческую поддержку. Их права не будут нарушены, и мусульмане не будут помогать против них их врагам. Отношение к окружению евреев будет таким же, как и к самим евреям. В условиях войны евреи несут свои расходы, а мусульмане – свои. В случае объявления войны против них или одного из них, владельцы этого документа будут помогать друг другу. Основными отношениями между ними должны быть искренность и отзывчивость. Тот же, кто совершит грех, совершает его против самого себя. Евреи – общность, что живет вместе с мусульманами». Что же касается христиан, то документы, разработанные Пророком (с.а.с.) в этом первом исламском государстве, гласили следующее: «Они обладают теми же правами, что и мусульмане, и теми же обязанностями, что и мусульмане. Мусульмане обладают теми же обязательствами, что и христиане. Христиане разделяют с мусульманами все свои права и обязанности».
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Это и есть суть той точки зрения, которой придерживается Ислам в вопросе о ведении военных действий. Они – исключение, а не правило, исключение, обращаться к которому нежелательно. К нему разрешается прибегать только в случае защиты свободы вероисповедания, совести и родины, ибо без земли, свободной от внешнего негативного влияния врагов, применение исламских принципов жизни в том виде, в котором они изложены в Шариате, становится невозможным. Это н есть суть военных действнй с точки зрения Ислама и заложенная в них мудрость. Военные действия выступают лишь одним из ответвлений «джихада», и являются исключением, а не правилом, некой необходимостью в тех ситуациях, когда не существует иной альтернативы. Они – религиозная обязанность, исполнение которой отнюдь не привлекает сердца мусульман, и не является естественным состоянием человека, ведущим к прогрессу – как в это верят некоторые философии и культуры, находящиеся за пределами Ислама. Суть «террора» На Западе термин «террор» означает незаконное применение насилия в целях запугивания мирных людей и их принуждения к принятию чего-либо против их воли. Особенно пагубным явлением выступает практика террора со стороны правящих властей, направленная против собственных под-
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы данных, другими словами, государственный террор, вызывающий ужас в душах граждан... Более того, Ислам подтверждает, что ни одна монотеистическая религия до него не прибегала к террору, насилию, принуждению и запугиванию мирных людей в качестве метода распространения собственных законов и принципов. Так, методом, предусмотренным законами Мусы (Моисея) (а.с.) для распространения иудаизма, служила «мягкая речь», а не насилие, война, убийства и террор: «Но речь с ним мягкую ведите: быть может, увещание он примет и убоится гнева Бога» (сура «Таха», аяты 42-47). Так как Муса (а.с.) не основал какого-либо государства, не командовал армией, не участвовал в сражении или войне, а родился, вырос и стал пророком в Египте, в своде законов, принесенным им, не было упоминания о каком-либо принуждении, насилии или терроре. Также дело обстоит и с христианством, принесенным Исой (Иисусом) (а.с.), сыном Марьям. Законы его религии были глубоко духовны, полны мягкости и призывали к установлению, прежде всего, мира души. Мягкость и стремление к миру настолько переполнили эти законы и подняли их на такую высокую степень духовности, что их практическое применение, вероятно, стало крайне сложным в этом материальном мире. Поэтому и сказал Иса (а.с.), что его царство не есть в этом мире. Посему отстраненность христианства – и методов, используемых при его распространении – от насилия, принуждения, террора, преследующего своей целью
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы запугивание мирных людей, крайне естественна и не нуждается в особых объяснениях. Также дело обстоит и с методами распространения Ислама, в частности, призыва людей к вере в Единого Бога. Ислам подтверждает божественный метод призыва к религиозной вере... Метод мудрости, доброго увещевания и спокойной дискуссии с использованием наиболее ясных и понятных доводов, ибо этот метод – единственный, который может дать своим результатом веру и сердечное признание правоты этой веры, доходящее до степени несомненного знания. В то же время террор как устрашение других и принуждение их к тому, чего они не хотят, есть метод, результирующий в двуличии, отвергаемом еще более, чем нескрываемое причисление сотоварищей к Богу и откровенное неверие; поэтому он ни в коем случае не может быть методом развития в человеке подлинного религиозного чувства. Что же касается тех людей, которые считают, что ряд аятов Священного Корана в суре «альАнфаль» содержат в себе указание на террор, то эта их грубейшая ошибка (если представить, что их намерения были чисты, и что они просто ошиблись в своем понимании) произошла из-за невнимательности и привычки понимать слово «террор» не в смысле, распространенном в Священном Коране и арабском языке, а с точки зрения его терминологического значения, расхожего сегодня в западных и прозападных интеллектуальных, культурных, политических кругах и СМИ. Если бы они поняли контекст коранических аятов суры «аль-Анфаль», в рамках которого там
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы упоминалось слово, похожее на «террор», и если бы они исследовали – наряду с сурой «аль-Анфаль» – все коранические аяты, в которых содержится это слово и его производные, а затем провели толкование всех этих аятов и рассмотрели слово в соответствии с его смысловой нагрузкой в арабском языке и кораническом контексте, то никому бы и в голову не пришло, что существует какая-то связь между Исламом и террором как методом запугивания мирных людей насилием, агрессией и принуждением. Аяты суры «аль-Анфаль» говорят о тех язычниках, которые сражаются с мусульманами, мучая их в надежде отвратить их от религии и изгоняя их из собственных жилищ. Кроме того, в них ведется речь о тех агрессивных язычниках, которые регулярно и самым подлым образом нарушали заключенные с мусульманами договора. Несмотря на договоренность блюсти мир и спокойствие, они много раз нападали на мусульман, заставая их врасплох. Именно поэтому эти аяты приказывают мусульманам приготовить некую «силу», т.е. вооружение, людей, решимость, тактикуи стратегию, которая позволит им привести в страх и смятение – и тем самым сдержать – этих вероломных людей, привыкших к предательству, нарушению договоров, коварству и агрессии. Всевышний следующим образом обращается в этих аятах к Посланнику (с.а.с.): «И наготове против них держите всю вашу мощь и конные войска, чтоб устрашать врагов Аллаха и ваших недругов» (сура «аль-Анфаль», аяты 58-63).
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Слово «и’рхаб» (соответствующее в русском переводе слову «устрашать» – прим. перев.) здесь имеет смысл «устрашения, припугиваиия» с целью предотвратить нападение на мусульман предателей и обманщиков, не проявляющих никакого уважения к мирным договорам. Для подобного «припугивания», естественно, необходимо подготовить определенную «силу сдерживания», а не пытаться внушить врагу страх посредством агрессии, насилия и принуждения; иначе говоря, речь идет о внушении страха, которое отвергает использование насилия, принуждения или непосредственных военных действий. Этот метод похож на сдерживающий эффект наказания, публичное наложение которого предотвращает совершение преступления, удерживая даже от преступных намерений. Такое «устрашение» не имеет никакой связи с терминологическим значением слова «террор» (которое в арабской прессе весьма неудачно также передается словом «и’рхаб» — прим. перев.) в западном мышлении, связанным с устрашением мирных жителей и насильственным принуждением их к чему-либо. Например, то, что на протяжении т.н. «холодной войны» середины прошедшего века Советский Союз обладал ядерным и водородным оружием, стало тем фактором, который устрашил и сдержал США, другими словами, «припугнул» их совершить ядерную агрессию на Советский Союз. Это обезопасило мир от ядерной катастрофы. Другим свидетельством этой истины, которую мы смогли понять благодаря анализу контекста аятов
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы суры «аль-Анфаль», является смысл слова «и’рхаб», получивший распространение в арабском языке, языке Священного Корана. Так, когда мы обращаемся к книге ар-Рагиба аль-И’сфахани «аль-Муфрадат фи гариб аль-Коран», то можем видеть, что смысл этого слова в Священном Коране и арабском языке, на котором он был ниспослан, вообще противоположен понятию «насилия, устрашающего мирных людей и вселяющего в них ужас». В арабском языке это слово происходит от существительного «ар-рахбат», которое означает «страх перед чем-либо, вызывающий у человека беспокойство и осторожность». Может ли хоть один разумный человек растолковать смысл этого слова, фактически синонимичного с понятиями «опасения» и «уважительного страха», как «насилие, устрашающее мирных людей и вселяющее в них ужас». Все аяты Корана, в которых использовалось это слово, его языковые производные или аналогичные слова и смыслы, также подтверждают наши слова. Монахи, которых в арабском языке называют словом «рухбан», однокоренным со словом «и’рхаб», переступают грань умеренности в страхе и почтительном трепете перед Богом. Монашеский образ жизни («рухба-ният») в целом есть некое переступание грани в страхе перед Аллахом. Ни в одном из смыслов этих коранических терминов – «йархабун» («боятся»), «фархабун» («так бойтесь же»), «турхибун» («припугнете»), «истар-хабухум» («вызвали в них страх»), «ар-рахб» («страх»), «ар-рахбат» («уважительный страх»), «ар-рухбан» («монахи»),
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы «ар-рухбаният» («монашество») – нет ни малейшего намека или указания на западное понимание термина «террор» как насилия, устрашающего ни в чем не повинных, мирных людей и вселяющего в них ужас. Изгнание людей из их жилищ и родины, превращение их в беженцев есть насилие, террор и устрашение невинных и мирных людей. Даже поверхностный взгляд на историю отношений между Западом и Востоком обращает наши глаза, сердца и души на долгие века военных завоеваний, насилия, культурного, политического, религиозного и цивилизационного колониализма, осуществляемых Западом против Востока. Это и есть суть «джихада», «военных действий» и «террора» с точки зрения арабского языка, Священного Корана и Ислама. (статъя из журнала «Хира», № 1, октябрь-декабрь 2005)
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Мұхамед-Мохтар Гомаа Египет Араб Республикасының Уақыф Дін істері министрі «Ислам – ізгілік діні» Адамзат баласын ізгілікке, адамгершілікке, имани негіздерге үндеуде діннің алар орны айрықша. Ғылыми атеизммен қаруланып, «Дін – апиын» деп уағыздалған заманда да халқымыз ата-бабамыздан жеткен қасиетті Ислам дінінен безінген жоқ. Дәстүрмен астастыра отырып, рухани тіннен ажырамаған жұртымыз тәуелсіздік алған уақыттан бері сонау бір замандарда үстемдіктен туған олқылықтардың орнын толтырған. Елімізде мешіттер салынып, медреселермен бірге діни жоғары оқу орны да ашылды. Оған сонау Бейбарыс баба қорғаған Мысыр жұрты көмекке келген. Біз елімізге сапармен келген Египет Араб Республикасының Уақыф Дін істері министрі Мұхамед-Мохтар Гомаамен кездесіп, оған бірнеше сауал қойған едік. – Министр мырза, алдымен елімізге келген сапарыңыздың жай-жапсарымен бөлісе отырсаңыз. – Бұл – менің Қазақстанға, жалпы Орталық Азияға жасаған алғашқы сапарым. Егер ойға алған мақсатты ортаға салсам, ол екі бағытты құрайды. Біріншіден, Алматы қаласындағы Ислам мәдениеті жоғары оқу орнында Қазақстанға қажетті таза ислами, діни экстремизмнен ада білімдар мамандар
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы даярлау ісі болса, екіншіден, мәдени-ғылыми қатынастарды өрістету. Осы орайда, сапарымның барысында екі ел арасында түрлі мәдени шараларды жүзеге асыру және қазақстандық дінтанушылардың кәсіби білімдерін жетілдіру мәселелері сөз болды. Соңғысында Мысырдағы айтулы білім ордасы ӘлАзһар көмекке келеді деген ұйғарым жасалды. Енді осы ЖОО-ның аса көрнекті ғұламалары, ғылым докторлары мен профессорлары Алматыдағы университет қабырғасында қазақстандық жастарға сабақ беріп қайтатын болады. Сонымен қатар, Қазақстан Үкіметі біздің елге имамдарды, дінтанушыларды білімдерін тереңдетуге жіберіп отыратыны жайында да келістік. Тағы бір айтайын дегенім, Қазақстан Бас мүфтиімен Египетке оқуға жіберілетін жастардың ресми арнайы жолдамамен келгенінде ғана қабылданатыны турасында да мәміле жасастық. Енді бұрынғыдай өз бетімен оқуға келгендер қабылданбайды, талаптанушылардың осы нәрсені қаперінде ұстағаны абзал. Әйтпесе білместікпен жолдамасыз ілім іздеп келіп тауаны қайтып қалады. – Қазіргі күні Исламды құбыжық етіп көрсету, ислам экстремизмі, ислам лаңкестігі, сепаратизмі сынды байламдарды жасау үдерісі тыйылмай отыр. Жалпы, Ислам дініндегі толеранттылық турасында не айтар едіңіз? – Өкінішке қарай, бұл – қазір әлемде етек алып кеткен қынжыларлық көзқарас. Ал шын мәніндегі мұсылман баласы кісіге зұлымдықтан, қиянаттан ада. Ислам дінінде біреудің өмірін қиюға, лаңкестік
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы сынды әрекеттерге баруға тыйым салынған. Бұл жайында қасиетті Құран Кәрімде айтылған. Біздің дініміздің басты ұстанымы–төзімділік, өзгелердің сеніміне құрметпен, түсіністікпен қарау, адамзатқа зиян келетін істерден аулақ болу, дініне, түріне тіліне қарамай Аллаға жағатын іс істеп, қайырымдылық, ізгілікті ту етіп, дұрыс пейілмен жақсы амалдар жасау. Өйткені, әрбір пенденің иығындағы екі періште оның жақсы және жаман амалдарын жазып отырады. Сондықтан Алладан үміті бар пенде адамға зорлық жасамайды. Ал адамның өмірінің ұзақ, қысқалығы да Алла Тағаланың қолында, оған қол сұғуға ешкімнің құқығы жоқ. Бүгінгі әлемде дінді саяси бетперде етіп ұстанып, Исламды теріс пиғылды, қасқөй, жаман ниетте етіп көрсету тыйылмай отыр. Түрлі лаңкестік, сепаратистік бағыттағы өздерін «ислам мемлекеті», «ислам халифаты» немесе «ислам ұйымдары» деп атайтын құрылымдар дінді өз мағынасында дұрыс ұстанбайтындар. Олардың түпкі ойларында саяси, экономикалық мақсаттар жатуы әбден мүмкін. Немесе олардың Ислам дініне жаманат келтіру үшін арнайы ұйымдастырылған топтар болуы да ғажап емес. Осындай бұзық ниетпен құрылған топтар кейбір мемлекеттерді іштен ірітіп, лаң салып, соғыс өртін тұтандыруда. Ал бұл біздің асыл дінімізде мүлде жоқ, сұмдық қайшы әрекеттер. Яғни, бұл ұйымдардың барлығы өздерінің әрекеттерінде ислам атауын қолданып, исламның атына кір келтіруде. Жастар болса олардың дардай аттарына иланып, солардың шылауына арбалып жатыр.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Осыны халыққа бұқаралық ақпарат құралдары түсіндіріп отырса, өте жақсы болар еді. Сондықтан журналистер қауымының осы ретте арқалар жүгі қомақты деп білемін. Жалпы, адасудың, Ислам дініне жат қадамдарға барудың артында білімсіздік жатыр. Исламды өз бейнесінде, оның қағидаттарын, Құран аяттарында айтылған ізгілікті ұғынбай, ілімсіз жетекке еру адам баласын адастырады. Менің ойымша, қандай бір көрініс берген экстремистік пиғылға қарсы күрес ілім-білім арқылы жүруі тиіс. Қарсы күрестің ең тиімді жолы жастарға исламды дұрыс ілім арқылы түсіндіру деп тағы да қайталағым келеді. – Өзіңіз жоғарыда айтқан төзімділік, бір-бірінің сеніміне құрметпен қарау дегеніңізден шығады біздің еліміздің мемлекеттік саясатында осы қағидат берік ұсталады. Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың бастамасымен Астанада Әлемдік және дәстүрлі діндер көшбасшыларының съезін өткізу дәстүрге айналды. Сіздің осы тұрғыда қазақ жерінде әлемдегі түрлі дін көшбасшыларының құрылтайына қатысты пікіріңізді білсек деп едік. – Алла Тағала адамдарды түрлі тілде сөйлейтін, түрлі дін, түрлі мәдениет, түрлі ғұрыптарды ұстанатын етіп әдейі жаратқан. Мәселен, Пайғамбарымыз Мұхаммед (с.ғ.с.) Мединеде яхудилермен келісімге отырып, дініміз түрлі болғанымен бәріміз де адам баласымыз, біздер бейбіт қатар өмір сүруге тиіспіз деген. Ислам дінінде адамды түр-түсіне, тіліне, дініне қарап шеттету күнә саналады. Ал Қазақстан басшылығы, оның халқы осы ұстанымды, адамзаттық құндылықты сақтауда. Маған сіздің елдің діни то-
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы леранттылығы, оны халқына егіп отырған мемлекеттік саясат өте ұнады. Бір-бірінің сеніміне құрметпен қарау, оның жоғары билік тұрғысынан қолдау табуы – қазіргі заманғы жер бетіндегі мемлекеттер үшін ең бір таптырмайтын саясат дер едім. Осы сапарым барысында кездескен қазақстандықтардың барлығының жүздерінің ашықтығын, дос көңілді екенін көрдім. Және олардың барлығының Қазақстанның болашағы жарқын болатынына сенімдері зор. Съезге қатысты сұрағыңызға айтарым, шынында да, мұндай келелі басқосу өткізу Қазақстанның үлкен жетістігі деп ойлаймын. Қазақстан басшылығына осы ісі үшін алғыс айту ләзім. Түрлі дін өкілдері арасында үнқатысу орнатудың, олардың көзқарастарын тыңдап, ойларына құрметпен қарап, ашық алаңда пікір бөлісудің адамзат өркениеті үшін берері өте мол деп білемін. Бұл ретте, түсіністіктің маңыздылығы, әрбір дін өзінен басқа діннің де сондай қадірлі, сондай құнды екенін ұғынуында жатыр. Ал ол болмаған жерде, біреу өзінің сенімін екіншіден артық санап, менменсіген жағдайда әлемде үйлесімдік орнауы еш мүмкін емес. Сондықтан осы бір өте нәзік мәселеде толеранттылық аса маңызды. Астана съезі осындай түсіністік орнатуды мақсат етеді, ол сонысымен құнды. Бұл шараның халықаралық деңгейдегі маңызын айналып өтуге болмайды. Діндер көшбасшылары съезінің алаңында дінге қатысты түрлі түйінді мәселелер, жан-жақты ойлар ортаға салынады. Ал діндер көшбасшыларының осындай пікірсайыстар-
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы да ой таразысына салып безбендеп, санасынан өткізіп түйген ойлары өз елдерінің басында тұрған билікке, оның саясатына ықпалын тигізеді. Мүмкін, ол әсер тіптен кейбір елде аз мөлшерде жүрер, бірақ бәрібір өз болашағын ойлаған ешбір мемлекет халқы ұстанатын діни сеніммен санаспай отыра алмайды. Алайда, дін ешқашан саясат құралына айналмауы тиіс. – Әңгімеңізге рахмет. Әңгімелескен, Анар Төлеуханқызы «Егемен Қазақстан» 23.12.2014, «Muftyat.kz» ҚМДБ ресми сайты
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Шамшәдин Керім, Нұр-Мүбәрак Мысыр Ислам университетінің проректоры, филология ғылымдарының докторы, профессор Ислам және бейбітшілік Ислам діні адамзатқа түрлі халықтар арасында тыныштық, бірлік, ынтымақ қалыптастыру мақсатында түсірілген. Аллаһтың 99 көркем атының бірі – «ассалам» – «тыныштық», «бейбітшілік» болуы, «Ислам» сөзінің араб тілінде «тыныштық, бейбітшілік» мағынасын білдіретін түбірден шығатыны біраз сырды аңғартса керек. Әрбір мұсылман бір-біріне амандасқанда амандық, тыныштық тілеп сәлемдеседі. Ислам діні өзімшілдікке жол бермейді, Аллаһ алдында барша адам тең. Тәңірі басқаларға ісімен де, тілімен де зарар, зиян келтіруді тыйып, адамдарда мәмлемен, жарастықта, тату ғұмыр кешуге, бір-бірін қуаттап, қолдауға үндейді. Ислам соғысқа, қан төгіске шектеу қойған. Бейбітшілік – адамзаттың басты құндылығы. Құран қағидалары қақтығыстардың алдын алып, ұрыс-жанжалдарды харам еткен. Қару жұмсауға, күш қолдануға басқалар шабуыл жасаған жағдайда, амалсыздан қорғану мақсатында ғана рұқсат етілген: «Өздеріңе біреу шабуыл жасаса, Құдай жолында сендерде соғысыңдар. Тек өздерің килікпеңдер. Анығында, Аллаһ шектен шыққандарды ұнатпайды».
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Қасиетті Құран жау, қарсылысқа тура, әділ болуды талап еткен. «Әлде біреумен араларыңда өштестік болса, ол куәліктен таюға себеп болмасқа керек. Әділ болыңдар. Дұшпанға әділеттілік – тақуалықтың ең жақсы белгісі.». Тарихқа жүгінсек, Мұхаммед (с.а.с.) Пайғамбар қатысқан соғыстың бәрі қорғаныс, жаудың бетін қайтару мақсатында болғанын білеміз. Дінімізде жазықсыз адамның өмірін қию үлкен күнә, ең ауыр қылмыс болып саналады. Шариғат тұрғысынан адам өмірі қасиетті, оны ардақтай білу парызымыз. Пайғамбарымыздың (с.а.с.) сөзімен айтсақ, адам жаны мен оның иелігі айлардың ішіндегі мұххарам, мекендер ішіндегі (Меккедегі Қағба), күндердің ішіндегі Құрбан, хадж уақытындағы Арафатта тұру сынды қастерлі, оған тиісуге болмайды. Жан алу Жаратушының ықтияр-еркімен, бұйрығымен іске асады, бөгдені жер жастандыру – Аллаһтың қалауына қарсы келумен пара-пар. Аллаһ аузымен айтылған аятта: «Бейкүнә адамдарды өлтіруші болмаңдар, ол – Тәңірі тыйым салған іс. Егер біреу нақақ өлтірсе кек алу хұқығы өлген адамның жақын туысына беріледі. Ол бірақ кек алуда шектен аспауы керек. Шындығында, оған жәрдем болады» («Исра» сүресі, 33 аяты.). Шариғат белгілері кісі өлтіруді бірнеше түрге бөледі. Ханафи мәзһабы бойынша олар бесеу: 1. Әдейі (амд) өлтіру, 2. әдейі өлтіруге ұқсас (шибхи амд), 3. қателесіп өлтіру, 4. қателесіп өлтіруге жататын өлім, 5. өлімге себеп болған әрекет. Әдейі, қасақана қан төгуге Жаратушы тарапынан ахирет күнінде қатаң да қатқыл жаза бар. «Ниса» сүресінде айтылғандай:
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы «Кімде кім мүмінді қасақана өлтірсе, оның жазасы жаһаннам және ол онда мәңгі күйеді. Аллаһтың қаһары мен қарғысына ұшырайды. Тәңірі оған ауыр азап дайындайды». Құранда себепсіз басқаны ажал құштырушы Аллаһтың қаһарына ілігіп, о дүниеде тозақ отына күйетіні көрсетілсе, хадисте бұ дүниеде осы қылмысы үшін «қанға-қан» дегендей қысас жолымен ауыр жазаға тартылатыны сөз болады. Ислам террорға, зорлық-зомбылыққа, бейбіт жандарға күш қолдануға қарсы. Бүгінгі таңда әлемнің түпкір-түпкірінде ислам атымен сандаған жазықсыз адамдардың қаны төгіліп жатады. Жаратушы сөзімен қарасақ, бір адамға қиянат жасап, құрбан ету күллі адамзатқа бағытталған амал ретінде түсіндіреледі. «Осы себептен Біз Исрайыл әулеттеріне: «бұрын өзі адам өлтірмеген, жер бетінде бұзақылық жасамаған нақақ адамды өлтірген адам – барлық адам баласын өлтіргенмен тең (күнәкар) болады. Ал егер біреу адамды тірілтсе (өлімнен құтқарса), ол – барлық адамды тірілткенмен бірдей болады, – деп үкім шығардық». Мемлекет ел ішіндегі ауызбірлік, ынтымақты қуаттаған «Бақара» сүресіндегі «Фитнатул-ашшаду мин катл» деген жолдар қазақ тілінде «Ал бүлік – кісі өлтіруден де жаман» деген мағына білдіреді. Қауым арасындағы қалыптасқан тәртіп-жүйеге, низамды бұзуға көпшілік арасына іріткі салуды айыптаған. Сонымен Исламның қақтығыс, лаңкестік, зорлық-зомбылықты, өктемдікті айыптаған, керісінше қоғамдық тұрақтылық, ізгілікті, ұстамдылықты уағыздаған дін екендігіне көзімізді жеткіземіз.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Валерия Порохова, арабтанушы ғалым Әңгіме дінге, оның намысына қатысты болып отырған кезде біз барлық мұсылманмен біртұтас болуға тиіспіз – Қазіргі кезде «ислам терроршылары» деген әділетсіз, орынсыз тіркестің жиі айтылатынын естіп қалып жүрміз. Сіздің сол туралы пікіркөзқарасыңызды білсек деп едік... – Ол рас, терроризмді біреулер бізге сырттан таңып, оған конфессиялық «киім кигізуге» тырысуда. Бұл – дінді қорлаумен тең, аты-жөні жоқ жала жабушылық. Террорлық актіні христиан немесе иудей жасаған болса ғой, ешкім үндемейді. Өйткені ол жаңағы айыптаушылар үшін «қызық емес». Мысалы, бір кезде Америкадағы Дүниежүзілік Сауда орталығында (ол 11 қыркүйек оқиғасынан әлдеқайда бұрын болған жайт) жарылыс болып, ұмытпасам, сонда 125тей адам қаза тапты. Сол кезде оны жасағандарды «ислам содырлары» деп айыптады. Соның артынша, бірер айдан кейін, тағы да дәл сондай оқиға болғанда, оны жасаған «америкалықтар» деп шықты (шынында да ол екі америкалықтың ісі екені анықталды). Яғни бұл жолы айыптау дініне байланысты емес, ұлтына қатысты айтылды. Оның өзіндік себебі бар, өйткені әлемдегі барлық энергетикалық ресурстар негізінен бір өңірде, Таяу Шығыста болып отыр. Шын мәнісінде, бүкіл әлемді энергия көздерімен қамтамасыз етіп
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы отырған – сол аумақ. Егер ол өңірде басқа бір дін басымдық етіп отырған болса, ол да сөзсіз «террорлық қамытын» киген болар еді. Ал Исламды террормен астастыру, әрине, надандықтан, имансыздықтан туындап отырған жайттар. Әйтпесе Ислам кез келген басқа дін тәрізді терроризммен туыса, астаса алмайды. Христиандар өз дінінің намысын қорғауға әрекет етпей отырған болса, мұсылмандар өйте алмайды, олар оны жеке бастарынан, арынан артық қорғайды. Мәселен, христиандар туралы жиренішті әңгімелер айтылып, Ғайсаны (Иисусты) әжуалаған карикатуралар пайда болған кездерде шіркеу тырс еткен жоқ. Ал мұсылмандар ондаймен ымыраласа алмайды, өйткені діни ар-намыс ұғымы бәрінен биік болуы керек. Мен христиандарға да сол көзқарасты ұстануға кеңес берер едім. Әңгіме дінге, оның намысына қатысты болып отырған кезде, біз барлық мұсылмандармен бірауызды, біртұтас болуға тиіспіз. – Сіздіңше, Исламның басқа діндерден басты айырмашылыгы неде? Өзіңіз христиан дінін ұстанатын ұлттың өкілі болып дүниеге келіп, өзге дінді қабылдауыңызга не себеп болды? – Ислам, ең алдымен, Жаратушы тарапынан түсірілген Құранның сөзі. Оның адамның әрекеті араласпаған, қолы тимеген бірден-бір Кітап екендігін тіпті Исламның қарсыластары да мойындайды. Ал Інжілдің мәтіндері, зор өкінішімізге қарай, нақ сондай кепке ұшырады. Алдымен Інжілді редакциядан, яғни бұрмаланған немесе қоспа мәтіндерден тазарту керектігін кезінде Лев Толстой да жазған-тын. Өйткені өзгертулерге ұшыраған мәтін, әлбетте, оны жа-
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы саған адамның өз қалау-тілегі мен жекебасылық көзқарастарын білдіреді. Енді бір діннен екіншісіне өту мәселесіне келсек, мынаны айтуымыз керек: адам Құдайға не сенеді, не сенбейді – екінің бірі. Басқа дінге ауысу мүмкін емес, өйтемін деп дінсіз болып шыға келу оп-оңай. Діннен тек дінсіздікке ғана ауысуға болады немесе керісінше. Адам баласы өзінің Құдайға сенетінін жария еткен екен, ендеше, ол қасиетті жазбалардағы тыйымдарды мүлтіксіз орындауы тиіс. Өйткені оның қалай өмір сүруі керектігіне Жаратушы тарапынан белгіленген нұсқаулар сол жазбаларда көрсетілген. Жаратушы өзінің ең сүйікті туындысының бірі – адамды жаратумен бірге оны ешқашан назарынан сырт қалдырған емес. Біз компьютер сатып алсақ, оның техникалық төлқұжатын талап етеміз ғой. Жаратушыдан жолданған жазбалар да адамның осы дүниеде өмір сүруінің жөн-жобасы көрсетілген дәл сондай төлқұжат. Бірақ адам Құдай тарапынан жасалған тыйымдар өзінің ерік-қалауын шектейтіндіктен, кейде қулық жасап, діннің құрылымын айла-шарғыға салып, бұрмалауға бейім. Ал Исламда ондай жоқ. Рас, мен шоқынған дворяндар әулетінің қызымын, біздің поместьеміз Қазан төңкерісіне дейін Царское село шіркеуіне таяу жерде орын тепкен. Христиан ретінде мен бүкіл апта бойы өзімнің қалауым бойынша өмір сүріп, ал жексенбіде шіркеуге барып, Валентин әкейдің алдында «арылу» (исповедь) рәсімін жасаған соң, барлық күнәмнан тазарған болып шыға келетініме сенуім керек-тін. Ал Исламда сізді тек істеген ісіңізге шын өкініп, енді
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы қайталамауға уәде етіп, тәубаға келу ғана тазарта алады. Ислам – діни құрылым емес, өмір сүру салты. Ол сонысымен де басқа діндерден айрықша ерекшеленеді. Біздің әрқайсымыздың ішімізде керемет бір күш – әр ой-әрекетімізді бақылаушы Құдай өмір сүреді. Ал кейбіреулер Құдайды көзбен көргісі, иконды сүю тәрізді қарабайыр әрекет арқылы оған ернін тигізгісі келеді. Ол дегеніңіз – кенет компьютердің тәкаппарлық танытып, өзін жасаған адамның, бағдарламашының қандай екенін, оның көзінің түсі қандай екенін көргісі келуімен барабар қисынсыздық. Ал Құрандағы Құдай ұғымы барлық жағынан алғанда, соншалық кемел, соншалық құдіретті, оны көзбен көріп-білуге адамның физиологиялық мүмкіншілігі жоқ. Бұл тұрғыдан, тіпті маған басқа еш дін Исламға ештеңені қарсы қоя алмайтын сияқты көрінеді. Мұны тек менің ғана емес, Ресей Ғылым академиясы өкілдерінің, бірқатар ресейлік зиялылардың пікірі деп қабылдауыңызға да болады. Бірде сол академия қабырғасында өткен менің дәрісімнен кейін 70 жастағы бір кісі «Егер осы айтқаныңыз Құран болса, онда мен мұсылманмын!» деген еді. Шынында кұдайшылдық адамның болмысында бар, оны сіздің құрсақтағы жиырмасыншы аптаңызда жан салғанда, Аллаһ Тағаланың өзі енгізген. Алайда көп адамдар зайырлы сот орындары мен адам қолымен жазылған заңдар алдында жауапкер болып үйренгендіктен, олардың Жаратушы алдындағы жауапкершілік сезімі жойылған, ұмыт болған. Мен бір қызық айтайын: Сіз америкалық зерттеушілердің жанды суретке түсіргенін білесіз бе?
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Олар оның фотографиясын жасап қана қойған жоқ, сонымен бірге оны өлшеп те көрді. Жанның салмағы, олардың анықтауынша, шамамен 22 грамдай болған... Оны зерттеушілер былайша анықтапты: қайтыс болған адамның салмағы өлшенген мәйітінен бөлініп шыққан жан инфрақызыл сәулелер арқылы суретке түсірілгенде, жарқыраған әлдебір ашық түсті бұлт кейпінде көрінген. Ол марқұмның денесінен бөлінген соң, мәйіттің салмағын қайта өлшегенде, оның бұрынғысынан 22 грамға кемігені білінген. – Сіз Құранды 12 жыл бойы аударыпсыз. Әр сүренің мағынасын сақтаумен қатар, орыс тіліне поэтикалық бояуымен, көркем үлгіде жеткізуге тырыстыңыз. Аяттардың ғылыми астар-қабаттары тағы бар. Соларды мүмкіндігінше дәлірек жеткізу тәрізді жауапкершілікке неге сеніп тәуекел еттіңіз? – Құдай біледі ғой, егер үш бірдей жоғары білім алмаған болсам, Құрандағы ғылыми білімдерді мүлдем аша алмаған болар едім... Мен Мәскеу лингвистикалық университетінің түлегімін. Онда біздерді БҰҰ үшін аудармашылыққа даярлаған еді. Арнаулы топта екі-ақ студент болдық. Одан кейін Ғалымдар үйі жанында Мәскеу мемлекеттік университетінің философия факультетін және Ресей Федерациясы Президенті жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясын тәмамдадым. Оның үстіне мен Ғылым академиясының, РФ гуманитарлық ғылымдар академиясының, БҰҰ жанындағы Халықаралык ақпараттандыру академиясының толық мүшесімін. Ал сол БҰҰ жанындағы Халықаралық Академияара-
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы лық кеңес мені I дәрежелі «Звезда Вернадского» орденімен марапаттады. Мен Құранның шартты түрде екі бөлікке бөлінетінін айтқан болар едім: біріншісі – белгілі бір оқиғаға немесе ахуалға байланысты нұсқау беретін ситуативті сүрелер болса, екіншісі – догматтық сүрелер. Соңғы айтылған сүрелерде нені істеуге болатыны, нені істеуге мүлдем болмайтыны туралы тікелей айтылады. Ал алғашқы айтылған сүрелерде нақты оқиға, ахуал жағдайында неге рұқсат, неге тыйым салынатыны меңзелген. Эволюцияның өзі – Жаратушының заңы. Біздің бәріміз Гегельдің диалектика заңдарын оқыдық, оларды «ұлы Гегельдің өзі ашты» деп санаймыз. Алайда Жаратушы Құдай жасап, жаратып қоймаса, жоқ нәрсені ашу мүмкін бе?! Жаңағы айтылған Гегель диалектикасындағы, кейін Фридрих Энгельс те айтқан санның сапаға айналуы туралы заң іс жүзінде Құранның асқан ғылыми факторларды келтіретін 56-сүресін дәлме-дәл қайталайды. Ал Сіз Лев Толстойдың: «Мені тақуа мұсылман санауларыңызды өтінемін» – деп, бүкіл Ресейді аңыртқан өсиет қалдырғанын білесіз бе? Жазушы ислам жоралғысы бойынша жерленген, оның Ясная полянадағы төмпешік боп жатқан моласында айқыш (крест – Б.А.) жоқ. – Сопылыққа көзқарасыңыз қалай? – Сопылық деген – исламның философиясы. Ол – керемет нәрсе, адамның ішкі рухани көзінің ашылуы, яғни адамның өз ішіне үңілуі деген сөз. Адам өз ішіне тереңірек үңілгенде ғана бойындағы жақсы-жаман құлықтардың бастау-көздерін тани түседі. Өзінің жа-
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы ман құлықтары мен қылықтарымен күрес – нағыз ұлы жиһад. Пайғамбарымыз (с.а.с) әлдебір соғыстан оралған кезде «біз кішкентай жиһадтан оралдық. Енді нағыз ұлы жиһадты – өз ішіміздегі нәпсілік жағымсыз қалау-тілектермен соғысты бастауымыз керек» деген ғой. Бұл орайда, сопылықтың атын жамылмаған дұрыс сопылық болатын болса, ол – исламның нағыз жаны, пәлсапасы. Осы тұрғыдан келгенде, мен сопылықты жоғары бағалаймын. Тіпті өзімді де соған жақынырақпын-ау деп санаймын... – Сіз көбінесе басыңызға сәнді қалпақ киіп жүресіз... Бұныңыз хиджаб қой сонда? Демек, хиджабты бірыңғай үлгідегі киім санамайсыз ғой?.. – Мен діннің талабы бойынша қалпақпен басымды, шашымды жауып жүремін және бұл мақсат үшін тек қана орамал салуды міндетті санаған емеспін. Ең бастысы, әйел адам жалаңбас жүрмеуі керек, ал басын қалай, немен жабу –әр әйелдің өз ісі. Өзім қазіргі сәннің, «порносәннің» соңынан қуатын жанға жатпаймын, өзімді бұл тұрғыда классик, эстет санаймын. Өйткені мен бәрінен де классикалық үлгілерді артық көремін. Соңғы екі жылдан бері негізінен киімді Лондоннан, сондағы классикалық киімдер салондарынан сатып аламын. Хиджаб кию жөнінде Құранның екі сүресінде арнайы айтылған. Оған сәйкес әйел денесінің көргенде құмарлық тудыруы мүмкін барлық бөлігі жабық болуға тиіс. Бірақ та тек жарасымды, әдемі киіммен жабылғаны орынды. Құран – адам назарын түске аудартатын бірден-бір жазба. Онда «Біз сендерге өздерің пайдалануларыңа керек бояулардың барлық
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы реңкін бердік» делінген. Сондықтан Исламды тек жасыл және қара түстермен ғана астастыру дұрыс емес. Иранда Аятолла Хомейнидің үйінде болғанымда, мені оның қап-қара киінген немере қызы қарсы алды. Мұнысын ол Ислам және ондағы қара түту рәсімімен түсіндірді. Мен Құранды ашып, әйелдің қара киіп жүруі міндетті емес екенін, мұсылмандардың қайтыс болған жақындары үшін – төрт ай он күн, ал басқа адам үшін үш күн қара тұтатынын көрсеттім. Ал ол өздерінің Хүсейннің қазасы үшін, яғни мың төрт жүз жылдан бері қара тұтатындарын айтып жауап берді. Бұл енді ислам емес, ұлттық ұғым-жоралғы мен оны ауырлату! Бірде америкалық телеарнаның бір хабарында Иранның әдемі хиджаб киген вице-премьерін қонақ еткені есімде. Оның тек қана ақылды емес, сонымен қатар ғажап көркемдігі де сезіліп тұрды. Киген хиджабы да соншалықты жарасымды, әдемі еді. Тіпті әдетте өз қонақтарынан мүлдем қымсынбайтын, ұятсыздау жүргізушінің өзі соны бірден байқап, сезді. Теледидардан оны әлгі әйелдің қандай ғажап күйде қалдырғаны ап-айқын көрініп отырды. Пайғамбардың хадистерінде адамның қалай киінгені емес, ең бастысы, оның не айтқаны мен қандай әрекет еткені айтылады. – Жұбайыңыздың ұлты араб екен. Сіз онымен қалай таныстыңыз? Мұсылманға төрт әйелге дейін алуға рұқсат етіледі ғой, сіз ол кісінің нешінші әйелісіз? – Мен оның жалғыз әйелімін. Өйткені ол тегі жөнінен сириялық, ал полигамия, яғни көп әйел алу үрдісі
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы негізінен Сауд Арабиясында, Біріккен Әмірлікте және Кувейтте ғана қазір, ал Ливанда, Сирияда, Иорданияда, Мысырда, Мароккода, Алжирде шектеулі. Жұбайым мені еркелетіп «күнім», «кішкентайым» деп атайды және қатты қызғанады. Біздің отасқанымызға 30 жыл болды. Біз Пушкинге арналған әдеби кеште таныстық. Ол сол кезде Кеңес Одағына оқу үшін келген екен. Мен сол кеште Пушкиннің өлеңдерін беріле, айналадағыларға өте әсерлі етіп оқығаным есімде... Шындығында, Құранда «Әйелдікке ол біреу, екеу немесе төртеу болсын, өздеріңіз ұнатқандарды алыңдар. Егер олардың арасында әділетті бола алмасаңдар, тек біреуімен шектелгендерің өздерің үшін жақсы» делінген. Яғни, егер ер адам әйелімен 70 шаршы метрлік пәтерде тұратын болса, екіншісіне де одан бір метр де кем емес, дәл сондайын алып беруі тиіс. Егер біреуіне 5 грамм алтын әперсе, екіншісіне 4,99 немесе, 6 грамм емес, дәл 5 грамм сатып алып беруі керек. Көп әйел алу тек кейбір шетін жағдайларда ғана рұқсат етіледі. Мәселен, соғыстан кейін, көп қыздар тұрмыс кұрмай қалған кезде. Ондай жағдайда көп әйел алуға рұқсат етіліп қана қоймайды, Құранның өзінде оған тікелей ұсыныснұсқау айтылады. Өйткені олардың бәрі де әйел болуға, ана болуға хақылы. Бізде екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ауылына оралған сарбаз үшін қыздардың арасында талас туғандығын көрсететін фильмдер аз емес қой. Нәтижесінде солардың біреуі оның заңды әйеліне айналады да, қалғандары ашыналыққа көнуге мәжбүр болады.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Полигамияға, сонымен қатар, әйел күйеуіне мұрагер болар ұл туып бере алмаған жағдайда да жол беріледі. Өйткені еркектің мұрагер сүюге хақысы бар. Сондықтан ол екінші әйел ала алады. Сирек кездессе де, тағы мынадай жағдайлар болады: әйел ауру немесе күйеуіне тым салқын болып келеді, әйтпесе күйеуімен жыныстық қатынас тұрғысынан мүлдем үйлеспейді. Араб әлемінде пәк қызға үйлену дұрыс саналып, сондай көзқарасұстаным қалыптасқандықтан, егер ер-азамат сол тұрғыдан жолы болмаған болса да, екінші рет үйленуге хақы бар. – Естуімізше, сізді өлең жазады дейді... Поэтикалық сезім-сезіну қабілетіңіздің Құран аудармасын жасағанда да көп көмегі тиген болар? – Ондай қабілет маған, сірә, тұқымымнан, дәлірек айтқанда, тәрбиеден берілсе керек. Мен тегім жөнінен, ілгеріде айтқанымдай, әулеттік дворяндардың тұқымымын ғой. Біздің әулет үшін өлең жазумен, музыкамен, акварель бояуымен сурет салумен шұғылдану – нәзіктікті, әдемілікті сезіну мәдениетін қалыптастыру бағдарламасына кіретіндіктен, міндетті іс саналатын. Анам мені тоғыз жасымнан консерваторияға жетектеп апарып жүрді. – Ал өлеңдеріңіздің басты тақырыбы не? – Махаббат туралы. Мен әйелмін, анамын ғой. Жазғандарымның дені күйеуім мен екі ұлыма деген махаббатым туралы. Жақында мен еріммен некелескенімізге 30 жыл толуына арнап, көлемді баллада жаздым. Бірақ оны көпшілікке жария етуді онша қаламаймын. Жаратушы Иемнің алдына баратын
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы кезім жеткенде, уақыты келгенде, жазғандарымды артымда қалған балаларымыз жариялайтын шығар, бәлкім... – Ұлдарыңыз ержетіп келеді екен, қандай келін түсіргенді қалар едіңіз? Оның ұлты, діні сіз үшін маңызды ма? – Ең бастысы, ақылды да тәрбиелі қыз болса болды. Ал қандай ұлттан екені маған бәрібір. Діні... маңызды, әрине. Мақтанды демессіз, менің үлкен ұлым идеологиялық, психологиялық тұрғыдан да, табиғи күш-қайраты жағынан да өте күшті болып өсіп келеді, әлхамдулиллаһ. Тіпті мұсылман емес қызға үйленсе де, ұлымның қуатты әсер-ықпалымен, иншалла, оның мұсылманға айналарына сенемін. Ең бастысы, тағы да қайталайын, қыздың ақылды, тәрбиелі және мәдениетті болғаны. – Қазақстанға жиі келіп тұрасыз ба? – Жоқ, жылына бір рет деуге болады. Алайда мүмкіншілік болса, жиі келгім келеді. Менің мұнда пікірлестерім көп болғандықтан шығар, осында тартады да тұрады, қазақстандықтармен әңгімеміз жақсы жарасады. Бір сөзбен айтқанда, өз Отаным Ресей мен екінші Отаным санайтын Сирияны қалай жақсы көрсем, Қазақстанды да соншалық сүйемін. – Әңгімеңізге көп рақмет. «Айқын», 3 қараша 2006 Сұхбаттасқан Батырболат Айтболатұлы
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Алау Әділбаев, Нұр-Мүбарак Мысыр Ислам университетінің доценті, РhD докторы, исламтанушы Ислам мен терроризм – кереғар ұғымдар Ислам – рақымдылық діні. Ислам – бейбітшілік пен қауіпсіздік діні. Исламды терроризммен тең санау тарихи қателік әрі Исламға жасалған ең үлкен қиянат болып табылады. Жер бетіндегі барлық діндер бейбітшілік, рақымдылық, әділдік сияқты жоғарғы құндылықтарға негізделген. Солардың ішінде ең соңғы, кемеліне келген, әрі мейірім мен рақымдылықты ту еткен дін – Ислам діні. Сөздеріміз жалаң ойдың шетінде жар тіреп қалмас үшін Ислам бұл мәселеге қаншалықты мән бергенін оның ең басты қайнар көздері саналатын Құран мен сүннетке назар салып қарайық. Мейірім мен рақым – жалпы жаратылыстың түп негізі. Абай атамыз айтқандай «махаббатпен жаратқан адамзатты» Аллаһ Тағала аса мейірімді және тым рақымды. Құрандағы барша сүре «Бисмиллаһир-Рахмани-р-Рахим» деп басталуы ең алдымен Ислам дініндегі Аллаһ түсінігінен хабар беріп тұр. Жаратушының Рахман және Рахим есімі рақымдылыққа тән бүкіл сипаттарды қамтиды. Жер бетіндегі тіршілік атаулының бәрі де Аллаһтың Рахман есімін дәріптейді. Аллаһ Тағала осы Рахман
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы есімі арқылы пенделерін мұсылман, кәпір деп бөліп жармай, қаншама күнә жасап, астамшылық танытса да жарылқап, ризық-несібесін беруде. Аллаһ Тағаланың мейірімі күллі болмыс атаулыны қамтиды («Ағраф», 156-аят). Сондықтан Құранда Аллаһ Тағаланың мейірімділігі мен рақымдылығына байланысты аяттар өте көп («Бақара», 163-аят, «Али Имран», 129-аят, «Зумәр», 53-аят, т.б.). Құранда: «Біз сені күллі ғалам үшін рақым етіп қана жібердік»31 деу арқылы Пайғамбарымыздың жіберілуінің мақсатын айқындап берген. Пайғамбарымыз (с.а.с.) да өз кезегінде рақымдылықтың керемет үлгісін түбітті жібекке айналдырған шебер секілді көрсетіп кетті және мұсылмандарды мейірімділік пен рақымдылыққа шақырды. Ол бір хадисінде: «Жердегілерге рақымдылық жасаңдар. Сонда көктегілер де сендерге рақымдылық жасайды» – дейді32. Пайғамбарымыз (с.а.с.) бұл хадисінде «адамдар», «мұсылмандар», «салиқалылар» деп бөлмеген. Олай болса, мейірімділік пен рақымшылық бүкіл жаратылысты толық қамтиды. Жер бетіндегілерге мейірімділік жасау шексіз рақым Иесінің разылығына бөлейді. Пайғамбарымыз: «Аллаһ адамдарга мейірімділік танытпағандарға мейірімділік көрсетпейді»33 – деген. Мейірімділік – адам болумен қатар иманның да қажеттілігі екенін Ибн Аббас арқылы жеткен мына бір хадистен байқауға болады: «Мейірімді, 31 «Әнбия» сүресі, 107-аят. 32 Тирмизи, Бирр, 16; Әбу Дауд, Әдәб, 58 33 Бухари, Тәухид 2; Муслим, Фәдәиль 66, (2319)
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы жұмсақ жүректі болмайынша иман еткен боп саналмайсыңдар». Тағы бір хадисте: «Мейірім тек қана бақытсыздың (иманнан нәсіпсіз) ғана жүрегінен алынып тасталған»34 деу арқылы бірінші хадистің мағынасын аша түседі. Пайғамбарымыз тағы бір хадисінде мұсылманды «оның қолынан және тілінен өзгелер зиян шекпеген жан»35 деп сипаттаған. Сол үшін нағыз мұсылман осы айтылған қағидаларды бәрінен жоғары қойып, Ислам Пайғамбарының мейірімге толы ғұмырын терең біліп, одан үлгі алуы керек. Исламдағы сенім және ар-ождан бостандығы. Ислам дінінің негізгі дәстүрі бойынша дінді зорлықпен қабылдату жоқ. Себебі әр кім иманға өз қалауымен, ықыласпен келуі керек («Бақара», 256аят). Құранда адамдар арасындағы түрлі сенімдердің болуы арнайы Аллаһ Тағаланың қалауы ретінде қарастырылған. Мысалы, «Худ» сүресінде: «Егер Жаратқан Иең қалаған болса, адамдардың барлығы бір үмбет (бірдей сенімде) болар еді. Бірақ олар үнемі әртүрлі жолды ұстануда» («Худ», 118-аят) десе тағы бір аятта бұл шындық «Егер Жаратқан Иең қаласа, жер бетіндегі адамдардың барлығы тегіс иман келтірер еді» («Юнус», 99-аят) деп баяндалған. Сондықтан ислам тарихында дінге зорлықпен кіргізу болмаған. Құранда басқа дін өкілдеріне әділдік танытуға ешқандай қарсылық жоқ екені анық айтылған: «Аллаһ Тағала дін жайында сендермен соғыспаған және 34 Термизи, Бирр 16, (1924); Әбу Дауд, Әдәб 66, 4942 35 әл-Хатиб ибн Масудтаи, әл-Хатиб әл-Жами, 2-том, 269-6.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы отандарыңнан қуып шығармағандарға жақсылық жасауға, әділ болуға тыйым салмайды. Өйткені Аллаһ Тағала әділеттілік жасағандарды жақсы көреді» («Мумтахина» сүресі, 8-аят). Пайғамбарымыз да басқа дін өкілдеріне тізесін батырмай, әділетті болу керектігін үмбетіне ерекше ескертіп, бір хадисінде «Кімде кім бір зиммиға (мұсылман елінде тұратын өзге дін өкілдері) қиыншылық көрсететін болса, мен ол адамның дұшпанымын. Ал мен кімнің дұшпаны болсам, онымен ақырет күні жеке есептесемін» дейді. Басқа бір хадисте: «Кімде кім біздің қарамағымыздағы зиммиді өлтірсе, жәннаттың исін де татпайды»36 деп мұсылмандарға зұлымдық жасауға қатаң тыйым салған. Ислам құқығында мұсылмандарға кейбір артықшылықтар берілсе де, жалпы құқық пен бостандық тұрғысынан алғанда ала қойды бөле қырқатындай алалаушылық болмаған. Осы тұрғыда Пайғамбарымыз бен әділ халифалар кезеңінде және кейінгі мұсылман басшыларының өмірінен де олардың қара қылды қақ жаратын әділдіктің туын биікте желбіретіп өткендігіне куә бола аламыз. Мысалы, халифа Омардың (р.а.) (2халифа) тұсында әділдігімен танылған Әбу Үбәйда ибн Жәррах Сирияға әкім болып тұрған кезінде оның мейірімділігін тек мұсылмандар ғана емес, христиандар да көрді. Сондықтан да христиандар оған адал қызмет етіп, дұшпандық пиғылдарды оған алдын ала білдіріп отырған. Тіпті Рим императоры Ираклий Сирияны өзіне 36 Бухари, Исму ман қатал зиммиан би ғайри жарм, 6914
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы қаратпақ болғанда христиандар: «О, Жаратқан! Мұсылмандармен бірге бізді қанқұйлы Гераклийдің жауыздығынан құтқара гөр!»37 деп мұсылмандар үшін дұға жасаған болатын. Әбу Бәкір Сарахсидің 30 томдық «әл-Мабсут» атты шығармасында Әбу Ханифадан кейін Ханафи мазхабының үлкен ғалымдарының бірі саналған Имам Әбу Юсуфтың аббаситтердің билігі кезінде бас қазы міндетін атқарғандығы жайлы дерек бар. Өмір бойы әділдіктен таймаған осы Әбу Юсуф өлім аузында жатып, қазылығы кезіндегі бір оқиға үшін Аллаһтан кешірім тілеумен болады. Бұл оқиғаны ол былайша баяндайды: «Бір христиан халифаның үстінен шағымданды. Екеуін де сотқа шақырдым. Бірақ, халифаны өзіме жақындау отырғыздым. Шағымданушы христиан халифаның артында ұзақтау бір жерде тізе бүкті. Екеуінің ортасында толық әділдік көрсете алмағандықтан қатты пұшайманмын. Аллаһтың мені жарылқауын тілеймін»38. Көптеген елдер өз патшаларының, тіпті, өз діндестерінің зұлымдығынан құтылу үшін мұсылмандардан пана тілеп, мемлекетті басқару билігін өз еріктерімен мұсылмандардың қолына берген болатын. Испанияның мұсылман болуы мен Балқан түбегіндегі мемлекеттердің Исламды қабылдауы секілді тарихи жағдайлар бұған куә39. Ислам діні адамдарға осындай сенім бостандығын танығандықтан ислам тарихында басқа дін 37 Әбу Дауд, Әдәб, 164; Муснәд, 1/404. 38 Сарахси, әл-Мабсут, Каир, ж.ж., 16-т., 61 б. 39 Р. Гаруди, Исламын вадеттиклери, Стамбул, 1983.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы өкілдерін қырып жою, кемсіту, геноцид секілді қанқұйлы оқиғалар болған емес. Қанша ғасыр бойы мұсылман мемлекетінің құрамында болса да көптеген араб елдерінде христиандар әлі күнге дейін сау-саламат ғұмыр кешуде. Мұсылмандар олардың діндеріне, тарихи жәдігерлеріне мүлдем тиіспей, мешіттерді қалай сақтаса солай сақтап қалған. Мысыр, Түркия, Сирия сияқты елдерде шіркеулер әлі күнге дейін сақталған. Олай болса, ғасырлар бойы ғылым мен әлемдік өркениеттің қалыптасуына ауқымды үлес қосқан Ислам діні қалайша кенеттен терроризммен қатар атала бастады? Соның негізгі себептеріне тоқтала кетейік. «Жиһад» ұғымының бұрмаланып көрсетілуі Қазіргі таңда Исламды терроризммен байланыстыруға жол ашқан себептердің бірі Исламдағы «жиһад» ұғымының бұрмаланып көрсетілуі болып табылады. Ол – әрі кейбір мұсылмандар, әрі басқа дін өкілдері тарапынан бұрмаланып, бұрыс түсініліп жүрген басты ұғымдардың бірі. Араб тіліндегі жиһад сөзі «алға қойған мақсатқа жету үшін күш-жігер жұмсау», «талпыну», «тырысу» деген сияқты мағыналарды қамтиды. Жиһад сөзі батыстық ақпарат құралдарында негізгі мағынасынан бұрмаланып «қасиетті соғыс» деп аударылып жүр. Ал бұндай ұғым Исламда жоқ. Жиһадты мұсылман ғалымдары негізінде үлкен жиһад және кіші жиһад деп
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы екіге бөледі. Үлкен жиһад деп адамнын кемелдікке көтерілуіне кедергі келтіретін ең үлкен дұшпаны нәпсімен күресіне байланысты айтылған. Ал кіші жиһад көбіне материалдық тұстарды қамтиды. Қысқаша қайтарсақ, мұсылманның адамдармен қатынасында барлық амалдарын Аллаһ Тағаланың ризашылығы үшін жасауы осы ұғымның аясына кіреді, ал Оның ризашылығына бастайтын жолдар аса көп. Сол тұрғыдан қарастырсақ қолға қару алып соғысу мұның азғантай бір бөлігі ғана. Ол діннің ең негізгі элементі емес. Оның өзінде де белгілі қағидалармен шектеліп, жүйеленген және оның басты мақсаты зұлымдыққа қарсы тұру. Исламда тек белгілі қағидалар шеңберінде қорғануға рұқсат етіледі. Ислам соғысты мейлінше шектеп, әділдік пен бейбітшіліктің болғанын қалайды40. Сонымен қатар, жеке адамдар мен кейбір топтардың өз бетінше жиһад жариялауға ешқандай құқы жоқ. Соғысты тек қана мемлекет жариялай алады. Міне, қазіргі таңда ат төбеліндей кейбір лаңкес керітартпалардың жасап жүргендері Исламға мүлдем үйлеспейтініне бүкіл ислам ғұламалары бір ауыздан келіседі. Кейбір мұсылмандар мен «исламдық ұйымдардың» Исламды лаңкестік діні ретінде түсінулерін Исламнан емес, адамдардың қате пайымдарынан және басқа да себептерден іздеу керек. 40 Жиһад ұғымы жайында кеңірек мәлімет алу үшін қараңыз. Қ. Жолдыбай, Күдікпен күрес, «Алтын қалам», Алматы, 2006.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Ислам діні және террорлық актілер Жалпы террордың үлты да, діні де жоқ. Сол тұрғыдан мұсылман адамның террорист болуы әсте мүмкін емес. Ислам дінінің терроризм, экстремизммен үш қайнаса сорпасы қосылмайды. Соған қарамастан батыстық бұқаралық ақпарат құралдары Исламды терроризммен байланыстыруға құмартып тұрады. Мұндай лаң әкелетін лас әрекеттерді жасап жатқан тек мұсылмандар ғана ма? Мысалы, Токиода метрода улы газ шашып, қаншама адамның өліміне апарып соқтырған «Аум Синрикё» сектасынының жасағандарын ешкім «Будда терроризмі» деп атаған жоқ. 2000–2004 жылдар арасында Испанияда бірнеше жарылыстар болды. Бірақ оны ешкім сол елдің дінімен байланыстырған жоқ. Бұзақы топтардың аты аталып, түсі түстеліп анықталды41. Аборт жасату клиникаларын жарып жіберген христиан фанатиктерін немесе Изак Рабинді және «әл-Хиләл» мешітінде жұма намазын оқып жатқан мұсылмандарды өлтірген Др. Браус Голдстейн тәрізді яхуди (еврей) фундаменталистерінің жасағандарын да ешкім сол діндерімен байланыстырған жоқ42. Ислам діні бойынша «Бейкүнә бір адамды өлтіру – күллі адамзатты өлтірумен тең»43. Бұл ереже қасиетті Құранда айтылған. Бейкүнә адамды 41 Ә.Дербісәлі, «Ислам – бейбітшілік, ынтымақ пен бірлік діні», Сборник материалов республиканской конференции: «Религия, наука и СМИ: «Диалог и сотрудничество», Астана, 2006, 15-6. 42 Еспозито, Ислам техдиді ефсанеси, (ауд. Ө. Балдык, А. Көсе), Стамбул, 2002, 9-6. 43 «Маида» сүресі, 32-аят.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы өлтіру – үлкен күнә. Тіпті барлық ережелер мен тепе-теңдіктердің астаң-кестеңі шығатын соғыс кезеңінің өзінде жазықсыз адамдарды өлтіруге тыйым салынған. Пайғамбарымыз соғысқа кетіп бара жатқан қолбасшыларына мынандай ескертулер жасаған: «Аллаһтың атымен жолға шығыңдар. Аллаһ жолында күресіңдер. Соғысатын адамдарыңмен араларыңда келісімдер бар болса, оны қадағалаңдар. Шектен шықпаңдар, соғыс кезінде өлтірген адамдарға «мүсле» (өлі денелерін тілгілеп, көздерін ойып, мұрындарын кеспеңдер) жасамаңдар. Балаларды, әйелдерді, қарт кісілерді, ғибадатханалардағы адамдарды өлтірмеңдер». Тіпті жараланған жау әскерлерінің өзіне көмек көрсетуді бұйырып, ағаштарды, егін алқаптарын өртеуге тыйым салған44. Ислам дінінің бұл дәстүрін Пайғамбарымыздан кейін келген халифалар мен басшылар қатаң ұстанып отырды. Бұл ерекше мән берерлік жәйт. Жоғарыда да атап өткеніміздей, бейбіт бейкүнә адамдарды өлтіру Ислам діні тұрғысынан үлкен күнә болып саналады. Мейлі ол отаршылдарға қарсы күрес болса да оны ақтау мүмкін емес. Бұл мәселеде бүкіл мұсылман ғалымдары Ю. Қардауи, әл-Азһар шейхы Мухаммад Саид Тантауи, Аятуллах Насыр Макарим Ширази, Сауд Арабия мүфтиі Абдулазиз Абдуллах ибн Мухаммад Али Шейх, жазушы Мухаммад асСафир, Абдулмути Байюми лаңкестік жанкештілік оқиғаларын бір ауыздан кінәлап, оны жасаушылардың істерінің Исламға қайшы екенін айтқан болатын45. 44 Ахмед ибн Ханбәл, Муснәд, 1/300. Әбу Дәуід, Жихад, 82. 45 А.Булач, «Заман», 30.07.05.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Қала берді, Қасиетті Құранда: «Өздеріңе өздерің қол жұмсамаңдар!»46, – деу арқылы адамның өз-өзін өлтіруіне де қатаң тыйым салынған. Адам өлтірген пенде жұмаққа кіре алмайды. Бейкүнә адамдарды өлтіру арқылы Аллаһ Тағаланың разылығына бөленемін деу барып тұрған азғындық пен үлкен қателік. Ал әрбір мұсылманның басты мақсаты Аллаһ Тағаланың разылығына бөлену. Олай болса, лаңкестік әрекеттерге барушылар кімдер? Олардың басым көпшілігі өз саласының тар аясынан шыға алмаған, діни білімі таяз кісілер екенін көруге болады. Ол топтың жетекшілері діни сауаты бар ғалымдар емес. Олар тіпті әл-Азһар университеті немесе басқа да терең білім беретін діни медреселерде білім алушыларға да оң көзбен қарамайды. Бұл – барлық керітартпа топтарға тән психология. Терроризмді тудыратын негізгі факторлар Терроризмнің исламдық санамен ешқандай байланысы жоқ. Діни сана терроризм тудыра алмайды. Өйткені Ислам дінінің қоғамда беделі күшті болған кезде лаңкестік деген орын алмаған. Терроризді тудырған модернистік сана деп айтсақ қателеспейміз (фашизм, атеизм мен әсіре коммунизмді де тудырғаны сияқты). Қазіргі таңда Ислам атына жабылып жатқан жала қай жағынан алып қарағанда да оның рухына жат. Әсіресе, «11-қыркүйек» оқиғасынан кейін батыс бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланған ма46 «Ниса» сүресі, 29-аят
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы қалалар Ислам мен терроризмді бір етіп көрсетіп, адам санасына сіңіруге тырысуда. Негізінен мұсылмандардың Батыс әлеміне күмәнмен қарауының тарихи тамырлары тереңде. Мысалы: – Батыс әлемінің отарлау саясаты; – Тәңір атынан жасалған кресшілер жорығы; – Ислам дінінің азаттық жолындағы күресте басты қозғаушы күш болуы және христиандық батыс әлеміндегі Исламның бұрмаланған образы мұсылмандардың батыстықтарға сын көзбен қарауына басты түрткі болып табылады. – Батыстың екі ұшты саясаты: Ирактағы қаншама зардап шегіп жатқан балалардың қайғылы тағдырына немқұрайлығы, Израиль мен Үндістанның қарулануына көз жұмып, Пакистан, Иранға жасалып жатқан қысымдар, Босниядағы этникалық тазалау кезінде үнсіздік танытуы, деспоттық режимдерге қолдау көрсету, 1999 жылы АҚШ мемлекеттік департаменті әлемдегі террористік ұйымдарды жариялаған кезде ескі Кеңес Одағында іс-шараларын жүргізіп жатқан экстремистік ұйымдардың және Ирландия республикалық армиясының осы тізімге кірмей қалуы т.б. толып жатқан жағдайларды тізбектей беруге болады47. Жаулап алушылық маңызды себептердің бірі болумен қатар бұған итермелейтін басты факторлар: • білімсіздік пен жұмыссыздық; 47 Еспозито, 10-11-6.; А.Краснов (әскери ғылымдар докторы профессор), Как бороться с терроризмом? htpp://соmmi.nагоd.ru
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы • сол ел басшыларының залым биліктері, негізгі басшылық буынның шетелдіктерге бағыныштылығы; • табыстың әділетсіз бөлінісі; • ел мүддесіне кұрылған саясаттың болмауы; • демократиялық даму жолдарының жабық болуы деген сияқты көптеген себептерді келтіруге болады. Мысалы, Батыстың одақтасы болған Сауд Аравия патшасы Фахд демократияны қаламау себебін «халықтың алдында жауап беретін бір жүйе Исламға жат» деп білдірген. Негізінде бұл сөз тек оның емес, мұсылман елдерін басқарып отырған басшылардың көбінің бақылаусыз билік жүргізгісі келген ниеттерін көрсетеді48. Лондонның қала әкімі Кен Ливингстон: «Батыс әлемінің мұнайға қажеттілігін қамтамасыз ету үшін 80 жылдан бері Араб елдерінің істеріне араласудамыз. Егер 1 – Дүниежүзілік соғыстан кейін Орта Шығыстағы мұнай қойнауларын басқарыпқадағалаудың орнына уәде еткеніміздей бұл жердің басшылықтарына бостандық беріп, тек қана мұнайды сатып алып отырсақ, қазіргі қайғылы оқиғалар болмас еді» деп қазіргі болып жатқан оқиғалардың себептеріне ишарат жасайды. Соныман қатар Ливингстон ағылшын жастарының көпшілігінің АҚШ-тың Израильді қолдауы және Гуантанамодағы ешқандай қылмыстары анықталмаған жүздеген кісінің тұтқында ұсталуы ретінде пайда болған Батыстық екі ұшты саясатты жақтамайтындығын айтуда. Бұған Әбу Гирейб және басқа да түрмелердегі зорлық-зомбылықтармен қатар АҚШ қорғаныс ми48 Дж. Еспозито, 386-388-6.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы нистірлігінің ресми түрде мойындаған Құран-Кәрімге қарсы жасалған масқаралық әрекетті де қосады49. Әрине, бұл себептердің ешқайсысы бейбіт адамдардың өліміне жол ашқан оқиғаларды ақтап ала алмайды. Бірақ бұл лаңкестікке бастайтын факторлар екендігі шындық. Мұсылман елдеріндегі қарапайым халық арасында мұсылман ғалымдарының беделінен гөрі исламнан терең ілімі жоқ, өзін «Исламның қорғаушысы» санаған кейбір адамдар мен топтардың сөзінің өтімдірек болуы да террорлық актілердің күшеюіне өзіндік ықпалын тигізуде. Олар Ислам ілімдерінің негізін білмегендіктен әлемдегі оқиғаларға саяси призмадан қарап, баға береді. Сондықтан олардың пікірлері Батыс пен Шығыс арасына іріткі тастап, арандатып, араздық отына май құйып, маздата түседі. Сонымен қатар қандыбалақ лаңкестік әрекеттерге итермелеген негізі факторларға мұсылман әлемінің соңғы бір ғасырдағы басынан өткерген бөлінушілік, Батыс әлемінің өзгелерден оларды төмен санауы, алалау, отарлау саясаты, мемлекеттік террор, геноцид, жаппай қырып-жою сияқты себептерді де қосу керек. 1980–2004 жылдар арасында болған өзін-өзі өлтіру акцияларын зерттеген Роберт А. Пейп (Раре) бұл оқиғаларды алғаш бастаушылардың марксистік ұйым болған «Тамил жолбарыстары қолданғандығын», ұлтшыл марксист палестиналық ұйымдар бұл дәстүрді Шри-Ланкадағы терроршыл Тамил ұйымдарынан үй49 А.Булач «Заман», 27.07.05
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы ренгендігін және әлемде болып жатқан бүкіл осындай жанкештілік оқиғаларының негізгі себебінің діни сенімдер емес, өз отандарының азат болуы үшін жасалып жатқандығын соңғы 20 жылдың тәжірибесіне сүйене отырып, басқыншы әскерлер кеткен кезде бұл лаңкестік акциялардың пышақкесті сап тыйылғанын айтады50. Кейбір аздаған топтардың әрекеттері жаңылыстықпен жалпы мұсылмандарға телініп, Ислам діні терроризм ретінде көрсетілуде. Исламды құбыжық етіп, тероризммен қатар қойып, қаралау Батыстағы бұқаралық ақпарат құралдарында қарқынды жүріп жатыр. Тіпті жағдай мүшкіл дәрежеге жеткені соншалықты исламдық қозғалыстарды жамандамау да дұшпан жағында болумен бірдей саналатын болды51. «Жаһандық терроризмге қарсы күрес» және әлемдік саясат Жаһандану дәуірінде жаһандық билік үшін арнайы тәсілдер арқылы бүкіл әлемде адамдар санасына айлашарғы жасау, улау мүмкіндігі пайда болды. Жалпы алғанда Батыс әлеміндегі алпауыт саяси, экономикалық және қаржылық ұйымдар өздерінің үстемдігін сақтап қалу үшін қоғамдық сананы манипуляциялау тәсілін шебер қолдануда. Сол арқылы «ойланбайтын, терең үңілмейтін, оңай алданып қалатын» адамдар тобын қалыптастыруда. 50 А.Булач, бұл да сонда 51 Еспозито, 352-6.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Осы технологиялар «діни экстремизм, терроризм», «Славян Одақтастығы» сияқты жасанды үрейлер арқылы АҚШ, ЕО, Халықаралық қаржы қоры және трансұлттық корпорацияларға «әлемнің жаңа құрылымын» құру жоспарларына мүмкіндік беруде52. Лаңкестікке қарсы күресті желеу етіп Ауғанстан мен Иракқа басып кірген жылдары жарияланған бір кітаптағы мәліметтер жаһандық алпауыт күштердің түпкі мақсатын көрсетіп бергендей болды. Онда «Соғыс бізге өмірден қалағанымызды береді. Ол біздің өмірімізге мән сыйлайды. Батыстағы бейбітшіл және тұтынуға негізделген қоғамда мінсіз, мағынасыз күнделікті өмірдің орнына соғыс бізге өмірімізге шешімділік пен мән береді және біздің ақсүйектігімізді қамтамасыз етеді» делінген53. Осы арқылы батыс қоғамы өздерінен тыс елдердің мәселелерін шешудің орнына өз мәселелерін жаһандық деңгейге жаюда. Қазіргі таңдағы «үрей» анықтамасы батыстың мәселені бір жақты талқылауының нәтижесінде пайда болды. Мысалы, ең үлкен террорлық акті ретінде көрсетілген 11-қыркүйек оқиғасында өлген адамдардың саны шамамен 3 мың болса, шын мәнінде дамуда артта қалған елдерде 52 Л.И. Шешнев, Россия и мир: движение к новой безопасности в 21-м веке», Безопастность: Инфо.Сборник Фонда «Национальная и международная безопасность», № 1-12 (52, 2000), 9-10-6. 53 Нedges, С. Wаг іs а Ғогсе ТһаnGives US Meaneng, Рublіc Аffaors Itd, 2002, З-б.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы аштықтан өліп жатқан адамдардың саны күніне 24 мыңға жетіп жығылады54. Жалпы әлемде болып жатқан соғыстардың себебінің жаһандық капитализм екенін айтуға негіз бар. Негізінен соғыстардың астарында экономикалық себептер жатыр55. Мысалы, әлемде 2006 жылы әскери мақсатта жұмсалган қаражаттың 1 трилион 204 милиард доларға жеткені белгілі. Бұрынғы Түрік барлауы басшыларының бірі Махир Кайнак кувейттік журналист Таха Аудқа берген сұхбатында лаңкестік «Әл-Каида» ұйымы арқылы қолдан жасалған үрей әлемдік арнайы қызметтердің мақсаттарын орындау үшін шығарылғандығын айтады. Сонымен қатар олардың жасаған лаңкестік әрекеттерінің ешқайсысында мұсылмандардың мүддесі болмағанын, қайта керісінше Батыс пен Шығыс арасындағы дұшпандықты өршітіп, Исламға қара күйе жағу екенін, сонымен қатар 11-қыркүйек оқиғасынан кейін АҚШ бастаған халықаралық коалицияның Ауғанстан мен Иракқа басып кіруге жеңілдік жасағанын және Таяу Шығыс пен әлемдегі басқа да елдерге кіруге жол ашқанын айтады56. Максим Шевченконың (Ресейдің белгілі журналисі, қазіргі әлемдік саясат пен діндерді зерттеу 54 Ғ. Жүсіпбек, Аврупа гүвенлік ве савунма политикасының олушум сүрежі ве Совиет сонрасы жографиясынын гүвенлігіне еткісі, Басылмаған докторлық диссертация, Анкара университеті, Саясаттану факультеті, 2008, 150160-6. www.acikarsiv.ankara.edu.tr/browse3592/4480.pdf 55 Ғ. Жүсіпбек, жоғарыда келтірілген диссертацияда осы теорияны қуаттайтын көптеген дәлелдер келтірілген. 56 Наш Мир.№ 15, 29.12.06
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы стратегиялық орталығының басшысы) ойынша да соңғы 200 жылда болған дүниежүзілік соғыстар өзара қақтығысқан әлемдік элиталардың мүддесі үшін жасалуда. Ол «өркениеттер қақтығысы» сценариінің да қолдан жасалып, АҚШ-тың христиан өркениетінің қорғаушысы ретінде рөл ойнағанын айтуда57. 11-қыркүйек оқиғасынан соң бірден Дж. Буш, Б. Клинтон және Италияның президенті Берлускони кресшілер жорығының қайта басталғанын айтып байбалам салып шыға келді. Бұған әлемде Даниядағы және Еуропа елдерінде орын алған оқиғалардың астарынан осы себептерді байқауға болады. Иә, бұл бастамалардың астарында Кеңес Одағы құлағанынан кейін әлемдегі бірден-бір үстем күштің келесі дұшпан ретінде кімді таңдағаны көрініп тұр. Өздерінен тыс дұшпанның болуы империалистік Америка үшін оларды біріктіретін негізгі фактор. Сондықтан да олар ұрынарға қара таппай, жау іздеп тұрады. Оның негізгі идеологтары 3.Бжезинский және С.Хантингтон. Олар сыртқы дұшпан ретінде қолдан жасалған «исламдық терроризмді» таңдады58. «11-қыркүйек» оқиғасының әлі де анықталмаған тұстары тым көп. Оның арнайы мақсатта, басқа күштердің ықпалымен жүзеге асқандығын Америкадағы көптеген демократтар ашық айтуда, алайда олардан гөрі басқа топтың даусы өктем шығып, қоғамдық санада үстемдік етуде. 57 Наш Мир,№ 25, 31.08.07 58 «А. Фон Бюлов отрицает официальную версию атак 11 сентября» ол «Берлин Тагешпигель» газетіне шыққан сұхбаты www. Istam.ги/ргеssclub/histori/brainwash/, Ж. Еспосито, 350-6.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Сонымен қатар белгілі мұсылман ғалымдары (М.Қутуб, Сауд Аравиясының бұрынғы мүфтиі Шейх Ибн Баз, Ю.Қардауй, Мухаммад Садиқ Юсуф) да «Хизб ут-Тахрир» ұйымының Ислам образын жағымсыз етіп көрсету үшін исламға қарсы арнайы топтардың құрылып, оларды нағыз исламшыл етіп көрсетуге тырысып жатқанын айтады59. Көбінесе бұл топтар мұсылман әлемінің ұлт-азаттық күрес кезеңінде пайда болып, елдегі ықпалдылықтарын арттырып, халықтан кең қолдау табу үшін Исламды өздерінің идеологиясына айналдырған60. Сонымен қатар мұсылман елдерінде бүлік шығарып, іріткі салып жүрген «исламдық» топтардың орталықтарының батыс елдерінде орналасуы да ой саларлық мәселе. Осыған орай Василий Аксенов былай дейді: «Негізінде Таяу Шығыс елдері Кеңес Одағының қадағалауында болды. Израильдің Таяу Шығыста КСРОның қорғанышы болады деген үміті ақталмады. Жаңа мемлекет өзіне одақтас ретінде АҚШ-ты таңдады. Партия басшылығы ол жерден құр қол кете алмайтын еді. Сондықтан олар одақтас ретінде арабтарды таңдады. Мемлекеттің барлық күші (идеологиялық және әскери) бағынбайтын Израильге қарсы күрес шебін құруға бағытталды. Орталық Комитет, КГБ (ҰҚК), университетерде араб тілі немесе шығыстану факультеттері мен әскери училище мен академияларда 59 А. Уразбаев, «Отдельные аспекты правовой регламентацин механизма противодействия религиозному экстремизму в Казахстане», Сборник материалов республиканской конференции: «Религия, наука и СМИ: «Диалог и сотрудничество», Астана, 2006, 43-6. 60 Еспозито, 443-444-6.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы арнай бөлімдер құрылды. Әскери операциялардың жоспарлары жасалып, араб елдерінің атқаратын рөлі белгіленді. Израильді жеңу мүмкін еместігі белгілі болған кезде партизандық соғыс бастауға шешім қабылданды. Бұл антифаданы шешудің алғашқы қадамы болды. Палестинаны азат ету ұйымы содырлары кеңес әріптестерінен соғыс ілімін игере бастады. Онда басты оқытылған пәндердің бірі терроризм болды. Сол жерде терроризмнің идеологиялық базасы дайындалды. Исламнан бұған оңтайлы тұстар табуға болады деп шешті. Осылайша террор жасыл (исламдық) рең ала бастады.» Сонымен қатар, Батыста демографиялық жағдайдың мүшкіл болуына байланысты осы елдерге қоныс аударып жатқан мұсылмандардың көбеюі де Батыстың қорқынышына себеп болып, мұсылмандарды жалпы адамзат кұндылықтарына қарсы күш ретінде көрсетуге тырысып бағуда. Даниэль Гансер (Вале университетінің қазіргі заман тарихы профессоры) Батыстағы кейбір күштердің АҚШ-тың (дұрысы – GLADIO сияқты кейбір астыртын ұйымдар) 50 жыл бойы Батыс Еуропада терактілер ұйымдастырып, бұл лас әрекетін сайлаушылар алдында қаралау үшін солшылдар мен әсіре солшылдарға жаба салғандығын, бұл стратегияның бүгінгі таңда да Ислам үрейін туғызып, мұнай үшін жасалып жатқан соғыстарын ақтау үшін қолданып отырғанын нақты айтады. «Сондықтан да олар батыс қоғамының санасына мұсылмандар лаңкестер, біз террорға қарсы соғысып жатырмыз деген өтірік желеуді сіңіруде. Мұны қаншалықты
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы көп айта берсе қалың жұртшылық бұған иланып, мұсылмандарды лаңкестер деп көреді» дейді61. Сонымен қатар Америка мұсылман елдеріндегі диктаторлық режимдерді неге жақтайтынын бұрынғы АҚШ президенті Р.Никсонның саяси кеңесшісі болған Р.Крейн 2000 жылы ғаламтор арқылы сұрақтарға берген жауабында оның мына үш себебін көрсетеді: 1. «Мұсылман диктаторлық» режимдерінің арасында Израиль мемлекетін демократия орнаған қоғам ретінде жағымды етіп көрсету. 2. Демократиялық емес мемлекеттерді манипуляциялау (өз дегеніне көндіру) АҚШ-қа жеңіл. 3. АҚШ-тағы сионистердің «ислам идеологиясын желеу етіп алған деспоттық режимдердің» қоршауында қалған Израиль мемлекеті үшін көмек және қолдау алу62. Жоғарыда келтірілген дәйектердің бәрі бүкіл лаңкестік ұйымдардың басты мақсаттарының діни емес саяси екенін, алайда оған барынша діни рең беруге күш жұмсалып, христиан Батыс пен мұсылман Шығыстың арасындагы «өркениеттер қақтығысы» сценарийінің ойналып жатқандығын көрсетеді. Жоғарыда айтылғандардың бәрін қорытындылай келе, тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйінін былайша айта кетуге болады: 61 Секретные армии в Европе, Моcква, 2006; Необьяленный терроризм НАТО. Стратегия деcтаблизации: от «холодной войны» до войны с Исламом. Ислам.Ру 02.04.08. 62 Ю. Дроздов, «Кто стоит за террором в России?» www. Politika-magazine.ru, №69, декабрь, 2004.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Адамзатқа қауіп төндіріп тұрған лаңкестікке қарсы күресу үшін осы жоғарыда аталған себептерді жою лаңкестік әрекеттердің алдын алуда ең негізгі шаралардың бірі болып табылады. Террорға қарсы күрес жүргізу – бейбітшілік пен мейірімділікке негізделген Ислам діні өкілдерінің міндеті. Алайда батыс әлемі мен солардың ықпалындағы бұқаралық ақпарат құралдарының лаңкестердің істерін ақтарлық диалектика жүргізуі мәселені одан сайын ұшықтыруда. Түптеп келгенде, Ислам дінінің лаңкестікке қарсы күресте жетістікке жетерлік қайнар көздері мен діни жетекшілері бар. Алайда қазіргі батыс әлемі бұларды мойындап, оларға өз ойларын айтуға жол ашып, олардың көзқарастарын кеңінен таратпаса, онда өзін мұсылмандықтың жалғыз дұрыс өкіліміз деп жүрген ат төбеліндей қарақшы, қаныпезер топтардың Исламды жауыздық діні етіп көрсетуі тоқтамайды63. Терроризмді болдырмау үшін зайырлы біліммен қатар діннің негіздерін, оның әдептілік қағидалары мен көркем мінез құлыққа бастайтын негізгі ұстанымдарын үйретуге тиіспіз. Сондықтан ғасырлар бойы ата-бабамыздың қабылдап, салт-дәстүрімізге дейін сіңісіп кеткен Ислам дінінің негіздері осы салада маманданған кадрлар тарапынан мектептен бастап жоғарғы оқу орындарында оқытылуы қажет. Олай болмаған жағдайда халықтың керітартпа күштердің ықпалына түсіп кетуі бек мүмкін. 63 К.Балжи, Заман., 25.07.05
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Діннің ешқашанда соғыспен жайылмағанын және жайыла да алмайтынын, қазіргі болып жатқан оқиғалардан мұсылмандардың ешнәрсе де ұтпайтындығын, қайта керісінше саясаттың ойыншығына айналып, Исламның таза келбетіне күйе жағатынын, әр нәрсені сабырлықпен, парасаттылықпен шешу қажеттігін айтуымыз қажет. Ислам – бейбітшілік пен рақым діні. Мұсылман – жер бетіндегі тыныштық пен сенімділіктің шынайы өкілі. Ислам тарихына үңілген кезде Пайғамбарымыздың қай жағдайда да қоғам бірлігі мен тыныштықтың сақталуына баса мән беріп, кез келген дін иелерімен келіссөз жасап, ымыраластыққа қол жеткізіп, Ислам дінінің бейбіт түрде дамуына жағдай жасағанын көреміз. Онсыз да Пайғамбарымыздың кезеңінде исламға лек-легімен кіру Хұдайбиядағы он жылға жасалған бейбіт келісімнен кейін жүзеге асқан-ды.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Ерлан Қарин, «Нұр Отан» ХДП хатшысы, саясаттану ғылымдарының кандидаты Қазақстандағы лаңкестік қауіп-қатері Терроризм мәселесі соңғы уақытқа дейін елімізде ұлттық қауіпсіздікке нақты қауіп төндіретіндей дәрежеде емес, ал ықтимал қауіп-қатер ретінде ғана қарастырылып келді. Сондықтан да болар, еліміздің ұлттық қауіпсіздік жүйесі басқа қатерлерге қарсы, айталық этносаралық шиеленіс, есірткі тасымалының жолын кесу, заңсыз миграция сияқты қауіп-қатерлерге төтеп беруге бейімделген еді. Қазақстандық және шетелдік сарапшылар да терроризм проблемасы Қазақстанға төніп тұрған нақты қауіп емес, Орталық Азиядағы жалпы ахуал аясында қарастырып келді (әсіресе 1999 жылғы ақпандағы Ташкенттегі терактіден және 1999–2000 жылдары Қырғызстанның оңтүстігіндегі Баткен оқиғасынан кейін). Қоғамдық пікірде де терроризм Қазақстанда негізінен сыртқы қауіп-қатер ретінде ретінде қабылданды. Терроризм қауіп-қатеріне қарсы бағытталған негізгі қадамдар Дегенмен, аймақтағы басқа елдермен салыстырғанда Қазақстанда лаңкестік және экстремистік іс-әрекеттерді анықтау және оның жолын кесу үшін заңнамалық және ұйымдастырушылық не-
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы гіздерді жасау және жетілдіру жөнінде айтарлықтай жұмыстар атқарылды. 1999 жылғы шілдеде республикада лаңкестікке қарсы күрестің құқықтық және ұйымдастырушылық негіздерін, мемлекеттік органдардың және барлық меншіктік формаларындағы ұйымдардың қызмет тәртібін, сондай-ақ терроризмге қарсы күресті жүзеге асырумен байланысты азаматтардың құқықтарын, міндеттері мен кепілдіктерін айқындайтын «Терроризмге қарсы күрес туралы» заң қабылданды. 2003 жылғы желтоқсанда ҚР Президентінің жарлығымен терроризмнің және діни экстремизмнің көріністерімен күресте барлық қауіпсіздік қорғау құрылымдарының неғұрлым тиімді жұмыс істеуі үшін Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Терроризмге қарсы күрес орталығы құрылды және оған барлық арнайы құрылымдардың, құқық қорғау органдарының және өзге де ведомстволардың қызметін үйлестіру жүктелді. 2006 жылғы қазанда ҚР Бас Прокурорының мәлімдемесі бойынша ҚР Жоғарғы Соты келесі халықаралық ұйымдарды террористік деп танып, олардың Қазақстан аумағындағы қызметіне тыйым салынды: 1. «Әл-Каида»; 2. «Шығыс Түркістандағы исламдық қозғалыс»; 3.«Күрд халық конгресі»; 4. «Өзбекістандағы ислам қозғалысы»; 5. «Әсбат-әл-Ансар»; 6. «Мұсылман бауырлары»; 7. «Талибан» қозғалысы»;
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы 8. «Боз гурд»; 9. «Орталық Азиядағы моджахедтер жамағаты»; 10. «Лашқар-и-Тәйба»; 11. «Әлеуметтік реформалар қоғамы». Кейін Астана қаласы сотының шешімімен сондай-ақ «Хизб-ут-Тахрир-әл-ислами», «Аум Синрикё» және «Шығыс Түркістанды азат ету ұйымы» қызметіне тыйым салынды. Көріп отырғанымыздай, аталмыш «қара тізімге» енгізілген барлық ұйымдар халықаралық лаңкестік кұрылымдар болып табылады, олардың қызметі көбінесе Қазақстанның айналасына, көрші елдерге қарсы бағытталған болатын. Бұл жағдай олардың бізден гөрі сыртқы елдерге төніп тұрған қауіп-қатер екенін растағандай болды. Осы тұрғыда Қазақстан ТМД Терроризмге қарсы күрес орталығы, Шанхай Ынтымақтастық ұйымы Терроризмге қарсы аймақтық кұрылымы сияқты ұйымдардың мүшесі бола отырып, терроризм мен экстремизмге қарсы күрес желісінде халықаралық ынтымақтастықты белсенді түрде дамытты және дамытып келеді. Бұлыңғыр елес пе әлде сұмдықтың сұлбасы ма? Соңғы уақытқа дейін терроризм қоғамның күн тәртібінде алыстағы қауіп-қатердің бір бұлыңғыр елесі сияқты қабылданып келді. Алайда өткен жылдың мынадай оқиғалары: – 2010 жылғы маусымда болған Маңғыстау облысында қатаң тәртіптегі колониядан діни экстремистік ұйымның мүшелерінің жаппай қашып шығуы. Бұл қашып шығудың жоғары деңгейде ұйымдас-
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы тырылуы және қатыгездігі, сондай-ақ ресми емес хабарлама бойынша қашқындардың бір бөлігі өзін-өзі жарып жіберуі ерекше назар аудартты; – Солтүстік Кавказда лаңкестік іс-әрекетті жүзеге асыруға қатысты күдікпен Қазақстан азаматтарының Ресей аумағында қолға түсуі. Сондай-ақ ағымдағы жылдың басындағы мынадай оқиғалар: – биылғы жылғы сәуірде өткізілген ІІМ «Сұңқар» таңдаулы бөлімшесінің экстремистік топтың мүшелеріне қарсы арнайы операциясы; – Қазақстан азаматтарының РФ-ның оңтүстік өңірі аумағындағы лаңкестік іс-әрекеттерге қатысуының жаңа фактілері; – 17 мамырдағы Ақтөбе облысы бойынша ҰҚКД ғимаратында кейбір деректер бойынша діни экстремистік ұйымның мүшесі болған азаматтың өзін-өзі жарып жіберуі; – 24 мамырда Астана ҰҚКД уақытша ұстау изоляторы ғимаратының жанында автокөліктің жарылуы. Жарылыс затының іске қосылуына байланысты машинада болған екі адам сол жерде жан тапсырған. Аталған оқиғалар қоғам ішінде алаңдаушылық туғызды және де бұл жағдай құзыретті органдар тарапынан дер кезіндегі толық және объективті ақпарат болмауынан ушыға түсті. Қоғам назарына бұрып іліге бермейтін «телефондық терроризм» оқиғаларының өзі де бұрынғыдай емес ерекше әсермен қабылданатын болды. Осылайша, Ақтөбе мен Астанадағы жарылыстардың қалайша бағаланатынына, сондай-ақ бұл оқи-
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы ғалардың артында кімдер, қандай күштер, себептер тұрғанына қарамастан, өкінішке қарай, біздің елімізде терроризм қауіп-қатерінің күшейіп бара жатқанын еріксіз мойындауға тура келеді: – Қазақстан заматтарының басқа елдердің же рінде лаңкестік іс-әрекетке қатысуын куәландыратын мәліметтер жиілеп кетті; – Біздің еліміздің аумағында да экстремистік және лаңкестік іс-әрекетпен байланысты қылмыс жасағаны үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылған қазақстандықтардың саны да өсе түсуде. Мәселен, атап айтқанда 2008–2009 жылдары ресми деректер бойынша елде 7 лаңкестік оқиғасының жолы кесілді (Kazakhstan Today Ақпарат агенттігі, 14.10.09 ж., htt://www.today.kz/ru/news/Kazahstan/2009-10-14/ teract. Сондықтан да терроризм проблемасы бұрын бізге алыстағы қатер болып көрінсе, бүгінгі күні ұлттық қауіпсіздікке тікелей қауіп-қатер төндіретін сипат алуда. Қазақстанда лаңкестік қауіп-қатердің үдей түсу кезеңдері Шын мәнісінде, терроризм көріністері Қазақстанда бұрын да орын алған болатын. Осы ретте кейбір зерттеушілер 1992 жылғы ақпанда Шымкент қаласының әуежайында кепілге адам алумен байланысты оқиғаларды қарастырады. Басқалар 2000 жылы Алматының орталығында қарулы экстремистік топтың мүшелерін жойып жіберу мысалын келтіреді.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Бірақ бұлар терроризмнің жекелеген, жергілікті көріністері болатын және де бұл әрекеттер көбінесе криминалды сипатта еді. Тұтастай алғанда, Қазақстанда лаңкестік қауіпқатердің үдеу түсуінің шартты түрде үш кезеңін боліп айтуға болады: 1. «Қашқын террористер» (90-жылдардың соңы – 2000-жылдардың басы) Он жыл бұрын Қазақстан үшін терроризм проблемасы көбінесе республика аумағында қашқын террористердің, яғни лаңкестік іс-әрекеті және заңсыз әскери құрылымдарға қатысқаны үшін басқа мемлекеттің азаматтарының біздің елде жасырынуымен байланысты болды. Мәселен, 2000-2004 жылдары Қазақстанның құқық қорғау органдары лаңкестік іс-әрекеті үшін біздің еліміздің аумағына келіп жасырынған Өзбекстанның сегіз азаматын ұстап, өзбек жағына берді. 2004–2005 жылдары Қазақстанның аумағында 11 адам ұсталып, Ресейге, Өзбекстанға және бірқатар басқа елдерге жөнелтілді (Zakon.kz Ақпарат агенттігі, http://www.zakon.kz/68872-za-uchastie-vterroristicheskojj.html, 03.02.06 ж.). 2006 жылы Қазақстанда терроризмге қатысы бар деген 13 адам ұсталды. Қылмыскерлердің көпшілігі – Ресей, Өзбекстан, Түркия және Қытай азаматтары. (http://studies.agentura.ru/centres/cap/itogi 2005-2006)
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы 2. «Сырттан келіп арбау кезеңі» (2000-жылдардың басы мен ортасы) Бұл кезеңде Қазақстан азаматтарының іргелес елдердің де, алыс шетелдердің де аумақтарындағы лаңкестік іс-әрекетке тартылу оқиғаларының жиілеуі байқалады. Ең шулы оқиға – Өзбекстандағы 2004 жылы террористік акцияларды ұйымдастырған «Орталық Азия моджахедтер жамағаты» лаңкестік тобының әшкереленуі. Аталған топқа Қазақстан азаматтары да кірген, олар өз пікірлері бойынша көбінесе «мұсылмандардың кұқықтарын аяққа басқан Өзбекстанның билігіне қарсы» қылмыстық әрекет еткен. Сондай-ақ Қазақстан азаматтары Ауғанстан және бірқатар басқа елдердің аумақтарында заңсыз әскери құрылымдардың іс-әрекетіне қатысқан сияқты деген ақпарат кеңінен тарады. Мәселен, Гуантанамо түрмесінің тұтқындарының бірі Қазақстан азаматы болып шықты. Сондықтан 2005 жылы белгілі американдық «Ұлттық барлау кеңесі» үкіметтік емес ұйымы «Болашақ жаһандық карта» деп аталатын талдамалы-болжамдық баяндамасын жария етіп, онда Қазақстан Ресеймен, Әзірбайжанмен және Түрікменстанмен қатар радикалды топтар орын тепкен және арнаулы дайындықтан өткен әрі лаңкестік әрекеттер жасаудың тәжірибесі бар «джихадтың кәсіби жауынгерлері» тұратын өңірлерге жатқызылды. Басқаша айтқанда, терроризмнің қауіп-қатеріне аз ұшыраған ел деп саналатын біздің еліміз осы кезеңде әртүрлі сараптама мәліметтерінде атала бастады.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы 3. «Жергілікті немесе «өзіміздің террористер» (2000 жылдардың аяғынан бастап) Бұл кезең бір жағынан Қазақстан азаматтарының басқа елдердің аумағында лаңкестік іс-әрекеттерге қатысу жағдайының жиі кездесуімен сипатталады. Мысалы, 2009 жылдың шілде айында Дағыстанда жүргізілген арнайы операция кезінде сегіз террорист өлтіріліп, құқық қорғау органдарының мәліметтері бойынша олардың бесеуінде қазақстандық төлқұжаттар табылған (Диапазон газеті, 16.02.11ж, htt://diapazon.kz/kazahstan/kaz-incidents/35084zachem-pugat-rossijan-terroristami-iz-kazahstana.html). жылдың 19 шілдесінде Қырғызстан қауіпсіздік қорғау қызметтері Бішкекте және елдің оңтүстігінде лаңкестік әрекетке қатысы бар деген күдікпен 18 адамды тұтқынға алды, олардың арасында Қырғызстан, Өзбекстан жэне Қазақстан азаматтары болған (Vesti.kz интернет-сайты, 17.07.2009ж., http:// vesti.kz аsіа/19917/). жылдың 19 қыркүйегінде тәжік қарулы күштері Тәжікстанның Рашт алабында жүргізген арнайы операция кезінде өлтірілген бір қылмыскерден Қазақстан азаматының төлқұжатын тапқан (Paruskg. Info интернет-сайты 22.04.11ж., http://www.рагиskg. іnfo/2011/04/22/42848). 2011 жылдың 19 қаңтарында Қазақстанның Сыртқы істер министрлігі Бішкекте терактілерді ұйымдастыруға қатысы бар деген күдікпен Қазақстан азаматының тұтқынға алынғандығын растады
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы (Gazeta. kz Ақпарат агенттігі, 19.01.11ж., http://news. gazeta.kz/art.asp?aid =331922). 2011 жылдың ақпанында Махачкалада Қазақстанның азаматтары болып табылатын – 1989 жылы туған, Альберт Әбдікәрімов және 1990 жылы туған Райынбек Ержанов заңсыз қарулы топтарға қатысы бар деген күдікпен тұтқындалды (Tengrinews.kz интернетсайты, 31.03.11 ж. tengrinews.kz/crime182829). Осы кезеңде, екінші жағынан, біздің еліміздің аумағында лаңкестік іс-әрекетті жүзеге асыруға талпыныстар көріне бастады. Бұл жөнінде мына кесте куәландырады. Еліміздің аумағында лаңкестік іс-әрекетке байланысты қылмыс жасағаны үшін тұтқындалған және сотталған адамдар саны: Жауапкершілікке тартылған адамдар саны 2003 жыл 2004 жыл 2005 жыл 2006 жыл 2007 жыл 2008 жыл 2009 жыл 2010 жыл 2011 жыл І-тоқсан 2009 жылдан бастап – Қазақстан Республикасы ҚК-ның төмендегі баптары бойынша сотталған адамдар бойынша мәліметтер:
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы 168 бабы – билікті зорлықпен басып алу; 233 бабы – Терроризм; 233–1 бабы – Терроризмді насихаттау және терроризм актісін орындауға ашықтан-ашық шақыру; 233–2 бабы – Террористік топты құру, басшылық ету және оның әрекетіне қатысу. Сондықтан да Ақтөбе мен Астанадағы соңғы оқиғалардың лаңкестік астары расталатыны немесе расталмайтынына қарамастан, елімізде терроризм қауіп-қатері күшейіп келе жатқанын мойындауға тура келеді. 2010 жылы қыркүйекте «www.info» экстремистік сайттардың бірінде қазақстандық полиция қызметкерлеріне қарсы жиһад туралы аталмыш үндеу жарияланып, ол жай ғана «қарсыласуға» емес, топтық қарулы шабуылды ұйымдастыруға шақыру мазмұнында болды. Бұл сайтта құқық қорғау органдарының қызметкерлеріне қарсы терактілер қалай ұйымдастырылуы керек екендігін экстремизмнің идеологтары толық және егжей-тегжейлі түсіндірген. Мүмкін қазақстандық құқық қорғау органдарында бұл материалдарға және сайттардың өздеріне айтарлықтай мән бермеген болар. Бұл сайттардың бірден жабылмағандығы біздің жорамалды растайтын сияқты. Тек Ақтөбе мен Астанадағы жарылыстардан бір ай өткеннен кейін барып Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасы мазмұны терроризм мен экстремизмді насихаттау мен оны жақтауға тыйымды бұзған 15 шетелдік сайттардың анықталғанын жариялады. Олардың Қазақстан Республикасы аумағында таралуы сот жүзінде заңсыз деп табылып және қазақстандық тұты-
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы нушылардың материалдарға қол жетімділігін шектеу бойынша шаралар қолданды. Кездейсоқ жарылыстар ма әлде қауіпсіздік қорғау құрылымдарына қарсы мақсатты түрде шабуыл ма? Көптеген сарапшылар Ақтөбе мен Астанадағы жарылыстардың арнаулы қызмет ғимараттары – Ұлттық қауіпсіздік комитетінде болғандығына бірден назар аударды. Бірінші жағдайда жарылыс облыстық департамент ғимаратында, екіншісі – уақытша тергеу изоляторы кіре берісінің алдында болған. Әрине, тек екі фактіге негізделіп, қандай да бір байланыс пен заңдылық жөнінде кесіп айту қиын. Әзірге сарапшылар тек қосымша дәлелдерді келтіреді, соның ішінде, екі жарылыс арасындағы мерзімнің қысқалығы мен жарылыс болған объектілердің өзі. Одан өзге елдердегі осындай жағдайларға қарағанда Ақтөбе мен Астанада болған жарылыстардан кейін ешқандай да ұйым өзіне жауапкершілікті алмағандығын атап өту керек. Ал анонимді теракт – бұл нонсенс, өйткені кез-келген теракт әдетте әуел бастан-ақ кеңінен ақпараттық және қоғамдық резонанс тудыруға бағытталатынын атап өту қажет. Сондықтан да Ақтөбе мен Астанадағы оқиғаларды бір тізбекте немесе қандай да бір жоспарға сәйкес арнайы акциялардың сериясы ретінде қарастыру асығыстық болар еді. Алайда құқық қорғау органдарына қарсы мақсатты түрде шабуыл жасау – лаңкестік топтардың тактикаларының бірі екендігін де айту керек. Мысалы, Ресейдің Кавказ аумағында тіркелген
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы лаңкестік іс-әрекет бойынша салыстырмалы мәліметтер осы жөнінде куәландырады. Айталық, 2009 жылы Ингушетияда 4 теракт болса, оның 3-і құқық қорғау ведомстволарына қарсы бағытталған («Северный Кавказ» газеті, 05.04.2010ж.). Дағыстанда 2009 жылы 9 теракт орын алған, оның 8-і құқық қорғау органдарына қарсы. Ал 2010 жылдың қаңтар-қазанында 8 терактілер орын алды, олардың 5-і қарулы күштерге қатысты болған және барлығын – террорист-жанкештілер іске асырған (РИА Новости Ақпарат агенттігі, 24.10.10ж.). Бірақ осындай іс-әрекеттер тек Кавказға ғана тән емес, ұқсас тактика бірқатар Орталық Азия елдерінде де де байқалады. Мәселен, 2010 жылдың 3 қазанында Худжанд қаласында Тәжікстанның ІІМ өңірлік басқарма ғимаратында террорист-жанкешті өз-өзін жарып жіберді («Вести» порталы, 03.09.10ж., http://www.vesti.ru/dos. html? =3 90046). 2010 жылдың 30 қарашасында Бішкекте былтырғы жылдың сәуірінде шеруге қатысушыларды ату жөнінде іс қаралып жатқан Спорт сарайының ғимаратында екі жарылыс орын алды, құқық қорғау органдарының екі қызметкері зардап шекті (Tengrinews.kz интернет-сайты, 30.11.10ж., http:// tengrinews.kz/events /92034). 2010 жылдың 25 желтоқсанында Бішкекте қалалық ішкі істер басқармасының ғимаратында 30 қарашада жарылғанға ұқсас бомба залалсыздандырылды (http://www.newsru.com,интернет-сайт,25.10.10ж., http://www.newsru.com/world/25dec2010/guvd2.html).
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы 2011 жылғы 5 қаңтарда Бішкекте төлқұжаттарды жоспарлы тексеру барысында үш милиция қызметкері өлтірілді (http://www.newsru.com, интернет-сайт, 05.01.11 ж., http://www.newsru.com/worldjan2011/kyrgyzia.html). Сондықтан сарапшылардың «қауіпсіздік қорғау органдарына» қарсы арнайы бағытталуы мүмкін бүгінгі лаңкестік белсенділік тактикасына назар аударуы кездейсоқтық емес. Олардың пікірінше, мұндай іс-әрекеттер бірнеше мақсатқа қол жеткізуге мүмкіндік береді. Біріншіден, бұл қауіпсіздік қорғау ведомстволарының беделін түсіруге бағытталған, сөйтіп олар қоғамдық пікірде тіпті өздерінің нысандары мен қызметкерлерін қорғай алмайтындай болып қылып көрсету. Екіншіден, жемқорлыққа қарсы белсенді күрес – жол және қаржы полициясы, кеден органдарының, прокуратура қызметкерлерінің біліксіздігі мен жемқорлығының көптеген оқиғаларының БАҚ-та кеңінен жариялануын ескерсек, теракт нысандарын қауіпсіздік қорғау ведомстволары арасынан таңдау қоғам тарапынан жаппай айыптау тудырмай, тіпті кейбір адамдар тарапынан мұндай әрекет аяушылык пен құптау тудыруы да мүмкін. Үшіншіден, Солтүстік Кавказ және басқа лаңкестік іс-әрекет ошақтарының тәжірибесінен көретініміз, құкық қорғау органдарына арнайы қарсы әрекеттерді ұйымдастыру, нәтижесінде қауіпсіздік жүйесін ғана емес, жалпы билік жүйесін әлсіретуге ықпалын тигізу мүмкін.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Қарсы іс-әрекеттер Егер бүгінгі лаңкестік белсенділік жоспарлы сипатта болатындығы туралы сарапшылардын тұжырымы дұрыс болса, онда лаңкестік қауіп-қатердің артуына жол бермеу мақсатында арнайы кешенді ісшаралар қолдану қажет. – лаңкестік қауіп-катерлердің алдын алу түрлері мен әдістерін жетілдіру қажет. Бұған дейін терроризм қаупі болуы ықтимал құбылыс ретінде қарастырылып келсе, ал бүгінде арнаулы қызметтерге шынайы жағдайда терроризммен күресте практикалық тәжірибесі мен дағдыларын шыңдау қажет. – стратегиялық инфрақұрылым нысандарын (мұнай-газ құбырлары, су-жылумен қамту кәсіп-орындарын), сондай-ақ мемлекеттік маңызы бар басқа да нысандарды ғана қорғауға ерекше ден қоймай, сонымен қатар терроризмнің салдарынан болған төтенше жағдайларда тұрғындарды да қорғауға бағытталған шараларды да қатар күшейту. Мәселен жер сілкінісі секілді стихиялық апат кезіндегідей, азаматтардың өздері де, тиісті қызметтер де дағдарысты жағдайда қалай әрекет ету керектігін білуі тиіс. – уақытылы және білікті түсіндіру жұмыстарын жүргізу бойынша жүйені ретке келтіруге ерекше назар аудару қажет. Себебі объективті, уақытылы және теңгерімді ақпарат беру түрлі деңгейдегі қауесеттердің орын алуына және басқа да арандатушылыққа жол бермеуге мүмкіндік береді.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Бірақ, ең бастысы терроризм қаупі тек мемлекеттің жазалаушы қызметінің күшеюіне, немесе арнаулы қызметтерді нығайтуға ғана негізделмей, ал бірінші кезекте, терроризмнің таралуына ықпал ететін алғышарттар мен себептерді жоюға бағытталуы қажет. Бүгінде сарапшылар арасында терроризмнің пайда болуына қатысты ортақ пікір жоқ. Біреулері әлеуметтік-экономикалық мәселелердің (кедейшілік, жоқшылық, қоғамның маргиналдануы) ушығуы себепші деп есептейді. Өзгелері – негізін саяси режимнің (қоғамның ашық\жабық дәрежесі, білім деңгейі, құқық және еркіндік деңгейі) ерекшелігінен көреді. Үшіншілері –терроризмнің негізінде әлеуметтік мәдени өзгеріс (белгілі бір құндылықтар мен адамгершілік нормаларының құнсыздануы) жатыр деп есептейді. Алайда қандай-да бір басқа құбылыс секілді терроризмнің де пайда болуына себептердің кешені мен күрделі шиеленіскен мотивтер әсер ететінін түсіну қажет. Ал Қазақстан жағдайында терроризм қауіп-қатерінің күшеюіне ықпал ететін үш негізгі факторды бөліп көрсетуге болады. Біріншіден, әлеуметтік күйзеліс факторы, әлеуметтік мобильділік арналарының және лифтіл ерінің жоқ болуы. Қоғамның маргиналдануы, сонымен қатар байлар мен кедейлер арасындағы алшақтық шарықтау шегіне жеткенде әлеуметтік қарсылықтар туындайды, олардың бір түрі терактілер болуы мүмкін. Екіншіден, идеологиялық саладағы мемлекеттік саясат тиімділігінің төмендігі, соның ішінде діни және этносаралық салада, тіл және дін саясатын жүргізу-
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы дегі формализм. Діни істер бойынша арнайы агенттіктің де құрылуы осы салада жүйелі іс-әрекеттердің қажеттілігін биліктің де мойындап отырғанын көрсетке керек. Үшіншіден, терроризм жағдайына шекаралас мемлекеттердегі «шиеленістік ошақтарының» болуы үлкен ықпал етеді. Біздің жағдайда Орталық Азияда тұрақсыздықтың сақталуы аймақтық қауіпсіздіктің негізгі бір факторы. Мысалы, Қырғызстандағы саяси дағдарыстың ушығуы және Тәжікстанда орын алған қарулы қақтығыстар. Осыған байланысты Тәжікстанда, Қырғызстанда және Өзбекстанда түрлі сипаттағы экстремистік және лаңкестік ұйымдардың жандануы. Ұлттық қауіпсіздік диллемасы Жыл сайын терроризм индексін жариялап отыратын, «Maple Groft» британ компаниясының мәліметтері бойынша Гренландия мен Антарктиданы есепке алмағанда, әлемде терроризм қауіп төніп тұрмаған аймақ жоқ. Осындай жіктеу бойынша Қазақстан терроризм қаупі төмен елдер қатарына жатады және көптеген еуропалық елдермен бір деңгейде орналасқан. Ал Ұлыбритания, Франция, Испания және АҚШ секілді елдерде қауіп-қатер деңгейі айтарлықтай жоғары. Сондықтан, терроризм ортақ қауіп-қатер. Сонымен бірге терроризм қаупін дұрыс бағаламай, оны елемей және жекелей алынған елде қауіптің өзін жоққа шығаруға болмайды. Бірақ
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы терроризмді асыра бағалауға да болмайды, қоғамда дүрбелең салып және үрей мен қорқыныш ұялатып, қоғамдық резонанс әсерін күшейту арқылы лаңкесшілерге қолдау көрсетуге болмайды, себебі кез-келген теракт ең алдымен, кең ақпараттық әсерге есептелген. Осындай теңгерімді ұстап тұру қауіпсіздікті қамтамасыз етудің тиімді жүйесін қалыптастыруға мүмкіндік береді. Бірақ, ең бастысы – терроризм, экстремизм сияқты қауіпқатерге төтеп беріп, тиімді қарсы тұрудың ең басты шарты – ол қоғам мен биліктің өзара келісімі, ұлттық бірлік. Осы зұлымдықпен ондаған жылдар бойы күресіп келе жатқан басқа елдердің тәжірибесін зерттеп қарасақ, бірден байқайтынымыз – бірлігін шайқалтып, әртүрлі себептермен іштей бөлініп, жіктеліп отырған қоғам, ел, мемлекет қана осы қауіптің құрбанына айналуы ықтимал. Сондықтан, осы да, басқа да қазіргі заманныц сынақтары мен қатерлеріне қарсы тұру үшін – ең алдымен, қоғамның жіктелуіне, бөлінуіне жол бермеу керек. «ЖАСҚАЗАҚ», №23 (335) 17 маусым 2011 жыл
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Ержан қажы Малғажыұлы, Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының төрағасы, Бас мүфти ЕҢ ҮЛКЕН ЖИҺАД – НӘПСІҢМЕН КҮРЕС Мысырда ұзақ жыл оқып келген шариғаттанушы Ержан қажы Малғажыұлы Қазақстан мұсылмандары діни басқармасына (ҚМДБ) төраға, Бас мүфти болып сайланғанда көпшілік оны танымайтын еді. Өзеуреп сөйлемей-ақ, көрініп қалуға тырыспай-ақ кәсіби һәм білімді маман «Алмас қылыш қында жатпайтынын» көрсетті. Оның үстіне жақында Діни басқарма Астанаға көшіп, жаңаша тірлік бастады. – Қадамыңыз құтты екен, екі жылға жетер-жетпес уақытта бірталай игілікті істі жүзеге асырып үлгердіңіз. Оның ішіндегі ең айтулысы, сөз жоқ, діни басқарманы Астанаға көшіріп тәуекел еткеніңіз. Ислам және еліміздің тарихындағы сандаған қалың көштің шерлі шежіресі де көпке мәшһүр. Жөні бөлек көш – Сіздің көш. Ниет-мақсатыңызды өзіңізден асып кім айтар? – Аса қамқор, ерекше мейірімді Алланың атымен бастаймын! Барлық мақтау бүкіл әлемді жаратқан Алла Тағалаға тән және Оның Елшісі Мұхаммедке сәлемдер мен салауаттар болсын. Сөз жоқ, Астана – күллі қазақ баласының, еліміздің еңселі елордасы. Еліміздің елжанды, мемлекетшіл азаматтары Елбасы бастаған тарихи көшке ілесіп, Елорданың бір кірпіші болып қалануда. Діни басқарманың Астанаға кө-
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы шуі – тарихи оқиға. Бұл бастама жұмысымызға жаңа серпін береді. Діни салаға тиісті мекемелермен бірлесе жұмыс істеуге үлкен мүмкіндік туып отыр. Елорда – географиялық тұрғыдан да тиімді. Орталық аймақтан барлық облыстардағы өкіл имамдардың жұмысын қадағалап, бағыт-бағдар беріп отыруға ыңғайлы қала. Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы 2014 жылғы қазан айында Астана қаласына қоныс аударды. Бұл жайт ҚМДБ-ның орталықтандырылған ұйымдастырушылық – басқару әлеуетін күшейтуге және мемлекеттік орталық органдармен қарым-қатынасын арттыруға жағдай жасайды. Астанаға көшу Діни басқарма қызметкерлеріне зор жауапкершілік жүктейді. Жұмыс қарқынын күшейтуге пәрмен бердім. Өйткені діни салада әсте босаңсуға болмайды. Алла Тағала көшімізді баянды етсін деп тілейміз. – Он екі айды өзара «Дін мен дәстүр жылы» деп бастап, жақсы идея көтердіңіз. Аллаға шүкір, жоба қызу қолдауға ие болып, жарқын көрініс тапты. «Дін мен дәстүр жылы» аясындағы атқарылған, басталған жобаларды қорытындылайтын да уақыт келгендей. Осы жыл мен жоба нені ұқтырды? Нені ұттырды һәм не берді? – Жыл соңы − дін мен дәстүр жылын салтанатты түрде тәмамдайтын уақыт та таяп қалды. Осыған орай Астана мен Алматы қалаларында рухани кештер ұйымдастырылады. Сонымен бірге, өкілдіктерге әр өңірде игі шаралар ұйымдастыру туралы тапсырма берілді. Дін мен дәстүр бастамасы не ұқтырды, не ұттырды деген сауалға оралатын болсақ, қазақ
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы халқы өзіндік таңдауы, тарихы бар, салт-дәстүрге аса бай халық. Өткеннен қалған көптеген ұлы, игіізгі құндылықтарға иеміз. Бұл қасиеттер біздің қандай халық екенімізге нақты кепіл бола алады. Елдің өміршең үміті қандай тиянақтарға негізделсе, болашағымыз да сондай болады. Дін мен дәстүр бастамасы осы тұрғыдан келгенде өте маңызды. Мәселеге тереңірек үңілетін болсақ, дүниеде өзгермейтін ештеңе жоқ. Бірақ өзгеріске түсе отырып елдің тұтастығын құрайтын тіндер, арқаулар болады. Ол біздің дініміз Исламмен бірігіп, астасып кеткен салтдәстүрлеріміз. Міне, осы қалың көпшіліктің рухын баурап алған шариғи негіздегі дәстүріміз өмір салтымызға айналуы қажет. Дін мен дәстүрдің болашағымыздың жарқын болуы үшін атқаратын рөлі ерекше. Неге деген сауал туындауы мүмкін. Бүгінде екі күштің қабаттаса қосарланып, тұспа-тұс келіп жатқанын жиі байқаймыз. Соңғы уақытта осы ұлттық дәстүр жаңаша жанданып, қоғамдық қажеттілікке ие болуда. Бұл әлемдік рухани дағдарысқа қарсы төтеп бере алатын жалғыз жол. Мұндай өзгерістердің кейбір иірімдері ақпарат құралдарынан, кітаптардан, кинолардан, ғаламтордан байқалады. Әлі де жалғасын табады деген сенімдемін. Сонымен қатар, көзге көрінбейтін күрделі процесстердің де ықпалын көріп, байқап жүрміз. Қабаттасып келген осындай жайттар дін мен дәстүріміздің негізін түсіндіретін жүйе жасауға себеп болды. Осы бағытта ауқымды жұмыстар атқарылды. Еліміздегі мешіттерде ұлттық нақышта рухани іс-шаралар мен кештер ұйымдастырылды. Төл дүниелерімізді насихаттайтын кітаптар жарық көрді.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Дәстүр-салтқа кім ие? Ол – Халық. Сол себепті, дін мен дәстүр бастамасы Діни басқарманың ғана емес, ол жалпы халықтық үрдіс болғандықтан әлі де жалғасын табады деп сенемін. Тағы бір айта кетер мәселе: Діни басқармаға келген сәтте мен діни қауым, яғни имам-молдалар мен зиялы қауымның, жалпы жұрттың арасындағы алшақтықты байқадым. Имамдар өзіне таныс, үйреншікті уағыздарды айтса, көп жағдайда мұны халқымыз түсінбей жатады. Әрине, пайғамбарлар, сахабалар өмірі баршаға өнеге. Алайда бізге жақыны – қазақтың би-шешендері, ақын-жазушылары, олардың жыр-дастандары. Олардың да өмірі мен шығармашылығынан алар ғибрат мол. Дін мен дәстүр жылы аясында имамдарымыз өнегелі өлеңдерді, тағылымды толғауларды уағыздарына арқау етіп, мақалмәтелдермен сөйлей бастады. Осыдан кейін зиялы қауым өкілдері дін өкілдерінің сөзіне ден қойып, екі тараптың ойлары бір арнаға тоғыса бастады. Сондықтан «Бұл идея не берді?» деген сөзге келгенде, дін мен дәстүр халық пен имамдардың арасында алтын көпір болды деп айта аламыз. Екіншіден, тарихи мешіттер жайлы, оны салдырған қазақ тұлғалары туралы зерттеулер жасалып, фильмдер түсірілу қолға алынды. Мұсылман қауымының мейрамдары, мәселен Ораза, Құрбан айт, Мәуліт мерекелері ұлттық нақышта тойлана бастады. Мереке күндері мешіт ауласында киіз үйлер тігіліп, асық ойнатылды, арқан тартылды, тағысын тағылар. Бұл – барша халықты біріктіре білген көпшілік шараға айналды.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы – Елде діни ахуал түзеле бергенде, қазақтың өрімдей жастарының қару кезеніп, «жиһад» деп ұрандатып, Сирияға аттануы барша қазақтың жанына батты... – Өз сөзіне өзі жауап бере алмайтын жастағы ойын балаларының сыртқы күштердің ықпалы мен арбауында кетуі бізді, мұсылман жамағатын қатты өкіндіреді. Баланың болашағын ойлаған ата-ана бұған әсте жол бермеуі тиіс еді. Сан ғасырлық тарихы бар салты мен дәстүрлі дінінен қол үзіп, бүлдіргі діни нанымға санасы уланған кейбір ата-аналардың қасаң көзқарастары мен Құранға және шариғатқа қайшы, адамгершілікке жат әрекеттерінен баланың да болашағына балта шабылып, саясиланған діни ұстанымның құрбанына айналуда. Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы өзінің уағыз-насихат жұмыстарында жастарды әсіре діншілдікті ұстануға шақырмайды. Иманынан Отанын сүйетін, ата-анасын қадірлейтін, мемлекетшіл азамат болып өсуге үндейді. Мұсылман адам дінді саясат үшін пайдаланғысы келетіндердің, Исламды мансұқтауды мақсат тұтқан саяси күштердің нанымынан сақтануы тиіс. Пайғамбарымыз Мұхаммед (Алланың оған игілігі мен сәлемі болсын) хадистерінің бірінде: «Мұсылманды сөгу – пасықтық, ал оны өлтіру – күпірлік», – деген. Теріс пиғылды радикалды ағымдар Исламдағы «жиһад» сөзін пайдаланып, адамдарды мұсылман елдері арасында болып жатқан қақтығысқа қатысуға шақыруда. Осыған орай, Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының Ғұламалар Кеңесі «Жиһад ұғымы және қазіргі заман» туралы арнайы пәтуа шығарды.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Жиһадтың шарттары: Ең әуелі имамның (мемлекет басшысының) рұқсаты болуы тиіс. Шариғатымызда имамның (мемлекет басшысының) рұқсатынсыз соғысқа шығуға тыйым салынған. Жиһад (соғыс) істері имамға (мемлекет басшысына) жүктелгенінде ешқандай күмән жоқ. Күнә істерден бөлек басшыға бойсұну міндет. Қасиетті Құранда Алла Тағала: «Әй, мүміндер. Аллаға бойсұнып, Пайғамбарға әрі өздеріңнен болған әмір иелеріне бойсұныңдар» («Ниса» сүресі, 59-аят) деп бұйырған. Екіншіден, шариғат шартына сәйкес, жиһадқа шыққан адамның мақсаты айқын болуы тиіс. Үшіншіден, дұшпаннан төніп тұрған қауіп нақты болуы шарт. Егер бұл шарттар орындалмаса, онда мұсылманның іс-әрекеттері бұзақылыққа, қаскөйлікке ұласады. Біреудің өміріне қауіп төндіруге, ар-намысына тиюге, зұлымдық жасауға – дінімізде рұқсат жоқ. Жаратушы Иеміз: «...Жазықсыз адамды өлтірген адам – барлық адам баласын өлтіргенмен тең (күнәкар) болады...» («Мәида» сүресі, 32-аят) – деп қатаң ескерткен. Соқыр сеніммен өзге елдің ішкі мәселесіне араласып, саяси соғыстарға қатысу – «ахли сүннет» ақидасына жат және ислам шариғатына қайшы. Шындығында, кез келген соғысқұмар адамның ашқан соғысы жиһадқа жатпайды. Негізінде, мұндай баскөзсіз озбырлық іс-әрекеттер мәселені шешпейді. Керісінше, қиындатып, шиеленістіре түседі. Қазіргі таңдағы ең үлкен жиһад – діни сауатсыздықпен күрес. Пайғамбарымыз (Алланың оған игілігі мен
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы сәлемі болсын): «Үлкен жиһад – өз нәпсіңмен күрес», – деген. – Қазір Халал өнімдерді стандарттау бөлімі нендей істер атқаруда? Бұл бөлімнің атқарар шаруалары жайлы толыққанды тоқталып кетсеңіз. – Жақында халал өнімдерді стандарттау саласы бойынша 250 имам сертификат алып шықты. Олар бұл сала бойынша, Алматыдағы Ислам институтында білімдерін жетілдірді. Бұдан былай халал өнімдерді стандарттауға имамдар да атсалысатын болады. Өндірілген өнімдердің қаншалықты сапалы, қаншалықты шариғат талаптарына сай келетінін анықтайтын боламыз. Мәселен, шұжық шығаратын халал сертификаты бар цехтарды онлайн жүйесінде камералармен бақылау немесе сол өңірдің имамы өндіріс ошағына жауап беретін болады. Сонымен қатар, Діни басқарма жанынан арнайы зертхана ашуды жоспарлап отырмыз. Біз қазір халал сатандарттау жүйесінің барлық механизмдерін қарастырып, жүйелеудеміз. Соңғы уақытта кәсібін жүргізу үшін халал сөзін жамылу жиіліп кетті. Халал сөзі – кәсіптің көзі емес. Біз бұған асқан жауапкершілікпен қарауымыз қажет. Бүгінгі уақытта мұсылмандар үшін ақыреттік азық пен дүниәуи ілімді де қатар алып жүру қажеттілігі туындады. Өйткені жейтін асымыз халал болуы үшін мұсылмандарға технолог, биолог мамандар аса қажет. Емделуге пайдаланып жатқан дәрі-дәрмектер адам ағзасына зиянсыз халал екенін анықтау үшін де медицина саласын терең меңгерген мамандар керек.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Әрбір мұсылманның тұрмыс-тіршілігі халалмен байланысты. – Сіз қарапайымдылықты, қайырымдылықты кеңінен насихаттап келесіз. Еліміздегі барлық имамдарға, ҚМДБ-ға қарасты мекеме қызметкерлеріне осы екеуіне салғырт қарамауды тапсырдыңыз. Мұны имамдар қаншалықты риясыз атқаруда? – Әрбір дін қызметкерінің адами келбеті Пайғамбарымыз Мұхаммедке (Аллаһтың оған игілігі мен сәлемі болсын) ұқсауы керек. Абай атамыз айтады ғой: «Болмасаң да ұқсап бақ» деп. Тарихтан белгілі, сүйікті пайғамбарымыз (Аллаһтың оған игілігі мен сәлемі болсын) әрбір іс-әрекетінде, қандай ортада болса да бір қалыпты болған. Кейінгі үмметтеріне де қарапайым болуды әмір етті. Аллаһтың елшісі: «Мен құл сияқты отырамын, құл сияқты жеймін. Маған қарапайым болу әмір етілді. Ешкімнің ешкімнен артықшылығы жоқ. Аллаһ Тағаланың рахмет есігі баршаға ашық. Кім өз-өзін жоғары санаса, Аллаһ оны төмендетеді. Кімде-кім қарапайым болса, оның дәрежесін көтереді. Сол секілді Аллаһтың әділдігіне көз жеткізіп, бір қадам жақындаған құлына жүз есе дәреже береді», − деген ғибратты сөзі әр мұсылманға өмірлік үлгі, таусылмас қазына. Аллаһтың сүйікті Елшісі (Аллаһтың оған игілігі мен сәлемі болсын) бірде қасында отырған адамның ыңғайсызданып отырғанын байқап: «Өзіңді еркін ұста, мен патша емеспін. Мен құрма жеген кұрайыштық әйелдің ұлымын», − деп адамзатқа ортақ үлгі көрсетеді. Сол сияқты әрбір қазақ баласы қандай орында отырсын, қандай мінберден сөйлесін, ол, ең бірінші, ауылдың ба-
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы ласы. Біз ауылдан шығып, ақсақалдардың батасын алып, қазақы тәрбиеге қанып өстік. Дін қызметкерлеріне тәкаппарлық, менмендік, өзімшілдік сияқты пенделік қылықтар жараспайды. Имамның тұлғалық келбетіне келгенде дін қызметкері: «Өзгеден емес, өзімізден бастауымыз керек», − деген ұстанымды басшылыққа алып отырамыз. Аллаһ Тағала Құранда: «Қауым өзін өзгертпейінше, Аллаһ оны өзгертпейді», − деп ескертеді. Халық жақсылығың болса, жақсылығыңды, кем кеткен жерің болса оны да көріп, біліп отырады. Елден еш нәрсені жасырып қала алмайсың. Имам тек сөзбен ғана емес, амалы арқылы да тәлім береді. Сондықтан, молданың аузынан шыққан сөз, оның әрбір амалы айналасындағы адамдар үшін үлгі-өнеге, ғибрат болуы керек. – Қай жылдардағы діни басқармадағы тойшылдықты – ойшылдық ығыстыра бастады. Ақ шапаны желкілдеп, көк шапаны көлкілдеп анда-мұнда жүретін имамдардың да етек-жеңі жиналып, ілімбілімге, ғылымға барынша көңіл бөлгені байқалады. Десек те діни кадрлардың, имамдардың жетілдіретін тұсы көп. Бұл тұрғыда не дер едіңіз? – Имам-молдалардың білімі мен біліктілігін арттыру – біздің басты назарымызда тұрған мәселе. Қазіргі уақытта ҚМДБ-ның құрылымында 3 967 діни мамандар қызмет атқарады. Олардың діни білімін тереңдету жұмысы қолға алынды. Осы ретте мемлекеттік мекемелермен бірлесіп, имамдардың біліктілігін көтеруге арналған арнайы курстар ұйымдастырылып, 2014 жылдың 9 айында 1400-ден астам дін қызметшісі білімдерін жетілдірді.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Өңірлердегі имам-молдалардың халықпен жұмыс істеу қабілетін тереңдетуге, білімін жетілдіруге бағытталған семинарлар да ұйымдастырылуда. Имамдардың атқарып жатқан қызметіне лайықтығын анықтау ретінде мешіт имамдарын аттестациялау жұмыстары өткізілді. ҚМДБ-ның аттестациялық комиссиясы Алматы, Жамбыл, Қызылорда, Шығыс Қазақстан облыстары мен Алматы қаласының 1031 имам-молдасы аттестациядан өткізілді. Алла қаласа, келер жылы да бұл жұмыс қарқын алып, өз нәтижесін береді деген сенімдемін. – Өкіл имамдарды қызметтен ауыстыру қандай нәтиже беріп жатыр? – Діни салада да ротация деген ұғым бар. Оның берер нәтижесі тәжірибеде анықталған. Ротацияға байланысты лауазымды қызметті 5 жылдан артық атқарған имамды өзге өңірлерге ауыстырдық. Ол өзінің қалада, облыста жинақтаған мол тәжірибесі мен білімін сол өңірде пайдаланады. Мұндай кадрлық өзгерістер діни мамандарды жаңашылдыққа, кәсібилікке, тың игі идеяларға жетелейді. – Қазір жер-жерде жақсы имамдардың бар екеніне көз жеткізе бастадық. Осындай мамандар ҚМДБға, «Нұр Мүбәрак» университетіне, Имамдардың білімін жетілдіруі институтына қажет сияқты. Көрінбей, еленбей жүрген талантты, іскер имамдар қаншама?! Соларды республикалық деңгейдегі жұмыстарға неге тартпасқа? – Облыстарға жасаған ресми сапарларымда жергілікті жердегі діни ахуалмен қоса, діни мамандардың да біліктілігіне мән беремін. Мәселен, оңтүстік
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы өңірінде болғанымда тәжірибелі имамдармен кездестім. Ойы, сөзі, өзін ұстауы, бәрі көңілімнен шықты. Оған қолқа салып, Алматыға алдырттық. Қазір Алматы қаласында, Орталық мешітте қызмет атқаруда. Осындай күш-қайраты мол, дінге ықыласты, діни саладағы жұмыстарды дөңгелетіп әкететін жігіттерді байқап, бағамдап, оларға жауапты қызметтер ұсынып жатқан жағдайымыз бар. – Елбасы Н.Назарбаевтың «Нұрлы жол – болашаққа бастар жол» Жолдауы туралы ойыңызды білу де маңызды дер едік... – Бұл – бүгінгі таңда мемлекетіміздің әрбір азаматына қажетті құжатқа айналғаны сөзсіз. Адам баласы қоғамнан, мемлекеттен тыс өмір сүре алмайды. Әр адам туған елдің бір бөлшегі. Еліміздің алдына үлкен мақсаттар қойып, береке-бірлікте өмір сүруі ол ең бірінші халқымыздың өзіндік бітімі, ішкі мұратының тұтастығы, бірлігінің арқасы. Елбасының Жолдауы осы мақсатты көздейді. Елбасы Жолдауда: «Біздің кейінгі ұрпаққа аманаттар ең басты байлығымыз – Ел бірлігі болуы керек. Осынау жалпыұлттық құндылықты біз әрбір жастың бойына сіңіре білуге тиіспіз», − деді. Мемлекетіміз жетістікке жеткен сайын, түрлі халықтарды біріктіре түсуде. «Мәңгілік ел» идеясы осы мұратты дөп басты. Елбасы «Мәңгілік Ел» деген құдіретті ұғымға тоқтала келе, ондай идеяның бастауы тым тереңде жатқанын жеткізген еді. Жолдауды дін қызметкерлері де қолдап, халқымыздың тыныштығы мен дамуына үлес қосып келеді. Ендеше, кез келген салада қызмет ететін азаматтың, былайша айтқанда,
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы бәріміздің мақсатымыз бір. Ол – бірлікті сақтап, Қазақстанның гүлденіп, іргелі ел болуы. Ел болып бірлесіп әрекет ету, жақсылыққа, жарқын өмірге құштарлық нұрлы жігерлі сеніммен ұштасып жатса, еліміздің еңсесі биіктей түсері анық. Тілегіміз де, үмітіміз де осы ғой! Шапса – тұлпардың тұяғы, ұшса – құстың қанаты талатын ұлан-ғайыр жері бар Қазақстанның бүгіні мен болашағын ойлау, ойлап қана қоймай, іскерлік таныту, игі істерге үлес қосу – баршаға жүктелген жауапкершілігі зор міндет. Мұсылманның мұраты – қоғамға пайдасын тигізу. Халыққа мейірім-шапағатын төгіп, Отанға адал қызмет етіп, көпшіліктің батасын алған адам Алла алдында да абыройы асқақтай түседі. Пайғамбарымыз Мұхаммед (Алланың оған игілігі мен сәлемі болсын) мұсылманшылықтың іргесін бірлікпен бекітіп, атақ-дәрежесі мен қызметіне қарамай, мұсылманның бәрін бір-біріне бауыр, туыс деп жариялады. Алла Елшісі (Алланың оған игілігі мен сәлемі болсын) араздасқан адамдар мен бірлігінен береке кеткен тайпалардың басын қосып, ынтымаққа ұйытты. Татулықты ту етіп, тіршілігін бірлікпен әспеттеген мұсылман жамағаты досқа да, дұшпанға да кеңпейіл, қонақжай, кешірім жолын ұстанған атпен тарихта қалды. Тарих қашан да үздік үлгінің куәгері бола бермек. Өзіне қалағанды өзгеге де тілейтін Пайғамбар үмбеті осылайша өмір сүрудің өнегелі өрнегін қалыптастырды. Сөзімен де, ісімен де үлгі бола алды.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Пайғамбарымыздың (Алланың оған игілігі мен сәлемі болсын) бүкіл адамзат баласына жолдаған өсиетінде: «Нағыз мұсылман бауырына озбырлық жасамайды, оны сатпайды. Кімде-кім мұсылман бауырының қажетіне жараса, Алла Тағала да оның қажетін өтейді...» деген. Біз Ислам дінінің қоғамдық мәселелерді шешуге, адамдар арасындағы қайыршапағат пен мейірімділік, кешірімділік, бауырмалдық секілді асыл құндылықтарын көбірек насихаттауымыз қажет. Елбасы ата-аналарды қарттар үйіне өткізу – дінімізге де, дәстүрімізге де жат нәрсе екенін айтты. Діни басқарма өзінің діни қызметі аясында 4 бағыт бойынша жұмыстарды жыл басынан бері жүйелі жүргізіп келеді. Соның бірі – қайырымдылық, яғни, қамкөңіл жандарға қамқорлық. Бәрімізге Отан – ортақ, жер – ортақ. Жаратушы Иеміздің адамзат баласына қасиетті Құранда айтқан әмірі мынадай: «...Жақсылық іске, тақуалыққа бірбірлеріңе көмектесіңдер, күнәлі және дұшпандық іске көмектеспеңдер...» («Мәида» сүресі, 2-аят). Халқымыздың болашағы үшін жасалған мемлекеттік жобаларға мұсылман жамағаты да атсалысып, көмектескені абзал. – Діни басқарманың қайырымдылық шаралары болашақта жалғасын таба ма? – Тәуелсіз Қазақстанның 70 пайыздан астам бөлігін құрайтын мұсылман қауымы да қоғамдағы жайттарға бей-жай қарай алмайды. Қамыққанға қамқор болып, жабыққанды жебеп, сүрінгенді демеп жіберу – мұсылмандық һәм адамгершілік борышымыз. Осы бағытта бүкіл аймақ, аудан, ауыл
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы мешіттерінде қайырымдылық шаралары, атап айтқанда, «Мектепке жол», «Бауырыңа өмір сыйла», «Қарттарға қамқорлық», «Жетім көрсең, жебей жүр», «Мүгедектерге мейірімділік танытайық», т.б. акциялар ұйымдастырылып келеді. Бір ғана мысал: «Мектепке жол» акциясы аясында тұрмысы төмен 18 мың балаға қажетті киім-кешек, оқу құрал-жабдықтар берілді. Бұл – діні мен тілі, дәстүрі мен танымы әртүрлі ұлттар мен ұлыстарды бір мақсатқа біріктірген сауапты шараға айналды. Бұл ретте хадис тағылымын айта кеткен жөн: «Мұсылмандар бір-біріне жанашырлығымен және рақымшылығымен бір дене секілді. Егер дененің бір жері ауырса, онда бүкіл дене онымен бірге ыстығы көтеріліп, ұйқысы қашып, мазасызданады». Осы іспетті Пайғамбар (Аллаһтың оған игілігі мен сәлемі болсын) үмбеті, біз, баршамыз бір үйдің баласындай, тату өмір сүріп, бір-бірімізді қолдап, демеу көрсетуіміз керек. – Сіздіңше, иманды қоғам құру үшін не істеу керек? – Иманды қоғам құру үшін ізгі амалдар жасалуы қажет. Қазір біз жастар арасында уағыз айтқанда осыған мән беріп жатырмыз. Діндар болып кету міндет емес. Иманды мұғалім сабағын дұрыс жүргізсе, иманды дәрігер адамдарға жаны ашып, денсаулығын түзесе, иманды басшы қарамағындағы қызметкерлерге әділдік жасаса, иманды құрылысшы шынайы жұмыс істесе, міне, сонда ғана біздің елдің игілігі үшін қызмет ететін жастар көбейеді. Студенттермен кездесулерімде оларға жиі айтамын: жақсы отбасы құруың, салиқалы ұрпақ тәрбиелеуің, терең білім алып, халыққа қызмет етуің, бойдағы жаман мінезден арылуың – жақсы мұсылман болғаның.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Аллаһ жолындағы күрес дегеніміз осы. «Жақсы адам кім?» деген сауалға пайғамбарымыз (Аллаһтың оған игілігі мен сәлемі болсын): «Жақсы адам – қоғамға пайдасы тиген пенде», – деп жауап берген. Демек, әркім Алланың өзіне берген қабілеті мен қарымын елдің игілігі, халықтың бірлігі мен дамуы жолында жұмсағаны жөн. Бұл – Аллаға деген ризашылық пен шүкірліктің белгісі, көрінісі. – Әдетте Сізге дейінгі мүфтилер халықты тек Құрбан айт, Ораза айт, Рамазан айларында құттықтаушы еді. Сіз халқымызды Тәуелсіздік мерекесімен құттықтадыңыз... – Тәуелсіздік – Алланың халқымызға берген ұлы сыйы, баға жетпес байлығымыз. Жаратушы Иеміздің ұлы нығметіне шүкір етіп, тәуелсіздікті сәт сайын қорғау, қастерлеп-аялау – еліміздегі әрбір азаматтың адамгершілік борышы. Кезінде құлауға шақ қалған рухани құндылықтарымызбен егемендігімізді алып, еңсені тіктеген Тәуелсіздік жылдары қайта қауыштық. Дербес елдігіміздің арқасында дініміз еркіндік алды. Ендігі жерде, мемлекетіміздегі тұрақтылық пен дінаралық келісімнің қалыптасуы және еліміздің халқының береке-бірлігін арттыру жолындағы жұмыстарға қолдау көрсету азаматтық парызымыз екенін ұмытпайық. Тәуелсіздік жылдары еліміздің барлық аймақтарында зәулім-зәулім мешіттер бой көтеруде. Жастарымыз имандылыққа бет бұруда. Мұндай игіліктің барлығы Тәуелсіздігіміздің жетістігі. – Әңгімеңізге рахмет! Сұхбаттасқан Күлпара Жұмағали www.turkystan.kz
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Руслан Қамбаров «Әзірет Сұлтан» мешітінің наиб имамы Пайғамбар (с.ғ.с.) соғысының себептері Исламға қатысты ұғымдар ішінде ел арасында көп талқыға түсіп жүрген сөздің бірі – жиһад. Бірі жиһадты қантөгіс десе, енді біреулер нәпсімен күрес деп ұғынады. Дегенмен, жиһад ұғымын соғыс деген суық сөзбен байланыстыру адам санасында Ислам жайлы жаман ой қалыптастыратыны анық. Адамзат баласына ақырғы әрі ақиқат дінді жеткізуші Пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) бірнеше мәрте жиһад жасап, қолына қару алғаны шындық. Сира кітаптарындағы Бадр, Ухуд, Хандақ, Ахзаб деген сияқты шайқастар бұған дәлел. Алайда, аталған тақырыпқа кіріспес бұрын мұсылмандардың ешбір жағдайда бірінші болып соғыс бастамағанын ескеру қажет. Олар барлық кезде тек қорғану мақсатында ғана майданға шыққан. Сонымен, алғашқы шайқастарға қысқаша тоқтала кетейік. Пайғамбарға (с.ғ.с.) және мұсылмандарға ең көп қысым көрсеткен Мекке мүшріктері еді. Олар түрлі зорлық-зомбылық жасап, Мұхаммедтің (с.ғ.с.) соңынан ергендерге барынша қиянат көрсетіп бақты. Тіпті, мұсылмандарды қоғамнан оқшаулап, қолдан үш жыл аштық жасады. Олардың осы тектес озбырлықтарына мұсылмандар аттай он жыл бойы төзімділік танытты. Ақыр соңында мүшріктер мұ-
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы сылмандарды туып өскен ел-жұрты Меккеден қуып шықты. Бұған қоса үйі мен мал-мүлкін талан-таражға салды. Алайда, Пайғамбарымыз (с.ғ.с.) мүшріктердің жәбір-жапасына ерекше төзімділік танытты. Сахабаларды да сабырға шақырып, жамандыққа жамандықпен жауап қайтармауға үндеді. Мұндай адам төзгісіз зорлық-зомбылыққа қарсы мұсылман не істеуі керек? Өзінің және бала-шағасының басын өлімге тігу керек пе? Адамшылыққа жат жағдайда өмір сүрген мұсылмандар жанын және дінін сақтау үшін бас сауғалап көшуге мәжбүр болды. Әуелі Эфиопияға, кейін Мадина қаласына қоныс аударды. Мадина мұсылмандарға құт мекенге айналды. Алайда, мүшріктер тыныштала қойған жоқ. Мұсылмандарға бейбіт өмір сүруге мүмкіндік бермеді. Оларды түбегейлі жер бетінен жойып жіберуді қалады. Мұсылмандар мен мүшріктердің ең алғаш бетпе-бет келген үлкен шайқас Бадр жазығында орын алды. Бұл шайқасты тарих әдебиеттері арқылы талдар болсақ, тағы да мұсылмандардың қорғану мақсатында қылышқа жүгінгенін анықтау қиын емес. Мүшріктер Мадинаға жақын маңдағы Бадр жазығына келіп тұрақтады [1]. Құрайыш әскері бірнеше күн ішіп-жеп тойлап жатып алды. Олардың шайқассыз кері қайтып кетуге барлық мүмкіндіктері болды. Алайда, мұсылмандардың қанын төкпей қайтпасқа бекінген қарулы қақтығысқа асықты. Сол шайқаста мүшріктердің 70-ке жуық атқамінерлері жер жастанып, тағы 70 адамы тұтқынға түсті.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Алайда, бұл жеңіліс мүшріктер сабақ болмады. Керісінше, өшпенділіктерін өршітіп, ерегісе түсті. Қарымта шайқасқа бел буған олар Мекке маңайындағы басқа да тайпаларды мұсылмандарға қарсы қайрай бастады. Нәтижесінде мүшріктер әскерінің саны үш мыңнан асып түсті. Бұл – Ухуд тауының бөктерінде болған шайқас еді [2]. Ал, мұсылмандардың саны бар болғаны жеті жүз ғана еді. Бұл шайқаста мұсылмандар жеңіліс тауып, жетпіске тарта мұсылман шейіт болды. Мүшріктер шейіт сахабалардың денесін қорлап, қаныпезерліктің шырқау шегіне жетті. Бадр шайқасында кеткен есесін қайтарған мүшріктер мұнымен шектелмеді. Әйтсе де, қантөгісті доғарса болар еді. Бірақ, олар кекпен шектелмей, мұсылмандарды түбегейлі жойып жіберуді көкседі. Осылайша, Құрайыш тайпасы тағы да әскер жинай бастайды. Оларға одақтас боп яһудилер қосылды. Бұл жолы мүшріктер он мың әскермен соғысқа шықты. Мүшріктер одақтастарымен бірге Мадина қаласын қоршауға алмақ еді. Мұсылмандар қаланы айналдыра үлкен ор қазып, қаланы қорғауға қамдана бастады. Мүшріктер бар күшін салып кірісті. Қазылған ор қалаға басып кірмек болған мүшріктерге кедергі келтіріп, олардың шабуылдары сәтсіз аяқталды. Бұл шайқас тарихта Ахзаб (одақтастар) шайқасы деген атаумен қалды. Ахзаб шайқас үшін мұсылмандарды айыптауға бола ма? Мүшріктер мұсылмандарды жаппай қырып, жоймақ болды. Ал, мұсылмандар кез келген саналы қоғам сияқты өміріне төнген қауіптен қорғанды.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Одақтастар шайқасынан аз уақыт өткеннен кейін Бәну Мусталиқ әскер жинап жатыр деген хабар жетті. Олар Мадина қаласын шабуылдамақ еді. Мұсылмандар тез және шұғыл әрекет жасап, соғыстың алдын алу қажет еді. Олар ауыр соққы бере отырып, жаудың бетін қайтарды. Пайғамбарымыз (с.ғ.с.) һижраттан кейін алғаш рет Меккеде кіші қажылық ету үшін жолға шықты. Мұсылмандар қарусыз, ақ киімде келе жатты. Ешбір мұсылманның ниетінде соғысу жоқ еді. Мұны Худайбия жазығында Пайғамбарымыздың (с.ғ.с.): «Уаллаһи, бүгін Құрайыш туыстық қарым-қатынасты араға салып менен бір нәрсе сұраса, оны беремін», – деген сөзінен аңғаруға болады. Худайбия [3] жазығында Құрайыштың бітімгері Суһаил бин Амр келіп Меккеге бейбіт ниетпен келе жатқан мұсылмандарды кіргізбейтіндерін айтты. Оларға туған жеріне кіруге қарсы болды. Әрине, бұл жағдай мұсылмандардың қытығына тиіп, ашу-ызаларын қайнатты. Алайда, Пайғамбарымыз (с.ғ.с.) бұл жолы да асқан кемеңгерлікпен мұндай сорақы әрекетке ешбір наразылық танытпады. Мүшріктердің айтқан барлық шарттарына келісті. Худайбия келісімшарты бойынша, қалаған тайпа Пайғамбарға немесе Құрайышқа одақтас болуына рұқсат етілді. Шарт негізінде, Хузаға мұсылмандармен, ал Бану Бәкр Құрайышпен одақтас болды. Бәну Бәкрдің Хузаға тайпасында бұрынғы кегін қайтармақ боп, қастандықпен Хузағаның адамдарын өлтіреді. Хузағалықтар барлық арабтар ата жауы болса да қол көтермейтін Меккенің қасиетті аумағын
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы паналады. Бәну Бәкірліктер болса, оған да қарамастан қырып салды. Бұл қылмысқа Құрайыштың бірнеше белді адамдары да қатысқан еді. Мұнан кейін Хузаға руы Пайғамбарға (с.ғ.с.) келіп Худайбия келісімі бойынша одақтасы ретінде көмек беруін сұрады. Пайғамбар (с.ғ.с.) келісім шарттарын толық орындап, одақтасына жәрдем қолын созды. Құрайыш руын ортақ келісімді бұзғаны үшін жазаламақ боп Меккеге бет алды. Қарулы қақтығыссыз, қантөгіссіз Мекке [4] фатх етілді. Мұндай әрекет үшін мұсылмандарға сын айтуға немесе айыптауға бола ма? Керісінше, бұл – мақтан тұтатын жайт. Мекке фатх етілген соң Һауазан қабиласының жүрегі кек пен ызадан өртеніп кете жаздады. Һауазан руы төңірегіндегі барлық тайпаларды мұсылмандарға қарсы жинай бастады. Үлкен қол жиналды. Олар саныныің көптігіне сеніп, Алланың нұры – Ислам дінін сөндіруге күш-қуатымыз жетеді деген сенімде болды. Бұл суық хабар Пайғамбарға (с.ғ.с.) жеткен бойда мұсылмандар жасақ құрып, Хунайн жазығына аттанды. Бұл – Хунайн [5] ғазауаты болатын. Міне, қысқаша айтқанда, Пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) ғазауаттары – осы. Қарап тұрсаңыз, бұл шайқастардың барлығы да мәжбүрліктен және шарасыздықтан болды. Мұсылмандар ешуақытта бірінші болып соғыс ашпады. Қала берсе, соғыстың алдын алу шараларын көп қарастыратын. Соғыс өртінің тұтануына қашанда мүшріктер мұрындық болған. Мұсылмандар тарапынан ешбір зұлымдық да орын алмаған еді. Есесіне, мүшріктер барлық зұлымдық атаулыны мұсылмандарға жаудырды.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Бұған қарамастан мұсылмандар үнемі мүшріктерді кешіруге әзір тұрды. Арақатынас тығырыққа тіреліп, басқа жолдардың барлығы ешбір пайда бермеген жағдайда ғана шарасыздықпен соғысқа жүгінді. Қолдағы сіріңке үлкен өртке себеп болатыны секілді, дұрыс пайдаланса, үйге жылу алып келетіні мәлім. Сол сияқты, өзін қорғау үшін қолына қару алуға мәжбүр болған қоғамды соғысқұмар, қанішер деп кінәлау – қисынсыз. Жиһадты қате түсінген адам – қолына өткір пышақ ұстаған балаға тең. Ол өзін де, өзгені де жаралайды. Пайдаланылған әдебиеттер: [1] Сафиур Рахман Мубаракфури, «Рахиқ Махтум», 190-бет [2] Мұхаммед Ғазали, «Фиқһ сира», 239-бет [3] Мұхаммед Ғазали, «Фиқһ сира», 280-бет [4] Мұхаммед Саид Рамазан Бути, «Фиқһ сира набауи», 269-бет [5] Сафиур Рахман Мубаракфури, «Рахиқ Махтум», 356-бет. 14.05.2015, «Muftyat.kz» ҚМДБ ресми сайты
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Құдайберді Бағашар, әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың РhD докторанты, халықаралық қатынастар маманы, дінтанушы Исламдағы шынайы мұсылман бейнесі Бүгінгі күні біржақты жүргізілген жаһандық саясат мұсылмандықты құбыжық етіп көрсетіп бағуда. Ғылым мен білімді дамытып, тарихта озық мәдениет пен өркениеттің үлгісін жасаған мұсылмандарды күн өткен сайын адамзатқа қастық ойлаған, жаннан безген лаңкес деп көрсетудің күш алып бара жатқаны өкінішті. Өмірдің ақиқатын ұғынып, өзін тәрбиелеп, кемел адамдық жолына жетуді мұрат тұтқан адал пендені арамза, қаскөй етіп көрсету дұрыс па? Осыдан келіп, шынайы мұсылманның бейнесін санамызда қайта жаңғыртуға деген қажеттілік туындауда. Ол үшін әрине Құран аяттары мен ардақты Пайғамбарымыз Мұхаммедтің (с.а.с.) қалдырған өсиетіне, даналар өлшеміне жүгінуге тура келеді. Құран мазмұнына қарасақ, мұсылман – бір Жаратушының бар екенін жан-тәнімен мойындаған, Оның әмірлеріне мойынсұнғандығын білдірген жан («Али Имран» сүресі, 64-аят). Бұл мұсылман адамның өмірін о бастан дұрыс сенімге негіздеп, белгілі бір тәртіпке бас иетінін білдіреді. Бір хадисте Расулаллаһ шынайы мұсылман адамның бейнесін былай бейнелейді: «Анық мұсылман
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы тілінен де, қолынан да басқаларға зияны тимейтін адам». Хадисті саралап қарайтын болсақ, бүгінгі күні жала жабу, БАҚ арқылы біреудің тұлғасын жалпақ жұртқа жеккөрінішті ету, арнайы тапсырыспен бопсалау мақсатында жалған ақпар беру, өтірікті шындай етіп жұртты иландыру т.с.с. бұның бәрі де тілден келетін зиян екені мәлім. Ал қолдан келетін жамандықтардың есебі шаш-етектен. Атап айтқанда, қастық пиғылмен тұрғындардың арасына барып жарылыс жасау, боздақтардың қанын мойнына жүктеу, біреуді ұрып-соғу, жәбірлеу, мемлекеттік билікке қарсы ұйымдасу әрекеттері, елді тонау т.б. Мұсылман адам бұлардан да бойын аулақ салары анық. Өйткені бұл әрекеттер Исламның өзегіне сай емес. Мұсылмандар үшін ғаламдағы нәрсенің барлығы Жаратушының шеберлігінен туған іңкәр туындылар. Сондықтан таухид сенімін өміріне өзек еткен олар әрбір тіршілік иелеріне Құдіреттің туындылары ретінде құрметпен, сүйіспеншілікпен қарайды. «Адамзаттың бәрін сүй бауырым деп» деген, сондай-ақ «Мен сүйгенді сүйді деп Иең сүйсін» деген ұлылар тәлімі осыны меңзеуде. Исламда ымыраласу, татуластыру идеясы басымдыққа ие. Мәселен, «Күдіксіз, мүминдер бірбірімен бауыр. Ендеше, бауырларыңның арасын татуластырыңдар». («Хұжурат» сүресі, 10-аят) деген аят пен «Мұсылманға бір-бірімен үш күннен артық араздасуға болмайды» деген хадис сөзіміздің дәлелі. Яғни, ізгі ниетті мұсылман үшін қашанда өз арасында бауырмалдық буынына пышақ ұрмай,
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы әлемде татулықтың туын тұғырынан құлатпай, ынтымақ жарастыру басты мұрат. Ислам кеше ғана пайда болған тамырсыз дін емес. Ол 15 ғасырдан бері әлемдегі ұлы өркениеттің ұйытқысы болып келеді. Сондықтан ондағы өлшемдер өміршеңдігімен ерекшеленеді. Исламдағы о дүниенің бар екендігіне, әр істің ақыретте сұрауы барлығына деген сенім мұсылмандарды ешбір тіршілік иелеріне жәбір жасамауға шақырады. Ислам бойынша бір жазықсыз адамды өлтіру бүкіл адамзатқа қастандық жасаумен парапар саналғаны ондағы гуманистік ойдың тым биіктігін ұқтырады («Маида» сүресі, 32-аят). Осыдан болар, сахабаларымыз кезінде жол-жөнекей жәндіктерді де абайсызда басып кетпеуге тырысқан. Мұсылмандар тек тіршілік иелеріне ғана аяушылықпен қарамай, қоршаған ортаның экологиясының да бүтіндігіне жауапкершілікпен қараған. Осы орайда, «Қиямет болатынын білсең де, ағаш егуге үлгерсең, агаш отырғыз» деген хадистің мәні зор. Өзі өмір сүріп жатқан жерге ағаш отырғызуға, көгалдандыруға, қоғамдық орындарды таза ұстауға шақыру, қоғам үйлесімін сақтау, ел игілігіне жарайтын іс жасау қашанда мұсылмандық таным мен талғамның биіктігін көрсеткен. Демек, шынайы мұсылмандықта адам өмірін былай қойғанда қоршаған ортаға да зиян келтіру атымен жоқ. «Сендер жердегілерге мейіріммен қарасаңдар, көктегілер де сендерге мейіріммен карайды» деген хадис тұрғысынан алсақ, мұсылмандықта мейірімділік таныту мен жанашырлық көрсетудің
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы алар орны зор екенін пайымдаймыз. Сондықтан иманы кәміл мұсылмандар бір-бірімен қарым-қатынаста жұмсақ мінез бен ілтипатқа, мәдениеттілік пен сыпайыгершілікке көбірек мән береді. Мұсылман адам ешқашан тас жүрек, қатыгез бола алмайды. Бір бармағын ішіне бүгіп жүргендерден аңғалдығымен қанша рет алданса да, ешкімнің ала жібін аттамақ емес. Жалғанды жалпағынан басып, біреуге зәредей қиянат жасамайды. «Еңбегін көрген адамға маңдайының тері құрғамай тұрып, еңбек ақысын ұстат» деген қағиданы ұстағандықтан, ол ешқашан ешкімнің еңбек ақысын жемейді. Бұған ақыретте сұрауы барын жақсы біледі. Міне, кемелдіктің мәні осында. Тек қарақан басының қамын күйттеу де мұсылманға жат ұғым. «Көршісі аш кезде өзі тоқ жатқан адам бізден емес» деген хадиске сай, ол қоғамдағы аш-жалаңаштардың жағдайын ойлап, жарғақ құлағы жастыққа тимейді. Елі мен жерін, туған халқын, тілі мен дінін көркейтуге, салт-дәстүрін аялауға бір кісідей атсалысады. Көңіл ризашылығымен зекет беріп, қайыр-садақа үлестіріп тұрады. Үлкендерге құрмет, кішіге ізет білдіріп, өз дінін артық көре тұра, өзге дін өкілдерімен жарасымды өмір сүре біледі. Хадисте «Ілім үйрену әр мұсылман ерге де, әйелге де парыз» деп өсиет етілгендіктен, мұсылмандар заманға сай білім алуға, заманның озық көшінен қалмауға, көзі ашық, қоғамға пайдалы азаматтық тұлғасын қалыптастыруға тер төгеді. Олар әлемді біліммен тану арқылы құдіреттің шеберлігін ұғынуға,
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы сол негізде иманның тереңіне бойлап, маржанын сүзіп алуға талпынады. Қорыта келгенде, Ислам қоғамның барлық саласын дамытатын кешенді жүйе болғандықтан, соны жүзеге асырушы бірегей өкіл мұсылман адам ешқашан кертартпа әрекеттерге бара алмайды. Шынайы мұсылман Ұлы Жаратушының разылығы үшін адамзаттың бәрін сүйетін, әлем тыныштығы мен бейбітшілігі үшін атсалысатын, өзі өмір сүріп отырған қоғамда тұрақтылық пен келісім орнауына күш салатын, қашанда татулық пен бітімді жақтайтын тұлға. Ол қашанда, жоғарыда аталып кеткендей, мазмұны терең рухани құндылықтар негізінде өзөзін кемелдікке тәрбиелейтін, қасиетті Құран аяттары мен сүйікті Пайғамбарымыз Мұхаммед Мұстафаның (с.а.с.) өнегелі ұстанымдарын басшылыққа алатын, өмірге өзіндік үлкен көзқараспен қарай білетін байыпты да байсалды, ақиқатты ұғына білген үлкен парасат егесі. Сондықтан шынайы мұсылман адам бейнесін лаңкес, бұзақылардан ажырата білуіміз керек.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Әбдеш Қалмырзаев, философия ғылымдарының докторы, профессор Қатер қайдан демеңіз немесе экстремизм, терроризм және радикализм туралы пайымдау Мәскеудің метрополитенінде болған екі жарылыс бүкіл әлемді дүр сілкіндірді. Бейбіт тұрғындардың өмірін қиған бұл лаңкестік актіні АҚШ-тан бастап, бүкіл Еуропа, Азия елдері бір ауыздан қатал айыптады. Екі жас әйелдің мұндай жантүршігерлік әрекеті ақылға сыйымсыз шектен шыққан ауыр қылмыс болды. Метродағы сойқаннан кейін араға бір күн салып Дағыстанның Кизляр қаласында тағы лаңкестік шабуыл жасалды. Бұл жарылыстан 12 адам мерт болды, негізінен, құқық қорғау органдарының қызметкерлері. Солардың қарсыласуының арқасында халық тығыз орналасқан жерлерге лаңкестер жетіп үлгере алмады. Бұл лаңкестік те алдыңғы апатты ұйымдастырушылардың ісі деп бағаланды. Содан кейін Ингушетияның Қарабұлақ қаласындағы жарылыстан екі полицей қызметкері опат болды. Мұндай лаңкестік әрекеттердің жиі бой көрсетуі дағдыға айнала бастады. Жер шарының әртүрлі аймағында – Иракта, Ауғанстанда, Пәкістанда, Еуропа мен Азияда жиі көрініс беруде. Бұл лаңкестік әрекеттердің сыры неде? Жазықсыз жандарға қарсы адамдар неге өлім себеді? Олар неге қатыгездікке барады?
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Бұл сауалдар әркімді-ақ ойландырады. Ежелден бері жеке адамдардың өміріне қастандық жасап, тұтқиылдан өмірін қиып, дұшпандыққа баруы тарихтан белгілі. Бұл қастандық негізінен патшаларға, ел билеушілерге, министрлерге, фабриказауыттың директорларына, ірі помещиктерге қарсы бағытталған-ды. Мұны түсінуге болады. Олар өз бақытсыздықтары үшін кінәлілерден, ар-намысын аяққа таптаушылардан, жеке басының кегін алудың бірден-бір жолы лаңкестік деп есептеді. Ресейдің Александр II патшасы осындай қастандықтан қаза болды. Аш-жалаңаш халық өздерінің ауыр тұрмысынан құтылудың амалы қатыгез патшаның көзін жою деп түсінді. Француздар XVIII ғасырда Людовик XVI король мен оның айдай сұлу зайыбы Мария Антуанеттаның бастарын гильотинамен қағып тастады. Бұл қастандықтардың нысанасы нақты тұлғалар болды. Оларды құрбандыққа шалудың себептері де жеткілікті еді. Ал бейбіт халықты жаппай қырғынға ұшыратуды қалай түсінуге болады? «Экстремизм» деген терминнің өзі XX ғасырдың екінші жартысынан бастап қолданысқа енді. Экстремизм латынның «еxtremus» деген сөзінен шыққан. Ол «ең соңғы, төтенше» деген мағынаны білдіреді. Экстремизм баспасөзде лаңкестік деп аударылып жүр. Бұл өз мағынасын дәл беріп тұрған жоқ. Лаңкестік ұғымы ылаң салу, бүлік шығару, бұзақылық жасау деген ұғымға жақын келеді. Ал экстремизм – бұдан кеңірек ұғым. Оның өмірдегі көріністері терроризм, геноцид, этноцид, расизм болып табылады.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Экстремизм бұл ілім немесе ғылым емес. Ал өмірде радикалды саяси ілімдер, саяси ұғымдар, түсініктер жиі кездеседі. Олар бірте-бірте кең етек алып, күш жинап, нақты практикалық әрекетке ұласады, яғни террорға, ұйымдасқан бандитизмге, қарақшылық қылмыс жасауға барады. Саяси радикализм тікелей экстремистік қылмыстың түріне жатпайды. Ол саяси ұрандар, популистік үндеулер тастайды, өз идеяларын жариялы түрде үндеу парақшалар арқылы таратады. Бірақ бұл экстремистік әрекет емес. Бұл саяси популизмнің, халық назарын өзіне аударудың, көпшіліктің көшбасшысы болуға ұмтылудың көрінісі болып табылады. Саяси радикализм өкілдері нені насихаттаса да, нені ұрандатса да олардың идеялары көпшілік мүддесіне қайшы келмейді, керісінше, оған жақын әрі ұнамды да болуы ықтимал. Бірақ оның қазіргі жағдайда халыққа бере қояр қайыры болмады. Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында бірқатар саяси қозғалыстың басшылары мұнайдан, шикізатты сатудан түскен табысты әр адамның есеп-шотына аударып беруді ұсынды. Қарапайым халыққа, оның үстіне әбден күйзелген, жоқшылықтың, тапшылықтың зардабын шегіп отырған жұртшылыққа бұл ренталық үлес беру идеясының қатты ұнағаны сөзсіз. Өйткені әркімге өзінің бүгінгі қалтасы қымбат. Бірақ саяси билік мұны қолдамады. Табиғат байлығын игеруден түскен табысты ұлттық қорға жинақтауды дұрыс деп шешті. Биліктің бұл қадамының орынды болғандығын қазіргі шындық, әсіресе, әлемдік қаржы дағдарысы жағдайындағы ахуал айқын көрсетіп отыр.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Саяси радикализм мен саяси реализм екеуі екі басқа дүние. Біріншісі оқиғаны тездетуді, мәселені түбегейлі бірден шешіп тастауды ұсынады. Оған қажетті жағдай пісіп жетілді ме, оған қоғам дайын ба, биліктің қолындағы ресурстар оны қамтамасыз ете ала ма? Онда радикалистердің шаруасы шамалы, олардың мақсаты – мәселені күн тәртібіне шығарып, оның орындалуын талап ету. Биліктегілер (көбіне олар нақты реалдық жағдайды есепке алады) болса, оған бірден бел шешіп кіріспейді, белгілі мерзім қажет екенін, ресурстар мен алғышарттар керек екенін алға тартады. Радикалдық саясаткерлерді бұл қанағаттандыра бермейді. Қоғамдық пікірге жүгінеді, өздеріне белгілі дәрежеде жақтастарды да табады, қоғамда жарықшақ туғызып, саяси тұрақтылық пен келісімге кері әсерін тигізеді. Сондықтан да билік солшыл радикалистерге қолдау көрсете бермейді. Бұл күнде халықаралық экстремизм әлем жұртшылығын қатты алаңдатып отыр. Әсіресе, Ресейдегі наурыздың соңғы күндеріндегі лаңкестік әрекеттер халықтың ашу-ызасын туғызды. Ресей президенті Д.Медведев Махачкалада Солтүстік Кавказ аймағының басшыларымен кеңес өткізіп, терроризмді ауыздықтаудың бес бағытын алға тартты. Біріншіден, күш қолдану құрылымдарының қызметін одан әрі жандандырып, пәрменділігін арттыруды ұсынды. Екіншіден, терроризм мен лаңкестікке қарсы күресті мейлінше қатал, мейлінше батыл жүргізуді, керек болса, қанжардың соққысымен олардың көзін жоюды талап етті. Үшіншіден, бүлікшілерден, лаңкестерден өз еркімен қол үзген жандарға жылы көзқарас танытып, оларды ішке тартуды қажет деп санады. Төр-
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы тіншіден, елдегі экономикалық ахуалды күшейтуді, жаңа жұмыс орындарын ашуды, жұмыссыздықты, әсіресе, жастар арасындағы жұмыссыздықты барынша азайтуды талап етті. Солтүстік Кавказ халықтарының рухани жаңғыруын қамтамасыз етуді, олардың мәдениетін, білім алуын, адамгершілік және моральдық толысуына жағдай жасауды ұсынды. Бесіншіден, елдің рухани көсемдерінің, дін басшыларының, халық алдындағы беделін, әсер-ықпалын тиімді пайдалануды, діни тәрбиенің оңды жақтарын ұмытпауды ескертті. «Лаңкестерді ауыздықтауға болады ма, – деді Д.Медведев, – Біз оларды жеңеміз, өйткені біз көппіз, әрі күштіміз, біздің сыртымызда халық тағдыры тұр, әрі ең бастысы – шындық біз жағында», – деп оптимистік нотада сөзін аяқтады. Бірақ Ресей басшысының бұл жігерлі сөзіне илана қоюдың өзі қиын еді. Өйткені ол лаңкестіктің нақты себебі мен қайнар көзі неде екенін айтпады. Керісінше, оның экономикалық астарына шешуші мән бермеді. Лаңкестердің кедейі жоқ, бәрі бай деп лаңкестіктің экономикалық негізін алдыңғы кезекке шығармады. Президент Д.Медведев лаңкестікпен күресте күш қолдану, жазалау шараларын қатайтуға көп көңіл бөлді. Лаңкестердің көзін жоюға, олардың ұясын күл-талқан етуге шақырды, яғни қорқыту-үркіту жағына екпін түсіре сөйледі. Бірақ бұдан үріккен бүлікшілерді көрмедік. Араға екі-үш күн салып, Ингушетияның Қарабұлақ қаласында полиция бекетінде жарылыс жасап, екі полицейді мерт етті. Өздерін өлімге тәуекел етіп, белдеулеріне бомба байлап келген жанкештілер үшін қатал жаза, түрме қорқыныш
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы емес, лаңкестердің бетін қайтара алмады. Сондықтан да терроризмнің түпкі себебін, төркінін айқындап алмай, онымен біржақты күш қолданумен, қанжар жұмсаумен қорқытып алу мүмкін емес. Қорқатын жандар мұндай жолға әсте де түспейді, олар қорқыныш-үрейдің не екенін білмейді, олар өлімнен сескенбейді, бұл жолға өз өмірлерін садақа еткен. Сондықтан да қорқыту-үркіту, жазалауды қатайту лаңкестікті болдырмаудың басты амалы емес. Рас, террористің өзінің бай болуы мүмкін. Бірақ оны қолдайтын, паналатып, жасырып сақтайтын адамдар негізінен тұрмысы төмен, өмірге риза емес, билік саясатына көңілі толмайтын жандар емес пе? Сондықтан да терроризмнің экономикалық астарын жоққа шығармай, оны түбегейлі шешпейінше, лаңкестікті ауыздықтау мүмкін емес. Жұмысы жоқ, тұрақты табыс көзі жоқ адам лаңкестердің қатарын толықтырмағанда қайда барады! Көзі қарайған тал қармайдының кебін киіп, олар бүлікшілердің ықпалына еріксіз түседі. Жастарды жұмыспен қамту, жаңа жұмыс орындарын көптеп ашу, олардың әлеуметтік, рухани сұраныстарын қанағаттандыру лаңкестердің әлеуметтік базасын тарылтудың бірден-бір жолы болып табылады. Рас, лаңкестік қимылдар біздің елімізден тыс жерлерде бой көрсетуде. Бірақ бұл бізді, қазақстандықтарды алаңдатпай отыра алмайды. Өйткені террористер жазықсыз бейкүнә жандарды құрбандыққа шалуда. Бейбіт отбасылардың басына қайғықасірет әкелуде. Біреуді ата-анасынан, біреуді ұл-қызынан айыруда, сәбилердің көз жасына қалуда. Мұндай қасіреттің ертең біздің елімізде орын алмауына кім кепілдік береді? Терроризм бір елдің, бір өңір-
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы дің, бір аймақтың үлесіндегі құбылыс емес, оның белгіленген шекарасы жоқ. Ол жер шарының кез келген түкпірінде бұрқ ете түсуі ықтимал. Сондықтан да әлемнің кез келген елінің басшылары халықаралық терроризмді бүгінгі жаңа ғасырдың айықпас індеті деп қабылдап отыр. Экстремизм термині XX ғасырдың екінші жартысында халықаралық қатынас құжаттарында айналымға енгенімен, оның түрлі формалары әр елде ежелден белгілі болып келді. Теңізге шығатын елдерде теңіз қарақшылығы (пиратство), континенттік елдерде, таулы мекендерде жол бойын торыған үлкен баукеспе ұрылар, Жібек жолының бойында керуен тонаушылар, Еуропа елдерінде Робин Гудтар, өшпенділікпен ауыл-қыстақтарға өрт қоюшылар, қазақ тұрмысында барымташылар, өрістен не қорадан мал ұрлаушылар және басқа заңсыз күш қолдану, халыққа зиян келтіретін зұлымдыктар орын алды. Оның кейбір сарқыншақтары әлі де бар. Олар бұл күнде басқаша сипат алып, жаңаша мазмұнға ие болуда. Солардың осы заманғы көрінісі экстремизм болып табылады. Оның негізіне күш қолдану, мәселені дәстүрлі, заңды жолмен емес, ең оңай қарақшылық жолымен, шектен шыққан төтенше амалмен, адамгершілік, мораль, ар-ұят, әдепті ысырып тастап, адам баласына қатыгездікпен қастандық жасау тәсілімен жүзеге асырылатын болды. Оның мақсаты елдің зәресін алу, қоғамда қорқыныш пен үрей тұғызу, өмірдің қалыпты жағдайын өз ырғағынан айыру болып табылады. Бұл жолда экстремистер өз өмірлерін де кияды, жанкештілік жасап, тікелей өлімге тәуекел етеді. Мұны олар өздерінше идеяларына берілгендік,
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы берген серттеріне адалдық деп түсінеді. Бұлар – негізінен өмірден түңілген, алдау мен арбаудың шармауына ілігіп, жалған сенімнің құлына айналған пенделер. Мәселен, Ермакты алайық. Ол кім өзі? Оған деген көзқарас бірыңғай емес. Баукеспе ұры ма, әлде жол торыған қарақшы ма, әлде халықтың ортасынан шыққан батыр ма? Жолында кездескен кез келген ауылды тонаушы баскесер ме? Әлде орыс жерінің етек-жеңін жинап, оны кеңейтуші, Сібірді бағындырушы халық қаһарманы ма? Қала мен селоны өрт құшағына берген соғыс жылдарындағы неміс оккупанттары кім? Оларға қарсы астыртын күрес жүргізген қызыл партизандар ше? Ал бүгінгі тақыр бас скинхедтер кім? Бұлардың бәрі де күш қолдануға барған. Күш қолданды деп сонда солардың бәрін бір тақтаға қоямыз ба? Бір өлшеммен бағалаймыз ба? Әрине, экстремизмнің түрлерінің бәрі – терроризм, расизм, этиоцид, геноцид – бәрі де күш қолдануға сүйенген. Шындығына келсек, күш қолданудың (насилие) екі түрі бар. Бірі – легитимді (заңды) түрі, екіншісі – заңсыз түрі. Бұл екінші топқа экстремизм жатады. Ал бірінші топқа легитимді түрде күш қолданатын мемлекет жатады. Оның күш қолдану институттары бар: әскер, полиция, қаржы, жол, көлік полициялары, қауіпсіздік органдары бар. Олар Конституцияға сай қоғамдық тәртіпті сақтау үшін заңды түрде, заңды жолмен күш қолдануға, жазалау шараларын жүргізуге, адам құқықтарын шектеуге, бостандықтан айыруға заңды құзыретін пайдаланады. Экстремизм болса күш қолдануға заңды аттап өз бетінше барады. Олардың әрекеті легитимді емес. Заңды аяққа басу,
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы қоғамда қалыптасқан дәстүрлі тәртіп нормалары мен ережелерін бұзу қылмысқа жатады. Экстремистердің ісі – ауыр қылмыс болып табылады. Экстремизмнің бүгінгі таңда кең тараған түрі – терроризм. «Terror»– латын сөзі – қазақшаға аударғанда қорқыныш, үрей деген мағынаны білдіреді. Лаңкестік әрекеттің басты мақсаты қоғамда үрей, қорқыныш, әбігер туғызу, елдің тыныштығын бұзу, өзіне көпшіліктің назарын аудару арқылы өздерін үлкен саяси күш ретінде таныту болып табылады. Терроризмнің төркінін бұл күнде Шығыстан, мұсылман елдерінен іздеу кең өріс алып отыр. Оған шығыстық, діни сипат беріп, оны варварлық, орта ғасырлық құбылыс ретінде бағалау басымырақ күйде. Шын мәніне келгенде, терроризмді белгілі бір ұлтпен немесе дінмен байланыстырудың ешбір негізі жоқ. Лаңкестік әрекеттерге кез келген ұлттың, діннің өкілі бара алады. Мәселен, жуырда АҚШ заң орындары Мұхаммед (с.а.с.) Пайғамбардың каррикатуралық суретін салған суретшіні өлтіру үшін киллерге тапсырыс берген бір әйелді тұтқынға алды. Ол өзі Ислам дінін қабылдаған, мұсылман әйелдерінше киініп, Швецияға барған. Мұнда ол жендет жалдап, суретшіні өлтіруді мақсат еткен. АҚШ қауіпсіздік органдары бақылауға алып, әйелді тұтқындаған. Тексере келгенде, ол АҚШ-тың өз азаматшасы екен, келімсек емес, осында туып-өскен англо-саксондық болып шыққан. Террорист біткенді Шығыстан іздеген АҚШ қауіпсіздік қызметкерлері оны өз тумаларынан тапқан. Бұл нені көрсетеді? Терроризмнің ұлттық сипаты жоқ, бұл қылмыспен кез келген ұлттың өкілі айналы-
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы са алады. Оған себеп, сылтау, қолайлы сәт керек, тиісті бопсалау, ынталандыру, иландыру, психологиялық амалдардың сүзгісінен өтулері керек. Сонда ұлтына, жынысына, жасына, дініне, тіліне қарамастан лаңкестер қатарынан келіп бір-ақ шығады. Ешкім террорист болып тумайды, ол тұқым қуаламайды. Оны жағдай, әлеуметтік, экономикалық, моральдық, руханияттық орта мәжбүрлейді, өзінің өмірдегі өкінішін, кеткен кегін, төл тағдырына мойынсынбауын лаңкестік топқа қосылумен ақтағысы келеді. Саяси экстремизмді өзін құтқарудың, Құдайдың құлы ретіндегі міндетін адал өтеудің бір амалы деп қабылдайды. Әдетте бұған ерік-жігері осал, үгіт-уағызға тез берілетін, өмірде белгілі бір мақсаты жоқ, рухани дүниесі кедей жандар бейім келеді. Терроризм бүкіл әлемде бүгін белең алып тұр. Дүниежүзіндегі алпауыт ел АҚШ-тың өзі 11 қыркүйекте лаңкестердің шабуылынан қорғана алмады, оның көпқабатты екі ғимараты ұшақтың соққысынан опырылып, күл-талқан болды. Әлемдегі қуатты ел қатты састы, дүниені алақанында ұстап тұрғандай сезінетін президент Дж. Буш лаңкестерге соққы беру үшін өзіне жақтастар іздеді. Британия премьері бірден қолдау көрсетті. Лаңкестердің көсемі Бен Ладен Ауғанстанда жанкештілерді дайындықтан өткізіп, мұхит асырып отыр-мыс деген желеумен терроризмнің ошағын жоймақ болды. НАТО-ның біріккен әскери күшін жіберді. Тәліптер мен Әл Каиданың содырларын тәубесіне келтірмек болды. Бірақ мұндағы әскери операция әзір нәтиже бермей отыр.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Жаппай қырып-жою арсеналы бар деген Иракты жазалау үшін АҚШ мұнда да әскер жіберді. Оны БҰҰның Қауіпсіздік кеңесімен келіскен де жоқ. Дәстүрлі тәртіпті белінен басты. Елдің астан-кестеңін шығарды, бірақ Ирактан ядролық қару-жарақтың ұштығын да таба алмады. Елдің билеушісі Саддам Хусейнді дарға асып өлтірді. Бірақ Иракта тыныштық орната алмады. Ежелгі Вавилон елі басқыншыларға бас имеді. Ирак халқы тарапынан АҚШ өзіне мәңгілік дұшпан тауып алды. Демократия тұқымын әкеп сеппек болып еді, онысы жаңа жерге тамыр жая алмады. АҚШ Иракқа кіріп алып, енді балшыққа белшесінен батып, шыға алмай отыр. Американың жаңа президенті Барак Обама Ирак драмасын елдің бетіне таңба түсірмей аяқтау үшін шаралар қарастырып жатыр. Әлемдегі ірі мемлекеттердің басшылары екеуара кездескенде экономикалық, сауда-саттық мәселелерін сөз етумен қатар халықаралық терроризммен бірлесіп күрес жүргізу жайларын да үнемі назарда ұстайды. Өйткені қай ел болса да, мейлі үлкен, мейлі кіші ел болса да лаңкестікке, наркотрафикке қарсы жекелеп күрес жүргізудің тиімсіз екендігіне әбден көзі жеткен секілді. Сондықтан да бұл саладағы уағдаластыққа үлкен мән беріп отыр. Терроризммен күресті сөз еткенде мұның кейбір астарлы құпия жақтары барын да жоққа шығаруға болмайтын сияқты. Мәселен, кейбір алпауыт елдер лаңкестікті сөз жүзінде айыптай отырып, оған қарсы батыл күреске шақыра отырып, бұл күресті үлкен саясат үшін, ішкі есепке құрып, қос қабатты стандартқа бағытталған саясат жүргізетінін де теріске шығаруға болмайды. АҚШ-тың Иракқа, Ауғанстанға қарсы сая-
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы саты осыған мысал бола алады. Әскери-өнеркәсіп кешендерінің алпауыттары бюджеттен қаржыны көбірек қымқыру үшін, елдің милитаристік саясатын ақтау үшін сыртқы жаулардың қауіптілігін асыра бағалауға әуес екенін де естен шығармауға тиіспіз. АҚШ-тың милитаристік (соғыс құмар) топтары Америка әлемді билеуі керек деген пиғылдан әлі арыла алмай келеді. Елдің саяси, әскери, қаржылық алпауыттары жаңа президенттің саясатының милитаристік, гегемондық бағыттан ауытқымауына бар күшін салып жанталасуда. Дж.Буштың саясатын жүргізген ескі күштер, Республикалық партияның белсенділері саясат аренасынан әлі де кеткісі келмейді, жаңа президенттің әлеуметтік бағыт ұстаған саясатына қарсы қасарысып бағуда. Олардың қарсылықтарына қарамастан Барак Обама елде денсаулық сақтау реформасын жүзеге асыруға қол жеткізді. Бұл қарапайым американдықтардың көңілінен шықты. Республикашылар болса, елдің қорғаныс қуатын күшейтуді бірінші кезекке шығарып, АҚШ-тың супердержавалық мәртебесін жоғалтпауын жақтап отыр. Халықаралық терроризм әлемдегі алпауыт ел АҚШ-тың қауіпсіздігіне қатер төндіріп тұр ма, Бен Ладеншілер АҚШ-қа екінші рет он бірінші қыркүйекті әзірлеп жатқан жоқ па екен деген сауал көңілге оралады. Өйткені АҚШ өзінің бұрынғы президент кезіндегі ракета шабуылына қарсы қорғаныс қалқанын Еуропада орнату саясатынан әлі қол үзе алмай отыр. Сол бірінші рет болған 11 қыркүйек оқиғасының өзіне деген Америка қоғамында екі ұшты пікір де бар, сол оқиғаның өзі Буштың жеке басына, әскери-өндірістік топтарға қажет болған жоқ па екен деген де болжам-
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы елес мұнда әлі кезіп жүрген сияқты. Бірақ оның аныққанығы әзір ешкімге мәлім емес. Үлкен алпауыт ел АҚШ үшін кішкентай Солтүстік Корея, Сирия, Гаити мен мұсылман елі Иран үлкен қатер төндіріп тұр ма екен, сірә! Еуропаның төріне әкеп, Ресейдің қақ желкесіне ядролық ракета зеңбіректерінен қорғайтын бекет ашу не үшін қажет болып отырғаны түсініксіз... Ресейдің қауіпсіздік органдары Мәскеу метросындағы жарылыстың бірін 18 жасар Ж.Абдуллаева деген кавказдық жесір әйел жүзеге асырғанын анықтады. Екіншісін де жесір әйел М.Шарипова жасаған. Екі жас келіншектің пейіштің төріне бару үшін, өткен жылы қайтыс болған бандит күйеулеріне қосылу үшін осындай жанкештілікке барғанына таңғаласың. Олар жас өмірін не үшін құрбан етті? Оларды мұндай қадамға не итермеледі, кім көндірді? Әке-шешесін, ағайын-туыстарын, бауырларын қалай қиып, өлімге бастарын тікті? Әрине, мұның себебін бір сөзбен айтып жеткізу қиын. Бәріне кінәлі-терроризмнің халықаралық тылсым күшке айналуы. Олардың өз мақсаттары, өз жақтастары, өз пірлері бар. Жанкештілерді даярлайтын арнайы орталықтары бар. Олар қоғамдағы өз ахуалдарына риза емес, олар езілген, қорланған, жаншылған, өмір ағысынан шеттетілген, олардың іштерінде өшпенділік пен кекшілдік ұялап, тұнып қалған. Олар бұл ахуалға өздерін жеткізген жауларды іздейді. Бұлардың ойынша, олар, әрине, бар. Іштегі кекті, ыза мен ашуды солардан алғысы келеді. Ашық күреске шамасы жетпейді. Бір ғана жолды таңдап алады, ол – лаңкестік. Бейбіт халықтың үрейін алу арқылы қоғамда қорқыныш туғызу. Сол арқылы жауларының зәресін алып, райынан қайтару, бейтаныс
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы жауларының мысын басып, оларды жуасыту болып табылады. Өздерінің тұрмыс деңгейінің төмендігін іштен іздемей, сырттан, өзгелерден іздейді. Сол үшін оларды тәубасына келтіруді ойлайды. Бұл жолда оларға күш қолданудан басқа амал жоқ. Дәлел, аргумент келтіру қиын. Сондықтан да диалогқа бару тиімсіз. Ең оңайы – лаңкестік әрекет. Сөйтіп, екі жас әйел Мәскеу метросында 40тан астам бейбіт жанды о дүниеге аттандырды. Сексен адам ауыр жарақаттанып, ауруханаға түсті. Екі жанкештінің әрекеті қаншама адамды қасіретке ұшыратты, жанын күйзелтті. Алматы облысындағы Қызылағаш ауылында болған су апаты соншалық адамның өмірін қиып кеткен еді. Бұл тосыннан келген апатты бүкіл республика жұртшылығы аза тұтты. Қолдарынан келген көмектерін берді. Ал Мәскеу метросындағы жарылыс бүкіл әлемді дүр сілкіндірді, әлем терроризмді бірауыздан қатты айыптады. АҚШ президентінен бастап Франция, Германия, Ұлыбритания басшылары, ТМД елдерінің жетекшілері, Еуроодақ, НАТО, ЕҚЫҰ басшылары да азалы жедел-хаттар жолдап, ланкестердің әрекетіне ашу-ызасын білдірді. Барак Обама болса, тікелей телефон арқылы Ресей президентімен байланысып, көңіл айтты, терроризмге қарсы бірлесіп күресуге сөз берді. Екі апаттан болған өлім саны шамалас. Біріншісі ел ішінде, екіншісі бүкіл әлемде резонанс туғызды. Неге екі түрлі резонанс болды? Өйткені екі апаттың екеуі екі басқа. Бірі тілсіз жау – табиғаттың дүлей
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы күшінің салдарынан орын алды. Күтпеген жерден мылқау күш – су тасқыны бейқам жатқан ауылды жайпап кетті. Ал екіншісі қаныпезер адамдардың қолымен әдейілеп жасалды. Кінәсі жоқ жандар жазықсыз қайғылы қазаға ұшырады. Екінші апаттың ауыртпалығы да, өкініштісі де осында. Әйтпесе адам өмірі әрқашан қымбат, оның қазасы қандай жағдайда болса да ауыр, қайғылы. Бірақ қанішердің қолынан бір мезгілде көп адамның мерт болуы екі есе аянышты, екі есе азалы. Сондықтан да әлем жұртшылығының мәскеуліктерге көңіл айтуы, қайғысына ортақтасуы шынайы адамгершіліктің дәлелі болып табылады. Терроризмнің көріністері бұрын да жиі кездескен. Бірақ олардың бүгінгі лаңкестіктен едәуір айырмашылығы болды. Бұрын қастандық жасаудың нақты нысаны таңдалып алынды. Елдің патшасы, ірі шенеуніктері, министрлер мен өндірістің ірі басшылары нысанға алынды. Оларға деген лаңкестердің нақты өшпенділігі, кеткен кегі болды. Ел билеушілерін нысанаға алғанда қоғамдағы қайшылықтарды солардың кесірінен деп ұқты. Оларды саясат сахнасынан кетіру қалыптасқан жағдайды түзетуге көмектеседі деп түсінді, яғни бұл лаңкестердің бүгінгілерден айырмашылыгы қарапайым халықты қырып-жоюға емес, жеке тұлғаларды тарих сахнасынан аластатуды мақсат етті. Ресейдің патшаларына әлденеше рет шабуыл жасалды, П.Столыпин қастандықпен өлтірілді. Қанша хайуандық әрекет болса да, бұлардың өзіндік себеп-сылтауы болды, жүргізілген саясатқа халықтың көңілі толмады. Ал кейбіреулері жеке басының кегін қайтаруды мақсат етті. Қанша ауыр болса да, олардың
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы қатыгез әрекеттерін түсінуге болатын еді. Ал бүгінгі бейбіт жандарға қарсы бомба қолдану, жаппай өлімге қию, оның үстіне өз жеке бастарының тағдырын да құрбандыққа шалу қазіргі лаңкестердің зұлымдық әрекеттеріне, шектен шыққан қатыгездіктеріне мысал бола алады. Бұл бір сөзбен айтқанда, адамшылық бейнеден біржола айырылу деген сөз. Нағыз тағылықтың, қаныпезерліктің белгісі болып есептеледі. Бейбіт елді қырып-жою дін жолына да, адамгершілік ережелеріне де қайшы келеді. Лаңкестік қимыл-әрекеттердің дүниенің барлық түкпірінде жыл сайын көбейіп келе жатқаны ешкімге жасырын емес. Бірде Иракта, бірде Ауғанстанда, бірде Палестинада, бірде Дағыстанда, Чешенстанда, Ингушетияда, бірде Ресейдің орталық қалаларында лаңкестік күштер айылын жимай, оқтын-оқтын бейбіт жандарды қырғынға ұшыратып келеді. Лаңкес содырлар ұсталып, көздері жойылуда. Көптеген шетелдіктер жалданып, арнайы дайындықтан өтіп, Ресей елінде лаңкестік топтың қатарында қылмыс жасауда. Бүгінгі билікті, қоғамды ойландыратын жайлар көп. Бұған оларды не итермелейді? Бәрін материалдық, қаржылық жайлармен түсіндіруге бола ма? Бұлардың қаныпезерлік қатыгездік әрекеттерінің артында қандай күш тұр? Жазықсыз жандарды шімірікпестен қалай өлімге қияды? Идеялық сенім, діни нанымның арқасында осыған бара ма? Әлде алдану, арбаудың нәтижесінде пенделердің қанын төгіп, жазықсыз қасірет шектіруді немен түсіндіруге болады? Біздің бақытымызға орай, Қазақстанда лаңкестіктің үлкен ошағы болған жоқ. Лаңкестердің зұ-
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы лымдық әрекетінің іздері кезіккен жоқ. Дегенмен де сырттан келген діни миссионерлер, әртүрлі сектаның өкілдері көбейіп барады. Олар дәстүрлі діндерден алшақ сенім-нанымдарды уағыздап, жастардың санасын улап жүр. Бұлардың елге емін-еркін кіріп, еркін сайран салуын тоқтату қажет. Бұған еліміздегі дәстүрлі дін ұйымдарының басшылары көмектесулері керек. Дін адамдардың бас араздығын қоздырмай, олардың бірлігін, татулығын, имандылығын қамтамасыз етуге күш салулары абзал. Лаңкестік әрекеттердің оқтын-оқтын қайталанып келіп, халық арасындағы дүрбелең туғызғанымен, уақыт өте келе азаматтар оны ұмытып, естен шығарып жібереді. Соның салдары болуы керек, жүргізілген сауалдамалардың нәтижесіне қарағанда көпшілік өз өмірлеріне басты қауіп-қатерді олардан күтпейді. Мәселен, 2008 жылы қаңтарда Левада Орталығы жүргізген сауалдаманың қорытындысы осыны аңғартады. Сауал берілген ересек 1600 азаматтың 5 пайызы ғана Ресейге іштен төнетін қауіпті лаңкестіктен күтеді. Ал 20 пайызы – биліктің озбырлығынан, 14 пайызы – экономикалық дамудың әлсіздігінен, 12 пайызы билік ішіндегі топтардың өзара қырқысуынан деп түсінеді екен. Бір сөзбен айтқанда, қарапайым азаматтарды лаңкестіктен гөрі басқа мәселелер көбірек алаңдататын секілді. Өйткені бұл лаңкестік әрекеттердің қайталану мерзімі белгісіз, біріншісі болып, екіншісі қайталанғанша, ел оны ұмытып кетеді, яғни найзағай оты жарқылдағанша Құдайға құлшылық ете бермейді. Халық санасы ұмытшақ, жамандықтың бәрін есте ұзақ сақтай бермейді. Сондықтан
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы да сауалдаманың нәтижесі солай, қатты қауіпті лаңкестерден күтпейді. Терроризм – жаңа құбылыс емес. Ол XIX ғасырдың екінші жартысында-ақ Ресей қоғамын едәуір елеңдетті. Билікке, қоғамдағы ахуалға қарсы топтар әр жерде-ақ бас көтерді. Кісі өлтірумен айналысып, үйлерді өртеді, осылай қылмыстарының ізін жасырғысы келді, олар дүниені қайта құруды мақсат етті. Бұл үшін құпия саяси ұйымдар құрды, билікке қарсы күресті. Күш қолдану, қорқыту-үркіту әрекеттеріне барды. Бұл туралы Ф.Достоевский өзінің «Ібіліс» («Бесн») атты романында жақсы жазды. Мұншалықты қиянатқа, кісі өлтіруге, дау-жанжалға, зұлымдықтарға неге барасыздар деген сауалға романның бір кейіпкері Лямшин былай деп жауап береді: «для систематического потрясения основ, для систематического разложения общества и всех начал; для того, чтобы всех обескуражить и изо всего сделать кашу и расшаттавшееся таким образом общество...» (Қараңыз, 10-т, 510-бет). Бүгінгі терроризмнің де мақсаты, күрес тәсілі осындай, бұдан екі ғасыр бұрынғыдай. Уақыт жаңа, күрес тәсілі бұрынғыша: қорқыту-үркіту, елдің берекесін алу, жазықсыз жандардың қанын төгу, қасіретке ұшырату, аңқау жандарды бопсалап, өз қатарларына тарту. Осыған қарамастан соңғы кезге дейін әлемде лаңкестікті бағалауда субъективтік ұғым басым болды. Мәскеу метросындағы соңғы екі жарылысқа дейін Батыста Ресейдегі лаңкестік әрекеттерді азаттық үшін
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы күрес құрбандары деп бағалау басым болып келген еді. Осы соңғы жарылыстан кейін олар өз көзқарастарын өзгерткен секілді. Мәскеу метросындағы бұл жарылысты бүкіл Батыс бірауыздан айыптап, ресейліктердің қайғысына ортақтасып, көңіл айтты. Мұның өзі – прогресс. Терроризм қай жерде жасалса да, варварлық құбылыс. Бүгінгі әлемдік өркениеттің бетіне үлкен таңба. Адамдардың рухани деңгейінің көрінісі. «Қара жамылған жесірлерді» күйеулерінің кегін алу үшін тікелей ажалға айдау өркениеттіліктің белгісі емес. Шындап келгенде, нағыз тағылық, орта ғасырлық түнекке қайта оралу деген сөз. Қазіргі кезеңде әлемде кең етек алып отырған бұл індетті материалдық қана емес, рухани мешеуліктің, адамдар бойындағы гуманистік сезімдердің тұрпайылануының салдары деп ұғынған жөн. Сондықтан да бұл ғасыр қасіретімен күресте осыны басты назарда ұстауымыз керек. Адамзат өркениеті, тарих тегершігі кері шегініс жасауға тиіс емес, өйткені ғаламшардағы тіршілік прогреске құрылған, әлем ертеңге деген үлкен үмітпен өмір сүреді. «Ана тілі» 9 маусым 2010 ж.
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы Дархан Қыдырәлі, Халықаралық Түркі академиясының президенті, философия ғылымдарының докторы Ізгілік феномені Тарихқа «қырғи-қабақ соғыс» жылдары деген атаумен енген кезеңде НАТО-ға мүше елдер мен «Варшава шартының» құрамына кіретін мемлекеттер бір-бірімен текетіресіп тұрды. Баршаға белгілі, НАТО елдері АҚШ-тың төңірегіне топтасса, «Варшава шартына» мүше елдер Кеңестер Одағының айналасына шоғырланды. Социалистік бағыттағы елдерге жетекшілік жасаған Кеңестер Одағы ыдырағаннан кейін бұл тепетеңдік бұзылып, әлемдік жүйені қайта жасақтауды көздегендер түрлі болжамдары арқылы жаңа бағдарламалар түзе бастады. Еуразия кеңістігінің картасы өзгеріп, сахнаға жас тәуелсіз мемлекеттер шыға бастаған тұста, дәлірек айтқанда, 1993 жылы халықаралық саясатта белді басылымның бірі болып есептелетін «Foreign Affairs» журналында бас редактор, Гарвард университеті стратегиялық зерттеулер институтының директоры Сэмюэл Хантингтонның «Өркениеттер қақтығысы ма?» деген көлемді мақаласы жарияланды. Мақалада коммунистік идеология келмеске кеткенімен, кәрі құрлықта жаңа күштердің – Қытай мен Ислам өркениеттерінің қанат жайып келе жатқаны, таяу келешекте бұлардың орасан күшке ие болып, батыстық-
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы христиандық өркениетпен қақтығысатыны туралы сәуегейлік жасалды. Мақалаға байланысты әр түрлі пікірлер айтылып жатты. Әуелгіде сұрақ қойып, жалпы жұртшылыктың тамырын басып көрген Хантингтон өз ойларын толықтыра түсіп, 1996 жылы «Өркениеттер қақтығысы және әлемдік жүйенің қайтадан құрылуы» деген әйгілі кітабын жариялады. Бұрынырақ Ақ үйде, АҚШтың Ұлттық қауіпсіздік кеңесінде қызмет атқарған автордың бұл көлемді еңбегі әлемде жаңа тартыстың басталуына түрткі болды. Микро деңгейде ислам мен православие, будда, африкалық және батыстық христиандық арасында, макро деңгейде мұсылман, будда және христиандық өркениеттер арасында үлкен қақтығыс орын алатынын айтқан Хантингтон бұл соғысқа батыстың менмендігі, исламның ымырасыздығы және Қытайдың қырсықтығы себеп болады деген болжам жасады. Автор сондай-ақ «Өркениеттер қазаны» деп атаған Азия аймағында Ресей, мұсылмандық Азия, Қытай және АҚШ арасында қақтығыс жүреді деген пікір айтты. Хантингтонның кітабына АҚШ-тың белгілі ғалымдары қолдау көрсетіп, жаңа мыңжылдықтың басында адамзат баласын алапат апаттардың күтіп тұрғанын жарыса жаза бастады. Баспасөз беттерінде «радикалды ислам», «ислам фундаментализмі», «саяси ислам», «ымырасыз ислам» деген сияқты жаңа терминдер пайда болып, олар әлем жұртшылығына ұсынылып жатты. Көп ұзамай Френсис Фукаяма «тарихтың соңын» жариялап жіберді. Ал танымал ориенталист – ғалым, профессор Бернард Левис өр-
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы кениеттераралық соғыстың болмай қоймайтынын, тіпті ислам өркениеті өзінің ішінде сүннит-шиит болып қырқысатынын айтып сәуегейсіді. Есімі оқырмандарға етене таныс Звигнев Бжезинский де 1997 жылы жариялаған әйгілі «Үлкен шахмат тақтасы. Американың басымдығы және мұның геостратегиялық қажеттілігі» деп аталатын атышулы еңбегінде әлемдік жаңа бәсекелер мен қақтығыстар туралы болжам жасады. Кітабында Еуразияға кім үстемдік құрса, сол әлемдік саясатта басымдыққа ие болады деген пікір айтқан автор Қазақстанды негізгі қақтығыс алаңдарының бірінен санады. Бұдан бұрын, 1993 жылы «NPQ» журналына берген сұхбатында да Бжезинский «Этностық қазан» деп атаған аймақта конфуций ілімі, ислам және христиандық арасындағы бәсекелестіктің өршіп, оның арты Югославияда болғандай қанды қақтығысқа апарып соғуы мүмкін екенін айтты. Жоғарыда аталған еңбектерде әлем жұртшылығына, соның ішінде Қазақстанның тағдырына тікелей қатысты болжамдар жасалған еді. Авторлар «этностық қазан», «өркениеттер қазаны», «Азияның Балқаны» деп атаған аймақта орналасқан Қазақстанды болашақта орын алуы мүмкін қақтығыстардың бел ортасында атады. Елдегі ішкі қайшылықтар, этностық ала-құлалық және жас мемлекеттің геосаяси, геостратегиялық маңызына тоқталған белгілі саясаттанушылар тіпті тәуелсіздіктің алғашқы он жылдығында Қазақстанда этностық қақтығыстар болатынын айтып жатты. Әрине, оларды мұндай саяси жорамал жасауға Қазақстанның бай энергетикалық ресурстарға
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы ие екендігі де итермелегені анық. Өйткені, осы кезде әлемдік қақтығыстарға бастауы мүмкін жаңа бәсекелер дәл осы «энергетикалық дәліздер» үшін жүріп жатты. Оның үстіне, Кеңестер Одағы ыдырағаннан кейін Ош, Ферғана, Баку, Сумгаит, Таулы Қарабақ, Балтық жағалауы елдерінде дау-жанжалдар болып, оның аяғы этностық қақтығыстарға, қанды соғыстарға соқтырды. Кеңестер Одағынан Қазақстанға экономикалық тұрғыдан мешеу қалған, мемлекеттік құрылымдары тоқырауға ұшыраған, шекарасы толық айқындалмаған, ұлттық қатынастары шиеленіскен ел мұра болып қалды. Қазақ елі расында жолайырықта тұрды. Алайда сындарлы саясат ұстанған республика басшылығы тығырықтан шығар жолды таба білді. Ядролық қарудан бас тартып, халықтар ассамблеясын құрған, осы арқылы елдегі ұлттарды ұйыстыра түскен жас, жігерлі мемлекет дамудың өзіндік моделін қалыптастырып, көп ұзамай дүние жүзіне таныла бастады. Әлемнің аузы дуалы саясаттанушылары енді «қазақстандық модель» туралы сөз ете бастады. Қысқа мерзімде бейбітшілік белдеуіне, ізгілік мекеніне айналып үлгерген ел туралы дүние жүзінің белді, белгілі басылымдары жарыса жазды. Мәселен, Қазақстанға ресми сапармен келген Біріккен Ұлттар Ұйымының сол кездегі Бас хатшысы Кофи Аннан: «Қазақстан тәуелсіздік жылдарында әлеуметтік-экономикалық салада, сондай-ақ ішкі саяси тұрактылыкты қамтамасыз ету ісінде үлкен табыстарға қол жеткізді. Қазақстан өңірлік жанжалдарды шешудің бастамашысы болуға
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы және ядролық қарусыздану үшін батыл әрекеттер жасауға қабілетті болып шықты. Қазақстанның істәжірибесі ұлтаралық және конфессияаралық саналуандыққа кесір емес, игілік ретінде қарау керек екендігін көрсетті. Республика көптеген басқа елдерге үлгі бола алады» деп мәлімдеді. Сол сияқты Ұлыбританияның экс-премьер-министрі Маргарет Тэтчер ханым Қазақстан Президентіне жолдаған хатында: «Тәуелсіздік алған сәттен бастап Сіздің көрегендік саясатыңыз елді бостандыққа апаратын жолға алып шықты. Пессимистер, бәлкім, сіздің еліңіздің этностық және діни әрқилылығы ұлттарды жанжалдастырмай қоймайды, сөйтіп, Қазақстанды әлсіретеді деп үміттенген болар. Алайда бәрі керісінше болып шықты. Қазақстан өзінің әралуандығының арқасында гүлденіп келеді және өзінің әралуан дәстүрлер мен діни сенімдерге байлығының арқасында қуатына қуат қосуда. Сіздер басқаларға үлгі болдыңыздар», – деп жазды. Этностық және діни жанжалдар толастамай тұрған Таяу Шығыстағы Израиль мемлекетінің сыртқы істер министрі, әлемдік бейбітшілікке қосқан үлесі үшін Нобель сыйлығымен марапатталган Шимон Перес те өз таңданысын жасыра алмай: «Қазақстан ұлтаралық және конфессияаралық келісім елінің өте жақсы моделі болып табылады», – деп атап көрсетті. Елдегі ішкі тұрақтылықты қамтамасыз етумен бірге, әлемдік деңгейдегі шараларға да белсене араласа бастаған Н.Ә.Назарбаев Қазақ елі тәуелсіздігін жаңа алған тұста Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясында сөйлеген сөзінде әлемдік қауымдастықты күш біріктіріп, ерікті ынтымақтастық қа-
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы дамын жасауға, сөйтіп, дағдарыстағы өңірлер мен дамыған елдердің проблемаларын ортақтаса шешу үшін барлық елдердің әскери бюджетінен 1 пайыз бөлуге шақырды. Қысқа мерзімнің ішінде Қазақстан көп векторлы саясат ұстану, бұрынғы одақтастарымен ортақ тіл табысу, туысқан түркі жұртының жақындасуына және Азиядағы ынтымақтастыққа ұйытқы болу, тіпті Үндістан мен Пәкстан сынды алып елдерді татулыққа шақыру сияқты келелі әрекеттері арқылы шын мәнінде еуразиялық мемлекетке айналып үлгерді. Осылайша, бір-біріне қабысқан сөзі мен ісі арқылы Хантингтонның пікірлерін жоққа шығарған Нұрсұлтан Назарбаев әлем жұртшылығына ғасырлар тоғысында өркениеттер арасында қақтығыс емес, керісінше, мәдениеттер арасында келісімнің, әлемдік ізгіліктің алтын кілтін ұсынды. Қазақстан Президентінің әлемдік өркениеттер қақтығысына жол бермеу үшін жасаған қажырлы еңбектері, діннің сүйіспеншіліктің кепілі ретінде адамзат баласының тарихында алар орнын көрсету мақсатында дәстүрлі діндер мен конфессиялар өкілдерін Астанаға жинап, олардың басын қосуы және ұйытқы болған өзге де игі ісшаралары мұның жарқын айғағы. Жалпы, «өркениеттер арасындағы қақтығыс» туралы пікірлердің бүкіл адамзат үшін аса қауіпті екенін ескерткен, тіпті оған қарсы шыққан Иран президенті Мұхаммад Хатами, Польша президенті Лех Валенса сияқты танымал саясаткерлер мен мемлекет басшылары болды. Әйтсе де, олардың пікірлері жеке ұстаным ретінде қалып жатты. Ал Н.Назарбаев
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы әлемде өркениеттераралық қақтығыс пікіріне қарсы тұруды, мәдениеттер мен дін өкілдері арасындағы үнқатысуды жан-жақты қолдауды мемлекеттік саясатқа айналдырған жалғыз мемлекет басшысы болып қалды. Осы арқылы Қазақстан Президенті өзінің аймақтық қана емес, әлемдік деңгейде ойлайтын ірі күрескер, бүкіл адамзаттың тағдырына алаңдайтын табанды тұлға екенін көрсетіп берді. Көптеген тілдерге аударылып, айтулы ғалымдар мен мамандар тарапынан жоғары баға алған, жалпы оқырман қауымның ыстық ықыласына бөленген “Сындарлы он жыл» атты кітабында «әлемдегі лаңкестіктің түпкі себебі дамудың теңсіздігінде жатыр» деп атап көрсеткен Нұрсұлтан Әбішұлы діннің бөлуші, іріткі салушы емес, керісінше, елдің етегін жабар ұйытқы, мемлекетті дағдарыстардан құтқаратын, халықты рухани бірлікке шақыратын фактор екенін алға тартады. Соның ішінде, әсіресе, халқымыздың құндылыктарының бастауы болған Ислам діні туралы Н.Назарбаев: «Бәрінен бұрын біз үшін Ислам – өзімізді-өзіміз таныта алудың мүмкіндігі. Қазақ халқының басқа да діни тәубе етушілікке құрметпен қарауы, олар үшін діни экстремизмді жүзеге асыру былай тұрсын, ол туралы жұрт көзінше сөз етудің өзіне тыйым салатын тиімді тосқауыл болып табылады», – деп атап көрсетті. Жаңа мыңжылдықтың басында, 2001 жылы қыркүйек айында дүние жүзін дүр сілкіндірген лаңкестік әрекеттен кейін әлемдегі алпауыт елдер Ислам дінін жаппай айыптап жатқан кезде Н.Ә.Назарбаевтың байыпты да парасатты сөздері талай жұртты сабасына
Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы түсіріп, келелі ойға шақырды. Пәтуалы пікірден даурықпа сөз озып тұрған сол тұста Қазақстан Республикасының Президенті: «Исламдық қауіп-қатер» деген ұғымды еріннің ұшымен айта салу оп-оңай болғанымен, оның үрейлі қанатының кеңге жайылып бара жатқаны соншалық, енді ислам тарапынан болатын мифтік қауіп-қатер туралы емес, исламның өзін нақтылы қорғаудың қажеттілігін сөз ететін кез келді», деп жазды. Ислам мен терроризмнің еш уақытта қабыспайтынын, бұл екі ұғымның бір-біріне мүлдем кереғар екенін дәлелдеп, әлемдегі барлық діндердің адамзатты тек ізгілікке шақыратынын айтқан Елбасы, мұсылман дінін ұстанатын Қазақ еліне әлемдегі католиктердің дінбасы Иоанн Павел ІІ-ні шақырып, қонақ қылды. Қазақ жеріне табан тіреп, әлемдік бейбітшілік үшін тілек тілеген Рим Папасы өз сөзінде: «Ұлы даланың татулығы мен келісімі рахат таңданысқа бөлейді және көпұлтты мемлекетте бейбітшілікті сақтауға болатындығын дәлелдейді» деді. Осы әрекеті арқылы Елбасы халқымыздың кеңпейілділігі мен қонақжайлығын көрсетіп, Ислам дінін «бүлікшіл, терроршыл дін» деген жала мен жаппай айыптаулардан арашалап алуға ұмтылған еді. Қазақстан Президенті сондай-ақ Бүкіләлемдік Ислам лигасының бас хатшысы Абдолла әт-Түрки, Израильдің бас раввині Иона Мецгер сынды әлемдік діндердің белгілі өкілдерімен кездесіп, пікірлесті. Бұл кездесулерде барлық діндердің ізгілік дәнекері ретінде терроризмге қарсы екені баса айтылды. Иә, еліміз егемендік алғалы бері алқалы жиындарда бой көрсетіп жүрген Қазақстан басшылығы
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру