тарихи-шежірелік дастан

Ер Шотан шұбар атты ұстап беріп,

Ақ бата Әжібайдан қабыл алып,

«Адай ту» Маңғыстауға тіккен жері.

Ұрпаққа мәңгі қоныс болады!—деп,

Баянды Бақыт құсы қонады!—деп,

Үкілі арман—үміт күткен жері.

1990 жылы Балықшы Төреханның айтуынан жазып алған — Рейімбайұлы Қаржаубай.

Ер Шотанды көзі көргендер ұрпақтан-ұрпаққа жалғастырып айтулары бойынша, замандастарымыз мақұлдап, Ер Шотанның жоба суретін салғызды. «Ер Шотан» тарихи —шежірелік дастан кітабының суретшісі — ҚазҰТУ-дің Жаңаөзен филиалының екінші курс студенті Ибрахим Қаржаубайұлына алғыс айтамыз.

Оспан Әбішеұлы, Күмісқали Дүйсенбайұлы.

1999 жылы сәуір айының 14-і, сәрсенбінің сәтті күні, еркіндік аңсаған ел үшін, атамекен жер үшін ерен ерлігімен жадымыздан мәңгілік орын алған аяулы, асыл ерлеріміздің бірі Жары Назарұлы ер Шотан туралы тарихи-шежіре дастанымды бастадым.

Менен бұрын да күміс көмей, шешен тілдің жүйрігі ақындар мен жыраулар мыңдаған үлгілі ұлы жыр-дастандар жазып, немесе ауызша жырлап, ол жыр-дастандар халқымыздың тарихи асыл мұрасына айналған. Сол жыр дастандардың қай мезгілде, қай жерде, қай елде, кім жазғанын (шығарғанын) әдебиет-тарихтанушы, зерттеуші ғалымдарымыз анықтай алмай, іздегенмен ізін таппай жатады. Халқымызға ортақ шежіре ізімен (әрине, сіз бен біздің, ортақ ата-бабаларымыздың шежіресі—Р.Қ.) толығырақ танысып өткенімді, айыпқа бұйырмассыз. Танысқандағы мақсатым – Сізбен түбі бір Түркі тектес туыстығымды, жеті атадан асқан соң қыз алып, қыз беріскен құдандалы-жегжаттығымыз бен қайынды-күйеулі, нағашылы-жиенділігімізді білдіруден басқа ойым жоқ.

«Ер Шотан» – тарихи-шежіре дастанымның тарихи-шежіре дерегінен, әдеби көркемдігінен жаңылған жерім болса, алдын ала кешірім өтінемін. Себебі, бәрін анық білуші—тек қана аса қамқор, Ерекше Мейірімді, Рақымды бір Алла. Жаратқан ием шындық жолымен жемісті жыр жаздырып, талабыма таусылмас күш беріп, ақындық шабытымды шындық нұрымен шалқытқай!

Рейімбайұлы Қаржаубай.

«Ер Шотан туралы жыр жазғанында, түбі түркі туыс қазақтың, кіші жүздің алты ата -Әлімұлы, жеті ата – Жетіру мен он екі ата Байұлының туыстығын шежіре дерегімен жырла!», -деп, көкірек көзі ояу ақсақал шежіреші ата мен ағаларымыз, ақ шашты аяулы асыл аналарымыз аманат еткен-ді.

Ия, Алла, бұл дастанды жамағатқа,

Жар болып, жеткізе гөр, шафағатқа.

Дастаным Ел қажетін өтеп жатса,

Көңілім толар сонда қанағатқа.

Оқырман,тыңдармандар сау-саламат,

Мехнаттан көргей түбі шын рахат.

Иманды муслим болып бұл фәниде,

Бақида орны болғай сегіз жаннат.

Жауаптан жаңылыссақ, бос күмілжіп.

Ой, сөзде әсте кетсе қателігім,

Жөнге сап, жасағайсыз мол кешірім.

Шындық ой жыр боп аққай жүрегімнен,

О, Алла, бір Өзіңе мол сенімім.

Шежіре, аңыз, тарих — ескі сырым,

Қарттарым айтып өткен шындық бұрын.

Тұқымды асыл ерлер жеті атасы,

Жазайын Ерлік жолын — ШОТАН жырын.

Жеті ата тұқым қуып ерлер өткен,

Ақиқат аңыз болып бізге кеткен.

Шотанның ата тегі кім?- десеңіз,

Баяндап қысқа-нұсқа Атап өтем.

Шежіре бір Аллаға анық аян,

Біздерге даналардан жеткен баян.

Жаңылсам кешіре гөр, еттім тәубе,

Түп-тегің туысқан,-деп елге жаям.

Замандас оқы үйрен шежірені,

Шежіре бабалардың өмірі еді.

Үйренсең өткеніңді ой жіберіп,

Бәрі де анық, айқын көрінеді.

Бұрмалап, теріс тартсаң сөгіледі,

Ұмытсаң, елес-ертек көрінеді.

Түбі бір Адам Ата-хауа Анадан,

Шақадай бір ағаштан бөлінеді.

Тағдырдың жазуымен сынғаны бар,

Жасынан тұқым жаймай, тынғаны бар.

Сынғанға жер нәр беріп, қайта көктеп,

Өмірге ізін қайта бұрғаны бар.

Тарылтпа бостан-босқа өрісіңді!

Шын сөйлеп, шежіреден дерек бергей.

Қазақтың шежірелі жырын жазған.

Санасы шежіреге қайымдалған.

Тарихым анықталар шежіреден,

Даналар шежіреден жерімеген.

Мұса мен Сатхан, Ержан, Төреханнан,

Үлгі алдым, ұрпаққа сый беріп өтем.

Зерек жан асылдарды тани алған.

Қолыма жігерленіп қалам алам.

Жалғасып жеткен маған мол мұрадан.

Жоламан, Ырысбайлар мол ұғынған.

Мақсатым — тілім барда айтып өтсем.

Сақтама теріс пікір, көңілде кір,

Мың шақа, жеміс ағаш-тегінде бір.

Еділ мен Алтай, Сібір, Келес-мекен,

Атажұрт-ел ерлігі сенімде жүр.

Атамыз Адам Ата-Сафиолла,

Жаңылсам, жолға салғай жалғыз Алла.

Нұхыдан, Яфес Түрік ұрпағымыз,

Бабамнан қалған сөздер құлағымда.

Жазмышы, жетім Назар сапар шеккен...

...Арабқа бала болып Басырада,

Күні үшін, сол арабты асыраған.

Күйеу боп, қызын алып ақ некемен,

Ұлды боп, Мәлік атап, айтқан азан.

Мәліктен Әнес атам туылыпты,

Шыққан тек, атажұртын ұғыныпты.

Бірақ та, өз жағдайы сәйкес келмей,

Кенже ұл — Жәбәліне бұйырыпты:

Бұл құрмет, Алла сыйы шын үмметке,

Аты да, атасы аттас үш сахаба,

Мен — Әнес Мәлікұлы, түркі текті.

Аманат еткен бізге бабам — Назар,

Сәтімен орындайтын келер заман.

«Ұрпағым оралсын! — дер, Түркістанға,

Қосылса елге есен, алаңдаман!» —

Менен де, армандаумен өмір өтті.

Жәбәлім, Жебелжаным сен орында,

Алла жар! Аман жеткей, көшің! — депті.

Жоғары, көшкен — дейді Маңғыстауға.

Туылған қара ноғай, — дейді білем.

Үшінші қыпшақ қызы болған жұбай,

Туылған Ақшолпан мен ерке Қурай.

Ақшолпан қыпшақ қызға үйленгенде,

Туылған Жайылханы, беріп Құдай.

Қурай да оғыз қыздан ұлды болған,

Соңғылық, сегіз арыс ер Сейілхан.

Түрікмен халқын құрап біріктіріп,

Түрікменге сегіз ұлын негіз қылған.

Жайылхан ұлдары ғой Майқы, Мүйтен,

Майқыдан Өзбек және Жаһан-Түмен.

Өзбегім сарттарменен араласып,

Харазым, Бұхараны иелеген.

Түменнен Айырқалпақ, Келемегім,

Айырқалпақ жерленген Күйеу Елін.

Келемек Алтай тобы рулармен,

Бірігіп, негіз еткен Қырғыз елін.

Айырқалпақ баласы — Қазақ, Созақ,

Созақтың әуелгі аты — ер Разақ.

Қазақ хан, ер Разақ әскер басы,

Дінепір жаға жайлап, болған саңлақ.

Қазақ хан заманында түркі текті,

Рулар түрлі дінде — бірлік кетті.

Қазақ хан: «Ислам жолы-тура жол!» - деп,

Ұстауға Ислам дінін үкім етті.

Туыстар көнгенменен, түркі — ала,

Шариғат, насихаты, сенім — шала.

Сондықтан түркілер де түрлі дінге,

Бөлінген, асқындаған бара-бара.

Қазақ хан хан кеңесте кеңеседі,

Құпия бір шешімге еріседі.

Мұсылман қара киіз қалпақ киіп,

Ғазауат соғысуға келіседі.

Мұсылман кәпірлермен болып жақ-жақ,

Дін үшін, мейлі туыс, шын соғыспақ.

Басталды жойқын соғыс қырық күндей,

Мұсылман әскер басы — ер Разақ.

Мұсылман — «қарақалпақ» әскер жеңген,

Түркінің көпшілігі дінге көнген.

Бірақ та, ер Разақ шаһид болып,

Дін Ислам, түркі үшін ер боп өлген.

Билерім кеңес берген Қазақ ханға:

«Күдік мол алда әлі аландарға.

Көшелік атамекен Түркістанға,

Тап болмай кәпір қысар замандарға».

Әскерлер ханға қарсы талап қойды,

Хан, халық — әскер екі тарап болды.

Киінген «Қарақалпақ» әскер қалып,

«Ақ қалпақ» — Қазақ елі санатталды.

Бөлініп қалған әскер — «қарақалпақ»,

Батысқа — Балқан түбек көшін тартқан.

Балқанға барған кезде кіресшілмен,

Исламға қарсы болып, одақтасқан.

Босып кеп, «ноғайлық» боп тыныққан ел...

Жыр көшін бағытталық Қазақ ханға,

Бағынған түркі өтті — мұсылманға.

Мұсылман халқын бастап,

Қазақ ханым, Жайласқан көшіп келіп, кең Қобанға.

Қазақ хан Қап тауына жорық жасап,

Жеңеді, түркілердің қызын алад.

Бірақ та қайын жұрты қалауымен,

Әйелі жүктілікпен сонда қалад.

Туылған туыстар көп Қап тауында,

Аныз боп, ел есінде сақталуда.

Қазақтың аты қалып, ал ұрпағы,

Әзірбайжан ұлты боп хатталуда.

Иманды ұлыс еткен Хақ-тағала.

Елеуден-ер Алаш пен Маңғыбайы,

Тұсында нұрлы жұлдыз жарқырайды.

Маңғыбай жыл басында халқын сыйлап,

Лақабы-«Наурыз» ғой, басыбайлы.

Ер Алаш ерлік даңқы дүбірлеген,

Ел үшін балуан белі бүгілмеген.

Он мың жау ел шетіне қаптағанда,

Тартынбай қарсы шапқан, кідірмеген.

Үш арыс — үш жүзіме саға, ізі.

Бекарыс, Мөңке биден — Алшын,

Кеншін, Алшыннан — Арғымақ пен Алау ерім.

Алаудан — Құдиярым, «Тентек» лақап,

Шежіре осылай дер берік сенім.

Харазым, Маңғыстауда, Балқантауда.

Төрт мезгіл еркін көшіп, өмір сүрді.

Туылып, аталған, дер, Қадырқожа.

Кіші жүз — нақ жиырма бес ата — тайпа,

Таңбасы — айқастырған екі найза.

Қос найза — Алшын, Кеншін таңбалары,

Ата тек өлеңмен айт, тілім сайра!

Бекарыс, Алшын, Алау, Құдиярдан, —

Қадырқожам шексіз бай, малын жайған.

Сондықтан атаныпты «бай» лақабы,

«Байұлы» он екі ата тұқым жайған.

Қадырқожа ағасы — Сәдірқожа,

Лақабы «Әлімұлы» — алты ата.

Ортаншы «Жетіру» — Нәдірқожа,

Кем айтсам, кешіре гөр, Хақ тағала.

Байқожа, Қыдырқожа — қос Байұлы,

Қадырдан қалған мирас байлық нұры.

Немере он бір бала, бір кенже ұл,

Бұл күнде он екі ата бар Байұлы.

Байқожа балалары — Ата, Қалпақ,

Естай мен Елтай бірге туғаны хақ.

Атадан — Есентемір, Қалпақтан — Таз,

Естайдан — Беріш дейді шежіре хат.

Елтайдан Адай туған, білер халық.

Аңызда шындық бары — айдан анық.

Шахматтың тақтасынан дән өнгендей,

Өскен ғой, отырмағын қайран қалып.

Қыдырқожа ұлдары — Қыдырсиық,

Бақсиықпен және де Сұлтансиық.

Шеркеш, Ысык, Асқар мен Масқар, Тана,

Қызылқұрт пен Алаша — бұл ұш сиық.

Бұл күнде бес арыс боп өскен Шеркеш.

Асқар да жастай шаһид, шаңырағын

ие боп, Байбақтысы отыратын.

Сондықтан соңғылықты «Байбақты» деп,

Асқардың бар ұрпағы аталатын.

Туылыпты Жаппасы — жалғыз бала.

БАЙҰЛЫ деп атанған — он екі ата.

Төркіні Жаппастарға қатар қонған.

Аталып «Алтын — Жаппас», бөлек елім,

БАЙҰЛЫ он үшінші көгеретін.

ТӨРЕЛЕР Төлеңгітпен жиырма сегіз,

«КІШІ ЖҮЗ бірлестігі» деген елім.

Мал жайылымы ретімен Қыдырқожа Сырдарияның орта ағысын мекендеп, ағасы Байқожа Қырғыздың Алатауына дейін мекендейтін.

Туыстар он жылдай араласа алмай, алшақ жүріп, өмірі өте беріпті. Байқожаның он жастағы ұлы жиырмаға жетіп, жігіттік желікпен аң аулап, түстік жеп, тамақтанған соң, қалғып кетіпті. Елтай рахаттанып ұйықтай тұрсын, жырға кезек берелік:

Байқожа, жазмыш ісі, елден бөлек

Туыстан аулағырақ жүрсе керек.

Туыстың амандығын жолаушыдан сұрасып,

Сырттай хабар білсе керек.

Қырғыздың Алатауы, таудың төрі,

Байқожа қонысы екен Сырдың өрі.

Он жылдай бөлек жүріп ағайыннан,

Шет жерде біткен, — дейді, ақыр демі...

Ауылдан аулақ жерде аңда жүред.

Тойған соң, көз ілдіріп, ол тыныққан.

Қасқырлар — тауда аң-құс жүгіреді.

Көңілді қалай тұрсын елеңдетпей.

Боз тұман, әлде бу ма, перделеді,

Ақсақал, ақ шапанды қарт келеді.

Нұрлы жүз, ақ шалмалы, аса — қолда,

Елтайдың ет-жүрегі елжіреді.

Ер Елтай ақсақалға сәлем берді.

«Уағалейкумассалам, балам! — деді. —

Қарағым, ауылыңды қалмақ шапты,

Жігерлен, беліңді бу, бекем!»-деді.

Ақ бата берем, Аллам қабылдағай.

Мейірлі Ұлы Аллам қабылдағай,

Жар болып, Жаратқаным жарылқағай.

Иманың жеткізеді мұратыңа,

Тіл-жағым айтар ойдан жаңылмағай.

Бауырлар-жел өткізбес панаңды да.

Көне біл, Жасағанның жазғанына,

Көтергін ауыр салмақ салғанын да.

Қос жеңгең, Темір тумаң-күтер жәрдем,

Сауап қой, қамқорлыққа алғаның да».

Қыдыр ата ер Елтайға:

Қыдыр ата:

Ақ батам да тұр дайын.

Уайым түбі — терең су,

Босасаң, батып кетерсің.

Тәуекел түбі — желқайық,

Жігерлен, жүзіп өтерсің.

Бір Алладан жәрдем күт,

Ақыл мен сабыр — тең ұста,

Мақсатыңа жетерсің.

Есен-сау барып ауылға,

Қыдырқожа бауырға,

Өмір — күрмеу шешерсің.

Жанбибінің сіңлісі,

Ханбибі ару, жұлдызы,

Кездесерсің көрерсің.

Құдай қосар қосағың,

Жүрегіңді ашатын,

Көңілің нұрға бөленсін.

Ханбибіге қосылып,

Көңілің күндей ашылып,

Шаттыққа жаның кенелсін.

Жалғыздан жайып жапырақ,

Алаштан асар айбыны,

Ұрпақпен әлі өсерсің.

Үйленіп ұлды боларсың,

«Құдайдың сүйген құлы!-деп,

Адай»,-деп, атын қоярсың.

Сол ұлың даңқты, текті боп,

Мал менен басы тең өсіп,

Баяндап баққұс озар шын!

Деміңмен бірге дарығам!

Аллаһу Әкбар! Әмин! — деп, қызыл шырайлы, шафағатты, мейірлі нұр көзінен, сөзінен, жүзінен айналасын арайландырып тұрды. Елтай жаюлы алақанын жүзіне тегіс сыйпап: Әлемнін Шафағатты да Рахымды Ұлы Иесі- Алла тағала, Қыдыр атамның ақ батасын қабыл ете гөр!! Аллаһу Әкбар! Әмин! — деп, егіліп тұрды.

Баяу ғана сейілген тұмандай, Қыдыр ата ауаға сіңіп кетті. Елтай ояна келсе, өңге тең түспен берілген аян екенін жан-жүрегімен сезінді.

Қыдырдың аянменен айтқандары,

Елтайдың жанын тербеп, шайқалтады.

Қайғы да, қуаныш та араласып,

Жүрегі шаншып, шаншып, қайқаңдады.

Құбыла бағыт алып отырады.

Аяқтап бата жасап, бір тілекпен...

Көп жылап, келе алмады ақылына.

Елтай да елегізіп алды тыныс.

Аралап, төрт үйін де қирап жатқан,

Ер Елтай жамап алды қайғы батпан.

Қираған үй, мүліктер, жасау-жиһаз,

Бықсыған, көрпе, кілем, шала жанған.

Елеусіз төңкерілген қазан асты,

Қазанды Елтай барып, алып, ашты.

Астында, ойыс жерде Темір жатыр,

Темірді бауырына Елтай басты.

Бағыты іздеуменен болды бұлақ.

Жәйімен шөл қандыртты, таңдай шылап.

Осы кез екі әйел — екі қабат,

Аһылап! Боздап, жоқтап, демін алад.

Қалпақ пен Естай екі ағасының,

Аялар асыл жары еді — қосақ.

Күміс пен Түймежаны — қос жеңгесі,

Арулар еді елде аз теңдесі.

Көргенде Еркенжесін-Елтайжанын,

Қос жеңге зарлап, жылап, кемсендеді.

Жеңгелері кенже қайын інісі Елтайды «Еркенжем» дейтін. Қалпақ ағасының қосағы —Күміс (лақабы — «Күнжан», «Моншақты» — Р.Қ) Елтайды құшақтап, ата-енесін, қайын аға, қайын сіңлілерін, қайын іні, балаларын, қосағын және шаңырағы мен ауылын жоқтап жылағанын, жобасы осылай болар, деп, өлеңмен айтайық:

«Моншақты»:

Отыр едік қамданбай.

Жақындасақ ауыл маң:

Қорғансыз қалдық, жалған-ай!

Екі қабат екеуміз,

Барып, жауға не етерміз?

Ендігі басты арман-ай.

Тастап бізді озғаны-ай.

Жоқтағанмен болар ма?

Ордамның орны толар ма?

Жаңылып, әлде, ізден адасқан-ды?

Күн бата, ер Елтайым сұрай-сұрай,

Қыдырқожа ауылына араласты.

Қуанып ер Елтайым, таяды жол.

Бабымен мама қаздай басар жайлап.

Он жылдай көрмегелі бұл ауылды,

Тұспалдап Елтай таныр бар бауырды.

Он жаста бала Елтай — қазір жігіт,

Жанбибі: — «Қай елсіз?» — деп ол жаңылды.

Ел жайлы құлақ түрмек, хабарласып.

тай соймақ, қонақасы істеткізіп.

Қарайды құрметпенен қабағына.

Елтайдың қымыз ішіп, шөлі қанды,

Басынан өткен жайды хабарлады:

«Байқожа ағаң өтті дүниеден», -

қамығып, Елтай көзге жас алады.

Тәбәрік ағасына оқығаны.

Қол жайып, қайыр тілеп, соңғылықты,

Бет сипап, біраз үнсіз отырады.

Тіршілік қамын жатты жалғастырып.

Жігерлі көңіл сөзбен бекітеді.

Тартылып бас алдына барад деген.

Түсініп Қыдырқожа ыңғайына,

Тураушы бас ұсынды Елтайына.

Қысылып, Елтай айтты: —Бас — Сіздікі,

Сіз барда, бізге ұят болмайды ма?

Қыдырқожа: — «Бас ұста, інім!» — деді,

«Ағамның орны енді өзің!» — деді.

«Жас та болсаң, бас ұстар ретің бар,

Бұл құрмет орныменен берілгені».

Болған соң ас желініп, ас қайырды,

Серуендеп, тысқа шықса, түн жарымы.

Дайын боп төсек-орын Елтай жатты,

Жайылып ұйықтап, шаршау шығарылды.

Ауа да болғандай ма тым қапырық,

Елтай да шошынғандай бастырылып,

Жатқанда айқай-сүрен: — «Қапта! ,Тапта!».

Аңсызда жау қамады қапылдырып.

Жауына қарсы шапты батыр Елтай.

Бай, жалшы түгел жауға аттануда.

Жаудың бермек сазайын.

Топталысты ағайын.

Орында дайын торына.

Жаудың тапты қолайын.

Бірлікпенен ағайын.

Жаудың сардар батырын,

Ер Елтай қуды ақырып:

Елтайым тапты орайын.

Тұрмастай қайта, сұлатты.

Аруағын асырды,

Жауларын жеңіп, Қашырды.

Аман қалды малы да,

Аман қалды жаны да,

Риза қылды маңайын.

Қыдырқожа көңілі жайланады,

Бозқасқа — Құдай жолы, қамданады.

Дүние-мүлкін жинап, келін-бала —

Тірлігі ауылының жанданады.

Түстікке дайындайды садақаны,

Ақ тілек тілеп бәрін таратады.

Шеркеш пен Ысық — жолдас Елтайға, деп,

Ат-көлік жол жүруге таңдатады.

Елтайға ақ жол тілеп Қыдырқожа,

Елтай мен Шеркеш, Ысық түсті жолға.

Қалдырмас жау өтінде, жол шетінде,

Жанашыр жақсы екен ғой туыс барда.

Олар да қарсы алуда жылап-күліп...

Дегенде Елтай есен жеткен еді.

Құшақтап, көрісуде қоршай тұрып.

...Темірді «Есен» атап жеңгелері,

Елі де «Есентемір» деп кетеді.

Би болып, Есентемір ер жеткенде,

Қайырын Алшындарға көрсетеді...

Аталған лақабы тек, жоқ кемшілік...

Қазаққа ер Беріш те теңдік алды.

Мәңгілік иеленген ел есімін.

Елтайдың қалап алған сүйіктісі...

Жанбибі — Арғын қызы, орта жүзден,

Төркінін қалмақ шауып, күдер үзген.

Ханбибі кенже сіңлі — Жанбибіге,

Қолында, қызындай боп, бірге жүрген.

Қосуды мақұлдасып, бір шешеді.

Ағаның арманына қарсы емесін.

Қиялы — алдағы той-тамашада.

Тілегің қабыл болды Құдайыңнан,

Екі жас табылды, — деп, ыңғайыңнан,

Жеткізді Қамар келін Жанбибіге.

Жаратқан жарылқағай маңдайынан!

Жанбибі, Қыдырқожа ойластыра,

Кірісті екі жастың той қамына.

Айнала алты күндік ат шаптырып,

Той берді ел құралған жайлауында.

Той өтті, бірлікпенен тамашалы,

Татулық осындайда жарасады.

Үйсіндер, Арғын, Қыпшақ, Қоңыратым,

Алшынға ырза болып қарасады.

Бәйдібек деп айтады бетін ашқан,

Қыз-келін шат сезіммен шашу шашқан.

Ханбибі — оң-солында қос абысын

қолтығын сүйеп, үйге қадам басқан.

Ажарын айқындаған басты мүлік.

Басынан ақ орамал тастамаған.

Үй ішін майдың иісі жайлап кеткен.

Қиюда: — «Жар болғай,— деп, — жаббар, Алла!»...

Берді, — деп — тілегімді Хақ-тағала.

Он төртке Ханбибінің толған шағы,

Қайындай сазға біткен бұралады.

Жүргенде сырға — сыңғыр, шашбау — шылдыр,

Әуенмен жанға жайлы ырғалады.

Ботакөз — қарақаттай жәудір жанар,

Назбенен көзін салса, есің танар.

Қап-кара мақпал кірпік, қиылған қас,

Ай жүзді, алма бетті, жұптан анар.

Елтайдың көңілі мас, іші сезді...

...Ұзамай, «Жау шапты — деп — жылқыларды!», —

Жылқышы ауылына хабар салды.

Жылқыны Елтай, Шеркеш, Ысықтармен,

Қуғындап, ізін кесіп, алдын алды.

Із кесіп, білгеннен соң, сүрлеу жолын.

Кідірмей, жылқыменен келді қалмақ,

Қауіпсіз, Шудан есен өтіп алмақ.

Жылқылар түгел етіп болған кезде,

Ер Елтай жауды тосып, күтіп алмақ.

Дұшпанын тістендірді іш қайнатып.

Жетеуін тар өткелде жайғағаны,

Секілді қарсыласы қалмағаны.

Тағы да бес дұшпаны бірден шығып,

Ер Елтай оң мен солға қарманады.

Ішінде бір алыбы қысық көзді,

Басшысы — батыры сол бірден сезді.

Шықты да судан өрге ұмтылулы,

«Қазағым, жекпе-жек!» — деп бері келді.

Ер Елтай шықты дағы жекпе-жекке,

Қаруын ыңғай ұстап сілтемекке.

Жартастай алып қалмақ шауып келед,

Найзасы бағытталған қақ жүрекке.

Ер Елтай қағып қалып жау найзасын,

Кіргізді кеңірдекке өз найзасын.

Қылышын тез суырып, мойнын шапты,

Домалап, басы кетті бақ тайғасын.

Ер Елтай соғысып жүр, аянбады,

Қалмақтың ажал тапты таянғаны.

Жүздеген қалмақ қоршап Елтай ерді,

Ішінде кетер болды бар арманы.

Сексені қоршап, торлап, байлап, ұрды.

Елтайдың жан алқымда ойлағаны:

«Туыстар аман жеткей! — бар арманы.

«Байұлым аман болса, ар жібермес,

Жазмыштың болып тұр ғой қалағаны».

Шеркеш пен Ысықтарым аман-есен,

Айдаған жылқы-түгел, елге жеткен.

Үш күн соң, Елтайы жоқ, аты келді,

Ер Елтай туыс үшін шаһид өткен.

Жиылып Байұлдары Шуға барған,

Сүйегін қазан салып Шудан алған.

Белгілі бір төбеге жерлеп ерді,

Ас беріп, азалап ел жылап алған.

Ұлдарын Қыдырқожа тежеп-тергеп:

«Елтаймен бір жүрмедің, бермей көмек.

Асыл ер-ағам орны шаһид өтті-ау!

Бересің енді бұған жауап не?» — деп.

Шеркеш пен Ысық айтты: — «Елтай ағам:

«Жылқыны ірікпегін! Елге айдаң!

Елтаймен бір болуға ұмтыламын.

Бірақ та аға сөзі — бұйрық сөзі,

Бұзуға оны менің жоқ шыдамым!»

Елтайы солай етсе, амалы не?

Тоқтамға келді ұйып азалы ел,

Ұмытпас ер Елтайын еске алар,

Мәңгілік есте сақтар дананы ел.

...Тойдан соң жыл айналып өткен өмір,

Жатқан кез мамыражай қалың елім.

Ханбибі — Анайы ана ұлды болған,

«Адай» — деп, атын қойды бір елбегім.

Осылай дүниеге Елтай туған,

Ел қорғап, ер боп, ата жолын қуған.

...Қыдырқожа жылқысын жаудан қорғап,

Елтайға жиырмада аран ажал құрған.

Ерлерге ел қорғаны болу — мұрат,

Қайтпайды қалың жаудан болса сынақ.

Шотанға жетінші ата — ер Елтайым,

Ер Елтай — ерлік көзі, бастау — бұлақ.

Аруақты, ақ маңдайлы Адай атам,

Болғанда атам — Елтай, «Анайы» — анам.

Анадан айға жетпей жетім қалып,

Теліген Адай, Тазды «Моншақты» анам.

Жеті ата өткеннен соң ел көршілес.

Сыр бойы сауық-сайран салған жері.

Ыңғайлы, оңға айналар ісі жеңіл.

Қапқаздың шың жолымен бағыт алған.

Жолында адам түгіл, аң қалмады.

Әскерлер шыңнан аспақ, тауға өрлеп,

Кім шыңнан бастап өтсе, атын бермек.

Бұйрығы Әмір Темір көрегеннің,

Сардар да, сарбаздар да бірінші өтпек.

Күш-жігер, ақыл-айла қылды тынбай.

Асады шыңнан жеңіл тұлпар алға.

Тағалы тұлпары да ақыл-есті,

Барыстай бүгіледі жүріп епті.

Әскердің ең алдымен шыңға шығып,

Ер Адай бірінші боп озып өтті.

Төменде қалқыр мамық бұлт айналып.

Гүржістан елін Әмір жаулады дер.

Қапқазды жаулап — жеңіп Әмір Темір,

Жеңістің тойын сонда тойлаған дер.

Сол тойда бас сардарға бұйрық берген:

«Жол бастап, шыңнан асқан, ол қандай ер?

Ақылы ерге лайық — ол ардақты.

«Адай көк» аталыпты сол шың алғаш.

Шаттанып Әмір Темір жеңісіне,

Жеңістің дәмін татқан жемісіне.

Жар шашып, ұлы жиын той жасаған,

Самарқанд уәлаяты — ел ішінде.

«Шынжырлы піл балуанмен кім күресер?

Тұранда оныменен кім тіресер?

Жар салып, Әміріне тілмен жақпақ.

Адай тұр: — «Шеркеш аға бата бер!» — деп,

Елге де, ерге де сын, қорғап қалмақ.

Алаштың Адай қорғар абыройын.

Фәниде кемдік, зорлық еш көрмегей!

Ортаға алып шықты мыңға балап...

...Әлімде Қарамашақұлы Ораз,

Адайды марапаттап сөйлеп біраз:

«Бұл Адай төрт атадан туысымыз,

Асыл тек он атасы ерлер сабаз.

Қадырқожа — «Байұлымен» туысамын.

Ортақ боп абыройға мақтанайын.

Жаратқан артық қылған бақ-талайын,

Жығады піл балуанды нақ Адайым.

Әмірдің бас балуанын елі керді.

Ортаға бас балуанмен күресуге,

Жас барыс-Адай тездеп, жетіп келді.

Шынжырдан босатылып піл балуаны,

Ортада қаһарланып талтаңдады.

Ер Адай піл балуанды іштен шалып,

«Алла!» — деп, аруақтанып, жамбасқа алды.

«Алшын!» — деп, ер Адайым ұрандады,

Піл балуан жамбасында бұраңдады.

Жасындай жалт еткенде тез иіліп,

Жартастай піл балуаны құлап қалды.

Үш Алшын ұрандасып, мақтанады,

Мерейі үстем болып, шаттанады.

Адайды кезек-кезек құшақтасып,

Сыйлаған, — деп бабалар жадқа алды.

Адайды алқалап тұр кезек қысып.

Нұрланып, гүл жайнаған жердің жүзі.

Үш Алшын олжа бөліп, еткен мақтан.

Әлқисса , тағдырдың жазмышымен әлемге аты әйгілі Алтын Орда билеушілерінің береке-бірлігі кетіп, ұлы мемлекет ыдырап, тозып, Қазан хандығы, Қырым хандығы, Хажытархан хандығы, Өзбек ордасы, Қазақ ордасы тағы да басқа ұсақ хандықтарға бөліне бастаған кез. Алтын Орданың соңғы Қорғаныс Қарулы күштерінің бас сардары Қарақыпшақ Қобыланды батыр ыдыраған елдің етек-жеңін жинап, бөлінгендермен шешілмеген дау түйіліп, етектен алған жаулармен күресіп жатқан.

Елтайұлы ер Адай да «түбі бір Түркі туыс елдердің іргесі сөгілмесін!» — деп, ел бірлігі үшін, Қобыланды батырдың қоластында жауымызды жайпасқан мыңдаған ерлердің бірі еді. Жыр кезегіне Адайдың елге белгілі аңыз болған ерлігімен көзге түсіп, Қобыланды батырдан алтын жебе сый алғанын баяндайын:

Бөктірді Жайық, Жемді ала қанға.

Шақ туған өмір-өлім жанталасқан.

Халқыма қамқор болып Қобыланды,

Сасқанда ел жанынан табылған-ды.

Орақ пен Киікбайы, Бекенбайы,

Батырлық қасиетпен танылған-ды...

Жауына шапты ұрандап: — «Алла, оңда!».

Түстіктен келді жүздік «Алшындаған»,

Дулыға, қалқан, найза алтындаған.

Қол бастап келген екен ер Адайым,

Қолында наркескені жарқылдаған.

Ту ұстап Шеркеш биі ізіндегі,

Бір сапта жүздік болып тізіледі.

Жетіруы — Әлімұлы аталастар,

Байұлы ағалары, інілері.

Әр батыр — жүзге татыр жау қамаса.

Әр сарбаз — жүз жауға тең, шамаласты.

Жүз басы Естемістің — ер Адайым,

Жаратқан артық қылып абыройын.

Бөрідей бөрліктіріп жауға тиді,

Бес қару күн нұрына жарқырайтын.

Қаһары қара жерді айырғандай,

Қас жауын ұрмай-соқпай майырғандай.

Кездескен жау батыры безгек болып,

Еркі мен жігерінен айрылғандай.

Жауының бас сардарын жебеменен,

Садағын кере тартып дәл көздеген.

Оң кезін ойып кетті жебе тиіп,

Ер Адай ат айдады жеделменен.

Кеңсірік ойылып, қан сорғалады.

Бес жүз қол мыңдап жауды атты, шапты.

Жау туын тартып алды, кегі тынбақ.

Қалдырды, өз еркімен, сыйлағандай.

Шеркеш би орта тұста ту ұстаған,

Таз, Ысық балуандарым ту қорғаған.

Ер Беріш, Есентемір, Қызылқұртым,

Байбақтым жауды қуып туралаған.

Тұтқындап, матап кетер сасқандарын.

Етегін басып, ессіз сүрінгені.

Жөн сұрап тұтқын қыздан білді Адай,

Темірдің сұлу қызы-бұл Құралай.

«Олжа», — деп ер Естеміс сардарына,

Байлады олжа қызды, берді Адай.

Құралай сұлу шашы құндыздай нақ,

Екі көз — арбап тартар жұлдыздай-ақ.

Екі бет Алатаудың алмасындай,

Жұмақтан түсе қалған һұр қыздай-ақ.

Көргендер көзін сүзіп ала алмайды,

Бөлініп, топтан шетке қала алмайды.

Ие боп, бәрі алмақ, егес-кеңес,

Пенделік, әділ шешім таба алмайды.

Қыз көңіл тең тапқанша елеңдемек...

Ер Адай таңдар едім бір басыңды!».

Естеміс естіп, деді сарбаздарға:

Қобыланды келер мезгіл жақын қалды.

Бағынған қолбасыға бірлік-белгі,

Бәрі де осылайша ақыл салды.

Шатырлар тігілмекте тездетіле.

Ата тек осындайда бағаланбақ.

Бір топ қыз жылап, шулап, айғай салды.

Сарбаздар жүгірісті, аң-таң бәрі,

Ер Адай жетіп келді қамданғалы,

Құралай қолын созып, сыбырлайды:

«Мен-сендік!» — жандәрменде айтқан зары.

Қабыланның қаһарланып жағын кермек.

Сыпырды тері теріс тұлыбынан...

Көңілде күпті ойды саралады.

«Оқ таңба — алтын жебе тағылсын!» — деп.

Шартас боп ой-санаңды мен жаныған.

Қазақтың кең қонысын қайтарғаны,

Ел үшін туылған ер — байқалғаны.

Еліне тірек болса осылай ер,

Таңдайдан дәмі кетпес бал қаймағы.

Ер Адай — үш Алшынның ақ алмасы,

Жәнібек, Керей хандар замандасы.

«Дай», «Ада» — екі мың жыл бұрын өткен,

Жаңылтар күңгірт ойдың жарамасы.

Адайдан-Құдайберді, Кәрімберді,

Атанған «Құдайке мен Келінберді».

Туылып екеуінен сегіз бала,

Адайым сегіз арыс делінеді.

Қосай мен Тәзікеміз — Құдайкеден,

Бақ қонып, тоғыз арыс Құдай берген.

Киелі би де, ер де, пір де — Қосай,

Ақжолтай Қосай елге ұнай берген.

Өркендеп он төрт арыс шаңырағы.

Әлнияз — «Бұзау» лақап ел біледі,

Шыбынтай-«Балықшы» атпен белгілі еді.

Құнанырыс атанып «Құнанорыс»,

Бәріне лақап атақ телінеді.

Қалмақтар қазақтарға салып ойран,

Қалың жау ортасында қалды Сауран.

Аңызда аты қалған ер Адайым,

Шаһид боп, елі үшін өтті жаудан.

Ер Адай Сауран қамал іргесінде,

Жерленген деген сөздер ел есінде.

Басына құлпы тастан белгі қою,

Болашақ мүмкіндіктің үлесінде.

Ер Адай өткен ерлік даңқыменен,

Жасайды мәңгі бірге халқыменен.

Шотанға алтыншы ата — ер Адайым,

Ер сыйлы — елге еңбек нарқыменен.

Қартайып ол кездері Адай атам,

Сексеннің сеңгіріне нақ таяған.

Құдайке үйленген күн жиырма жаста,

Шешесі ұлды болып хабарлаған.

Ат қойып кенже ұлға беріп еді.

Жақсы іс жас келінге телінеді,

«Жас келін ырысы мол келін!» — деді.

«Құт келді жас келінмен Адайға», — деп,

Атанды Кәрімберді — «Келінберді».

Ел айтқан:... «Құдайкенің қосағы екен,

Адайға жаңа түскен келін»,—деген.

Келін түскен той күні туылған соң,

«Келінберді» аталып кенже өскен...

Келбеті шалдай нұрлы Келінберді,

Туылып дүниеге келді, — дейді.

Құдайке әкесіндей тәрбиелеп,

Отаулап еншісін де берді,-дейді...

Келінберді қосағы — Нұржамалы,

Қарақалпақ Қияттан таңдағаны.

Қиятта Еспенбет би қызы екен,

Көзінен — нұр, тілінен бал тамады...

...Жазғытұрым — жыл басы, көктемеде,

«Сүйінші» жақсы хабар жеткен еді.

Келінберді қосағы ұлды болған,

«Үйінде шілдехана, кел!» — дегені.

Байұлы қатар жатқан түгел келді,

Тойлы ауыл шат көңілді, түрленеді.

Басында алтыбақан ән әуелеп,

Қыз, жігіт көз қамасар түрге енеді.

Ақ орда алты қанат толған мейман,

Бойжеткен шымыр, ширақ қымыз құйған.

Шешендер кезек-кезек сөз алысып,

Ағытар маржан сөзден асыл жиған.

Үй алды, тай қазанда тай қайнайды,

Келіндер кербез басып, нұр жайнайды.

Айтады туыстарға Келінберді:

«Ұзамас, қалмақ келіп емінеді.

Тар жолдан жылқы айдар, жылқы өтсе,

Бес аша-шарбақ жолға керіледі.

Аранға түскен аңдай көрінер де!

Қалмақты қамап атып біз жайғаймыз».

Ойласып болған сәтте шаң көрінді,

Шаңдатып тар шатқалға жау төгілді.

Шатқалдан қалың жылқы өткен сәтте,

Белгімен, аша-шарбақ тез керілді.

Артынан жау қалмақтың Келінберді,

«Алшындап!» — ұрандатып келіп еді.

Келді де: — «Тоқта қалмақ! Жекпе-жек!» — деп,

Бес қару түгел сайлы керіледі.

Шұбары шапшып көкке керіледі,

Ат емес, айдаһар боп көрінеді.

Соғыспақ асқан батыр Келінберді,

Қалмақтан бір дәу көсе бөлінеді.

Қаһарлы қалмақ алып қолға найза,

Өзінше сөйлеп келед, былдырлай ма?

Қос батыр қарсы шапты найза салмақ,

Бес қару шақыр-шұқыр шылдырлауда.

Таянған жау найзасын... қырын қалқан,

Тайдырып атамызды қорғап қалған.

Қалқанның шығыршығы жау найзасын,

Ілдіріп, бұра тартып, морт сындырған.

Бұрылып, Келінберді жаудан тездеп,

Шабынды найза — қылыш қарсы келмек.

Келінберді найзасы кіндіктіктен,

Қалмақтың денесіне кірді дендеп.

Әп-сәтте баса жаншып, таптағаны.

Қалмақтар дәуі құлап, шуылдасты,

Атойлап, қумақ ниет, дуылдасты.

Батырым Келінберді кейін жолға,

Шегініп, шұбарына қамшы басты.

Оң-солдан айқай-сүрен: — «Ат! Ат! Шап! Шап!»

Алдында бес кедергі аша-шарбақ.

Артынан қашар жолға тас домалап,

Қамалды тар шатқалда жүздеп қалмақ.

Ойда жау, қырда қазақ атысады,

Қалмақта берілмеуге қарысады.

Амалсыз төрт жағынан түгел қамау,

Барлық жау бармақ тістеп қалысады.

Түскендей ауға шабақ, ұрынады,

Тар жерде қалмақ тегіс қырылады.

Қазақтан Мырза — шаһид, үш — жарадар,

Бас қосып, мал-жан түгел жиылады.

Мырзаның жаназасын оқып бәрі,

Төбеге жерлеп, жайлап, отырады.

Бір жылқы садақа айтып, Құдай жолы,

Күн батып, сол арада қонып қалды...

...Он үші, жылқы — түгел, айдап келед,

Еліне екі тәулік тынбай жүред.

Осылай Келінберді батыр бастап,

Мал — түгел, орындалды ойда тілек.

Ел сыйлар жол табатын ақылдыны,

Қосылса, қол бастарлық батырлығы.

Қуаныш, қайғыңа да ортақтасар,

Байқалар жан аямас жақындығы.

Туылған,—деген сөзді айтқан бабам.

Сыр бойы туған жері — деген де бар,

Шындық бар шежіреде, болмас жалған.

Мұңалым — сегіз арыс ең кенжесі,

Сондықтан қайырусыз ел еркесі.

Өскен соң бабалардың ерлік жолын,

Жалғаған сарбаздардың ер-серкесі.

Сайма-сай берекелі дәулетіне,

Мұңалдың болған сәнді сәулеті де.

Қос әйел — Мақпалы мен Тоқбикесі,

Үлгілі ана болған әулетіне.

Әлқисса, кез келген оқырман, немесе жыр тыңдаушының көкейінде: — «Келінберді кенже ұлына не үшін Мұңал деп ат қойды екен?» — деген сұрақ туатыны айдан анық. Мен де, ес біліп, шежіреге ықыласым ауғаннан бастап: — «Мұңалдың» мағынасын, солай деп ат қойылу себебін білгім келетін. Әкемнен, тағы басқа көптеген зерделі де тарихымызды білетін кісілерден естіген тиянақты жауабымды айта кетейін. Шығыс Түркістандағы моғол ханы Ұбайдолла өзара астыртын келісім жасасып, қазақ- қырғыз елін шауып, жерін алмақ ниетке бекінген. Ел билеуге икемі жоқ Тайыр ханнан береке-бірлігі қашып қалған қазақ елінің етек-жеңін Тоғым хан жинап болмаған, еліміздің қарулы күшінің кем кезі еді. Қолындағы бар күшін, мүмкіндігінше қорғанысқа дайындаған Тоғым хан қос өкпеден қысқан мөңғол-өзбек қолына төтеп бере алмай, 1537 (бір мың бес жүз отыз жетінші) жылы шілде айының соңғы күндерінің бірінде қиян-кескі соғыста күш кемдігінен қазақ-қырғыз қолы ойсырай жеңілді. Көпшілік сарбаз шаһид болып, азы босып-бытырап кетті.

Қазақ-қырғыздың арманда қалып, апатқа ұшыраған сардарлары мен сарбаздары қасық қанын аямай, «елім - жерім!» — деп, ел үшін құрбан болған оқиға ел есінен кетпестей «Сын-Таш оқиғасы» деп есте қалды. Бұл оқиға қандас қазақ-қырғыз елінің көкейіне өшпестей Ұлы Мұң қалдырған оқиға еді.

Келінберді батыр — «ел мұңын-өз мұңым», — деп Жаратқан Иеден — «Мұңымды ал», —деп тілеген. Арада үш жыл өткенде, 1540 жылы туылған кенже ұлын Мұңал — деп, атаған себебі, осылай деуші еді шежіреші қарттарымыз.

Жырға жол берсек, ер Мұңалдың төрт ұлы-қазір төрт арыс ел. Ал, ең үлкені Алақұнан туралы және Мұңалдың ерлік жолын қысқаша айтып өтсем, жалықпассыз деп ойлаймын.

Мұңалдың тұңғыш ұлы Алақұнан,

Тағдырдың жазуымен шақа сынған.

Ұлы жүз ішінде жүр ұрпақтары,

Өшпеген бабалардың санасынан.

...Әли мен Бәйімбеті, Шоғы, Жаулы,

Төрт арыс өскен елім Мұңал аулы.

Би Мұңал бітірген,— дер талай дауды,

Ер Мұңал қайтарған,— дер талай жауды...

Мақпалдан тұңғыш еді Алақұнан,

Кенжесі Бәйбішенің Әли ұлан.

Күш жетпей, жесір кетті жау қалмаққа.

Адайдан тұтқын болған Алақұнан,

Қалыпты амалсыздан, малшы жақта.

Мал — олжа, қызметке — жесір алған.

Тірлікте сүйенісіп күнелтуге...

...Қарт қалмақ ұлы жүзден алған олжа,

Бір сұлу қыз баланы алды қолға.

Көрікті қыз қояншық болып шықты,

Сөйлемес, туа біткен тілі лал ма?

Ақ көбік ауызынан ақтарады.

Жұртыма ассыз-сусыз кетем тастап!».

Етегін басып, кейде сүрінеді.

«Тамаққа жау болды», — деп қалмақ мұндар,

Бұл қызға оқты көзбен шашар ызғар.

Бір күні оңашада қыз сөйлеспек,

Аң-таң боп, Алақұнан таппас шыдам.

«Қарындас, сөйлесетін тілің бар ма?

Қулықпен айналдың ба сақау-лалға?

Жау шауып, аңдаусызда қолға түстім.

Ар үшін, қояншық боп ұстамалы,

Танытам жауларыма тілсіз пішін.

Киімім, денем лас әдейіден,

Сондықтан құмар көздер шын сейілген.

Қазақтық қаның болса, мені сатпа,

Бар сырым ақтарылды көмейімнен.

Ал, енді, жөніңді айт, өзің кімсің?

Қалайша, қашан, қайдан мұнда жүрсің?

Қазақ — деп, бар сырымды жайып салдым,

Сыр шашпа мен жайында, ішің білсін.

Дегбірсіз Алақұнан: «Қарындасым,

Адаймын, Алақұнан, танысамын.

Үш күн соң Алақұнан хабарлады:

Тың атпен алма-кезек таудан асты.

Сақтанып, бұқпалаумен елге жетті,

Жеткенше өздері де қатты састы.

Ерке қыз, Алақұнан жұптасады,

Түсініп, бірін-бірі құптасады.

Бұл күнде рулы ел Ұлы жүзде,

Осындай аңыз ізі ұштасады.

Жолыққан жолбарысқа аң ізімен...

...Аң аулап Қосай шыққан ауылынан,

Атқосшы Мұңал еді бауырынан.

Қоржында қақпан, тұзақ, арқан,шәугім,

Қапы жоқ, түгел сайлы қаруынан.

Сыр бойы — нулы тоғай, қалың қамыс,

Кей жері күн көрінбес, қалың жыныс.

Қосай мен Мұңал кесіп аңның ізін,

Қақпан мен тұзақ құрып, алды тыныс.

Кекте күн — жерге ынтық, нұрын шашқан,

Жер жүзі гүл жайнаған, кұшақ ашқан.

Тамаша табиғатта серуендеген,

Қосай мен Мұңал кеңілі Сырдай тасқан.

Тынығып отырғанда, ат кісінеп,

Екеуі тез жиналды, «не белгі?» — деп,

Мұңалға Қосай айтты: — «Барлап келші:

Не екен? Жау ма, аң ба? Нақ көрші!» — деп.

Тасадан Мұңал көріп тайсалғаны.

Жүректен, жолбарысқа, садақ керіп.

Оқ тиіп, жолбарысқа жүрегінен,

Алатын айрылды да елігінен.

Қарады жан-жағына айбат шегіп,

«Кім екен? — деп, — айырған несібемнен».

«Аллалап!» — Мұңалым да жанын салды.

Уақыт қас қағымдай сәт кеткені.

Он бесте жеткен мына жеңісіне.

Айтуға ер Мұңалдың ерлігі көп,

Танылған жастайынан белгілі боп.

Шапқанда Баба сұлтан Түркістанды,

Қазаққа алып берген, теңдігі көп.

Босатқан Абдолладан Сайрамын да.

Мың бес жүз тоқсан сегіз, ақпан айы,

Тәуекел Абдоллаға аттанады.

Тоқсан мың сайлы ерлер-сарбаздары,

Жеңісте өрге өрледі бақ-талабы.

Қазаққа әлимсақтан атамекен,

Шахруйа, Ташкент, Ходжент, Сыр бойы екен.

Отырар, Түркістан мен Сауран, Сайрам,

Жиделі-Байсын деген көркем өлкем.

Тәуекел баһадүр хан даналықпен,

Қазаққа атақоныс ала білген.

Он бес жыл жанқиярлық күреспенен,

Қазағым Сырдың бойын жайлап жүрген.

Жауына шапқан батыр салып ұран.

Сыр суға опат болған бар баласы.

Қосайдың қам көңілді зар-наласы,

Есіне түскен сайын әр баласы.

Алланың жазғанына амалы жоқ,

«Шүкірлік, соңын бер!» — дер, бар тобасы.

Қайырлы жеті іні-бауырлары,

Қосайға жасап жағдай, қамын бәрі.

Түрікменнен Оғылмеңлі қосақ қосып,

Жайылды алты — Қосай жапырағы.

Талай жауды табанға баса қалған,

Ер Мұңал Ер Қосайдан бата алған.

Ақ бата алған ошақ соңғылықты,

Аталып «Мұңал-ошақ» есте қалған.

Тоқбике — Мұңал әкеп үш баласын,

Қосайдың алған екен ақ батасын.

Бәйімбет, Шоғы, Жаулы өскен шақам,

Батамен көгерген ел, үлгі аласың.

Беріпті ақ бата — пәк жүрегімен.

Жайылған сол баяғы Сыр бойында,

Сиыспай Әзіреттің кең ойына.

Үш жүзім үш тарапқа көшін тартқан,

Ыңғайлы қоныс іздеп мал жайына.

Тәуекел жарлық берген қазағыма:

«Қоныстан Алтай — Еділ арасына,

Сыр бойы — тар қонысқа тығылмайық,

Көшің!» — деп бұйырған Ел ағасына.

Бұхара, Әму, Жайық саласында.

Орта жүз көшін тартқан арқа жаққа.

Бар қазақ жаз жайлайтын солтүстікте,

Қыстайтын құспен қайтып оңтүстікке.

Қайран жоқ, қайтып келмес қаздай көшу,

Тағдыр-ай! Жазмыш -торға тез түстік пе?!

...Ер Қосай аз Алшынды бастап келген,

Кең қоныс Әзіретті тастап келген.

Сауранды бір айналып, Сырдан өтіп,

Әмудің шығыс жағын қыстау еткен.

Еспенбет би ұрпағы жегжат зият,

Мекені құдалардың қыстақ Қият.

«Мың жылдық құда» деген осы екен ғой,

Аралас Қиятпенен болып тұрад.

Төркіні Оғылмеңлі — Құба тауда,

Қосайға келіп тұрад көңіл аулап.

Лақабын теліп-атап, ілді жайлап.

Хажым хан аз Алшынмен тіресуде.

Қақаған қыс айында Қосай бабам,

Жүз онда, Бестөбеде қаза болған.

Сөз сөйлер Елағасы кеткеннен соң,

Хажым хан, беглербегі қысым салған.

Қазағым жол таба алмай сандалыпты.

Айтысса, жер иесі өзбек елі,

Тату боп, бірге қыстап келген еді.

Қазақта қасиетті хан, би болмай,

Кемдікті аз Алшыным көрген еді.

Сол маңда Кіші жүздің бар баласы.

Күресер Кіші жүзде күш жоқ теңес.

«Күш кем!» — деп, басу-ақыл айтып жатыр.

Көпшілік Аққошқарды мақұлдады,

Батырлар сабыр тауып дамылдады.

Жем, Сағыз, Елек, Қобда — атамекен,

Көшуге билік-шешім қабылдады.

Бас болып Ақпан батыр Кіші жүзге,

Соңында бес жүз сарбаз келеді ізде.

Үстіртке «Жібек жолдан» көтеріліп,

Бет түзеп ала қырлы құла дүзге.

Қыр үсті түрлі-түсті құлпырады,

Кілемдей түрленген шөп, көз тұнады.

Мал төлдеп, төл отығып, аяқтанып,

Көшкен ел сәтіменен жол шығады.

Кең қонысқа келеді.

Жайсыздау қоныс біледі.

Жайсыздығын сонан біл,

Хажым ханның билігі,

Үш түбекке жүреді...

Жемге бетті түзеді.

Үйін тігіп, тізеді.

Көргенін айтып келеді.

Үш Алшын түгел ереді.

Таңсәріде төнеді.

Мұңалым қайсар ер еді.

Бүріп, таптап, езеді.

Жүректері сезеді.

Бөлшек-бөлшек сөгеді.

Шартқа түгел көнеді.

Қаракөгі Мұңалдың,

Қашқан жауды құтқармай,

Қыр асырмай, жетеді.

Алдындағы қалмақты,

Омыраумен опырып,

Қағып, жаншып, езеді.

Артынан жетсе жау қалмақ,

Атының нақ басына,

Тұрмастай етіп тебеді.

Бүгіліп, ырғып, қарғумен,

Мұңалын қорғап жауынан,

Көп екен тиген себебі.

Жайыққа қуды желкелеп.

«Жаратқан қайта берді!» — деп.

Шәһит боп, қаза тапқанын.

Талай ер қалды-ау белгісіз,

Іздедім, әлі таппадым.

Шежіре-алтын қазынам,

Зердеге түйіп жадтадым.

Можайский хаттарын.

Білгенімді ұрпаққа,

Жырлап өтем мүдірмей,

Сарымайдай сақтадым.

Ұнаса жырым халқыма,

Үлесім қосқан салтыма,

Арманымды ақтадым.

Тамылжың табиғаты — жаз жайлауда,

Туылған Жаулы атам Мұғалжарда.

Жиырма-отызында ерлік даңқы,

Жайылған Кіші жүзге, Алшындарға...

Қазақты бастап барған Есім ері.

Ең әділ берген билік төресін, — деп...

...Ташкентті қорғасуда батыр Жаулы,

Алғысын Есімханның қабыл алды.

Себебі, қалың жауда, соғыс кезі,

Оқ қағып, ханды қорғап, жанын салды.

Ауғанның дулығалы басын жарған.

Жаулыны үлгі еткен ұл мен қызға.

Қырқында қол бастаған сардар екен,

«Жау!» — десе, қуанатын қардар екен.

Өзбектен отыз үште сұлу сүйіп,

Жаулының ұл-жұлдызы жанған екен.

...Кіші әйел — өзбек қызы Бибіжаны,

Келгеннен жүкті болып құлпырады.

Бәйбіше күтіп, баптап, Бибіжанды,

Нақ өзі ұл табардай бір тынбады.

Жақсы ғой, бұл жалғанның ештен-кеші.

Алланың берер көп қой қазынасы,

Бәрі де жазмышыңа жазылады.

Жаулының бәйбішесі ұлды болып,

«Жары» деп кенжеге ат тағылады.

Аңыздар — түбі шындық жеткілікті...

...Жаз айы, ел жайлауда — Қобда бойы,

Үш Алшын кең жайлауда малы толы.

Шаңырақ иелері — түгел ерлер,

Жорыққа шыққан тағы қазақ қолы.

Қалмақтар алса қоныс тарылмақшы.

Жантуған, Жанбай жолды қарасатын.

Тосыннан қалмақ қолы кездескені,

Сескенбей екі жақта беттескені.

Айтысып, керілдесіп, қан қыздырып

Соғысқа қару сайлап өштескені.

Байбол мен Тіней жеңді қос кезекте,

Жантуған, Көбес шаһид — жекпе-жекте.

Жас Жаулы бесінші боп алға шықты,

Қалмақты жекпе-жекте өлтірмекке.

Айбатын асқақтатып едірейген.

Екеуі қарсы найза қайымдасты,

Бар күшін бойға жиып, дайындасты.

Ұрандап бір-біріне ұмтылысып,

Екеуі аттарына қамшы басты.

Найзалар қалқандарға тірелісіп,

Ат, адам алға ұмтылған шіренісіп.

Ер Жаулы: «Ер Қосай!» — деп қаһарланды,

Қаһардан алма жүзі күреңітіп.

Ер Жаулы ат артына жауын жықты,

Қалмақтың сан етіне найза тықты.

Алмаспен басын шауып, іліп алып,

Қалмақты жекпе-жекте жеңіп шықты.

«Танымас күш атасын», — деген осы,

Сол жеңер, өрге өрлесе бақыт тасы.

Жаулының қоржынында кете барды,

Өліспей-беріспейтін жаудың басы.

Қалмақтар бұл қорлыққа тұр шыдамай,

Көңілі астаң-кестең, сұр бұлағай.

Тыпыршып, жалпы соғыс жасамақшы,

Басталды қан қасабы — «Үр-р! Үр-р-халай»...

Заманын бір уыс қып қалмақтарға.

Салып жүр шаншу, шабу жағаласты.

Біз үшін мәңгілікке дәулет, бақыт.

Шақырды шілдетойға атырабын.

Тартуда бүтін мүше, жал-жаялай.

Анасы айтқан екен: — «Балам — барым,

Жолыңда жүк қалдырмас болғай нарым!

Анадан жалғыз еді, мал мен басқа,

«Мақұл!» — деп анасының ақ тілегін,

Қол жайып, көп көтерді білектерін.

Ана мен көп тілегі қабыл болып,

Жарылар — сегіз арыс, қалың елім...

...Сол Жары күш иесі болған екен,

Аңыз боп ерлік ісі бізге жеткен.

Он алты жастарында,...малын іздеп,

Ізімен түйелердің сапар шеккен.

Ашылап, құмды кезіп, батыс беттеп,

Шығынып, түйе кеткен елден шеттеп,

Иесіз түйелерді кім суарсын?...

Қуалап бұлақ, қақтың суын ішпек.

Су ішіп, қақ жағалай аунап жатқан.

Қостай мен Еділ, Жары барды қаққа.

Бір жарым тәулік жүріп шөлді жолда.

Бүйірден он бес қалмақ шыға келді,

Сипаты жау да болса, түгел ер-ді.

«Қазақтар — жаның сауға, түйе қалсын!» —

Жары да Мәмбетқұлдан кезек сұрап,

Қалмақпен жекпе-жекке болды шықпақ.

Айдарлы, қысық көзді қалмақ батыр,

Жарыны қолдан келсе жалмап құртпақ.

Адайлар ат, қаруы түгел сайлы,

Сенімді, жібермейді жауға арды.

Жетеуі — жеті жүзге күшін балап,

Он бесін жау қалмақтың қарсы алды.

Жарыға бата берді Мәмбетқұлым:

«Алдыңнан Аллам шашқай жеңіс нұрын.

Ақыл мен айла, қайрат — қатар жұмса,

Жекпе-жек шықпап едің бұдан бұрын.

Биссмиллә, жар бола гөр, жалғыз Алла,

Жолын аш, аққа жақ боп, баста оңға.

Жары да шықты алға басып жылдам.

Бес қару ерге лайық жарқ-жұрқ етіп,

Сары ат — текті тұлпар ойнап тұрған.

Сауыты түгел сөгіліп.

Өзінше аруақ шақырды,

Арыстандай ақырды:

«Хара Шұна мен болам,

Айт қазағым атыңды!

Жүзің науша, жас бала,

Жолымда тұрма, қаш бала!!.

Бір ұрғаннан қалмассың,

Қайратыңа мас бала!».

Сонда Жары сөйледі:

«Мен де Алла пендесі,

Мені қайрап шығарған,

Қалмақта кеткен Ел Кегі!..

Сенерім Ұлы бір Құдай,

Жеңісін бергей, оңдағай!

Сындырып менің белімді.

Білесің мені — қазақпын,

Елеуден алты Алашпын.

Несібеме қол салып,

Қалмағым жөнсіз таластың.

Бекарыс, Мөңке, Алшыннан,

Әлемге аян Алаумын,

Құдияр, Қадырқожамын.

Қадырқожам бай болып,

Он екі туыс шөбере,

«Байұлы» содан лақабым.

Рулы ел боламын.

Байқожа, Елтай, Адайдан,

Келінберді, Мұңалмын.

Жеті атам — түгел ер,

Жаулы ұлы Жарымын.

Жоқтаушысы қазақтың,

Қорғаушысы арының.

Жаһаннамға жөнелтер,

Ажалыңды танығын!..

Жау да болсаң үлкенсің,

Кезегіңді ал, кәпірім!.

Алла жазбай, ажал жоқ,

Жеңіске жету — бақытым.

«Үмітсіз шайтан»—деген ел,

Үмітпен күтем ақырын».

Кіріске жебе салады.

Ат үстінде керіліп,

Садағын тартып қалады.

Мөңіреген жебесі,

Құлақ пердені жарады.

Жеті қабат сауыттың,

Алтауын бұзып өтеді.

Бұзып-жарып өтердей,

Жетіншіге жетеді.

Тоқылған қолдан кебенек,

Оны да ішке кереді.

Алла жар боп Жарыға,

Аруақтар жебеді.

Қыран құс болып аруағы,

Пірім Қосай демеді.

Қанатыменен қағыпты,

Қалмақ атқан жебені.

Қалмақ басын шайқады,

Болмай басқа айтары:

«Кезегіңді ал!»—деді,

Азайғандай бар демі.

Хара Шұна қасқайды,

Қабағы бұлтты, ашпайды.

Қабыршақты шар болат,

Сауыты бар саспайды.

Мылтық оғы болмаса,

Садақ оғы батпайды.

Серіппелі сары жай,

Жары садақ қолға алды.

Қорамсақта ажал оқ,

Жебені таңдап қол салды.

Кісесінде у сауыт,

Жебені малып, қамданды.

Жаудың солы — жүректік,

Әлсіз жерін аңғарды.

Тізілгендей жапырақ,

Қабат-қабат қабыршақ.

Сөгілген жерден оқ өтер,

Болса да сауыт хас болат.

Жіберді жебе шүйіліп.

Теңселді қалмақ түшкіріп.

Шұнаның демі біткенін.

Хара Шұна «аһылап!»,

Айтқандай сөзді сандырақ.

Жебені алмақ суырып,

Қолдары тартар қалтырап.

Кейін шықпай, морт сынды,

Қорқырап Шұна шоршыды.

Басы айналып құлады,

Аунақшып, салды қорсылды.

Жары алды наркескен,

Шұнаның мойнын дәл кескен.

Басын салды қоржынға,

Жауы шулап гулескен.

Жау қалмақ өзді-өзі кеңеседі,

Жалпылай соғысуды оң деседі.

Өздерін екі есе көпке санап,

Жеңісті өздерінде, — деп шешеді.

Қазақтар соны сезіп, қарап қалмай,

Түйенің сыртын жинап, қамашалай.

Тағадай жинақтады түйелерді,

Шөктіріп, арқан қоршай, оңашалай.

Мыңдаған түйе таға — қамал, қорған,

Жетеуі садақ керген, жебе-қолда.

Қалмақтар жақындаудан бір-бір атып,

Жетеуін жаудың жығып, малды қанға.

Ажал-оқ құйылдырды қалмақтарға.

Қалмақтың ат-көлігі, қару, затын,

Қазақтар олжа етіп алып жатыр.

Қолбасшы Мәмбетқұл да: — «ер Жары!» -деп

Інінің арқасынан қағып жатыр.

Астында текті тұлпар аты сары,

Танылды он алтыда батыр Жары.

Ауылға аман-есен, мал-жан түгел,

Жеткенде ел шашумен қабылдады.

Ерлерім ол заманда: — «Малым!» — деген,

«Мал барда сақталады жаным!» — деген.

«Мал мен жан, Дін, Ел, Жерді сақтай алсақ,

Сақталар таза ұлтым, арым!» — деген.

«Діл, Діні таза ұлтым — арым!» — деген,

Арын сақтап, қорғаудың қамын жеген.

«Мал мен жаным, арымды сақтау үшін,

Қорғап өтем қасықтай қанымменен!».

Жары да болған екен қос жұбайлы,

Екі әйел бір рудан сөз сыңайлы...

...Ер Жары бәйбішемен сырласқан соң,

Үйленбек балдызына бір ыңғайлы.

Бәйбіше Ажар — қызы бай Айдардың,

Жасында арулығы байқалған тым.

Ақкете Аққошқардың немересі,

Аққуы жүзген келін шайқалтатын.

Үш бала туғаннан соң саулық кеміп,

Жазмыш па? Кем-кем оны ауру жеңіп.

Жарының мерейі үшін аталастан,

Бір сіңлі қосақ қылмақ алып беріп.

Ақкете Әлмәмбеттің Алма қызы,

Сұлу жан, мінезге бай, алма жүзді.

Апасы Ажар айтқан өтінішін,

Қабылдап жауабын да айтқан кезі.

Өткізді бәрі — жүз бас малын айдап.

Айдар бай туған аға Әлмәмбетке,

Елінің қадірлісі, сыйлы көпке.

Ол барда жау жоламас Ақкетеге,

Жетім мен жесір кетпес шығып шетке.

Жаз жайлап, жайлы мекен Сағыз, Жемді,

Хабарлап той сәт күнін қалың елге.

Салтымен қазағымның Жары аулы,

Алманың бетін ашып, тойын берген.

Сол жылы Ажардың да аяғы ауыр,

Әкелді дүниеге кенже бауыр.

Мың алты жүз тоқсан сегіз жыл шамасы,

Ушығып қазақ-қалмақ екі арасы.

Әз Тәуке заманында қалмақ қозып,

Бұзылған қалмақ елі шекарасы.

Қазақты тонап, алған елдің шырқын.

Аралас Қазығұртта қалың Арғын,

Отырған араласып Адай-Алшын.

Қыстауда отырған шақ, таң алдында,

Тосыннан қалмақ талап, салды шапқын.

Қыстауды аңсыз жатқан біліп-барлап,

Бас салған мал мен жанға әккі қалмақ.

Құйындай төрт қыстауды жайпап өтіп,

Зым-зия жау жоғалды елді жаулап.

Он мыңдай жылқы кетті өрістегі,

Қазақтың бақ-талабы келіспеді.

Жау қалмақ он мың бас мал, үш жүз жесір,

Еліне айдап, мәз боп, жетіскен-ді.

Жоқтаумен айтып шерлі назаларын.

«Жау шапты!» — бір-біріне ел жеткізді,

Қосылып қайғымызға жел жеткізді.

Қайысып қабырғасы уайымнан,

Көз жасын қалың елдің селдеткізді.

Түп-түгел жау шапқаны хабарланған.

Ер Қошқар жасақ жинап Арғындардан,

Ер Жанақ жасақ жинап Алшындардан.

Кездесіп уәделі жол үстінде,

Мал, жесір қайтарудың қамын қылған.

Шақшақтың ер Қошқары ердің-ері,

Ерлікпен бар қазаққа белгілі еді.

Жоспарлап мал, жесірді құтқаруды,

Кеңесіп, көппен шешіп, белгіледі.

Бекітіп сардарлыққа Қошқар ерді,

Көңілге сенім-жеңіс дәнін екті.

Келісіп кек қайтару амалдарын,

Уайым, қайғы дертін жеңілдетті.

Шолғыншы хабар берді: — «Жау жақын!» — деп

«Шатқалда, қалтарыстау жау жатыр!» — деп.

Қазақтар сақтықпенен қимылдауда,

«Қалмақтар секем алып қалмасын!» — деп.

Жанақ пен Назар келді елу ермен,

Қалмақтар жинақталды көзі көрген.

Келіскен Қошқарменен жөн бойынша,

Жекпе-жек майдандасу кезі келген.

Адайдың туын ұстап Есекмерген,

Жанақ пен Назарға ақ бата берген.

Бәйімбет немересі ер Жанағым,

Жекпе-жек соғысуға алға өрлеген.

Жанақтың қарсы келді оң жағынан.

Қалмақ ер қара найза қолға алды,

Былдырлап өз тілінде ұран салды.

Ер Жанақ: — «Ер Қосайлап!» — найза қолда,

Қос батыр бір-біріне қарсы салды.

Ер Жанақ найзаменен шүйілгенде,

Қалмақ та қырғидай боп түйілгенде.

Ер Жанақ тар қолтықтан найза салды,

Жау ері: — «аһылады!» — күйінгеннен.

Асырды ер Жанағым айласын да.

Қалмақ та аттан ауды ырғалақтап.

Қылышпен Жанақ жаудың басын алды,

Бөктерген қоржынына басты салды.

Ер Назар: — «Жекпе-жек!» — деп, — «ЕрҚосайлап!»

Ортаға қаһарланып жетіп барды.

Қалмаққа қаймықпастан қарсы салған.

Екі ер қылышпенен қидаласты,

Қос қылыш шақыр-шұқыр, ұшқын шашты.

Аттары арыстандай қарғып көкке,

Тебісті, саздай илеп қара тасты.

Қалмақтың қолын шапты білезіктен,

Назардың мысы басты үстемдіктен.

Қылышпен басын шауып, іліп алды,

Аруағы жаудан асып түскендіктен.

Аз қазақ көтермелеп ер Жанағын,

Қолпаштап, құттықтауда ер Назарын.

Қалмақтың жалпы соғыс ойын сезіп,

Кез келді тас-түйін боп қамданатын.

Көптікпен ойлары бар шошытатын.

«Атойлап» қалмақ шапты қан майданға,

Қазақтар қашатындай сыңайларда.

Соғысып, жәйіменен шегінуде,

Жоспарлы мұның бәрі амал-айла.

Туды ұстап шегінуде Есекмерген,

Жау жағын қорғап келед Мете мерген.

Жиырма мерген сарбаз оң жақ шеттен,

Метенің сақтықпенен соңына ерген.

Аңсыздық, мал-жесірден бөлінуде.

Ер Мете жұмылдырып жиырма мерген,

Қалмақтың сырт ажалы болып төнген.

Білтелі мылтықпенен көздеп атып,

Жауының сыбағасын сайлап берген.

Сирақты білтелімен оқ боратып,

Жауларын жамсатуда оқ кеп атып.

Сардарын, батырларын сайлап атып,

Аңсызда қалмақтарды арттан атып...

Жауларын қара қойдай нақ иірген.

«Алаштап» ұрандатып түгел қазақ,

Жауына бірлікпенен ойран салад.

Кескілеп, шаншып-шауып, атып-жығып,

Елінің, жесірінің кегін алад.

Ер Қошқар жауға шапқан арыстандай,

Ер Назар түре тиген, қалыс қалмай.

Ер Жанақ, ер Метелер жебе, оғын,

Бұршақтай жаудыруда қағыс қалмай.

Бөкенбай, Отарбайлар — Алшындарда.

Қазаққа атамұра жерлерімді.

Еміл мен Мойнақ, Шуақ, Балтаймерген.

Бас иіп: «кешір!» — дейді Сізге ақын...

Аруағын астам қылып, жар боп Алла!..

Қалмақтар үздік-создық бытырадай,

Шашылып, берекесіз, қожырады-ай.

Қазақтар төрт жағынан бөріктірді,

Жау қалмақ тозғындады қосыла алмай.

Қалмақтар қан майданда — мол шығынды,

Бұқпалап, қашты, безді, ту жығылды.

Қошқар мен Жанақ, Назар қалмақ туын,

Тартқылап, ту-талапай қолды қылды.

Құтқарып тұтқындағы мал мен жанды,

Қалмақтан кек қайтарып, арын алды.

Жауларын ел асырып, қуып шетке,

Арғын мен Алшын түгел дамылдады.

Қуанып, құттықтасып, құшақтасқан,

Құт мекен Қазығұртта тұрақтасқан.

Үш жүзім басын қосып, жеңіс тойлап,

Жетерлік меймандарға қазан асқан.

Ер Назар — ерлікпенен танылған жер,

Бірлікпен — жау қалмақтан арылған жер.

Жай кезде көрместей боп есіргенмен,

Жау шапса, жұмылатын ашынған ел.

Ер Жары Айдар байға күйеу еді,

«Ақкете» қайың жұрты сүйенгені.

Құбажан Болпыш байдан туылғанда,

Назарға атастырып,иемденді.

Ер Жары Болпыш баймен құда екен,

Тұз-дәмін жарастырған Құдай екен.

Екеуі бесік құда бір-біріне,

Дос болып құрмет-сыйы ұнай берген.

Шүкіршілік етті тағдыр жазғанына.

Жан-сезім алай-түлей сұр құйындай.

Оңаша шерін төгіп жылап алад.

Кезекпен демеу сөзді тыңдасады.

Сол түні Құба ғажап түс көреді,

Түсінде өңдегідей іс көреді.

Әкесі Болпыш мырза Құбажанға:

«Не айтсам, екі етпе! Істе!» — деді.

Таңертең рұқсатын бересің де.

Үйленсе, жыл айналып ұл болады,

Ордаңа бала-шырын нұр толады,

Кеңесіп, келісіммен ұлды алсаң.

Көтерер көңіліңді гүл болады.

Сыйласып, өмір өткіз күлімдесіп.

Бақытың — тату тірлік, тәттілікте,

Татулық жеткізеді сәттілікке.

«Кең болсаң, кем болмайсың», — деген халық,

Өзіңді көтер көкке, мәрттілікке»...

Үміттің нұры толып жанарына.

Назардың күткені де осы еді,

Құбаның ойы көңіл өсіреді.

Көп күткен қиын-түйін сәтіменен,

Бірлікпен түсінісіп шешіледі.

Немере көре алмай Назарынан,

Алманың күлкі кетті ажарынан.

Бақсы мен балгер айтар: — «Түбі оңды!», —

Жар болғай, Алла, бала-базарынан.

Айналды әділетті төрешіге.

Айтады Алма ене келініне:

«Орнағай түсің берік сеніміңе!

Қыз таңдап, айттырамын Назарыма,

Түсінер қосақ болғай өміріне»...

Келіссе, үкі тақпақ Мақпалжанға.

Ер Жары өмір жайлы толғанады,

Кеңесіп, ағайынға ой салады.

Беріште Айтболаттың Мақпалжанын,

Назарға үйлендіру бар талабы.

Келісер үлкен іс бар алар шешіп»...

...Лақабы «Бай» атанған Қадырқожам,

Сауранда жерленген,—дер жеткен хабар.

Байұлы ұрпақтары жиналалық,

Ақ боз ат Құдайжолы арнап шалам.

Асқан жер есептесіп, қыз алыссақ»...

...Жаналы ұсынысы мақұлданды,

Жетіру, Әлімұлы ақыл салды.

Белгілеп бір бейсенбі-жұма күнді,

Сауранға Кіші жүзім жақындады.

Сауранға мейман келіп тізілуде.

Күз басы, дала сары, жасыл түсті,

Сыр суы буырқанған, ағып күшті.

Бұхар жақ, Сауран жаққа салмен өтіп,

Меймандар мезгілінде келіп түсті.

Келеді ақ ордаға араласып.

Кіші жүз көп жиналды қалың елім.

Құлымби, Қожамжар мен «Жүйрік», Назар.

Құрметтеп жолыменен күтілуде,

Ақ орда іргелері түрілуде.

Сол жылғы жинақталған дау-өкпесін,

Шештіріп, әділетке жүгінуде.

Шешілген түрлі істер ел есінде.

Әуелі мал, жан-жетім, жесір дауы,

Құн, айып, жөнсіз істің кесір бәрі.

Тобықтай, тоқсан сөзден түйін шешіп,

Қазақтың шешілісіп арылғаны...

...Жаналы кезегімен сөзін алып,

Ұйыды айтқан сөзін тамам халық:

«Дәстүрі Қазақ атам, жеті атадан,

Асқанда, құда болар араласып.

Сол салтты біз жүреміз жалғастырып,

Алғанбыз елімізге заңдастырып.

Қазаққа қатаң сақтау — ұлы міндет,

Туыстық, бұзылмайды қандастылық.

Үш жүзім рұхсат бер Байұлына,

Ақ боз ат арнап шалам құдайыма.

Жеті ата толған жерден қос Байұлы,

Ала жіп кесіседі шынайыдан».

Сол күнгі төбе биім — Төле биім,

Сөйледі, құлақ қойды ұлы жиын:

«Әйтекем бізге берген аманаттап,

Сақтаймыз Қазақтықты — салт пен ырым.