шығарылып отыр

20 томды

М. ƏУЕЗОВ АТЫНДАҒЫ ƏДЕБИЕТ ЖƏНЕ ӨНЕР ИНСТИТУТЫ

5-òîì

Алматы 2007

Мұқанов М.

ББК 84(0)4 ІSBN 9965–806–42–Х (5-т.) ІSBN 9965–806–42–1 © Егеубаев А.Қ., 2007 © Əдебиет жəне өнер институты, 2007 © «Таймас» ЖШС, көркемдеу, 2007 Барлық құқықтары қорғалған Басылымның мүліктік құқықтары «Таймас» баспа үйіне тиесілі ББК 84(0)4 Ə22 Əдеби жəдігерлер. Жиырма томдық. 5-т.: Жүсіп Баласағұн. Құтты білік /Көне түркі тілінен аударып, алғы сөзі мен түсініктерін жазған А.Қ.Егеубаев. — Алматы: «Таймас» баспа үйі, 2007. — 536 бет. — (Əдеби жəдігерлер) ІSBN 9965–806–42–Х Ə22 Қазақстан Республикасы Мəдениет жəне ақпарат министрлігінің бағдарламасы бойынша шығарылып отыр Томды басуға М.О.Əуезов атындағы Əдебиет жəне өнер институтының Ғылыми кеңесі ұсынған Орта ғасырдағы көрнекті түркі ақыны, ойшылы Жүсіп Баласағұнның (1017—1075) «Құтты білік» («Құтадғу біліг») дастаны — əлем əдебиетінің асыл мұраларының бірінен саналатын өлеңмен жазылған трактат. Түркі халықтарына ортақ классикалық көне дəуір туындысында халқымыздың рухани жан дүниесі мен өмір салты терең ашып көрсетілген. Дастанда сондай-ақ жалпы адам баласын ғасырлар бойы толғандырып келген ізгі мұраттар, оқу, білім, тіл өнері, ел басқару, құқықтық, этикалық жəне т.б. имандылық мəселелері қамтылған Ə 4702800000–13 00(05)–07 РЕДАКЦИЯЛЫҚ БАС АЛҚАДАН М.О.Əуезов атындағы Əдебиет жəне өнер институты Мемлекеттік «Мəдени мұра» бағдарламасы шеңберінде жарияланатын «Əдеби жəдігерлер» атты жиырма томдық басылымды дайындап, жариялау жұмысын жалғастыруда. Аталған басылымның басты мақсаты — халықтың ежелгі заманнан бергі жазба мұралары мен əдеби жəдігерлерін сол күйінде өзіне қайтару, түркі халықтарына ортақ ежелгі жəне орта ғасыр əдеби ескерткіштері мен ХV—ХІХ ғасырлардағы ақындар шығармаларын неғұрлым толық жарыққа шығару. Оқырманға ұсынылып отырған «Əдеби жəдігерлер» сериясының бесінші томы орта ғасырда өмір сүрген аса көрнекті түркі ақыны, ойшылы Жүсіп Хас Қажыб Баласағұнның «Құтты білік» дастанына арналып отыр. Қазақ жерінде орналасқан ежелгі Баласағұн қаласында өмірге келген Жүсіп есейе келе Фараб (Отырар), Қашқар, Бұхара қалаларынан білім алған өз заманының алдыңғы қатарлы зиялы адамдарының бірі. Өзінің атақты «Құтты білік» философиялық дастанын Қарахан əулетінен шыққан Табғаш Қара Боғраханға арнап жазған. Бұл еңбегі үшін Жүсіпке Хас Қажыб атағы беріледі. «Құтты білік» («Құтадғу біліг») — əлем өркениеті тарихынан мəңгілік орын алған түркі тектес халықтардың тұңғыш классикалық шығармасы. Түркі тіліндегі энциклопедиялық туынды болып саналатын дастанды орта ғасырларда ирандықтар — «Туран шаһнамасы», туған жұрты — түркілер — «Хандардың əдеп-қағидалары», машындықтар — «Мемлекеттің дəстүрі», бүкіл шығыс əлемі «Өмір зейнеті», «Падишаларға насихат» деп таныған, түркі зиялылары «Құтты білік» деп атап, бұл кітапты ұлылықтың негізі деп білген. Жүсіп Баласағұнның атақты дастанында адамгершілік, философиялық тəмсілдер, парасат пен ақыл-ой сұлулығы, жар таңдау, бала тəрбиесі, елдік құру, мемлекет түзу, ел басқару, тəлім-тəрбие мен білім-ғылым сияқты өмірлік, əлеуметтік мəні зор көкейкесті мəселелер жырланған. Поэманы көрнекті түркітанушы ғалым В.В.Радлов 1891—1900 жылдары алғаш рет түркі тілінен неміс тіліне түпнұсқасынан аударып, бүкіл əлемге танытты. 1971 жылы Н.Гребнев «Бақытты болу ғылымы» деген атпен дас танның орыс тіліндегі еркін аудармасын жасады. 1983 жылы С.Н.Иванов «Благодатное знание» деген атпен алғаш рет орыс тіліне аударды. 1986 жылы белгілі ақын, əдебиеттанушы ғалым, филология ғылымдарының докторы, профессор Асқар Құрмашұлы Егеубаев (1950—2006) дастанды алғаш рет қазақ тіліне аударып, оқырман назарына ұсынды. Ғалымның бұл аудармасы 1989 жылы Пекин қаласындағы «Ұлттар» баспасында араб əрпімен екінші қайтара басылды. Томға енгізіліп отырған дастан мəтіні А.Қ.Егеубаев аударған соңғы басылым — «Жүсіп Баласағұн. Құтты білік» (Алматы, Өлке, 2006) кітабы бойынша дайындалды. «Əдеби жəдігерлер» сериясының талаптарына сəйкес том А.Қ.Егеубаев жазған ғылыми түсініктермен толықтырылды. Онда жер-су, жұлдыз атаулары, мифологиялық жəне ұғынықсыз сөздер, мəтіндерде кездесетін тарихи тұлғалар мен діни есімдерге түсініктер, орыс, ағылшын тілдерінде жазылған резюме, пайдаланылған əдебиеттер тізімі берілді. Сондай-ақ том А.Қ.Егеубаевтың «Құтты білік» дастаны туралы жазылған «Түркі əлемінің ұлы мұрасы» атты кіріспе мақаласымен ашылды. «Құтты білік» дастанының А.Қ.Егеубаев аударып дайындаған басылымы еш өзгеріссіз күйінде беріліп отыр.

Жүсіп Баласағұн «Құтадғу біліг» (ХІ ғ.)

Ежелгі Түркістанның батысы мен шығысында бірдей ІХ ғасырдан бастапақ ықпалды іргелі елдік құрған Қарахандар əулетінің билігі дəуірлеп тұрған заманнан (841—1212 жж.) бізге жеткен Жүсіп Хас Қажыбтың «Құтты білік», Махмұт Қашқаридың «Түркі тілінің сөздігі», Ахмет Иүгнекидің «Ақиқат сыйы» туындылары мен Құранның түсіндірмесі адамзат өркениетінің өлмес қазыналарының баға жетпес асыл мұралары болып отыр. Осындай кең толғамды, парасатты пайымдаулары мол ғылыми ойдың, ақындық өнердің үздік дара туындыларының дүниеге келуіне белгілі бір өркениетті ахуалдың құнарлы топырағы, тарихи-əлеуметтік орта тынысы мен қоғамдық-саяси жағдайлардың заңдылықтары, алғышарттары болғаны күмəнсіз. Бұл классика лық шығармалар сол кездің өзінде белгілі дəрежеде əдеби-мəдени дəстүрдің, көркемдік-эстетикалық танымның қалыптасқан мектебінің болғандығын меңзейді. Мұндай үрдісті, өркенді шығармалардың дүниеге келуі, жазылуы — тұтас бір шығармашылық кезеңнің, өрісті дəстүрдің мəуесі. Сол кезеңнің өзінде-ақ түрлі ірілі-ұсақты, мəнді-мəнсіз сан алуан шығарма, жазбалардың болғандығын бүгінге дейін сақталып келген түрлі тізбелерден («Библиографиялық көрсеткіштер») жақсы аңғаруға болады. Бір қызығы, Орта Азия мен Қазақстан жерінде жазылған шығармалар, кітаптар жөніндегі көне сипаттамаларда, библиографиялық тізбелерде осы екі ірі еңбектің аты да аталмайды. Əлдебір елеусіз, орта қолдау авторлар жөнінде нақты деректер жиі кездеседі. Мəселен, Əбу Сейіт Сəмəдидің (1113 ж.ө.) белгілі «Китəб əлəнсəб» атты еңбегінде сол дəуірдегі белгісіз, ұсақ авторлар жөнінде жүздеген бет мағлұматтар жазылғанда, Жүсіп Баласағұн мен Махмұт Қашқаридың əлемге аян еңбектері хақында еш дерек түспеген. Аталып, түстеліп, хатталып ен тағылған шығармаларға қарағанда «Құтты білік» пен «Түркі тілі сөздігінің» бізге тұтастай сақталып жеткені де ерекше жағдай. Түрік мəдениетінің ұлы да ұлағатты əдеби ескерткіші «Құтадғу біліг» дастанын жазған Жүсіп Баласағұнның өмірі мен қызметі, мақсаты, жас шамасы хақындағы там-тұмдаған деректерді негізінен шығарманың өз тексінен ғана табамыз. Дастанның ел өміріндегі маңызы, сипаты мен қасиеті, мұрат-мақсаты мен тілі жайлы мағлұматтар да тексте кездесетін (кіріспе, қорытынды тарауларынан) автордың өз пайымдауларынан жақсы аңғарылады. Жүсіп Хас Қажыб Х ғасырдың соңы мен ХІ ғасырдың алғашқы жылдарында қазіргі қазақ елінің жер ауқымына енетін ежелгі Баласағұн шаһарында туып өскен, атаулы этикалық-философиялық даналық мұрасын жазып қалдырған ғұлама ғалым, ойшыл ақын. Жүсіп Хас Қажыб 1010—1015 жылдар шамасында Шудың бойында, Талас даласында Баласағұн шаһарында дүниеге келген. Баласағұн мен Қашқар сол кезеңдегі Қарахан мемлекетінің бас қалалары ретінде елдің батысы мен шығысындағы ірі орталықтар, қос астана екендігі тарихтан белгілі жайлар. Ғұлама ойшылдың туған жылы, өмір сүрген дəуірінің хронологиясы туралы пікір, болжамдар əр түрлі. Зерттеушілер оны негізінен шығарма деректеріне, текстегі мағына, меңзеулерге сүйене отырып есептеп шығарған. Түркияның атақты ғалымы Рəшит Рахмати Арат ақын атақты дастанын аяқтағанда шамамен 54 жаста болған, демек, 1015—1016 жылдары туған деген болжам айтады. Ал сол елдің екінші бір əйгілі зерттеушісі А. Ділашар Жүсіп Хас Қажыб дастанды жазуды елу жасында бастаған, сонда 1018 жылы туған болып шығады деп жазады. А. Ділашар ойшыл ақын 1068 жылы Қашқарға аттанды, шығармасын сонда жазды деген де болжам білдіреді. Дастанның кіріспесінде: «Қашқарда жазып бітірдім», — деген дерек түсірілген (24,25,59-бəйіттер). Соған сүйенсе керек. Дегенмен, Баласағұнда бастап Қашқарда аяқтаған деген Р.Р. Арат пікіріне ден қойған жөн деп ойлаймыз. Бұған мынадай мысалдарды да келтіре кеткеннің артықшылығы жоқ. Жүсіп Баласағұнның өзі «Иыл алтмыш екі ерді төрт иүз білə, бітіиу түкəттім бұ сөз үлгүлə» (6495-бəйіт)*, «Түкəл он сəкіз айда айдым бұ сөз, Өдүрдүм адырдым сөз əудіп терə» (6624)**. «Бұл сөзді үлгілеп 462 жылы жазып бітірдім», «Он сегіз айда айттым бұл сөзді, сөздерді теріп түзіп сараладым, таңдадым», — деп жазады. Тексте айтылғандықтан болар, зерттеушілердің дастанның жазылған жылына қатысты пікірлері негізінен бір жерден шыққан. Тек Құрбанғали Халид қана «Тауарих хамса» кітабында (Қазан, 1910 ж.) Баласағұнның «Иыл алтмыш екі ерді төрт иүз білə» дегені ескі жыл санау бойынша төрт жүзінші жылдың алпыс екінші жылы еді деген мағынада, яғни хыжра бойынша 362 жыл болып шығады деп түсіндіреді де, Уамбери (Г.Вамбери), тағы басқа Еуропа зерттеушілерімен бұл мəселеде келіспейтінін жазады. Құрбанғали Халид өз пікірін кітабының «Алты шаһар хабарлары» тарауында: Һарун өлген соң Садық таққа отырып, айналасының бəрін ислам дініне енгізді (350—400 хыжра) деп дəйектей отырып, Садықтың уəзірі Жүсіп Қыдырхан — лақабы имам Патшах — «Құтадғу біліг» кітабын жазып, Садық Бұғраханға тарту еткен. Жүсіп Қыдырхан хан болмаған, атына «хан» сөзінің тіркелетіні өз аты солай болу керек. Себебі Бұғраханнан ұл болмай, Нұрғалия хан атты жалғыз қызы қалып, содан Алып Арыстан хан туады деп, Алып Арыстан хан таққа отырғанға дейінгі бірқатар жайларды айқындап кетеді. Садықтың атын (915—955 жж.) С.Г.Кляшторный да тілге тиек етеді. Ал А.Н.Кононов өз кезегінде В.В.Бартольдқа сүйеніп, ол кезеңдегі Қарахандар билеушісінің аты-жөнін: «Тауғаш-Бұғра-Қарахан Əбу Əли Хасан, Арслан Қарахан Сүлеймен ұлы» деп білдіреді. С.Г. Кляшторный: «Дастан сыйға тартылған елбасының аты арабша Əбу Əли əл-Хасан, лақабы Нəсір əлхақ-уад-дин Мəлік əл-машрық еді де, түркіше лауазым-мəртебесі Тауғаш Бұғра Қарахан болатын», — деп түйеді. Дастанның жазылуының тарихи себептерін, əрі түркі жұртына мұсылмандық ұшқындары келе бастаған кезеңдегі туған шығарма екендігін ескерсек, Құрбанғали Халид айтқандары жобаға үйлеседі. Əйтсе де осы күнге дейінгі зерттеулердің бəрінде де В.В.Бартольд болжамы *Жүсіп Һас Һажиб. Құтадғу билиг. Пекин: Ұлттар, 1984. 1328-бет. ** Бұл да сонда. (Дастанның əр бəйітінің рет саны болғандықтан, бұдан былай беттерін көрсетпедік.)

негізге алынып жүр. Біз де жылдар бойы дүние жүзі түріктанушыларының танымында қалыптасқан тұжырымға тоқтағанды жөн көрдік. Сөйтіп, Шу бойынан шыққан Жүсіп осынау қалың елдің моральдық-этикалық бағдарламасы іспеттес еңбегін 54 жасында жазып, сол «Құтты білік» атты даналық дастаны ғұлама атын күллі Туран еліне, Шығыс əлеміне танытты. Батыс пен Шығысты тең шарлап кеткен бұл əдеби жəдігер он ғасырдай мерзім өткенде өз атамекеніне оралғандай болды, 1986 жылы қазақ жерінде өз ана тілімізде алғаш рет жарық көрді*. Сол Х—ХІІ ғасырлардың өзінде-ақ Орта Азия, Қазақ елі аумағын мекендеген халықтардың мəдени даму биіктерінің бірі болған философиялық поэманың даналық ойлары күні бүгінге дейін аса құнды, өміршең. «Құтты білік» — ежелгі түркі тіліндегі классикалық поэзияның тұңғыш шығармасы. Философиялық толғамдарымен де, көркемдік нақыстарымен де, поэтикалық ойлау ерекшелігімен де шеберліктің үздік үлгісіндей бұл ауқымды дастан сол дəуірдегі өнер өрісін, көркемдік таным биігін қапысыз аңғартады. Дастанға белгілі түріктанушы, академик А.Н.Кононов: «При всей своей моралистической направленности «Кутадгу билиг» не является и не может считаться, как иногда на этом настаивают, книгой сухих этико-дидактических наставлений и нравоучений. Это — философское произведение, в котором анализируется смысл и значение человеческой жизни и определяются обязанности и нормы поведения человека в обществе; при этом Юсуф не страшиться критиковать общество, в котором он сам живет»,** — деп сипаттама берсе, туындыны орыс тіліне толық, еркін аударып шыққан С.Н.Иванов: «Благодатное знание» — выдающееся произведение тюркоязычной литературы (ХІ в.)»*** деп бағалайды. Дастанның авторы əлеуметтік-эстетикалық, адамгершілікимандылық мұрат тарды халықтың санасына жақын қарапайым да қанатты тілмен, сол кездегі ғылыми танымның жоғары деңгейінде аса ұғынықты, ұтымды жеткізеді. Бүгінгі халық əдебиетіндегі, халықтың тұрмыс-дəстүріндегі моральдық-психологиялық, эстетикалық ерекшеліктердің, заңдылықтардың сол ХІ ғасыр шығармасындағы сүттей ұйыған негізін, тұғырын көргенде, түптеп келгенде, шынайы творчество, құбылыс жалпы халық санасымен, халықтың эстетикалық ой-өрісінің даму деңгейімен тікелей сабақтас екеніне тағы бір көз жеткізгендей боламыз. «Құтадғу білігтен» орта ғасырдағы қоғамдықəлеуметтік жағдайдың, ғылым мен мəдениеттің, тіл өнерінің, саясаттың даму дəрежесін де пайымдап, мол мағлұмат аламыз. Жүсіп Баласағұнның бұл кітабы арқылы қарахандар дəуіріне барлау жасап, тарихи-этнографиялық, ақлиқаттық-эстетикалық, тіл ерекшеліктеріне қатысты орамдарға байланысты құнды пайымдаулар түйіндеп, пікір қорытуға болады. Шығармада ел басқарудың, экономиканы, əлеуметтіктұрмыстық ахуалды, əскери істі ұйымдастырудың, шаруашылықты, тағы басқа да мемлекеттің əл-ауқатын жақсартудың ерекшеліктері суреткерлікфилософиялық тіл мен баяндалады. Сол заманғы ғылым мен мəдениеттің * Ж.Баласағұн. Құтты білік. Ауд. А. Егеубаев. Алматы: Жазушы, 1986. ** Кононов А.Н. Поэма Юсуфа Баласагунского «Благодатное знание». Юсуф Баласагунский. Благодатное знание. М.: Наука, 1983. С. 507. ** Иванов С.Н. О «Благодатном знании» Юсуфа Баласагунского». Там же. С. 518. жетістіктері де аңғарылып отырады. Дастан көне түрік өркениетінің мəуесі болғанымен, жалпыадамзаттық, адамгершілік-имандылық мұраттарды терең толғап, күллі адам баласына тəн ізгі қасиеттерді ұлағат етіп ұсынады. Академик А.Н.Кононовтың жоғарыда аталған еңбегіндегі: «В «Кутадгу билиг» нашли свое выражение идеи давно волновавшие многие народы», — деген тұжырымды ойы өте əділ айтылған баға. «Құтадғу біліг» 1069 жылы он сегіз айдың ішінде жазылған. Авторы — Жетісу өңірінің Шу өзенінің бойындағы тарихта ықылым заманнан белгілі ірі шаһарлардың бірі — Баласағұнда (зерттеулерге қарағанда ертеректе Құз Орда деп те аталған) туып-өскен — Жүсіп Баласағұн. Жүсіп бұл қоғамдықəлеуметтік мəні терең, халықтың моральдық-этикалық бағдарламасы іспеттес еңбегін 54 жасында жазған. Шу бойындағы Баласағұн қаласында бастаған бұл шығармасын Қашқарда аяқтап, Қарахандар мемлекетінің сол кездегі əмірі Бұғра ханға тарту етеді. Хан ойшыл ғұлама еңбегін жоғары мəртебелеп, «Хас Қажыб» деген лауазымды атақ, өз қасынан бас кеңесшілік қызмет берген. Сөйтіп, Жүсіп Хас Қажыб Баласағұн деген аты дүниеге тараған. Қарахандар мемлекетінің тарихын талдап, зерттей түсу дастанның қоғам дықəлеуметтік, тарихи негізін, алғышарттарын білуге көп көмегін тигізері анық. Ғылымда бұл жөнінде бірқатар зерттеулер, болжамдар, қарама-қайшы пікірлер баршылық (В.В. Григорьев, В.В. Бартольд, О. Притсак, В.В. Радлов, О.Г.Большаков т.б.). Алтай түркілерінің УІ ғасырдың орта тұсындағы Тынық мұхит — Қара теңіз аралығына дейін созылған елеулі ықпалы деректерден белгілі. ІХ ғасырға дейін ұлан-ғайыр жер аумағында қуатты империя құрған батыстүркі мен шығыстүркі қағанаты ішкі алауыздықтың, сыртқы жаугершіліктің əсері нен күйреді. Іргесі ыдырап, сөгілді. Ол дəуірден əлем мəдениетінің жалпыға мəлім ірі феномендері, əйгілі түркі сына жазулары, Орхон — Енисей ескерткіштері, күні бүгінге дейін əр аймақтан табылып қалып жүрген бал балдар қалды. Содан кейінгі ІХ—ХІІІ ғасырлар арасы (841—1212 жж.) Қарахандар əулетінің дəуірлеген дəуірі. Қарахандар əулетінің, ханының, империясының шығуы жөнінде онға тарта болжам бар. Қазір қарахандар мемлекетінің негізі қарлықтар (В.В. Григорьев) деген болжамға ден қоюшылар басым. Қарахандар елі «Афрасиаб үйі», «Мүлік əл-Хақании» деп те аталған. В.В. Бартольд та негізінен Қарахандар əулетінің саяси, əлеуметтік, мəдени қаңқасын құраған үш тайпаны ғана атайды. Олардың қатарында қарлық та бар. Қарлықтар кімдер? Батыс Алтай аймағын, Қара Ертісті қапталдай мекендеген түркілер. Қарлықтардың (таулықтардың) алғашқы легі Орта Азияға VІІІ ғасырдың басында-ақ өтіп, Əмудария жағасына дейін жеткен. Алтайда, Тұғарстанда, Жоңғарияда иелік ете берген. Ал 681—682 жылдары, Монғолияда екінші түрік қағанаты пайда болғанда, қарлықтар «Өтүкен қожалықтарына» бағынады. Мұны келтіріп отырғанымыз «Құтадғу білігте» «Өтүкен», «Өтүкен бегі» деген атаулар кездеседі... Дастан беттерінде кездесетін шығыл, йағма атауларына да, адам аттары мен жер-су атауларына да əдеби еңбектегі тарихи шындықтың түйінді бір деректері деп қарау керек. «Возникновение Караханидского каганата было естественным следствием развития древнетюркской государственности, носителями которой стали карлуки. Они унаследовали западно тюркский каганат и восстановили ту систему, которая сложилась, в основных чертах,

еще в VІ в.»* Тарихшы М.Ақынжанов: «...қарлықтар Алтай, Тарбағатай тауларынан бастап, Жетісуға дейін, одан əрі Талас, Сырдария өзендеріне дейін өзіне қаратып, 766 жылдары Қарлы атымен феодалдық мемлекет құрды. УІІІ ғасырдың аяғында, ІХ ғасырдың басында бұл мемлекет өте күшейіп... қазақ аталып кеткен барлық ру-ұлыстарды бағындырды»** деген жеке өзінің байламын осыдан қырық жыл бұрын жазады. Кляшторныйдан алған мысалмен салыстырып көргенде ойландыратын да пікір. Дастан мəтінінде «Йабғу» деген сөз кездеседі. «Йабғу, — деп жазады «Худуд əл-əлемнің» авторы, — бұл қарлықтар ханының бұрынғы лауазымы». Əл-Жиһəзи, Гардизи Тахир Мəрбəзи жəне əл-Мəсудидің дəлелдері бойынша, ұйғырлар ықпалы əлсіреген кезде түркі тайпаларына жоғарғы билік қарлықтың Йабғасына көшті. Қарахандар елінің ең жоғарғы, мəртебелі қаған (шығылдар) орталығы Баласағұнда орналасады да, кіші қаған (йағмалар) орталығы əуелі Таразда болып, кейін Қашқарға (Ордакент) ойысады. Осы кезеңдерде, кейін ХІІ ғасырдағы жаугершілік уақыттарда да Баласағұн тарихи оқиғалардың нақ ортасында тұрды. Ескі екі керуен жолының біреуі Самарқанд — Ташкент — Тараз — Баласағұн арқылы Қытайға ұштасып жатты. Шу өзенін бойлап Іле Алатауының бауырына қарай тартқан жол Шелекті басып Шығыс Түркістанға, бір тармағы Іледен асып, Қойлық, Қопал, Алакөл арқылы Монғолияға бастайтын жаңа керуен жолы да батыс пен шығысты жалғастыратын күретамырлардың бірінен саналған. Осының өзі-ақ Баласағұн шаһарының дамуына қызу ықпал жасаған. Кейін, ХІІІ ғасырда, Сарайшық қаласынан табылған қыш құмырада «Ақыл көркі — тіл, тілдің көркі — сөз, Кісі көркі — жүз, Жүздің көркі — көз» деген «Құтты біліктің» бір бəйіті жазылғаны тегін болмас.. «Құтты білік» көшірмелерінің өзі бір шеті Мысырдан, бір шеті Венадан шығуы тағы да кездейсоқтық деп ойламаймыз. Бұл мəдени даму тынысының қарымдылығының, қызу қарым-қатынас пен өркениетті үрдістің белгісі. Баласағұн қаласының орны жөніндегі болжамдар да біршама. Мысалы, В.В.Бартольд күйреген Ақ Бешім мен Боран бекеті ме деп шамалайды. Қазақ ғалымдары (проф. Ғ. Шəлекенов) қазіргі Ақтөбедегі экспедициялық іздестіру, зерттеу жұмыстарына сүйеніп, оны Баласағұн деп дəлелдейді. Қалайда, Жетісу жеріндегі қазақ даласындағы іргелі астана. Баласағұн қаласы — тарихта əлденеше күйреп, əлденеше қалпына келтірілген көне шаһар. Бірақ біздің негізгі əңгімеміз негізінен түркі жұртының тұңғыш классикалық дастаны хақында болғанымен, шығармаға қатысты деректердің қай-қайсысы да назардан тыс қалмауға тиіс. Сондықтан да, толық болмаса да, сол дəуір, қала жайлы бірді-екілі тұжырымды мағлұматтарды білдіре отырғанды жөн санадық. Дастанның басты мақсаты — бақытты қоғам, құтты ел түзу ғой. Сондықтан да отбасын ұстаудан бастап, мемлекет құру, ел басқару ісіне дейін баянды баяндайды. Ғұлама ақын бірде өмір, тұрмыс заңдылығынан туған, бірде қиялын оятқан утопиялық тебіреністерге батады, терең мағыналы пəлсəпалық пайымдаулар түйеді. Баласағұн — ірі саяси, мəдени кіндік шаһар. Орта ғасырлардағы тарихи керуен жолдарының оған соқпай өткені жоқ. «Құтты білікте» елші, жиһанкездердің, саудагерлердің, қолөнершілердің мінез-құлқы, олармен * С.Г. Кляшторный. Эпоха «Кутадгу билиг». Советская тюркология. №4, 1970. ** М. Ақынжанов. Қазақтың тегі туралы. А.: Қазмембас, 1957. 29-бет. қарым-қатынас жасау реттері жеке-жеке арнайы тарауларға негіз болғандығы тегін емес. Осындай сараң деректердің өзі-ақ сол кездегі қоғамдық-əлеуметтік жағдайдан хабардар етеді. Қала сəулеті, сауда-саттықтың өркендеуі, отырықшылықтың қалыптасуы, өнер, ғылым — осының бəрі де «Құтты білік» секілді дастанның дүниеге келу заңдылығын, тарихи алғышарттарын танытады. Дастанның өз кіріспесінен де кітаптың сол кезде-ақ дүниеге кеңінен мəлім болғанын білеміз. «Машрық уəлаятында, күллі Түркістан елдерінде Бұғрахан тілінде, түркі сөзімен бұл кітаптан жақсырақ кітапты əр кезде ешкім жазған жоқ»*. Машын, Шын, Шығыс елдерінде «Шахтардың əдеп-қағидалары», «Мемлекеттің дəстүрі», «Өмір зейнеті» десе, ирандықтар «Шахнама түркі», бағзы біреулер «Падишаларға насихат», турандықтар «Құтадғу біліг» десіп ат қойыпты**. Бізге «Құтты біліктің» үш қолжазбасы жеткен. Əрқайсысының тағдыры, бүгінге жету жолы бір-бір аңыз, өзінше бір тарих. Вена нұсқасы Венада сақтаулы тұр. Кейде көшіріп алынған жеріне қарай Ғират нұсқасы деп те аталады. Академик А.Н.Кононов көшірушінің есімі Хасан Қара Сейіл Шамс (?) болу керек, ... 1439 жылы 17 маусымда көшіріп біткен деген пікір білдіреді***. Араб əрпімен жазылған нұсқадан ұйғыр əрпімен көшірілген. Бұл қолжазба белгісіз себептермен Ғираттан Тоқат қаласына (Түркия) жетеді, одан 1474 жылы Стамбұлдан шығады. «Хыжра бойынша 879 жылы, жылан жылы Тоқаттан Стамбұлға Фенəризада Қади əлі Əбдіразақ Шейх-заде Бақсы үшін жаздырып алады»****. Бұдан кейін қолдан-қолға көшіп жүргенге ұқсайды. 13—14-бетінде: «Біз Налбанда Хамзадан сатып алдық. Хайреддин молланың жұма мешітінің жанында; делдал Хожа Қажы куəгер» (190) деген жазуы бар. 1796 жылы елшілік қызметте жүріп Австрия ғалымы Иосиф фон Хаммер-Пургшталь (1774—1856) букинистен сатып алып, Венадағы Король кітапханасына тапсырады. Вена нұсқасын тұңғыш рет венгер ғалымы Г.Вамбери 1870 жылы Инсбург қаласында бастырып шығарды. Сəл кейінірек, 1890 жылы, орыс ғалымы В.В. Радлов жариялатты. Екіншісі — араб əрпімен жазылған Каир нұсқасы; 1896 жылы Каирде кітапхана директоры, неміс ғалымы Б. Мориц тапқан. Каир нұсқасының көшірмесін 1898 жылы В.В. Радлов Петербург ғылым академиясының Азия музейіне алдырған. Мұны да бастырып шығарған. Көшірме қазір Ресей ғылым академиясы Шығыстану институтының Ленинград (Санкт-Петербург) бөлімшесінің қолжазбалар қорында сақтаулы. Үшіншісі — ең толығы, жақсы сақталғаны Наманған (Ферғана) нұсқасы. Араб əрпімен жазылған. 1913 жылы Наманған қаласынан, Өзбек КСР-і, Мұхамедхожа ишан Лəлəріш дегеннің жеке кітапханасынан А.З. Валидов тапқан. Кейінірек, 1925 жылы, өзбек ғалымы Фитрат қайта тауып алып, Ташкентте қысқа сипаттама жазады. Қазір Өзбекстан Республикасы Ғылым академиясының Шығыстану институтында сақтаулы. Үш нұсқаны салыстырып қарағанда, Каир, Наманған нұсқалары өзара * Жүсіп Баласағұн. Құтты білік. — Ауд. Асқар Егеубай. А., 1986. ** Сонда. *** Кононов А.Н. Поэма Юсуфа Баласагунского «Благодатное знание», в книге Ю.Баласагунский «Благодатное знание». М., 1983. **** Р.Р.Арат. Кутадгу билиг. І. Метин. Истамбул, 1947.

жақын, үндес келіп отырады да, Вена-Ғират нұсқасы көп жағдайда бұлардан алшақтап кетеді. «Құтадғу білігтің» үзінділерінің неміс тіліндегі алғашқы аудармасы мен толық басылымын Г. Вамбери жасаған. Одан кейін В.В.Радлов өзінің мəтіні мен өзінің неміс тіліндегі аудармасын жариялатты. Үш қолжазбаның басын қосып, транскрипцияланған құрама мəтінін, аудармасын, индекстік сөздігін жасаған түрік ғалымы Р.Р.Араттың сіңірген академиялық еңбегі аса зор. А.А.Валитова диссертация, мақалалар жазып, сыни мəтінін құрастырды. Кезінде француз ғалымы А.П.Жауберт, дат ғалымы В.Томсон, неміс дəрігері Отто Альбертс, Н.И.Ильминский, Ф.В.Мюллер, А.Лекок, тағы басқалар əр түрлі дəрежеде назар аударып, пікір білдірген. Егер тарихи дəйектілікке жүгінсек, ғылым алдындағы əділдік үшін алғашқы зерттеуші ретінде, шартты түрде болса да, француз ғалымы А.П.Жауберт (1779—1847 жж.) есімін атауға тиіспіз. Мəтіннің мазмұнын түсіндіріп, оқуда жіберіп алған елеулі ауытқуларына қарамастан, оның «Құтадғу білігке» арналған хабарламасы алғашқы ғылыми көзқарас болды əрі поэмаға бірқатар ғалымдардың назарын аударды. Флюгель, И.Н.Березин, Н.И.Ильминский соның мақаласына сүйенді. Содан кейін барып Г.Вамбери, В.В.Радлов... Өзбек тіліндегі жолма-жол аудармасы мен өзбек əліппесінің ыңғайына қарай транскрипцияланған мəтіні Ташкентте 1972 жылы (Қ.Кəрімов) жарық көрді. Орыс тілінде таңдаулы тараулары тым еркін, көркемделіп аударылып «Наука быть счастливым» деген атпен 1977 жылы (Н.Гребнев, «Худ. лит.» баспасы), толық əдеби аудармасы 1983 жылы (С.Н.Иванов, «Наука» баспасы) жарыққа шықты. Ұйғыр тіліндегі аудармасы мен ұйғыр фонетикасының ерекшеліктері ескеріле отырып, латын əрпімен транскрипцияланған мəтіні Пекинде 1984 жылы (бір топ аудармашылар) жарияланды. Қазақ тілінде толық мəтіні көне түрік тілінен тұңғыш рет аударылып, 1986 жылы (А.Қ.Егеубаев, «Жазушы» баспасы) жеке кітап болып шықты. Осы басылым 1989 жылы Қытайда (Жүсіп Баласағұн. Құтты білік. Пекин, «Ұлттар» баспасы; ауд. А.Қ.Егеубаев.) араб əрпімен екінші қайтара жарияланды. Осы аударма, зерттеу еңбегінің нəтижесінде 1989 жылы «Жүсіп Баласағұнның «Құтадғу біліг» дастанының (ХІ ғ.) қазақ əдебиетінің қалыптасып, дамуына идеялық-көркемдік əсері» деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғалды. «Құтты білік» дастанын тек қана əдеби мұра деп қарау біржақтылық болар еді. Оның жалпы түрік тілдес халықтар тарихындағы əдебиеттану, тілтану, тарих, мəдени-тарихи қатынастар саласындағы алатын орыны, маңызы мен мəні аса зор. Бұл тұрғыда қазақ халқының да рухани-кəмелеттену жолының күретамыры Жүсіп Баласағұнның эстетикалық əлемінде жатыр. «Құтадғу біліг» дастанының Орхон-Енисей жазбаларымен (V—VІІІ ғғ.) тамырластығы жəне ХІV—ХV ғасырлардағы қазақ жырауларының үрдісімен, классикалық қазақ əдебиеті үлгілерімен сабақтастығы өркенді əдеби дəстүр арнасын танытады. Қазақ мақал-мəтелдерімен, қанатты сөздерімен, шешендік сөздер табиғатымен, Абай тағылымының, Шəкəрім қажының көркемдік дүниесінің Жүсіп Баласағұнның рухани-көркемдік əлемімен жарастығын білдіретін желілер өте көп. Поэманың философиялық-эстетикалық таным өзектері, мəтіннің образдысемантикалық құрылысындағы ерекшеліктер мен заңдылықтар түрік поэзиясының төл сипаттарын саралауға да мүмкіндік береді. Ел ішінде ежелден кең таралған адамшылық, имандылық хақындағы, өмір, тіршілік жайлы тұжырымдардың, ырым-нанымға, танымға айналып кеткен қағидадай əдет-ғұрып, салттарының бедерлі белгілерінің ескі мұра беттерінен, өлең шумақтарынан, ұшқыр сөздерден, мақал-мəтелдерден көзге жылы ұшырай жамырап көрінуінің өзі тарихи көркем танымның, тарихи поэтиканың, тарихи сананың мағыналы заңдылықтары. «Құтты біліктегі» қазіргі қазақ əдебиетінде қаз-қалпында жүрген ұшқыр сөз, мақал-мəтелдердің бірқатарын өзбек, қырғыз, татар, ұйғыр халықтарының əдебиетінен де кездестірдік. Осылардың өзі-ақ дастанның поэтикасының тарихилығын меңзейді. Бұл орайда И.В.Стеблеваның: «Первым оригинальным сочинанием тюркоязычной художественной литературы до сих пор считается поэма ХІ в. «Кутадгу билиг» Юсуфа Баласагунского... Те формальные показатели, которые мы перечислили выше, позволяют считать памятник ХІ в. «Кутадгу билиг» первым произведением классической тюркоязычной литературы, которая в творчестве отдельных поэтов просуществовала вплоть до ХХ в.»* — деген пікірін еске сала кеткеннің артықтығы жоқ. Қалай дегенде де, классикалық түрік поэзиясының тарихы осы «Құтадғу біліг» дастанынан басталатынына ешбір күмəн болмасқа керек. Осы тұжырымды қолдайтын пікірлер де айқын**. Түрік өлеңінің бір мəуелі бұтағы, түрік өркениетінің құнарлы өлкесінің бірі — қазақ өлеңі, қазақ халқының эстетикалық таным тəжірибесі осынау шоқтықты биіктерден айналып өтпеген, бірге өріліп, бірге көктеген. «ОрхонЕнисей жазбалары» мен «Құтадғу біліг» сынды көп қырлы жауһарлардың ішкі-сыртқы бітімінен көзге ұрып тұрған қазақтың көркемдік əлемімен сабақтастық заңдылықтарын тереңнен талдап-зерделей түсу қазақ əдебиетінің тарихына да мағыналы да қызықты беттер қосатынына, рухани дүниеміздің тынысын кеңейте түсетініне күмəн жоқ. Бұл желілер дастан мен классикалық қазақ əдебиеті шығармаларының арасындағы көркемдік-эстетикалық таным үрдісінің сабақтастығынан (1), образдар жүйесі табиғатының бірлігінен (2), жалпы поэтикасынан (3), тарихи сана мен тарихи танымның диалектикалық өзектестігінен (4), қоғамдық-əлеуметтік, этникалық түп-тегінің (топырағының) бірегей жаратылысынан (5) тарамдалады. Түрік жырының тарихи поэтикасынан қазақ поэзиясының бұған дейін ауызға көп алына қоймаған тағы бір түйінді сипатын байқаймыз. Қазақ өлеңін, жалпы түркі поэзиясын былайғы жұрт əйтеуір бір шығыс саздары деп қарайды. Ол анық. Ал, шын мəнінде, қазақ жыры əу басынан-ақ абстракциялық солықтаулардан ада, бедерлі де тегеурінді, берік бітімді поэзия ғой. Керісінше, əсем саз, əсіре сыршылдықты ғана күйттеп кетпейтін, ойшыл һəм нақты-бейнелі поэзия үлгісі. Осы сипаттарды əсіресе ежелгі түрік жырларынан, оның ішінде «Құтты білік» дастанынан жақсы пайымдауға болады. Түрік-қазақ поэзиясына ежелден етене * Стеблева И.В. Поэзия тюрков V—VІІІ вв. н.э.: Автореферат дисс. на соискание ученой степени канд. филологических наук. М., 1965. ** История всемирной литературы. Т. 2. М.: Наука, 1987.

тəн сипаттар: метафора өзегіндегі нақтылық, дəлдік, ой-толғам желісіндегі өмірлік тəжірибе, тұрмыс-тіршілік диалектикасынан туған айқындық, троптар жүйесіндегі қолмен қойғандай тиянақтылық — осылардың бəрі де арабпарсы саздары басым көрінетін жалпы шығыс əлемінің көркемдік-эстетикалық шарттылықтарынан мүлде бөлек қасиеттер. Поэтика тарихындағы əр кезеңдерде əрқилы көрінгенімен, бұл сипаттардың өзегі бір көркемдік заңдылықтары қазақ поэзиясының бұрын-соңды ерекше қасиет-қисындарын, ішкі-тысқы өлеңдік табиғатын, дүние поэзиясы алдындағы өз үнін айқын, ашық танытады. Мысалы, дастандағы «Арыстан мінсең, қылышыңды қамшы қыл!», «Жауды көрсе — ердің жүзі қызарар, «Жауға кірсе — жердің жүзі қызарар!», «Таяқты жауға темір қалқан дайында!»(бəрі де «Құтты білік» дастанынан) деген жолдарды хас поэзия емес деп айта аламыз ба, олай болса осындай бітімді жыр үлгісін басқа дүние поэзиясынан кездестіре аласыз ба? Бұдан да əсерлі, бұдан да қуатты поэтикалық түзілімдер болуы мүмкін, бірақ мына жаратылыс қайталанбайтын қуатты, күрделі құбылыс. Берідегі Ақтамберділер аса бір сыршыл махаббат сезімінің өзін айдан анық өрнекпен «Азу тісін ақситып аруды сүйер ме екенбіз!» — деп естен кетпес кесек суретпен елестетеді. Мұны ұққан ғана ұғар. Бəлкім, басқа дəуірдің, басқа этностың өкілдері (ақын-жырау лары) бұлай жырлау өз алдына, осының өзін түйсініп, көзіне елестете алмауы мүмкін. Ұлттық бояуы қанық осындай поэзия үлгілерін бес ғасыр жырауларынан да аса жиі кездестіреміз. Поэтикалық дəстүрдің осы арнасының өзі-ақ қазіргі қазақ жырының тарихи поэтика заңдылықтарын тереңнен аша түсетін толымды үрдіс. «Құтадғу біліг» — дəстүр, поэтикалық таным биігін білдіретін арналы дəстүр. Бұл сипаттама этикалық-даналық дастанның өз заманындағы, өзінен бұрынғы көркемдік, философиялық үрдіспен, кейінгі өзіне тектес əдебиэстетикалық өркендермен тікелей тамырластығынан, рухани үндестігінен танылады. Жүсіп Баласағұнның дүниетаным, біліктілік тұрғыда сол кездегі əлемге мəлім ойшылдармен қанаттас түсіп отыратындығы көрініп тұрады. Неміс зерттеушісі, дəрігер Отто Альбертстің: «Юсуф в молодые годы являлся наследователем и даже учеником Авиценны», — деп топшылауы тегіннентегін айтылған сөз демейміз. Егер əлем философиясынан ондай аналогиялар іздесек, «Құтадғу біліг» дастанындағы əлеуметтік ойлар желісін ағылшын Адам Смиттің «Богатство народов» (1775 ж.) атты əйгілі де абыройлы еңбегінің үндес идеалдарымен ұштастыруға əбден болар еді. Бірақ біз үшін топырағы бір, рухы туыс Күлтегін жазуларымен, Аристотельден кейінгі «екінші ұстаз» Əбу Нəсір əл-Фараби даналығымен, қазақтың бес ғасыр ойшылдарымен, Ұлы Абай философиясымен табиғи жақындығы əлдеқайда берік, əлдеқайда жанды жалғастық ретінде қадірлі. Дана Фарабидің қуатты қоғам, бақытты мемлекет туралы толғаныстары дүние жүзі ойшылдарынан лайықты бағасын алған. Осы əл-Фарабидің даналық ойлары мен Жүсіп Баласағұнның əлеуметтік-эстетикалық көзқарастарының сабақтастық желісі айқын аңғарылады. Фараби əлеуметтік трактаттарында ақыл, білім, ғылымның пайдасын, адамның құт-бақыты, жақсы əкімдердің құлық-табиғаты туралы көзқарастарын білдірсе, «Құтты білікте» осынау əлеуметтік мəні терең ой-толғамдар өлеңмен, дидактикалық поэзия үлгісімен көркем жыр ланады. Əбу Нəсір əл-Фарабидің «Қайырымды қала тұрғындарының көз қарастары», «Данышпандықтың маржаны», «Бақытқа жету жайында», «Мемлекет қайраткерлерінің нақыл сөздері», «Ақылдың мəні туралы трактат» тағы басқа əйгілі туындыларының ой-идеялары мен «Құтты білік» дастанындағы аналогиялық толғам, философиялық түйіндер бір мəдениеттің, бір өркениеттің, заман мен əлеуметтік жағдай ғана емес, бір тектес ел-жұрт тіршілігі тұтастырған бір дүниетанымның жемістері. Екі ғұламаның ел, ел басы, қоғам туралы ой-толғамдары бір арнадан тоғысып отырады. Екеуі де адамгершілікті, имандылықты, мейірім-рахымшылықты адам баласының асыл қасиеті ретінде жоғары қояды. Парасат, білімді адамшылықтың алды деп таниды. Барша жұртты тең көруді, тең көріп, еңбегі мен парасат пайымына қарай бағалауды парыз деп біледі. Əлеуметтік салмағы зор «Құтты білік» сынды дастанның көркемдік-танымдық сипаттары, күллі қасиеті өз тұсындағы, өзіне дейінгі ойшылдар мен зердешілердің талантты туындыларымен астастыра қарағанда кемелдене, барынша айдындала түседі. Күлтегін жырларынсыз, Фарабидің өлмес мұраларынсыз бұл біліктілік туралы дастанның іргесі үнемі жалаңаш қала бермек. Жүсіп Баласағұнның көркемдік əлемі осындай тектес құбылыстармен сабақтастыра қарағанда ғана қатпарланып, даралана көрінеді. Бұлардың арасында ірі көркемдік-танымдық құбылыстардың басын тоғыстырған үлкен мəдени-шығармашылық заңдылық жатыр. Қандай да құбылыстың, болмысқа эстетикалық көзқарастың ішкі табиғаты, белгілі бір дəстүр өзегінде түзілген, өсіп-өнген топырағы болатыны белгілі. Классикалық көне түрік поэзиясының алғашқы кітабына да осы тұрғыдан қараған жөн. Осыншама кемел де келісті поэзия шығармасы, келісті кітап бірден дүниеге келе қоймағаны күмəнсіз. Бұл орайда «Құтты біліктің» алдында ерте, ерте орта ғасыр дəуіріндегі түріктердің өркенді мəдениеті тұр. Түрік дүниесінің біртуар айтулы құбылыстарының ішкі дəстүрлі байланыстары зерделей үңіліп, тереңнен талдауды қажет ететін тұтас бір этностың этнологиялық өркендеу желілері қойындасып жатқан күрделі жүйе. Сол құнарлы топырақтың қазіргі алуан түсті, түбі бір, топырағы ортақ түркі тілдес халықтардың кейінгі мəдениетіне ұласу тұсындағы жұмбақтары қызық та мəнді-мағыналы мəселелер. Бұл орайда да Жүсіп Баласағұнның творчествосы үлкен бір кезеңді сан қырынан алдыға тосатын бірегей бітімді туынды. Орхон-Енисей жазбалары тарихи ескерткіштер болумен қатар, поэзия туындылары екендігіне күмəн жоқ. «Осынау өзіндік көркемдік мəнері басым, көркемдік өрнектерінің түйінді заңдылықтары айқын дерлік жырларының» (М.О.Əуезов)* көркемдік-эстетикалық нышандарының кейініректегі «Құтадғу біліг» сияқты шығармалардан бой көрсетуі тұтас бір əдеби дəстүрдің болғандығының тағы бір айғағы. Əрине, V—VІ ғасырдан кейінгі төрт-бес ғасыр кезеңнің өзіндік даму кеңістігі екендігін, көркемдік, талғам деңгейінде көп жаңғырулар, түлеулер жатқандығын естен шығаруға болмас. Əйтсе де, өркені де, өрісі де бір өзіндік көркемдік дəстүрі барынша қанық дараланған жырлар. Екеуі де бір өркениеттің ескерткіштері болғандықтан, рухының, сөз орамдарының, тілдік-стильдік ерекшеліктерінің тектестігі анық. Оның сыр тында ел, жер, кісі аттары, бірқатар тұрақты сөз тіркестері, ой орамдары, тарихи кезең мен əлеумет сипаттарын білдіретін ұғымдар Күлтегін жырларында да, Жүсіп Баласағұн дастанында да бірдей кездесіп отырады. Осылардағы * Əуезов М. Шығармалар. Он екі томдық. Алматы: Жазушы, 1969. 11-том.

ономастикалық, антропоним сөздермен қатар, жүздеген жекелеген сөздер тілімізде қазір де жиі қолданылады. Сына жазулары мен «Құтадғу біліг» арасындағы дəстүрлі байланысты тек қана түркі сөздерінің біртектілігінен, лексикалық бірегейлігінен ғана емес, поэтикасынан, көркемдік заңдылық шарттарынан да танимыз. Орхон-Енисей жазбалары — тарихи шежіре, жылнама рухындағы шағын дастандар. «Құтты білік» — этика-философиялық дастан. Руна жазуындағы жырлардың эпостық сазы, рухы қазақ эпосы мен батырлар жырымен үндесетін болса, бір жағынан, біз тілге тиек етіп отырған дастанмен де етене қойындасып кетеді. Мəселен, түркілердің көркемдік таным дүниесіне тəн үлгідегі бір ғана дəстүрлі эпитеттерден-ақ (алып ер, қара жер, шырын сөз, қызыл қан, қара тер, қасиетті жер-су т.б.) ортақ заңдылықты, жаратылысынан біткен жақындықты алға тарту қиынға түспейді. Өлең əуезесі жағынан келгенде, ішкі үндестікке бай, бірер тармақтан абзацтарға, шумақтарға ұласып қайтып отыратын, ағынды судай екпіндіэкспрессивті Күлтегін, Білге қаған, Тоныкөк тебіреністері əр бəйіті берік өл шемге бағынған рационалды, дидактикалық «Құтадғу білігтен» гөрі, клас сикалық қазақ əдебиетіндегі шешендік сөздерге, билер толғамына, эпикалық қарымы кең қаһармандық жырларға өте-мөте іш тартады. Бұл — ақиқат (аксиома). Құтты білімдегі сипаттармен ұштасатын көркемдік-рухани туыстық нышандары өзге бір қырынан білінеді. Əсіресе шығармалардың ком позициялық, структуралық принциптеріндегі ерекше заңдылықтар назар аударарлық. Күлтегіннің кіші жазуы алғашқы жолында-ақ «Тəңіріні» ауызға алумен басталады. «Құтты білік» те солай. Күлтегіннің үлкен жазуы: «Биікте көк тəңірі, Төменде қара жер жаралғанда, Екеуінің арасында адам баласы жаралған», — деп басталатыны мəлім. Жүсіп Баласағұн да алғашқы тарауларда əуелі əуе, көк, жер, арасында адам жаратылғанын айтады, тек кеңірек, ауқымдырақ көркемдік тыныспен əңгімелейді. Қазақ зерттеушісі Н.Келімбетов «Қазақ əдебиетінің ежелгі дəуірі» атты еңбегінде И.В.Стеблеваның зерттеулеріне сілтеме жасай отырып, Орхон-Енисей жазуларының композициялық құрылымының принципті белгілерін талдап көрсеткен: «Ежелгі түркі поэзиясына тəн дəстүр бойынша, осындай əрбір циклдің өзі міндетті түрде мынадай үш элементтен тұратын болған: 1.Оқиғаның басталуы; 2. Сол оқиға желісінің біртіндеп ұлғая түсуі; 3.Осы циклде айтылуға тиісті ой-пікірдің түйіні...»* Осындай ішкі реттілік «Құтты білік» дастанында да байқалады. Бірқатар бəйіттерде, кітап ішіндегі тарауларда, кітаптың тұтас бітімінде осы өз ішінен тұйықталып отыратын сюжеттік заңдылық (оқиғаның, ойдың басталуы // дамып, өрбуі // айтпақ түйін, тиянағы...) басым. Бейнелеп айтқанда, сюжеттік шеңбер ішіндегі бірінен бірі кішірек əр түрлі көлемдегі сюжеттік шеңберлер тəрізді. Сөз орайында Жүсіп Баласағұн бəлен дана, бəлен ғұлама былай деген, былай деп түйген екен деп өз толғамын тиянақтап, түйіп, дəлелдеп отырады. V—VІІІ ғғ. жазбаларында да осындай сілтемелер (Тоныкөк. «Елші сөзі мынадай», «Сөзді былай жіберді», «Ол үш қаған кеңесіп...», «Түргеш қағаны былай деді...», «Түргеш қағанынан елші келді, сөздері мынадай...» т.б.) жүйелі кездеседі. Дастанның басты мұраттарының бірі: құтты қоғам құру, əлеуметті түзіп, «кедейді — орташаға, орташаны — байға» («Құтты білік») жеткізу, елдің əлауқатын өсіріп, іргесін нығайту. * Келімбетов Н. Қазақ əдебиетінің ежелгі дəуірі. Алматы: Мектеп, 1986. 46-б. Халық байып, ырысы артты елінің, Тілін безеп көтерді елі Елігін. Құт дарыды, өсті халық өрісі, Бірге жусап, өрді қозы, бөрісі. * * * Жақсылардың көтер жебеп, еңсесін, Жамандардан бүтін сақта ел шетін. Заңды түзе, сұмдық сонда сасады, Құтың өсіп, абыройың асады. Осы жолдардың өзі-ақ ел тірлігін, елдің бір əлеуметтік кезеңдегі суреттерін елестеткендей. Орхон-Енисей жырларында да «Жалаңаш халықты тонды, Кедей халықты бай қылдым. Аз халықты көп қылдым» дей келе: Бектері де, халқы да сенімді екен, Сол үшін де елін сонша билеген екен, Ел ұстап, заң жасаған... деген сияқты ойларымен əлеуметтік толғамдарын сездірмей ме? Осындай ойлар ежелгі кезең əдебиетінің азаматтық, саяси-əлеуметтік мұраттарын айқын танытады. Ой бірлігі, мағыналық үндестік əскери іс, жорық тəсілдері жайлы тарау, тармақтардан да көзге көрініп тұрады. Мақал-мəтелдер мен қанатты сөздерге, ұшқыр ойлы тіркестерге қатысты да шығармашылық мектептің та биғи қалыптасқан арналарын аңғармау мүмкін емес. Тəрбие, моральдық-этикалық өсиеттер, адамдардың арасындағы қарым-қатынас негіздері хақында да ой тебіреністер бір өзектен шығып отырады. Көбінесе арасында бес ғасырға жуық заман өткенімен, мағына, ой-толғам, бейнелеу тəсілдері жағынан да қатар түсіп отыратын тұстар шығармалар тініндегі дүниеге көзқарастың, белгілі бір қалыптасқан идеялық-эстетикалық тұжырымдардың сабақтастығынан. Ежелден символдық мəнге ие болған, баламалы астарлы мағынаға ие болған сөздер, поэтикалық түйіндер, семиотикалық құймалар мен таңбалар шығармаларға өзгеше тарихи көркемдік шырай қосумен бірге, ұлттық-этникалық қасиеттерін əрлей түскен. «Құтадғу біліг» дастаны ХІ ғасырдың жұлдызды шығармаларының бірі ретінде өз бойына классикалық түркі əдебиетінің, поэзиясының бірегей қасиеттерінің, эстетикалық тəжірибелерінің нəрін жиған туынды. Қоғамдықəлеуметтік мақсаты айқын, танымдық талғамы биік поэтикалық құбылыс. Таза əдеби шығарма ретінде ол өзіне дейінгі түркі поэзиясының ішкі заңдылықтары мен барша көркемдік қасиеттерін шығармашылықпен сіңіріп, əдебиеттің кейінгі кезеңдеріне өзгеше даму арналарын ұсынған шоқтықты эстетикалық белес. Қазақ халық поэзиясына да, жыраулар поэзиясы деген атпен танылған бертінгі ХV—ХІХ ғғ. жыраулығына да табиғатынан жақын тұрған өзгеше арналы əдеби үрдістің, ерекше тарихи əдеби дəстүр желісінің асыл арқауы. Жүсіп Баласағұн поэмасы басқа түркі тілдес ұлттармен бірге, қазіргі қазақ жұртшылығының да рухани алтын қазығы. Оның қазақ əдебиетімен, халық əдебиетімен де тамырластығы, бір топырақтың өркені екендігі дау тудырмайтын тарихи шындық. Ғұлама ақынның туып-өскен жері Баласағұн да, дастанның тілі, образдық-стилистикалық жүйесі де, түркі

өлеңінің классикалық өлшем, үлгісі мен тарихи, философиялық-эстетикалық аспектілері де бұл ойымызға толық негіз бола алады. Шынайы талантты энциклопедиялық бітімдегі шығарма — тарихи түйінді құбылыс. Халықтық сипат, ұлттық мінез-құлық қырлары, сана, дəс түр болмысы солардан бедерленіп көрінбек. Ұлттық ой-сана, менталитет ұзақ сүзіліп, баяу қалыптасатын əрі баянды сақталатын күрделі түзілім. «Құтты білік» дастанының беттерінен де қазақ елінің жаратылысынан тəн сипаттарының куəгері болғандаймыз. Халқымыздың қанына сіңген əдет-құлықтар, қасиеттер: үлкенге — құрмет, кішіге — ізет, барға қанағат етушілік, жомарттық пен қонақжайлылық, мейірімділік пен қайырымдылық сынды көптеген адамгершілік өнеге-сипаттар мемлекеттік іс, тұрмыс, өмір, мораль, əдеп-иман тақырыптарын жырлаған тарауларда ақындық ой-маржандарымен астасып жарқырай көрініп отырады да, бір-бірімен ұласып келісті бір тұтас ұлттық бітімді көзге елестетеді. Бала тəрбиесі, əйел алу, жар таңдау, қонақ шақырып, қонақ күту, қазметшілермен, алуан мамандық иелерімен қарым-қатынас жасау жөніндегі тараулардағы осындай мағынадағы ойлар, тұжырымдар халқымыздың қазіргі бойында тумысынан біткен, тұрмысында бар, санамызға ана сүтімен сіңіп, бабалар ақылымен дарыған қасиет-сипаттармен жалғасып, жақын түсіп отырады. Баланы жасынан қолыңда тəрбиеле, жатқа жіберме, үйіңде өсір, өнер-білім үйрет, имандылыққа баулы, еңбекке баста дейді ақын (63-тарау). Ұзын жолдың бойына үй тікпе, тасыған арынды өзенге жақын қонба, қамал қасынан алыс жүргін дейді (64-тарау). Бұлар əдет-нанымнан да, əдеби шығармалардан да жақсы таныс түйіндер. Қазір де халық эстетикасында тұрақты мағыналық баламалары берік қалыптасқан, белгілі бір символдық мəні ежелден қанық «чақ», «көк», «қызыл», «қара», «жасыл» түстер бояу реңдеріне қарай қалыптасқан поэтикалық қызметіне орай (ақ құс, ақ сүт, қара зəңгі, қара түн, жер мыстай қызыл болғанша, жердің жүзі қызарар... т.б.) жиі қолданылады. Осының бəрінің де халық санасына берік сіңген негізгі мағынасына қосарлы символдық мəні, семантикалық астары бар. Мəселен, ақ пен қара күні бүгінге дейін екі түрлі мағынаның баламасы. Қазіргі əдеби тілімізде тұрақты тіркестерге айналып жеткен «ұйқы — өлім», «ұйқы — ғафылдық» (5267), «асыққан шайтан ісі» (5218), «немене ексең, ертең соның өнеді» (4733) секілді баламалар да дастан беттерінен жиі көзге түседі. Аю, түлкі, бөрі, қозы, арыстан т.б. хайуанаттар жаратылысының ерекшеліктерін адамның əр түрлі мінез-құлық бітімін таңбалайтын баламалар ретінде сипаттап қолдану да дастанның поэтиканың тарихилығына қатысты соны мысалдар. Күлтегіннің үлкен жазуындағы «Əкем қағанның əскері бөрідей болыпты, жаулары қойдай болыпты» дейтін теңеулерін еске түсіретін дастандағы: 1040. Құт дарыды, өсті халық өрісі,

Жауласқанда — арыстанның жүрегі.

Доңыздай доң, аш бөрідей азулы,

Ызалы аюдай, дəл қодастай ашулы.

Аяр болса қызыл түлкі секілді,

Кекшіл болса хас бурадай кесірлі, — секілді бəйіттер дала поэзиясының малсақ қауым түйсігіне жақын зерлерін білдірсе; 1218. Сабаз ердің сөзін ұқ та, біле бер:

«Сабыр етсең — бұзылған іс түзелер!

Сабырлы ер өз тілегін табады,

Сабырлы аушы, шыдаса ақ құс алады!» — деп, адамшылық, қайсарлық, табандылық, сабыр, кісілік сияқты қасиеттердің пайдасын зердеге жеткізеді. «Құтадғу біліг», бір жағынан, ақылнама өсиет сөз. Өмірдің өз табиғатынан, тұрмыс толғамдарынан туған даналық. Сол ақыл сөз, тағылымды толғаныстар уақыт өте келе түрленіп, құбылып, мақал-мəтелдерге, нақыл, қанатты тіркестерге айналған. Он ғасыр бойына мəйегін сақтап, сүйегін бұзбай, қазіргі қазақ тілінің шұрайына айналу үрдісі айтуға ғана жеңіл түрлену (трансформация). Оның үстіне, «Құтадғу білігтегі» қанатты сөздердің бəрін бірдей автордың ғана төлтумасы дей қою да қиын. Бүкіл бітімімен, поэтикалық айшықтарымен сол замандағы түркі жұртының тіл байлығынан алынғаны да баршылық. Бұл пікірімізді М.Қашқаридың сөзімен өрбіткен дəйекті болар деймін. Ол атақты сөздігінде: «Мен ең бір қызыл сөзге жүйрік түркілердің бірімін, бəрінен жақсы түсінісемін, бəрінен жақсы түсінемін, тегімнен ең бір жауынгер, өжетпін, ең бір озығымын, — дей отырып, — түркілердің күллі шаһарларын да, сахараларын да бастан-аяқ аралап шықтым. Түркілердің түркімен, оғыз, шығыл, йағма, қырғыздардың сөздерін анықтап шығып, олардан үйрендім, пайдаландым. Сонымен, олардың əрбірінің тілі менің діліме етене жақсы үйреністі. Мен оларды мұқият реттеп, əбден тəртіпке салып шықтым. ...Əрі бітпес-түгесілмес бір байлық болып қалсын деп, ұлы тəңіріге сыйынып, бұл кітапты түзіп шықтым да, оған «Диуани лұғат-ит-əлтүрки» — «Түркі тілдер диуаны» деп ат қойдым»*, — деп жазады. Тіл біліміне, тіл ұстартуға сол кезден-ақ терең мəн берілгендігі Махмұт Қашқари сөзінен де көрініп тұр. Осыншама саралап талдауға қарағанда, Жүсіп Баласағұнда айтылатын «хан тілінде» («хақан тілінде») деген тіркеске назар аударсақ, жалпы түркі қауымына ортақ мемлекеттік тіл деген ұғым болуы да əбден мүмкін. Оны сол кезеңдегі үзеңгілес, қанаттас шығармалар тілі арқылы дəлелдеу қиынға түспейді. Иə, бұл болжамның табиғаты бөлек, өзге бір əңгіме желісінің тақырыбы. Ал дастандағы қанатты сөздердің бүгінге жету жолын, түрлену үрдісінің көріністерін шартты түрде мынадай ыңғайда жіктеп қарадық: 1) Жұмырланып, жетіліп тілдің поэтикалық ерекшеліктерімен ұшқырланып мақал-мəтелге, шешендік сөзге, қанатты сөзге, өнегелік шағын шу мақ, жырларға айналып, халық санасына, əдебиетіне шығармашылықпен сіңу арқылы жеткен толғамдар; Мыс.: «Шайтан ісі — абдыраған, асыққан, Асыққан іс ығын бермей жасытқан» (5217). — «Асыққан — шайтанның ісі» (қазақ мақалы). «Кісі сүйсе айыбы асыл көрінер, Сүймесе егер, асылы айып көрінер» (533) — «Сүйгеніңнің шұнақтығы байқалмас» (халық мақалы). 2) Түпнұсқадағы бəз күйінде, қаз-қалпында сақталған ұлағат, өсиет сөз дер; Мыс.: «Ұлық болсаң, кішік бол» (4532). «Ақыл көркі — тіл, тілдің көркі — сөз, Адам көркі — жүз, жүздің көркі — көз» (274). * М. Қашқари. Түркі тілдері диуаны. Үрімші: Шыңжаң халық нəшрияты. 1-т., 3-б.

3) Мағынасы, мəні, өзегіндегі нəрі, өміршең қағидасы жаңа сөз тіркесімен, жаңа үлгімен жеткен ой-толғамдар; Мыс.: «Өзіңнен де зорлар сөзін қозғаса, Құлағың сал, сөйлеп əуре болма аса» (4116) — «Аузы қисық болса да, байдың ұлы сөйлесін» (мақал); «Күштілерім сөз атса, бас изеймін шыбындап» (Абай); «Ас — арқауың, онсыз күнің қараңғы, Құлқын-өңеш билемесін адамды» (3667) — «Ас — адамның арқауы» (мəтел), «Құлқынның құлы» т.с.с.). 4) Халықтың наным-сеніміне, ырым-нанымына, салт-дəстүрі мен əдептанымының көрінісіне айналған; тұрмыс, этика шарттарына сіңген ұлағат, өсиет сөздер; Мыс.: «Қол созба асқа, тұрған кісі алдында, Ал, ей, зерек, қойған асты алдыңа» (4130); «Оң қолмен ал қойған асты алдыңа» (4129); «Əйелдердей түсіп кетпе қызығып, əйелдердей жəне қалма сызылып» (4132); 5) Тіршілік-тұрмыстың үлкенді-кішілі заңдылықтарына айналған рəсімдер; Мыс.: «Өсекшіге араласпа жақындап, Өсекшінің өртер тілі лапылдап» (4212); «Аузыңды бақ, енер содан кесел де!» (4615); «Əдептінің түр-түсі де əдемі» (4604); «Айтарыңды сайлап сөйле, жүректі ер!» (3878); «Сөйлемесең, сөзің саған құл болар, Сөйлеп қойсаң, сені өзі құл қылар...» (3880); «Көңіл жақын болса, жақын алыс жер, Көңілді бақ, алыс кейде қарыс жер!» (3705). 6) Халық даналығына ұласып, ұлттық парасат-сана қисындарымен суарылып, мазмұнын байытқан толғаныстар. Мыс.: «Тіршілікке алданбағын, өшеді, Дүниеге алданбағын, көшеді!» (1274); «Жамандықты қусаң, азап шегесің, Жамандыққа жақсылық қыл, жеңесің!» (929); «Ақыл — бұйда, ере түссең — жетелер, Сөйтіп арыз-тілегіне жетеді ер...» (159); «Ақылдылық — асылы ізгі жандардың, кішілікте кісілік бар, аңғарғын...» (934) т. с.с. ). Көлемі 6645 бəйіт ауқымды дастанның ойлары, насихат-уəзипалары осылайша алуан қырымен халқымыздың тұрмысына, салт-дəстүріне, санасына, əдебиетіне сіңіп, кең таралып кеткен. Шығарманың халық рухына осыншама қойындасып, біте қайнасып, өлмейтін өрелі сөзге айналуы сирек құбылыс. Бір жағынан, толғам тереңдігі, көркемдік шындықтың əлеуеті тəнті етсе, екінші жағынан, халықтың өз тəжірибесінен, халықтың өз рухани тірлігінен еркін алып қолданған, игерген даналық сөздері, мақал-мəтелдері тілге орамды, жүрекке жылы тиіп баурап алады. Ойды ой жаңғыртып, ойды ой дамытып, сан ғасырлық əдеби көркемдік таным диалектикасын алға тартады. Шешендік сөздердің жанрлық табиғатынан байқалатын ой мен сөздің өзгеше ұтқыр жарастығынан туған ақылман түйіндеулер де орта ғасыр шығармасына жат емес. Қазіргі қазақ əдебиетінің алуан қырлы жанрлық нышандарының бірқатар алғашқы белгілерін де осындай ежелгі дəуірдің құнарлы көркем дүниелерінен көреміз. Шешендік сөздердің, жұбату мен жоқтаудың, естіртудің, көңіл айтудың, түс жорудың, жоғарыда өзіміз айтып отырған мақал-мəтел, афоризмдердің, өсиет сөздің, батырлық жырдың алғашқы түрлік, жанрлық белгілері «Құтадғу біліг» дастанының тағы бір маңызды қызметін аша түседі. «Классикалық түркі поэзиясының тарихы «Құтадғу біліг» поэмасынан басталады»* деген пікірдің бір дəлелі осындай таза теориялық бітімінен де аңғарылады. Кейінгі кезеңдердегі халық əдебиетіндегі, ауыз əдебиетіндегі, классикалық поэзия үлгілеріндегі ағартушылық мұраттардың бір ұшығы осынау ежелгі дəуір дастанында жатыр. ХVІІІ—ХІХ ғасырларда жарық көрген, сол кезеңде жазылған туындылардың дені осындай насихат-ғақлия мəнерінде жазылып, * История всемирной литературы. М.: Наука. Том 2. Стр. 201. саяси-əлеуметтік, моральдық, этикалық мəселелерді батыл да ашық үнмен толғаса, сол арқылы халыққа жол нұсқауды ниет етсе, мұндай этика-дидактикалық бағыттың түп-тамырын тағы да ежелгі түркі толғауларынан табамыз. Өткен дəуірдің зерттеушілері (И.Березин, Ə.Диваев, А.Янушкевич, Бессонов, Н.Веселовский, Б.Бреслин т.б.) жинастырып, жариялатқан халық əдебиетінің інжу-маржандары да негізінен аталған əдеби-ағартушылық бағыттағы мұралар екені белгілі. Замана «судан ылай болып» (Əбубəкір К.) бұзылып, адам құлқы азып, тоғышарлық толқыны қатты соққанын толғаған кітаптар ХХ ғ. басына дейінгі жарық көрген басылымдардың да қатарында көп кездеседі*. Олар да бірде оқу, білім, бірде əлеуметтік əділдік мəселелерімен, адамгершілік идеяларды жырлау өрнегімен, тіл өрнегімен дастанның мазмұн, бітімімен шарпысып қалып отырады. Уақыт, заман, қоғам тынысы осылардың қай-қайсысында да қанық түскен. Сондай-ақ, ХV—ХХ ғасырлар арасындағы қазақ əдебиетінің мұраларына ой жүгіртсек, басқа мəселелермен бірге жоталанып көрінетін ғибраттық, насихаттық сарындар өзгеше бір бөлек арна жалғастырып жатыр. Ақылды кісі, жақсы адам, жақсы ат, жақсы жар, жақсы ана, адал дос, жетелі бала, жақсы хан, даналық... Осыларға қарама-қарсы — надандық, зұлымдық, аярлық, зинақорлық, пасықтық, ақымақ дос, ақылды жау т.с.с. «Құтадғу біліг» дастанында да ойды толымды мəнерлеудің бір тəсілінің табиғаты да осындай типтік айырмашылықтарға (контрастарға) негізделген. Қазақ əдебиетінің ежелгі дəуірлерінен кеңінен таныс насихат, дидактикалық, өсиет сарындарының жанрлық бірегей сипаттарға ұласуы өзінше бір даму өзегі. Бұл тұрғыда М.Сералин, Ақмолла, Ыбырай Алтынсарин, тағы басқа ондаған ақын-жыраулардың өлмес мұралары осы дəстүрлі арнада жарқырай көрініп, тарихи мəн-мағынасы бұрынғыдан да тереңдей түседі. Ұлы Абай өлеңдеріндегі үндес өрнектерді атамағанның өзінде, қарасөздеріндегі философиялық тамырластық қандай! Дүниенің арғы-бергісін ой көзімен саралап-салмақтаған Абай ата да құттың кілтін бір түйінге тірейді. Ол — адамның өзі.. Ниет-құлқы, білімі, еңбегі, адалдығы... Арсыз, надан, жалқауларға жаны күйген Абай да, Баласағұндай, тығырықтан жол іздеп, құтты қоғам, ізгілікті қоғам жолын аңсайды. Баласағұн мен Абай арасындағы үндестік тақырыптық, поэтикалық үндестік қана емес, ең бастысы рухани үндестік, дүниетаным табиғатының тектестігі. Философиялық-эстетикалық көзқарас, танымдық мектеп тұтастығы. Бұған қос ғұламаның қоғам, адам, ел жөніндегі əр қырынан айтылған ойлары дəлел. Абай өзінің өлеңдеріндегі толғамдарына қара сөздерінде қайта бір оралып, пысықтап талдап, түсіндіріп отырғандай əсерде қаласыз. Қарасөздегі терең тебіреністері өлеңінде шымыр да ұшқырлық қасиетке ие бола бастайды. Абай дүниетанымы тұтастай Сократ, Фараби, Баласағұндардың заманауи ойларына жетелейді. Фараби, Баласағұн, Абай дүниетанымы мен эстетикалық құнарының күретамыры Сократ, Платон, Цезарь, Аристотель секілді əлемдік алыптар қиялымен қанаттасып, қатар соғатындай. Сондықтан да Абай — Баласағұн əлемі ілім, таным дүниесінің туысқандығынан туған. Баласағұн мен Абай эстетикалық əлемінің **Егеубаев А. Идейно-художественное влияние поэмы «Кутадгу билиг» Юсуфа Баласагунского (ХІ в.) на развитие казахской литературы (вопросы традиции, поэтики и перевода). — Автореферат канд. дисс. Алматы, 1989. Стр. 14—17.

тамырластығының мынадай төрт сипатын даралап көрсетуге болар еді. Біріншіден, дүниетаным, эстетикалық көзқарас, адамгершілік мұрат бірлігі; екіншіден, қоғамдық-əлеуметтік мəселелерді, заман тынысын нақты сезіну; көркемдік танымда реалистік-рационалдық қасиеттерге жүгіну; үшіншіден, тақырып тамырластығы, ой толғап отырған жайлардың ортақтығы; төртіншіден, поэтикалық табиғатының үндестігі (ойшылдық, суреткерлік қисын, шешендік, афоризм, нақыл... жалпы поэтика табиғатындағы жақындық). Əл-Фараби — ІХ—Х ғасырлардағы өркениеттің алып шыңы. Жүсіп Баласағұн — Х—ХІ ғасырдағы көркемдік-эстетикалық дүниенің жұлдызды биігі. Абай — ХІХ—ХХ ғасырлардағы қазақ халқының көркемдік таным дүниесінің асқар биігі, дəстүр егесі. Қазақ жырауларының кемелді кезеңі — бес ғасыр жырлары осынау ұлы тұлғалардың иығында тұрған дала бұлбұлдарының сұлу саздарындай өнердің кереметтей толысқан, көркемдік жағынан да, ойшылдық жағынан да түу биікке самғап шығып, күрделі де қатпарлы əсемдік дүниесін түзген, рухани марқайған дəуірінің белесі. Бес ғасыр жырауларының шығармаларынан да өлең құрылымы, ұйқас түзілімі, мазмұн үндестігі, ой сарындастығы, поэтикалық рухы жағынан «Құтты білікке» қабысып түсіп отыратын тұстарды тым көп ұшыратамыз. Бір ғана əйел затына қатысты, болмаса адамның өмір кезеңдерін қамтитын кəрілік пен жастықтың қадірін түсіндіре отырып, өмірдің мəнін білдіретін жас шамасына қатысты жырлардың өзі-ақ сонау Күлтегін жазбаларынан бастап бірнеше ғасырлық кезең тынысын сезіндіреді. Жүсіп Баласағұн:

Алпысты ассаң — шілденің аптабынан

Аттадым де қысқы аяз қақпанына.

Елу отыз жиғанды кері алады,

Əкем қаған өлгенле

Інім Күлтегін жеті жаста қалды.

Ұмай текті шешем — қатынның бағына,

Он жасында інім Күлтегін Ер атағын алды.

Он алты жасқа...

Ол жиырма бір жасқа (келгенде)

чача Сенгүнмен шайқастық...

Күлтегін жиырма алты жасқа келгенде...

...Күлтегіннің жиырма жеті жасында...

...Күлтегін сол соғыста,

Отыз жаста еді... деген сияқты жыр тармақтарын оқимыз. Адамның жас шамасына, өмір кезеңдеріне қатысты мұндай ойлар руна жазбаларында да, «Құтты білікте» де əр түрлі поэтикалық реңде, əлденеше кездеседі. Бұқар жырау, Шал ақын, Сүйінбай, Ақан сері, Əріп т. б. ақын-жыраулар бұл тақырыпты сан қырынан тереңдетіп əкетеді. Бұл дəстүрлі тақырып бастауы тағы да Орхон, Енисей жазбаларының жұмбағы көп жылдарында жатыр. Қаған, батырлардың жасын, сол жастарына қарай кезіндегі ерліктерін хиқаялайтын жолдарды еске түсіріп көріңіз... Бұл сол бір қаһармандық жырлардан өсіп-өнген, кейін жыр, дастандарда міндетті түрде болуға тиісті шартты қисынға айналып кеткен сипаттар секілді. Адамды, жастықты («Дəл он жеті жасында, кəмшəт бөркі басында» дегендей) былай қойғанда, қазақ мал екеш малдың өзін жас шамасына қарай атап түстейді. Осы сияқты ана, жар, жаман əйел мен жақсы əйел туралы толғамдар да «Құтты біліктен» (62-тарау) ХІХ—ХХ ғасырлардағы қазақ ақындарына дейін жалғасқан тақырып арнасы. «Құтты білік» дастанының ғасырлар сынынан өткен, заманалар бойы мəнін жоғалтпай жеткен түрлі əдеби, тарихи, этникалық, философиялық, көркемдік заңдылықтары өзінше бір əлем. Олардың барлығын мысалдармен тізбелемейақ, əдеби шығарма тұрғысынан алғандағы кейбір сипаттарын шартты түрде жүйелеп атаса да еркін аңғарылады. «Құтадғу біліг»: а) түркі тіліндегі сөз өнерінің, ой өнерінің сөлін бойына жиған, бірегей бітімді поэзия шығармасы; ə) дастанның бүкіл мазмұны ел бірлігін сақтап, елді құтайтуға, қорғауға, өнер, ғылым, білімді дамытуға шақырады. Кісілікті қорлауға, орынсыз қан төгіске, əлеуметтік əділетсіздікке жаны қас ақынның дүниенің қызығы, құты — білім, ақылда, адамшылықта деген мүддесін биік көтерген толғаныс; б) насихат, ғақлия саздары айқын, елдік, мемлекеттік құрылысты егжейтегжейлі түсіндірген тариқат; в) адам баласының отбасы бақытына, тұрмыс қызығына (бала тəрбиесі, туысқандық қарым-қатынас, отбасы, ана, жар, адамшылық) терең мағына қосқан тебіреніс; г) заманның, уақыттың озмыштығына ойшылдықпен мəн берген, дүниенің асыл мəнін байсалды түсіндірген ақылман дастан. Жүсіп Хас Қажыб əдебиетте əділетті, ырысты елдің, құтты мемлекеттің үлгісін жасаған. Өз өмірі, күйініш-сүйініші жайлы, өмірдегі өкініші, кəрілік пен жастық жайлы, халықтың салт-дəстүріндегі ерекшеліктерді (түс жору, жоқтау) де, тұрмыс ерекшеліктерін (көшпенділер, аңшылар өмірі мен тұрмыстық белгілерін, мінез-құлық, тұрмыс тіршілігін білдіретін штрихтар) де астастыра отырып, өзі тамаша білетін түркі фольклорының маржандарын таланттылықпен сіңіре өрбітіп, өз дəуірінің барынша кемел суреттерін түсірген. Экспрессивті, эмоционалдық əсері күшті риторикалық, сұрақ-жауап үлгісі ауқымды дидактикалық дастанды ширатып, тілге жеңіл, жүрекке жақын оралымды мəнерге жеткізген. Дастанның бірнеше тарауы ұйқас жағынан да, өлшем жағынан да классикалық қазақ поэзиясында бертінге дейін кездесетін (Бұқар жырау, Жанақ, Шөже, Мəделі, Алмажан, Сүйінбай, Кемпірбай т.б.), əлі де ұшырасып қалатын бір бітімде шыққан. Алғашқы шумақ он бір буынды қара өлең үлгісі, одан былайғысы аттамалы ұйқаспен (ааба -əа-ва-га-да...) жазылады. Осы үлгі Абайда да, Сұлтанмахмұт, Ақан серіде де кездеседі. Абайдың «Қансонарда бүркітші шығады аңға», «Қақтаған ақ күмістей кең маңдайлы», «Қыран бүркіт не алмайды салса баптап...», «Базарға қарап тұрсаң əркім барар...» деген өлеңдері құрылымы жағынан нақ сондай өлең бітіміндегі классикалық дүниелер. Дастан мен қазақтың классикалық əдебиеті үлгілеріндегі үндестік, образ жасап, ой түзу тəсілдерінің бірлігі, қайсыбір тұстардағы өлең құрылысы мен

ұйқас шарттарының да егіздің сыңарындай ұқсас шығып отыратындығы ақынның қазақ даласынан, Шу бойында туып-өскендігінен ғана емес, тіл, ой өнерінің терең тамырлы даму заңдылығының көрінісі. Өлең түрі, өлең құрылымы сирек құбылатын, аса жиі өзгеріске түсе бермейтін тілдің өзіне ғана тəн қасиеттерінен нəр алып, ұзаққа бастайтын тұрақты категория. Яғни шығарманың туу алғышарттарын қалыптастыратын, авторын толыстырып, іштей дайындайтын қасиет — ең əуелі өскен орта, географиялық, мəдени-əлеуметтік кеңістік. Эстетикалық мектеп, халықтың рухани əлемі. Өлеңмен жазылған бұл философиялық трактаттың жанрлық ерекшелігі, поэтикасы автордың ақындық талантын, үздік дарыны мен білімділігін де, сол кездегі жазу өнерінің қаншалықты дəрежеде дамығанын да көрсетеді. Əуелі екі кіріспеде ақын жаратқанға шүкіршілік етіп, кітаптың жалпы мəнімен таныстырып өтеді. Кіріспенің өлеңмен жазылған нұсқасы текске үндес, жақын. Соңғы тарауларда Жүсіп Қас Хажыб өмірдің өтпелілігін, заманның опасыздығын, достардың жафасын айтып, өзінің кемшілік күнəларына күйініп күңіренеді, кейінгілерге өсиет сөздерін қалдырады. Оқиға өрбуі жоққа тəн, соншалықты көлемді дастан композициялық жағынан шымыр, ұтқыр. Поэма көлемі сексен бес тарау, яғни кіріспе түйінсіз таза тексі 6645 егізжол. Негізгі нұсқадағы бəйіттердің ұзын саны 6520. Қорытынды іспеттес үш тарау өзара үндесіп келеді де, негізгі текстен ұйқас , ырғақ, өлең құрылымы жағынан өзгешелеу шыққан. Ақын ойларын сол кездегі астрономия, геометрия, математика, медицина, философия, тағы басқа ілімдер саласындағы мағлұматтарымен безендіріп отырады. Оларға қатысты тараулар да бар. Белгілі бір ойды айтқаннан кейін оны бір дананың, қарияның, не елбасының, не ғалымның сөздерін келтіріп дəлелдеп, түйіп тастайды. Кейіпкерлердің атының күн, ай сынды аспан денелеріне орайластырып қойылуының өзінде мəн бар. Бұл тəңіріні пір тұтқан түркі жұртының космологиялық наным-танымына қатысты есімдер. Түркі атауларымен қоса араб, парсы, иран есімдері де кездеседі. Күллі шығыс елдеріне мəлім Нұшырбан, Фаридун, Заххақ, Афрасиаб т. б. есімдер қазаққа да мағлұм. Бірақ бұлар өте аз қолданылған. Кейіпкерлерімен қоса бір рет те болса аталып қалатын адам аттарының ұзын саны отыз екі, ал соның жиырмасы (ішінде Құраннан келтірілген де есімдер бар) араб-иран есімдері. Жер, ру, ел аттары аталады. Бірқатар ғұлама ғалымдардың, жиһанкез батырлардың, билеушілердің аттары ауызға алынады, немесе мифтер мен аңыздардағы кең тараған белгі-қасиеттері арқылы меңзеледі (4710—4718, 6547, 6548, 6549, 6550 т. б. бəйіттерді қ.). Демек поэзия туындысы, иə философиялық туынды дегенмен, осындай нақты деректілік белгілері ғылыми, ақындық ойтолғамның негізділігін күшейте түскен. Осы сипаттарының өзі-ақ өркендеген іргелі мəдениеттің, қалыптасқан жазба мəдениетінің мəуесі екендігінің дəлелі. Жалпы дастанның тексінде шамамен төрт жүздей ғана кірме (араб, парсы) сөздер кездесті. Араб, парсы тілдерінің синтаксистік түзіліміне бейім жолдар жоққа тəн. Мұны назар аудара санап, түстеп отырғанымыз «Құтадғу білігке» араб, парсы əдебиетінің, мəдениетінің ықпалы, əсері күшті деген кейбір ертеректе айтылған əр алуан пікірлердің негізсіз екенін білдіру ғана. Сондықтан да «хан тілі» десек те, «қарлық-қыпшақ», «оғыз-қыпшақ», «түркі тілі» десек те, «Құтты біліктің» қоспасы аз, таза түркі тіліндегі шығарма екендігі шүбəсіз. Жаратылыстану, математика ілімдеріне қатысты терминдер, ел-жер, кісі аттары да ерте орта ғасыр сипаттарын көзге тосады. Дидактикалық сарындағы ақылман дастанның жанрлық табиғаты тереңнен, əрідегі ғасырлар қойнауындағы өркениет топырағынан тамыр байлағанын атап айтқан жөн. Бұл ежелгі Мысыр еліне, үнді жұртына, араб, парсы («Саясатнаме», «Пəнднаме») əлеуметіне ежелден-ақ мəлім өсиет, даналық сөз түріндегі (дидактикалық) жанр. «Құтадғу біліг» жазылғаннан кейін, бес ғасырдай кезең өткенде еуропалықтар да еркін қолданған дидактикалық сарын. Ренессанс дəуірінде француздарда, немістерде, ағылшындарда да осы жанрда халықтық мəні терең туындылар дүниеге келді. Ежелгі славян жұртының «Златоструй», орыс халқының «Златоуст», «Домострой» секілді мұралары жанрлық ерекшелігі жағынан ең əуелі дидактикалық шығармалар. Шығарманың образдар жүйесі, көркемдігі жөнінде сөз еткенде қанатты, бейнелі сөздердің, мақал-мəтелдердің жиі ұшырасатынын айтудың артықшылығы жоқ. Текстің кез келген жолдарынан афоризмге тəн ұшқырлық, қанатты сөзге тəн ұтымдылық көрініп-ақ тұрады. Кестелі сөз, көркем ой... Көркем ойдың төл тумасы көркем тіл. Троптардың басым көпшілігі ежелгі түркілердің нанымына, дəстүріне, көшпенді жұрттың тіршілік-санасына жақын ұғымдардан туындайды. Заман бояуларын қанық түсіреді. Бəйіттердің структуралық түзілім дері, ырғақ-сазы қанатты сөздерге, мақал-мəтелдің поэтикалық бітіміне іш тартып тұрады. Ішкі ұйқастар мен үндестік үйлесім, сөздің поэтикалық трансформациясы, жалпы ой үлгілерінің ұшқырлығы жəне қанатты сөздердің, шешендік сөздердің бітіміне, философиялық түйіндеулеріне жақын, тұтасып келуі шығарманың тұтас стиліне, бейнелеу жүйесіне ерекшелік, белгілі бір поэтикалық тұтастық, заңдылық береді. Ұйқастары берік, теңеулері дəл де нақты. Бұл түркі өлеңінің тарихи қағидасы. Бұл ойларымыздың дəлелін кез келген бəйіттен-ақ көруге əбден болады. Мəселен: Тоғұғлы өлүр көр қалыр белгүсүз,

Сөзүң езгү сөзлə өзүң өлгүсүз. (Бəйіттің аудармасын келтірмей, қазақ тілінің фонетикалық ерекшелігіне қарата жасаған транскрипциясын ұсындық). Ішкі мағыналық қуаты қандай. Туған — өлер, белгісіз болып қалар, сөзіңді өзің өлмейтіндей жақсылап айт. Өмірдің өзіндей шынайы да қарапайым. Мақал, нақыл сөздер көбінесе ауыспалы келер шақпен айтылып, əр уақытқа да тəн əрекет, ой-тұжырымды білдіріп тұрады. Бəйіттерде баяндауыштар əмəнда бастауыштан кейін түсіп отырса да, ішкі үндестік тəртібіне қарай инверсияға түскен шумақтар да баршылық. Поэма ассонанс, аллитерация, анафора, символика, эпифора, қала берді полиптотон сынды суреткерлік айшықтарға бай. Ақын ішкі ұйқасқа, ішкі үндестікке жиі барады. Бəйіттің басындағы ассонанс, аллитерация ауық-ауық сөз арасындағы, сөз ішіндегі аллитерацияға ұласып кетеді. Кейде 187-бəйіттегідей:

Сеңə сөзлəдім мен сөзүм ай оқұл,

Сеңə берді бұ пəнд өзүм ай оқұл, — алдыңғы, əрі соңғы сөздерді, бунақтарды тұтас, қаусыра ұйқастырады. Өлең техникасы аса жетік əрі еркін, барынша табиғи таланттылықпен түрлендіріледі. Алғашқы тармақтың соңғы сөздерін келесі тармақтың басында қайыра қай-

талау арқылы поэтикалық экспрессия тудыру үлгісін де кездестірдік. (Мыс.: «190. Кісіден кісіге өсиет сөз ол, Өсиет сөзді ұстанса, жүз пайда ол»). Бұл үлгі қазіргі поэзияда да (М.Мақатаев, К.Салықов) кездесіп қалады. Аллегория, гипербола, контраст, лаконизм, символ секілді əдеби мəнердің кесімді классикалық үлгілеріне үндесетін ақындық өрнектер уақыт көшінде жасымай, тотығып күңгірт тартпай, сара алтындай сақталып жеткендігі өлең сөздің өлмейтіндігінің бір дəлеліндей. Образды түзу əдістерінде де өзіндік ерекшеліктер басым. Көне дастан бір қарағанда қарапайым тілмен жазылғандай көрінгенімен, жалпы көркемдік əсері тегеуірінді, өзінше бір поэтикалық ойлау жүйесі көзге ұрып тұрған ескерткіш. Бейнелеп ойлап, бейнелеп сөйлеу, бейнелеп көру — эстетикалық талғам биігінің, терең де тебіреністі философиялық толғаныстың жемісі. Негізінен лаконизм кездессе де, бұл көргенді көргендей жеткізетін қарадүрсін көшірме емес, күрделі бейнелердің астасуынан туған поэтикалық сурет. «Арыстан мінсең, қылышыңды қамшы қыл!» (2354), «Таяқты жауға темір қалқан дайында». Қарапайымдылығына да, көркемдік қуатына да күмəн жоқ. Қарттық жайында: «Жебедей ем, иілдім садақтайын» (371), «Жас кезде у ішсем де шырын еді, У қылды ішкен асты бүгін енді» (370) деп, ойын сомдап түсірген. Сүйекті де суретті, ішкі жігерге (динамикаға) бай, бейнелі тіркестер тасқа түскен таңбадай санаға жазылып қалады: «Білімсізге төрден орын болса, көр: Төр — босаға, ал босаға болды төр!» (262), «Тіл — арыстан, есік баққан ашулы» (164), «Ақыл — бұйда, ере түссең жетелер» (159), «Сүйіктіңнің міні — басты қадірі» (532), «Надан, пасық сөзге өгіздей жайылар, Тойса, ыңқылдап жатып күйіс қайырар» (988), «Бұл тіршілік көрген түстей өтеді» (1132), «Адам білсең, үй түн түнеп түнерген, Ақыл шырақ жарық төгіп жіберген» (1840), «Білім деген шым бүркеген бір теңіз, Бұрқырар су аяқ басып жүрсеңіз» (2380). Мұндай мысалдарды əр беттен-ақ тізіп түсіру қиынға түспейді. Бұл бəйіттер поэзия шығармасының ғана зерлері емес, көркем ойлап, келістіріп сөйлеудің көрнекті үлгісі. Ел тұрмысы мен тарихи-мəдени танымының жанды көрінісі. Күрделі ойлар — жұрттың барлығына бірдей етене жақын түсінікті бейнелеулер. Бар болмысымен жүрекке шұғыл жетіп, санаға сіңіп қалатын толғамдар. Қылыш, қамшы, таяқ, қалқан, жебе, садақ, шырын, у, күл, төр, босаға, бұйда, өгіздей жайылып күйіс қайыру, шым тағы басқа сөздердің əрқайсысы сахара халқының ұғымында өз бояуымен, астарлы һəм тұрмыстық сан алуан мағыналарымен əсерлі поэтикалық ассоцация туғызады. Мəселен, «төр» мен «босаға» ұғымдары қазақ халқы үшін ұлан-ғайыр философиялық ойларға ұштасып кетеді. «Өгіздей жайылып, күйіс қайыру» малсақ халықтың миына жедел жететін сурет. Ақын шығарманың ең əуелі халыққа қажеттігін жақсы бағамдаған, сөйтіп елдің психологиялық ерекшеліктеріне, руханиэстетикалық тəжірибесіне иек артқан тəрізді. Халықтың жан дүниесіне жақын келіп, түсінісушіліктің өзінше бір психологиялық «кілтін» ұстаған. Керек жерінде градация, гипербола, гротеск, литота, ирония, сарказм сипаттарын астастыра, бірін бірімен күшейте қолданады. Күрделі шеберлік. Адамды түнек үйге теңеу, бұрын да, қазір де кездеспеген, кездесе бермейтін тапқырлық. Сондай-ақ дəстүрлі троптардан, дəстүрлі заңдылықтардан шығып, өзінше тың өрнектер түзуімен шығарманың көркемдік-эстетикалық құдіретін, өміршеңдігін күшейте түскен. «Есізлік от ол от күйүіргəн болұр, Йолында кечік йоқ өтүлгəн болұр» (249) — «Жамандық от ол, от күйдірер болар...», «Көкіш тұрна көктə үнүн йаңқұлар, Тізілміш тэтір-тэг ұчар йалпұнар» (74) — «Көкіш тырна көкте үні саңқылдап, түйелердей тізіліп, желпініп ұшар», «Ай дүниə йамалы ұлұқлұққа көрк, Ай мүлкəтқа нұр ай йайық құтқа өрк» — «Ай — дүние жамалы, ұлықтықтың көркі, Мемлекетке — нұр, өткінші құтқа — тізгін», «Йақыз йер бақыр болмақынша қызыл» — «Қоңыр жер мыстай қызыл болғанша»... Жамандықты отқа, бəлеге, өртке балау, көктегі тырналардың түйелердің тізілген керуеніне ұқсауы, жердің мыстай қызаруы (яғни ақырзаман болғанша...) — бəрі де ақындық қиял мен өмірдегі табиғи құбылыс, заңдылықтардың ұштасуы, содан туған тірі суреттер. Əсіресе гипербола, кесек сөйлеп, ірі кескіндеу халық əдебиетіне, фольклорға өте-мөте тəн қасиеттер. «Құтты біліктегі» осындай кесек поэтикалық бейнелерді оқыған сайын тілге халық эпосындағы биік, кесек ақындық самғаулар да оралып отырады («Ер Тарғын», «Қобыланды», «Алпамыс» т.б. еске түсіріңіз). Əсірелеу, ірілендіру тəсілдерін тілге тиек еткенде, ашып айтатын ерекшелік — «Құтты білікте» орынсыз əсірелеу, өмір шындығынан алыс толғамдардың əсте кездесе бермейтіні. «Құтадғу біліг» поэзия туындысы болса да, реалистік қалыптарды қатаң сақтай алған, тіршілік диалек тика сына негізделген, мейілінше табиғи шыншыл шығарма. Əйгілі Шығыс жұлдыздарында (Фирдоуси, Науаи, Низами, Хафиз...) кездесе беретін гиперболалық самғаулар Жүсіп Баласағұнда жоқ. Дастан — реалистік поэзия əрі философиялық-эстетикалық трактат. Аталған ерекшелікті тек осы жанрлық сипатына қарай түсінген жөн. «Құтты біліктегі» ақындық əсірелеулер шектен шығып кетпейтін, байсалды да ішті, əдеттегі біз білетін фантастикалық, қала берді абстракциялық шарықтауларға мүлде қиыспайтын өзгеше бітімді зерлендірулер. Бұл, бір жағынан, жоғарыда атап кеткен түркі өлеңінің төл табиғатынан да туындап жатыр. Дастанның көркемдік қасиеттерінің ішінде күрделі троптармен қатар, лаконизмнің ( əсіресе қысқа да нұсқа қанатты сөздерге қатысты) де мол ұшырасатынын білдіре отыра, образдардың автологиялық жаратылысын да атап көрсетсек дейміз. Себебі дəуірі жағынан қалай дегенмен де тым əріде жатқан ежелгі түркі поэзиясының өзіндік ерекшеліктерінің да бірі — осы автологиялық сипаты. Яғни сөздердің тура мағынасында əрі өлең жанрының көркемдік-эстетикалық қуатын жасытпай қолданылуы. «Құтты білікте» алуан қырлы көркемдік желілердің арасында айрықша басым көрінгені де əрі күшті, əсерлі шыққаны да осы автологиялық мəнер.

Егер ұл-қыз ізгі, сүйкімді болса,

Тілегің де сондай болар.

Егер жаман болса, сені ұлытар,

Өзің өлсең, сені тез ұмытар.

Жаман атқа, қарғысқа қалдырар,

Сені сөгіп, жатың бас көтерер.

Ол ұл-қыз — жау, жау неге керек,

Жаусыз тірлік бəрінен ізгірек (жақсырақ).

(Жолма-жол аударма)

Арнайы телінген образ жоқ. Əр сөз өз мағынасында. Өлең шырайы сөздердің төл мағынасынан, ақындық қисыннан ұшқындап тұр. Төрт бəйітте басталуы, шарықтау нүктесі, түйіні бар бір ғана ой айтылған. Кішігірім сюжет шеңбері. Поэтикалық қуат, əсер — ой қозғалысында, сөз мағыналарының құбылуы мен контрасты қалтарыстарында. Таза поэзия. Ойдың, жан-дүниенің поэзиясы. Немесе: 2873 Ақылды кісіден кісілік келер,

Білікті — кісілер кісісі болар. Небəрі үш-ақ сөз. Ақыл. Кісі. Білім. Айтпағы ұшан-теңіз. Тағлымы — мəңгілік. «Бұл дүние тұзды судан аумайды, Ішсең — тілің құрғап, шөлің қанбайды», «Құрғақ құмға ұқсас екен бұл адам, Дария құйсын тоймайды көз сұғанақ», «Кірді сумен жуады, Су кірлесе немен жуады», «Бекке қатер ауыз дан (астан ) болар, Аспазды ісін істегенде кім күзетер» деген жолдарды да ой өрнектілігі оздырып тұр. Риторика даналық жыр жанрына үйлесіп-ақ түсетіні анық байқалады. Табиғат лирикасының тамаша нұсқалары жаратылыстың өзіндей біртуар сұлу сезім суреттерімен баурайды. Жарқын жаз жайлы төртінші тарау, Күнтудыны сипаттайтын тараудың алғашқы бəйіттері (398—410), соңғы тараулардағы түс, жоқтау сарындары, өкініш тебіреністері ақындық шеберліктің шын биіктері! Ал мынадай поэзиялық жауһарлар мəңгі ескірмейтін жолдар: Бұл кəрі жаһан құлқы жалған, байқасаң, Қылығы — қыз (тəрізді), жасы ұзақ (кəрі)... Бақсаң, құлқы қыз секілді, қылығы қылықты, сүйкімді, Сүйіндірер (сүйдірер), ұстамаққа ұмсынсаң қолын бермес...

(Жолма-жол) Жалған дүниенің ең бір дəл, ең бір ықшам мінездемесі шығар. Бір ғана «ақыл» ұғымының өзіне біршама мағына сиғызады. Ақыл — шырақ, Ақыл — жан, Ақыл — көз, Ақыл — тірлік, Ақыл — сөз, Ақыл — кісен... т.с.с. Қаншама сипат берілген. Енді бірде дүниені аждаһаға теңеп «əзі өсіріп, əзі баптап, семіртер, əзі сорып, əлсіретіп жем етер!» (6389) дейді. Ақындық ой құбылысы. Сөйтіп, метологиялық, бейнелі тіл де Жүсіп Баласағұн туындысының өзіне ғана тəн көркемдік ерекшеліктерін құрайды. «Құтты білік» сынды қазіргі қазақ тілімен, басқа да туысқан түркі тектес тілдермен табиғаты бір ежелгі дəуір шығармаларын барлық поэтикалық мəнін сақтап, мазмұны мен көркемдік қасиетін жасытпай аудару өзгеше күрделі, өзіндік қыры мол іс. Этнологиялық түрғыдағы тектестік, рухани туыстық, поэтикалық тегінің бірлігі, көркемдік дүниетаным жалғастығы сөзден бастап тармақ, шумаққа дейін жете мəн бере отырып жасалатын аудармадан гөрі қайта жаңғыртуға, реставрацияға көбірек келетін іс. Тектес тілдерден аударудың теориясы мен тəжірибесіне қатысты бұл мəселелер де жаңа кезеңдегі əдебиеттанудың ендігі кезде жиірек айналысатын саласы болары сөзсіз. Ұлттың ұлылығы ұлықтығынан емес, ұлағатынан танылмақ. Ұлтымыз ұлықтарды аз көрген жоқ. Солардың бірі есте сақталмапты, ұлт жадында қалмапты. Қалыпты: ұлағатты ұлықтар қалыпты. Нағыз ұлығтар (бұл сөздің ежелгі бір тұлғасы осындай үлгімен жазылған) асылдың сынығындай хас ұлығтар қалыпты! Ұлағатты сөз, ұлы қасиеттер қалыпты! Ұлық ұғымының төркініне үңілсеңіз, ежелгі түркі жазбаларына жүгінсеңіз, оның ішінде «Құтадғу біліг» беттеріне де көз жүгіртіп байқасаңыз — ұлы, биік, тұлға деген ұғымдар көкіректі кең жайлап шыға береді. Ондай сəтте «ұлық» деген бертінгі тыртиған, тыраш сөз сол бір бітімі бөлек «ұлықлықтың», ұлылықтың біршама азған түріндей көрініп кетеді. Заман озғанда, сол заманның адамы да, сол адамның танымы да азбай қалсын ба!? Замананың азғаны — сананың азғаны. Кісіліктің кісі киіктеніп жерігені, қағынан безген киіктей қиыр жайлап шет қонып кеткені. Ол ең əуелі сол қасиетті ұғымдарды танып-бағалаудан, соларға көзқарастан аңғарылатын сияқты. Қызық құбылу: «ұлықты» ежелгі түркілер бəз мағынасында ұлы, биік деп түсінеді, біздің замандастар өзімізше «ұлық» деп біледі! «Құт» мəнін ежелгі түркілер білім, бақ-дəулет, жанның семіріп, сананың кемелденуі деп ұғады, біздің замандастар əдетте байлық, барлық, қарын тоқтық, қайғы жоқтық деген мағынада қолданады. Ал «ұлық» ұғымы атақты «Құтадғу біліг» дастанының кіріспе тарауында мынадай мағынада да кездеседі. «Бұл кітапты Баласағұнда туған бір сахаба, тақуа кісі жазған. Əммə бұл кітапты Қашқарда тамамдап, Машрық мəлігі Табғаш Бұғраханның Құзырына ұсынған. Мəлік оның еңбегін қадірлеп, жарылқап һəм ҰЛЫҚЛАП, Хас Қажыб деген атақ беріп ерекше ілтифат білдірген, сол үшін ол Жүсіп ұлы Хас Қажыб атанып, атақ-даңқы дүниеге жайылды». Ұлыны ұлыға балап, қастерлеген. Ұлылық — ұлағатта. Ұлағатсыз ұл мұратқа жеткен бе, ұлағатсыз ел мұратқа жеткен бе?! Ұлағатсыз өркені өскен ұрпақ бар ма?!

Тағлымсыз — ұрпақ Тұл.

Тұлдың тұрқы — жетімдік.

Тұлдың құлқы — құлқындық.

Тұлдың жұрты — құлдық. Халық көкірегінде көзі жоқ, көңілінде сергек сезігі (интуиция) жоқ пендені «көргенсіз» дейді. Көргенділік те сол тағлым, тəлім ұшқындары. Ежелгі мұра тағлымы, халықтың дəстүрлі эстетикасы кейінгіге даналық мектебіндей. Рухани жетімдік пен тағлымсыз тасырлықтың ауыр індеті — ілгерідегі тарихи тағдырлардан тараған кісіліктің киелі тұғырларын түйсінбеу, сезінгенмен де селт етіп санадан сарғая сіңіре алмау болып тұрған мына заманда Жүсіп Баласағұн, Ахмет Жүгінеки, Ахмет Йасауи, Абай, Шоқан сынды алып тұлғалардың əр сөзі асыл, əр толғамы елдікке, кемелділікке бастайтын аталы арна. Санаға сіңбегеннің адамның тал бойына жарасып, мінез-құлқына дарымайтыны аян. Тұсыңдағы, тысыңдағы асыл заттың өзекжардысын өзгеден аршып танудың өзі де сол рухани түйсікке тікелей тəуелді. Бірінсіз бірінің күні қараң. Халық даналығының арналы дариясына жұлдыз болып құйылған түркі дүниесінің даналық эстетикасының əлібі мен танымы осы орайда ұлттың дəл бүгінгі күнгі арқа сүйер алтын босағасы іспетті. Ұлттық идеология дегенді жиі айта бастадық. Жөн-ақ. Бірақ идеология дегенге ет үйреніп алғандікі ме əлде басқалай себептерден бе, əйтеуір идеология хақында айтылған сөздер мен жазылған толғамдардан, жалпы жұртты жандандырмақ жиындардан кейде бəз-баяғы саяси сарындардың талансыз салқын лебі есіп тұрады. Əуелі осы идеология дегеннің өзін ағайындар не деп түсінеді екен деген ой келеді сонда. Идеологияның төркіні «идея» (франц.),«идеал» (грек.) болса, ҰЛТТЫҢ МҰРАТЫ емей немене?! Ұлт мұраты, ұлттың түпкі мақсаты, былайша айтқанда,

іздеген иманы емей немене?! Мұрат бітімі ұлттың мінез-құлық, тəлім-тəрбие, таным түйсігінен бастап əл-ауқат, тұрмыс-тіршілік, ішкі-сыртқы қарымқатынас тарына дейін қамтып бір мүддеге, бір ниетке жұмылдырылған ұлттың тұтас келбетін кескіндемей ме?.. Ұлттық менталитет десіп жүрген танымдық ой-сана сарасы осыған сүйеніп барып, жаңғырып, түлеп, жаңармас па? Осы ретте де, қазақ жұртының тектілігінің күретамырындай тегін диалектика өресімен бірге көне түркі мəдениетінен де іздейтініміз анық. Ғаламдық түйсік-сезімге арна тоғыстырған ежелгі түркі жазбаларынан бастап Абай, Шоқан, Əуезовтерге дейінгі рухани таным дүниесінің самаладай самсаған құс жолы тарихтың талай тоспаларында аруақтай демеп өтері де күмəнсіз. Күнделікті күйбең тірліктің, іркіс-тіркіс сабылыс пен əлдеқандай алқыныстың жаратылысы сол бір жұлдызды жолдың көңіл көзіне іліну, ілінбеуіне байланысты да шығар. Ендігі табынатын пірің де, сүйенетін иең де сол бір үлкен мұратты, қасиетті ұғымдар. Пірсіз пенденің күні күйкі, көңілі қараңғы. Əлі де болса баршаға мəлімденіп, тəлімделіп үлгірмеген «Құтадғу біліг», құтты білім — сол асыл арқау, арқалы ағыстың бір шоқтығы. Жылдар өткен сайын ордалы ойдың тереңіне тартып, даналық пен даралықтың өзгеше бітімін айғақтап тұрғандай қуатты иіріміне үйіріп тарта бермек. Осыдан он ғасыр бұрын хатқа түскен даналық толғамдар бүгін де солғындамай, еңсе көтеріп ел болсам деген үміттің отын маздата түскендей. Қазіргі Жетісу жерінде Х ғасырдың табалдырығында дүниеге келген ғұлама ақын, жаһангер ақылман, ойшыл Жүсіп Баласағұнның дүниетаным маржандары халықтың өз топырағында туған төл тебіреністері болғандықтан та, иісі түркі елінің жан-дүниесіне жақын мұрағиятты мұра. Халықтық туынды тағдыры да халық тағдырымен егіздің сыңарындай ұқсас болады екен-ау деген де ойға қаласың. Дастанның қолжазбасының əр елде, əр түрлі кітапханалар мен мұрағаттарда, шетте өткен көшпелі тағдыр тарихынан бастап, кейіпкерлерінің болмыс, бітіміне дейін айнымайды, халықтың рухани тағдырының баламасындай. Оның əр жолынан, ойларынан елдің елдік мінезбітімін, арман-мүддесін көргендейсің, тағдырынан елдің тағдыр-талайының сорабын аңғарғандайсың. Осыны «Құтадғу біліг» тағдыры мен тəлімі айғақтай түседі. Бір кереметі, құтты білімді қолына əлі ұстап үлгірмеген балғын-балауса буынның бойындағы ана сүтімен дарыған тағлым, адамшылық қасиеттер жүйе-жүйесінің, замандастар тірлігінде қағидаға айналған салт-дəстүр, кісілік қарым-қатынас түзілімдерінің осы көне кітап беттерінен бедерленіп көрінетіндей. Халықтық сипатты даралайтын ерекшеліктер ме, даналық толғам, қанатты сөз, мəйекті мақал-мəтелдер ме?.. Түйдек-түйдек үлгі, түйін-түйін ой. Жатырқамайсың, жатсынбайсың... Жалтақсыз қауышып, жамырай сырласып, бірге қанаттанып, қомданасың. Қазіргі əдебиетімізде, ел-жұрт аузында, халық əдебиеті үлгілерінде тұнып тұрған терең философиялық толғамдардың бастауларын, халықтық таным-нанымның нəрлі өзектерін, мақал-мəтелдердің құнарлы топырағын танығанда эстетикалық түйсіктің табиғилығына, болмысты философиялық танудың құдіретті қуатына тəнті боласыз. Осынау түрік поэзиясының тұңғыш кітабын көне түркі поэзиясының поэтикалық нышандарын кемел жеткізген ұлы жазу десе де болады. Түркі тектес халықтар поэзиясындағы бұл алтын желінің бір ұшығы сонау тəжік-парсы, бір ұшығы қырғыз, өзбек, ұйғыр, татар, ноғай тағы басқа ел мен ұлыстардың мəдениетіндегі көркемдік көкжиектермен ұласады. ХІ ғасырда Шу бойындағы Баласағұн шаһарында жазылып, кейін кең дүниеге танылған ұлағатты əдеби ескерткішті кезінде дат, француз, венгр, австрия, неміс, түрік ғалымдарының тесіле зерттегені, кейбір тарауларын түрлі деңгейде аударғандары тегін де емес... Əсіресе бұл еңбек хақында неміс тілінде бірқатар құнды-құнды еңбектер, пікірлер бар. Венгр ғалымы Г.Вамбери де, көрнекті түркітанушы В.В.Радлов та кезінде (1870—1890 жылдары) əуелі неміс тіліне аударған. Бірқатар батыс, шығыс ғалымдары біздің түркітанушылардан көп бұрын-ақ «Құт дарытатын ілімнің» табиғатын түсінуге барын салған. Осылардың бəрі де Жүсіп Баласағұн дастанының адамзаттық, имандылық, кісілік рухын таныта түседі. Адамға тəннің бəрі маған да тəн, адамшылық қасиет адам баласының бəріне бірдей етене жақын деген түйін айқын аңғарылады. «Құтадғу білігтің» əлеуметтік-қоғамдық, эстетикалық, поэтикалық бітімін даралайтын алуан сипатты өзгешеліктердің қатарында туындының тінінен тарайтын күрделі де, қабырғалы бір қасиеті оқшаулау көрінеді. Ол осы бір даналық дастанының өз заманындағы өркениеттік өзектердің жарқын белгілерін бойына түбегейлі сіңіргендігі. Нақ осы сипаттары арқылы ежелгі түркі дүниетанымының өресін, түркі мəдениеті мен көркемдік танымының тынысын, жалпы адамзат тарихындағы жарты дүниені алып жатқан жұмбағы мол құбылыс ғаламының жаратылысын тереңдей таныта түседі. Түркі мəдениетіндегі қырық қырлы дəстүр іздерін көзге тосады. «Құтты білік» — бір сөзбен айтқанда, адамшылық мектебі. Бұл мектепте адам баласының басындағы ақыл-сезімнен ажалға дейінгі жақсылы-жаманды жай-жағдаяттардың сан қатпар қалтарыстары өлең өрнегіне түскен. Ақыл, санаға ақылмен ұялатқан. «Адамды адам түсінбеу бір ақырет!» — деп ХХ ғасырдың Мұқағалиы айтқандай, адамды адамға надандық емес, адамдық қана ұқтыра алмақ. Пенде мен пен денің пендешілігі емес, ХХІ ғасырдың табалдыры ғында таразы басында имандылық пен ұлт, жер тағдыры тербеліп тұрған сəтте, қайдағы бір күйкі тірліктің күйбеңін күйттеп кердеңдегендер мен арғы-бергіні жанмен сезіп, ақылға қондыруға жанталасқандардың арасында қаралы қанды судай тағы да сол Надандық тұр. Он алтыншы жылдан да... сексен алтыншының желтоқсанынан да... отыз екі... отыз жетінші жылдардан да күңіренген қалың елдің қыр желкесінен осы Надандықтың үңірейген обыр көздері тұнжырайды. Балауса тəуелсіздіктің саумалынан бас айналған күнəсіз масаң заманның бір шалғайында тағы да сол Надандықтың, сыпайылап сипап айтсақ, қатып қалған тырысқақ тасмаңдайлықтың даурыққан, қарлыққан үні естіледі. Жүсіп Баласағұнның ғұламалық дастаны Х ғасырдың өзінде осы кеселдің келбетін күңірене кестелеген: Білімді — аз, білімсіздер қаптаған,

Ақылсыз — көп, ақылдыны таптаған.

Білімсіздер білімдіге жау болды,

Надандардың аңсағаны дау болды.

Біліп сөйле, сөзіңде сөл, өң болсын,

Білім үйрен, надан, көзің ашылсын!

Біліп сөйле.. Білмегенге білдіріп сөйле... Білімнің құдіретін жанмен ұғып, санамен төгілген өкініштің ащы мұңы, кеш те болса керегіңе жарар, кесірленбей көзіңді аш дейтіндей... «Білімді мыңды жығар»... демей ме ел. Сірə, бұл мақалдың да нəрлі тамыры сол көне замандарда жатыр-ау. Дана халық, көкірегі сара халық надандыққа, тасырлыққа ежелден ақыл, білім, тілді, сезімді қарсы қойған. Ақылды арқа тұтқан. «Құтты біліктің» дəстүрі де осы дəстүр. Бұл өсиет кейін талай-талай ірілі-ұсақты шығармаларда желі жалғастырды, əрине. Білікті бір ойдан, мұңнан арылмас,

Төр — босаға, ал босаға болды төр!

Орын тисе данаға есік көзінен,

Білім — жарық, нұрын саған шашатын.

Қандай десең, ақыл-ессіз түр-өңі,

Ақыл-ессіз кісі үлессіз жүреді! Білім мен ақылдың адам баласына шапағатын көне дəуір ғұламасы түрлітүрлі реңмен, алуан-алуан астармен толғайды. Соның бəрінде бүгінде əр көкіректегі салт-дəстүрден, əр шаңырақтың кісілік тəлімінен сіңген сындарлы сипаттар басым. Тарих тəлімі... Парасат сабағы... Дастанның тəлімі бүгінгі замандасқа да тағлым. Ғасырлар бойына халықты кісілікке баулыған жазу шынында несімен қымбат? Несімен қызықтырады? Тағы да сол адамгершілік, имандылық дəстүрімен!... Ақиқатқа жығылған, əлеуметке адалдық дəстүрімен. Ежелгі дəуір ақынының əлеуметтік мұраттары қашанда əсерлі, ақиқаттың əз тіліндей ашық естіледі. Қоғамға, адамға зардап атаулыға ышқынған қарсылық, рухани жиреніштің күйінішті үні сол тілден төгіліп, көкіректерге жасындай жетеді. Ақын сан-салалы толғамды бəрінен бұрын əлеуметтік-моральдық күйзеліске əкеліп тірейді.: Зұлымдардың қолы елді жайлады,

Момындардың қолын жоқтық байлады!

Маскүнемдер бетін жуған шарапқа,

Ер атанып, аты шықты алапқа!?

Зинақорды ерен десті, жаратты,

Сараң десті татпайтынды шарапты.

Адалдықты түгел арам таптады,

Арам ниет жердің жүзін қаптады. Иə, ақын қасіреті — адам қасиетінің кеткені. Иə, ақын қасіреті — адам қасіреті. Ел үшін, ұрпақ үшін санасынан сарғайған ақын бұл ойларын сонау «қараңғы», «түнек», «ортағасырлық найсаптықтың» ортасында тұрып күңірене айтқан еді... Айта тұрып, «Ащы айтты деп кінəлама ақынды, Ащы сөздің түбі балдай татымды», «Кірді сумен жуады, су кірлесе немен жуады?!» деп жұртына жан күйзелісін қоса сездірген-тін. Осы тұрғыдағы қисындарын «ел бұзылса — бек түзейді, елді бек түзеді, ал бек бұзылса, бек азса — кім түзейді» деген толғамдарына тоғыстырады. Иə, орта ғасыр күйігі... Орта ғасыр... Қазір ғалам маңдайын ХХІ ғасырдың кернеуі биік лебі үріп кетіп, үріп кетіп тұрған заман. Сол орта ғасыр күйігі ХХ ғасырда да талайды күңіренткен. Атышулы «тоқырау» төрінде тұрып та осы жолдарды оқып күйзеліп, осы жолдарды оқып іштей ширығып, іштей ширап еңсе түзеген. Сол орта ғасыр биігі ХХ ғасырда да биіктігінен таймаған. Биіктігімен дүниені үйіріп, биік тігімен сананы билеп тұр. Жазбаға, ақындық куəге жүгінсек, ықылым заманғы трагедия ежелден ілесіп жүрген екен-ау. Түрік деген жұрттың күйігі қазақ деген ұлттың күйігіне ұласқан екен-ау, бабаның мұңы баланың басына көшкен екен-ау. Орхон-Енисей жырларын оқыңыз... Рухын сүйіңіз... Жүсіп Баласағұнды оқыңыз... Жадыңызға түйіңіз... Абайды оқыңыз... Күйігіне күйіңіз... Шəкəрім қажыны... Бұлар ұлт-халық ретіндегі жан дүниеміздің хатқа түскен күйзеліс-күйігі. Тұтас бір этнос трагедиясының тарихы. Ел болмақтың алды ең болмағанда соны түсіну!

Жұртты жафа жеді, опа тоналды,

Сүйенерге лайық кісі жоғалды. Байлық кімде — билік сонда. Құдірет те сол, білек те сол. Əрине, құдіретті білікке қолы жетпеген елде бұдан өзге соқпақ та жоқ өзі.

Діл қатайып, тіл мүлəйім боп алды,

Аты қалды, шындық өзі жоғалды.

Атасына, көр, аталық етті ұлы,

Ұлы бек те, ал атасы бек құлы!..

Кедей, жетім, тұлды демер пенде жоқ,

Азды жаһан, таңырқайтын ер де жоқ!

Ұмытты ұл-қыз ата-анаға құрметті,

«Қария» аты ерді қорлау іспетті. Заман сыңайын баққан үлкен тараудың ұшқындары ғана. Ежелгі əдебиет демесек, жұмыр басты пендені қай кезде де ойландыратын тебіреніс. Ақын өз заманының тілі мен діліне айналып кеткендей. ...Мұңымды айтсаң, мұңаярсың өзің де... ...Кісіліктің кісілігі кішілік ...Ақжарма сыр. Дəуірдің ақынға, ақынның дəуірге ұласуы. Тұтас бір халық жанына айналуы. Ел болып ойлап, ел атынан тебіренуі. Жеке ақындық дарынға халықтың рухани дүниесі, халық даналығы қуат беріп, қанат бітірген. Сол ІХ—Х ғасырлардың өзінде-ақ халықтық пəлсапа, халықтық эстетика танымы жақсы мен жаман, ақ пен қараны ажыратып, шендестіріп отырған. Сол эстетика рухымен ойды сезімді тəрбиелеп, ұрпақты баулыған. Тіл, жүрегің шырын болсын қайда да,

Сөз бен есті тектен-текке лайлама.

Кім білікті, аты даңққа бөленер,

Кім өнерсіз, ат-атақсыз көнерер. Көне мұра өнегесі: білімді, кісілікті кісі бол! Халықтық парасат-пайым, дəстүр, халықтық құлық деген ұғымға осы жерде баса назар аударған абзал. Үлкенге — құрмет, кішіге — ізет секілді күнделікті тұрмыс əдебінен бастап елдік деңгейдегі, мемлекеттік дəрежедегі моральдық қарым-қатынас əдебіне дейін «Құтты білікте» түзілген. Қанағат, сабыр, сезім-ақыл, кішіпейілділік тəрізді небір ізгі қасиеттердің əлеуметтік бітімін тани түсеміз. «Қастық қылма, арамдықты сайлама, Тый құлқыңды, жақсылық қыл қайда да!» (1315), «Сабыр етсең — бұзылған іс түзелер» (1318), «Сабыр соңы — салқын сая жаныңа» (1317)... т.т. Сабырлылық, ұстамдылық халықтық мінез-құлық ерекшелігі ретінде де мəлім. «Сабыр түбі сары алтын», «Сабырсыз қалар ұятқа»... деген əдеп-қағидалар ұрпақ құлағына ата-баба аузымен құйылып келген «шарт». 1324. Жұрт алдында аузыңды бақ, лепірме,

Кіші, үлкенді жылы жүзбен аяла, — дегендер де сол сияқты. Классикалық шығармалар заман сыңайын, дəуір бедерін уақыт көшінің бір үзік сəтіндей хаттап кетеді. Тіршілік, тұрмыстың көркем өрнектері арқылы кезеңдік заңдылықтарды, диалектикалық типтік құбылыстарды тұтас көзге тосады. Дастан бəйіттерінде сараланған əлеуметтік топтардың бірегей портреттері, қоғамдық-əлеуметтік құбылыстардың өзекті өрнектері, сан қырлы психологиялық кескіндеулер уақыт озса да тозбайтын, бояуы солғындамайтын таланттылықпен бедерленген суреттер екендігі күмəнсіз. Солардың бəрінің тұғырындай тұтас дəуір тұрқы туралы толғаныстары (қорытынды тараулар) көркемдік қуатымен де, ширыққан шиеленісті күйімен де, шыншылдығымен де бүкіл дастанның идеясын меңзейді. Тағы да заман азған, парықсыздық жайлап, надандық талаған тұста қайтіп ел болмақты күңірене күйзеле жырлаған. Ұлт мұраты, ұлттық қасиет дегеннің бір ұшығы осында жатыр. Құтты ел құру үшін не істемек жөн, адам қандай, қоғам қандай болмағы лəзім, бəрін де жіпке тізгендей ақындық тілмен түгендеп шыққан Жүсіп көзі көріп, көкірегін өртеген заманның ащы шындығын ашына ақтарады. Ащы айтты деп кінəлама ақынды, ащы сөздің түбі балдай татымды дей отыра жан күйзелісін жасырмайды. Жүсіп Хас Қажыбтың ақындық мұң-зарын тарихқа жетік қазіргі оқырман да түсініп қабылдайтынына дүдəмалданбаймыз. Тура бастап, тік сөйлейтін ақиқатшыл арқалы талант осы бір түйінді тарауларда барынша серпіліп, ашыла да ашына түскендей. Ай, білікті, бақсаң заман сыңайын,

Бəрі өзгерген, өзгерткен ел райын.

Біліктіге есе бермей қорлады,

Ақылдылар тілін ашпай сорлады!

Көбейді елде қорлаушы да, зорлар да,

Бас көтермес сорлы болды қорланған.

Адалдықтың аты қалды, көзі жоқ,

Қарақшы — арам, əттең, тоқтау, тезі жоқ!

Жаһан құлқы мүлдем бөлек болды, көр,

Кісі жаны тілден бөлек болды, көр! — деп ғұлама заманның бар кейпін өлең жолына толық түсіріп кеткен. Сірə, қоғам, дəуір шындығын ешбір тарихи жылнама, шежіре, пəлсəпалық зерттеулер осын шалықты суретті, осыншалықты толымды жеткізе алмас. Жүсіп ел рухын жасытып, елдіктің іргесін күлдірететін əлжуаз тұстарды бұлтартпай нұсқаған. «Опа кетті, елді жафа жалмады, Сенетін бір кісілікті ер қалмады!», «Бауырынан бауыр безіп суысты, Жатбауыр боп сөкті туыс-туысты!» «Құтадғу білігтің» осындай тұстарында тіл ұшына тағы да Орхон-Енисей жазуындағы ауыр күндер елесін суреттеген жыр жолдары келеді. Түркі жұртының толысып кемеліне келген тұсында «Ол кезде құлы — құлды болған еді, Күңі — күңді болған еді», — деп масаттанатын шабытты толғамдардың орнына:

Бек ұлдарың құл болды,

Пəк қыздарың күң болды! — деп ашынып аһ ұрмаушы ма еді?! Ерлік жырлары емес, нағыз намыс жырлары!

Соңындағы інілері қаған болған,

Ұлдары да қаған болды.

Соңындағы інісі ағасындай болмады,

Ұлдары əкесіндей болмады.

Біліксіз қағандар отырған екен,

Жалтақ қағандар отырған екен.

Əміршілері біліксіз екен,

Жалтақ болған екен.

Інілі-ағалының дауласқандығынан,

Бекті халқының жауласқандығынан,

Түркі халқы елдігін жойды,

Қағандығынан айырылды*. Бұл Баласағұн дəуірінен де əрідегі, одан төрт-бес ғасыр ілгерідегі тарих. Құт дастанындағы орамдар болса Х—ХІ ғасырлар суреттері: Кішіде — əдеп, қалмады ақыл ағада, Сыйластық жоқ, бөктік дау-шар, жалаға! Жақындықтың бəрі пұлға сатылды, Адал адам таппай жаным ашынды! Кетті əділдік сұм-аярлық арбады, Құдайшылық сұрар кісі қалмады! Ел ақшаның құлы болды, табынды: Күміс кімде болса, соған жағынды! Заманақыр келді, Жарғы бұзылды, Жамандарды көріп, жақсы бұзылды! Ақылды ұғар, біліктілер біледі, Жыл, ай, күнмен заман түгел құбылды! Ақырзамандай ауыр кездегі адамдардың құлқын да: «Саудагерлер аманатты ұмытты, Ұста өнеге, мұрагерін ұмытты!», «Білікті айтпай ақиқаттың ашығын, * М. Жолдасбеков. Асыл арналар. Алматы: Жазушы, 1990. 47-бет.

Ұят кетті, əйел беті ашылып!» — деп, жеке-жеке мінездеп, талдап айырып береді. Қорытынды тараулардағы осынау əлеуметтік толғамдар 85 тарау бойы насихатталып, уағыздалып шыққан моральдық-этикалық тебіреністердің астарын ақтарып, тəрбиелік мағынасын мүлде тереңдетіп жібереді. Жақсы мінез-құлық, тəлім-тəрбие жөнінде небір даналық ойларын білдіріп, ізгілікке мезгегенде ақын адамның жеке тұлғасының сол бір аласапыран кезеңдерде əлеумет ортасында қаншалықты мəнді орын алатынын ескерсе керек. «Сүтпен сіңген сүйекпен кетеді» дейді қазақ. Осы мақалдың өзекті ойы бірнеше бəйітте ұшырасады. Ақ сүтпенен бірге сіңген жақсылық,

Айнымайды алғанша ажал қапсырып.

Іште біткен қылық, парыз мойныңа,

Сөз қалады, таяқ табы кетеді, — десе де, тіл ұшына кəдімгі «Сөз сүйектен, таяқ еттен...» келеді. Күнтуды (Əділ хан) отырған күрзінің үш сирақты екендігін тілге тиек ете келіп, үш тағанды, үш сирақты нəрсенің қашан да берік, тиянақты болатындығын, қай жерге қойса да қолмен қойғандай қона кететіндігін түсіндіреді. Төрт аяқты нəрсе тақтайдай түзу жерде болмаса, аса орнықты емес. Үш сирақтың бірі қыңыр болса — бəрі қисық шығады, бірі құласа — бəрі құлайды дегенді тағы айтады.

Міне, мені көргін, заңмын, əділмін,

Тұрқымды сен байқа, барла — бəрін біл.

Мен отырған күрзі мынау, төрімде,

Үш сирақты, көр де тоқы көңілге.

Үш тағанды нəрсе берік, мызғымас,

Үш аяғы тұрғанда ұстап, жылжымас!

Егер үштің бірі тайса, жетеді,

Қалған екеу өзі-ақ ұшып кетеді.

Үш сирақты нып-нық, түзу тұрады,

Бəрі түзу болса — түзу мəні де.

Бір қыңырдан — бəрі қисық шығады,

Бар қисықтан — əмəн қырсық туады.

Қай тұғыр да қисық болса, тұра алмас,

Түзу нəрсе — орнықты, ешкім жыға алмас. Осы үш тұғыр туралы ойды ел бірлігі, елді басқару жөніне қарай реті келгенде əрі қарай тереңдете түседі.

Бірі — дана, ғалымдар, зейінділер,

Бірі — хатшы, білсін дер кейінгілер.

Үшіншісі — жүректі ер, батырларың,

Жау десе, жайдай жайпар жасындарың.

Бұл үш түрлі ер бір жеңнен қол шығарса,

Қалған жұртты үйіріп, қоңсыға алса... деп, елге бас-көз болар бектердің үш түрін, тобын түсіндіреді. Үшеуінің пайдасын, қызметін саралайды. Мемлекеттік жүйені танытатын желі. Ал мына жолдардың мағынасы аса айқын:

Ішпек-жемек — əуелгісі бұлардың

Қатын алмақ — бірі рахат-құмардың.

Үшіншісі — тəн саулығың, тірлігің,

Бұл үшеудің ұстау қажет бірлігін. Бұл да тіршіліктің үш негізгі тиянақтары, біз үшін кəдімгі «Əуелгі байлық — денсаулық, екінші байлық — ақ жаулық, содан кейін — он саулық!» деген əйгілі мақалмен үндестігімен қымбат. Елді аларда, алмас қылыш жарқылдар,

Ел басқарсаң, алтын қалам жалтылдар.

Білім, ақыл елдің ішін түзетер,

Үш батырың күллі əлемді күзетер.

Тағы да үш ұғым. Үш сала, үш бағыт.

Үш биліктің бірлігі. «Алтын көрсе, періште жолдан таяр» дейді қазақ ұғымы. Төл қазынамыздың төркіні тереңде жатқан текті нақылы. Оған мына бəйітті оқығанда көзіміз жеткендей. Күміш көрсə иалңұқ (адам, пенде) көңүл тұтмаса,

Иарағай аны шын фəріштə тесə. (Яғни «Пенде күміс көрсе, көңіл бұрмаса, оны шын періште десе болар...»). Дастаннан «Ұлұғ болдұң əрсə кішіг тұт көңүл, Ұлұғқа кішіглік иарашұр оғұл» (4532) — (Ұлық болған болсаң көңіліңді кішік тұт, Ұлыққа кішіктік жарасар,ұл!) деген бəйітті оқығанда еріксіз тіл ұшына «Ұлық болсаң кішік бол» келеді. Мұндай біртектілік жол сайын көзге ұрып тұр. «Жаманға жолама, жаласына қаларсың» — «5256. Есізге қатылма көйүргəй есіз...»; «Не ексең, соны орарсың» — «4733. Бұл дүние іші бір тарыжай (егінжай) сынды, Мұнда не ексең, ертең сол өнер.»; «Ет бұзылса, тұз себеді, Тұз бұзылса не себеді?» — «Кірді сумен жуады, Су кірлесе немен жуады?» т.т. Бұлармен қатар, жұртшылыққа таңсық, поэтикалық қарымы жағынан алымды əрі қарапайым, əрі ұтқыр тіркестердің даналығы қай ғасырда да тозбасы анық. Соның бəрі елдің елдігін түзеу мүддесіне қарата жазылған.

Біліксіздің тілін тыйған жөн болар,

Білімдінің сөзін жиған жөн болар. Жүсіп Баласағұнның өзі айтқандай, білік те, құт та — білімді сөз, білікті ой. «Білімдінің нұрлы сөзі сарқылмас.» Халықта Құт, Дəулет, Ырыс... Несібе... деген құдіретті ұғымдар бар. Сол сөздің қат-қат мағыналық астарын ұлт дүниетанымымен астастыра алуан

қырынан ашқан кенеулі толғам, келісті тілек, ықыластар, ырым-нанымдар қаншама. Атамыз қазақ «Құт қонған...», «Құт дарыған...» деп сүйінеді елге, жерге, текті кісі, тəңірлі шаңыраққа мейірімі түскенде. Қаншама тілге жүйрік, сөзге сергек дегенмен, қазақ жұртының кез келген жерде оңды-солды сапырып шашып-төге бермейтін, қадірін кетірмей қастерлеп қолданатын ұғымдарының бірі де — осы Бақ-Дəулет, Береке киесі! Əрі соның бəрі бір арнадан, халықтың жан-дүние жайлауынан барып тоғысып, өзгеше бітімді кіршіксіз де, кірпияз адамдық қасиеттер төрінен табылып жатады. Жартыкеш ұғым, жалаң сөз ғана емес, біртұтас таным дүниесі. Ел-жұрттың ықылым заманнан бергі пейілін, ниет-құлқын, жан сарайын қанық түсірген бірегей ұғым, рухани ғалам! Түркі дүниесінің ұлы ойшыл ақыны, энциклопедияшы ғұламасы Жүсіп Хас Қажыб Баласағұн əлемге əйгілі «Құтадғу біліг» («Құтты білік») дастанына осы дəулет, құт-береке, ырыс ұғымын басты тұлғалардың бірі етіп алғаны тегін болмаса керек. Ел санасындағы сан сырлы құт, дəулет сымбатының ежелгі дəуірден бейнелі келісті түскен тұсы да осы »Құтты білік» дастаны. Дүниедегі ғаламат тарихи-мəдени, əдеби ескерткіштердің бірегейі, иісі түркі жұртының рухани мақтанышы «Құтадғу білігтегі» ұлағатты төрт ұғым — Күнтуды, Айтолды, Өгдүлміш, Оғдұрмыш сынды төрт бас кейіпкердің бірі — осы Дəулет. Оған Айтолды аты берілген. Бұларды қазақ табиғатына бейім нұсқасына сүйеніп атасақ: Əділет (Күнтуды), Дəулет (Айтолды), Ақыл (Өгдүлміш), Қанағат (Одғұрмыш) болып шығады. Күнтуды — Əділет, яғни əділ заң, əділ елбасы, əділетті əмір. Айтолдымен алғаш жолыққанда өзінің дүниеге ақиқат нұрын бірдей түсіретін əділетті де, мейірімді екендігін, тұрақтылығын, ақ жол, əділ заңды ұстанатындығын айғақтап, атамыз қазақ атын күнге балап Күнтуды қойғандығын түсіндіріп, Дəулеттің есімі неге Айтолды екендігін сұрайды. Айтолды айтты: — Дана кісі атымды

Қойған екен Айға меңзеп затымды.

Ай туғанда кіп-кішкентай болады,

Күннен-күнге көтеріліп толады...

Ай толғанда, көзі ашылар əлемнің,

Жүзі жайнар жаһандағы əр елдің.

Толған ай да, қарасаңыз, шетінен,

Бозаң тартып, ажары азып кетілер.

Нұры сөніп, семіп мүлде жоғалар,

Бірде бармын, бірде жұмбақ тұрағым.

Ғəріп жанға түссе жүзім, жанарым:

Көркі артып, нұр жуады қабағын.

Байып, тасып, даңқы алысқа жайылар,

Кетуім мұң — су алғандай шайылар.

Жиған-терген мүлкі күлдей шашылар,

Таз қалпына түсер, еңсе басылар.

Шайыр сөзін есті мұны меңзеген,

Білікті сөз — білімсізге көз берер:

«Бақ қонса, адам атақ-даңқы артылар,

Жаңа айдай толысар да, жарқырар.

Көңіл қойма, ол опасыз, ессіз ол,

Толған Дəулет, толған Айдай сарқылар!..» Бақ-дəулет. Құт-береке. Адам баласының бақыты мен талайлы тағдыры. Талай-талай аңыздардан, ертегілерден жұмыр басты пендеге соншалықты таныс ұғым. Халық ертегілеріндегі Дəулет, Бақ хақындағы толғамдарды еске түсірсек, дастандағы бас кейіпкердің бірі Дəулет-Айтолды бейнесінің түп-төркіні түсінікті бола түседі. Мыңдаған ғасыр ойшылдардың санасын жайлаған, небір шешендердің тілін, көсемдердің күнін байлаған ұлан-ғайыр ұғым. Адам баласының бақыты атты күрделі ұғым бір ғана бейнелеумен, кейіптеумен хатқа түскен. Жəне де қандай бейне! Жұлдызы жамырап, топырағы гүлдеген қасиетті Жер-Судың иесі, ақындары аруларына «айды алқа» (Мағжан) қылып таққан, батырлары ай астында жортқан, аруақтары басына айын тігіп жатқан түркі жұртына, дала ғұрпына Айдан, Күннен, Жұлдыздардан жұмбақ, олардан айқын, түсінікті қандай ұғым болсын. Жаратылыс тілін ғарыш денелеріне қарап ұғу, сол арқылы табиғат заң дылықтарын шешіп, ғарыштан ғалам жұм бақтарына бойлау ежелгі түркілердің таным дүниесінің өзгеше таным үрдісі. Космогологиялық зерде. Дүниетаным өрісі. Сол бір Ай келбеті, толған Ай мен солған Ай арасындағы аспан денелерінің ажары қазақ баласына қаншалықты таныс, қаншама ұғынықты десеңізші! «Құтадғу білігтің» құтты мемлекет, қуатты қоғам құру хақындағы күрделі ойлары осылайша елдің таным дүние сінің ажарлы айшықтары мен төл санасының аясында берілгендіктен де — соншалықты ұғымды, ғұмырлы.

«Орын сайлап, жантаймас Ай жайланып,

Мекен-жайсыз жүрер сырғып айналып.

Саратанмен жанып, бірге өшеді,

Ол көшпелі, бұл да бірге көшеді.

Ай бұрыжы* — Саратан, ол тынбайды,

Кіріп-шығып, шығып-кіріп желеді.

Мен де Айдан айнымаймын, білемін,

Бірде-өрде, бірде ылдида жүремін.

Келіп-кетіп шарқ ұрамын, жатпаймын,

Кең жаһанды кезсем де, орын таппаймын.

Затыма сай, «Айтолды» деп атаған,

Білімдінің айтқаны аумас батадан». Шыр етіп жерге түскеннен қазақ баласының маңдайына жаза көр деп тілейтін «бармақтай бақтың» бітімі осы. Тағы да сол Айтолды-Дəулет: өзім Бақ-Дəулетпін, басырмын, сондықтан «Кім жұғысса, соны ұстап алып еремін», көзім көрмегендіктен жақсы-жаман демеймін, таңдап жатпаймын, еріп жүре беремін дейді. Иə, иə... Бақ кімге қонбайды, дəулет кімге бітпейді... Бірақ соның бəрі қайда?! «Бір қылығым: айнып кете беремін, Тұрақсызбын, маған сенбе дегенім» деп тағы ескертеді. Су, сөз, дəулет бір орында тұрмайды: * Бұрыж, он екі бұржы — Зодиак ұғымын береді.

Құтты кісі «Құттымын!» деп лепірме,

Даңқты кісі даңқыңды айтып есірме!» — деп сескендіреді Айтолды. Жұртқа игілік шуағы тисе, Айтолды да нұрлы, ажарлы. Құттың өзі де, көзі де — өзі. Ұлылық та, бектік те, мейірім, шапағат та Дəулеттен тарайды. Жүзі нұрлы, қылық-құлығы сырлы, сабырлы. Қайда барса, жұрт сонда барып «еріп жүреді». Тозақ та ұзаққа төзбей тоз-тозы шыға безіп кетеді, өйткені сабыры бар! Уайым да тайқып кете береді, өйткені шаттығы бар! Дəулетке қарсы шыққан жан азаппен өтеді, бой ұсынып жақын тартқан жан мұратына жетеді. Құтты құртамын дегендердің өзі құриды (670 — 685бəйіттер). Айтолдының сипатына сүйінген Күнтуды Елік тағы да сауал тастады:

«Елік айтты: — Ұқтым қадір, бағаңды,

Мінің бар ма? Айт, білейін шамаңды...

Айтолды айтты: — Жоқ залалым, жоқ мінім,

Жұртқа жайып, тілдің кəрін төгеді.

Тұрақсыздық мінім емес, біл өзің,

Жаңаны аңсап, түлеп тұру — мінезім...

Ескі нəрсе — бəрі тозған, сүйкімсіз,

Сүйкімсіздің жүгі болар сүйкімсіз.

Барша ескілік — түбі азапқа айналар,

Ал азапқа тозақ əркез сай болар.

Жаңа нəрсе табылса, ескі не керек,

Із қала ма жүріп өткен жеріңде?

Айтолды айтты: — Жарда ойнаған киікпін,

Сол мінезбен сүйікті һəм күйікпін.

Ұшқырмын мен, іздеген жан таба алмас,

Іздеген жан болсын жібек мінезді,

Көңілі таза, тілі майда, жігерлі!

Аяса өзін, мекерлікті білмесе,

Құлқын оңдап, жөн-жосыққа бастаса.

Құрмет қылса үлкендерге өзінен,

Кішілерге мейірім төксе сөзімен.

Паңдықпенен қорсынбаса кісіні,

Күлкі қылып, басынбаса кішіні.

Кісілерді кішіктікпен тыңдаса,

Кіші сөзін аяқ асты қылмаса.

Тектен-текке шарапқа аран ашпаса,

Тұта білсең, дəулет тозып, безбейді,

Құт та келер, тұта алмасаң — озады,

Дүние берер, тұта алмасаң — тозады!

Қонған құттың біл қасиет-қадірін,

Қадірді ұққан — көрмес тірлік жəбірін! Бағыңды байлама, бақытыңды басқа теппе, ырысыңды шашпа, несібеңнен қағылма дейді қазақ. Бұған қатысты сенім-нанымдар, жұрт аузындағы қағидаға айналған ырым-дəстүр, аталы сөздер қашанда тіл ұшында тұрады. Соның бəрінің жылы ұясы сонау ежелгі түркі дүниетанымы. Түркі жұрты жаралғалы тұрмыс-тіршіліктен сіңген, сонда туып мысқалдап қалыптасқан қағидалар. Бір кереметі адам баласын күні бүгінге дейін арбап келген, əлі де алдандыра беретін дəулет екеш дəулеттің өзінің сұрқын ашып, оған парасат-сананы, жақсы мінез, жампоз кісілікті жарыстыра ақылшы ету арнасы əріден тартылған ғұмыртанымның заңға айналған тұжырым тірегіндей. Сананың сарғайып піскен сары алтындай дəні. Халықтың сол тарихи таным топырағына түскен дəн көктеп, тіл жарып жүре берді. Қазіргі қазақ жұртында көзге көрінбей көңілді билеген Қанағат, Рахым деген құдіретті ұғымдар болса, сол ежелгі құнарлы топыраққа түскен кісіліктің кіршіксіз дəнінің жемісі. Бұл екеуі де дастанның бас кейіпкерлері, басты рухани-эстетикалық арқаулары. * * * Ақылман дастанның халықтың тəні мен жанын сұлуландырып, рухын аспандата түсетін талай-талай тамаша толғамдары əдебиеттің ең бір өміршең қасиеттерін дəлелдеп береді. Ұлттың елдігін, зердесі мен сезім тұңғиығын ұғындыра түсетін ой орамдары ұлттық сана, таным мен салт-дəстүріміздің тұнық қайнар бастауы ретінде қастерлі. Бұл күндері менталитет деген ұғымды жиі қолдана бастадық. Қазақ жұртының ежелгі əдеті тілге де, жүрекке де таңсық нəрсеге үйірсектік, тосын нəрсеге еліккіштік. Бұл сергектіктің, əсершіл қызығушылықтың жақ сылығын да, зиянын да қазақ ағайындар көрудей-ақ көрген. Бұл Абайды да талай күйіндірген мінез. Иə, қазақ жұртының бүгінгі күнгі менталитеті дегенде тұтас бір ұлттың қырық қырлы бірегей бітімі елестейтіндей. Ал осы ұлттық менталитеттің өз тарихы, өз тағдыры бар. Ол, бір жағынан, тарихқа бойлау, санамен сарғая сіңіру арқылы ұлттың жаратылысынан өзіне ғана тəн бітім тұлғасын, мінез-құлық табиғатын, айналып келгенде өзін-өзі табуына, тануына

жəрдемдеседі. ХХ ғасырдың аласапыранынан арып-ашып шыққан қазақ жұртының қазіргі менталитеті ұлттың əуелден өзіне тəн хас қасиеттерін толық танытады дей алмаспыз. Соңғы бір ғасырға жуық кезең шамасында рухани топан су тасқынына тұншыққан қазақ халқының көш басын қайта түзеуіне дейін, ұлттық менталитетін сауықтыруына дейін ұзақ жылдар керек. Осы ұзақ жолда шөліркеген ұлттың өзегіне нəр болып тамып, қанын тазартып, жанын жаңғыртатын бір күретамыр осынау ғасырлар қойнауынан тінін бұзбай жеткен түркі танымы, түрік эстетикасы. Осы тұрғыда, «Құтты білік» — халықтың құтына, ырысына айналған ілім. Ұрпақтан-ұрпаққа, адамға құт берген, береке-ырыс əкелетін білім. Көзі ашық, көкірегі ояу ұрпаққа ғасырлар бойы адамдық, азаматтық, қасиеттерін, əдепсалиқалылық дəстүрін сіңірген дастан. Дана дала төсінде не өтпеді, не болмады. Қанша берік бекет, орда қаланы,

Қалған қурап, бағын өлім байлаған. Талай шаһарлар, талай сарайлар із-тозсыз жоғалды, талай баһадүрлер, асылзадалар құмға айналып құрдымға жұтылды. Талай ғалымдар, ғұлама бекзадалар, ақ иінін ай сүймеген арулар ескерусіз, елеусіз өтті, қадірсіз кетті. «Оған да тек екі кез бөз бұйырған!..» (6443). «Құтадғу біліг» («бітік» — жазу, жазба) ғана он ғасырға жуық ұлан асуды асып жаңғыруға бет алған ұлыстың алдынан шығып отыр. Кітапты қолға алған сайын, өлең жолдарына үңілген сайын ұлы даланың ұлы тарихына таңданып, туған ел, өскен жердің рухани қазынасының қайнар бұлақтарының таңдайға балдай тиетін мұздай мөлдір кəусарынан татқандай боласыз. Халық атты ұлы ұғымға ұласқан ұлы қадір-қасиеттің, тəлімтəрбие мектəбиəтінің табалдырығынан аттағандай, күн айналған күмбезінің нұрын сезінесіз. Бұл жазба жүзінде ғана емес, ұлттың тұла бойына дəстүрмен сіңіп, тіршіліктен дарыған, сол жұрттың өзімен бірге өсіп-өніп отыратын рухани нəр дəні. Сондықтан да, ақылман шығарманы оқығанда түркі халықтары ғылымының, тілі мен өнерінің тынысын танып, құнарлы топырағының ыстық табы бойға тарағандай күй кешесіз. Жүсіп Баласағұнның өзі де:

Кітап атын «Құтадғу біліг» қойдым,

Құтын тұтсын оқушым білікті ойдың! — дегенде де осы ізгі ниетті аңғартқан шығар. «Əділдік — құт. Құт құрығы — кішілік. Əділдіктің заты — тұнған кісілік!» — дейді ғұлама. Əділет — əділ хан, елбасы. Жаһанға жарығын тең шашқан күндей КҮНТУДЫ:

Заң алдында бəрі бірдей мен үшін,

Кесем əділ. Болмайды ешбір келісім...

Біл, əділ заң — басқарудың тұғыры,

Бегі əділ ме?! Берік елдің жұлыны!

Бек елінде тура заңды ұстаса,

Бар тілекке жетер қолы, қысқасы! — дейді өзін таныстырғанда. Айдай бірде толып, бірде солып ортайып тұратын ай дидарлы Айтолдыдəулет — уəзірі. Осынау төрт бас кейіпкердің портреттері, əдеби көркем тұлғалары арқылы-ақ ел өмірінің төрт діңгегі — Əділет, Дəулет, Ақыл, Қанағат жайлы ұлағатты ғибрат айтылады..

Кісілер көп, кісілікке кендеміз,

Адалы аз, адам атты пендеміз.

Кісі сирек емес, сирек кісілік,

Кісіліктің қадірін біл, түсініп! — дейді даналық дастан ұлағаты. Қоғамның, тіршілік-танымның əр сəтіне, əр құбылысына Жүсіп Бала сағұнның өз түйіні, айқын көзқарасы, байсалды байламы бар. Адалдық, тіл, білім, ерлік, ездік, байлық, мəрттік, махаббат сынды терең мағыналы астарлармен, аллего риялық парықтаулармен өмірдің мəні зерделене түседі. Сипаты айқын, сырлары қанық. Тіл өнеріне арнайы жеке бір тарау арнаған ғұлама көлемді дастанның əр тұсында түркі тіліне деген ерекше құрмет сезіммен тебіренеді. Дастанның соңғы қорытынды тарауларында да «түркі тілін үркек, тағы киіктей» сылап, сипап қолыма үйреттім, мəнерлеп зерледім, тіздім, сөйтіп осы сөздерді жаздым дейді. Кітаптың сексен бес тарауының əрқайсысы бір-бір мəнді-мағыналы тақырыпқа арналған да, сол тақырып аясы, ақынның көзқарасы ұтымды тіл, бедерлі оймен нақышталған. «Адам баласының қадір-қасиеті біліммен, ақылмен екендігі айтылатын» алтыншы тарауда: 155. Ақылды ұғар, білімділер біледі,

Түгел болар білімді есті тілегі! — деп қайырады. Білімсіздік, надандық — кесел, дерт. Дертіңді емде, көзің ашылсын дейді. Ал жетінші тарауда тұтастай «Тіл өнерінің қасиет-сипаты мен пайда, зияны айтылады»:

Ақыл, білім тілмəші — тіл, тіл — кепіл,

Жадыратар ерді шырын тіл деп біл!

Тіл қадірлі етер, ерге бақ қонар,

Қор қылар тіл, кететұғын бас болар.

Тіл — арыстан, есік баққан ашулы,

Үй иесі, сақтан, жұтар басыңды! Алдыңғы тарауда ақыл, білім мəні сөз болса, енді сол ақыл мен білімнің тілмəші — тіл хақында небір зерлі ой кестесін төгеді. Бірде қазіргі қазақ халық əдебиетіндегі мақал-мəтел, қанатты сөздерге етене жақын, құлаққа жылы тиетін ұшқыр тіркестермен жаныңды баураса, бірде тіл туралы тосын да, тапқыр ой ұшқындарымен тəнті етеді.

Тілімнен көп жафа шектім, есебім:

Бас кесілмес үшін тілді кесемін!

Сөзіңді бақ, басың кесіп алмасын,

Көп сөйлеуден артық пайда көрмедім,

Жəне сөйлеп, жəне ештеңе өнбеді!

Көп сөйлесең, «Езбесің!» — деп жек көрер,

Сөйлемесең, «Мылқау екен!» — деп сөгер.

Олай болса, тең ортасы керегің, «Тілге ұстамды болсаң, өсер беделің!»(175), «Тіліңді бақ, басың аман болады, Сөзді қысқа айт, жасың ұзақ болады!»(176) дейді. Басқа пəле тілден демекші, қызыл тілдің де қырық қырлы қасиеттерін санаға сіңіре түседі. «Біліп айтқан сөз даналық деседі, Білімсіз сөз қайран басты кеседі!» (170). Тіл өнерін дертке балаған Абай атамыздың ақындық-философиялық дүниетанымы да Баласағұн əлеміне шарпысып жатқан жоқ па?! * * *

Біліп сөйле, сөзіңде сөл, өң болсын,

Сөзің түпсіз қараңғыға көз болсын! дейді дана ақылы. Сол асыл сөзді, толғамды тілді ұлына өсиет етіп, атадан балаға мирасқа тапсырады.

Күллі сөзді жисаң да, ақылды асырмас,

Керек сөзді сөйлер кісі, жасырмас.

Сөзді ұлыма арнадым мен, ер-батыр,

Ұлым, тыңда, менде алтын-кен жатыр.

Саған арнап сөз сөйледім, ей, ұлым,

Өсиетімді қабыл алғын, құлыным!

Күміс, алтын қалса менен сендерге,

Оларды сен бұл сөзіме теңгерме!

Күмісті іске тұтсаң — бітіп қалады,

Сөзімді іске тұтсаң — күміс табады... Осы шағын үзінділерден-ақ, ойшыл ақынның, сол кезеңдегі оқымысты хакімдердің орта ғасырлардың өзінде тіл өнеріне қаншалықты мəн бергендігін аңдауға болар. Шығарма ел басыларына, хан құзырына ақыл-кеңес ретінде жазылғанын, мемлекет түзуге аса қажетті мəселелердің жеке-жеке талданғанын ескерсек, тіл, білім, рухани дүние хақындағы ақын толғамдарының əлеуметтік мағынасы барынша жарқырай көрінеді. Парасат, білім, тіл, сана жайында автор ауқымды дастанның əр тұсында-ақ оралып соғып, əлсін-əлсін тиянақтап, пысықтай түседі. Соның бəрінде тілдің қасиетін, білімнің қадірін əмəнда асқақтата, жарық дүниедегі асылдың асылына балап толғайды. Əдеби аяда, этика-философиялық дастанның көркемдік өнегесі, кейінгі түркі тілдес əдебиеттерге ұласқан дəстүрі, тақырыптық тынысы, халықпен бірге жасайтын өміршеңдігі айқын сезіледі. Шығарма тақырыптарын шартты түрде: а) имандылық, əдеп-адамгершілік тұғырлары, ə) тіл, білім, ақыл-парасат сипаттары, б) əлеуметтік-қоғамдық түйіндер, в) тұрмыс-тіршілік толғамдары, г) мемлекет түзіп, ел түзеу туралы толғаныстар, д) табиғат, жаратылыс суреттері деп қысқа қайырып топтастыра білдіруге де болар еді. Тақырып аясының кеңдігімен бірге, троптардан бастап тұлғалы көркем суреттер мен портреттерге дейін типтендіру, сол арқылы заманнның хатқа түскен мəңгілік таңбаларындай əлеуметтік, қоғамдық, психологиялық ірі құбылыстарды даралау сынды суреткерліктің кемеліне келген шеберлігі асыл мұраны қашанда өзінің өзгеше биігінен танытады. Халықтық, ұлттық мінез-құлық, жалпы этнологияға, əлеуметтік-психологиялық жаратылысқа қатысты бітімді кескіндеулер күні бүгінге дейін мəнін жоғалтпаған, кейін де символдық сипатын сақтап қала беретін поэтикалық таңбалар. Жаугершілік заман, жауынгерлік рух, ерлік-батырлық туралы ауыз əдебиетінде де, кейінгі заман шығармаларында да жеткілікті жазылған. Жауынгерлік, батырлық ұғымы əр дəуірде əр түрлі ыңғайда танылып, суреттелгені де мəлім. Баласағұн заманындағы батырлық, бағландық тіні тіпті бөлек. Ежелгі дəуір ақыны ең əуелі жау-дос, жауынгерлік, ерлік деген абстракциялық түсініктердің нақты суреттерін сызады. Олардың қоғамдық, əлеуметтік қисындарын алға тартады. Қызыл сөзбен əспеттемей, поэтикалық əрін де жоғалтпай, өзекті заңдылықтарын түсіндіреді. Жау дегеннен-ақ жау шапқандай байбаламдап, ұрандап, жан таласып, жан берген деп «үрейді» ұшырмайды. Ежелгі түркілердің Баласағұн жазған танымы өзгелеу, əлдеқайда байсалды, биіктеу көрінеді. Жаудың аты — жау. Жаусыз қалай жауынгер болмақ?! Жау болмаса, қалай батыр атанасың!? Атың, атағың, күш-қайратың, кісілігің, білім-парасатың, адамшылық қасиетің, арсыздығың — бəрі де жауыңмен күресіңнен танылады. Ерлер жаугершілікте сынға түседі, жаугершілікте ширайды. Жаумен жауынгер болып шығасың, жау атыңды жалпақ əлемге жаяды, абыройыңды асырады. Жау екен деп жаныңды отқа тастама. Күшті, саны басым жау болса, елші салып тілдес, жақындаспаққа ниет қыл. Табысқын, сыйласқын, сонда да мəмлеге келмесе, табысуға иілмесе — соғыс, жеңіп ал дейді. Ал жауласқан екенсің, сақ, сабырлы бол, шабуылды шұғыл бастап, тез бітір, жау əскеріңнің аз-көбін біліп, сырыңды алып қоймасын, көзі үйреніп үлгірмесін дейді.

Туғаннан соң текке өлу жоқ, біл енді,

Жауды көріп қалтыратпа тізеңді!

Өрттей тиіп, мəрттей жауды алқымда,

Намысшыл ер жаудың қанын шашады,

Намыссыз ез жер бауырлап қашады! Бұл тұста, соғысудың тактикасы мен стратегиясына қатысты айтатын айлашарғыларын, тəсілдерін мазмұндамай-ақ қояйық, оның есесіне «Тобырлы емес, толымды əскер керегі», «Арыстан мінсең , қылышыңды қамшы қыл», «Таяқты жауға темір қалқан дайында!» секілді поэтикалық құдіреті көзге ұрып тұрған бірер мысалды оқып көрейік: Созба ұрысты — жау сырыңды алады,

Көп қараса, көзі де əбден қанады...

Көрмеген жау даңқын дақпырт асырар,

Көргеннен соң, көз үйреніп — басынар...

Жасындай ти, есін жиып алмасын,

Жіті адымда! Өлдің — созсаң арбасып.

Жауға кірсе, жердің жүзі қызарар!

Ел қорғауды, қаһармандықты осындай оралымды ойлармен əрі ақтайды, əрі қайрап жігерлендіреді. Қолбасылар, əскери құрылымдар, баһадүрлерді қалай ұстау туралы толғаныстары өз алдына. Бұл да бір заманына сай бөлек ұғым, серпінді сергек тебіреністер. Ел жаулаушы қылышымен алады,

Ел бастаушы қаламымен алады!

Қылышпенен басылар ер, ашынар,

Ал қаламсыз-басшысыз ел шашылар.

Елді, жерді табындырса қаламың,

Жаман болмас — жақсыларды жақтасаң.

Ер — мақтаса, арыстанмен алысар,

Ат — баптаса, ұшқан құспен жарысар! — деп, қосынды ұстау, тəрбиелеу, қолбасының қосын алдындағы қақын, парызын саралайды.. Бəйіттен бəйітке ауысқан сайын бүтін тараудың мазмұны айшықталып, қаһарман баһадүр тұлғасы көзге елестейді. Қандай басшы, қандай батыр жаһангер болмақ керектігі бүтін тұлға-бітімімен, мінез-құлық, ақыл-парасатымен аңғарылады. Елдік, ерлік деген қасиетті ұғымдар таза поэтикалық суретке айналумен бірге, санаға берік ұялайды.

Жүректілер жүрексізді бастаса,

Жүрек бітер бəріне де басқаша!

Біл, арыстан басшы болса иттерге,

Арыстандай күркірер кеп иттер де!

Арыстандар басы болса ит бір күн,

Арыстандар жасар еді ит тірлік!

Мейірбанды болсын бектер жайсаң жан,

Қылығынан жайсаңдығы байқалған! — секілді терең тамырлы ойлары да сол бір елдік танымды тереңдете түседі. Орта ғасырға дейін де түркі жұрты елдік құрып, талай күйреп, талай еңсесін түзеді. Күлтегін жырлары сол тарихтың тасқа қашалған қысқаша шежіресі. Ал Баласағұн түркі елінің тағы бір серпіліп, тізесін жазып өркениетке ден қойған тұсы. Сондағы, қайтсек ел боламыз, қайтсек іргелі ел, берік мемлекет боламыз дегендегі құтты тұғыр, алтын бесік — білім, білік еді. Үлкен мұратқа бет бұрғанда, тəңірінен тілек тілеп, елдікке ден қойғанда сол мемлекеттің, халықтың қаймағы — ерлері, анасы, баласы, ақсақалы қандай болмақ? Елдіктің таяныш, тіректері бектері мен игі-жақсылары қандай болып, қайтпек керек? Осы сауалдарға жауап іздей отырып, Жүсіп Баласағұн сан түрлі əлеуметтік топ өкілдерінің, сан алуан адамдардың портреттерін жасайды.

Жаратты адам баласын да бір Алла,

Есті-ессіз, ұлық-кішік бар — онда.

Ақылды бар, ақымақ бар, бар ғалым,

Бай-кедей бар, надан, аңқау, бар залым!

Бəрін соның алаламай бөлектеп,

Басқаратын қандай болу керек бек?! Иə, бек деген кім? Бек қандай болмақ лəзім? Жақсыға да, жаманға да, естіге де, ессізге де сипаттама береді. Бек деген ұғымды биіктетіп, даралай түседі.

Ақыл керек, бекке керек білік те,

Сақилық та керек лайық жігітке!

Бек халықты тек білікпен сендірер,

Барлығын да ақылына жеңдірер.

Бек дегенің білікпенен берік тұр,

Шыншыл, сара болу керек ел бегі,

Көңілі — ақ, тілі — түзу, зерделі!

Жұртқа сыйлы, көңілі — тоқ, көзі — тоқ,

Білімді, ойлы, пейілі кең, сөзі — шоқ.

Жасай алар ізгілік пен ірілік,

Заң, ұятты сақтай білер жүгініп!

Осындай бек болар халық көсемі,

Ұрпағы өссе, тарайды ұрқы көшелі... Осындай бəйіттермен бектердің ұлт көңіліндегі тұлғасы көзге елестейді. Ақыл да, сабыр да, ізгілік те, мейірімділік пен қаталдық та ең əуелі ел басындағы бекке қажетті қасиеттер. Елі үшін, жері үшін алаңдаған бектің көңілі күпті, жаны мазасыз, өзі үшін емес, елі үшін қорқып тұрады. «Қорқақ келер тақуа бек көңілі, Қорыққан ісін бұлтартпайды өмірі!» — дейді. Керісінше:

Бегің қорықпай, кейде қорқып тұрады ел,

Бегің онда қорқау болды , ұға бер... Яғни елдің құты — білімді, мейірімді бек. Ұшқалақтық, жеңілтектік, ызақорлық, қызбалық, тыраштанушылық, ашкөз сұғанақтық, өтірікші, опасыздық — осының бəрі де, орта ғасыр ғұламасының сөзімен айтқанда, «надандықтың белгісі!»

Мешкей тынып, сұғанақ көз тояр ма?!

Ашкөзділер жаһанды жеп тояр ма?

Сұғанақтық — дауасыз дерт, арылмас,

Күллі жаһан емі қонбас, жазылмас!

Барлық аштар, жесе ақыры тояды,

Сұғанақ көз көрде ғана қояды.

Сұқ құтаймас, қанша мүлік жиса да,

Кедеймін дер, əлемді оған қиса да! Надандықтың, пақырлықтың бір сиқы. Парасатсыздықтың, тойымсыздықтың ХІ ғасыр басындағы хатқа түскен сипат-бітімі. Ар-намыс ұғымдарын да ел мұраты тұрғысынан санаға сіңіреді. Елді ұйыту, елді береке-бірлікке, құтқа бастау жолдарын меңзейді. Елді əділ заңмен басқарған жөн, «Зұлым

Асыл сөз бар. — Қыздырмасын елді — кек!

Күшпен ұзақ ұстай алмас елді бек! Елді тұтас ұстағысы, əділ билегісі келетін бекке бұлардан басқа да үш қасиет керек дейді ғұлама. Қаһарман жігерлілік, жомарттық жəне шырын тіл. Бек те, ұлық та, құл да, күң де тілге, сөзге жүгінген. «Түксиген жүз, іріген сөз, құр кердең» елді бектен жирендіреді, өнерлі ойлы бектің «даңқы өсіп, төрден орын тиеді» дейді тағы.

Аты бек те, заты болса қап-қара,

Қараның ең қоры ол елде, масқара! Бектің бойы мен ойы қандай болу керектігінен бастап, ауқаттану, жүріптұру, сарайдағы жұртпен қарым-қатысына дейін егжей-тегжейлі түсіндіріледі. Бектерге, ел хакімдеріне деген мың жыл бұрынғы көзқарас. «Ішкен кезде ұмытылар керекті іс, Мастан шығар неше түрлі керексіз!» дей отыра, моральдық-əдеп тұрғысынан да бірқатар ой таратады. Бегі ойнап, шарапқа шомылса, ел ісіне ақылы қалай жетсін деп ширықтыра түседі.

Қара ішсе, мал мен мүлкін салады,

Бегі ішсе, елдің шырқын алады! Тоқсан толғамның түйіні — əділ заң, білім, ақылда. Елдің құтын тасытып, ырысын арттырсаң, елден де береке көресің, мүмкіндігі мол, бай елден өзің де аласың. Елді саясатпен түзе. «Ел былығы саясатпен арылар!» Егер ер елге əділ заң түзбесе, ел обырлардың жеміне айналады, «ел қырқысып, бұзылар, тұғыр құлар, бектік жығылар» — дейді ойшыл.

Өзің — бексің, дүниеге құл болма,

Үкім күтпе, өзің билеп бұр жолға! Бек тұлғасы осылай жырланса, ел басы — Күнтуды, уəзір, елшілер, ғалымдар, қолбасылар хақында да ретіне орай іші-тысын бірдей түгендеген түгел сөзбен толымды тұжырым түйіндейді.

Жақын тұрса бектер ізгі адамға,

Жақсылыққа іңкəрланар жаман да.

Егер бекті иектесе жамандар —

Бектер ессіз болмайынша, тегінде...

Ессіздердің көзі ашылмас елінде!

Егер ізгі болса елдің басшысы,

Кім дана бек болса, жақын білімге,

Біліктіні жақын тартар түбінде.

Білімнен əзіз не бар дейсің жаһанда,

«Білімсіз, надан!» десе, қорлық адамға! — деп бір түйеді. Жүсіп Баласағұн пайымдауынша, «кісі асылы екі түрлі: бірі — бек те, бірі — дана елбасы», ізгі, ұлағатты кісі екі түрлі: «бірі — ұстаз да, бірі — шəкірті». Қараны айтсын, ханды айтсын, ең əуелгі қасиетті, қадірлі нəрсе білім деп санайды.

Білімсізге төрден орын болса, көр:

Төр — босаға, ал босаға болды төр!

Орын тисе данаға есік көзінен,

Есік — биік төр-тағыңның өзінен!

Күллі құрмет білімдіге тиесі,

Мейлі, ол төр, мейлі, есіктің иесі! Елдің ісін қолға алар бек сымбаты бұл. Елдік, мемлекеттілік үшін от басынан бастап əділ заңға дейін бəрі елеулі, бəрі маңызды. Адамның мінез-құлық ниетінен бастап қауымның əл-ауқатына, сұлулық танымы, махаббат-ынтықтық сезімінен бастап елге-жерге деген перзенттік парызға дейін — бəрі қасиетті, мағыналы. Мұның бəрі елдікке, мемлекеттілікке ықпал жасайтын күштер. Тіршілікте ұсақ, мəнсіз-мағынасыз ештеңе болмайды. Күллі жаратылыстың, ақырында фəни жалған мен бақилықтың да жарасымды үйлесімі, табиғи ұнасымы, қастерлі жарастығы болмағы шарт. Бақыт та, құт та сол құдіретті жарасымда. Кісілік те, береке, құт та, даналық та сонда. «Көрсоқырлық, ұятсыздық, ұлығым, Бəрі түгел — жамандардың қылығы!» «Ессіз бүгін қанша есірер, құлшынар, Ертең сонша өкінішке тұншығар!» Дастанның өзекті ойы осыған саяды. «Құтадғу біліг» ежелгі түркі жұртының поэзия түріндегі тұңғыш кітабы, адам мен қоғам хақындағы мəні терең философиялық трактаты. Оны аудару көне түркі поэзиясының ішкі қасиеттерін бүгінге жеткізумен қатар, ежелгі тілдің қазіргі төркіндес түбірі бір тілдермен сабақтастығын, туысқандығын іс жүзінде көзге тосу деген сөз. Басқа аударма ерекшеліктеріне қарағанда көне тілден туысқан тілдерге аударудың өз тəжірибесі, өз сипат-заңдылықтары бар. Сөздердің бəз күйіндегі тұлғаларда кездесуі, мағынасы ұмытылған, ұмытыла бастаған тұлғасы таныс сөздер, тұрақты сөз тіркестері, мақал-мəтелдер, образдар, метафоралар, жалпы поэтиканың тарихилығы — міне, осының барлығы тектес тілдерден аударудың өзіндік қиындықтары мен ерекшеліктерін түзеді. Бұл жерде еркін аударма да, сөзбе-сөз аударма да, мағыналық аударма да, көркемдеп, мазмұндап аудару да толық жемісті шыға бермейтіні заңды. Қазіргі тілдің ежелгі замандағы күретамыры іспетті көне түркі тілінің поэтикалық нəрін, көркемдік қуатын жасытпай, сонымен бірге дəл де тиянақты аудару бір жағы шеберлікті керек етсе, екінші жағынан үлкен жауапкершілік жүктейді. Көптеген сөздердің тұлғалары сақталса да, мағынасы мүлде өзгеріп, түлеп шыққан, кейбір идиомдар мағынасын əлі күнге дейін өзгертпей сақтаса, кейбірі мүлде жаңа мағыналық қырынан көрінген. Оның үстіне тілдің қоғамдықəлеуметтік факторлардың бірі ретіндегі тарихилық нəрін қосыңыз. Міне, осындай сан-алуан қасиеттерін ескере келсек əрі дастанның поэзия туындысы екенін еске алсақ, ежелгі, осыдан оншақты ғасырлар бұрынғы туындыларды қазіргі туыстас тілге аударудың барша мəселелері қораланып шыға береді. Бұл аударма тəжірибесінде соңғы жылдары көрініс бере бастағанымен, теориялық тұрғыда тиянақталып белгілі бір зерттеу-зерделеу жұмыстары жасалып,

ғылыми жағынан тиянақталмаған сала. «Құтты білік» секілді көне түркі мəдениетінің бірегей де бітімі берік туындыларын аударып, насихаттауда осы мəселелердің де ғылыми-тəжірибелік мəні өзгеше. Сонымен бірге, мұндай сипатты аудармалар тілдің байлығын танытумен қатар, ұлттың эстетикалық таным өресінің қаншалықты таза да биік екендігін, тарихи поэтика тарапынан рухани дүниеміздің қаншалықты сан қырлы бай келетіндігін де анық аңғартады. Біз осынау көне түркі ескерткішінің бір жағынан өзбек, ұйғыр, қазақ, түрік тілдеріне аударылған (филологиялық, əдеби, жолма-жол аударма текстерін) нұсқаларын, екінші жағынан орыс тіліндегі түрлі (еркін, жолма-жол) аударма нұсқаларын қарап, салыстыра келгенде көп жайды байқадық. Соларды түйіндей айтсақ, көне тілден қазіргі туысқан тілге аударғанда туын дының көркемдік-эстетикалық табиғаты, тіл ерекшелігі, тілдің ғасырлар бойғы даму, түлеу, өзгеру тəжірибелері ескерілуі, ең бастысы түпнұсқаның бар бояуы сол тіл түбірінің тектестігі негізінде сақталуы, мүмкіндігінше толық жетуі шарт. «Құтты білік» түрік елінің ел болу жолындағы қоғамтану, елтану дастаны десе де сияды. Көркемдігі кемел, ойы зерек, тұғыры берік ақылман трактаттың қазақ жерінде жазылуының өзі, осы өңірді мекендеген жұрттың құпия да қастерлі жазуы болғандығының өзі көп жайды меңзесе керек. «Құтты білік» жазылған тұста «Игорь жасағы жайлы жыр» да, «Монғолдың құпия шежіресі» де дүниеге келмеген-тін. Орта Азия, түрік тарихының аласапыранға килігіп, түркі дарабоздарының шашасына да, санасына да шаң тимеген тұнық тұста туған туынды. Сонысымен де қымбат. Қазіргі қазақ еліне байырғы елдік, мемлекеттік дəстүрін, суреткерлік салтын сезіндіруімен қымбат.

Асқар ЕГЕУБАЙ,

филология ғылымдарының докторы, профессор

І. Бісміллəхи-р-рахмани-р-рахим! Аса қамқор, ерекше мейірімді Алланың атымен бастаймын! Əзіз уа күллі ұлылықтың иесі, жер мен көкті жаратқан, тірі жанның бəріне ризық берген құдіреті күшті тəңірге ырзамыз. Əрі ол атақ-даңққа бөлене берсін! Ол кім не тілесе — тілеуін берді, өзі нені қаласа — соны жасады; кімге жафа көрсетсе — көрсетті; уа, неге ықтияр болса, неге құлқы соқса — соны істеді. Адамдардың ең абзалы, пайғамбарлардың қасиетті ұлы елшісі Мұхаммед Мұстафаға сансыз сəлем, мархабат болсын! Оның серіктестері болған əзіз, уа қымбатты сахабаларына Алла разы болсын! Тəңірінің ризық, нұры жаусын! Бұл бір бек əзіз кітап. Шын1 хакімдерінің2 мысал-хиқыматтарымен безендірілген. Машын3 ғұламаларының, ақындарының өлең-жырларымен жасандырылған бұл кітапты оқыған, бұл бəйіттерді басқаларға таратқан адамдар осы кітаптан да жақсы, ізгірек болар. Шын-Машын ғалымдары мен хакімдерінің бəрі бірауыздан мынадай бір келісімге келді, Мəшрық4 уəлаятында күллі Түркістан елдерінде (түрік халықтары жасаған жерлерде) бұғрахан5 тілінде түркі сөзімен бұл кітаптан жақсырақ кітапты ешкім ешқашан жазған емес; бұл кітап қайсы ықылым замандарда, қай патшалыққа жетсе де өмірді терең парықтап, пайымдағаны үшін, керемет көркемдігі үшін сол елдердің хакімдері мен ғалымдары ықыласпен қабыл алып, əрқайсысы əр түрлі лақап ат берген. Шынлықтар «Əдəбүл-Мүлік» («Шахтардың əдеп-қағидалары») деп атады. Машын мəлігінің6 хакімдері «Айинул мемлекет» («Мемлекеттің дəстүрі») десе, мəшрықлықтар «Зийнəтүлүмəрə» («Өмір зейнеті») деді; ирандықтар «Шахнамаи түрки» деп атады; ал бағзы біреулер «Пəнднəма-ли мүлүк» («Падишаларға насихат») бүтін десті; турандықтар «Құтадғу біліг» деп ат қойды7. Бұл кітапты Баласағұнда туған бір сахаба, тақуа кісі жазып шығарған. Əммə бұл кітапты Қашқарда тамамдап, Машрық мəлігі8 Табғаш Бұғраханның құзырына ұсынған. Мəлік оның еңбегін қадірлеп, жарылқап əрі ұлықлап Хас Хажыб9 деген атақ беріп, ерекше ілтипат білдірген, сол үшін ол Жүсіп, Ұлы Хас Хажыб атанып, атақ-даңқы жер жүзіне жайылды. Бұл əзіз кітап төрт ұлы ұғым, төрт қымбат қасиеттердің сұхбатынан құрылған: бірі — Əділ (Əділет), екіншісі — Дəулет (Бақыт, құт), үшіншісі — Ақыл, төртіншісі — Қанағат. Олардың əрқайсысына жекежеке түрліше ат берген. Əділетке «Күнтуды Елік» атын беріп, хан орнына қойған; Дəулетке «Айтолды» деген ат беріп, уəзір орнына қойған; Ақылға «Өгдүлміш» атын беріп, уəзірдің ұлына балаған; Қанағатқа «Одғұрмыш» атын беріп, уəзірдің туыс, ағасы деп санаған. Ғұлама өз пікірлерін ойтолғаныстарын солардың арасындағы пікірлесу, сауал-жауап сөздер арқылы əңгімелеп, желілеп жеткізген. Тағы да мұны оқығандардың көкірек сарайы ашылып, жазған адамды жақсы дұғамен еске алсын деп, иншаллаху тағала!

ІІ. Құдіретті бір хақ озық баршадан,

Мадақ, мақтау, құрмет лайық бір соған!

Ақ, зүлжалал10, ұлылықтың иесі,

Жаратушы, кемел қадір-киесі.

Əзірлеген жер-көк, жұрттың иесі,

Же жадырап, ризығыңды тиесі.

Көпке есепсіз ризық беріп, сақтайды ол,

Жеп-ішкізер, өзегін еш талдырмас.

Не тілесе — барлығына жетеді,

Кім-кімді де, қаласа ұлық етеді.

Сəлем, пейіл расулға таңдаулы,

Достарына ықтиярым ауған-ды.

Мұһаммед — елші, халайықтың басы ол,

Барлығының көзі менен қасы11 ол.

Əзіз кітап — бұл ұлылық негізі,

Шүкір қылып ал да, тіле қанағат.

Күллі дана сөзі түгел сүзілген,

Інжу-маржан тізбегіндей түзілген!

Шыңғыс ханы, Машындардың бектері,

Даналары жердің, асыл тектері.

Бұл кітапты баршасы алып хаттаған,

Қазынасының ішіне ерек сақтаған.

Бір-біріне мирас қылып қалдырған,

Мəнін ұқпас түркілердің талайы.

Тыңдағанға — ұғынықты, қадірлі,

Жазбасы — ауыр, надандарға кəдімгі!

Кітап сөзі қолдан демеп, көзді ашар,

Екі дүние ісін бірдей оңдасар.

Машын-Шынның хакімдері жарысып;

Мадақтасты таң-тамаша қалысып.

Шығыс елі, күллі түркі ішінде,

Ақылсыз жан нені сезіп, біліпті!?

Берме кітап кісілерге кез келген,

Сену қиын, дос та болса көз көрген.

Білімсіздер қасиетін біле алмас,

Ақылдылар оқып, көзін бір алмас.

Бұғра хан тұсында бұл жасалды,

Хан тілінде айтылды һəм таралды.

Бұрын-соңды мұндай кітап жазған кім,

Əр ұлыста, орда, сарай, шаһарда,

Жаңа атпен, кітап түрлі ат алған.

Əр елдің бек даналары көріпті,

Ел рəсіміне бейім жаңа ат беріпті.

«Əдəбіл Мүлік» деп атапты шынлықтар,

«Əнисул Мəмəлік»12 деп атапты машынлықтар.

Мұны ұлықтар күллі Шығыс елінде,

Турандықтар «Құт білімі» санаған.

Ат қойғанмен бұрып əр ел тіліне,

Жақын күллі адамзаттың діліне!

Жəне ат беріп, қосқан сөздің шырайын,

Ізгі құлын жарылқасын құдайым!

Ай, кітапты қабыл алып қарарсың,

Түркі тілі ғажабына қанарсың.

Оқып қара, кітап ұнар баршаға,

Көп шаһарға қол жеткізер патша да.

(Кітап күллі кісіге ақыл береді,

Шахтар оқып, артар құрмет, беделі!) 35. Ел, мүлікті13 тұтушы кім? Əкім кім?

Не оған керек? Айтқан ойлы хакімдер.

Мəліктердің14 құралы, елін сақтауы,

Əмірліктің тəртібі мен шарттары.

Неден мүлкің15 күйреп, бақи болмағы?

Неден билік кетіп, қолда қалмағы?

Қандай болмақ күллі əскер, қолдары,

Тұратын жер, қандай жорық жолдары?

Тəртіп-жөні бұл кітапта қадап-ақ,

Сипатталған, ұғындырған саралап. 40. Жəне елді берік ұстар кісіге, Бұйырады ел басқару ісі де.

Оңтайлы адам керек бұған, ойлы адам,

Айдай ашық, шырағдандай жайнаған.

Патшаларда қалың халық қақы бар,

Ал халықта патшалардың қақы бар.

Қара халық күзетсін де патшасын,

Патша елінің жан мен тəнін сақтасын.

Ұрысқа енген патша қандай болмағын,

Түзуді ұрыс үстінде əскер-қолдарын... 45. Айтады, көр, қандай айла тұтуды,

Жау шерігін қалай бұзып, ұтуды.

Қалай істеу керек мəлік жұмысты,

Түзу жолға салу керек ұлысты.

Ондай ханы болса, халқы сүйінер,

Жүзін көрсем деп талайлар иілер.

Құты барға қызмет бер, жанастыр,

Бəзбіреуді қу, қақпаңнан əрі асыр.

Жақын ұста сені жақын тұтқанды,

Құтсыз деп қу, жауыз шектен шыққанды... 50. Саясаттың басын шауып алмаққа,

Парасатқа көңіл беріп бармаққа,

Білікті, есті ерлер керек ержүрек,

Қазына керек тарататын елге ерек.

Таусылмаса қара халық тағаты,

Барлық істің ішіндегі — рахаты!

Біраз сөзді өсиет еттім, құнтта,

Дұға қылсаң, мені де ата, ұмытпа!

Байқап көргін: бұл кітапты берген ер —

Елдің басы, өнерімен өнген ер. 55. Ақылымен құрмет көріп, мақталып,

Рахатта өмір сүрді шаттанып.

Мейірлі, адал, бір Аллаға қараған,

Өзі сақи, білікті һəм таза жан.

«Құзорда»16 елі оның тұрған мекені,

Түп-тегінен қызыл тілдің шешені!

Туған елден шығып барып, алыста,

Бұл кітабын жырмен жазып тауысқан.

Түгел жазып, жүйеге сап, тегінде,

Тамамдады жырмен Қашқар елінде. 60. Хандар ханы Тауғаш Қара Бұғра —

Хан алдында, құзырына оқыған.

Сыйлықты артық көп-көп берді, құрметтеп,

«Қалам хақы, ақылына — құрмет!» — деп.

Хас Хажыбтық атақ берді тағы да,

Мұны өзінің жақын тұтты жанына.

Сол мəні үшін қадірледі, байқағын,

Нағыз Жүсіп Хас Хажыб деп айтады.

Баяндар һəм кітап мəнін тізімдеп,

Төрт керемет қасиеттен түзілген: 65. Бірі оның шындық жолы — ƏДІЛЕТ,

Екіншісі — құт пен ырыс, ДƏУЛЕТ.

Үшіншісі — АҚЫЛ менен парасат,

Төртіншісі — ұстамдылық, ҚАНАҒАТ.

Əрбіріне басқа-басқа ат тағып,

Баяндайды қалатындай жатталып.

Əділдікті КҮНТУДЫ ЕЛІК атапты,

Өздеріне соны əмірші жасапты.

Ал дəулетті АЙТОЛДЫ деп санаған,

Уəзірлік орынды оған балаған. 70. ӨГДҮЛМІШ деп ат қойыпты ақылға,

Жалғыз ұлы ол уəзірдің қасында...

ОДҒҰРМЫШ деп аталыпты қанағат,

Уəзірге дейді жақын, жұрағат.

Бұл төрт нəрсе хиқыматын, сырларын,

Хатқа тізген, көрсең кітап жырларын.

Кітаптар көп арабша да, тəжікше,

Біздің тілде бұл жалғыз-ақ əзірше.

Тек білікті білер мұның құрметін,

Ақылды ұғар ақыл-ойдың қымбатын.

(Тек білікті білер мұның түйінін,

Ақылды ұғар шын ақылдың қиынын.) 75. Біл, түркіше жырмен жазып арнадым,

Дұға қылсаң, мені ұмытып қалмағын.

Мен жаһаннан өтем, естіп, қанғайсың,

Көзіңді ашып, көп ғибрат алғайсың.

Иллəха, сен жарылқағын, аңғар да,

Ризық бер күллі момын жандарға!

əңгімелейді

Өгдүлміштің текке өткен тірлікке ашынып, тəубаға келгендігі айтылады Одғұрмыштың Өгдүлмішке кеңес беруі айтылады Адалдыққа — адалдық, кісілікке — кісілік жасау туралы айтады Одғұрмыштың науқастанып, Огдүлмішті шақыртуы айтылады Өгдүлміш Одғұрмышқа түс жору туралы айтады Одғұрмыш Өгдүлмішке түс көргенін айтады Өгдүлміштің Одғұрмыштың түсін жоруы айтылады Одғұрмыштың бұл түсті басқаша жорығаны айтылады Одғұрмыштың Өгдүлмішке өсиеті Одғұрмыштың құмары Өгдүлмішке Одғұрмыштың өлімін естіртеді Одғұрмыштың шəкіртінің Өгдүлмішке көңіл айтуы Өгдүлміштің егіліп, Одғұрмышты жоқтауы Еліктің Өгдүлмішке көңіл айтып жұбатуы * * * Жігіттікке ашынып, өкініп, қарттық-егделік хақында айтқандары Заманның бұзылғанын, достардың жафасы туралы айтады Кітап иесі Жүсіп ұлығ Хажыб өзіне ақыл-кеңес береді 73-бап. 74-бап. 75-бап. 76-бап. 77-бап. 78-бап. 79-бап. 80-бап. 81-бап. 82-бап. 83-бап. 84-бап. 85-бап. І. ІІ. ІІІ. 5632—5720 5721—5761 5762—5952 5953—5992 5993—6031 6032—6036 6031—6046 6047—6086 6087—6285

1. ƏЗІЗ УА ҰЛЫ ТƏҢІРДІҢ ҚҰДІРЕТТІЛІГІ АЙТЫЛАДЫ 1. Алла атымен бастадым сөз əлібін,

Жарылқаған, жаратқан бір тəңірім!

Шексіз құрмет, шүкіршілік мың да бір,

Ол ажалсыз, хаққа лайық кіл қадір...

Жаратты ол: жасыл көк, ай, күн, түнді,

Қара жер, ел, заман, уақыт, бұл күнді.

Тіледі де, жаратты бар болмысты,

«Бол!» — деді де, бірден бəрін болғызды. 5. Жаралғанның бəрі мұңлық, мұңы көп,

Ием ғана жалғыз шері, мұңы жоқ.

Ей, ерікті, күшті, мұңсыз құдайым,

Бұл ат жалғыз саған ғана лайық!

Ұлылық — сен, биік құдірет-күш еңсең,

Сенен бөлек жоқ өзіңмен түсер тең!

Саған өзге кіріге алмас, дарасың,

Əуелгі де, соңғы да өзің, сарасың.

Жалғыздығың қосылмайды еш санаққа —

Еркің жетті күллі нəрсе, тарапқа. 10. Күмəнсіз, хақ, мəңгілік сен, бір ғана,

Санақтан тыс, қатынассыз, бір дара!

Іш пен тысты бірдей білген асылсың,

Көзден — жырақ, көңіліме жақынсың.

Барың аян, күн мен айдай жарықсың,

Ақыл, көңіл жетпес, тегің алыс тым.

(Барың анық, Күн мен Айдай қанықсың,

Тегің жұмбақ, ақыл жетпес жабықсың.)

Бірегейсің, еш қоспасыз бір мүсін,

Жараттың сен нəрселердің күллісін.

Жараттың сен кішісін де, ірісін,

Өтер бəрі, өзің мəңгі тірісің! 15. Жаралғанға түгел танық* жаратқан,

Қос дүниені* анық қолға қаратқан.

Ұқсасы жоқ, десең, меңзеп қарайық,

Қандайлығын біліп болмас, халайық.

Жатпайды — ояу, ұйықтамас, жүгірмес,

Меңзер белгі жоқ, тұр-түсі білінбес!

Кейінде-алда, не солыңда, оңда жоқ,

Асты, үстіде: отырар жай онда жоқ.

Өзі орынсыз, жаратқан сол орынды,

Онсыз орын болмас, білгін соныңды. 20. Сыры жақын, ай, ділі əзіз, жаны адал,

Сенің барша сурет, ізің танымал!

Жараттың мың тіршілікті, ел, жерді,

Құрлық, құдық, тау, дала, көл, белдерді.

Жасыл көкті безендірдің жұлдызбен,

Қара түнді жарық еттің күндізбен!

Қанша ұшқан, жүрген, тынған, інде өскен,

Ішіп-жемі сенен болып күн кешкен.

Көк үсті мен жер қойнының арасы,

Мұқтаж саған, жоқ өзгеше шарасы. 25. Хаққа бүтін сенсең, ділді табындыр,

Көңілің сенсе — ақылыңды бағындыр!

Қандай деме, көңіліңді баққайсың,

Бəріне де көншіп, тыныш тапқайсың.

Қайда, қандай?! — деме, ұста өзіңді,

Шетсіз, шексіз, біл, ұзатпа сөзіңді.

(Хақ қайда деп, қандай деп те сұрама,

Барлық жерде ол, біл де соны шулама!)

Мұңсыз ием! Мен бір мұңлық құлыңмын,

Күнəмді кеш, мейіріңе жылындыр!

Табындым мен, сенде үміт, сенім де,

Қолыңды бер, мұңға батқан жерімде! 30. Мені сүйген пайғамбармен бір еткін,

Қиямет күні қолын беріп, деметкін.

Оның əділ төрт досына мың сəлем,

Жеткіз түгел: бармын, қолдап тұрса мен...

Ұлы күні жүзін көрсет, жебесін,

Ізгі сөзбен қолдан тұтып, демесін.

Саған лайық өзім мақтау таппадым,

Сөзді кестім. Өзіңді өзің мақтағын!

Рахымды ием пайғамбарын жіберді,

Кісі ізгісі, ел сарасы жігерлі. 35. Түнек түнде шамы болды халықтың,

Саған, жұртқа нұрын шашты ол жарықтың!

Ол Алланың жаршысы, ерім, білгейсің,

Сен содан соң тура жолға кіргенсің!

Ата-анасын қиып мұнда келді ол,

Үмбетіне тілек тілеп, берді жол!

Күндіз жемей, көр, түнімен жатпады,

Сені қолдап, қолдамады басқаны.

(Қара, Алладан, күндіз демей, түн демей,

Сені өтінді, өзге жайлы үндемей.)

Сені тілеп, бейнет шекті күні-түн,

Риза болсын, мақта: ақта үмітін! 40. Үмбеті үшін — күллі қайғы-бейнеті,

Үзілмесін деп рахат, зейнеті.

Мейірбан боп атадан да анадан,

Хақтан дəйім тілеп, сені қалаған,

Елге деген рахымы ол құдайдың,

Қылығы хош, құлқы түзу, шырайлы.

Жібек мінез, ақылды əппақ пейілді,

Жаны жомарт, қолы ашық, мейірлі.

Қара жерде, жасыл көкте əзіз-ді,

Оған құрмет берді тəңір жаны ізгі. 45. Бастаулардың басы еді, оңдысы,

Болды кейін пайғамбардың соңғысы!*

Пейіл бұрдым енді оның жолына,

Сүйдім сөзін, сендім ділі оңына.

Иллəхə! Менің көңілімді күзеткін,

Қияметте пайғамбармен бір еткін!

Қияметте көрсет толық жүзіңді,

Қолымды ұстап, раббым, өткіз өзімді! 3. ТӨРТ САХАБАНЫҢ ҚАСИЕТТЕРІ, ҚҰДІРЕТІ ТУРАЛЫ

Төрт серігі бар еді оның сенетін,

Бірге тұрып ақыл-кеңес беретін. 50. Қайын ата — екеу, екі күйеу баласы,

Игісі елдің, кісілердің сарасы.

Бəрінен де Атық* ұлы, ірі де,

Хаққа түзу көңілі де, ділі де!

Тəрік қылды, мал, жан-тəнін, жүдеді,

Тек пайғамбар сүйінішін тіледі.

Сонсоң , Фаруқ* еді кісі сарасы,

Тіл-ділі сай, халықтың ең данасы.

Діннің көркі, жəрдемші еді асқан ол,

Бет пердесін шариғаттың ашқан сол*. 55. Үшіншісі — Осман, жомарт, ақылды,

Таңдаулы ер, сақи, кең-мол, асыл-ды.

Пида қылды: барша малын, қосты өзін,

Пайғамбар да оған берді қос қызын.

Əли — сонсоң, жігерлі, мəрт, сері ер-ді,

Жүректі, отты, ақыл-ойы кемел-ді.

Қолы ашық, сара-таза жүрегі,

Білімді, есті, даңқты əрі ірі еді.

Бұлар діннің, шариғаттың тұғыры,

Тартқызды азап кəпір, дінсіз қылығы. 60. Бұл төртеуі төрт тұғырдай* мен үшін,

Түзілсе олар, болар тірлік келісім.

Мен оларға мың-мың сəлем жолдадым,

Үзбей жеткіз, сүйеуші ием, қолдағын!

Сүйіндіріп сəлемімді жеткізгін,

«Ұлығ» күні қолдан тартып, өткізгін. 4. ЖАРҚЫН ЖАЗ*, АСА ҚАДІРЛІ ҰЛЫҚ БҰҒРАХАН ҚАСИЕТІ

Туғардан* есті əлемге көктем желі,

Жəннаттың жолын ашты зерлегелі.

Қара жер ағы кетіп, жұпар шашты,

Безенбек болып, дүние көркін ашты. 65. Сүйкімсіз қысты қуды көктем лебі,

Жарқын жаз дəулет құрды, өктемдеді,

Күн жайнап, қайта орнына жүгірді,

Балықтан* Қозы* тұмсығына ілінді...

Қу ағаштар жасыл тонын жамылды,

Безеніп: көк, қызыл, сары тағынды.

Жасыл торқа қара жерді қаптады,

Шын керуені жайды Қытай заттарын.

Тау, дала, жер жасыл кілем төсенді,

Көкке оранып, қолат-қырлар безенді. 70. Мың-мың шешек гүлін ашты күлімдеп,

Дүние толып, жұпар шашты дүбірлеп,

Қалампырды самал желі таратты,

Кин* жұпары кеуледі əлем, алапты.

Қаз-үйрек, қыл*, аққулар қалықтады,

Қиқулап биік-төмен шарықтады.

Ұшса бірі, қайсыбірі қонады,

Бірі жүзіп, бірі суға қанады.

Көкіш*, тырна қиқу салып үзіліп,

Ұшты көкте түйелердей тізіліп. 75. Серігін іздеп үн шығарып ұлар құс

Аңсағанын шақырғандай гөзəл қыз!

Қасы — қара, қандай қызыл тамағы,

Кекілік сайрап, күліп-күліп алады.

Қара шымшық шықылықтап баурайды,

Үні ерке қыз үнінен аумайды!

Шешектерге төгер бұлбұл мың үнін,

Оқығандай ыбры* сүресін күні-түн.

(Гүлзарда мың құйқылжиды сандуғаш,

Күні-түні сайраса, үні талдырмас!)

Елік-айран гүл үстінде ойнайды,

Арқар, киік жұптаса өріп тоймайды. 80. Қабақ түйіп, аспан жасын селдетті,

Гүл жүз ашып, күлімдетті жер-көкті.

Өзі-өзіне қарап жаһан бұл шақта,

Қуанып, сүйіп толды ғажап нұр-баққа,

Тілін ашты дүние мені тербетіп:

«Көрмедің бе, — деді, — хақан келбетін?!

Ұйықтап жатсаң, тұр, аш енді көзіңді,

Естімеген болсаң, есті сөзімді:

Түмен жылдар жүзім солған, тұл едім,

Тұл киімін шешіп, қайта түледім! 85. Бегім ұлы хақан болды, нұрландым —

Қабыл қылса, бердім, жаным — құрбандық!»

Бұлт күркіреп, ұрды наууат* қайратты,

Жасын ойнап, хақан туын жайнатты.

Бірі қыннан шықты, елді түзетер,

Бірі үнімен күллі əлемді гулетер!

Аты құтты, құтқа толып қос жаһан,

Тұтты əлемді Тауғаш ұлығ Бұғра хан.

Дін əзізі, сүйеніші дəулеттің,

Хақ медетің бола бергей, талдырмай.

Дүние жамалы, ай, ұлылық реңі,

Билік нұры, опасыз құт шідері!

Заман саған берді дəулет, берді таң,

Берсін тəңір тақпен бірге енді бақ!

Əлем тынды, хақан таққа отырды,

Дүние түгел куə болып, қосылды.

Шартараптан келді көктің құстары,

Үнді, Рүмнен, елдерден бек тысқары*.

(Келді аспаннан күллі ғалам құстары,

Қуанысып, сүйінісіп жайнасты.

Түрлі шешек жерге көркем тұр берген,

Тау, дала, жер жасыл-көкті бүркенген.

Қызмет жасар бірі оңды ділімен,

Есік ашар бірі нұрлы түрімен.

Түтшік* тұтар, қайсысы қол ұсынып,

Шашар жұпар, кейі əлемге тұшынып.

Сияпат жасар бірі келіп Шығыстан,

Есікте тұрған құлдай қызмет қылады!

Тұрды осындай қызметке жер беті,

Бой иді жау; жебеді өзін ерледі.

Хақан даңқы жетті əлемге кез келген,

Ұйқы қашты көре алмаған көздерден!

Заң түзелді, жаһан тыншып жайланды,

Əділ заңмен аты аңызға айналды.

Көрсем десе, кім сақидың суретін,

Көр: опалы ісі қате-қапасыз!

Пайда қылсам, — десең өзің, — зарарсыз,

Көңіл беріп, қызмет қып бағарсыз.

Құлқы түзу, асыл жанды мейірбан,

Көрем десең, келіп көр де мейірлен.

Асыл текті, қылығы ізгі, жаны мəрт,

Əлем сенсіз қалмасын, ай, қаңырап.

Түркі құты, ей, Алла дəулет, бақ берді,

«Ұлға қалар аты, орны атаның!»

Орны қалды, аты қалды атаның,

Тағы басқа болсын, өссін атағың!

Мың-мың қолдар сыйын беріп, табынды,

Менің сыйым: «Құтты білік», қабыл қыл!

Сыйы олардың келіп, кете барады,

Менің сыйым сенде мəңгі қалады.

Жиған дүние таусылады, қалмайды,

Жазылған сөз кең жаһанды шарлайды.

(Жиған дүние азып-тозып қалады,

Түркі құты, мəңгі өшпейтін ат алдың!

Уа, раббым, бер тілегін, құт дарыт,

Барлық істе демеп, жебе, құтқарып.

Сүйінгенін қолдап, жауын аздырғын,

Сүйінішін көбейт, мұңын аз қылғын!

Нұрлы нөсер жаусын, шешек гүл ашсын,

Қу ағаштар көктеп, көкке ұлассын.

Айналып көк, қолдап нұрын үйірсін,

Жасыл шешек оттай сөніп, солғанша.

Түркі құты мың жасасын, кесірсіз,

Көре алмастың көзі отпен тесілсін.

(Түркі бегі көп жасап, құт дарысын,

Көре алмастың көздерін шоқ қарысын!)

Тағы нендей болса мақсат-тілегің,

Дəйім тəңір болсын арқа сүйерің!

Ел сүйініп, қуаныссын, мақтансын,

Лұқманның* жасын жасап, шаттансын!

Кешірімді ием, жаратқан һəм өсірген,

Күн мен Айды жағып, нұрын таратты.

Жаратты, көр, шыр айналған ғарышты,

Бірге онымен тағдыр тынбай жарысты.

Жасыл көкке шоқ жұлдыздар қадапты,

Қара түнді, жарық күнді жаратты.

Зер сияқты көкте олардың қайбірі,

Бірі — жолбасшы, шолғыншыдан ал бірі.

Халайыққа жарық берер жарасып,

Жол көрсетер кейі, кетсең адасып.

(Бірқаншасы, біл, халайық — шырағың,

Бірі — жарық, көмескілеу — қайбірі.

Секəнтір* бəрін ең үстінен айналар,

Бір бұрұжда екі жыл, сегіз ай қалар.

Сонсоң Оңай* болар екінші орында,

Он жəне екі ай уақыты бар оның да.

Үшіншісі — Күрүд*, көк мұз қасарған,

Жақындасса — құрыр, жасап, жасарған.

Төртінші — Күн жарық шашқан ғаламға,

Сүйінерсің, тыншып қандай мұңнан да!

Одан кейін Арзу*, тілек келеді,

Жақындаса, тілегіңді береді.

Бұлардың алдын Иалшық* жүріп, шолады,

Күнмен қарсы келсе, жайнап толады.

Бұдан басқа он екі Өкəк* көрінер,

Бірі жұп боп, бірі тақ боп бөлінер:

Жаз жұлдызы — Қозы*, сонсоң Үд* келер,

Əрəндір*, Құшық* жақын, жуық жіктелер.

(Жаз жұлдызы — Қозы, сонсоң Ұд тұрар,

Сонсоң Үлгі*, Шадан*, Иа* дос болар.

Келер сонсоң Оғлақ*, Көнəк* һəм Балық*,

Олар туса, болар көгің жап-жарық.

Үші — көктем, үші — күздің жұлдызы,

Үші — қыстың, үші — жаздың жұлдызы.

Үшеуі — су, үшеуі — жел, үшеуі — от,

Үш топырақ; жаһан туған түгел боп!

(Үш от, үш су, үш жел түгел таралды,

Үш топырақ — ғалам солай жаралды.)

Бір-біріне жаулар бұлар мың жылдан,

Жауға жауды салып, шоғын тындырған.

(Бірі-біріне жаулар бұлар өлгенше,

Көріспейтін жаулар кегін таратты.

(Жаратушы хақ жаратты апарып,

Жаратты да, жарастырды қатарын.)

Жаратушы жарылқады, жасады,

Жарастырды тұзын, түзді қатарын.

Адам жайлы баяндайын енді мен,

Қадір тапқан ақыл, білім, есімен.

Адамды хақ жаратты да ескерді:

Оған ақыл, білім, өнер, ес берді.

Көңіл берді əрі тілін тербетті,

Ұят берді, берді құлық, келбетті.

(Ділін оңдап, ерік берді тіліне,

Ақыл берді — талай түйін шешілді.

Кімге хұда берсе білім, ақылды,

Қолы жетіп, алар ол мол асылды!

Ақылды — ұлы, біл, білімді — білікті,

Қонса екеуі, ұлы етер жігітті.

(Ақылды — ұлық, білікті — ұлы, қарасаң,

Екеуі ұлы етер құлдың сарасын.)

Бұл сөзіме куə мұндай сөз де бар,

Сөзді естіп, аларыңды көздеп ал:

«Ақыл қайда болса, ұлылық толады,

Түгел болар білімді, есті тілегі!»

Білік мəнін біл, не дейді білген ер:

Білім білсең, бəле жүрмес іргеден.

Білімсіздер бар кеселді көреді,

Емдемесе, тектен-текке өледі.

(Надандарды дерт пен бəле үйірер,

Емдемесе, ерте сөніп, күйінер...)

Кел, ай, надан! Дертке дауа жасағын:

Надан білім алса, құты тасады.

Ақыл — бұйда, ере түссең — жетелер,

Білім білсе, əзіз тірлік өткерер!

Ақыл күллі ісіңді алып шығатын,

Бұл біліммен көрер бектер мұратын!

(Күллі ісіңді ақылыңмен баптағын,

Уақытыңды біліміңмен сақтағын.) 7. ТІЛ ӨНЕРІНІҢ ҚАСИЕТ-СИПАТЫ МЕН ПАЙДА-ЗИЯНЫ

Ақыл, білім тілмəші — тіл, тіл — кепіл,

Жадыратар ерді шырын тілді біл!

Тіл қадірлі етер, ерге бақ қонар,

Қор қылар тіл, кететұғын бас болар.

Тіл — арыстан, есік баққан ашулы,

Үй иесі, сақтан, жұтар басыңды! 165. Не дейді, ұққын, тілден жафа шеккен ер,

Сөз бұл есте тұтып, істе ескерер:

«Тілімнен көп жафа шектім, есебім:

Бас кесілмес үшін тілді кесемін!

Сөзіңді бақ, басың кесіп алмасын,

Тіліңді бақ, тісің сынып қалмасын!»

(Жұрттың тілі удай, сөйлеп шет қылар,

Кісі құлқы сұм, етіңді жеп тынар.)

Білім берді, білікті өткір тіл берді,

Тіл иесі, басыңды бақ, біл де енді!

Тілесең сен есендікте жүруді,

Жаман сөзге қимылдатпа тіліңді. 170. Біліп айтқан сөз — білікті саналар,

Біліксіз сөз басыңды жеп, табалар.

(Біліп айтқан сөз — даналық деседі,

Біліксіз сөз қайран басты кеседі!)

Көп сөйлеуден артық пайда көрмедім,

Жəне сөйлеп жəне ештеңе өнбеді!

Көп сөйлеме, аз айт бірер түйірін,

Бір сөзбен шеш түмен сөздің түйінін.

(Көрген емен көбік сөзбен оңғанды,

Тобықтай түй тоқсан ауыз толғамды!)

Сөз кісіні ұлы қылар, бек қылар,

Көп сөз басты иіп жерге, жеп тынар.

Көп сөйлесең, «Езбесің» деп, жек көрер,

Тілді, ширақ болсаң, өсер беделің!

Тіліңді бақ, басың аман болады,

Сөзді қысқа айт, жасың ұзақ болады.

(Тілді күтіп, бақсаң — аман басың да,

Сөзді қысқа қылсаң — ұзын жасың да!)

Зияны көп, пайдасы мол — ақталар,

Сондықтан тіл мақталар да датталар!

Біліп сөйле, сөзіңде сөл, өң болсын,

Сөзің түпсіз қараңғыға көз болсын!

(Тауып сөйле, сөзің оңды, жөн болсын,

Сөзің басыр адамдарға көз болсын!)

Біліксіздер өзі нағыз басырдың,

Білім үйрен, надан, көзің ашылсын!

(Біліксіздер — надан, көзін байлаған,

Сөзіңді ізгі сөйле, өлсең де өлгісіз!

Қос нəрсені шалмас қарттық құрығы:

Бірі — ізгі сөз, бірі — ізгі құлығы!

Туған адам өліп, сөзі қалды, көр,

Өзі кетіп, ізгі аты қалды, көр!

Тіршілікте келсе өзіңнің өлмегің —

Сөз, құлқыңды оңда, жақсарт, ей, бегім!?

Тілді сөктім һəм мадақтап демедім,

Керек сөзді сөйлер кісі, жасырмас!

Сөзді ұлыма арнадым мен, ер-батыр,

Ұлым, тыңда, менде алтын — кен жатыр.

Саған арнап сөз сөйледім, ей, ұлым,

Өсиетімді қабыл алғын, құлыным!

Күміс, алтын қалса менен сендерге,

Оларды сен бұл сөзіме теңгерме!

Күмісті іске тұтсаң — бітіп қалады,

Сөзімді іске тұтсаң — күміс табады.

(Күмісті іске тұтсаң — құрып, азады,

Сөзді мұра тұтсаң, пайда ісіңе,

(Кісілерге мирас ата сөзі ғой,

Білікті бек түйме бүгін қасыңды,

Именіп кеп айтсам құзыр, расымды!

Тілек еді — білікті бек сөз қымбат

Кейінгіге бір жəдігер қалдырмақ!

Əуелі — ес, сөз туды, көр, сонан соң,

Сөзің жаңсақ шықса, өзің қор боларсың!

Халық тілі жаман, «жаман» деуге əзір,

Төксем дедім бар сөзімді тілімде.

Қандай десең, саған айтып көрейін,

Тыңда, мəрт ер, тілге кезек берейін:

«Иалңұқ* десті жаңылғаны үшін де,

Иаңлұқ* десті адам болғаны үшін де!»

Сен айт маған: жаңылмайтын кісі кім?!

Мен айтайын: жаңылғандар түмен, мың!

Білімді — аз, білімсіздер қаптаған,

Ақылсыз — көп ақылдыны таптаған.

(Білікті аз, білектілер толып жүр,

Надандардың аңсағаны дау болды.

(Жау болды да біліктіге білімсіз,

Қастық қылды білімдіге білімсіз!)

Кісіден кісі айырмасы — парқы көп,

Айтсам, білім — бұл парықтың нарқы дөп.

Бұл сөзімді білімдіге арнадым,

Білімсіздің тілін ұға алмадым.

Білімсізбен ешбір сөзім жоқ менің,

Ай, білікті, қызметшіңмін мен сенің.

Сөйлегенім үшін саған, имендім,

Есті естісе, түзеп-оңдап жарасар.

Сөз бұрындық* дерлік таққан түйеге,

Түйе ере берер бұйда, иеге.

Біліп сөйлер кісілер көп өмірде,

Оны білген ерлер жақын көңілге.

Бар жақсылық, пайда келген білімнен,

Болды көкке жол, мысалы, біліммен.

Білікпенен сөйле күллі сөзді сен,

Сөзбен адам қадір тапты, енді сез!

Кісі көңілі түпсіз теңіз дегендей,

Інжу сынды білім жатқан тереңде.

Кісі інжуді шығармаса теңізден,

Тас не, інжу не, пайдасы не, тегінде?!

Қара жердің қатында алтын тас болар,

Егер, шықса, бек басында тəж болар.

Білімді ілім шығармаса тілімен,

Егер болса, істет, ұшып көкке шық!

Не дер екен елдің бегі аңдағын,

Көріп білген ақыл, білім салмағын:

«Ақыл керек ерге жаһан бастауға,

Ақыл, жүрек керек елді ұстауға.

Ақылымен тұтты, əлемді ұстаған,

Білімімен биледі, елге нұсқаған!»

Дүниеде жаралғалы бар адам,

Білімдіге тиді билік орын да.

Ер кемісі ақылменен жоғалар,

Ел бұлғаңы білімменен оңалар.

(Кісі міні ақылменен күзелер,

Халық міні білімменен түзелер.)

Бұл екеумен тындырмасаң жұмысты,

Білімді қой, ал қолыңа қылышты!

Ақылды бек — басшысы елдің, шырығы,

Қылыш жұмсау — білімсіздің қылығы.

Ақыл болса, жаһан тұтпақ ерде ерек,

Кемел ерге — бүтін жаһан, жер келер.

(Бұл екеуі біріксе — асыл, ер бүтін,

Бүтін ерге — тиер əлем, жер бүтін!)

Ізгілік пен жақсы қылық — амалы,

Мұнымен ер екі дүниені алады.

Сен ізгілік тілер болсаң, одан да,

Кел, ізгілік жаса, сөзді доғар да.

(Қайырым күтсең ақылыңмен аңғар да,

Қайырым жаса қайырымды жандарға!)

Кісі мəңгі болмас, мəңгі — ат, ары,

Мəңгі қалар оның жақсы атағы!

Өзің мəңгі емес, атың мəңгілік,

Атың мəңгі болса, затың — мəңгілік!

230 Егер қолың ұзын болса — халыққа

Ізгі қылық, ізгі сөзбен жарылқа!

Жігітшілік өтер, өшер тірлігің,

Дүние — түс, көшерсің тез бір күні.

Ізгілік — олжа. Тірлігіңді олжа қыл,

Соңыра ол — жер, киерің, болжағын!

Тыңда, кісі ізгілері не деді:

«Жүрген — тынып, туған ақыр өледі!»

Жалғанға сан жаңылыс ер келді, көр,

Өзі өлді, қалды аты — ізі ғаламда.

Саған тиді енді орынның кезегі,

Жақсы боп өт, жақсылық ет еселі.

Тірі өлер, ақыры жер жастанар,

Жақсы кісі өлсе, жақсы ат қалар.

(Тірі өледі, төсеніп жер — жастығын,

Аты өлмейді, өлсе де өзі жақсының!)

Екі түрлі ат, тілде жүрер, қалғанда:

Бірі — жақсы, бірі — жаман, жалғанда.

Жаман — сөгіс, жақсы мақтау табады,

Жаман болсаң, ай ер, сөгіп, датталар,

Байқа, Заххақ* сорлы неге сорлады,

Фəридун* жолын қалай қолдап, оңдады?

Бірі ізгі ер еді, оны мақтады,

Бірі зұлым еді, оны даттады.

Жақсылық па, жамандық па қаларың?

Мақтауы ма, сөккені ме аларың?

Не тілейсің, бірін қалап, таңдағын,

Сыншы білер елдің ісін келелі:

«Жақсы атты ер, білсең алғыс алады,

Жаман атты өлсе, қарғыс табады!»

Көп сынадым құлқы жаман зұлымды,

Күнде кейін кетті күші үзілді.

(Көп сынадым, жафашы сұм пендеңді,

Күннен-күнге кері кетіп, жерге енді.)

Талай көрдім бұл жамандар ісінен —

Қайыр көрмес, əй, білімді, түсін, ер!

Жамандық — от, от күйдіріп өтеді,

Қара халық, бек билеген жалғанды.

Қайсыбірі білікті боп толығып,

Өтті заман-дүние ісіне қол ұрып.

Кім білімді болса жаһан бегінен,

Əділ заңды солар түзеп, теліген.

Бұл күнде кім ізгі атанса, жақсы боп,

Солар жүрді жақсылардың басы боп.

Кім дана бек болса, жақын білімге,

Білімді істе тұтып, халқын басқарар.

Қара халық байыды, елін түзеді,

Ел баюын — қағидам деп жүреді.

Аты ізгінің өзін сақи атайды,

Сақи өлсе, аты өлмейді, жасайды.

Өлерін біліп, өзі əзірлік етеді,

Тіріде атын хатқа жазып кетеді.

Кім оқыса, білер бүгін оларды,

«Білімсіз, надан!» десе, қорлық адамға!

Не дер екен, тыңда, білімді адамды,

Жасы жеткен, сынап көрген ғаламды:

«Білімсізге төрден орын болса, көр,

Төр — босаға, ал босаға болды төр!

Орын тисе данаға есік көзінен,

Есік — биік төр-тағыңның өзінен!

Күллі құрмет білімдіге тиесі,

Бірі — бек те, ірі — ел басы, данаңыз.

Басқалардың барлығы бір малға тең,

Қаласаң оны, мұны ұста қолға сен!

Қайсысысың, енді маған айтқайсың,

Екінің бірі, үшіншіден қашқайсың.

Қылыш алсаң — ел, жорықты түзерсің,

Қалам алсаң — жөн-жосықты сүзерсің*.

Ізгі жарғы қалып келді олардан,

Мирас тұтса, пайда өзіне, діліне!

Рас, надан соқырмен тең бүгілген,

Ай, қараңғы! Үлес алғын білімнен!

Кісі көркі — сөз, бұл сөздің көп түрі,

Ізгі сөзді ерді мақтап, жорт тілім.

Мысал келді, мұны меңзер, түркіше,

Соны қосып түймесем, сөз түрліше:

«Ақыл көркі — тіл, тілдің көркі — сөз,

Жақсы сөзбен нұр береді өңіне!

(Адам сөйлер тілімен өз сөздерін,

Жақсы сөзден нұр жуады өңдерін.)

Назар салсаң, бұл түркінің бектері,

Жаһанның өз бектері, асыл тектері.

Түркі бектері ішінде атын асырған,

Алып Тоңға Ер* еді, құты тасыған.

Білімі — ұлы, артық қадір бағасы,

Білімді, ойлы əрі халық сарасы.

Зерек, дана көңілі сара, сері еді,

Жұтты жалған елге тұтқа ер еді!

280 Тəжіктер оны Афрасиаб атапты,

Ол елдерді талап, тұтып, тапапты.

Қажет шексіз білім, ақыл, даналық,

Қолға алуға дүниені қаратып,

Тəжіктер де хатқа мұны түсірген,

Кітапта жоқ болса кімдер түсінген!?

Жақсы айтыпты хас батыр, ер кешегі:

«Тас түйінді азулы ерлер шешеді!»

Өнер керек жапанды ұстап, ұғуға,

Гүр арыстан керек құлан қууға.

(Даңқ, қуат керек əлем жаулауға,

Сүйенсе оған, білмейді елі мұң, күмəн.

Жаудың бойын қылышымен бұқтырып,

Түзесе елін əділ заңмен ұқтырып!

Тілегім сөз еді білгір, ей, бегім,

Ақыл, білім жайлы келді сөйлегім.

Ақыл — шырақ, қара түнді ашатын,

Білім — жарық, нұрын саған шашатын.

Ақыл қолдап, біліммен ер жетілер,

Ой көзімен дүниені жайнатқан.

Байыды елі, заңды түзу түзді өзі,

Жақсы атақпен жақсы дəурен сүрді өзі.

Дана айтыпты: «Күнəһар да тамұқта,

Білімімен құтылар деп тамұқтан!»

Қара, ақылға бейім адам баласы —

Қалам бермес жетпей жасы, шамасы!

Ақылды адам, көр, қартайса — қайғырар,

Өлім де жоқ, қалар дерттің құлы боп!

Қандай десең, ақыл-ессіз түр-өңі,

Ақыл-ессіз кісі үлессіз жүреді.

Ақылдыға лайық құрмет, жүгініс,

Ақымақ жан топырақ қой бір уыс.

Көрсең бағып, мына бір сөз жаңылтпас:

«Онсыз надан өзін-өзі жарытпас!»

Қарап тұрсаң, күллі сөздің рəсімін,

Білім болса, бектік қылар — қылса ер.

Ақыл кімде болса — болар асыл ол,

Білім кімде болса — бек һəм басың ол.

Кісі ұланы қара жерге қол салды,

Барлық істе ол білімін қолданды.

Ақылымен кісі асыл атанар,

Бекке ел ісі білімімен жасалар.

Қадірі артып, мың барқадар тапқандар,

Қадірі көп, аз білімді аз деме!

Төрт нəрсе бар, аз деп ұғып кейіме,

Дана айтқан сөзді түйгін зейінге:

Бұл төртеудің біреуі — жау, бірі — өрт,

Үшіншісі — тіршіліктің торы — дерт.

Бұдан кейін біреуі бар, ол — білім,

Осал көрме төртеуінің ешбірін.

Көп бұлардың пайдасы мен залалы,

Жəне ақылдың ордасы оны қорытқан.

Жұпарға ұқсап білім де тез таралар,

Сақтап болмас басқалардан даралап.

Жұпар, жасыр — оны иісі білдірер,

Білім, жасыр — тілің айтып бүлдірер.

Білім — байлық, азаймас һəм жоғалмас,

Ұры-қары қол жеткізіп ала алмас!

Ақыл, білім бейне кісен кісіге,

Жəй күлігін ер күзетке-ақ тастайды.

Кісендеулі ат керегінше жайылар,

Тұсаулы ат тілегінше жайылар.

(Кісендеулі қашпас алар керегін,

Тұсамысты саспас, табар тілегін.)

Ақыл — сенің анттасқан нақ жолдасың,

Білім — сенген мейірімді қандасың.

Наданға жау — білгені мен көргені,

Екеуі сор, білмесе одан өңгені.

Бар түркіде мысал мұны меңзеген,

Наданға аты-ақ қоңыраулатып қас болар.

Біліктіге білім — күллі тон, асы,

Білімсіздің қылығы — сұм жолдасы!»

Ай, ақылды ер! Бойыңды ашу алмасын,

Ай, білікті ер! Атың дауда қалмасын!

Өкпе, ашумен ешқашан іс етпегін —

Егер, олай қылсаң, жафа шеккенің!

Өкінерсің ренішті істе сен,

Адасарсың қызбалықпен істесең.

(Ренішті істің соңы — өкініш,

Тұру керек Күн мен Айдай нұр жайнап.

Жомарттық һəм салмақтылық қажетті,

Білімділік, ақылдылық қажетті.

Ақыл керек білім таңдап аларға,

Білім керек іске жақсы қарарға.

Жарамды мен жарамсызды аңдаса,

Керектіні керексізден таңдаса,

Барлық іске зерек болса, парықтап,

Білімді асты жейді баппен пісіріп.

Мұндай кісі тілегіне жетеді,

Қос жаһанда ісі оң боп өтеді.

Қызбалық пен ашу жауың қордалы,

Бұл екеуін тұтқан анық сорлары.

Естігін не деген екен дана бек,

Ей, шырайлым, бұл сөзді еске ала кет:

«Білім күтпе қызба адамнан, тасырдан,

Жайсаң ерді ашу қапы қалдырар!»

Біліктіні тыңда, ақылдың бұлағы,

Білімді сөз — шырын, жанның құнары:

«Біраз нəрсе кісінің — қас-дұшпаны,

Білсе оларды өзін қинап қысқаны.

Бұның бірі — тілдің жалған айтқаны,

Бұдан басқа — айтқан сөзден қайтқаны.

Үшіншісі — шарапқа аңсар ауғаны,

Сүймес ешкім, алған жанды шырығын.

Енді бірі — зымияндық бықсыған,

Кісі үйін түтіндетіп, тықсырар.

Жəне бірі: ашулы тіл — у, ашық,

Өлтіреді шағып сөксе, тіл ашып.

Бұлар жетсе, бір-бірімен қосылып,

Одан құт, бақ безер аулақ жосылып.

Басы айналып, тағдыр оған иілмес,

Ізгілік ісі — ақылдылық шынайы.

Не дейді, ұққын, тыңда ілім білгенді,

Сынап, ұғып қолына алған күллі елді:

«Жақсы, қанша жасар, кəрі болмайды,

Жаман қанша түзегенмен оңбайды.

(Ізгі қанша көп жасасын — алжымас,

Арам қанша баптағанмен — мандымас!)

Жаман жасы — қысқа, өкініп қартаяр,

Жақсы жасы — ұзақ, қамсыз марқаяр.

Жақсы күнде табар жаңа бір тілек,

Жаман күнде мұңмен сөнер біртіндеп!»

350 Кітап атын «Құтадғу біліг» қойдым —

Құтын тұтсын оқушым білікті ойдың.

Жазған кітап, сөйлеген сөздеріммен,

Екі дүниені ұстауды көздедім мен.

Көрген адам қызығын қос жалғанның,

Бақытты жан сөзімде жоқ жалғандық.

Күнтуды хан деп бастадым сөзімді,

Соның жөнін айтайын деп ей, ізгі!

Айтолдыны жыр еттім — мархаббатты,

Ал Айтолды — бақыт һəм құттың көзі.

Заты — Ақыл, бастайтын ұлылыққа,

Аты Өгдүлміш сөйледім мұны жұртқа.

(Ақыл жасар ғажайып, ғаламатты,

Ақыл деген көктетер азаматты!)

Одғұрмышты сөз еттім тағы да мен,

Ақыбет* деп ат қойдым мағынамен.

Тіліме төрт нəрсені тиек еттім,

Көз ашылар, көңіліңе түйе кеткін.

Жақсы жігіт, сүйсінткен сүйініш күй,

Қор қылмай, жігіттіктің пайдасын көр.

Қадірін біл, жігіттік кетер тастап,

Қанша қапсыр, бұл тірлік түбі қашпақ.

Барында жігіттіктің күші бойда,

Қор қылмай, ибадат ет, пейіл қой да!

Жігіттік опындырып жандым, күйдім,

Өкініштен пайда жоқ, сөзді тидым.

Асқан адам қырықтың қырқасынан,

Айырылар жастық шақ сырласынан.

(Қырықтан өтсе кімнің тірлік жылы,

Қарға түстес басымды қырау шалды.

«Кел! Кел!» — деп, шақырды үні алпыс жастың,

Жолымда ажал жатпаса, тартынбаспын!

Алпысты ассаң — шілденің аптабынан,

Аттадым де қысқы аяз қақпанына.

Елу отыз жиғанды кері алады,

Алпыс қолын тигізсе, нең қалады?!

Ей, елу, менде қалған өшің бар ма?

У қылды ішкен асты бүгін енді.

Жебедей ем, көңілім садақтай-тын,

Көңілім — оқтай, енді өзім садақтаймын.

(Бой жебедей, көңіл еді садақтай,

Көңіл — жебе, бойым енді садақтай!)

Алды қарттық бергенін жігіттіктің,

Саған да келер кəрін тігіп бір күн.

Тұтқын болдым ай, жылға, шектім жапа,

Ай, жанашыр, ал келіп, қылма қапа!

Кісенсіз-ақ шалынып жүре алмаймын,

Жігіттіктің оты өшіп, күлі қалды.

Мойынсұнған, қария, ажалыңа,

Жоқта өткенді, өкін, күй азабыңа.

Өткен — өтті... Жыла, өкін... Бəрібір, құл:

Енді қалған аз күннің қадірін біл!

О, ием, мəңгі тірі, қайғы-мұңсыз,

Тəуелді еттің ажалға қайырымсыз.

Дұғам бұл сөз — тілегім, жұбанышым,

Тамамдауға медет бер, қоштап ием!

Жырла тілім жаратқан қасиетін,

Қуат берген, жолатпай қасіретін.

Таңдады да жаратты, жандым еріп,

Түзу жолға бастады, сабыр беріп.

Түнекте едім, түнімді сөкті барып,

Зұлматта едім, күн нұрын төкті жарық.

Адасқан бір пенде едім, жөн сілтеді —

Сақтамаса, өртейтін өрттің селі.

(Азып жүрген едім мен, нұсқады жол,

Азған жолдан құтқарды, күйік кетті.

Көкірегімде шындықтың шамын жақты,

Тіл безесем сөздерім жалын шашты.

Көңіл берді, көз, ақыл, білім берді,

Сөз айтуға сайратты тілімді енді.

Оңға бастар пайғамбар үмбетімін,

Сүйініп сол, жар болғай, бірге ділім.

Мұның бəрі иемнің мейірімі,

Тірі болсам, ай-жылдар жете ме екен.

Біл, иллəһə! Күнəмді бір сен енді,

Саған ғана ашамын мұң-шерімді.

Саған шүкір ете алмай егілемін,

Шүкір қылғай мен үшін өзіңе өзің!

Түзу бастап, ақ жолды кеспегейсің,

Иман тонын үстімнен шешпегейсің.

Шығарда бұл тəнімнен жаным менің,

Рахмет нұрын саулатып маған жауғыз!

Құлшылықсыз құлыңмын жазығым көп,

Кешір өзің, мейірім, фазылыңмен!»

Момындардың жарылқап түгел бəрін,

Бақилықтың білдіргін бүгін мəнін.

Ақыл қолдар, ал білімнен құт туар,

Бұл жалғанның құлқын саған ұқтырар.

Сұм жаһан кəрі кемпір қасын керген,

Сүйіндіріп, ұмсынсаң — қолын бермес!

Сүйсең — сүймес, қашады киіктей нақ,

Безсең — құшар аяқты, күйіп бейбақ!

Кейде, елтітіп, қырланып, көзін қадар,

Кейде, көрмей — қуланып, төмен қарар.

Қарасаң, жүзін тездеп бұрып алар,

Наз қылып, маңайлатпай тұрып алар.

Қартаймайды, қартайтты талай бекті,

Жасады ұзақ, жасарды ғалам жасы.

Ол — Күнтуды əлемге аты мəлім,

Даңқы мəлім, құты мен заты мəлім.

Құлқы түзу, жаны мəрт өмірі ұдай,

Көзі қарақты, сөзі шын, көңілі бай.

Білікті бек, ойы ұшқыр, ғадал еді,

Жаманға — өрт, жауына тажал еді.

Жəне жайсаң, мейірімді асқақ ер-ді,

Тірлік етті жарасты қылығымен.

Құштарланып жүргізді саясатты,

Бұл құштарлық жарасар парасатқа.

Мұны меңзер келіп тұр шəйір сөзі,

Ашылар оқығанның оны көзі:

«Ерге — айбын, жайсаңдық керек бірдей,

Жамандықтан жүрсе алыс, өрекпімей...

Айбын, жігер жарасар кісілікпен,

Күн мен Айдай нұрлантып кең жаһанды.

Кім ақылды, шақырып тартты жақын,

Кім білімді, ұлы етті атын-даңқын!

Ағылды оған жаһанның даналары,

Елдің ақыл-білімді саралары.

Өзі түзіп ел ісін, ел бағасын,

Жəне іздеді ақылды, ер сарасын.

Іс бастаса, өзіне қамқор болар,

«Бектік ісі — ұлы іс» білсең қадірін!

Басты ауыртар, көрсең оның көп ісі,

Көп істі істер — кең ақылы, өрісі.

Ауыр екен билік жалғыз басыма,

Есті Ер қажет ұлағатты іс қасына.

Енді ақылды кісі маған керек бір,

Елдің басы, білімді, есті ерек бір.

Мейірімді, түзу күллі қылығы,

Көре білсе, сезіп сыртым-ішімді.

Не дейді есті, жасы келген адамды,

Бастан кешіп, сынап білген ғаламды:

«Жəрдемшілер керек ерге қолдаушы,

Білімді, ойлы, даналар — ел қорғаушы.

Көмекшілер керек істі білетін,

Істі білген ер көреді тілегін.

Көп болса олар бек машақат көрмейді,

Бек ісі үшін көптеп жия бергейсің!»

Ел басы, көр, жəрдемші іздеп таппады,

Барлық іске қол тигізді, жатпады.

Күнде, қара, қалың бейнет қамады,

Тыныш қалса, бейнет тағы алары.

Құтты, əзіз ер сөзді сынап, тыңдаған,

Үшбу сөзді жақсы айтыпты, аңдағын:

«Тыншу күтсең — бейнет жүрер жалғасып,

Сүйінішке қайғы жүрер жалғасып.

(Масаттансаң, бəле келіп табады,

Бас қанша өссе, киер бөркі зораяр.

(Дəреже өссе, уайым да аумақты,

Үлкен бастың бөркі сонша салмақты)».

Көз, құлағын тікті Елік* күллі елге,

Оған барша қақпа ашылды бір демде!**

Парықсызды өз қолымен жазалап,

Ессіздерді қуды елінен қаралап.

Басқарды сақ. Сүйінді елі, əулеті,

Марқайды өзі. Артты күнде дəулеті.

Барлық жерде ерге сақтық керек бек,

Кілең пайда көріп, ұзақ жасарсың.

Мұны меңзер шайыр тілін ұғып ал,

Шайыр тілін, білсең, сөздің нұры бар:

«Қырағылық, сақтықпен ер мақталды,

Осалдықпен мыңдар ажал тапқанды.

Барлық істе сақ бол, қапы қалмағын,

Қос дүниеде тілерің сол, аңдағын.

Бейғам кісі, байқа, осалдық қылады,

Жау да əуелі осалдарды қырады.

(Елі жарқын — сақ, қырағы адамның,

Сақтықпенен жауын ұтқан, жыққан ер:

«Ел басқарсаң, сергек, сақ жүр түсініп:

Сақтық — ерлік, шариғаттың ісі бұл.

Енжар болсаң — ұйқы басар, нас басар,

Ай, қадірлім, ғафыл болма, бақ қашар!»

Хан сақтығы елге пайда əкелді,

Мұндай пайда елге бірлік əперді!

Тəртіп орнап, жұрт байыды, білісті,

Жаулары естіп, бойын иді, күйінді.

Бəзбіреулер пана тұтты, пір тұтты,

Есігін сүйіп бəзбіреулер жүр тіпті...

Көңілі хош кісі ақылын білгейсің,

Сөзі бейне шешек атқан гүл дерсің:

«Билік, бектік ізгі нəрсе, жөн нəрсе,

Ай, шырайлым, жөн-жосығы оң келсе!

Ізгі бектік болар еді ізгірек,

Қандай құтты болар еді ел іші.

Құттың құты — ердің ізгі есімі,

Ізгі аты — мəңгілік құт есігі.

Бектікпен ер табар еді бақ қанша,

Елдің ісін кісілікпен атқарса!»

Жақсылығы тиіп күллі халқына,

Жер-жаһанға жайылды күш, даңқы да.

Аты шығып, дұға қылды əулеті,

Тиер ме деп мерей, бақыт шуағы.

Жаһан көрді, құты тасып, көктеді,

Қозы-лақпен бірге өрді көк бөрі.

Айтолды атты бар еді бір ер кісі,

Даңқын естіп, келді елбасын көргісі.

Жігіт еді жаны жомарт, жұғымды,

Көңілі зерек, ақылды, ойлы, ұғымды.

Көрікті еді, көз қарығар түрінен,

Бірде өзін-өзі сөгіп қамыққан:

Өнерім — мың, қалдым оқшау халықтан!

Неге мұнда бекер жүріп қурайын,

Күнтудыға барып қызмет қылайын!

Соған болсын күллі өнер, еңбегім,

Қайыры — оның, тисін менің көмегім,

(Білгендерім ел ісіне жарасын,

Сергиін мен, буған бейнет тарасын.)

Ақылды бек мейірімді, білікті,

Шетке қақпас білімді, есті жігітті.

470 Ой сырына тек ақылды қанады,

Білім сатса — тек білімді алады.

(Ақылды ұғар, білсе ақыл қадірін,

Білікті алар, сатса білік ғалымың!)

Шайыр сөзі мұны терең меңзепті,

Ұшқыр сөзбен тілін безеп, тербепті:

«Білім құнын біліктілер біледі,

Ақыл мəнін білікті ұғып жүреді.

Қайдан білсін надан білім бағасын,

Қайда болсын, білімді алар алғасын!»

(Білімдінің атын білер — білікті,

Білім жайлы біліксіз не біліпті?

Білік құнын білген ғана ұғады,

Атты ерттетіп, қолын созды тонына,

Жəне айтты: Мұнан тұрып барармын,

Хан ісіне өзімді бек салармын.

Бөтен жерде керек азық, мал даяр —

Қолым қысқа болса, жүзім сарғаяр.

(Ғаріптік жерде болу керек мал-жайың,

Олар бітсе, семер жүзің сарғайып.)

Ал ғаріптік ерге қатты батады,

Ғаріптіктен ердің басы қатады.

(Мүсəпірсің, бол дананың данасы,

Қырық қадам кеткенде елден, шамасы!)

Шүбəсіз мол алтын-күміс керекті,

Ай, шырайлым, пейіл беріп, құлақ сал:

«Қызметке кірмек болса, кімде-кім;

Екі нəрсе қажет, дұрыс білгенің!..

Біріншіден, тірлік керек кеселсіз,

Жүзің жайнап, істі баянды етерсіз.

Екінші, саф алтын керек, ақылдым,

Өз ісіңде қажетке оны асырғын.

Жарар қызмет бұлардан да басқаға,

Сапар ұзақ, асуларды алса да,

Аяңдады, аялдады қаншама...

(Үйден шығып, жолға түсіп жөнелді,

Біраз жүрді, біраз шаршап-бөгелді.)

Келіп жетті Елік тұрған ордаға,

Ақыл-ділі күткен тілек орнына.

Кентке кіріп, түсер жайды көрді ойлап,

Түсер жер жоқ, дүние тар, көрдей нақ.

Мүсəпірлер үйін тапты. Түнерді,

Сөзін өрді, түйіп тірлік сабағын:

«Жалғыз басқа, кірсе қалың жат елге,

Уайым көп, жетіп жатыр қатер де.

Нақ жетімсің жоқ бір таныс, жайлы жер

Ал жетімнің жан серігі — қайғы-шер.

Білісі жоқ. Бейне соқыр қамыққан,

Сөкпе адасса, соқыр жолдан — бағыттан.

Келсе адам бөтен елге тегінде,

Тілсіз тынар, ұқсап ер де келінге!

495 Жолаушыны мархабатпен қабылда,

Ішкіз, жегіз — қан жылысын тамырда.

Жатты күткен жанның көзі ашылар,

Мүсəпірдің сөзі нұрдай шашырар.

Қай жерде де болсын таныс-білісің

Қалмас сонда орындалмай бір ісің!

(Барлық жерде біліс керек кісіге,

Біліспенен бітер күллі ісі де!)»

Айтолды да кешіп қиын жағдайды,

Ғаріптіктен мұңайды, өңі сарғайды.

Адамдардан таныс тапты, сырласты,

Құрметтеді ініні де, ағаны...

(Жолдас-жора тауып, тартты ішіне,

Жүзін ашық ұстады үлкен, кішіге.)

Бір атақты ермен дос боп, сеністі,

Кеңесті де, Айтолды сыр бөлісті.

Адаш тұтты Айтолды ерді түсі игі,

Есімі оның Көсеміш-ті, ісі ізгі.

(Ісі игі ер, Көсеміш ол, ақылды,

Бауыр тартқан алысты да, жақынды.)

Айтолды оған ашты көңіл сөздерін,

Тілегі не, не үшін жаһан кезгенін.

Туған елден мұнда не үшін келгенін,

Есімі — Ерсік, Елікке сай жан еді.

Ал Көсеміш соған барды бір күні —

Сөз сөйледі, сыр айтпағын білдіріп...

Хажыб оның əрбір сөзін аңдады,

Тілегі не? Сұрап, естіп, талғады.

(Айт, — деді Ерсік, — ниетіңді жасырмай,

Тұнсын ойың, күміс тұма тасындай.)

Көсеміш те айтты күллі білгенін,

Хажыб айтты: — Құзырыма келсін деп,—

Көсеміш тұрып, шықты. Үміт жайқалды,

Айтты келіп: «Күнің туды, Айтолды!»

Сен Хажыбпен танысуға жүр енді,

Тілейтұғын тілегіңді тіле енді!

Көрсін, білсін сөздеріңді тыңдасын,

Тілегің не, енді өз тілің жырласын.

Түсіндірдім сөйлеп сенің сөзіңді,

«Сөзі қандай болса, сондай иесі.

Көше берер əр ауызда сөз деген...

Өз ісіне жақын əркім өзгеден.

Жанашырлар жан-тəнімен берілген,

Саған жақын бола алмайды өзіңнен...

Тілер болсаң өзіңе-өзің мейірім,

Доғар сөзді. Ақ өзіңе — өз пейілің!»

(Өзіңе-өзің мейірбандық тілесең,

Тонын киіп Айтолды өре тұрды,

Көсемішпен шықты да, ере жүрді.

520 Жетіп, ашып қақпаны, кетті еніп,

Көсеміш ішке, хажыбқа барып білді,

Хажыб қарсы ап, төрінен орын берді,

Айтты Хажыб: — Қалай көңіл-күйің?—деп,

Қайда келіп түстің, қалай үйің? — деп.

Бар ма мұнда жақын-туыс, білісің?

Айтолды айтты: — Уа, Хажыб, тірегім,

Күнтуды атын естігеннің бірі едім.

Естідім де атақ-даңқын жырақтан,

Білдім, ақыл, сөзін — кетпес құлақтан.

Есігіне табынғалы келдім мен,

Қызметіне пейіліммен енгім кеп.

Тілегім сол — қызметіне жарасам,

Тіл жеткенше қасиетін мақтады.

Жүзі нұрлы, түсі игіден түңілме...

Адалдығы тұр, — деді ол, — түрінде.

Шын көңілмен сүйіп оны қалады,

Деді: — Анық хан ісіне жарары.

(Əділдіктің өрті сіңген қанына,

Осындай жан керек ханның жанына.)

Сүйдірген жан, не дейді, есті анығын:

«Сүйіктінің міні — басты қадірі.

Кісі сүйсе, айыбы асыл көрінер,

Сүймесе егер, асылы айып көрінер!»

(Сүйген ерден асып ешкім айта алмас:

«Сүйгеніңнің шұнақтығы байқалмас!»

Сүйген жанның айыбы майдай тиер,

Бұл сөзді сен оқығын, ей, нұрлы жүз:

«Көңілің сүйсе, міні жақсы болады,

Терісі оң боп, кемістігі толады.

Көңіл кімді сүйсе: құлар, бөлмейді,

Көрер көзге ұрса міні, көрмейді!

(Көңіл сүйсе, құлай сүйер кімді де,

Айтолдыға берді Хажыб жауабын:

«Маған сенгін, шағылмасын тауаның.

Мен Елікке айтайын бұл сөзіңді,

Тілегің не, таныстырып өзіңді.

Бұл сөздерді Елікке енді айтайын,

Қор тұтпасын, қадір тұтсын өзіңді.

Керегіңше көмектесіп тұрамын,

Талай жақсы сөзді тілі сайрады,

«Істейін!» — деп, белін қатты байлады.

Қайырымды, ізгі кісі көгерер,

Ізгі кісі — халық жүгін көтерер!

Не дейді ер, тыңда, елді басқарған,

Кілең ізгі заң жасасын ел үшін,

Кімнің қолы ұзын болса жұртына,

Түзу, сынық болсын қылық, құлқы да!

Кімнің сөзі болса өтімді еліне,

Тілі шырын, болсын жылы өңі де.

Опасыз бақ желпінтеді, бұзады,

Тиянақсыз — тозады һəм озады».

Құтқа иланба, ізгілік қып жүргейсің:

Келген бақыт қайтар келген жолымен!..

Құт иесі! Ізгі дəулет құтпенен,

Тұрам десең, тұрғын ізгілікпенен!

Ұлық, бектік тисе, ұстанып жақсы атты —

Кісі алдында кішілікті мақсат қыл!

(Бақ иесі! Қимасаң құт-ырысты,

Жақсылықпен шығысқаның дұрыс-ты...

Қонған құтты көтере алмай, қинасаң,