Хан жарлық дестір жазмыш иегер

Қ. Ыбырайұлы. Сарашыдан

Қос қол лепес. Жүлгелік мәндеме

Ауыз жарғышақ. Байтақтық өзектік түбір сыпат мәннілі Көз жарғышақ. Мезгілдік, ырайлық, байтақтық түбір сыпат өзектік ұштасқы мәннілі

Құрметті оқырман қауым!

Қазақ халқы үшін тағы да бір тарихи басылым табылып отыр. 1993 жылы "Жалын" баспасынан 18-ғасырдың туындысы Қазыбек бек Тауасарұлының "Түп-тұқианнан өзіме шейін" атты шығармасы жарық көрсе, енді 15-ғасырдың туындысы Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы бабамыздың "Шипагерлік баян" атты шығармасы басылып отыр. Бұл кітап 1994 жылы араб қарпімен Үрімжіде басылып шықты. Біз оны Шынжаң ғылым-техника, денсаулық сақтау баспасы бас редакторының орынбасары Хәкім Әкімжанұлының 1995 жылдың 9 қазанындағы хатында: "Шипагерлік баян" кітабы — бәрімізге ортақ байлық, оны сіздер шығарсаңыздар, бірлесіп зерттеп, ондағы ғылыми мәнді аша алсақ, бұл баға жетпес еңбек болмақ, сондықтан сіздердің өз жазуларыңызбен шығаруларыңызға қосылдық",— деген хаты негізіндегі рұқсаты бойынша қайта басып шығаруды ұйғардық. Біздің ойымызша, бұл кітап ұлттық санамызға, ғылымымызға, тарихымыз бен тұрмысымызға талай-талай құнды үлес қосуға тиіс. Халқымыздың жазуы да, әдебиеті мен мәдениеті де әріден басталатындығын дәлелдей түсетін мұндай тарихи куәліктің табылуы — біз үшін баға жетпес қуаныш. Сақталғанына, аман жеткеніне, табылғанына тәуба! Алайда, қымбатты оқырман, бұл кітап жайында да күдікті, жалалы пікірлердің бар екенін жасырғанымыз жарамас. Бірақ пікір айтылуға тиіс, айтылған пікірдің арқасында ғылым дамуға тиіс. Мәселен, Өтейбойдақ бабамыз "мергеннің мергені" деген мағынада "снайпыр мерген" депті. "Снайпер"— ағылшын сөзі. Бұл сөз бұл кітапта қайдан жүр, оны Өтекеңнің өзі ме, көшірушілер ме, кім қолданды, ол жағын байыппен тексеріп ғалымдар ғана анықтауға тиіс. Кітап соңында «Тектелгі» деген атпен шежіре берілген. Ол шежірені Өтейбойдақ бабамыз жазбаған, бірақ Өтекеңнің кітабын сақтап қалуға тікелей қатысы бар ұрпақтарының бірі бастап, кейінгілер бүгінгі күнге дейін жалғастырған. Ол тарауды бұл кітапқа қоспауға да болар еді, өйткені оның шипагерлікке, яғни кітап атауына ешқандай да қатысы жоқ. Алайда біз оны екі ссбеппен алып тастамадық. Біріншіден, Үрімжі басылымында бірге жарияланған. Екіншіден, көне қазақ тілі бірден-бір сақталған тарау осы болғандықтан, тіл ғылымы үшін орасан пайдалы екендігін ескердік. Бес ғасырдан астам уақыттан кейін елімен қайта табысқан қасиетті кітап құтты болсын, ағайын!

Мәдениет тарихымыздағы қасиетті қазына, асыл кітап, сан ғасырды артқа тастап заманымызға аман-есен келіп жеткен тұлғалы туынды — "Шипагерлік баянның" күллі қауыммен тұңғыш бет көріскелі отыруы — ұлтымыз бен халқымыз үшін үлкен қуаныш.

Ұлтымыздың шипагерлік, тарих, философия, астрономия салаларынан жосылтып жол салған, сан ғасыр сақталған бұл бағалы мұраның жарық көруі кейінгі ұрпағымызға ұшан-теңіз ой салатындығы даусыз.

Өмірдің барша сәтінде келе бермейтін некен-саяқ келелі қуанышты халық даналығы "Өшкенің жанып, өлгенің тіріліп пе еді" дейтін аталы сөзбен сыпаттайды. Бес жарым ғасыр жалғанның жарығын көре алмай, енді ғана тіріліп отырған ғұлама ғалым, қараүзген шипагер Өтейбойдақ Тілеуқабылұлының "Шипагерлік баянын" ғылымдағы, ұлт мәдениетіндегі осы бір жарқын шұғыла, келелі қуанышты "Өшкен жанып, өлген тірілді" десек, кем қалмаса, артық айтылған болмайды. Өз алдына кемел медициналық ғылыми жүйесі, өз алдына кемел медициналық ғылыми атауы (терминологиясы), өз алдына бір төбе дәрі тану ғылымы бар, қазақ жазуы (араб әрпі), қазақ әдеби тілінде жазылған үш жарылғы, жеті кітаптан тұратын бұл бір жойқын қолжазба — дәу ғылымнама. Мұнан тыс бес ғасырдан ілгері о дүниеге аттанған ғұлама ғалымның замандастарын былай қойып, арада 30 ата аралап, 21-ғасырға аттағалы отырған бүгінгі ұрпақтың да қолынан келе бермейтін керемет! Өзінен туған осындай керемет ұлдың араға 5 ғасыр салып барып жоқтан бар болғанын естігенде, оның туған халқы қалай қуанбасын! Ғұлама ғалым кітабының бір жерінде "Сегіз ат сабылтқыны" ауызға алады. Қазір "Сегіз ат сабылтқы" дәстүрі күңгірттеп, тілімізде тек "ат сабылту" дейтін сөз тіркесі ғана сақталғанымен, кезінде қазақтың ат міну мәдениетінің өзі де үлкен бір ғылым, атқа қалай жүруде де өзіндік өре, әспетті мән болғаны байқалады. "Сегіз ат сабылтқы"— аса бір шұғыл жағдайды білдіретін асығыс та қатты суыт жүріс. Осындай суыт жүріспен келе жатқан адам тіл қатысып жатпай-ақ, қарасы көрінген жерден "сегіз ат сабылтқының" бірінен дерек береді. Ғұлама ғалымның "сегіз ат сабылтқыны" бұлайша ауызға алып, ұмыт болған дәстүрімізді тірілтуіне, оның сырқат белгілерін айыруы себеп болған. Әйгі етілуінше "сүйішпі сұрау" да осы "сегіз ат сабылтқының" бірі екен. Бүгін сол ұлы ғалымның шырағы өшкен еңбегі қайта жанып, мәдениет көгінен сөнген шұғыла тамып, ғылым түрі нұрланып жатса, мұндайда сұралмаған сүйінші қайда сұралып, мұндайда сабылмаған ат қайда сабылады деп, қалың қауымға ұлы еңбектің жүрек жарды ретіндегі осы бір сүйінші хабарын ұсынып отырмыз.

Әдеттегі сүйінші сұрау салтында сүйінші сұраушы алдымен: "Сүйінші! Сүйінші! Сүйіншімді бер!"— деп сүйінші иесімен келісіп алып, онан соң сүйіншінің мән-жайын айтушы еді. Мұндай дәстүрде де өзіндік мән жоқ емес. Психологияның өмір тәжірибесіне аса бай дана халқымыз әуелі: "Сүйіншімді бер!"—деп, қуаныш иесінің көңілін біраз байырқалатып алмай, қуанышты бірден лақ еткізсе, оның психологиялық дүниесінде астан-кестендік туып, кері әсер беретінін ерте байқаған. Сол секілді, бұл сүйінші хабарымызда, біз де а дегенде "ғұлама ғалым", "ғылымнамалық ұлы еңбектен" бір-ақ түстік. Мұндай жалаң, абстракциялық ұран тәріздес көпсіткен сөздердің алдан айтылуы, сүйінші сұрауда пәлендей оқа болмаса да, ғылыммен отаспайтыны белгілі. Осыдан келіп, әу бастан оқығандардың: "Баяғы көп дарбаза сөздің бірі ғой",— деп, нәумездене қалуы ғажап емес. Оның бер жағында 5 жүз жылдың алды деген сөзді түу баста айтып қойдық. Бес жүз жылды қойып, күні бүгін жазба дүниеде Қадырғали би Қосымұлы Жалайридың он жетінші ғасырдағы "Жылнамалар жинағынан" басқа ештеңе табылмай және бас-аяғы жоқ бұл бір құранды жинақтың өзіне де кем дегенде 3 түрлі дау: бірден, аударма (Рашидадиннің "Жамих ат-тауарихының" аудармасы); екіден, антор Қадырғали емес; үштен, шығарма қазақ тілі емес, татар тілінде жазылған дейтін даулар еріп, қыр соңынан қалмай жүрген шақта, қазақтан бес жүз жылдың алдында бір ғұлама ғалым шығып, қазақ тілінде ғылымнамалық ұлы еңбек жазып еді дегенге қапелімде ешкім сене қоймаса керек. Дегенмен, мұның да пәлендей бір оқасы жоқ. Зайырын қуғанда нәумездену де, сенбеу де көз жеткізуге ізденудің бір жолы ғой. Ал біздің "Асатпай жатып құлдық" деп бірден абстракциялық атауды дүрс еткізуіміз басқа емес, құлақты елең еткізіп, осы ұлы еңбектің бір ерекшелігін яғни ғылымнамалық (энциклопедиялық) сипатын ашып алу үшін ғана. Айталық, ғалымның жазған "Шипагерлік баяны"— медициналық еңбек. Ол өзінің жүйелілігі, кемелдігі, ғылымилығы жағынан осы заманғы медициналық ғылыми еңбектердің қай-қайсысымен еркін шендесе алады. Таныстырмай-ақ, ешқандай түсіндірусіз-ақ, бұған еңбекті оқыған кімде-кімнің өз көзі жете алады. Сол себепті біздің айтпақшы болып отырғанымыз бұл жақтағы емес, жоғарыда аталғандай, еңбектің екінші бір жалпылық жағы, яғни ғылымнамалық сыпаты. Кез келген медициналық еңбектердің (кез келгенін қойып, ең таңдаулысы да) ғылымнама бола алмайтыны баршаға аян. Ал біздің ғұлама ғалымымыздың "Шипагерлік баяны" әрі ұлы медициналық еңбек, әрі ғылымнама. Тек шипагерлік жағынан емес, ол халқымыздың тіл, мәдениет, тарих, философия, психология, астрономия, этнография, география, этика, мораль, тағы басқа жақтарынан да қыруар білім, мәліметтерді береді. Бұған қарап бұл бір құранды еңбек екен, шипагерлікпен қоса жоғарыдағы ғылымдарды жеке-жеке баяндаған екен деп қалмау керек. Еңбек бір ғана шипагерлік ғылымды баяндайды. Басқа ғылыми мәліметтер осы шипагерлік баян негізінде, кейбірі мысал, кейбірі факт, кейбірі жаратылыстық орта, қоғамдық жағдайдағы салдар немесе тарих, аңыз, салт-сана ретінде медициналық ғылыми сипаттамалармен нығыз байланысып келеді. Шығарманың көңілге қонымды, ойға айқындығы сонша, кітапты оқып отырғанымызда шипагерлік ғылымның қыры мен сырынан мол сауат алып қана қалмайсыз, сол кездегі қазақ қоғамын өз көзіңізбен көргендей, шипагермен тізе қоса араласып жүргендей боласыз. Сол бір заман кино экранындай көз алдыңыздан өтіп жатады. Айырмашылығы кино — қиялдан жасалған, ал мынау — шындық. Еңбектің бұлайша жан-жақты ғылымнамалығы және жеткізудегі айқындық сыйлығы есіңізге қазақ халқының ерте заманнан бері қарай өз тілінде жасалған әдеби, мәдени қазыналарын, оны жеткізген шежіре, шешен, ақын, жырау, философтарын түсіреді. Атап айтқанда, қазақтың шежіре, шешен, ақын, жырау, ойшыл даналары бір сыдырғы емес, өмірдің барша жайына қырағы, сегіз қырлы, қара сөзге де, қара өлеңге де, заманның ақыл-ой білімінен, қазіргі тілмен айтқанда, өз дәуірі ғылымдарының (қоғамдық және жаратылыстық) барша саласынан хабарлы келеді. Жалпы халықтық өнер мектебінен диссертация қорғаған мұндай даналарды жұрт: "Тоқығандар", "Оқығаннан тоқыған озады",— дейді. Шипагер де осындай халықтан тоқыған ұстазсыз ұстаз. Сол себепті олардың айтқан-жазғандары шетінен даналық, басы артық сөз, шашау ой жоқ, айтайын дегенінің, яғни шындықтың дәл төбесінен түсіп отырады. Айтқан, жазғандары екінші біреудің дәлелдеп, сыпаттап жатуын керек қылмайды, өзін өзі түсіндіреді. Дәлелдейді. Қағида біреу ғана —"Тоқсан ауыздың тобықтай түйіні"; олар інжу-маржан тергендей осы түйінді тереді. Қазір жер-көктен ат өксітіп, таба алмай жүрген халық даналығы құлағымызға құйып, көкейімізге орнатып отырса да, "Жазба тіл ғана әдеби тіл" дейтін батыс бәтуасы көңілімізге имандай ұйып, "Неге жазып-сызып кетпеген" деп, ата-бабамызға күнде жүз қайтара өкпелеп ыңыршағымызды мойнымызға алып жүрген әлгі қазақтың жазба әдеби тілі дегеніміз — осы. Реті келгенде айта кетелік, қазіргі әдебиетші, жазушы болудың негізгі белгісі, басты өлшемі болып жүрген жазба әдеби стиль, шынын айтсақ, батыстан ауып келген роман жазу стилі. Айналасындағы көрім-әзіретті жіпке тізгендей тізіп, бір тексті оқығанда бір ауыз бірдеңе таба алмай, көріністің тізбегімен әлегің шығатын мұндай стиль, тегі, сол ұсақ-түйек, көрім-әзіретті түгелдейтінінен болса керек, реалистік (шындық) суреттеу стилі деп аталатын сыпайы атауы да бар. Тоқсан ауыз сөзінде тобықтай түйін жоқ. Өзінің төл тілдік әдеби стилімен үш қайнаса сорпасы қосылмайтын мұндай стильді қазақ көгала қырттыққа балайды. "Алыстан сермеп, жүректен тербеп" арыдан қайыратын, сөз сөйлемі қайыңның үйіліндей ұйыған, бір сөз, бір әрібі бұра тартып өзгертуге келмейтін, шешендер мен майталмандар кестелеп, жалпы халық қолданған тіл ғана қазақтың жазба әдеби тілі. Ал бұл тілді қазақ халқы өзі қалыптасқан бағы замандардан бері қолданып келеді. Бес жүз жылдың алдында жазылған ғұлама ғалымның "Шипагерлік баяны" осыны айқын дәлелдейді. Ғұлама ғалым өзінің ғылымнамалық ұлы еңбегін қазақтың осы әдеби тілімен жазды. Қазақ жазба тілінің төл басы болуға, өз ана тілінде жазып, қазақтың елдік іргесін көтерумен бірге туған осы ұлы еңбектің ғана құқы жүреді.

Тарихи дүниеде (әрине, шындық дүние де бұдан тыс емес) сол дүниенің анторының кім екендігін және оның қалай туғандығын анықтау — үлкен ғылыми мәселе. Басқа емес, жазба дүниенің иесіміз деп жүрген елдердің өзінде де мұндай даулар екінің бірінде кезігіп отырады. Тарихының білерінен білмесі көп болып отырған қазақ жөнінен алғанда, мұның өзі, әрине, онан да зор маңыз алады. Мына тұрған 17-ғасырдағы Қадырғали би Қосымұлы Жалайри жазды делінетін "Жылнамалар жинағының" иесінің кім екені мен "Жинақтың" қалай туғаны күні бүгін шытырман дау болып отырғанда, мұнан табаны күректей бес ғасыр бұрын жазылған еңбектің иесінің кім екендігі мен оның қалай туғандығын білу тіпті қиямет деуге болар. Бір есептен, осы қияметтің тууына басқа біреу емес, тағы да өзіміз себепші секілдіміз. Біткен аңсарымыз халыққа аумай, жазбаға ауып, өз дүниесін, өз тілін, өз мәдениетін өзі жарататын халық былай қалып, "Әдеби тілді жазба әдебиет қана жарыққа шығарады" дейтін батыстың назариалық өлшеміне қол қусырған соң, ол қиямет болмай, не қиямет болады?! Егер тарихты үзіп жұлмай, қазақ тілінің иесі қазақ халқының өзіне үңіліп, қазақ әдеби тілінің өлшемін сол халықтың тіл тарихынан қарастыратын болсақ тарих бойы жалғасып келе жатқан, өз мағынасын өзі туғызып, өзін-өзі түсіндіретін, екінші бір көлденең көздің дәлелдеуін керек етпейтін қазақ әдеби тілінің төл белгісі бұлттан шыққан күндей әлдеқашан өз нұрын жарқыратқан болар еді. Ғұлама ғалымның "Шипагерлік баяны" осындай. Ол бізге жоғарыдағыдай қияметті тудырмайды. Иесінің кім, еңбектің қалай туғаны табиғи түрде жарыққа шығып, қазақ әдеби тілінің өз белгісі өзінде екені айқын көрінеді. Мәселен, кітаптың бірінші бетінде: "Хан жарлық дестір жазмыш егер" деп жазылған (қолжазба, бірінші бет). Екінші бетінде: "Өтейбойдақ Тілеуқабылұғлы бин ұлұ иүз бин Зарман бин Албан Әл-Ақорда анданы" деп жазылған (қолжазба, 2-бет). Үшінші бетінде: "Өтейбойдақ Тілеуқабылұғлы бин ұлұ иүз бин Зарман бин Албан Әл-Құзорда" деп жазылған (қолжазба, 3-бет). Бұдан біз иесінің толық аты-жөнін, яғни "хан жарлығы бойынша кітап жазған Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы..." екенін білеміз. Десе де, "Қозы бұты, қой саны" емес, ғылымнамалық ұлы еңбек жөнінен алғанда, мұндай аты-жөн де жеткіліксіздік етеді. Иесінің тарихи өмірбаяны болу керек. Басқа жұрт мұны арнаулы жазады. Әйтпесе біз үшін мұның пәлендей бір оқасы жоқ көрінеді. Қазақ әдеби дәстүрінің арнайы өмірбаянға онша зәруі түспейді. Неге десеңіз, айтқан немесе жазған дүниесі егер сол антордың шын өзінікі болса, онда соның ішінен оның кім екені табиғи түрде-ақ өздігінен білініп отырады. Ғұлама ғалым Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы да кітабында өзінің жоғарыдағы анторлық аты-жөнінен басқа арнаулы өмірбаян жазбаған. Солай да өзінің кім екені, тіпті, өң-түсі, бөгенайына шейін ап-айқын білініп тұрады. Мәселен, адамның тұлғалық, сыпаты мен сыртқы ортаның қатынасын түсіндірген бір абзацтар, әрбір жеке адамның бітім, әлпет, өң, мінез, жыныс, ататек, мекен, жас және басқа жақтарынан бір-біріне мүлде ұқсамайтындық ерекшелігін ашалай келіп, ғалым өзін мысалға алады: "Атым — Өтейбойдақ, Тілеуқабылдың ұлымын. Ататегім — ұлы жүз Зарман, Зарман ішінде Албан. Мекенім — Жетісу. Ауылымда құрбы-құрдас, таныс-білістерім аз емес. Жананда Жиренше шешен, Жәнібек ханның қарашасымын. Жылым — Иіртек, сексен беске келдім. Бойым ұзын, қара торы, қоңқақ мұрынды, кең иықты, қап сақалды, ұзын қасты, кем сөзді жанмын" (қолжазба, 129-бет). Демек, адамның қарабасы жөнінде мұнан артық қандай сыпаттау болсын, өң-тұс, ататек, мекен-жай, жас, туған жыл — бәрі де аян. Десе де, ғалым жөнінде мұнан да маңызды бір нәрсе бар. Ол — ғалымның қай жылдары дүниеге келіп, қай заманда жасағаны; айтылмыш Жәнібек хан, Жиренше шешендердің кім болғаны. Ғалым мұндай өзекті дүниелерді де ескермей қоймаған. Жәнібек хан — кәдуелгі қазақ хандығын алғаш құрған Әз Жәнібек, Жиренше — оның (Жәнібек ханның) шешені. Мәселе былай, "Жананда" деп жоғарыда атап өткеніндей, Жиренше шешен ғалымның жан досы екен. Оған байланысты бір жайды ғалым былай баяндайды: "Былтыр Жиренше шешен сырқаттанып, шипа ем дарым зәруатын дарымдап сауыққан соң, ой тапсырғы (көңіл бөлуге тиісті істер) айтып қайтқалы жатқанда, Жиренше шешенге Әз Жәнібек хан тақай шақырғыш (ерекше шақырушы) жасауылын жіберіп шақыртыпты". Жиренше: "Сен қайда бармақсың, бірге жүрейік",— деп болмаған соң, "Мен оған ілесіп Ақордаға бардым. Барсам, Жәнібек хан тағында, уәзірлері... екіге жарылып, ортасын бос тастап отырысыпты" (қолжазба, 17-бет). Демек, Жиреншенің ертуімен Ақорда барған ғалым ойламаған жерден Жәнібек ханмен жолғасады. Өзінің ғылымнамалық ұлы еңбегінің жазылуына себепші болған бұл жолғы жолғасуды ғалым толығырақ жазады. Хан бара сала Жиреншемен жауаптасып одан көп нәрселерді сұрайды. Жиренше сұраған әрқандай нәрсесінің бәріне іркілмей жауап беріп отырады. Сұрай-сұрай бір сөздің көзегіне келгенде хан одан: "Бізде қара үзген шипагер бар ма?"—дейді. "Тақсыр,... алдыңызда",— деп Жиренше ғалымды нұсқайды және біраз әңгімеден соң назарын ғалымға аударған хан шипагерліктің өзекті мәселелері жөнінен, мәселен, сырқат қалай пайда болады? Жазылмайтын қандай сырқат бар т.б. бірқанша сұраулар қояды. Ғалым сұралған сұраулардың бәріне мүдірмей жауап беріп, сырқаттардың шығу, таралу, емдеу негіздерін қолмен қойғандай түсіндіреді. Жауапқа ханның қатты иланып, қол қойғаны сонша, ғалымның дәлелдеген кейбір ғылыми анықтамаларын, мәселен, жеті атаға толмай қыз алысса, қандық уылмаға (қан уылу) душарласып, ұрпақтың жарымжан, кемтар болып қалатынын сол кездің өзінде-ақ дереу басшылыққа алып, табанда хатшыларын шақырып: "Күллі алаш ұранлы бұқараларымның өздерінің және ұрпағының мінсіз болмағы шарты үшін ... жеті атаға толмай қыз алысқандар бүгіннен бастап болмауы шарт" деген жарлығын жаздырып, "алтын мөрін басып", қолма-қол шабарман аттандырып, жарлықты атқаруға уәзір Жарнаманы бұйырады (қолжазба, 54-бет). Онан соң: "Жарайсың, жарайсың, қараүзген шипагер, қараүзіп шыққан Өтейбойдақ. Көзің тұр шоқша жайнап. Ілме жауап бергің дегізді тұлғаңды, дер қайнама сарқылмас жатқан қайнап",— деп ғалымға мадақтай сыпаттама берген хан: "Үлгіңді титтей де қалдырмай, жасырып-жаппай, бүкпесіз, толық ашық жазып шық. Болғаннан соң ордаға келіп жеке өзіме оқып бер. Қазынада сақтатамын. Қасырқағаңа (қосқан есе) қарай сыйыңды алып, мәртебеңді иелейсің",— дейді де, уәзірлеріне дереу орындауды бұйырады (қолжазба, 56-бет). Сонан: "Ордадан оңаша сыйласырдан жайлы орын бергесін, мысыма тоқтығандарым мен қайта еске (естелікке) жазғандарымды, ойға жиғандарымды жазуға кірістім",— дейді (қолжазба, 56-бет) ғалым. Саналы ғалым жазуға кіріскен осы мезгілінің өмірінің қай шағы екенін де айқын ескертіп: "Жетпіс жылдық өмірімдегі төл кешірме, кешіргіліктік ая бойынша жазып отырмын",—(қолжазба, 951-бет) дейді. Демек, ғалым "Шипагерлік баянын" жазуды жетпіс жасында бастаған. Туған жылының Иіртек екені жоғарыда атап етілді. Иіртек — ұлу. Иіртек жылы — Ұлу жылы. Өзінің шипагерлікте ұстанған тайсатып айту өрісі бойынша ғалым бір Иіртек емес, басқа он бір жылдың атын да тура атамай тайсатып атайды. Мысалы: сумақы, маңғаз, айбар, секем, т.б. Сонда ғалымның туған жылы 1397 жылғы Иіртек жылына тура келеді. Ғалым 1397 жылы туып, "Шипагерлік баянын" Жәнібек ханның жарлығы бойынша жетпіс жасында яғни 1467 жылы жазған. Жазуға кірісерде, кітабын жазуды қолдағанына қатты әсерленген ғалым: "Әгәр сырқат науқас кежігу болмаса, тұлғалы бітісім мінсіз ұялы, берік болса, хан қасиатлы жарлық шыбын жаншық орындалмақ",— деп (қолжазба, 16-бет) ханға уәде етеді. Бірақ бақытқа қарсы ол жазған дүниесін уәдесі бойынша хан қолына тапсыра алмайды. "Бітіріп болып, дәтімді жазып, ертең ұсынамын дегенде, қуанышым өте ерте болған екен. Сол түні ғақыбытлы хан Темір ойда жоқта қандауыш қырғы бастады да, хан Жәнібек жан жаһаннам тұлға қандығыр болды (қаза тауып қанға малшынды). Мен дестірді (кітапты) көтере босқындармен бірге Ақордадан қашып әрең құтылып, "Есі бар ел табар" деп, туған мекеніме тарттым",—дейді (қолжазба, 57-бет) ғалым. Демек 1470 жылы "Шипагерлік баянын" бастап жазған ғалым 1470 жылдардың орта шенінде, яғни 1475 жылдары (тарихи деректер Әз Жәнібек ханның өлгенін осы тұсқа туралайды) алғашқы нұсқасын аяқтап, ханға енді тапсырамын дегенде, жаудың ордаға жасаған тұтқиыл шабуылынан хан қаза тауып, шипагердің өзі әрең қашып құтылады. Ғалым жазған бұл деректер тарихи шындыққа әбден үйлеседі. Жәнібек ханның XV ғасырдың 70-жылдарының орта шенінде дүниеден көшкені, онан соңғы бес жылдың толассыз жаугершілікпен өтіп, хан тағына тек 1480 жылы ғана Бұрындық (Мұрындық) ханның отырғаны мәлім.

деген (қолжазба, 58-бет) өлең жолдары айқын байқатады. Неге десеңіз, ол Жәнібек ханға үлкен үміт артқан. Ол үміт өзінің қара басының атақ-абыройы емес, шипагерлік кітап қазақ халқына таралып, жас жеткіншектерді шипагерлік өнерге баулып, халықтың ауру-сырқау бейнеті жеңілдей ме деген арман еді. Қолжазбаның 1757-бетінде ғалым сол үмітін ханға былай баяндайды: "Аллажар хан тақсыр, сіздің қасиатлы ғұзырыңызда жазылып жатқан "Шипагерлік баянын" мархабатлы көзіңізбен көріп, құлағыңызбен естіп болғасын, арнаулы ордаңыздан ұғындырғы (мектеп) ашып, ордаңыздағы гүлтекше үстінде өсіп тұрған гүлдегіндегі гүлдей жеткіншектерді өнерге баулытып жеткізсеңіз, қарашаңыз менің ең зор арманым орындалған болар еді". Бірақ үміт бір басқа, өмір бір басқа ғой. Ғалымның үміті орындалмады. Онда осымен бірге "Шипагерлік баян" да үзіліп қалды ма? Жоқ. Өзінің бар өмірін жұмсаған ғылымнамалық бұл еңбегінің ұлылығына ғалымның сенімі кәміл еді. "Сөйлемелі сөзді бастан мақтан ету тым ұят та сөлекет. Сөйлеме қаһарман қартайшақ (сөз батыры тез қартаяды) деген, көп адам мұнымды жөн көрмес. Солай да ерді де, езді де етпетінен иландырып, шалқасынан толғандырарлық "Шипагерлік баяным" мақтанымның айғағы",— дейді (қолжазба, 58-бет) ғалым. Ғалымның бұлай деуінде толық себеп бар еді. Өйткені ғалымның бұл бір "Шипагерлік баяны"— сол заманның ғана ұлы ғылымнамалық шығармасы емес, бес ғасыр өткеннен кейінгі бүгінгі заманның да сирек кездесетін ғылымнамалық шығармасы. Ол ғалымның естіген немесе кітаптан оқыған ғана дүниелері емес, өз тәжірибесінен өткен, шындығына көз жеткен, өмір әмәлиатында дәлелденген дүниелер. "Көзбе-көз істетіп, шипалылығы алғыстыларын таңдап, өнімсіздерінің өтірігін шығарып, өз кешірмелік аям бойынша жинамалап жазмыш отырмын",—дейді (қолжазба 1182-бет) ғалым. Бұлай деуінің де толық негізі бар еді. Шипагерлік жолға ол өзін ес біліп, етек жапқаннан тартып арнайды. Бұл жайды ғалым кітабында былайша атап өтеді: "Ат жалын тартып міне сала-ақ, сырқат біткенге шипа ем дарымын тауып, науқасты жазсам деген жүрегіме ұялаған арман жетегімен ізде-ізде кезбе жер (кезбеген жерім жоқ). Бұл жолда шоқтығы бұланайдай биік төтенше ұлы ұлағаттылармен де, саптаяққа жұққан сүт ніліндей тәумер тәутіктермен де біржол, біріз ас ішкеш болдым... Қол ыласы дәулетке, ылас нілі сәулетке қызықпадым" (қолжазба, 17-бет). "Әкем жеті мен қырық бір шөптің басын шарт етуші еді. Мен бұған алғаш нансам да, өз кешірмелік аям бұған сендірмейтін болын нандырымын жойды... Сондықтан өмірімнің осы дестірге арналғанға дейінгі аралығында осы тілсімдерге нақтап көз жібермекке бекіндім. Бұ дүниенің қызығын мүлде ұмыттым. Алдымен өзім ішіп, өзім жеп шипа ем дарым зәруатынан талай уландым. Ақыры көптеген дарым зәруаттарының ішінде әкем айтқандай олпы-солпы жадағай емес, не қилы кереметтердің барлығын аяндадым" (қолжазба, 2031-бет). Бір қилы емес, не қилы кереметтердің барлығын баяндау оңай қолдан келетін шаруа емес. Бірақ ғалымның "Шипагерлік баянынан" шипалық қасиеті бар емдік дәрілер шұбыртқысының өзі 1384 түрден асатынын көргенде (оның 70 неше түрі металл-металоид, 859 түрі өсімдік, 455 түрі жан-жануар), емдік қасиетін қойып, атын біліп, санын түгелдеудің қиынға соғатынын және бұл дүниелердің ішінде не қилы кереметтердің бар екеніне ешкім шүбә келтіре алмаса керек. Сонымен қатар өзін қаршадайынан арнаған бұл бір шипагерлік ғылымды ғалым қалай бастаған болса, солай аяқтастырып, қара тұяғынан қайыр кеткенше жалғастырған. Жасы 85-ке келгенде жазып отырғанын жоғарыда ғалымның өз аузынан естідік. Кітапты сақтап келген мұрагер ұрпақтарының жазып қалдыруына қарағанда, ғалым 95 жасқа келгенде көз жұмады. Қашан көзі жұмылғанға дейін "ұрпақтардың игілігі" үшін бұл бір қасиетті кітабының "түзейтінін түзеп, күзейтінін күзеп, жөндей береді (қолжазба, 58-бет). Тіпті қаратұяғынан қайыр кеткен шақта да: "Тіссіз шопандай жасым қалды, енді оны ("Шипагерлік баянды") кіндіктес інім Топайға тапсырамын. Өткен іс өтті. Өлер шақ таяды. Мезгілсіз шақырған шақырауықтай (әтеш) дестір таңлай тұрлауы (кітаптың туылуы) болып осы жазылды. Бұл соңғылыққа үлгі де болар. Олайы білімнің тіккеуікпен құдима қазғандай (инемен құдық қазғандай) қиын екеніне көзі осыны оқығанда жетіп те қалар. Өмірлеу жөрелгісінде ұғынар",— деп, (қолжазба, 57-бет) соңғы ұрпақтарды өздеріне қалдырған бұл бір асыл кітаптың қадірін білуге үндейді. "Тіссіз шопандай жасы қалып, өлер шақ таяғанға" дейін "қол ыласы дәулетке, ылас нілі сәулетке қызықпай", керек десе артына ұрпақ та қалдыра алмай, осы ғылымның соңына түскеніне ғалым дән разы. Неге десеңіз, соңына түскен ғылымның нәтижесін шығарып, жемісін бүрлеткені ғалымның өзіне аян еді. Сондықтан да ол:

деп, (қолжазба, 58-бет) көзі жұмылып бара жатқан шақта да, бұл бір қасиетті ұлы еңбегін ұрпағына тағы бір рет қадағалай тапсырады. Мінеки, бізге енді ғалымның кім екені мәлім болып қана қалмай, көз алдымызға қазақта бұрын-соңды сирек кездесетін бір бейне, өз ісіне, ғылымға өмір бойы берілген, арымайтын-талмайтын қажырлылық иесі — ұлы ғалымдық бейне жарқ етеді. Ғалымның шипагерлік ұлы еңбегінің өзінің төл кешірме, төл тәжірибесінен туғандығы кітаптағы нақты деректерге негізделе отырып, жоғарыда аталды. Ғалым тәжірибелерінің жалаң тәжірибелік қана емес, терең ғылыми негізі, үстем назариялық өресі бар. Ғалым шипагерлік ғылыми тәжірибенің іскері ғана емес, ғұлама оқымысты, өз заманындағы араб, парсы тілі әдебиетімен, өте-мөте Әбунасыр Әл-Фараби секілді ұлағатты ғалымдардың шығармаларымен таныс қана емес, оларға баға да бере алатын ұлы ғұлама. Бұл жайды біз дүние жүзілік білім мен мәдениеттің екінші ұстазы атанған Әл-Фарабиді қараүзген шипагер қолынан жетелеп шыға кеп, екі бейне көз алдымыздан қатар көрінгенде барып аңғарамыз. Мәселен, "Әбунасыр мен менің ойым түйдегі шырмалғысы бірдейлік, Баласағұн Жүкеңнің ойымен де бірдейлік. Бірақ түп мәнмен сөйлемек ұғындырғы ғана парықтылық екені, тақсыр, сізге аян етілмек",—дейді (қолжазба, 3175-бет). Жәнібек ханға өзінің ғылыми тұрғысын жанамалай білдірген ғалым. Кітаптың екінші бір жерінде мұнан да ілгерілей түсіп, Жүсіп Баласағұнның түп мәнге бойлай алмайтын, сөйте тұрып, мені неге ұстаз тұтпайсың дегендей басқаларға жөн көрсетіп қортаңдайтын жұқалаңдығын да ашық әзіл етеді: "Әбунасыр Әл-Фараби айтқандай, меніңше, талас-тартыссыздық нәрсені алла жаратпаған. Бірақ Баласағұн айтқылық осындаулық кейбір аталымдықдаулық дәуірлік тіл өзгеріміндік айтылғысы ұқсамаулық болғанымен, түпкілік мәні бірдеулік, басқа мәндеме берулігі жоқ деулік. Баласағұн Жүкеңнің қылығы ет кесулік сүбелік сыбағалықты мен кеспедім деулік өкпелік қыртиғылықпен бір ас ішкештерге жөнжүйелік ұқпадың деуліктей" (қолжазба, 1974-бет). Әйтсе де көкірегі ояу, шалымды ғалым жалпы жағынан Баласағұн Жүкеңді де қатардан қағып тастамайды. "Мейлі Әбунасыр болсын, Жүсіп Баласағұн болсын, мейлі мен болайын, біріз, бір тілектіктерміз. Ол екеуінің менен артығы жырлауыл, сөйлеуіл шижаламада (қалам) ғана. Сонымен қоса үшеумізге ортақ теңдік шопан үсті бозторғай ұяламдықтап жұмыртқалағандықты таппақ (Қой үстіне бозторғай жұмыртқалауды қарастырмақ). Тақсыр аллажар, сіздің арманыңызда осындаулық. Әбунасыр жеті тіл сөйлемелігі айқын ұғыныс",— дейді (қолжазба, 3177-бет) ғалым. Осы араға жеткенде ғалымның кім екені, жасаған заманы, ғылымнамалық ұлы еңбегінің қалай туғаны негізінен айқындалды деп есептеймін. Баста атап өткеніміздей, бұл бір жүрек жарды ретіндегі шағын сүйінші хабарымыздың борышы —"Шипагерлік баянды" талдау емес, оның ғылымнамалық ұлы маңызы жөніндегі хабарын ғана жеткізу. Шынына келгенде, өз алдына толық медициналық ғылыми жүйесі, өз алдына ғылыми атауы, өз алдына бір төбе дәрі тану ғылымы бар, қазақ шипагерлік білімінің үш шың, алты белесі деп аталатын медицина салаларының баршасын қамтитын дәу ғылыми еңбекті талдау арқылы түсіндіру мүмкін де емес. Мәселен, қараүзген шипагер адамнан шығатын тердің өзін "тер қасқаңғы, тер жасқаңғы, тер астарлы, тер жасқарлы, тер бастаңғы, тер саспалы, тер қашпалы, тер тастаңғы, тер майланғы" деп тоғыз түрге бөлген екен (қолжазба, 3559-бет). Мұндай дүниелер түсіндіруге қайдан болсын. Тек әркімнің өзі "Шипагерлік баяннан" тікелей оқығанда немесе кәсіп етіп әмәлиатына араласқанда ғана ұғына алатын жұмыс. Дегенмен, кітаптың ғылымилық өресіне қатысты өзімізді таңдандырған кейбір мәселелерді атап кетпеске де болмайды. Ғалым: "Сау денелі адам — ыстық, суық, кебір-сұйқыл, қатан-босаң, сіңірім-шығарым, ояу-тыншу сынды он жаралыстық түрден құралып: кеңістік, тұрақ, жарық, қараңғы, ыстық, суық, алты тұрғыға тұрақтанады. Адамзат — осы тұғырлардың өзара араласым, сыйласым, жарасым, сәйкесім, ұштасым тапқан тұлғалық бітістігі. Бұл тұғырлар тойда айтысқан қарама-қарсы екі әріптес тақылетті үш топ. Бірі енді бір жағына шартсыз кезек беріп айтысты жалғастырғанындай, әрбір тұғырдың кезеңі біткен сайын енді біреуіне жол беру жөрелгілік жүлдісі. Осылайша іркіліссіз, толассыз, шашаусыз кезектесіп, адам затына және оның несіптік pизығына тіршілік жолын ашады. Бірі біріне орын беріп, бірі біріне айналады. Бұл мәңгі толастамайды" (қолжазба, 81 және 156-беттер). Көріп отырсыздар, ғалым адамның өзінің материалық денесіндегі он түрлі материалық қозғалыстың бірлігі, оның түп қазығы алты тұғыр, яғни жаратылыстық орта, олар толассыз бір-біріне орын беріп, бірі біріне айналуда дейді. Былайша айтқанда, ғалым адамның өзін қарама-қарсылықтың бірлігі, ескі мен жаңаның алмасуы деп біледі. Және қарама-қарсылықтың бұл бірлігін қазақтың өз тұрмыс салт-санасындағы айтыс өнеріне, айтысқан әріптестеріне теңей отырып түсіндіруі тіпті қызық. Тіршілікті бұлайша материалистік жолмен түсіндіруі ғылым дүниесіне 1870 жылғы Энгельстің "Анти-диурнигінен" белгілі. Бізді таңдандырған нәрсе: қараүзген шипагер мұны одан 400 жыл бұрын қолданған. Енді бірі — шешек накцинасы. "Шешек ел басына торғай қаққан тарыдай қырғын салған бір жылы", ел қамы үшін күндіз күлкі, түнде ұйқыдан айрылған шипагер жар құлағы жастыққа тимей, тәжірибеден тәжірибені жасап жүріп, ақыры шешек суын табады. Табу жолы аса қарапайым: "Баланың шешек іріңін алып тананың шап терісін тіліп, қан шыққан соң жағады. Бір жұмадан соң, жұдырықтай болып томпиады. Томпақты жарып, қамсек қурай қуысымен бүйрек қабына құйып, күн тимейтін салқын орынға қойып, ағашты қаламдай үшкірлеп, шешек баланың білегіне жағып, жаққан жерді инемен сызып қойса болғаны",— дейді (қолжазба, 707-бет) шипагер. Қазіргі медицина бұл ғылымның атасы ағылшын шипагері Эдуард Женнер ол 1796 жылы тұңғыш рет шешекке қарсы накцина егіп, шешек бір шыққан адамға шықпайтынын дәлелдеді дейді. Бізді таңдандырған нәрсе: қараүзген шипагер Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы шешекке қарсы бұл накцинаны Эдуард Женнерден 350 жыл бұрын табады. Бүкіл денесі түгел үсініп, денесінде сулық шыбыны қалған жанды "тұншықтырма" делінетін емдеу жолымен ада-күде жазу да (қолжазба, 303—305-беттер) шипагердің тағы бір кереметі. Бұл секілді адамзат медицина ғылымына қосқан еселер "Шипагерлік баянда" баршылық. Тек таңдантқан кейбір дүниелер аузымызға еріксіз түсіп отырғаны болмаса, олардың бәрін атап өту жоғарыда айтылғандай, хабар ретіндегі шағын мақаламыздың шанағына сыймайды.

15-ғасырмен таласа туып, сол ғасырдың 90 жылын жасаған Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы хан да емес, сұлтан да емес, сарай жағалаған оқымысты да емес, қарапайым қазақтың бірі. 15-ғасырды қойып, күні кешегі 19-ғасырға дейін сауаттылық қазақтың қарапайым қалың халқына жат делініп келсе, қалайша 15-ғасырда Бойдекеңдей (шипагерді қадір тұтқан халық өзімсіне еркелетіп "Бойдекең" деп атаған) (қолжазба, 671-бет) ғұлама ғалым, қараүзген шипагер шығып, қазақты қойып әлемде сирек кездесетін ғылымнамалық ұлы еңбек "Шипагерлік баянды" жазды. Бұдан бұрын мұндай дүниеге жақ кірісімізді ашуымыз, жауап қатуымыз қиын еді. Бақытқа жарай ғылымнамалық ұлы еңбек жауапты өзі айтып, жақ кірісімізді ашты. "Ел білім дәулетінің қайнары екен, шипа ем дарым зәруатының айдары екен. Ұстанып қадіріне жетіп жия білсең, ұстазсыз ұстаз боларлық пайдалы екен",— дейді (қолжазба, 2183-бет) ғалым. Демек, ғалымның ұстазы — туып-өскен өз халқы. Оны тек халқы ғана ұстазсыз ұстазға айналдырды. Ғылымнамалық ұлы еңбек "Шипагерлік баян"— сол халық даналығының айғағы. Мейлі философиялық дүние таным, мейлі мәдени салт-сана, мейлі ғылыми дәлел, тарихи анықтама, моральдық өлшем, психология, астрономия, тағы басқалары болсын, ондағы бардың бәрі халықтың өз парасатынан өркен жайып, өз ұғым түсінігімен дәлелденеді. Былай деп кесіп айтуға да болады: халықта бардың бәрі "Шипагерлік баянда" бар. "Шипагерлік баянда" бардын бәрі халықта бар. Мұны мына бір мысалдан да аңғарлауға болады. Дүниенің жаралуы жөніндегі ислам діні көп айтатын бір аңыздың өзін халық зердесімен толғанатын шипагер ислам дініндегі бұлжымас байыммен дәлелдемей, "Бір алла алдымен нұр жаратқан, Нұр дарияның түбінде мың жыл жатқан" деп халық дүниесімен, қазақтың қара өлеңімен дәлелдейді. Халықтың өзі жөніндегі нәрселердің өзінен табылатынына "Шипагерлік баян" ешбір шек келтірмейді. Біздегі бұрынғы қырсықтардың көбі, осы халықты көзге ілмеуден туған жайы бар. Сауатымызды ашсақ, оның үстіне шет жұрттың бірер тілін біліп, азды-көпті жазба мәдениеттермен таныссақ болғаны, үш мың жылдық тарихы бар халқымыздан отыз жастағы өзіміз білгір болып шыға келеміз. Халықта ештеңе жоқ және ештеңе білмейтін секілді. Мәселен, бұрынырақта барлық нәрсе (халықтың ештеңесі болмағандықтан) 19-ғасырға қораланушы еді. Енді қазақ халқының ірге қалауына қораланып жүр. Қарап отырсақ, қазақ хандығын хандар құрған, сонан кейін қазақ қалыптасқан тәрізді. Қазақтың жүздері де, алаш дейтін этноним де хандық құрылғаннан кейін тәртіптелген секілді. Әуелдесеңіз, Қадырғалидың "Жылнамалар жинағы" қазақ деген этнонимді білмейді, алаш деген этнонимді ғана біледі. Алаш деген бұл атау Қадырғалидың алаш маңынан бері қарай, яғни 17-ғасырдан бері қарай пайда болған. Жүздердің қалыптасуы да осы 17-ғасыр делінуде. Одан бұрын халқымыз территориялық кіндік, этникалық бірлік жоқ, көшерін жел, қонарын сай біліп, босып жүрген сияқты. Бақсақ, былайша әрненің басын бір шала беру, өзімізден шыққан "Әй дейтін ажа, қой дейтін қожа" жоқ кездің ісі сияқты. Қазір халық ұлылығы өз кеудесін көрсетіп, "Шипагерлік баян" сахнадан бой көтеріп, "Әй дейтін ажа, қой дейтін қожа" қарсы алдыдан түрегелген шақта әлгі өзіміз түшкіріп, өзіміз: "Бер, тәңір!"—деп немесе шет жұртқа бір тәңір дегізіп жалданып жүрген талай өтірігіміздің шиқаны жарылып, шиі шығатындай түрі бар. Ұлы еңбектің ғылымнамалық сыпатын аша түсетін мұндай дүниелердің де кейбірін атай кеткеніміз теріс болмас. Мәселен, "Күллі алаш ұранлы қазақ" деген сөзді Әз Жәнібек хан өз аузынан айтады (қолжазба, 54-бет). Мұнан бұл кезде, яғни он бесінші ғасырда, алаш ұранының әбден қалыптасқан байырғы дүние екендігі байқалады. Олай болса, оның шығуы, әрине, одан да арыда. Алашты қойып, Алашордасының өзі сол күнде халықтың байырғы бейнелі сөзіне айналып болған. Сүйектің дене құрылысындағы атқаратын қызметін сыпаттағанда, шипагер: "Сүйек алашордасындай еңсені тік көтертіп тұрмақ",— дейді. Ал, қазақтың жүздері туралы әңгімеге келсек, өзінің ата тегін "Ұлы жүз Албан" деп шипагер қолжазбасының тұңғыш бетіне жазғаны, бұл кездің 15-ғасыр екені белгілі. Әуелдесеңіз, адамның дене құрылысындағы сөлдердің маңыздылығына тоқталған кезде: "Сөл жасаңғырай ма? Сөл жасаңғыраса, адам да қартаймас еді",— деген бір ғылыми ойға байланысты шипагер Әз Жәнібек ханға: "Құзғындай кім бар екен мың жасаған?"— деп қара өлеңде айтылатын Құзғынның кім екендігі жөніндегі аңызды айтады. "Дешті қыпшақ елінің 85-ке келген күнбиі қараүзген шипагер Жалдашты шақыртып алып: "Тұмырымды ұзартатын дәрі бар ма?"— дейді. "Орғаш тауының басындағы ерке бұлақтың көзінен жұма күні түсте (суын) ішіп, жағасында өсіп тұрған бес саусақ жапырақты алақан тәріздес ырыс шөбін жесеңіз, мың жасайсыз",—дейді шипагер. Сонан күнби үш жүз нөкерімен аттаныпты. Жалдаштың орналастыруы бойынша жүз нөкерді етекке, жүз нөкерді таудың беліне (бел ортасына), жүз нөкерді тау төбесіне таяу тосқауылға қалдырыпты. Ерке бұлақтың суын ішіп, ырыс шөбін жеп жасарған күнби: "Ұлы тауға шыққаның ұлы жүз боласыңдар, орта тауда қалғаның орта жүз боласыңдар, етекте жол тосқаның кенже жүз, кіші жүз боласыңдар",—депті. Күнби Құзғынның жарлығына сай үш жүз аталған жайын, тақсыр, өзіңіз де білесіз. Құзғын жасара беріп, жасара беріп, мың жасқа толғанда, жаңа туған сәбидей қозғала алмай, астынан сол жылы шыққан көк майса тесіп өтіп, шалғындап қуарғанда денесін жауып қалып, Құзғын күнби тірідей дүниеден өткен екен",— дейді (қолжазба, 676-бет). Демек, қазақ жүздері туралы Әз Жәнібек ханның құлағында да бар бұл аңыздың мыңдаған жылдардың ар жағын меңзеп айтылып отырғаны түсінікті. Кітаптың тағы бір жерінде, адам денесіндегі түктердің атқаратын қызметін түсіндірген тұста, шипагер үш жүздегі кейбір салттардың бір-бірінен парқын, мәселен, ұлы жүздің шашты алдырып тастайтынын, орта жүздің айдар, кіші жүздің тұлым қоятынын атап өтеді. Жүздердегі бұл салттардың тегі де бірер мезгілдің шаруасы емес, арғы замандарда жатыр. Бәрінен де маңыздысы — "Күнби" есімі. Қазақта "Патша" яғни "Теңдессіз хан" деген мағынаны білдіретін күнби ұғымы тек бұл бір аңызда ғана емес, кітаптың бас-аяғының бәрінен кездеседі. Бір жерде: "Күнби бұйырған жауынан жеңіліп, күнбиді көрер бет жоқ болған қолбасыдай", —(қолжазба, 650-бет) делінсе, енді бір жерде, адам денесіндегі жүректің қызметі сөз болғанда: "Жүрек — ішкі сарайдағы күнбиден ауғысыз",— (қолжазба 998-бет) деп сыпатталады. Енді бір жерде, "Күнбилік жұлдызы" жөнінде сөз болып, "Қазақ күнбилерінің жұлдызы болады", —(қолжазба, 337бет) дейді. Демек, үш мың жылдың алдындағы үйсін елі күнбиінің күнби есемі, осы бір әлеуметтік саяси атау ретіндегі әкімшілік лауазымының өзінен кейін қаған, хан деген талай өзгерістерге ұшырап, ғасырлар ғана емес, мыңдаған жылдар үйірін жолға салып отырса да, сонда да, Жетісудағы ұрпағы Албан Өтейбойдақ Тілеуқабылұлының 15-ғасырдағы "Шипагерлік баянында" ешбір өзгеріссіз сол күйінде аталып, бейнелі сөзге айналып халық зердесінде қаз-қалпында сақталуы әсте де кездейсоқ құбылыс емес. Мұнан бұрын да үйсін аталып, алтыншы, жетінші ғасырларда Дулат, Оноқ, Түркеш-алаш атанып, 15-ғасырда қазақ аталып отырған елдің осынау Жетісудан тапжылмаған этникалық бірлігі мен территориялық кіндігін, халықтық саралану барысын айқын көруге болады. Тілі ұғылмаса, жазудың нөлмен тең екенін (Орхон ескерткіштерінің танылудан бұрынғы кезін еске алыңыз), тарихтың нағыз күл бетін ашатын тіл екенін ескерсек, халық зердесінде сақталып, "Шипагерлік баянға" түскен бұл бір деректердің маңыздылығында өлшеу жоқ. Қазірдің өзінде-ақ көп жайлардың басын ашуға мүмкіндік беріп отыр. Мәселен, қазақ хандығын құруда Керей мен Әз Жәнібек хан үлкен роль атқарды. Бірақ қазақты хандар құрған, хандық қалыптастырған жоқ, хандықты қазақ қалыптастырды. Хандық құрған сол хандардың өзі де басқа біреу емес, қазақ. Арғы тегі Шыңғыс тұқымы делінгенмен, үш жүз жыл бойы қазақ ортасында, Ақорда хандығында жасап қазақ болып өткен. Өйтпегенде, Әз Жәнібек: "күллі алаш ұранлы қазағым",— демеген де болар еді. Кейбіреулер қазақ қоныстанған Алтынорда, Ақорда, Шағатай (кейін Моғолстан) ұлыстарын қазіргі темір торлы шекарасы бар мемлекет қатарында қарайды. Қазақтар үш ұлысқа бөлініп, телім-телім болып өткен-мыс. Шындық олай болмаған. Қазақтың сырты әр ұлысқа қораланғанмен, ішкі территориялық тұтастығы бөлінбеген. Мәселен, 14-ғасырдың соңғы жылдарында туып, Әз Жәнібек қазақ хандығын құрмастан бұрын қазақ даласын аралаған шипагер Өтейбойдақ "Шипагерлік баянында" біресе Омбыда, біресе Жезқазғанда, біресе Есіл, Нұрада, біресе Торғайда, біресе Шалкөде мен Жаркентте, тағы басқа жерлерде, былайша айтқанда, қазіргі қазақ даласының бәрінде болып, науқастарды емдеп, жұғымтал сырқаттармен айқасады. Сонда ол бәлен ұлыс, түген ұлыста болдым демейді, қазақ ортасында жүрдім дейді. Әз Жәнібек хан ордада жасалған тұтқиыл шабуылда жазым болғанда да, ол кітабын тақыр тұлыбына салып алып, мекеніне, өз қазағына тартып отырады. Неге десеңіз, ол ханның шипагері емес, қазақтың шипагері. Мұнан қазақ ханы деген хандық болмаған кезде де қазақ елінің бар екені, этникалық бірліктің әлдеқашан қалыптасып болғаны айқын көрінеді. Мұндай халық, қарасты ханы болмаса да, этникалық қалпын сақтай береді. Мәселен, Ресей 300 жыл отарласа да, бүгінгі қазақтың ештеңесі құрымағаны сияқты. Ия, бір ғана бұл нәрселер емес, "Шипагерлік баян" осы секілді талай нәрселердің бетін ашады. Баста аталып өткендей, мақаламыздың борышы соның бәрін түгендеу емес, жұртқа осындай бір ұлы еңбектің бар екендігі жөніндегі хабарды ғана жеткізу. Ал еңбектің жан-жақты зерттеліп, ғылымнамалық сыпатының толық ашылуына келсек, ол — келесідегі көптің еншісі.

(1-,2-,3-,4-, 5-, 6-, 7-, 8-, 9-ашжаздар) Пәруардігар алла, өзіңіз жаратқан құлыңыз — мен өз құдіретіңізді көрсету үшін, күнәкар пенделеріңізге жіберген су апаты, от апаты, қуаңшылық апаты, боран апаты, жер сілкінулік апат пен сырқаттық апаттан саналған алты алапаттың бірі болған — сырқаттық апатқа қарсы, әуелі пенделеріңіздің мұң-зары мен аяныш халі, онан соң өзімнің және өзіңіз берген бала-шағамның күн көріс игілігі үшін, жаратушы өзіңіздің "сақтансаң сақтаймын" деп "Құран Кәрімде" айтқандығыңыз үшін, ата-бабамнан мұра болып келе жатқан шипагерлікті кәсіп еттім. Бұ да мен жаралғанда, өзіңіз маған берген (жазған) несібеңіз болар. Әгәр күнә десеңіз, құдауанда кешіргейсіз. Тозаққа бұйырсаңыз да өз қолыңыздан келеді. Құлыңыз оған дән риза. Енді өлер шағыма таядым. Өз атыңызбен бастап, уәсиатнамамды және ата-бабамнан қалған мұраны ұрпағым Нұртайға қалдырмақшымын. Ол —"Шипагерлік баян"-дүр. Кейінгі әулеттерім де оны жалғастыра игілігін көрсін. Жаратқан жаппар ием, осы уәсиатнамамды орындаған баламның және оның ұрпағының талап меселдесін қолдай көр, жақыннан жар бола көр! Әсте күнәға батыра көрме, құдіретті, құшыретті ием! Қарашығым Нұртай! Балаларымның ішіндегі ұғымталы, зерек және осы мұраға иелік етіп, мұрагер боларлық бейімің болғандығы үшін атыңды атап, әтей тапсырдым. Сен тұрғанда мұраның да, мұра иесінің де, мұрагердің де аты өшпей жалғаса беретініне сенімім кәміл. Шырағым Нұртайым! Сен алла тағала, дін исламға адал болып, күллі мұсылман шаһитлары үшін, күллі аруақтарға және ата-бабаң мен әкең маған арнап, құдай үшін, дұғаһи сауап үшін өле-өлгеніңше құран оқып тұр. Әгәр осы өсиетімді орындай алмасаң, ұрпағым болмай-ақ кет. Кептер жұмыртқалағанда, жұмыртқасы үшеу болады. Бірін шірітеді, екеуін балапан шығарып мәпелейді, есейтіп ұшырады. Әне, сондай менен шіріген бір жұмыртқа боларсың, онда саған беретін теріс батам:

Бұл бұл ма? Қасиет маһшарда қос қолым сенің алқымыңнан алынбайды. Бұл — ақтық уәсиатнамам. Бұл мұра атадан балаға, баладан балаға жалғасқан, бірі-бірінен асып толықтап отырған. Бірінші рет Райымбет, екінші рет Шыбыл, үшінші рет Қоңырбөрік, төртінші рет Тама, бесінші рет Бұршақ би аталарымыз бұрынғы жалғыз нұсқасын көзбе-көз көріп отырып көшіртіп, теңестіріп болған соң ашжаз сайын бірден өртеп отырған. Соңғысы әжрияның 1170 жылы екен. Мен де осы рет... Сен танымайтын болған соң, өйткені енді сенің оқитының төте оқудан да төте оқу, төте жазудан да төте жазу делінген бір түрлі жазу формасы екен. Сондықтан жазуы жақсы әрі маңғаз, сыршыл Кәтіп мұғалімге қалағанын беріп, қасында отырып, көшіріп болғанын қотарылғанымен салыстырып, ата жолы бойынша отқа жағып отырдым. Бұл — тек осы жалғыз нұсқа ғана. Айырылып қалма, жан баласының көзіне түсірме, өзіңнен қуат кетіп бара жатса, көзін жоюдың амалын қарастыр. Тұтас жаттап ал! Әгәр тапсырсаң, ұлыңа тапсыр! Қызыңа тапсырма. Қатыныңа сеніп кетпе, сақ бол! Осыны орындасаң, беретін батам:

Балам, мен неге сонша жалынып, саған уәсиатнама қалдырдым. Мұның себебі: "Шипагерлік баянында" қазына аз емес. Ми төлін ерінбей баға білсең, маңлай теріңмен игеріп қолдана ала білсең, алтынды күреп, күмісті сіреп алатын шарапатты, киелі, қасиетті асыл қойма бұл. Бұл — өзің кемқор болмайсың дегендік. Бұл — бір. Екінші, ең алғаш Өтейбойдақ деген атамыз тоқсан жылдық өмірінің сексен жылына таяу өмірінде бөктерме қабын бөктеріп, теңгерме қабын теңденіп, шөнтек-шонтайлары мен местерін салпаңдатып, қаңғып жаһан кезіп, жаһанкез атанып, шипагерлікпен шұғылданып, әйел алып, бала сүюді ұмытып, күллі қазақ даласын, орыс даласын аралап, көрмегенді көріп, тартпауға тиісті азапты әдейі тартып жүріп, 1050 түрлі шипа емді қамтыған осы "Шипагерлік баяны" кітабын жазып қалдырған. Ел ол кісіні қаңғыбас Өтейбойдақ деп атап кетсе, біздің ауылымыз Шәшті әзиз дейді екен. Марқұмның жаны жәннатта болғай лаһимда, аумин!

Сондықтан бабаңның, әкеңнің қадірін басыңа іс түскеңде білетін боласың. Бауыр етім Нұртайым, әкең өсиетін әсте есіңнен шығарма. Мәңгі шығарма. Шығарма, мәңгі шығарма!

Саған жеңілдік болар деген оймен әдептік лебізден көне есептік сипырсыз сандарға және түсініксіз атауларға бастан аяқ түсінік бергіздім, мағынасын түсіндірткіздім. Мәселен: ауыз саналым — әуелгісі, көз саналым — ендігісі, көз ауыз саналым — үшіншісі, т. б. Тарыдай түйін — мықты иелік ету, сыр шашпау, талықпай үйрену, жалықпай ізденуде ғана, балам.

Ұлы бабам Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы Әл-Құзорда жазған "Шипагерлік баян" кітабы бірқанша ғасыр тығылып жатып, халқымен енді ғана бет көрісіп отыр. Мұны "Өлгенім тіріліп, өшкенім жанды" демей қайтіп тұра алармын. Бұл "Шипагерлік баян"— әкем Түменбай Ыстанбайұлының 1952 жылы көшірткен нұсқасының 1968 жылы өртенгенінен қалғанын 1992 жылы мен қайта көшірген нұсқасы. Мен ата-баба алдында, халық алдында осы бір мұраны көз қарашығымдай қорғай алмағаныма ұяттымын әрі шарасыздықтан болғанына ашынамын.

Менің мекенім — Іле аймағының Текес ауданы.

Менің әкем Түменбай емші әрі өнерпаз адам еді. Әкем 1958 жылы 8-айда Текес қалашығында қайтыс болардан 7 күн бұрын, жаздық каникулда өндіріске көмектесіп жүрген мені әлдекімнен шақыртып жіберіпті. Мен келген соң, әкем маған мақта дағардың жыртығына оралып тігілген, шылқылдаған май, төрт бұрыштау бір буманы қолыма ұстатты. Мен байыбына бара алмай аң-таң күйде қолыма алып: "Бұл немене?"— деп сұрадым. Әкем маған:

Үйіміздің шығыс солтүстік жағындағы дөңнің шетінде дардай ақ тас бар еді, ел "Секітас" деп атайтын. Әкем нұсқап тұрып: "Күректі ал, қолыңдағыны сол тастың түбіне апарып көм, алдымен тастың бағытын туралап ал. Жақпарының бірін таңдап алып, екі арасын адымда, адым санын екіге бөліп, дәл ортасынан терең қазып көм. Бетіндегі шымын ойып алып жаныңа қой, топырағымен қолыңдағыны көміп болған соң үлкендеу тастан бетіне қойып, шымды оның үстіне жауып таптасаң, тастың шеті шығады. Сонда ғана әрқандай адам сезе алмайды. Өзің де жаңылмайсың",— деді. Мен сол бойынша орындадым. 1964 жылы 11-айда Іле медицина техникумын тауысқанда, бөліс орным Алтайдан шықты. Алтайға жүрер алдында Текестегі ағам Орысбайдың үйіне бардым. Бір күні таң атпай ерте тұрып, күрек алып, күн шықпай әлгіні қазып алып қарасам, шірімепті. Ашып көрсем, қазанда басылған құран қабындай қызылкүрең түсті қалың қатты қабы бар, екі елідей қалыңдықтағы кітап екен. Аты —"Шипагерлік баян". Жазған адам Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы бин ұлы жүз, бин Зарман, бин Албан, Әл-Құзорда деген кісі екен. Табылғанына қуанып, көңілім орнығып, асықпай көрейін деп, ешкімге сездірмей сумкама салып алдым. Кейін оқып көргенімде, әкем Түменбай Ыстанбайұлы отызыншы ұрпақ мұрагер, мен отыз бірінші мұрагер екенмін. Ішінде, 1952 жылы көшірткенде жазылған уәсиатнамада: "Тұтас жаттап ал, ұлыңа тапсыр. Қызыңа тапсырма. Қатыныңа сеніп кетпе. Сақ бол. Жан баласына көрсетпе. Айырылардай болсаң, көзін жой. Көшірсең, салыстырып болған соң көнесін өртеп жібер. Бұл — ата салтымыз",— делініпті. "Шипагерлік баян" сырты бір болғанымен, ішінде "Тектелгі" деген шежіре кітап та бар еді. "Шипагерлік баян"— жеті тәпсірден құралған. Шипагерліктің өзіндік толық пәлсафасы бар, 1050 түрлі дәрі таныстыруы мен 4577 рецепті қамтыған көлемді дәрігерлік кітап болатын. Мені Алтай аймағы Буршын ауданына, Буршын ауданы Шаңжың гүңшысына (ауыл) жіберді. Мен табым таза, тарихым таза, өзім жаңа оқу бітіріп келдім. Менен не мін табар дейсің деп ойлап, еш нәрсені кәперіме келтірмедім. Өте-мөте, зауфанға (күреске) алынамын, кітаптарымды өртетіп аламын деп тіпті де ойламадым. "Өзім еуропаша орта дәрежелі техникум бітірген дәрігермін. Бұл дүние таныған ортақ ғылым, қазақта қанша ғылым бар ғой дейсің",— деп, "Шипагерлік баян" кітабын көзге ілмедім, жаттамадым. Тек әке өсиетін далада қалдырмайыншы деп, бірнеше рет оқып шықтым. Әкем маған бола қазақтың ескі тілінен осы күнгі қазақ тіліне аудартқан. Сонымен бірге мен оқуға түскен 9 жасымнан бастап өле-өлгенше маған қазақтың ескі тілін үйреткен еді. 1968 жылы 6-айдың 16-сы күні, аяқ астынан маған зауфан көтерді. Ішінде оқулық бар, басқа пайдаланатын ханзуша (қытайша), ұйғырша, қазақша материалдар мен әдеби кітаптардан жүзден астам кітапты жатағымның терезесінің алдында өртеді. Терезе ашық тұр, кітаптарыма ішім ашып, жалтақ-жалтақ қараймын. Өте-мөте "Шипагерлік баян" көзіме шоқша басылып барады. Кітаптардың үстінде жанып жатыр. Өртеушілер қазақша әдеби кітаптарға таласып бірін-бірі қуып кеткен еді. Ешкім көрінбеген соң, секіріп түсіп, "Шипагерлік баянын" ала салып, қайта жатаққа атылдым. Жазда от жағылмайтын там пештің оттығына (тұрқындағына) тыға салып, апыл-ғұпыл терезені жаптым. "Ей, не істеп жатырсың?"—деген дауысқа мен: "Буржуазияның түтіні жатаққа кіріп кетпесін деп терезені жауып жатырмын",— деп жауап қайтардым. Ол кезде зауфанға алынған мен түгіл, зауфаншы белсендінің күйік шеке кітап ұстап жүргенін біреудің көзі шалып қалса, дереу зауфандап күреске тартады. Өлтіре соғады, өлтіруден де тайынбайды. Сондықтан тыққыштап, орай тауып бір беттен, екі беттен жұмарлап жан қалтаға сала жүріп, жатақты бекітіп алып, көшіре жүріп, әке өсиеті бойынша күйік шекелерді оттың сыбағалы сый табағына тарттым. Өзіміз "ешкібас" атандырған бір ханзу жолдас бар еді, есім, фамилиясын ұмытып қалыппын, басқалар, мүмкін, білер. Сол сурет тартатын. Әкемнің қолтаңбасын көріп жүрейін әрі 3—4-класта класс мұғалімім (жетекшім) болып оқытқан ұстазым Кәтіптің қолымен жазылған уәсиатнаманың суретін қалдырайын деп, рәсімге алдырып сақтап қойдым. Ол ешкібас досымның айтқаны бойынша, айына І рет қара қағазын (пленка) да, жуғанын да ораған қағазды ауыстырып, дым алдырмай сақтап келдім. Мен, шынын қуғанда, "Шипагерлік баян" қазақ халқының мақтанышы болады деп ойлағаным жоқ. Тек қана мұра ретінде қолымда тұрса, көрген сайын өлген әкем тіріліп келгендей, қадірлі ұстазым сабақ өтіп жатқандай сезілетін болғандығы үшін ғана сақтағанмын. Тағы бір жақтан, әке өсиеті бойынша қалған бөлегін өз игілігіме, ел игіліне жаратсам ба деп қана ойлағанмын. Реформа дабылы қағылды. Халық мұраларын құтқару, жинау, реттеу, зерттеу бағытына сай 1990 жылы 30 тамыз күні Алтай аймағының уәлиі Қадыс (Қадыс Жәнәбілұлы аймақтың әкімі) жолдас Алтай аймақтық қазақ доқтырханасының бастығы Тұрсынбек арқылы мені шақыртып алып, мемлекет заңына сай Алтай аймақтық қазақ доқтырханасын құрғандықтарын, қазір пәлсафалық негізі жоқ екенін айтып, "Шипагерлік баян" кітабын халық игілігіне жаратуға ұсыныс етті. Мен мақұл болдым. Маған көшіріп жазуға І жыл уақыт берді. Өзім әрең танитын, асығыс жазылған қолжазбам бойынша қара қағазбен 3 нұсқа көшіріп шықтым. Ата жолы бойынша бұрынғы қолжазбамды отқа жақтым. Менің көбірек ар көргенім, әке өсиетін орындамау — адамгершіліктен шыққандық деу болды. Ойлап көрсем, әке өсиетін орындамау деген не? Әке өсиетін орындамау — әке өсиетін аяқ асты еткендік. Ал менің "Шипагерлік баянын" қазақ халқының игілігіне жаратуым — әке өсиетін орындамау емес, қайта ескі көзқарастағы тар шеңберді бұзып, ғылымды бір отбасы үшін емес, күллі қазақтың игілігіне жарату, сол арқылы халыққа абырой алып беру және денсаулығына кепілдік етерлік орай тудыру, осындай қолайлылық жаратылса, әке өсиетін орындамағандық емес, қайта ойдағыдай орындағандық болады деп сендім. Және де бабам Өтейбойдақ Әл-Құзорданың маңлай тұрлауда:

деген еді. Бұл — бабамның арманы еді. Ол орындалды. Өтейбойдақтың "ІІІипагерлік баян" деген баласы еліне қызмет етсін. Шырмап тастамай, еркіне жіберейік дегенге бел байладым. "Шипагерлік баян" туылғанына неше ғасыр болса, буылғанына да сонша ғасыр болды. Халқына нендей игілік жаратып берді? Қаншалық пайдасы тиді? Шынымды айтайын, жариялау ойым жоқ еді. Оның төрттен үш бөлегі жанып кетті. Қолдағы бар қалдығы да еліне еңбек сіңіріп, халқына мақтаныш болатындығы үшін тапсырдым.

"Шипагерлік баянды" ғұлама ғалым, қараүзген шипагер Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы 1472 жылы Әз Жәнібек хан тұсында, хан жарлығымен Әл-Ақордада жазған. Өз алдына бір төбе медициналық ғылыми жүйеге, кемелді медициналық атауға, дербес дәрі тану ғылымына ие, кілең халықтық тілде жатық жазылған, әрқандай "жаңғырықтан" аман "Шипагерлік баян"— Тұрлаулар, шипагерліктің "Қанықталғы", "Нарықталғы", "Дарымдалғы" деген үш шыңның Түптеме, Жіктеме, Аңғарымдама, Нақтама, Дарым зәруаты, Айықтырым дарымдылығы делінетін алты белесін өзек еткен жеті бөлім мен тектелгіні қамтыған жойқын қолжазба. Сөз зергері Жиренше шешеннің тапқыр сөздерімен басталған "Шипагерлік баян"— басы артық сөз, алыпқашты ойды қойып, орны ауысса, көңіл көншімейтін, қысқа, дәмді, аз сөзге көп мағына сыйғыза білетін, әдеби тіл жосынымен еркіңізді билеп, мұрындықтап жетектеп, еркі-алдыңызға қоймай, баурап әкететін, көзге шұқып көрсететін қыруар тың тарихи дерек, толып жатқан аңыз, талай-талай этнонимдерді шипагерліктің қажетіне сай өзінің өн бойына ерен шеберлікпен сіңдіре білген "тобықтай түйін". "Шипагерлік баян"— шипагерлік тілсімін таза, анық, дәмді нағыз тілмен шеше білген, ұстана білгенге қолға түспес халықтық асыл мұра. "Шипагерлік баян" — бізге ұмытылған, аламышталған тіл, араластырылған әдет-ғұрып, жоғалған салт-сана дәстүрлерді бір емес, мың жерде бадырайтып отырып көрсететін "шарайна". "Шипагерлік баян"— жүрек, ми, сөл, түк, тағысын-тағылардың адам денесіндегі рөлі, тамыр және тамыр ұстау, шешек накцинасын тапқырлау, күйік, үсіктерді сақайту, т. б. жақтарда ілуде бір кездесетін жасампаздықтарды қазіргі дүниежүзілік әйгіленулерінен талай жүз жыл бұрынның өзінде жазып қалдырған, практикалық әрі пәлсафалық шоқтығы биік әлемдік еңбек. "Шипагерлік баян"— дүниенің қызығын мүлде ұмытқан, сынақ атаулыны әуелі өз басына жасап, талай жол уланған, өлмегеннен басқаның бәрін көрген, ат басындай алтынға да көз қырын салмаған, жар құлағын жастыққа тигізбей жаһан кезген, елден көрген-білгендерін саралап түйіндеген, қайраты қайтпас, жігері мұқалмас, ақылы телегей-теңіз, ойы толғамды әрі тиянақты Бойдекеңнің ел-жұртының, болашақ ұрпақтарының мәңгілік кемістік, мүсәпірлік, ғарыптық көрмеуі, азап тартпауы үшін артына қалдырған, растығына шүбә келтірмес ғылыми өресі биік, төл тәжірибелерінің туындысы. "Шипагерлік баянда" өсімдіктерден алынған жеті жүз жиырма сегіз түрлі, жан-жануарлардан алынған үш жүз он сегіз түрлі, металл-металлоидтардан алынған алпыс неше түрлі, яғни жиыны бір мың бір жүз сегіз түрлі, (қазіргі барлары) шипалық қасиеті бар емдік дәрілер шұбыртқысы және адам пендесінің негізінен сыртқы тұлғалық бітіс аталымдарынан төрт жүз отызға тарта атау (қазіргі барлары) жазылған, бұдан сырт онда бір мың елу түрлі дәрі аты, төрт мың бес жүз жетпіс жеті шипашақ (рецепт) та болған екен. Қысқасы, "Шипагерлік баян"— тіл, мәдениет, тарих, философия, психология, астрономия, этнография, этика, мөрәл ғылымдарын бір ғана медицина ғылымы үшін іскерлікпен қызмет еттіре білген үлкен ғылымнама әрі осы ғылымдардың қай-қайсысының болса да қолданылмалы тамаша оқулығы. Бойдекеңнің өзі айтса айтқандай, келешек ұрпақ қадірін біліп пайдалана алса, қанғысыз бұлақ. Бұл қолжазбаны Райымбет, Шыбыл, Қоңырбөрік, Тама, Бұршақ би аталарымыз бір-біріне өсиетпен тапсырып, хижыраның 1170 жылына келгенде (григориян календары бойынша: 1827— 1828 жылдары) бесінші рет, 1952 жылы Түменбай Ыстанбайұлы (Іле аймағы, Текес ауданы, Шиліөзекте) бастан-ақыр аудармалап, бәйіттерді аудармалау қиындығынан қалдырып, алтыншы рет қотарған, 1991 жылы Нұртай Түменбайұлы 1952 жылғы нұсқаның 1968 жылдағы аласапыранда өртенгеннен қалған тамтығын жетінші рет көшірген. Қолжазба осыған дейін баспа бетін көрмеген екен. Бұл қолжазба ой-орал жүктер (ой астанасы) заманында, Әл-Құзорда тұсында "Шипагерлік құлып"— Тау — Орал жүктер (Тау астанасы) заманында, Әл-Ақорда анданы тұсында "Шипагерлік баян" деп аталған екен. Бұл қолжазба материалы ұзыннан-ұзын кесіліп, "тілкім" деп, әр тілкім көлденеңнен бірқаншаға сындырылып, қайшыластырыла бүктеліп "ашжаз" (бет) деп аталса керек. Бұл қолжазбадағы әр ашжаздың бас жағына онда айтылатын мазмұнның нешінші тілкім, нешінші ашжаз, қайсы жарылғы, қайсы жарма, қайсы саналым... (мысалы, он алтыншы тілкім, жетпіс тоғызыншы ашжаз, тіземе жарылғы, қанықталғы. Ауыз жарма, түптеме, ауыз саналым, өзегі тұғырлық оралым...) екені қағыс қалмай жазылып отырған екен. Бірақ мен арада талай тілкім, талай ашжаздың болмауы себебінен, осылайша көне үлгіні сақтап жазудың көптеген әурешілік тудырғандығынан "саналымнан" кейінгі тақырыптардың нешінші тілкім, нешінші ашжаздан басталып, нешінші тілкім, нешінші ашжазға дейін болатынын, нағайбылдарын нешінші тілкім, нешінші ашжаздан басталатынын (кейбіреулерінде мұның да мүмкіндігі жоқ) ғана жазып, олардың қайда барып ақырласатынын жаза алмадым. Саналымнан төменгі бірқанша кіші тақырыптарға ортақ айдарды — қайсы жарылғы, қайсы жарма, қайсы саналым екенін дестір басталардың алдындағы бір бетке айырым беріп отырдым.

1.      Тергеу сипатында тайсатып алынған кітаптағы көптеген сөз біздің үйреншікті осы заман тілімізден парықты. 2.      Кітапта айтылатын "жарылғы", "жарма", "саналым", "лепес", "жарғышақ", "саналғы", "айырым", "арна", "жарна", "түйін", "айқындық" дегендердің барлығы да біздің "бөлім", "бөлімше", "тарау", "параграф", т. б. деп айтылатын тақырып аттарын дәрежесімен (ретімен) атап, оларды жазбаша сифырша не шартты таңбалармен беріп отыратынымыз сияқты екен. 3.      Қолжазбада бір бөлім сан өз денеміздегі мүшелердің атымен жазылған (бір бөлім сандардың осылайша, тағы бір бөлім сандардың арап сипырымен жазылуында, кейінгі аударманың оңайына қарай жүгіріп, әдейі өзгерткені емес, қайта үлкен мән бар сияқтанады). Мысалы, бір дегеніміз ауыз не мұрын (өйткені біздің аузымыз не мұрнымыз біреу ғана) екі дегеніміз көз, үш дегеніміз көз мұрын (не көз ауыз); төрт дегеніміз көз құлақ; бес дегеніміз он қол (кейде қол, оң, көз құлақ ауыз, көз құлақ мұрын деп те айтылады); тоғыз дегеніміз қол көз құлақ (не қос қол кем ауыз); он дегеніміз қос қол, т. б. Яғни:

Әттең, қолжазба 1050 түрлі дәрі, 4577 рецебімен қоса толық табылар болса, жалғыз қазақ даласы ғана емес, дүние бір сілкініп, медицина ғылымы жайраң қағар еді. Қолжазбаның толық жинағы осыңдай кітаптан 7-8 болар еді.

Менен ұрпақ қалмаса да, күндердің күнінде мені әлемге әйгілейтін «Шипагерлік баяным» артымда қалмақ Бұл — соңғылықтар қадірін біліп, ұстана білсе, қанғысыз бұлақ, қадірін білмесе, отбасы аяқпен тозатын тулақ.

Тілкімменен жалғасқан аян қалды.

Атым — Өтейбойдақ, Тілеуқабылдың ұлымын. Ата тегім — ұлы жүз, Зарман, Зарман ішінде Албан. Мекенім — Жетісу. Аулымда құрбы-құрдас, таныс-білістерім аз емес. Жананда Жиренше шешен, Жәнібек ханның қарашасымын, жылым — иіртек, сексен беске келдім. Бойым ұзын, қараторы, қоңқақ мұрынды, кең иықты, қапсақалды, ұзын қасты, кем сөзді жанмын.

Ауыз Дестір

әдеп лебізі

Дестір туылма

Адамзаты жаралысы

(11-тілкім, 12-ашжаздан 12-тілкім 55-ашжазға дейін)

Мен оразды, жиырлы жан екем. Олайы, хан қасият жарлық түсіргі. Жарлық бойынша атайы жазылмыш "Шипагерлік баян" қазына асмар хан: "Өзден екенсің",— деді маған. Агар сырқат науқасы кегежу болмаса, тұлғалық бітісім мінсіз ұялы берік болса, хан қасиятты жарлық шыбын жаншық орындалмақ. Онда мен хан дегеніндей артбалаға нартың нән "шипагерлік дестір" туылмыш, қалмыш. Артбалалар қылаған. Дестір былай туылмыш: Балам, бұл сөздерді оқуға енді ғана түскен сен түгіл, сені оқытатын мұғалімің түсінбейді. Сондықтан қағаздың тапшылысына байланысты, алып тастамай, шыт жаңа түсінік бердім де, осы күнгі саған түсінікті тілмен жаздырдым. Балам, саған ескі сөздерді үйрететін адам табылуы неғайбыл да екіталай. Табылары табылса да "шипагерлік дестіріңе" қызығып, саған жауығуы сөзсіз, не caп етпелік істейді, не жауыққан соң жаныңды алады, мерт қылады. Ескі сөз бізбен кетсін. Жоғарыдағы сөздердің саған түсінікті сөздік мәні мынадай: Мен бақытты да бағы жанған мерейлі жан екенмін. Өйткені хан жарлық түсіріп, "Шипагерлік баянын" жазып қазынаға тапсыруды бұйырды. Хан маған: «Жаннан асқан екенсің»,— деді, егер бір сырқаттық бейнеттен денім сау болса, шыбын жаным шыққанша ханның жарлығын орындаймын. Онда мен ханның айтқанындай соңғы ұрпаққа игілік жарататын асыл кітап «Шипагерлік баянын» толық жазып қалдырамын. Олар әлпештеп сақтап, аялап ұстар. Тәпсірдің туылуы былай:

Түменбай ЫСТАНБАЙҰЛЫ.

Мен ес жиып, етек жауып, ат жалын тартып міне сала-ақ, сырқат біткенге шипа ем дарымын тауып, науқас болғанды қоймай жазсам деген жүрегіме ұялаған арман жетегімен ізде-ізде кезбе жер, тартпаған михнатым шашымдай болмаса да, сақал-мұртымдай бар десем, артық айтпаған болармын. Сол жолшылдарымда шоқтығы бұланайдай биік, төтенше ұлы ұлағаттылармен де, саптаяққа жұққан сүт ніліндей таумер тәутіктермен де біржол, біріз ас ішкеш болдым. Тапқысыз баға гауһардай асылдарға да, пысқақ бықсыққан жасықтарға да шипа ем дарымдадым. Қол ыласы дәулетке, ылас нілі сәулетке де қызықпадым. Былтыр Жиренше шешен науқастанып, сырқатына шипа ем дарым зәруатын дарымдап, сауыққан соң ой тапсырғы айтып, қайтқалы жатқанымда, Жиренше шешенге хан Әз Жәнібек тақай шақырғыш жасауылын жіберіп, шешенді шақыртыпты. Жиренше:

Ханды жан тәттілігі сергітті ме, болмаса Жиренше шешен қайта ескерткен соң есіне түсті ме, не сөз төркінін жете ұғынбағаннан тәп-тартып өзінен өзі именіп қалды ма белгісіз, сабасына қайта түсе:

Хан жарлығы бойынша мен де Жиреншенің қимар қатарына отырдым. Мен отыра салысымен-ақ хан менен етектеуіш басталғы ілме жауап сұрап:

Бұған кім жауап береді дегендей, хан уәзірлерін жағалата көзімен бір шолып шықты. Оң қол бас уәзір ештеңе демеді. Сол қол бас уәзір Жандамар дәт деместен атып тұрып:

Шәркеш бас уәзір сөзін жалғап:

Өстіп екі молла керкілдесіп, екі жаққа бөлініп, салғыласып дүрлігіседі. Жолаушы да біресе қуанып, біресе кәпірсің деген сүйектен өткін сөз жанын жаралап, шыдай алмапты да, Мұхаммед пайғамбардың алдына барған екен. Мұхаммед Ғалайассалам есіктен кіре сәлем берген жолаушыға:

Мен қуанып кеттім. Олайы мен алғашқы дәтімді орындалым шартына жеткіздім, хан тағы да менен:

Бұл алланың соларға жазған тәлейі шығар. Бірақ алла "сақтансаң сақтаймын" деген, әгәр ол екеуі жат төселімдік болмаса, қиямет алдында күнәға ылайық бұл қарыздарға батпаған болмағы шарт еді ... Көз ретте, …. қол көз атадан аспаған рулар арасынан қыз алысқандардан қандық уылма көп құзғындамағы көз көргі. Соның үшін қол көз мұрын атадан асқандар өзара қыз алысып, құдаласпағы шарт. Отыз, қырық ата араласа, ұрпақ ақылды болмақ. Сырт елден қыз алысса, ұрпағы өнерпаз, зейінді, аңғарлы болмақ. Бітісті мінсізділікті, толғамды хисапталымдық саналым шарты жарақ. Көз мұрын ретте, қарашаларыңыздың салтында беттен сүйетін, өте-мөте бозбалалар қыз-келіншектер бетінен зорлықпен сүйетін бәт ниетті қылықты тыймақ шарт. Олайы, мұрынға жел түсіргілік пұшық болым сырқатын жұқтырып, науқас атандырмақ. Өлгенмен тең кемтарлық тудырмақ, сонымен қоса ондай науқас пенделер ұсынған асты ішпеу шарт болмақ. Олайы бұл сырқат ішушіге жұқпақ. Аллажар хан тақсыр! Ұлы даңқыңыздың көктей көтеріліп, аспандай асуына қараша қалайықтарыңыздың мінсіз бітістілігі үшін және соңғылық ұрпақ алғы тағылымы үшін, тақсыр, сіз өзіңізге алла берген жеті қазына, қырық бір ырыстың иесі болғандығыңыздан қормалдық жарлық түсіріп, қарашаларыңызды мінсіз бітістікке жетектемегіңізді ел көңіл үміт езгі тағызым жаса қарашаңыз Өтейбойдақ,— дедім.

Осы кезде хан кенет сол қол көз құлақ уәзірі Жарманадан:

Хан болмашы жымиды да:

Жармана өкіріп құлап түсті.

Қабырғамызды қайыстырғаны сондай, бір ардақты уәзірдің жас балаша жылап, жер құша еңбектеп ханның аяғынан құшқаны біз түгіл ханның көңілін босатып жіберді. Хан діріл араласқан үнмен:

Екі шижаламағыш еніп келіп, шижаламағыштық орындарына отырысты. Хан етектеуіш жарлығын шижаламағыштарға нақтап, дақтап шижаламалатты.

Күллі алаш ұранлы қазақ қараша бұхараларымның өздерінің және ұрпағының мінсіз бітістік болмағы шарты үшін: Ауыз. Жат төселмелік жат ниет, бәт қылық бүгіннен бастап тыйым болмағы шарт жарағы. Әгәрәкім көзге шалынса, қара маңғаз артынша мінгізіліп өртелмелік қалма әлпетіне жақпаулық, жаға жұрт көрмелік істемек шарт. Көз. Жеті атадан ілгері қыз алысқандар бүгіннен бастап болмауы шарт жарағы. Әгәр олай болса, болғанына көз жетсе, жұбайларды тең бас қылыштамақ шарт. Көз мұрын. Беттен сүйетін жат қылық бүгіннен бастап тыйым. Және аллалық шала жаралымнан басқа науқастар әрқандай пенде баласына болса да тостағанның шетін тістетпеуі шарт. Әгәр айқын ұғыныстылық болса, елу қамшы дүрелемек жарағы, оған сұрам жоқтығы айқындылық. Әшкере қарсыласқан адамның өзі кім болса да жер үймек………………………………………..(Осыдан соң 8 ашжаз жоқ). Әжірия………иылы, айғақ дәндеу 14,— деп шижаламатты да, қасиятты алтын мөрін басып, қолсалғы жарғалы шабарман аттандыруға уәзір Жармананы бұйырды. Жармана жарлық атқаруға кетіп қалған соң, хан маған:

Ордадан оңаша, арнаулы сыйласырдан жайлы орын бергесін, миыма тоқығаным мен қайта еске жазғандарымды, ойға жиғандарымды жазуға кірістім. Амал қанша, хан тақсырмен жүздестіріп ғалек алғызбай жазып болып, ертең ұсындаулық қол екі болар деп қуанып, бетіне мына дәтті жаздым:

Аллажар тақсыр хан, қасият жарлығы түсіргі сай хан тағында асмар тағында қол алғай орда алды. Жазылмыш "Шипагерлік баяны" болмыш. Езгі тағызым жаса бас байтақ ұсыным.

Алладан кейінгі жарылқаушы хан тақсырдың қасиетті жарлығы бойынша жазылып болған Шипагерлік баянын хан тағында отырғанында қол екі тапсыруға, орда алдында басымды жерге тигізе иіп, тағызыммен ұсынып тұрмын.

Қуанышым өте ерте болған екен. Сол түні ғақбытлы хан Темір ойда жоқта қандауыш қырғы бастады да, хан Жәнібек жан жаһанам тұлға қандықыр болды. Мен жан сауғалап, бас аманда дестірді көтере босқындармен бірге Ақордадан қашып, әрең құтылып, "ес бар ел табар" деп туған мекеніме тарттым. Ағбытқан Темір алладан торығар. "Баяжаннан бал тамбас, кізінеу қайдан тұрғызар" деген осы-ақ шығар нақ. Ел кезу қайта салтым болды. Жазғаным соңғылыққа сарқын болмақ. Менен ұрпақ қалмаса да, күндердің күнінде мені әлемге әйгілейтін "Шипагерлік баяным" артымда қалмақ. Бұл — соңғылықтар қадірін біліп ұстана білсе, қанғысыз бұлақ; қадірін білмесе, отбасы аяқпен тозатын тулақ. Тіссіз шопандай жасым қалды. Енді оны кіндіктес інім Топайға тапсырамын. Ол жөн білгі, іс ықты, сыр шашпауыш азамат. Дестір сыр сақтама —"Шипагерлік баян". Басқаларына сенгім келмейді. Баяны Топайдан соңғылыққа жалғанбақ. Сыр шашпауыш уасиятнамам оған қосалғы тапсырылар. Өткен іс өтті, өлер шақ таяды. Мезгілсіз шақырған шақырауықтай дестір таңлай тұрлауы болып осы жазылды. Бұл соңғылыққа үлгі де болар, олайы білімнің тіккеуікпен құдима қазғандай қиын екеніне көзі осыны оқыған соң игілік көргіде жетіп те қалар, өмірлеу жөрелгісінде ұғынар. Сөйлемелі сөзді бастан мақтан тым ұят та сөлекет, сөйлемеулік қаһарман қартайшақ деген. Көп адам мұнымды жөн көрмес болса да, ерді де, езді де екбетінен иландырып, шалқасынан толғандырарлық "Шипагерлік баяным"— мақтанымның айғағы, әділет әлмегі, шындық куәшісі. Сену, ұстана білуде ғана.

Іс оңына үкім басар. Зарлағанша түзейтінін түзеп, күзейтінін күзеп, жазғандарымды жөндей берейін. Ұрпақтардың игілігі ғой. Ажалым жетсе, кеміс қалар, "үмітсіз сайтан". Дәмжалақ — түбі бақ, мехнат түбі — алтын тақ, осы түйнемем өзіме жебеуіш, ой жондымақ тиянағы.

(12-тілкім, 55-ашжаздан 16-тілкім, 79-ашжазға дейін)

Аллатағала он сегіз мың ғаламды алты-ақ күнде жаратқан, ол күн аттары:

Жұма — он сегіз мың ғаламның жаралып біту мереке күні. "Бір алла алдыменен нұр жаратқан, Нұр дәрияның түбінде мың жыл жатқан" деген өлең бар. Бұл бәйіттің түпкілікті тегі оңай-оспақ шыққан сылдыр сөз емес. Мұның мәнісі: алла он сегіз мың ғаламды жаратқанда алдымен жарық, нұр иесі Күн мен Айды жаратқан. Сонымен қоса әлемнің кіндігі Жер де жаралып, Күн мен Ай су ішінде мың жыл жатып, дүниені қараңғылық басқан. Кейін келе алла құдіретті әмірімен Күн мен Айды көкке шығарып, жарық дүниені бізге берген дегендік. Алланың сол кездегі жаратқан жылы, "Миғыраждағы" айтылғанындай, тамып келе жатқан судың екі тамшысының бірі жерге тамуға таяп, ендігі бірі ілме қайнарманың не дәрет алынбаның құйылтөгілінен жаңа тамуға бет алған аралығындай қысқа уақ па? Әлде осы күнгі 360 ұйқаштық жылдай ма, оны жаратқан алла өзі біледі. Он сегіз мың ғаламның бәрін алты-ақ күнде жаратып, жетінші күнін мереке күн қуанышына белгілегеніне қарағанда, "Миғыраждағыдай" болуы алла құдіретінің шүбәсіздігі. Алла алты күнде жаратқан күллі әлемнің жаны да, тағдыры да алланың ғана қолында. Басқасы адамзат мінсіз бітісі мен мінді бітістілігі және оның несібелік, несіптік ризығында. Соның үшін бұл — шипагерліктің өзегі. Бұл өзек тұғыр жинамасы алты, сондықтан алты тұғыр делінбегі шарт. Бұл жайлы өзегі тұғырларда айқын ұғыныс баяндалымы сөйлемелік жарақ шарты. Алла адамды топырақтан жаратқан. Алдымен илеген балшықтан адамзат бейнесін келтіріп, ішін қуыстап, онан соң тоңазытқан. Сырты ортасына дейін қатып, іші жібу тұрғанда Күн нұрын түсіріп, алла оған жан енгізген кезде, тоңы жібіп жұмсап, суы шып-шып шығып, бірте-бірте кепкен. Сырты теріге айналғанда, тамғанда созылғандары түкке айналып, сырты он екі мүшені құраған. Жібімеген ортасындағы тоңы қозғалған сайын сынып, бөлініп-бөлініп сүйекке, бөлінді аралығы буынға, тері мен сүйек арасы етке, тарамыс, сіңір, шандыр, желке, май тақылеттілерге айналған. Ішкі жағындағы жібу қуысы іріп-іріп бөлініп бөлшектеніп, салақтап бір-біріне ілініп, белгілі бейне сақтап, ішкі он екі мүшені қалыптастырған. Жаратқан алла өзі адамды көріп тұру үшін, сол кезде Айды жаратқан. Сондықтан тумақ Айдың әр айда толысып, он бесіне толған күні адамзат ата-анасы Хауата мен Хауананы жаратып, жан енгізген мерейлі түн болын саналымдық бермек. Алла Хауата мен Хауананың тоңып мұздамауы үшін, жазды; оларға үнемі өз құдіретін көрсетіп тұрмағы үшін, қыспақты қысты; қысқы азапты тартар бейнеттің көп еместігін көрсетпек үшін көктемді; қыс қысуға келе жатыр, есіңді жиярсың деген ескертпемен күзді жаратқан және оларға ілерлік ылпа, әужал болатын сан алуан жеміс-жидек, мақұлұхат жан-жануарларды, кеткісін келтірмейтін хош иіс пен мүңкке тие сала қашып құтылғанынша асық болатын сасық иісті және иіссіз тәтті-дәмділерді жаратқан. Хауата мен Хауана олардан әужал алған. Олар өсіп-өніп, ұрпағы адамзаты аталған. Адам баласы, адам пендесі пенде деп те аталмақ парыз болған. Адам баласы алланың әміріне көне берген, дүниенің қалай болып жатқанын білмеген. Соның үшін аллатағала өзі жаратқан адам баласына шынайы ықылас разылығын білдірмек үшін, адамзатына күллі әлемнен өзінен кейінгі барлық ақыл-парасат пен орасан ұлы қасиетті бағышлаған. Адамзаты осындай ерекше ақылы болғандығынан күнәға бататын болған. Соның бірі — өзіммін. Алла адамзатын үш қатар орналастырып жаратқан. Гүршікте үстіңгі адамдар бар, олардың белгісі бунаманы кеңірдегінен буынады. Біз ортадағы адамдармыз, бунаманы ортадан буынамыз. Төменгі адамдар Саһапқа мекендеген, олар бунаманы балтырынан буынады. Дүние күндес қатын тақылетті. Алла адамзатының ақыл-парасатының шынайы не шынайы еместігін сынамақ үшін, пендемен қоса қатар адам іспетті дыю, ергежейлі, жезтырнақтарды жаратқан. Дию — ұлы байтақтағы өлшеусіз алып адам, олардың бойы биік, ең саялы қарағай зіңгітінен де биік, жуандығы сондай қарағайдың бұтағының сыртынан ылпалап қойғандай тұлғалық бітісті. Бірақ ақылы аз, күші мығым, құлқыны зор, жауыз болған. Тек қарнын қампайту үшін жыртқыштықпен көзіне көрінген мақұлықтарды жей бергенімен қоймай, ата-бабаларымызды да быжылдатып ұстап алып, аузына сала-ақ екі таусап, жұта салатын жалмауыз екен. Сөйтіп сан мыңдаған ата-бабаларымыздың сан мыңы соларға жем болған. Не тәтті? Жан тәтті. Не мерей? Бала мерей. Не ләззәт? Құдай қосқан қосақ ләззәт. Сондықтан тәтті жаны үшін, балдай балалары үшін, сүйген жары үшін біздің ата-бабаларымыз алла берген ақыл-парасаттық қажымас, мойымас төзімділігі мен ішкілігіне у қосып, жегілігіне у сіңіріп жүріп, дыюларды жеңіп, түп-тұқиянын қалдырмай тып-типыл қылған. Елуі бірлессе үрлеген қарынға шамасы жетпейтін ұсақ адам — ергежейлілер де адамзатына қынамаша қаптап жеп, маза бермеген. Оларды өртеу мен ұрып-соғу арқаулаған, басқа да алуан әдіспен адамзаты өзінің ақыл-парасаты арқасында тұқымын тұздай құртқан. Айлалы да күшті, жыртқыш та қаныпезер, адам етін жейтін жезтырнақтармен де таласа, сайыса жүріп, тармаса, алыса жүріп, дыюлар мен ергежейлілер тақылетті оларды да жойған. Көпке дейін алғызбаған жезтырнақтың ең соңғы бір алып жалмауызын Сұр мерген Арық мергенді құрбандыққа шалып, құнына жауызды өлтіріп, ада-күде құтылған екен. Бұларды кейбіреулер өтірік дейді. Бұл — кем ойлап, келте пішкендік. Олайы, ойлағаны кем. Салғастырмалы түйіндемеде келте, үмітсіз шайтан тақылетті. "Желсізде ағаш басы қимылсыз" сөйлемелік олардың есінде жоқ. "Отыз тістен шыққан сөз, отыз ру елге кетеді, соңғылыққа сан құбылып, аңыз болып жетеді" деген ел түйнемесі-ақ осыған куә, дәлелімдік болар. Бәрін бір алла ғана, жаратушы өзі біледі. Олайы басы-қасында жоқпыз. Көріп тұрған ешкім жоқ. Бірақ рас болуы сөзсіз. "Тықырсыз дыбыс жоқ" сөйлемелігі аян. Адамзатының топырақтан жаралғанына сыпат: бала туыла сала сол жердің, туған мекеннің тыныстығымен тыныс алады. Анасының сүтін емеді. Сол баланың тұлғалық бітістік құрандысы сол жердің топырақ құрандысымен тең болмағы шарт. Әрқандай байтақтың топырақ құрандысы, топырағының түсі ұқсас болмайды. Топырақтағы құрандылық кемістік адамзатына жан шошырлық түршікпелі кемістікті ала келеді. Айталық, алқым ұрысы ерекше үлкейетін адамдар бар. Олар онысын мақтан көреді, басқалардан ерекшеміз деп санайды. Алқым ұрысы үлкендер көз құлақ адым аралықты көре алмайды, кезіккен елден сұрайды. Бұл топыраққа, өте-мөте топырақ құрандысына қатысты ма, әлде алланын жазуы ма? Оны жасаған алланың өзі біледі. Бірақ мұндай пенделер белгілі өңірде ғана бар, жалпылық адам пендесінің бәрінде емес. Және сол орынның адамы басқа жерге мекендесе, үлкендерінің алқым ұрысы кішірейсе, балаларында болмайды екен. Бұған қарағанда, топырақ құрандысында адамға пайдалы бір нәрсенің жеткіліксіздігі бар екені айдан айқын ұғыныс болмақ. Ол не нәрсе, ол белгісіз. Бұл тек жаратушыдан басқаға аян емес. Топырақ пенделік тұлғалық бітіс өңіне де тікелей ықпал жасамағы шарт. Олайы кейбір жерлердің адамы орта бойлы, шопан көзді, өң-әлпеті сары, қараторы, қоңырқай, қара түкті; кейбір жерлердің адамдары бойы сұңғақ, өң-әлпеті аппақ, қызыл шырайлы, көзі шегір, көк көзді, сары жирен түкті тақылеттілер. Естуімше, кейбір жерлерде жанбақалдықтай қара адамдар да бар екен. Алла тағала адамзатқа ақыл-парасат бағышлағаннан кейін ол сан алуан сырқаттардың адамды науқас атандыратынын, оның өздеріне зиян салып, азап шектіріп, бейнет тартқызатынын бірте-бірте біліп, айқын ұғыныс табуға жеткен. Мұны бір аллаға хабарлаған. Алла: "Сақтансаң сақтаймын",— деп, "Құран кәрімді" түсіріп, өз елшісі Мұхаммед пайғамбарға беріп, сахабалардың және күллі мүһміндердің бітістік мінсіздігін сақтауды тапсырған. Мұхаммед пайғамбар алланың айтқаны бойынша орындады. Мұхаммед пайғамбар бұл пәниден кешкеннен кейін сансыз ізденгіш ардагер ғұламалар "Сақтансаң сақтаймын" деген алла тағылымы хақ бұйрығын көземелі көмбелік жасалғы түс ете отырып, шипагерлік ізденісте әлемге әйгілі болған не ғаламатларды жарыққа шығарған. Солардың бірі шипагерліктің теңдессіз қараүзген алыбы және пірі Лұхман хакім болмағы көзелгі. Біз "Бисмилла" деп тамыр ұстар алдында: "Менің қолым емес, Лұхман хакімнің қолы",—деуіміз, әне, сондықтан. Алланың адамзатын жаратқандағы берген ең зор бағы, бақыты, дәулеті — тек қана мінсіз бітістік. Міне, бұл — тұлғалық, мүшелік мінсіздік.

Міне, бұлар — тұлғалық бітістік мінсіздік толықтық. Олайы, тұлғалық бітісте кемістік болмаса, әрқандай мүшелерінде сырқаттық зақым қалтырған зардап болмаса, науқастық бейнет тартпаса, одан артық бақ қайдан болмақ. Соның үшін бұрынғылар:

Көз мұрын дәулет — малдық толыс,— деп, ғақылиялық тұжырыммен түйіндеген. Тек алланың, алланың ғана адамзатына жаратушылық борышы үшін берген еншісі — пенделік мінсіз бітістік жарақтылығы. Адам баласының мінсіз бітісті тұлғасында болсын, сырқаттық науқастық, зақымдық науқастық сыпатында болсын, бәрінде ыстықтық, ыстық кезектік, суықтық және суық кезектік ішкі-сыртқы мәндеме болмақ. Түйіндік қиуасы ыстықтық, ыстық кезектік тұлғалық жетілімдік, суық, суық кезектік ширама арқаулық нәрлілік тоғалығы тоғалықты; ыстық, суық қос босаға теңгермелі, ауғысыз ауысы парықсыз болмағы; мінсіз бітістік бақ теңдемесі айқындалмалық көз көргі. Ызғымалық қақпайлылық — арқауды босатып, тұлғалық қызым жалғасымын әлсіретіп, бітістік жаралыстық шешілмелі толымдылықты төмендетіп, мүшелік ара тіл алысымдық толықтамаға кедергілік жасаушы. Қызымдық соқпайлылық — арқауды ширықтырып, тұлғалық бітістік жаралыстық қызым жалғасымын шалқытып, бітістік жаралыстық шешілмелі толымдылықтағы ніл — қанды іркіп, тұлғалық қызым тоғалығының теңдігінен қызуды өрлетіп арттырушы. Мінсіздік тұлғалық тоғалық ніл — қан ыстықтық, ыстық кезектік өзекке тән әрі ызғыма қақпайлылық оның түпкілігі. Мінсіздік тұлғалық тоғалық ширама — арқау суықтық, суық кезектік болып, қызымдық соқпайлылық оның құндыздығы. Тағы да мінсіздік тоғалық тұлғалық ыстықтық, ыстық кезектік нілдік тоғалық әлсіремелілік — тұлғалық тоғалық ніл толымсыздығы. Туылмалы шешілмелі несібеде толықпаулық, толықтырмалы несібеде жетіспестік қамдалым жарағы. Мінсіз суықтық, суық кезектік ширама арқаудың тоғалық ырықсыздығы күші басым сырқат себепкерлері туылмалы шешілмелі толысым тоғалық ширама арқаудан асып кетіп, басып түсімі болмақ. Адамзаты тіршілігі тоғалығы мінсіз бітістігі әуелде ата-анада жаралмақ, одан туылған ұрпаққа жалғаспақ. Қиуалық түйнемеде Хауата Хауанамен жұпталғаннан тартып, тіпті алла жарата салысымен бар екендігі айқын ұғыныстық. Жалғанымы мезет, мерзет жаралысындық кезінен бастап пайда болмақ.

Адамзатының тіршілік тоғалығы мінсіз бітістікте қос қол түрлі. Олар:

Адамзатын құраған әрбір пендеде туылма жаралыстық ыстық болмағы шарт. Ол — бітісті жылытып тұратын туылмалы шешілмелі, толықтырылмалы қызым. Түпкілік қайнары — ыстық тұғырлық. Бұл бітістегі суықтың және суық тұғырлық ықпалдың асқындауын тежеп, өзіндік қызым ыстығын, жылытулық қалпын өлгенге дейін қорғап, сақтамағы — алла жазған борышы. Өзіндік борышты қызым жылуын жоғарылатып асырмайды, төмендетіп кемітпейді. Әгәр жоғары, төменділік құбылым өзгерілімі туыла қалса, сырқаттық науқас атанбақ.

Әрқандай адам пендесінде туылма тоғалық суық болады. Ол бітістегі туылма тоғалық тұлғалық ыстықты тежеп тұрады. Суық тоғалық тұлғалық бітісте адам өлгенше қалпын сақтап, жер бесікке түсу шарты толғанда ғана тұлғалық тоғалық жаралыстық ыстықты мәңгі жеңіп, арманын орындауы шарт. Суық тоғалықта әлмек-сәлмектік болса, сырқаттық науқас болғандықты әйгілейді.

Адамзатының әрбірінде туылма бітістік тұлғалық кепкіндік болмағы шарт. Кепкіндік бітістік пенделік сұйқылдықтың асып кетпеуін, төмендеп кемімеуін тежеп тұрмақ. Тоғалық қалып бұзылысы сырқаттық науқас құзғындамалығын айқын ұғындырмағы шарт.

Тірі пендеде туылма тоғалық бітістік сұйқылдық болмақ. Ол — жаратылыстық дымқылдықтың тоғалығын сақтаудың бірден-бір өзегі. Бұл да алда сөйлемеленген тоғалықтар тақылетті асып-кемімегі сырқаттық науқас атандырмақ.

Адамзатының әрбірінің жарақтық қимыл-харекетіне сәйкесетін тұлғалық қатымырлық — тоғалық теңшелмеліктің бір жақтамасындық жақтауы. Бұл тоғалық харекет икемділік тежелісімен өзінің жаралыстық бітістік борышын өтейді. Артынша, науқас атандырмақ парызы көрілгі.

Адамзаты бітісіндегі қатайыңқылықты қатымырландыру, қатырландыру мен харекет қозғалым құбылым өзгешелігін теңшеп тежемдеуге борыштылық болмақ. Босаңқылықта да қатайыңқылық тақылетті босағалықтық қатарламалық таяныштық болмақ. Тоғалық қатырлану құбылымға ұшыраса, науқас атанбағы, пенделік бейнет не болмаса ажалдық сор көрнегі.

Адамзаты тіршілік өмірлеуінде тамақсыздық аштан өлтірмек. Адам пендесінде ішулік сіңірім және тұлғалық нілдік шешілмелі арқаулық сіңірім борышы болмағы шарт.

"Ішуі жаманның тышуы жаман" деп сөйлемелік болғанындай, тоғалық сіңім шешілім борышын өтегеннен кейін, пенделік бітіске жарақсыздары шырылма, бейжарақ, тер тақылеттілер аллалық сезіліс қузамасымен шығарылмағы шарт. Артынша науқас атанбақ шарт.

Пенделік өмірлеудің тең кемі ояулылық тоғалық борышымен өтерден болмақ. Ояулық толғамдық, харекеттік, тіл алысымдық, толықтырмалы несіптік ризықтық талпыныстық борышын өтемектік, ақыл-парасаттық түйінділік тоғалық болмаса, адамзаты болғанымен, адам пендесі деуге татырлық сыпат дәлелімдігі болмақ емес.

Пенде біткен ояулық тоғалықта шаршауы, шалдығуы — парыздық. Сыр шашылмас, көзге түскісі келмегіштік харекеттер борыштылық болмақ. Сондықтан уақ талғап мезгеулі кезде, уақ талғамай мезгеусіз кезде тынықпақ, ұйықтамақ, демін алмақ. Қиуасы, тыншу тоғалығы ояулылық тоғалыққа жаңа жалғасымдық тынықтырулық, сергімелік жол ашып, үзіліссіз ұйқаштық жарықтаулық, қарықтаулық ауыспалылықпен үзіліссіз ұласып отырмақ. Тең кемдік өмір жарылысы тыншулық борыш өтелісі, тыншусыз адам тоғалықты мінсіз бітісті болмақ еместігі айқын ұғыныс көземесі.

Тұлғалық тоғалық жаралыстық түрлердің тұғырлық жарасым сыпаты: Әрқандай пенденің тоғалықты тұлғасы тұрақта өмірленеді. Өз тұрақтылық борышын сақтамағы шарт әрі түпкілігі топырақтан жаралған. Міне, бұл — өзегі тұрақ тұғырлық жарасым көземесі. Әрқандай тоғалықты пенде өзін алла жаратқан мезет кезінен, мерзет уағынан тартып туылып, өсіп қимыл-харекетімен ризығын теруін бойынан жаны шыққанға дейін жалғастырмақ, іңгәлап жылағаннан — тілі шығып сөйлеп, ақтық демі таусыларда уәсият айтып, не айта алмай, дыбысы тоқтамақ. Бұл — өзегі кеңістік тұғырлық жарасым. Әрқандай бір тоғалықты пендеде арқаулық, арқаулық қуаттық, онымен қоса арқаулық қызым болады. Бұл — өзегі ыстық тұғырлық жарасым. Әрқандай пендеде тоғалықты тұлғалық қызымды асырмайтын, кемітпейтін тежемелік, тежеулік суық болмағы шарт. Бұл — өзегі суық тұғырлық жарасым. Әрқандай пенде бірін бірі көруі, танысуы, сырласып мән-жай, ата тегін ұғысуы, алыс-беріс жасамағы шарт. "Бір ылпаның ішінде мың арып, мың семіріп" сырқаттық бейнеттен тартып қилы-қилы жантүршігерлік кешірмені өткермелемегі шарт. Бұл — өзегі жарық тұғырлық жарасым. Әрқандай пендеде өзіндік қана білгілігі болмақ. Естігенінен естімегені көп, ой толғамы жеткенінен жетпегені көп болмақ. Көбіне нанымды ой тиянағын тапса да, азына, тіпті бір басынан асқан көбіне нанымдылық таба алмауы шарт. Айталық, мылқаудан басқаның бәрі сөйлейді. Неге сөйлейтінін білсе де, қайтіп сөйлеп тұрғанын, алла қайтіп сөйлетіп тұрғанын білмейді. Бұл жаратқан бір алланың ісі болғанымен, алла білуге шек қойып, тыйым салмаған. Бұл — өзегі ізденіс, көз жетпеу шарты қараңғы тұғырлық жарасым. Ал енді өзегі тұғырлардың өзара араласым, ұштасым, сыйласым, жарасым тапқан тұлғалық бітістік шоғырланым түйіні адамзаты екені осыдан аяндалмақ. Тоғалық түрлердің өзегі тұғырлық түпкілігі — өзегі тұғырлық несібе мен несіптік ризық болымында. Сырқаттық өзегі тұғырлық — өзегі алты тұғырдың пенделік тоғалық, тұлғалық бітістік түрлеріне жасаған қанқұйлылық зақыматы жазымымен зәндемілігі болымында ғана. Бұл он түр балғарлық тіршілік тоғалық өзек тұғырлығын және оның толық айқындық ұғынысын өзегі тұғырлық оралымынан таба алуы ғана шарт болмағы көзгі.

(түптеме, жіктеме)

Көз Дестір

Тіземе жарылғы

Қанықталғы

Ауыз жарма

Ауыз саналым

Өзегі тұғырлық оралым

(16-тілкім, 79-ашжаздан 18-тілкім, 118-ашжазға дейін)

18 мың ғаламның қимыл-қарекеті мен бейнелік жаралыстық бітісіне, тіршілік тиянағына негізгі өзек болатын, әгәр одан айырылса, адамдық несібе және оның барлық несіптік ризықтары жойылып кететін, адамзаты несібесіндік әрі адамзатына зиянды болған барлық жанды-жансыздар қондырғысы, сондай-ақ тіршілік тиянағы тіршілік тұғыры делінбек. Олар қол ауыз ғана болса да, кідірмеленімі жеке-жеке мыналар:

Кеңістік — алла жаратқан адамзаты мен ескінөктілер, тастақтылар және мақұлұхат шектілердің ерікті-еріксіз қимыл-қарекетінің, өсуінің еркіндігіндік бас болғы әуелгі тұғыр. Өзегі кеңістік тұғыр болмаса, күллі қимыл-қарекет жоқ болады да өмірлеу жойылады. Өзегі кеңістік тұғыр шексіз кеңістік, жайқалмалы кеңістік, шайқалмалы кеңістік болып жарылыс таппақ. Өзегі тұғыр шексіз кеңістік — шексіздік. Мөлшерлегелі болмайтын, теңдестірімге келмейтін Күн, Ай, жұлдыздардан арғы және бергі кеңістік болып, ендігі тұғыр тұрақтың кенеркөгімен ұштасатын аралық көлгімді құшарламақ. Ұшар құстар кеңістігі дейтін шолақ толғам, долбар ойламдар да жоқ емес. Жайқалмалы кеңістік — өзегі тұғырдың енді бірі. Жердегі асқар тау, жазық дала, құм шөлдектілер алығуы, өскіндердің жер бетінен биіктеп өсуі, тамыр тартуы, адамның баспаналығы, жүріп тұруы, адамзаты несіптік ризықтарының қимыл-қарекеті және басқа мақұлұхаттардың ұясы, үңгірі, іні, жортуы, ұшуы, жайылуы тақылетті қимыл-қарекеттерден тыс, адамзаты пенделерінің пендешілік тырбынысы, ізгі ниетті, жауыздық пиғылды шектеусіз, тектеусіз, талғаусыз қоя берсіндік болмақ. Өзегі тұғыр кеңістік жайқалмада тыныстық болады. Бұл тыныстық жақпалы тыныстық, қақпалы тыныстық, соқпалы тыныстық алғыптарына бөлінбек. Жақпалы тыныстық кемділік жетіспеулігі адамзат және оның барлық несіптік ризығына өмірлеулік күн бермейді, тіршіліктен айырады.

Тыныстық алатын жақпалы тыныстық жетіспегендіктен, тұншығып өлмек шарты. Қақпалы тыныстық — биік шың басындағы не кейбір ішінара жаналғыш, барса келмес өңірлердегі уғарлы тыныстық. Соқпалы тыныстық — дауыл, боран, желемік және желпілмелі туында тулық желпуліктер. Шайқалмалы өзегі тұғырлық кеңістік — су және оның іші болмағы айқын ұғыныс. Су ішінде де кебежер тақылетті әр алуан суда жасайтын тіршілік иелері, адамзатындық өзегі тұғырлық толықтырымдық несіптік ризықтар өмірлейді. Судың өзі де адамзаты өмірінің жалғамалы шартының бірі екені тіпті ерекше айқын ұғыныс. Өзегі тұғырлық кеңістік шайқалмада тұщы, ұғарақ болып, екі татымдық арнамалы. Тұщы татымға ішулік өзен, дәрия, бұлақ, бастау және қар сулары қойналғы. Артынша, уғарақ шайқалмалы кеңістік ішусіздік қақырамалы болғылар шарты. Су іші сүзгі әрі түзгі болмақ. Сүзгілігі — таза болмағы. Түзгілігі — сан қилы зиянкестер болмағы. Соның үшін уытын қайтарып ішулік қайырымды, қайырлы болмақ. Шайқалмалы өзегі тұғырлық санаты буға, мұзға, қарға айналып, құбылым жасалмақ тақылетті алла жаратымы. Кеңістік тыныстықтар шайқалмалылығы, соқпалылығы арқылы сан алуан жағымды, жағымсыз иістерді таратымдамақ, паршаланымдалық жоймақ шарты. Түйіндемелік қиуасы, өзегі тұғырлық кеңістік — адам пендесі аяқ басып тұра алмайтын, үстінен аяқ басып жүре алмайтын, қарекет шектелмелілігі жоқ, бірақ онсыз өмірлей алмайтын, жасауға пенделік қолы жетпейтін әрі титтей де қол үзе алмайтын қимыл-қарекет шешілмелі, ұласпалы толықтырғылы, тиянақты, шет-шексіз әрі шет-шекті бостық әлемі.

Бұл көз құлақ таянышты өзегі тұғырлық кеңістік бейнелемесі.

Өзегі тұғырлық тұрақ — адамзаты және оның несіптік ризығы мен күллі ғаламның тұрағы. Ол 18 мың ғаламның кіндігі — Жерден тыс, Саһап, Гүршік қойындалғылық әрі өзегі тұғырлық шайқалмалы кеңістіктің де тұрағы. Өзегі тұғырдың бірі тұрақ болмаса, басқа бес тұғырдың да өзектік қалмалығы мүмкін еместігі айқын ұғыныс таппақ. Түйіндемелік қиуасы, өзегі тұғырлық тұрақ адамзатының туылмалы шешілмелі несібесінің өзек өрелігі, өзегі тұғырлық толықтырма несіптік ризықтың қайнар көзінің екі аяқты тең басып тұра алатын, жатып тыныға алатын, әужалдана алатын тыйанақ негізі болмағы айқын ұғыныс шарты.

Бұл оң қол таянышты өзегі тұғырлық тұрақ бейнелемесі.

Өзегі тұғырлық жарық аллалық табиғи жарық және пенделік жасамалы жарық болып бөлінісі айқын ұғыныс.

Аллалық табиғи жарықта жарықтаулық, қарықтаулық қойындалған. Ұйқаштық уақ ішіндік күн көзі жарығы, ай жарықсағы білектемелесіп ашты жарықтық делінбегі шарт. Жұлдыздар жарығы, түнде жанатын тастар, мақұлұхаттар жарығы насты жарық аталмыш. Өте-мөте күн көзінің шаңқай нұрлы сәулелі жарығы әлемде жарықтың атасы болғылығы үшін күндеме делінер. Ай жарықсағы күн көзі жарығына қарағанда қосылмар саналғылық міндеме деп аталмақ. Адамзаты өмірлеу қамы үшін, сан алуан әдіс-амалдармен от шығарып, оның жарығымен қараңғы түнде бірін бірі көретін, қорғаныстық септігінен игіліктенетін болғандығы айқын ұғыным. Сондықтан ел жағым (от) әулие демегі шарт болғы. Бұл жасамалы жарық түндеме делінбек. Мейлі күндеме, мейлі міндеме, мейлі түндеме болсын, бәрі де адамзатының тіршілік қызығын көруінің өте-мөте адам пендесінің тоғалық жаратылыстық өзегінің мерейлі орайы саналмалық. Түйінді қиуасы, өзегі тұғырлық жарықта әрбір пенде өзегі тұғырлық туылмалы шешілмелі несібесі мен игіліктік ұласпалы толықтырымдық несіптік ризықтық қимыл-қарекет бөлігімін толықтырмағы шарт, молықтырмағы жарақ.

Бұл көз таянышты өзегі тұғырлық жарық бейнелемесі.

Қараңғы өзегі тұғыр — жарық сәуле болмаған, толғам жетпеген, көз жетпеген, көре алмайтын, көрсетпейтін далдалық, кедергілік тыянақ негіздері, әр жылғы 180 қарықтаулық тыншулық кездік ләззат иелік қондырғымағы. Қиуалық түйіндеме, адам пендесінің өзегі тұғырлық туылмалы шешілмелі несібесінің игіліктік ұрпақ жалғаулық және қорғаныстық толықтырмасының көз жетпейтін, тек долбарлаулық, жорамалдық, тоқтаулы, тоқтаусыз тыншу бөлігінің иеленімділігі болмағы шарт.

Бұл көз мұрын таянышты өзегі тұғырлық қараңғы бейнелемесі.

Өзегі тұғырлық ыстық мезгілдік ыстық, жасанды ыстық, қызымдық жылу тоғалығынан құралмақ. Көкек, мамыр, маусым, шілде, тамыз, мизам айлары ыстық айлары саналымдалып, мезгілдік ыстық иегер уағы болмыш. Пенделік жаратынды жылу қол екі жағатын от жылуы, азықтық қызымы, жылыну тақылетті тұлғалық бітістік бейнені сырттан да, іштен де, жылыту оралымдылығы тауландалмағы шарт. Қиуасы, өзегі тұғырлық ыстық адам пендесінің туылмалы шешілмелі несібесі мен ұласпалы, шартсыз, іркіліссіз толықтырылатын және қажуал несібенің толысып өсіп жетілу барысын теміздектеп толықтыруға, молықтыруға қорғаныстық шарт жадухал жаратып берерлік көлгімі тиянақтамалық.

Бұл көз құлақ таянышты өзегі тұғырлық ыстық бейнелемесі.

Өзегі тұғырлық суық мезгілдік суық, ырайлық суық, тоғалықтық суық болып ажыралар. Қысқасы, өзегі тұғырлық туылмалы шешілмелі, тұлғалық тоғалық теңшелмелі суық пен өзегі тұғырлық толықтырмалы несіптік ризық шартсыздығының мезгілдік, ырайлық суық пен сыпатын белгілейтін салғыласқы қарсылықтық өзегі тұғырлық суық саналымдылық тианақ.

Бұл көз құлақ таянышты өзегі тұғырлық суық бейнелемесі.

Бұл өзегі тұғырлық тұғырлар алтылығы өзара қарама-қарсы үш әріптес болмақ.

Бұл өзегі тұғырлар алтылығы бейне тойда айтысқан қарама-қарсы екі әріптес тақылетті үш түп болып, бірі енді бір жағына жаңғышты кезек беріп, айтысты жалғастырғанындай. Әрбір өзегі тұғырдың көзегі біткен сайын енді біреуіне жол беру жөрелгілік жүлдісі болмақтығымен іркіліссіз, толассыз, шашаусыз кезектесіп адамзатына және оның несіптік ризығына тіршілік жолын ашып, жөн сілтеп, көркеміне қолайлама жаратымы шарттық. Бұл мәңгі толастамайды. Бір пенде ғұмыры емес, сан мыңдаған жалғаспалы ұрпақтар өмірлеуінде де болжалдық болымы жорамал түкке тұрғысыздық. Тек қана алла әмірімен заманақырмен аяқталымы шарт.

Бұл өзегі тұғырлар өзара қарама-қарсы кезектеспелі айналымы бейнелемесі. Әрбір өзегі тұғыр бір-біріне орын бергісі және бір-біріне айналымы шарт болмағы көрілгі.

Ал енді өзегі тұғыр алтылық даралық кезектілігін етектеуіш ұғынысы:

Бұл — өзегі ыстық тұғыр өзгерімімен табылымы.

Әлдеқашан сөйлемелік өзегі тұғырлық алтылық және оның өзгерімі мен табылымы бір ақын бір тойда бәрін жеңіп, ағалап шықса, енді бір ақын екінші тойда бесеуін жеңіп, ағалап шығып отырғаны тақылеттілігі мен алты ақын алты тойда, алты ретте бірін бірі жеңіп, өзара терезесі теңеліп, бірін бірі аялап, қастерлесетін андалардай өзара жол берісіп, жаңгені, шегінгені әйгіленіп отырмағы орнықтылығы. Өзегі тұғырлық алтылықта жиырма бір таяныш болмақ, өзегі тұғырлар өзара ауысымдық өзгерім табылымы өзегі тұғырлық ауыспалылық, ауысымдық өзек тиянағы болмақ. Таяныштық ауысу миат болмағы, кейде сүйемелілік ауысымдылық делінбегі де айқын ұғыным. Өзегі тұғырлық ауысу құдды көп аяқты алты мақұлыхтың бір ағаштың түбін шыр айналып, бірі алдымен қашып, басқасы іркес-тіркес қуып, бірінің артынан бірі шартсыз, іркіліссіз, үздіксіз, толассыз қуып ойнап, жалт етіп артына қайта бұрылып, артқысы алдына түсіп, бірінен бірі озып, озғаны артта қалып, арттағысы алдына шығып жүргені тақылетті. Өзегі тұғырлар алтылығының айналыс ауыспалылығы етектеуіш бейнелемеден көрсетілім бермек:

Қиуа қысқасы, өзегі кеністік тұғыр өзегі тұрақ тұғырға, өзегі тұрақ тұғыр өзегі жарық тұғырға, өзегі жарық тұғыр өзегі қараңғы тұғырға, өзегі қараңғы тұғыр өзегі суық тұғырға, өзегі суық тұғыр өзегі ыстық тұғырға, өзегі ыстық тұғыр өзегі кеңістік тұғырға ауысып, орын беріп, іркіліссіз ауыспалылық шартсыздық қалпынан танбайды. Соның үшін бұл өзегі тұғырлық алтылық кезекшілік керік делінбек. Таудай сөздің тарыдай түйіні, өзегі кеңістік тұғырда адамзатына қимыл-қарекет еншілігі тыныстық еншілік, пенделік бітістік сыйымдылық еншілік, әужалдық еншілік бермек. Өзегі тұрақ тұғыр жаралыстық тоғалық еншілік, тұлғалық бітістік еншілік, мекендік еншілік бөлісімін атамақ. Өзегі жарық тұғырдан адамзаты туылма тұлғалық шешілмелі несібелік қызым және несіптік ризықтық, игіліктік, қорғаныстық енші алады. Өзегі қараңғы тұғырдан ләззәттық, білмегенді білуге ұмтылу, ойлану еншісін иеленбек. Өзегі суық тұғырдан сақтану, алдын ала сақтық әзірлігін белгілемдеулік еншілігін алады. Өзегі ыстық тұғырдан әуелгі сатылық және соңғы сатылық еншілігі мен ұрпақтық.....................

(Осыдан соң 18 ашжаз жоқ)

(18-тілкім, 118-ашжаздан 23-тілкім, 157-ашжазға дейін)

Өзегі тұғырлар алтылығының әрбіріне жеке-жеке, бірден-бірден кідірімдеп, айқындық айтылмақ сыбағасы барлық алдағылық өткілік айқын ұғыныс. Өзегі кеңістік тұғыр тұлғалық бітістік кеңістік, мүшелік кеңістік, сырқаттық кеңістік бөлініске қақырауы шарт. Өзегі тұлғалық кеңістік тұғырлық бала ана жатынында алла әмірімен пайда болған соң, бірте-бірте өсіп, қимылдап, қара тұяқ қарында жатпай, тоғыз ай, он екі ұйқашта туылымы — алла жазуы. Бала туыла сала деміктік тыныстық алып, жыламағы шарт. Қол-аяғын ербеңдетіп, қозғалып қимылдайды. Қорытша айтсақ, кеңістіктен алла бір нәресте сыятындай еншілі орын бергені парыздық болмақ. Ол бала өлсе, өзегі тұрақ тұғырдан сол бала мүрдесі сыятындай кеңістік орын алып, көміліп томпайма болмақ. Тірі болса, өседі, ержетеді, атқа мінеді, мал бағады, аң аулайды. Отау тігіп, үйлі-баранды болады. Осының бәрі пенделік бір кісілік өзегі кеңістік тұғырдан алған енші арқылы орындалады. Міне, бұл — тұлғалық кеңістік. Қиуалық қысқасы, адам баласының бір тамшы киелгеліктен пайда болғаннан көмілмеге дейінгі бітімдік сыйымдылығы, қимыл-харекет көлгімдік еншілік сыбағалы орын иелеуі — өзегі тұғырлық пенделік тұлғалық кеңістік. Өзегі тұғырлық мүшелік кеңістік — әрбір пенденің әрбір мүшесінде өзіндік еншілік қимыл-қарекеттік бостық және сол арқылы әрбір мүше мүшелік борышты алланың міндеттемесін өтеп тұру ерекшеленімі бөлекшеленбек. Айталық, мерзет туа сала деміктік тыныстық алған соң жылайды. Бұл деміктік тыныстық тыныс алу қимылмен барлық мүшелердің мүшелік міндетті борышын өтеуіне қузаушылық етіп, өзара тіл алсымына ықпал көрсетіп, ана жатынындағы кезінің артынша жаңа міндет өтемі — өзегі тұғырлық мүшелік кеңістік жүргізген өзегі тұғырлық жаңа бастаңғы. Сырқаттық, өзегі кеңістікте адам пендесіне сырқаттық, зақымдық науқас қоздырым, құзғындатым, тудырым болатын құрттардың көзге көрінетіні болсын, көрінбейтіні болсын, мейлі шоғырлы таралатыны болсын, мейлі шоғырсыз даралап жұғатыны болсын, қай-қайсы сырқат себепкерлері болсын, өзегі кеңістіктен бірден-бірге адамдық бітіске тұлғадағы белгілі мөлшерден қуыстық қолайлы орын жолын тауып, еніп, тұрақтап қоныстанып, орнап сырқаттандыратыны шарт алқалығы. Олайы, қызылша тарағанда, басқаға жұқпасын деп немесе қызылша шықкан балаға тіл-сұқ болмасын деп, қызылша таралған алқаптағылар қызылша шыққан адамы бар деген белгі саналғысына есік сыртына не маңдайшаға қызыл бөз байлайтынымыз бұрынғы шикі жас ет байлайтыннан өзгерді. Шикі ет ілулік себеп — белгі мәнісі. Шикі ет ауырмаққа кісіміздің (қызылшаның үлкен-кішіні талғап шықпайтын кезі де болады) еті шикі еді, қызылша шығып, пысып жатыр деген белгілемдік ескертпелік ұғындырылыс еді. Шикі етті (қызыл етті) қарға, сауысқан қатарлылар ала қашып, жеп қойып, жаңылыс көп болған соң, осылай өзгерді. Қызыл ет қыстырудың тағы бір мәнісі: үйге кірмеңіз, өзіңізге де жұғады; түссеңіз, қонақ болсаңыз, күйісіңіз келмейді, ренжімеңіз деген сақтандырымдық, кешіргіліктік жарияламдық ұғындырымдық айқындығы да бар. Қызыл бөзді адам болмаса, кім алмақ? Бірақ ет жүректі адам пендесі оны алудан қорқады. Қыстырғы қызыл бөзді ұрлап кетсе, үй иесі тіпті қуанады. Олайы, қызылшаның ауыртпалығын қыстырғыны әкеткен адам біржола ала кетті деп ырымдағандығында. Қызылша өлгеннің сүйегіне шығады деу оның тұтқиыл шоғырлы таралатындығы мен жұғымталдығы тірі жан басын санайтындығын әйгілейді. Мұнда қызылшаның таралымы бір ауылдың ішінде бір үйден басталады да, сол ауылға жұмаға жетпей, бұрын шықпағандарға үлкен болсын, бала болсын жаппай лап қояды. Қызылша шыққан ауылдың адамы қызылша шықпаған басқа ауылға барғаннан жұғады. Бұл арада жұқтырмашы пенде өзегі тұғыр кеңістікпен жұқтырды. Міне, бұл сырқаттық өзегі тұғыр кеңістік жұғулық науқасы делінбек. "Сынықтан басқаның бәрі жұғады" деуіміз — жұқпайтын сырқат жоқ екеніне көзіміз жөтулік айқын ұғыныс деулік. Бірақ сынық та сыну қолайлылығындағы себепкерлік қолайламалық өзегі тұғыр кеңістік саналғылығы болғандығы үшін, мертігіс туындалды. Әгәр кеңістіктік бостық саналғылы орайламалығы болмаса, сыну да болмауын алла жаратпаған.

Өзегі тұғыр тұрақ пенделік тұлғалық тұрақ тұғырлық, мүшелік тұрақ тұғырлық, сырқаттық тұрақ тұғырлық тыянақталымы бөліске жәркемделмек. Өзегі тұрақ тұғырлық тұлғалық пішін сыпаты, жер бетінде қанша адам болса да бір-біріне мүлде ұқсамайды, ұқсайтын сияқтанғанымен толық зер сала сәп салғанда, айқындық парқы сөзсіз шықпағы шарт. Әр пенденің тұлғалық бітімі, бет әлпеті, өңі, түсі, ылпалық жарасымы, мінездемелік ұнасымы тақылеттілер бір-бірінен айқындық парықталыс белгілеп, танымал кісілер бір көргеннен жазбай танитын бітіске ие болымы жарақтық. Олайы, әр пенденің туылма бітісі, аты-жөні, ата тегі, мекен, жас құралпы, еркек-ұрғашылығы, ылпалық жарасымы, көлгістік жарасымы, ен-таңбасы, туысы, таныс, дос-жараны, өш-қастары тақылеттілерден байтақ пен көкке өрлейдей парықты айырмашылығы шыға келмек. Аттас, өңдес адамдар да осыдан онша нарық-парық ауысы алшақтық жасағыссыз. Қазбалай сұрап, ызбалай сүрдектесе, екшеп алу қиын емес. Өзімді алып айтсам, атым — Өтейбойдақ, Тілеуқабылдың ұлымын. Ата тегім — ұлы жүз, Зарман, Зарман ішінде Албан. Мекенім —      Жетісу: Аулымда құрбы-құрдас, таныс-білістерім аз емес. Жананда Жиренше шешен, Жәнібек ханның қарашасымын. Жылым —      иіртек, сексен беске келдім. Бойым ұзын, қараторы, қоңқақ мұрынды, кең иықты, қап сақалды, ұзын қасты, кем сөзді жанмын. Тақсыр, аллажар! Өзім жайлы айтқанымды айыпқа бұйырмағайсыз. Олайы, мен де дәлелімдік адамзатының бірімін деуім —      сөйлемелік айқын ұғындырыс. Балам, бұл арада "жеті атасын білмеген — жетесіздің белгісі, жөн сұрамаған жөрелгісіз" деген мақал осыдан қалған ба екен деп ойлаймын. Үйрету менен, үйрену сенен болмақ. Әлдеқашан үйретіп те болғанмын.

Түменбай ЫСТАНБАЙҰЛЫ.

Өзегі тұғыр мүшелік тұрақта, адам пендесінің әрқайсысы жаратылыс мүшесі адамға тән бітіспен алла жаратқан көземді көзеулі орында болуы шарт. Олайы, танталды айталық. Ол баста болады, аяқта не кеудеде болмайды, оң жақ және сол жақ бір жұп жаралған. Маңдайдың асты, мұрын кеңсірігінің маңдай жағының оң, сол екі жағынан, екі беттің үстінен, екі самайдың алдынан орын алып біткен. Маңдай жақ үстінде қас бар, астыңғы-үстіңгі қабақпен ашып-жұматын жиегінде кірпігі бар. Әгәр көз осындай бітпей, жалғыз ғана болып, маңдайға бітсе, жан біткен: "Мынау адам емес, жалғыз көзді, адам бейнелі дажал екен" деп шошымай ма? Міне, бұдан адамзатында адам пендесіне тән туылма өлшеуішті бітіс болатынын және мүшелік орны ауыспайтындығын, әгәр ауысса, аллалық шала жаралымдық кемістік қорқынышты үрей тудыратынын, өте-мөте еркек-ұрғашылық ауысым тең жаралым болса, "қызтеке" делінбегі шарт болмағынан айқын ұғыныс таппақ тіпті оңай. Бұл өзегі тұрақ мүшелік саналым мәні болмақ. Өзегі тұрақ тұғыр сырқаттығы жағынан сырқат науқастық тұтас бітісінде, белгілі бір мүшесінде иә болмаса өзара сәйкеспелі бірнешелеген мүшеге сырқаттық науқас зардабы тұрақты орын тебеді. Айталық, тұлғалық күйім, мүшелік күйім, жарым бітістік жарма сал тақылеттілер. Қара желде мұрын түсіп қалып, пұштық болмағы — мүше мүңктік сырқаттық саналымдаулық науқас.

Өзегі тұғыр жарыққа тұлғалық, мүшелік, сырқаттық әйгіленімдік сыпаты берілмек.

Өзегі тұғыр жарық сырқаттығы шошымалды, ұшықтық сырқаттар, мүше танталдық түккенелік қаптектік жанға батымдық ауырлық негіздер көземе көмбелік таппақ. Өзегі жарық тұғыр тұлғалығы әшкере, жасырын болса да, бет-әлпет арқылы сырттан бейнеленетін әрі көзбен көру, мияқтық толғаныс жасататын әрі толғаныс жасауға еріксіздендіретін сезгірлі ой көлгімі. Айталық, ерекше шошу, төтенше қуаным, махаббатық сыр, достық-дұшпандық айлагерліктен тыс, көңіл күйлік сырқаттық ұшынымдар әшкере-жасырын бейнелері кіреді де, өзегі тұғырлық мүшелік тантал, қосқұл өзегі жарық тұғырдың сырқаттық негізгі науқас атандырғылығы танталдық, қосқұлдық ұшынымдар мен сыртқы көрнеу он екі мүшенің көз көргі сырқаттылықтары болады. Олайы, бір пенде сырқаттық науқас болып, ешкімге сездіргісі келмегенімен, өң-әлпеттік кірбеңдік, қарекеттік ебдейлілік, сөйлемелік шарттылығынан-ақ науқас екенін сезіп-білуге болмақ. Бұл аңғарымдық қана болғанымен, қанық білгі шипагерге жаумен алысқанмен кем түспек емес. Әлпеттік оң жақтан аппақ, аққұба, сары іреңді пенделерді қамтымақ. Олай болымы,………………………

(Осыдан соң 5 ашжаз жоқ) (Балам, шипагерді сынау үшін, көп адам тамырын ұстатады. Ешқандай сырқаты жоқ, тар науқаспын деп алдыңа келеді. "Сенде мынадай сырқат бар — десең, кейбірі тіксінеді, кейбірі әтей қастаулық не сынағыштықпен тозғындағандар артын аша күліп, өсекті бұрқасынды қарша боратады. Ондайлардың көбі дәулетті, кінәмшіл, айтақшылар көп болмақ, олардың көзегені шипа ем дарымдаулық емес, қақпақыл ғып ойнаулық ойыншыққа айналдырмақ. Шынында, тамыр ұстата ауыруы жоқтығын айтсақ-ақ: «Мынаған дауа жоқ екен»,— деп иланады да, басқа сырқаттанушылардың сырқат жайын сұрап ұғысып, көзеген жерінен шықсақ, атыңды аузынан тастамайтын андаңа айналады.

Түменбай ЫСТАНБАЙҰЛЫ.

Былтыр Сыр дария бойында суға кеткен бір адамның қатыны күйеуінің сүйегін көргеннен-ақ мелшиіп, ұйқы көрмей, не жатпай, не тұрып жүрмей, мылқимаға тап болған. Мен барғанда, алты күн болған екен. Науқасқа аман-есендік аңғарым әсер етпеді. Әшкере, бетпе-бет аңғарымда өң-сиқы қашқан. Жалыны өшіңкі, өзінің не ойлап тұрғанын білер-білмес күйде, тамырын ұстағанымды сезген де жоқ. Тек қайнысы "жеңге" деп атын шақырғанда, селт етіп бір қарады да, сүйей бергенше құлап кетіп, жан үзді. Міне, бұл — танталдық шошымалдылық, қосқұлдық ықпалмен қаза тапқан шошымалды ұшықтық. Әлсіремелі нілдік, додыраңқы арқаулық, өзегі жарық тұғырлық сырқаттық науқастың өзегі қараңғы тұғырлық ажалға алдашылық жетегімен кеткендігі ұғыныс айқындық.

Өзегі қараңғы тұғырда әрқандай адамның әрқандай тұлғалық, мүшелік, сырқаттық науқас бейнесі көземелі көрілімі анық болғанымен, көрімдеулік айқындық бермейді. Айталық, пенде тыныстық алады. Бұл — өзегі жарық тұғырлық. Ал тыныстық алғанда, адамға пайдалы нендей нәрсені жарақтылық ететінін адам да, шипагер де білмейді. Тек алла ғана біледі. Бұл — өзегі қараңғы тұғырлық, әрі өзегі жарық тұғыр мен өзегі қараңғы тұғырдың ұштаспалылық тұтаспалық нақтамалылығы да, нақтылығы да.

Сыртқы он екі мүше жарық тұғырға құштарланбақ.

Ішкі көмес он екі мүшелік сырқаттар өзегі қараңғы тұғырға тән. Айталық, науқас: "Жүрегім ауырады!"—деп, қазан толмасын көрсетеді. Бірақ шипагер аңғарымдық нақтамалап, тұжырымдеп, ыстықтық жүрек ауру, суықтық жүрек ауру екенін ажыратқанымен, дарымдап жазғанымен, сол сырқаттың нақтылы мүшелік ара тіл алысымы мен бүлдірулік бүлінуін білуін алла жазбаған. Сырттай білгенімен, жобалағанымен, алла жаратқан нақтылы ішкі шешіміне көзі жетпейді. Жарғышылықпен жарып жорамалдау мүмкін. Бірақ алла түпкілігін шешер шамаң жоқ. Ең әдеттегі анық біреуі — шығуды жарсақ, ірің және қанды ірің шығатынын бәріміз білеміз. Ал ірің құрандысын алла неден жаратқан, мұны алладан басқа кім білмек?! Қиуалық нақтылама, өзегі қараңғы тұғыр көзбен көре алмайтын, қосқұлмен ести алмайтын, көргенімен де, естігенімен де толғам жетпейтін, тұлғалық, мүшелік, сырқаттық тілсім, сырлы, пенделік топшыламнан бойын ары салған, зейін-зердең болса біл, болмаса аулақ деп тұрған көлгім. Барлық қара түс, қоңырқай түс өзегі тұғыр қараңғыға тән. Ал адамдағы қара, қараторы, қарасұр іреңді әлпет өзегі қараңғы тұғырта тән. Оның қажет өзегі әуелі……………………

(Осыдан соң 7 ашжаз жоқ)

Өзегі ыстық тұғырда басқа өзегі тұғырлар тақылетті тұлғалық ыстық, мүшелік ыстық, сырқаттық науқас ыстығы болып бөлектенімдік жармаланбағы шарт. Өзегі ыстық тұғырлық — тұлғалық туылмалы, жетілмелі ыстықтың әлемдік қайнары, сонымен бірге ұласпалы, іркіліссіз толықтырмалы несібелік ыстықтың да негізі. Олайы, адам пендесі мезет, мерзет кезінен бастап болсын, туылған соң болсын, бітісінде жаралыстық тұлғалық жылулық қызым болмағы шарт. Жаңа туған нәрестенің кіндігін кескен соң ұстасаңыз да, қолыңызға жылы сезілетіні әне содан. Мұздаса, суып кететіні де айқын ұғыныстық. Бұл тұлғалық тоғалық ыстық қайдан келген? Алла ең алдымен ғаламдық тұғырлық ыстықтан адамға бөліп берген жаралыстық еншілік несібесінің жалғасымы. Бұл несібе пенденің тұлғалық бітісінде де, мүшелік бітісінде де бар. Айталық, беттің, қолдың мұздағанын сезу әрі тұлғалық, әрі мүшелік сыпат алады да, тұлғалық ұштасым мүшелер ара тіл алысым шарапатыменен адам пендесінің сезгенін ұғыну айқындылық көрмек. Өзегі ыстық тұғыр сырқаты да адам пендесінің қалыпты тоғалық тұлғалық шешілмелі ыстықтың теңшемелік тепе-теңдігін сырқат себепкерлерінің бұздыруынан туылмағы шарт. Әдегле тер қатырып алған жан көп өтпей еті шоқтай қызып, оттай ысып, қалшылдап дірілдеуі көземелік дәлелімділігі осыдан болмақ. Әлемдік өзегі тұғырлық ыстықтың өзі де кейде сырқат себепкері болады, сырқаттық ыстық тудырады. Күн өтулік, күнге күюлік әлемдік өзегі тұғырлық ыстықтың сырқат себепкеріндік бола алғышынын дәлелімділігі. Жасалмалы ыстық екінші несібелік тұрғылық міндетін борыштамақ. Байқамаса сырқат та, апат та, бейнет те, ажал да әкелерлік шарқы әйгілеулілік, бірақ өзегі ыстық тұғыр. Сырқаттық әйгіленім, әйгілімі шоқтай қызымақ, ауытқулық………………….

(Осыдан соң 5 ашжаз жоқ)

Өзегі суық тұғыр да тұлғалық суық, мүшелік суық, сырқаттық суық сыпатын алады. Өзегі суық тұғырлық тұлғалық еншілік суық адам бітісінде туылмалы болады. Олайы тоғалық суық тежемі болмаса, тұлғалық бітіс өртеніп кеткен болар еді. Адам олай болмайды. Бұл тоғалық суық тоғалық ыстықты тежеп, тоғалығын сақтатып тұратындығынан деректемек. Өзегі тұғыр суық тұлғалық тоғалық суықты молайтады. Әрі адамның әрбір мүшесіне ұқсамаған азды-көптілік молайтпалы, тіпті жойылмалы ықпал жасамағы шарт. Олайы жеңілтек тысқа шықсаңыз, мұздап, тітіркеніп тоңасыз. Жылы киінсеңіз, білінбей қалады. Бұл — суық тұлғаға өткені жеңілділік көпсімелік. Ауыр болса, жан алғыламақ. Қатты аязда, қанша жылы киінсе де көлгіс үстінен аяқ, жаяуламада беттен мұздамақ. Тіпті, жойылмалы үсіндірімдікке апарып соқпақ. Қиуасы, өзегі тұғырлық тоғалық суықтың теңшелмесін бұзбау тірлік. Әлемдік өзегі суық тұғыр барлық сырқаттың себепкері, себепкері болмаса, қолайлымы болмақ. Кейде өзегі ыстық тұғырды алдамақ. Олайы суық өтсе де сырқаттық ыстық асу науқастық сезіліс әйгілімдігі туылмақ. Өзегі суық тұғырлық сырқат шағу, қақсау, ұю, зырқырау, шымырлау, ауру, діріл араласу, қалтылдау тақылетті бейнеленімдер құзғындатудан тыс салдандырмақ. Суықтың жаншылмалы, шаншылмалы қаһары қанды зертең, қадалмалы зертең тудыруы — өзегі суық тұғырлық себеп. Өзегі ыстық тұғырлық сырқаттық сезімге тұтқиыл өзгерімімен қармауыл атылмалылық науқас иелері қапыда қалмағынан болмақ. Өзегі тұғырлар сыпаты түйіні алла әмірімен барлық тұғыр өзара ұштасымды, жарасымды, сыйласымды, араласымды ауысымдылығымен әрі адамзаты бітісін құрамақ және оны өзегі тұғырлық несіптік ризығы толықтамақ. Әрі адамзаты үшін сырқат бейнетін бермек, ажал болмақ. Кейде сол арқылы жасай бермегі, жалғай бермегі, қорғай бермегі, қозғай бермегі, қузай бермегі шарт. Пенделік бітіс те болсын, мүшелік ұштаспалылық және мүшелер ара тіл алысымдық болсын, бәрі де өзегі тұғырлық болып, өзегі тұғыр алтылық адамзатынан, адамзаты өзегі тұғыр алтылықтан айрыла алмақ емес. Айрылса, тіршілік өмірлеу де жойылмақ. Алла жазған осыншалық етенелілік кезекшілік керік ауыспалылық айналымында мейлі зор өзгеріс болсын, мейлі болмашы құбылым болсын, қай-қайсысы да сырқаттық өзгерім құзғындалғысы болады да, алды ажал, соңы бейнеттік болмақ. Қайта айланып қайрылғысынан өзегі тұғырлық алтылықтан науқастың өзегі тұғырлық шипа ем дарым зәруаты да, дарымдылық шипагері де табылып, тиянақтанып отырмақ. Олайы, дәлелімділік кешірмелік етектеуіш ая ұғындырғысы былай: Әжрияның 1062-жылы күзде, Есіл өзеніне ел жаңа келіп, қонып жатқанда жер сілкініп, өзеннің дәрия суы ойда жоқта бірақ жоқ болып, тартылып қалды. Ырғынды ел, тойынған мал шөлгеге душарласты. Алдымен су қалған шұқанақтардағы суды ішіп тауысты. Құдита қазып, кейбір жерлерден ауыз суды әзер алды. 15 күн ішінде су тақыр таза жоқ болды да, ел қайта тау сағалап, бұлақ жағалады. Шөлден мал, адам қырыла бастады. Айға таяғанда қазған құдиталардан қайта су шығып, шұқанақтар қайта суға толды. Ел жырғап, мал тыныстады. Сол кезде суды бірден тоя ішкендер өліп қалды. Себебі не екені мені әңкі-тәңкі қылды. Аз-аздан ішкендер ештеңе етпеді. Су бірте-бірте молайып, өзен арнасы дәриялық толымындық қалпына келді. Бұған да бір айдан астам уақ кетті. Келесі жылы, байқап көрсем, сол шөлгеден елдің алды өліп, арты қырыларман болған. Бір жұмадан астам уақыт ішінде әйелдер жүкті болмаған екен. 15 күннен кейін жүкті болғандар бар екен. Осыған қарағанда, шөлгеде де, ашаршылықта да ата-аналар өзінің еркек-ұрғашылық борышты міндетін өтей алмайды екен. Олайы осындай шақта барлық пенде арқаулығы артынша толғауланып, ширығы кепкіндеп, жанын сақтау мұң болған шақ болады екен. Арқаулық ширықты болмаса, ата-аналық борыш өтелінбейді екен деп түйіндемеледім.

Бұл кездегі өзегі тұғырлық сыпаттық борыштар былай тураланым таппағы шарт: Адамзаты пендесінің тіршілік негізі — арқауда, арқау — жан негізі, алла солай жаратқан. Тіршілік ніл — қан. Сол қан кепкіндігі шөлде тоғалықтан қоюлап кеткен. Құрғай бастаған. Кеуіп кеткені өлген. Соның үшін арқау ширығы кепкіндігі нәсілдік шама қалмаған. Міне, осы себепті ата-аналық өзегі тұғырлық жалғамдық борыш өтелмеген. Адамзатының туылу, ұрпақ жалғау өзегі — ата-ана. Бұл — өзегі тұрақ тұғырлық жарасым. Олардың қарны тоқ, шөлі қанған, бөгетсіз болмақ. Бұл — өзегі жарық тұғырлық жарасым. Олар тынығады. Махаббат ләззатын татады. Бұл — өзегі қараңғы тұғырлық жарасым. Жоғарыдағы міндетті борышты өтеу қимыл-харекеттік болады. Бұл — өзегі кеңістік тұғырлық жарасым. Адам болғаннан кейін, онда тұлғалық тоғалық жаралыстық ыстық қызым болады. Бұл — өзегі ыстық тұғырлық жарасым. Өзегі ыстық тұғырлық қызымды тежейтін тұлғалық тоғалық суық болады. Қиуасы, өзегі тұғырлық алтылық толымдылығы толысты болды. Ұрпақ жалғамақ борышын ата-ана еріксіз, шартсыз орындамағы шарт.

Бір тамшы киелгеліктен мезеттің пайда болуы — өзегі тұғыр тұрақтық жарасым. Мезеттің іште өсуі, қимылдауы — өзегі кеңістік тұғырлық жарасым. Мезет, мерзетте алла жаратқанда берген тоғалық ыстық болады. Бұл — өзегі тұғыр ыстық сыпатындық, жарасым. Мезет, мерзетте тоғалық суық болмағы шарт. Бұл — өзегі тұғыр суық сыпатындық жарасым. Мерзет іште ана қанынан ортақтаспағы шарт. Бұл — өзегі тұғыр жарық сыпатындық жарасым. Мерзет ана қанына қалай ортақтасып жатыр, оған көз жетпейді. Бұл — өзегі тұғыр қараңғы сыпатындық жарасым. Ана толғатады, бұл аллалық бізге аян болғанымен, мәніне көз жетпейтін шалдамалық қармауыл. Бұл — өзегі тұғыр қараңғы сыпатындық және өзегі тұғыр суық сыпатындық жарасым. Бала туылады, қайтадан өзегі тұғыр кеңістік, өзегі тұғыр тұрақтан еншілік орын алмағы шарт. Ұрпақ жалғамалықтағы өзегі тұғырлық алтылық жарасымы мен оның ауысымы осылай болмақ. Осы реткі шөлге апатында, ұрпақтаулық жарасымсыздық тапқаны — екінші сатылық несіптік ризықтан су кемдік арқаулық кепкіндік тоғалықты кеберсітіп, босау тоғалығын онан арман қатайта түсуі, арқау ширығы кеберсігенінен, кебіңкірегенінен, кеуіп кеткенінен. Кеберсігені — шөлгеден, кебіңкірегені — қатты шөлгеден, кеуіп кеткені — өлген. Соның үшін өзегі тұғыр тұрақ тоғалықты болғанымен, толықтырмалы несібе іркіліссіздігі тосқауылға ұшырап, өзегі тұғыр кеңістік әлсіреп, өзегі тұғыр ыстық асқындап, өзегі тұғыр суық солғындап, өзегі тұғыр қараңғы қайрандап, өзегі тұғыр жарық жансарлап, шөлдік, сөлдік жеткіліксіздік ұрпақтандыруға қолайламалық тудыру шарты толымсыздықтан болғандығы айқын ұғыныс бермек. Тіршілік өмірлеу өзегі тұғырлық несібе мен аллалық жаралыстық несібе ұштасым, жарасым, араласым, сыйласым, ауысым, толықтырым табу арқылы жасай бермегі, жалғай бермегі, қозғай бермегі, қузай бермегі, қорғай бермегі шартымен ғана орындалмақ.

(23-тілкім, 157-ашжаздан 24-тілкім 194-ашжазға дейін) Адамзаты өзегі тұғыр алтылықтан қол үзе алмайды. Оларсыз өмірлеуі де мүмкін болмақ емес. Бірақ өзегі ғаламдық тұғыр алтылық алла жаратқан адамзаты болмаса да өз ауыспалылығымен өзара алмасып, бірін бірі қуалап, адам пендесін тәлкек еткендей өтерден болып, жалмап өте бермегі — шарты бір алла оған жазған еншілік еркелігі. Осы өзектік түйіндемеден қарамаққа, адамзаты алла жаратқан өзегі тұғыр алтылықтың ғазабына ұшырап, азабына көніп бермегі ырықсыздық болмақ. Бірақ адамзаты өзегі тұғырлардың ұсақ-түйегіндік бөлшекшелерін жоя алады. Өзіне тәуелділігі үшін өзгертуі де, өзгертпеуі де шарт. Айталық, тастан темір қортып айбалта, қылыш, сүңгі жасап, жауынан қорғануы, хайуанаттан алынған жабдықтарға ағашты, темірді қоспалап садақ иіп, жебе жонып, әр пенде алла өзіне жазған өзінің сыбағалық несіптік ризығын тауып, аңын аулап, етін жеп, терісін жарағына жаратпағы, бағымдық малдан сыртқарғы әрі тамашалық, өмірлеулік шарты саналымдалмағы хисапталмақ. Адамзаты ғұмыры шекті болмақ. Жетейін деген көземі, шығайын дейтін биігі көп болмақ. Оның үстіне сырқат және сыртталғысы (орта, жағдай) қосанжарлап, көп арманы орындалмай қалмақ. Дегеніне жете алмай, шарасыз көмілмеге айналып қала беретіндіктен, "бұл жалған өтерден дүние-ай" делінбек. Адамзаты өзегі тұғырлық алтылықтың өзектік, мияттық ауыспалық ұзын ырғасынан асуға шамасы жетпейді. Жетуі де мүмкін еместігі айқын ұғыныс бермегі осы. Олар алланың ғана уысында. Жаратқанның жазуынан аспақ қайдан келмек. Дәлелімі, мына суық жұт, жер сілкінулік жұт, қуаңдық жұт, өрттік жұт, боран-шашындық жұт, құлқындық жұт және сырқаттық жұт тақылетті ағайынды жеті жұт адам тежеміне ырық бермей, адамзатқа және оның несібесіне, несіптік ризығына тілді, тілсіз жау болып, тұтқиыл тиісіп, мөлшерлеусіз алапаттар әкелмегі сөйлемелік өзектің түбір құндыздық (түп тиянағы, шымырлығы) шарты болмағы. Адамзаты өзегі тұғыр алтылықсыз өмірлей алмайды дедік, онда, өзегі тұғыр алтылық адамзатына нендей несібелер мен несіптік ризықтар бермегі шарт? Қандай несіптермен алла адам пендесін өзін-өзіне асыратады? Бұл өзегі тұғырлар мен сыпаты өзегі тұғырлардан кейін сөйлемелік болса да, бәрін басып түсерлік шарапаты бар өзегі тұғырдың жанды жері, түпкілікті түйіні болмақ. Әрбір пенде алланың өзіне ләуһіл махпұзда (қиямет күніне дейінгі алланың тізімдігі) жазған он екі несібесінің несібі (шартсыз тәуелділік қажеті) жарақтылығы алла әмірімен шешілумен алла берген ақыл парасаты арқасында ғана қимыл-харекеті арқылы өз күні үшін жанын сала тырбындырып өзіне, өздеріне шештірген. Әркім өз тіршілігін қара тұяғынан халы кеткенінше қорғап, қорғанып, жалғастырмақ.

Ризығы бітіп, дәмі таусылған күні өліп, көмілмеленіп, томпаймаға айналмақ. Адамзаты несібі қос қол көз болымы айқын ұғыныс. Шипагерлік уәжібі, өзегі тұғырлық саналғылығы мыналар:

Адамзаты өзегі тұғырлығының он екі несібінің алтауы — өзегі тұғырлық несібе. Ол туылма тұлғалық, жаралыстық бітістік шартсыз шешілмелі несібе немесе тұлғалық бітіс деп те аталмақ. Олар:

Ендігі алтауы өзегі тұғырлық алла әміріндік несібенің жалғасымдық шарты. Өзегі тұғырлық ұласпалы, шартсыз, іркіліссіз, толассыз толықтырылатын игіліктік, қорғаныстық, қарсылықтық, игерілмелі, шешілмелі несіптік ризықтар. Бұлар — бірінші сатылық несібе.

Адамзатынан туылған ұрпақ тұлғалық бітісінен адамнан аумаған болуы шарт. Аллалық кәрленімдік шала жаралым кемістігі болмаған, бітістігі мінсіз болмақ. Жаңа туылған баланы көрсек, кішкенелігі болмаса, тұтас тұлғасы сыпаттық жақтан үлкендерден парықсыз болмақ. Бірақ түрі ата-анасына тартсын, тартпасын, аумайды. Әке-шешесіне тартқан десек те, ұқсамастық айырымдылық парқы болмақ. Міне, бұл адамзатына ортақ көрнектілік делінбек әрі туылма бітістік пішін жаратылғылық тұндырмалылығы шарт.

Толықтырмалы несіп пен тұлғалық несібе ұштасып, күш-қуатқа айналдырған бөлшектемелік сіңірімдік, сіңімдік, сөлдік қызым қуаттар мен алмасуларда толық ұғыныс айқындылығы сөйлемелік болмақ.

Бұл — алла әміріндік несібе. Олайы бала бір тамшы судан жаралмақ. Бұл далада ағып жатқан су емес — нілді су, селді су, толықтырмалы су.

Нілді болатыны, алла әмірімен одан адамзат тұлғалық бітісі жаралатындығы. Сөлді болмағы, сөлдік қалпын сақтап, тамырлық аңғақтық ішінде іркіліссіз жүріп тұратындығы. Толықтырмалы болмағы, сүт, айран, іркіт, қымыз, шұбат және ағын судан ішулік толығып отырмаса болмайтындығы. Бұл су бітістік су — қан, сөл, тер, шырылма тақылеттілер болып, шырылма, тер екеуі алла әміріндік шығарылмалы. Сөлдік су, нілдік су — адамзаты алғашқы жаралысы туылма тұлғалық, бітістік шешілмелі болмақ. Алла әмірімен бітіс жарақтысын сіңірімдеп, жарақсызын шығармақ шарты жұмдама тақылетті әркімнің өз бітімі өзінікін өзі бөліп шешеді де, басқаға сездірмейді, айтпайды. Олайы кімде-кім болсын тамақ жеп, сусын ішкенді біледі. Бітістік жарақтылық нелер екендігін, шығарып тастамағы нелер екендігін білмейді. Сыртқы көрілімі бойынша шырылма, тер дей салынбақ. Оның құрандысының не екенін тек алла ғана білмегі парыз шарты.

Бұл қимыл ұлғаймалы қимыл, өсу қимылы, мүшелік қарекет қимылы болымы шарт. Бала пайда болғаннан кейін-ақ ұлғаймалы қимыл мен өсу қимылы мезет, мерзетке айналғанынша болмақ. Мерзетке жеткен соң мүшелік қимыл қосылмақ. Туылған соң жыл ішінде қарекет қимыл қосылмақ.

Ұштасымдылық алла әмірімен адамзаттық тұлғалық бітістік пішінін құраған жаралысындағы көрінеу сыртқы он екі мүше мен көмес ішкі он екі мүше жиналысы жиырма төрт мүше — өзара бір-біріне сәйкесумен тіршілік өмірлеуіне жарасым бермегі шарт. Оның үстіне толықтырмалық соңғы жарақтық көлгім қамдалымы, жабдалымы шешім таппақ. Толығы мүшелерде сөйлемелік. Түйіндеме қиуасы, пенделік мүшелік ұштасым шешілмелі жолы су, қимыл, сіңірім, қызым, суым арқау тұлғалық бітістік пішінде ұштасым тауып, тірі жанды қалыптастырмағы шарт екені айқын ұғыныс бермек.

Адам баласы ең алғаш ана жатынында пайда болғаннан бастап алла әмірімен әужалды шешеден алмағы парыз болмағы шарт. Іштегі айы асқан сайын мезет өсе береді де, әужалдық жарақ молая бермек. Әужалдық сіңірім қимыл арқылы орындалмақ. Олайы тірі пендеде тіршілік, тіршілік қимылы болғандығы үшін тамақ жеп, сусын ішеді. Өлген жанда қимыл болмағандықтан, бұл міндеттік борышты өтей алмағы шарасыздық шартсыздық болмақ. Сондықтан да ризық дәмі таусылды делінбек. Қиуасы, өлім дегеніміз алла әмірімен қимылдық, қарекеттік борышты тоқтатпақ сөйлемелігі айқын ұғыныс. Әужал несіптік ризығы қою және сұйық бөлінісі болмақ. Қоюға ет, май, ірімшік, құрт тақылеттілер болса; сұйыққа сусындық, ағын су қосылымдықтар, сорпа тақылеттілер мен қымыз, шұбат, айран, сүт, шай тақылеттілер құшақталмақ. Сіңірімділік сіңімге өзгерімі шарт. Бұл арқау болмақ. Арқау тұлғалық қызым болып, тұлғалық суымды тежемек борышты шарттамақ. Күш-қайратты асырмақ. Адамзатындық пішін сөлдік, нілдік несібелік, тұлғалық ұштаспалылық болмаса, толықтырмалы несіптік ризық жарақтылық орын шықпауы шарт. Бұл мүрде басына тамақ қойып қоюмен бірдей сөйлемелік. Ал енді адамзаты өмірлеу тіршілігін сақтау үшін, түп өзек қимылдық қарекетімен ас-тағамын тауып, сөл-сорпасын ішіп, етін жеуі әуелгі шарт болмақ. Бұдан сырт өз жанын өзі қорғамақ керек. Бұл — екінші сатылық несібе. Алла берген ақыл-парасат өзегі бойламалық, етектеуіштік несіптік ризықтар мыналар:

Тыныстық несібе — тіршіліктің қозғаушысы, қорғаушысы және толықтырмалы, ұласпалы несібенің алғашқы жарақтық несібесі. Адам туыла сала тыныстық ала алса, жылап жан кірмек: тыныстық ала алмаса, тұншығып өлмегі шарт. Тыныстықтың төтенше жарақтылығы соншалық, шешілмелі несібе мен ұласпалы несіптік ризық аралығы бір тостаған шәй құйып ұсынғанша үзіліс тапса, өлім туылмақ. Адамзаты тамақты бірнеше толық нәубет жемесе, суды бірнеше ұйқаш ішпесе, тұлғалық бітістік әлсіремелік, сөлдік кепкіндемелік туылғанымен, қайта аздан көбейтіп, бірақ тойып кетпей азықтанса, сусындаса, қалпына келмегі көз көргі. Деміктік тыныстық алған баланың туыла сала жылауы, жыламаса тұншығып өлмегі тыныстықтың тіршілікке ең зор қорғаушы екендігін әйгілемек. Тыныстық алынбаса, тіпті тостағанға шай құйып ұсынғаша тыныстық тоқтаса, адам пендесінің өлмегі. Толықтырмалы несіптік ризық борышының ішінде әуелгі несіптік ризық тыныстықтың міндеттік тіршілік сақтаулық борышының төтенше маңыздылығын көрсетпек.

Адамзатындық әрқандай пенденің алла жаратуындағы іштегі мезет, мерзет кезінде ләм болмақ емес. Ләм болса, бала іпгге жыламағы парыз. Олайы іштегі баланың білері сонымен ғана шектелмек. Туыла сала іңгалап жылап шығарған ләмімен: "Мен де жарық көрген адамның бірімін",— деуі арқылы дүниеге келгенінен әйгілем тудырмақ. Бірнеше айдан кейін тіл шықпақ. Жастан аса сөйлемек. Ержетпек. Өлең айтпақ. Айтыспақ. Жер дауын, жесір дауын дауламақ. Ең соңында не алжып, не жастай уәсият қалдырып, не тілге келмей ақтық қоштасумен тынбақ. Ләм тілмен жарасым тауып, ауыздан шықпақ. Құлақпен естіліп, жалғасым тауып, ұғымдылық мәнін айқындамақ. Сөйлемелік — адамзатының ең зор артықшылығы, ақыл-парасатын ләммен аяңдамағы көз көргі. Құлақ естілгі — шындық аяны. Қазір бұған қоса, парасаттық жасалмалы ләмсіз сөйлемелік бөлекшелік сөйлемділігі — шижалама туылымдылығы бізге мақтаным сезілгісі болғылық айқындық ұғыныс.

Адамзатында шартсыз өз игілігінде болсын не болмасын мекені болмағы жарақ. Әрқандай адам пендесі туылса да, туса да, өлсе де мекенсіз болмағын алла жазбаған. Мекендік несіптік ризық баспаналық мекен, өңірлік мекен, өлімдік мекен деп, игілік көлгімдік қоныстаныстық жарылым таппағы шарт.

Баспаналық мекен әрқандай пенденің басындағы үйі, баурындағы қайнамасы. Өңірлік мекен — әрқандай жанның малының қорасы, өрісі және аң аулайтын игіліктік иеленістігі. Өлімдік мекен — туылған адам пендесі өлмегі парыз. Өлген соң, сүйегі далада қалмақ емес, көмілмегі шарт. Мейлі өз туған мекенінде болсын, мейлі басқа елде болсын, топырақта томпаймаға айналмағы өлімдік мекен болмағы парыз шарты орындалғылығы. Қиуалық түйнеме, адамзаты тіршілік мекенінде туылмақ. Несіптік ризығын термек. Несіптік ризығын молықтырып дәулеттенбек. Күні үшін мекенін қорымақ, қорғамақ. Сырқаттаныстық науқас болса, шипа ем дарым зәруатымен дарымдаулығы да, шипагері де сол мекенінен табылмақ

Ылпа — соңғы тұрғылық игіліктік, қорғанымдық, ар-намыстық несіптік ризық. Адам баласы туыла сала оралған жөргегінен тартып, киіндіру, киіну, бойын түзеу, жасап киу, жасап беруден өлгенге дейінгі, тіпті өлсе де алты құлаш бөз енші беріліп кебінделетіндіктен, ылпа кем болса болмайтын, ақыл-парасаттық, қол жаратымдық қолтума жарасымдылық көрік. Басқа хайуанатта ақыл болмағандығы үшін, ылпа іле алмайды. Ылпа іл десең де тіліңді алып, ақылыңды ұға ма? Бұдан алла адамзатын күллі әлемнің басқасынан ерекше артық жаратқандығын білмегіміз айқын ұғыныс бермегі шарт. Адамзатындық әрбір пендеде ылпа әрі толық, әрі орамды, әрі жылы, жарасықты, әрлі болмағы мен сәні болмағы шарт. Соның үшін "Ылпа сәнді болса, сөйлемнің мәні болмақ". Көңілі көтеріңкі, ойы сергіңкі, еңсесі шыңғарлы болмақ. Ылпасы алым-жұлым болса, жыртығы септелмесе, тозығы жамалмаса, жәнәнамм мазаққа қалып, сайқы болмақ. Соның үшін: "Орамасын сүйреткен неме",— деп жақатпайсыз да. "Жеңі жұлым астауға кіре алмас, нығамары жыртық төрге шыға алмас" делінбегі сөйлемелік. Ылпа жарасымдылық әрлілігі — сән. Сән-салтанат, мақтан. Жарасымсыздық, ылпасыздық ар-ұят — өлімшек. Жәй сөйлемеде, адамзаттық пендеде ылпа болмаса, кебіс-мәсісі жоқ, тіпті орама, кептемесі де болмаса, табанын тас тілмек, етіне тікен кірмек. Бұталар іліп, шөгірлер жыртпақ. Уғарлы сумаңдар шақпақ. Ол не бейнеті, не ажалы болмақ. Жаздағы шаңқиған ыстықта күн өтпегі өлтірмекке дейін апармақ. Қыста үсінулік ажал алдашысы болмақ. Адамда ылпа болмаса, мешін және миғұладан қанша парқы болмақ. Ылпалық табу, жасау, киіну, жамау әрлілігін сақтау — адамзатының ақыл-парасатындық, пысықтық, орамдылық, ісмерлі, шеберлік, өнерпаздық өресін көрсетімдеулік маңызды буыншақ.

Қару-жарақ соңғы тұрғылық игіліктік, қорғаныстық, парасаттық, іс ықтылық өзегі болмақ. Адам пендесі қанша жүйрікпін дегенімен, алмауытқа емес, тұлпарға да жетпейді. Тіпті шопанға да жетпейді. Қаншалық алыппын дегенімен, жарға жетпейді. Олайы барлық пенденің күші, жүрімдігі, жүгірімдігі, көтерімдігі біркелкі болмайды. Күшті, жүйріктер аз емес. Бірақ хайуанатқа жетпек емес, бұл көз көргі. Алла адамзатына ақыл-парасат, хайуанатқа күш пен елпектік берген. Сол үшін адам пендесі жауынан қашса құтылып, қуса жетіп, бүге-шігесін айқындауық таппағы үшін көлгіс жарақтылығы лайық болмақ. Алалық, мал жайғанда, жолаушылап жол жүргенде, көшкенде әркелкі көлгіс істетпек. "Жорғасын тайпалтып, жарын жайқалтып" деген тақылетті. Шипа ем дарым зәруаты да қорғаныстық қарудың дарымдаулық бір түйіншемегі. Оның жандық қорғаныстық негізі шипагерлік болмақ. Өте-мөте адам пендесі ақыл-парасатымен сан алуан айла тауып, түрлі-түрлі қорғану қаруларын жасап алмаған, жарақтары сайма-сай болмаған кезінде, әсіресе үстіне ылпа ілмеген, қолына еш, нәрсе алмаған кезінде, әрқандай адам пендесі ит түгіл адам етіне дәніккен түккөрмеске де төтеп бере алмаған. Төтеп беретіндері некен-саяқ, тым аз болған. Айталық, түккөрмес адамның ұрған қолын тигізбесе, тепкен аяғын жолатпаса, тисе алдыңғы аяғымен шауып қалып, тырнап алып қанға бояйды. Түккөрместің жанды жеріне тимеген жалаңаш жұдырық пен жалаңаяққа түккөрмес әлсірей қоймайды. Артынша ызалана ұмтыла түспек, ашына қарсы атылмақ. Қорғанбақ болған пенде бажылдап, қол-аяғын ербендетіп, жасқап жүріп титықтап шаршап, дымы құрыған соң, азды-көпті қансыраған соң әлден айрылып, ентігін баса алмай демігіп, құлап түседі де, жеп жатқан түккөрмеске қол жұмсауды ойласа да қауқары келмейді. Амалсыз қалады. Ұзаса шыбын жаны үшін 3—4 ұйқаштық айқастық берер, оған түккөрмес шыдайды, адам шыдамы жетпегі киын. Сөйтіп әбден үздіккен соң етін жұлып жеп жатқан түккөрмеске тірі жатып-ақ ойбайлауға шамасы келмей, ыңыранып қозғалмай жем болады. Ақтық жандалбасада жастығын ала жататындар да тым сирек шықпақ. Түккөрместі адам жеңсе де қызыл қанға боялып, есі кетіп, жан шыққаңда әрең өлтірмек, не қуып жібермек. Міне, бұл — пенделік сорлылық. Адам баласы ақыл-парасатымен, ең берісі қолына түскен нәрсемен өзін қорғап сайыссыншы, түккөрместі жолатпайды, не қарсы ұша бере бір-ақ қағып, жанын жаһанамға жібере алады. Бұл таңқаларлық іс емес. Қазір біздің сайлауыттарымыз сойыл, шоқпар, шомбал, бұғалық, жақ, айбалта, қылыш, найза, сүңгі, сақпан, қақбақысбақ, қамшы тақылеттілермен жауына соққы бермек. Сауытты киіп, қалқанды тосып қорғанып, өзін де, елін де, атамекен байтақ жерін де қорғауы шарт болмағы айқын ұғыныс.

Адамзатының ұрпақталымы аллалық жаралыстық несібелер ұштасымы мен соңғы тұрғылық игіліктік жалғасым несіптік ризықтың жарасымы екендігі парыз. Ұрпақтанымның өзегі — жұпталым. Ер мен әйел жұпты болған соң, жұбайлық борышты өтеп, артына ұрпақ қалдырмағы шарт болмақ. Ердің қайын жұрты, әйелдің төркін жұрты болмақ. Екеуінде де нағашы жұрт бары аян. Оның үстіне ер, әйел екеуінде де қандас жұрт болмақ парыз. Соның үшін әр адамның үш жұрты бар сөйлемелік шықпағы нақ. Осындай жақыншылық өзара бір-біріне жақын тартқызып, біріне бірі қара тартулық туылып, алланың жазуымен дәм айдап, топталыс жасамақ. Өстіп адамзаты өсіп-өркендей бермек. Жұпты болғандар бір баспанада түтін түтетіп, ұрпағымен бірге жасамақ. Ата-аналық борышын өтеп, ұрпағын әлпештеп асырамағы, аялап бақпағы шарт етілмек. Ұрпақтар өсе келе ата-анасын асырамақ. Құдандалық молығып, жақыншылық көбеймек. Топталым көлемі ұлғаймақ, ұлғая бермек. Бірнеше үйлі бір ауыл, бір ауыл топтасқан үлкен ауыл, бірқанша үлкен ауыл топтасқан бір ру болып андаласпақ. Бірнеше ру бірлескен бір тайпа, бірқанша тайпа біріккен бір одақ, бірқанша одақ бір ауыздасқан ұлыс, бірнеше ұлыс бал жаласқан бір ел болмақ. Елдік дәлелімдік сыпатты қалыптастырмақ. Бұлай болмаса болмайтындығы үшін "Жаяудың шаңы, жалғыздың үні шықпайды" деген түйіндемелік туылмағы шарт болмақ. Сондықтан адамзаты болмағы жарақ. Жарақ емес шарт болмақ. Олайы барлық адам бірдей ақыл-парасатты бола бермейді. Шығандап елден қараүзіп шыққан дәнішпан, қара қылды қақ жаратын әділ, ел сенетін қормал кемеңгер жұртқа бас болмағы шарт. Мүшел мен мүшелерде айтылатын он екі түрлі мінез-құлықты адамзаты бір-бірімен әсте отаса алмақ емес. Кім: "Мен жаманмын",— дейді. Кім: "Мен кейін қалсам екем",— дейді? Бәрі де: "Жақсымын, бәрінен озсам",— дейді. Бірінің тілін бірі алмайды. Бірінің айтқан ақылына енді бірі көнбейді. Бірінің тілін бірі алмаған соң, істің ығын да таба алмайды. Соның үшін ақылы асқан дана, толғамы талғар кемеңгер оларға бас болып, ақыл айтып, жөн сілтеуі, жол нұсқауы шарт. Қазанбұзар тентек, елбұзар елдігерлерді жазалап, күнәсі басынан асқандарын басқылыштамақ керек. Тағы да ел іші береке бірлігін сақтап, жауынан қорғану үшін қол сайлаған батыры, білікті, білгісті ақылгөйлер ақыл құрамағы шарт болмақ. Ел басқаратын, сайлауыт қолды, батырды басқаратын кемеңгер дәнішпан күнбиі хан аталынбақ. Ақылгөйлер уәзір, батырлар қолбасы аталмақ. Күнби, ханға бағынышты байтақ ішіндегі ел қараша атанбақ. Жер Отан делінбек. Алла әміріндік тұрғыны толықтыратын толтықтырмалы тұрғының іркіліссіз қамдалу-қамдалмауы, асқан қорының көп болу-болмауы бардам адам мен жарлыны туындатпақ. Міне, бұл алланың жаратқан әрбір пендесіне жазған бақытты-бақытсыздығы хисапталғы саналым. Бақыттылық пен бақытсыздық өзегі тұғырлық несібелерде емес, соңғы тұрғылық толықтырмалы өзегі тұғырлық несіптік ризықта тұрғылығын айқын ұғындырғымақ бермегі шарт. Екінші, тұрғылық толықтырмалы несіп, несіптік ризық жарақты толықтыруы ысылымдылық тудырмақ. Айталық, ылпалық мал және аң терісін илеу, тігу, малдың жүнін иіру, тоқу, бояу, тігу тақылеттілерде адамдар ара тездігімен, әрлілігімен, жарасымдылығымен, ұнасымдылығымен, мықтылығын сақтай алдыру, сақтай алдырмауымен істеуші адамдар ара парқы зор болмақ. Жақсы іскерлігімен көзге түсіп, ысылып алғандар басқаға үйретпек; басқалар одан үйренбек, кімнің ісі ел қалауына ілінсе, содан жаман істейтіндер үлгі алмақ. Үйрететін, ысылған ісмерлерді жұрт мақтап, өнерпаз деспек. Жақсы ісімен көзге түспек. Ісмерлілік — өнер. Осы атқа ие болғандар өнерпаз атанбақ. Шипагерлік те өнердің бір түрі. Шипагер — өнерпаз екені айқын ұғыныс. Шипагерлік алды су ішкілігі болса, ажал аузынан алып қалу; арты науқасты сырқаттық бейнеттен айықтыру борышын өтемек. Осы борышты міндетті ада қылу да шипагерлердің де аялық көшірме ұмтылыс өресі мен игеру шамасына сай білімі жоғары-төмен болмақ. Тақсыр, аллажар хан! Сіздің: "Шипагерлердің білмек шамасы мен оның аталымын жаз! Төлемдік белгіле жарағы бұл",— деген қасиятлы жарлығыңызға сай бөлінімін айтардан бұрын шипагерлік туралы қорытқы ой түйіндемесін айтуым уәжіп болмағы қарыз. Ғұламалар — емшілік деген қақалақтың өзін көрмей, мүйізін ғана көргендік. Тек шипагерлік деген сөз ғана мағыналы, тауып айтылған. Олайы шипа жазады, қонады, дариды, дару болады, айықтырады деген сенімділікпен жазсын, жазылсын, қонсын, дару болсын, сақайтсын деген ақ тілектік, тілеулестік ұғыммен қоса науқас пендеге жанашырлық жалғамды да бейнелемек. Өстіп, шипагерлік күллі сырқаттың жабысқанынан ұлғайуына, ұлғайуынан асқынғанына дейін, сол мезетте шипа ем дарым зәруатымен дарымдалып сауыққанға дейін, ажалы жеткендердің қолдан келер тосқауыл болмағандықтан, томпаймаға түскеніне дейін болған аралықтағы сырқаттың даму барысын, басқыштарын сатылы түрде иелеп, игеріп қағыс қалдырмай білу барысын қамтыған жанкүйерлік, ақпейілділік, жанашырлық, қамқорлық болмағы шарт деп қарамақ уәжібі айқын ұғыныс бермек. Алда сөйлемелік болған барлық басқыштарды сатысы бойынша игеріп, еркін меңгеріп, шипа ем дарым зәруатын дарымдап, дарымдау қондырып, сырқаттан науқасты айықтыра алатындарды шипагер деп атамақ. Шипагерлік ішінде шипа ем дарым зәруатын дарымдап, дарымдаулық қонымын дендететін, тіпті жазбай тынбайтындарды қараүзген шипагер, демек, ел ауыз жарағы. Дарымдаулық қонымын дендететін шипа ем дарым зәруат дарымдаған адамы өлмейтін шипагер болмайды. Бұл айқын ұғыныс айқындалғысы болмақ. Олайы ажал алланың ғана қолында. Алла өзі алғысы келгенде шипа ем дарым зәруатын дарымдатпау қолайын оңай таба қоймағы парыз. Аллажар, тақсыр хан! Сіздің нұрламалы жарлығыңызға сай өзек тапқан біздің шипагерлік реттілік болжамалы шипагерлік, дарымдаулық шипагерлік болып бөлініс тапқандығы айқын ұғыныс. Болжамалы шипагерлік келешектік, болашақтық болжауды өзек етпек, шипа ем дарым зәруатындық көрсетпелер айтпақ. Науқасқа сырқаттың түпкілігі қалай болатындығын, сырқат түптегі мәннілі не екендігін айтып бермегі шарт болмақ. Дарымдаулық шипагерлік науқасқа тіке шипа ем дарым зәруатын дарымдап, науқастан сырқатты жоюды өзек етпек. Бұдан сырт, ішірткі дарымдаулық шипагерлік сөйлемелік болмаса, алла алдында кінәлі болу ең үлкен қарыз, мен өтемек парыз. Қарашаңыздың айтары осы арада осындай ғана. Тақсыр, алла жар! Енді басқасын дуалы аузыңыздан шыққан қасиятты ләміңіз уәжібін таппағы шарт.

Шипагерлікте шипагерлер игермелік шамасы бойынша етектеуіш басталғысы:

Өзегі тұғырлық адамзатындық екі тұрғылы несіп мәнніл теңгерме ыстықтығы, суықтығы етектеуіш айқындалғы.

Алғашқы тұрғылық алты несібенің ыстықтығы және суықтығы.

Соңғы тұрғылық несіптік ризықтың ыстықтығы және суықтығы.

Қиуалық түйнемесі, адамзатына туылма тұлғалық жаралыстық табиғи шешілмелі несібе — адам пендесінің тіршілік еншілік несібесі. Тіршілік өмірлеулік түйіндік, өлгенге дейінгі еншілік міндеттің борыштық табиғи шешілуін атқаратын жаралыстық пенделік өзек — даралық тұрғы. Алла жаратқан міне осы игіліктік пенделік өзек дара тұрғы өсе келе қорғаныстық, қарсылықтық, сақтаныстық, сезіктеністік, ақыл-парасаттық жетілім тауып, кемелденбегі шарт. Ол әрі ұластырмалы, дер шағында шартсыз толықтырылатын несіптік ризық соңғы тұрғылық саналымдалып, алғашқы тұрғыны шартсыз жалғайтын, жалғастыратын тұрғы. Туылма несіп несібесі — өзек. Ұласпалы несіптік ризық — мият. Бірақ бір-бірінен айрылуы мүмкін емес. Әгәрәкім бөлініс туылса, өлім туылады. Өзегі тұғырлық екі тұрғылы алты несіп нәсібесі, алты несіптік ризық тұлғаланымы мінсіз бітісті пенде ішсе алдында, ішпесе артында, төрт түлігі сай, қағанағы қарқ, сағанары сарқ, уайым-қайғысыз өмірлеу деген сөйлемелік шипагерліктік ұғындырым белгісі жарақтық танымалы. Артынша сырқаттық, зақымдық науқас туылмақ айқын ұғыныс бермек. Ерекше ескерме бір сөйлемелік, әрқандай адам пендесі 25 жасқа дейін, ақыл тісі шыққанға дейін толысып өседі. Жасы ұлғайған сайын алғашқы тұрғылы несібе өсуден тоқтап, жетілісі баяулай береді де, қартаю сездіргісін бастан кешірмек. Алалық, тіс түсу, шашқа ақ кіру, сақал-мұртты қырау шалу тақылеттілер. Сондықтан бұрынғылар: "Кәрілік ажарлы кезіңді алады; шаш-сақалыңды ағартып көзіңді алады; бұған өкпелесең, егесіп тісің менен сөзіңді алады; ашуланып ыза болсаң, беліңді жаздырмай екі аяғыңа кісен салады; мұны місе тұтпай ерегессең, көрерің мынау деп өзіңді алады",— деулік кешірмелік аялық түйіндеулік қалдырған. Соңғы тұрғылы алты несібелік ризық ішіп-жем тақылетті жақтардан алдыңғы тұрғылы алты несібені қамдамақ әрі құзатпақ, іздетпек. Айталық, зарықтырған шөлдеулік, тарықтырған шұрылдап ашқан қарын, тоңдырып мұздатқан ылпасыздық іздетпей қойдыра сала ма? Бұдан әрбір жанның өмірлеуі алла жаратып берген тұлғасы мен оның тарығыс көрмеуі осыған тән екендігін ойлы ми ұғына алатындығы, ынталы ізденістелігі айқын ұғыныс, басқасын алмасымдарда сөйлемелік. Өте-мөте шипагерліктік маңыз алатыны науқасты бейнеттен тосып, ажалдан қатарға қосып, ел үмітін, ер үмітін ақтау үшін шипагер бар өнерін көрсетуіне қолайлым тауып, алғыс ала алатындығы айқын ұғыныс бермегі шарттығы.

(24-тілкім, 194-ашжаздан, 25-тілкім 292-ашжазға дейін) Тіршілік өмірлеудің тианағы — өзегі тұғыр алтылықтың үшеуі ыстықтың, үшеуі суықтың үйектік жіктелім таянышын таппақ. Бұл жұмдықырдың жымқырғанындай, шалқақтануындай ғана бейнелемелік бермегі мыналардай етектеуіштік:

Бұлайы өзегі тұғыр алтылықтағы өзегі ыстық тұғыр, өзегі суық тұғыр сыпаты жағынан ыстықтық дәлелімдік және суықтық дәлелімдік болып, ыстықтық, суықтық мәннілден зор парықты, айқын айырмашылығы бар. Мұны олардың түпкілік тектік айқындалмалық, салыстырымдылық ерекшелік, бөлектелістерінің ұқсамастығы белгілеген. Өзегі тұғырлық ыстық, өзегі тұғырлық суық, мінді-мінсіз бітістікте іштей де, сырттай да, түпкіліктеп те, түпкіліксіздеп те ықпал жасамақ. Сырқаттық та, сырқатсыздық та ықпал жасамағын алла жаратқан. Сонымен бірге өзегі тұғырлық ыстық, өзегі тұғырлық суық мүшелікте түпкілікті, түпкіліксіз, сырттай да, іштей де, сырқаттық та, сырқатсыз да дара не ұшарласа ықпал жасамағы да алла жазуы. Өзегі суық тұғырдың ыстыққа айналуын, өзегі ыстық тұғыр суықтыққа өзгерімін, өзегі суық тұғыр суықтыққа, өзегі ыстық тұғыр ыстыққа айналып отырмағын жаратқан өзі қолдан жасаған. Олайы сілікпе пысардан бұрын өзегі суық тұғырлық, ол қайнағанда, қайнап пысқан соң өзегі ыстық тұғырлыққа ауысты. Ал суып қалса, қайта суықтыққа айналып, одан бірте-бірте суық тұғырлық өзгерім тауып, астауда тұра бермек. Суықтай желінсе, аллалық жетілмелік несіп арқылы қайта ыстықтық сыпат және өзегі ыстық тұғырлық дәлелімдік тауып, қуаттық қызым арқауға айналмақ. Сілікпені аллалық несіп шешпесі шеше алмаса, сырқат тудырмақ. Құзғындалғы сырқаттық мәнніл сыпаттық мәннілін дәлелімдемек. Сілікпе мүше ауғаздық ризық етілсе, алғашқы тұрғылық қуаттық қызымға айналуы, тіршіліктік ыстықтық сыпат алмақ. Себептілік дәлелімі, ыстықтық, суықтық бітістік жаралыстың сақталмалы тоғалық теңдігінің теңшелімдігі адамзаты тіршілігінің түпкілікті мәні болғандығынан. Бұл барыс толымдылық және құбылмалылық бөлекшелікке ие.

Толымдылығы — тоғалық жаралыстық сақтамалылығы қалпын сақтамағы шарты. Құбылмалылығы — үнемілік өзгерім жасап, ауыспалылық құзғындатымдылығы болмағы өзегі. Олайы адам пендесінің терлеуі мен оның құрғап кетуі тоғалықты болмақ. Әрбір жанның осындай бірде қызынып терлеп, бірден мұздап сууының салдарынан тоғалық теңдеулік теңгермелеуінде ауытқулық, ауулық қалыпсыздық туылса, сырқаттандырып, науқас атандырмақ. Бұл арада дәлелімдік айқындық ұғынысы терлеу — тоғалық толымдылық; теңгермелілік — құрғау себепкерлік бұзылысы, оның құбылмалылық мәні болмақ; құбылуды алғашқы тұрғылық парыз борышы деуге де, сырқаттық науқас әйгілімдік сезілісі деуге де, екінші тұрғылы қимыл-қарекеттік игілік құбылымы деуге де болатындығын білмек ұғыныс шарты. Бұлай болатыны қимыл-қарекет шалдықтырған адам жан рақаты үшін дем алмақ, тынықпақ парызын өтеуде, байқамай не білмегендіктен ағыл-тегіл, сүмек болып шыққан терін сүртініп, желпініп жүргенде күн суық, жел өткін болғанда тері қатады. Терлеп жатып, тер шығу қысымындық жанға батымына шыдамай не ұйқылы көзімен байқамай ашып тастап, суыққа ұстатып алмақ. Не ас үстінде терлеп отырып, ерікті, еріксіз далаға шығып, тер қатырып алып, астан ұшынбақ атандырмағы. Бұлардың себептік жүйткімесі әр түрлі болғанымен, сырқаттық әйгілімі, науқасқа сезіліс берген белеңі әуел баста қалшылдап-тітіремек, өне бойы бір ысып, бір суымақ. Тұла бойы шақпақ, басы ауырмақ, тер шықпай қоймақ, шошып сандырақтамақ тақылеттілер. Пенде де науқастанғанын білмек, ел де сырқаттанғанына көзі жетпек. Бұл арада терлеу — өзегі ыстық тұғырлық бітістік шығарылым әрі мүшелік ықпал. Олайы әрқандай тұлғалық қажет мүшелік тұтасымдылық ұштаспалылық арқылы ұштасымдаулық орындалымы алланың жазмышы екенін ұмытпау парыздығы. Мәселен, тер қатты десек, бұл өзегі суық тұғырлық, көземелі ықпалдың күштілігі мен тұлғалық ыстық тоғалық. Өзегі суық тұғырлық ықпалдың басым түсуіне дөп келіп, бітістік ыстық, суық тоғалық теңшелімдік қалпы бұзылып, суыққа ауулық, мүңкістік шағылым сырқаттық көземеге айналып науқас атандырмағы шарт болды. Сырқат сыпаты — мәннілі суықтық; шипа ем дарым зәруаты сыпат мәннілі — ыстықтық; дарулық дарымдалғы дарымдалдығы терлетімдік болмақ. Міне, бұдан өзегі ыстық тұғыр болсын, өзегі суық тұғыр болсын, сырқаттық себепкерлік ықпал жасай алады. Әрі сырқат мәннілінің дәлелімдік сыпаты болады. Тағы да дарымдаулық сыпат мәннілінің өзегі болмағы шарт екені айқын ұғыныс шарты. Енді, ыстық тұғырлық жақтан ізденістік жол таппағымызда, шілденің ми қайнаған ыстығында, дәл түсте келе жатқан жолаушы ел шетіне іліне мінсіз бітісті кісі екен, кенет басы айналып, денесі ауырлап, басы ауырып бара жатқанын, өне бойы өртеніп бара жатқандай болғанын сезген, көп өтпей жаяу байқұс екі аяғы шалынысып, өзін өзі меңгере алмай бара жатқанын әбден біледі, басқасын сезбеген. Жол шетіне жығылып түсіп, талып қалғанын ел көріп құтқарған. Бұл өзегі ыстық тұғырлық күн қызымы жолаушыға өтіп, миын қыздырып, есінен айырып, сырқаттандырып науқасқа айналдырған. Сырқат сыпат мәннілі — өзегі тұғырлық ыстық, алдашы түс ұйқаш уағындық қатерде жығылған, пенде жаны өлім өмір ортасында. Енді қайту керек? Шипа ем дарым зәруаты сыпат мәннілі суықтық дарым дарымдалғы болғанымен, құтқармақ жарағы айқын ұғыныстық, шарт. Әлдеқашан сөйлемелік болғандардан өзегі ыстық тұғыр мен ыстықтық сыпат арасындағы, өзегі суық тұғыр мен суықтық сыпат арасындағы парықты айқындай ұғына білмек шарт болмақ. Өзегі кеңістік тұғыр неліктен ыстықтық үйектік жіктелімге жатпағы шарт? Олайы әрбір адам және оның несіптік ризығы өзегі тұғыр кеңістікте қимыл-қарекет жасап, мүшелік ұштаспалылық және мүшелер ара тіл алысыммен тұлғалық тұтастық бітістік бітімді жылтып, қалыпты тоғалық ыстықтықты сақтауға дәлелімділік кепілдемелігі болғандығында болмақ. Өзегі шайқалмалы кеңістіктегі адамзатына несібелік және несібесіз суда өмірлей алуы кебежерден аумаған өздеріне игілікті қимылдық-қарекеттік парықтың жоқтығынан тыс, шайқалмалы орында жасауға үйлесімділік, тоғалықтылық сақтамағы көлгімділігінің болғандығынан болмақ. Өзегі жарық тұғырдың ыстықтыққа үйектік бағыныштылық жіктелім таппағы шарты әуелі көзбенен көрегендігімен, екінші тұрғылық несіптік ризықпен қамдалу болса, енді өзіне зиянды, зиангешті жыртқыштардан құтылу қимыл-қарекеті, соңында бітістік қимыл және оның тұлғалық қарекетке ұштасымдылығынан, өзегі кеңістік тұғырдан қолайламалық жылу алып дербестенгендігінен болмақ. Өзегі қараңғы тұғырдың суықтық үйектік жіктелімдік табуы өзінен шығатын қызымнын ауызға алуға татымайтындығынан сырт, суық қайнарлы тасалау, өзегі тұрақ қайнарлы ұштаспалы жасырынбақтық сыр сақталмалы әрі ой жеткісіз тұңғиық, көз жеткісіз тілсім болымындық ықпал туындатуынан болмақ. Өзегі тұрақ тұғырдың суықтыққа иектеулік жантаяқ болмағы өзегі тұғырлық шығарымдылық ...

(Осыдан соң 7 ашжаз жоқ)

Қиуалық түйнеме, өзегі тұғырлық болсын, тұлғалық тоғалық болсын, тұлғалық бітістік болсын, сырқаттық себепкерлер болсын, сырқаттық науқас болсын, зақымдық науқас болсын, шипа ем дарым зәруаты дарымдылық дарулылығы болсын, шипа ем дарым зәруатының тектік мәнніл өзегі болсын, адамзатындық несіп және пенделік несіптік ризық болсын, бәрі-бәрінің келу қайнарымы өскінөктілер болсын, тахұм тастақтылар болсын, мақұлұхат шектілер болсын барлығы бірдей шартсыз ыстықтық, суықтық қос босағалық үйектік жіктелмеден құрандылық таппағы мәндемелік айқын ұғыныс. Олайы алла жаратқандағы түп тектің бірлік түйіні бір деулік. Өзек, кезек айқындылығының тұтасымындағы адамзатының топырақтан жаралғандығынан, адамзаты несіптік ризығының да топырақтан жаралғандығының дәлелімдігі болмақ. Ұйқаштың да, айдың да, күн көзінің де, жылдың да жартысы өзектік ыстықтық, жармысы кезектік суықтық болымы. Осылай жаралмаса, тіршілік өмірлеу болмауын алла жаратқандығы хақтығынан екендігі айқын ұғыныс.

Адамзаты несібесінен бір дәлелімділік кідірмелік етектеуіш:

Айталық, нәрестеден басқаның бәрі білетін шие өскінінен алсақ, ерте көктемде көктейді, жазда гүл ашады, гүлі түсе түйін салады да, жаз ортасынан ауа пысады. Жарты айдай уақ ішінде ғана жемісі жеуге келеді де, онан соң жемісі езіліп кетіп, түсіп қалады. Қоңыр күзде сабағы түсіп қурайды, қар астында тек тамыры ғана қалмақ. Келесі жылғы көктемде, қайта көктеп, өсіп шығады, мұның өсу барысы өзегі тұғырлық ыстыққа тән. Бұл ыстықтық үйектік жіктелім гүлінің, жемісінің, сабағының қурап, тамырының ғана қар астында, тоңда қалмағы өзегі тұғырлық суыққа тән. Бұл суықтық үйектік жіктелім босағасы болмақ. Ырайлық құбылым бойынша көктем, жаз — өзек ыстықтық; күз, қыс — кезек суықтық. Түйнемелік қиуада, өзек ыстықтығы мен кезек суықтығы тең. Соның үшін шиенің жаралыс ауысы мен мезгілдік ауысуы өзек ыстықтық, кезек суықтық теңдігі ауыспалылығы сәйкесім жарасымдылық тапқаны айқын ұғыныс. Шиенің жаны — тамырында. Өсерлік қайнар тамыры топырақтан нілді әужал алып, өсуді алла тегіне жазған. Шие қурама тамырлы өскін емес, ұйықтама тамырлы өскін болғандығынан, әр жылы қыста ұйықтап, жазда оянып өсе береді. Бұл пенденің қарықтауда ұйықтап, жарықтауда оянып қарекет істегені тақылетті. Шие өскінін тамырымен қосып қазып алып, көлеңкеге кептіріп тастаса, өсуі мәңгі тоқтайды. Бұл пенденің өлгені тақылетті. Тамырымен алынған шиені кептіруге енді ғана қоярда, біреу алып жерге көме қойса, өніп шыға бермек. Бұл сырқаттық науқастан пендені айықтырған тақылетті істен аумайды. Шие өскінін қурағанда көмсең, бәрібір өнбей солып, қураған күйі қалады. Бұл уағы өткен соң науқас сырқатын дарымдағанмен де дарымдаулық қонбағаны тақылетті. Міне, бұл несіптік ризық дәлелімдігінен ұқсастық алған адам өмірінің де бейнелемесі, сырқаттық науқастың пайда болу бейнелемесі, дарымдаулық айығудың да бейнелемесі, ажал жетуінің де бейнелемесі бола алмағы әдеттегі ұғыныс айқындығы. Адам пендесі науқастануы мен дарымдалуы алғысты болуы, бейне қазып алынған шие сабағының өте жасаң тұрған кезі мен солуға бой ұра қоймаған аралықта көміп, баптап, қайта өнуіне қолайлым туылса, өнгені тақылетті. Адам науқастана сала шипа ем дарым зәруатын дарымдап, тура дарымдалғы тапса, дарым алғыстылығы болғанынан аумайды. Бұл шиені көшіріп, еккенмен бірдей. Олайы орыстардың шиені үйінің қасына көшіріп егіп, жеп жүргенін көзіммен көргемін. Шиенің дәлелімділігі пендеге ұқсағанымен, екінші тұрғылы несіптік ризығы мүлде ұқсамайды. Сондықтан да әдеттегі ұғымдық болмышы ғана дәлелімдік. Шие өскінінің бүлдіріліп үзілуі — адамзатындық кемтарлық; қазып алу — сырқаттық қатерлі науқас аталу; қайта көму, өте-мөте бойындағы дымын сақтап, өзі өсетін топыраққа көмумен бір ұйқаштан асырмай қайта көктету — науқасқа дер шағында тура тұжырымдап, бабында шипа ем дарым зәруатын дарымдап, сауықтыру. Шие сабағының қурауы ажалдық алдашылық салық өлім болмақ. Өзек ыстықтық, кезек суықтық қос босағасыз тіршілік жоқ деуіміз осыдан. Мұның бәрі — алланың жазуы. Қиуалық түйіні, өзек ыстықтық ыстықтық күйі тұрмайды. Ол кезек суықтыққа өзгеріп, құбылым таппақ. Кезек суықтық та суықтық күйі тұрмайды. Ол да өзек ыстыққа өзгереді. Осылай ауыспалылық жасап отырады. Осылай бір-біріне өзгеру, ауысу ықпалы арқылы адам пендесі науқастанса, қайталамалық қалпын сақтайды. Ауыспалылық өзгерім әсерімен сауығады. Айығымы алғысты болмақ. Әгәр осы ауысымдық ықпал арақатаңдылық кері бұрылыс болса, өледі. Күллі ғалам өзек, кезекке жарылады. Қиуалық түйнеме, өзегі тұғырлардың да өзек ыстықтық, кезек суықтық болып үйектік жіктемелі босағалық табатындығынан ұғыныс таппақ. Бұл өзек ыстықтық, кезек суықтық жіктелісінің еншісі осы ғана емес, оның өзек, кезек көлгімдік мәннілдік шұбыртымдық шұбырмалары етектеуіш кідірімделгісі:

Күз Жаз Қыс

Тіл Сөз

Жар Нар

Арқау Ніл

Бітіс Сөл

Қар

(Осыдан соң 20 ашжаз жоқ)

...бұл барлық өзек, кезек көлгімін толымдай алмайды, тек қана сыпаттамалық шұбыртпалық үзгіндік қана. Өзек, кезек екі жақтау өзара теңеспелі шегіне жетпей бір-біріне өзгеріп, орын ауыстырмақ емес. Күндемелі көмбеге жеткенде, текетірестік дамулық болмақ. Күндестік шектемеден аса шұғыл артынша өзгерімдік құбылым тудырады. Бұл кейде бау, кейде көз ілеспес шамдағай шапшаңдық жылдамдық өзгерімдік құбылымы таңдандырып қана қалмастан, шошытып жаныңды мұрныңның ұшына әкелмегі үрейлілік тудырмағы шарт. Алда әлдеқашан сөйлемелік болған өзектік, кезектік — пенделік тұлғалық бітістік және оның несіптік ризығы негіз етілген жіктелме. Оның ішінде кейбір шипа емдік дарым зәруаты да болғанымен, енді етектеуіш онда айтылмаған өскінөктілік шипа ем дарым зәруатыңдық мынадай жіктелмелік қосылым таппағы шарт. Олар

(Осыдан соң 15 ашжаз жоқ) Күллі өскінөктілер байтақтық мәннілдік, ырайлық мәннілдік, ұйқаштық мәннілдік бөлекшелік ықпалы бойынша өскен байтақ сыпаты мәннілі мен пенделік мәндемелік негіздік сыпатына сай жапырактық бітіс, гүл-күлтелік жаралыс айқындылығы шипа ем дарым зәруатындық маңыздылық иегерлік болмағы шарт. Мейлі ол биік өссін, аласа өссін, тік өссін, жер бауырлап өссін бәрінде жапырақ және ол өсіп шыққан еншілестік, көршілестік оталғылық бітіс өз дарымдылық ерекшелігін әйгілемек. Күллі өскінөктілер, тептігірлер, тілдеулер, алақауыш тақылетті жапырақтылардан бөлініс көземе көзелісі айқындалғы.

Бұдан тыс гүл-күлтелігі……………………….

(Осыдан соң 30 ашжаз жоқ)

Дарымдылық зәруаты арқылы көбі нақтылы дарымдауда ұқсамайтындығын әсте ұмытуға болмайды. Бес саусақ бірдей болмауы да бұған дәлелімдік. Малдың негізі өзегі ыстық болғанымен, еті арық болса, кезек негізі суық болмақ. Бір тоғалықты сақтайтын барлық һалал, һарам болсын, көтерем болса да бәрібір басы, сирағы және бауырында ғана өзектік, кезектік түпкілігі өзгермейді. Шипа ем дарым зәруаты бола қалса, әрқандай һарам, һалал саналымдалмақ, бұл салтқа ерсі, шәриғатқа қимар емес. Осы арада, балам, «Хан айтыпты, молла айтты» деп баста айтылғанымен, әр дәуірде бір сұрқылтай екенін баса айтайын. Арам-алыстығын сездірмей дарымдасаң, құдайға кінәлі болмайсың. Әгәр сезілсе, моллалар пәтуа айтқанша, дүмшек дін бұзар шала моллалар жаныңа қастық, даңқыңа дақ түсіріп жауықтырады. Тіпті басқаның қолымен жаныңды алады. Қайраса, намыс деген өте қиын екенін ұмытпа.

Түменбай ЫСТАНБАЙҰЛЫ.

Жыртқыш тағылар қанша арық болса да, түлеме кезі болмаса болғаны, жүні мен терісі тоғалық қалпын сақтайды.

Ыстық өзек — сырқаттық науқастық әйгіленімдік түпкілікті мәні. Әдегле ыстық құрғауыл қыздырма, дымдауыл қыздырма, жымқыл қыздырма болып ашаланбағы шарт. Суық көзегі тұғырлық сусақ, тұлғалық сусақ, сырқаттық сусақ, сусақтық кезек делінбек.

(25-тілкім 292-ашжаздан, 25-тілкім 304-ашжазға дейін) Өзегі тұғырлар толассыз ауысып, бірі бірінің орнын басып, кезектесіп қана қалмай, сонымен ғана тынбай, ырайлық құбылмалылық тудырады және пенделік тұлғалық, мүшелік сырқаттандырмалы ырайлық құбылғылық қалыптастырмағы шарт.

Ырайлық құбылым түйіндері қос қол көз саналымдалғысы мыналар:

Көз

Аяз

Ырайлық құбылымдық өзгерімдер өзектік ауыспалылыққа жатпайды, тек мияттық ауыспалылыққа ғана тәуелділік таппағы шарт. Ырайлық құбылмалылық өзгерімділігі барлық ілгішті сырқаттарды сырқаттандырады, қозғайды, қоздырады. Ілгішсіз, мінсіз бітістілерге сырқаттандырым тудырмағы шарт болғандығы үшін, сырқат науқас атанбақ. Аспан айық болса, күн көзі нұрланымды, әрбір пенде жадыраңқы болмақ. Жүлгелік мәндеме мейлі өзек болсын, мейлі кезек болсын, хауіп үстіндегі ұлғаймалы өзгек сырқатты науқастар және ұшықтық жабыспалар бар. Көңіл күй ауысқылылар мұның артынша болмақ. Тіпті ырайлық құбылымдық науқасқа сырқат қызымдылығы сезілісін сездірмейді, ұқтырмайды, бірақ сезетіндері де болмағы шарт. Аспан дулылардан бұрын және дулығарда, ызғыма, шалдама, сызына, сусақ тақылетті ырайлық сыпатты сырқаты бар науқастардың сырқаттық сезілістері күшеймек, ұлғая бермегін сезіндірмек. Көңілі көтеріліп, жадырамай, жер тарттырып сездіртпей, қобалжу, елегізу, илігімдік буындамалар сақсау, шағу тақылетті әйгілімдер көрілуден тыс, науқастар да, мінсіз бітістілер де ұғынып жете алмайтын, айтуға тілі түсіндірім таба алмайтын бейнелер сезілімдеп, еңсе көтертпегендей түйсік тудырмақ. Кейбіреулердің тұла бойы ауырып, жатып қалмағы шарт боларлық ұғыныс білдірмек. Тымық та, бұлыңғыр да, қыздырма да ыстық қанды пенделер үшін, өте-мөте көктем және күзде қатер болмақ. Суық қандық адамдар үшін сергіту, көңілдендіру ырайлық әйгілем таптырмақ. Әр пенденің туылым айғағы сергіткілік. Аяз бенен бұрқақ әрбір пенде ерте ойлап, мұқият сақтанбаса адамзатын аямайтын қанқұйлы, жан алғыш, қаныпезер ырайлық құбылымы екені кімде кімге болса да аян. Бұл қай жаралыстық қандық бейімдегілер болсын, мінді бітісті болсын, мінсіз бітісті болсын, мейлі ілгішті науқас болсын аямайтын, бет қаратпайтын, қатігез ырайлық құбылыс. Шуақ көктемде де, қыста да болмақ, әсіресе көктемде көп болмақ. Шуақ барлық пенде жанына жайлылық, көңіліне көтеріңкілік бермек. Өте-мөте ақ сақалды, ақ самайлы қарттарға, балаларға ерекше сүйсініс, маужыраулық жан жайлылығы рақатын бағыштайды. Кешек сырқатты балаларды шуаққа жылы киіндіріп, суық тимейтіндей қадағалап отырғызып тұрса, аяғын тез басып кетпек. Ырайлық құбылымдық өзгерімділік түрлерінің жалпы түпкілік мәндемелері мыналар:

Аяз

Жалпы ырайлық өзгермелі құбылымдар жаралыстық тоғалығынан селкеу шыққандықтан, тоғалық түрлердін бірі не асып, не кеміп кеткен пенделерді ғана сырқаттандыруға қолайламалық жаратып беру арқылы науқас атандырмағы шарт. Артынша ешқандай құбылымдық өзгермелілік өз теңін тауып, сырқаттандырып науқас дегізе алмақ еместігі айқын ұғыныс дәлелімі. Сондықтан барлық адам пендесі сырқатшаң, науқас атанбай, тек ат төбеліндейлік саналымдылар ғана сырқаттанып науқас болмақ. Басым көп саналымдық пенделер мейлі олар ұзақ жасасын, ғұмыры қысқа болсын, тұтас өмірлеуінде ыңқ етіп сырқат бейнетін тартпастан, кенет сырқат білініп, тұтқиыл жығылып төсек тартады немесе жығыла сала жан үзеді. Міне, осының себепкерлігі мен салдарлығы ырайлық құбылымдық өзінде болмаса да сырқаттық себепкерлерге жанбаспа жантақ болып, қолайламалық орай тудырып, қоздырмалылық жасай алатындығында болмақ. Ырайлық өзгермелілік құбылым сырқаттық әйгілемдік, науқастық сезілістік әйгілімділігі тұлғалық, мүшелік бітістіктілік етектеуіштік түрлеріндігі:

Тұншықтырса, өліп қалмай ма? Олай емес. "Қалауын тапса, қар жанғандай" амалын таба білуде. Өзі үсініп, есі бар-жоқты жатқан адамның алқымынан ала түссең, не аузы-мұрнын баса қойсаң қолма-қол тіл тартпауы таңғаларлық емес. Тұншықтырма ондай даңғойлық істемес болғы. Тұлғалық үсінгендерді тауып алғаннан кейін әуелі жылы үйге енгізбеу жарағы. Үстіндегі тер қатындысындық барлық киімін шешіп тастау керек. Онан соң тепкенде ешқандай жеріне зақым келмейтіндей, он-он бес қабаттауға жетерлік төсеніш, жамылшы, ішік, тон, күпі, жастық, сырмақ қатарлыларды ауылдан жиып, үсіген адам жатқан аязды, қарлы далаға текеметті жайып, үстіне жоғарғыларды әдемілеп қабаттап салып, оның үстіне үсінген адамды жатқызып орап, сыртынан текеметпен қостаулап, киіз басқандай сыртын шимен орап, арқанмен шандып, аяғын буып, басын бүрмелеп ашық қойып, киіз талдырғандай мына ауылдан ана ауылға тепкілеп аунатып, аунатып тепкілеп отырғанда, дауыстап атын шақырып, сұрап отыру шарт. Шыңғырған дауыс есін ала шығады. Алдымен: "Мұздадым",— дейді. Сонда да аунатып тебе беруді жалғастырмақ шарт. Онан: "Қалшылдадым",— дейді. Жалғасты аунатып тепкілемекті жалғау шарт. Онан кейін: "Қызып кеттім",— дейді. Тағы тепкілі аунатпалы жалғастыра бермек керек. "Терлеп кеттім",— дегенде де аунатпа тепкіні ұластыра бермек жарағы. "Шөлдеп кеттім, терлеп сүмек болдым",— дегенде, шешпеген күйі от жағылған үйге әкеліп, жамылшыны, төсенішті, жастықты отқа жылытып, үсінген адамды шешіп алып, далдалап төсекке жатқызып, бас киім кигізіп, сусынға ыстық шәй бермек керек. Аударма назарлылық ой тапсырғы, әуелі өлмегенін білмек шарт. Құндықер болудан сақтанбақ шарт. Онан соң тепкіге шыдайтын, шыдамды қалың нәрселермен қалыңдату, тепкен нығарма зақым етпейтіндей қарыстан астам қалың болу керек. Бұл тебу ысқымақыстық қан жүргізбелі болмағы шарт өтулік. Басын бүрмелеу де, еркін тыныстық алатын болмағы шарт. Ерініп оны алғашқы айғайда шешіп алуға, аунатпа тепкіні тоқтатуға мүлде болмайды. Бұл — сусыз жердегі тәсіл. Ал сулы жерде тұлғалық үсікті жалаңаштап мұздан ойылған үкіге салу, оның ашық бетін жуып тұру, жағаласқанына, жалынғанына қарамау, ең соңында сөзі түзелгенде ғана шығарып, тамақты жылысынан ыстығына қарай біртіндеп беру тәсілі қолданылады. Бұл малма тәсілі делінеді. Балам, есіңде болсын! Жанашырлықтың да, есіркеудің де өз алдына орны бар. Ел тілін алудың да шартты оралғылығы, жөрелгілігі барлығын ұмытпа. Жеті өлшеп, бір кесу — ойламық болсын.

Түменбай ЫСТАНБАЙҰЛЫ.

Мүшелік үсінуді емдеуде суық үйде, суық далада суық суға малып, суды тынымсыз араластыртпақ керек. Сy бетіне мұздышарық шығып болған соң да шай қайнатым малу керек. Ой тапсырғы — аударма назарлықта. Су жылы болмасын, тіпті қан жылы болса да болмайды. Бастаудан қолма-қол құйып алынған, мұзсыз су болмағы шарт. Жылы орынға апармау, отқа қарсаламау шарт. Мүше су ішінде малулы кезде, біртіндеп қозғамақ керек. Ішінаралық үсінуді емдеуде бір саусақтың бір буыны, бет, ұят, иек, құлақ тақылетті орындар үсінгенде шымырламақ. Кезінде, қармен ысқыламақ керек, қатты ыспақ жарамастық. Алғаш бос сипалау, бірте-бірте батыра ысқыламақ керек. Үсініп келгенде, асығып-үсігіп жылы үйге кірмеу, отқа қарсаламау шарт. Алда айтылмыш болған үсіктер уақты өтіп кетіп, жараға айналса, рауғашты үгітіп, сеуіп отырмақ керек, ол жазылғанша жалғаспағы шарт. Қышыса, қасымау.

ӨЗЕК, КЕЗЕКТІК ТАЯНЫШТЫҚ ЖАҚТАМАЛЫҚ БӨЛІНІСТІК БҰРЫНҒЫ АЖЫРАЛЫМ

Қиуалық қиқымдалымы, ырайлық өзек ырайы, кезек ырай болып түпкілік таппақ. Ырайлық құбылым туындататын сырқаттар сезілісі де өзек, кезек сезілістік келем орнын және бөлінім орнын иелемек. Басымдылығы бейнеттік болса да, азшылығы рақаттық сүйсіндіріс сездірісін бағышлап, шипа емдік дарымдық зәруаты дарымдаулығы болмақ әрі шипа ем дарым зәруатын дарымдауға зәру болмағы шарт. Сонымен бірге ырайлық құбылым сырқат себепкерлеріне қолайым тудырмағы шарт әрі өзі де сырқат себепкері болмағы шарт. Бұл ауысымдылық әрі тұрақтылық тиянақ таппағы шарт жарағы.

(25-тілкім, 204-ашжаздан 30-тілкім 333-ашжазға дейін) Алланың әмірімен қарықтаулық жарықтаулыққа ауысымдылық таппақ. Жарықтау қарықтауға орын бермек. Көктем жазға әзірлік жасамақ, жаз күзге сый-сыбаға ұсынбақ. Сондықтан "Ақ жардың қарны жарылды" делінбек. Күз қысқы қыспақтан сақтауға атсалысып, жарылқаушы болмақ. Уағы болғанда, қысқылы қыс көктемнің орнын өгейсітпейді. Міне, бұл — мезгілдік, ұйқаштық алмасым. Алмасымның алтылық уақ мезгілдік түрі бар. Алмасымдар мезгілдік алмасым, уақтық алмасым, қандық алмасым, әужалдық алмасым, сырқаттық алмасым, дарымдаулық алмасым болып бөлінбегі шарт. Бірақ бұлар өзара тоғыспалы болғандықтан, осы арада ажыралысын көрсетіп, жалпы беткей кідірімдеулік шижаламалық шарт болмақ. Ерте көктем — жер құрттаған кез. Шоғырлы жұғымтал, түйілмелі сырқаттардың өте тез, көп таралмақ шағы. Айталық, былтыр әжырияның 1062 жылы көктемнен келер күзге дейін көктүйнек сүзек, сары сүзек, оба, шешек, көкшешек, қызылша, күл, көгерме әлмек-сәлмек көкбарға ұмтылған арыстар тақылетті жарыса, ентелей жұға таралып, сәби-нәресте демей, кәрі, бозбала демей, неше мындаған пенденің жанына замын болып, қыршынынан қиды. Өте-мөте, жантүршігерлігі бір ауылдың жартысы, тіпті одан да астамы құйында жығылған қарағайдай айқаса құлап, ілгерінді-кейінді томпаймаға айналды. Ең қиыны өлген кісіні жерлеуге адам шықпаған екен. Көп ауылдардан он шақтыға жетпейтін адам аман қалды. Олардың иманы сәламат, жаны жәннатта болғай. Алла-тағала бейішке бұйырғай, аллаһу әкпар! Көктемде қан су тасқынымен қоса тасиды. Олайы көкпен бірге пенденің қаны да көктеп көбеймек. Жаңаланбақ. Сондықтан, қандық қарақоқырды алып тастамақ парыз. Әгәр олай істелмесе, қанда бұзыныс болмақ. Асқын тасымалды қандылар көтерілмек. Олайы қан құтырмақ. Қан алуда қандамалық шаппа, шабақтама, теңкерме, шаншымал атқыма істелмек жарағы. Артық-ауыс кеткен көктенді жаңа қанның орнын көктемгі уыз бен шыны сүрі толықтырмағы шарт. Уыз бен сүрі болмаса да, жер алшындағанда, қан да алшындап толысады. Бірақ қанды алмақ оңай болғанымен, тоқтатпақ қиын. Соның үшін қан тиғы шарапатындық шара парқын қанық білгі болған соң ғана, қаншылыққа әдеттенбек шарт. Қандамалық шаппаламалап қан алудан сырт, шабақтама, төңкермелесе, қанды сарсу мен аздап арам қан шығады да, қандық қарақоқырлық уыт азаймақ шарты. Арам сөлдік уытталғы қайтпақ. Көктем — ызғыма сызыналық мәннілдік мезгіл. Көктемде құстырғыларға, айдатқыларға тыйым. Жаз — дымдауыл ысқама мәннілдік, тұлғалық бітістің алшындаған кезі. Бірақ тұлғалық сөлдің әлі пысып жетіліп, буыны қатпаған шағы. Соның үшін құстырғы, айдатқыларға төтеп бере алмай, қурауықтық байқалмалық болмаққа, бейім болғандығы құстырғыға, айдатқыға тыйым салғызбақ. Жазда сөлдеткілер, тыйғыштар, қағындырмағыштар, алау қайтарғылар жазғыштарлық шипа ем дарым зәруаты дарымдалғылық дарымдылық ат ұстам байлағыш болмақ. Атқа көп міну, қымызды көп ішумен ысқама қыздырмалық пысқан баптыларды теңшемелеу шарт. Олайы ат үсті ысқама шалдама қымыз, тұрғысыз. Бұл қан түземек. Тұлғалық баптамалық баптылығы тұлғалық күтініс таппағы болмақ. Күз ысқама құзына мәннілдік болмақ. Ат үсті жақпағыштамақ. Дымдауыл қыздырма науқастарға айығымдық берулігі бап болмақ. Күз қанның толысып, дәнектер мен жеміс-жидектердің пысысымен бірге толысым тапқан шағы болмақ. Соның үшін құстырғылар мен айдатқылар беріп, өңқарлық, ішектік байланымдарды құсықпен және бейжарақпен сыртқа шығарып, тұлғалық тоғалық түземін қалыптандырмақ шарт. Күз тұлғалық қанның толық жетілген, тойынып шөлденген кезі болғандығы үшін, жеміс-жидекті көп жеп, қанды кепкіндендірмей, сұйылтып, жүрінділігін тықсырғалап, қанды баптамақ шарт. Күз бен көктемде тыныстық ырайлар құбылмалы, өзгермелі, ұйытқымалы келмек. Соның үшін ырайды барлап, соған сай ылпаны парламақ шарт. Олайы, алла "Сақтансаң сақтаймын" деген. Суық өту шалдама қармау, ызғыма ызғу (ызғырық), қадалмалы шәншулардан сақтанбақ сөйлемелік ой тапсырғы болмақ. Күн жылы деп алданып қалудан сақтанбақ керек. Ырайлық суық құбылым қатері туылса, берісі аз уақыттық бейнеттік, кемтарлық, бишаралық әкелмек. Арысы өліммен ұласпақ. Мәнніл қанықтығы болмай, жеңілтектенбек қатер шарты алдашылық ұғыныс бермек. Ерте көктем мен қыс басындағы тоңғалақта мертігуден сақтанып, абайлап жүріп, ептілік істеген жөн делінбек. Қыс — суық. Қаһарлы суық көземелілігінен сақтаным, тер қатырып алудан бапталым алмашара білмек көз көргі. Қыс кезіндегі пенделік тоғалық сақтамалық шарты — соғым кезде айдатқылар ішкізбек. Қиуалық түйнеме, пенделік бітісте көктемде қанды аруламақ, жазда кезектен керіктірмек, күзде зағыпыраннан жанықтырмақ, қыста тұндырмаларды қудырмақ шарт. Қарықтау мен жарықтау, көктем мен жаз, жаз бенен күз, күз бенен қыс, қыс пенен көктем ауысымы алты уақтық ауысым делінбек. Бұл уақтық ауысым барысында ауысымға пенделік ұштасым, жарасым өзегі өзара сәйкесуі шарт. Бұған әр пенденің хал-жайы жар берсе ғана ескеріп үйлесе алмақ, мінсіз бітістігін сақтамақ. Жайы жар берсе де аңғармай үйлеспеу де туылмақ, тіпті алды томшығышпақ, арысы бейнет, соңы ажалдық алдашылық болатын сырқатпен науқастанбақ. Осы алты салалы уақтық ауысым әрбір адам баласының ризық теру жолын, қолайламасын жаратады. Сондықтан "Ғұмырың болса төштік, мал жиа бер кештік" деп, қорытқы ой түйнемесімен тірі күнгінің де, өлгеннен соңның да қажеттілігін айтқан. Бұл "Өлім бар адамның малын шашады, зар адамның көтін ашады" қамтамасыздандыруға қарықтау болсын, жарықтау болсын, жар құлағы жастық иіскемей тіршілік қамын жасайды, тырбынады, тынығады дегендік. Көктемде малын төлдетеді, жазда сөлдетеді, күзде шөлдетеді, қыстан аман шығуға терін селдетеді. Құсын баптап, садағын сақтап, түлкі, қасқыр алдырады. Арқар-құлжа, тәуешкі-тәутекесін, бұғы-маралын атып алады. Қақбағыспағымен аю, айбар, арыстанын алады. Сөйтіп әрбір пенденің қимыл-қарекеті несіптік ризық теру жолы алты салалы уақтық ауысым ішінде болмағы шарт. Ал енді бітістік алмасулар пенделік несібелік және несіптік ризық тұлғалық шешілмелік аллалық ауысымдылық алмасулығы делінбек. Қиуасы несібелік бітістегі несіптік ризықтың сіңім барысы болмақ. Аллалық несібелі шешілмелі алмасым құбылымы мен толықтырымдық несіптік ризықтық толықталымдық алмасым тұтастығы бітістің түпкілікті түбір өзегін сақтап, жүлгелік мәндемелік нақтамаландырмағы шарт.

Тақсыр аллажар! Әужалдық алмасым тұлғалық тоғалық тұрақтылық болмағы үшін, макро боларлық ішіп-жемекке, ризықты мезгеулі уаққа бөлмелемекке жарлық түсіріңіз, өзіңіз де, қарайған қарашаңыз да өзіне пайдалы мінсіз бітістік әужалдық алмасымдық толықтыруды алғыстамағын содан кейін көріңіз, айқын ұғынысы көз көргі болмақ. Алмасымның уаққа байланыстылығы әуелде толық нәуметтік шартты уақ иелемек. Олар: Жарықтаулық алмасым қимыл-харекеттік және толықтамалы аралық шешілім толымы болмақ. Қарықтаулық алмасым тыншулық, демалыстық, тынығулық тыншым өзек болып, тіршілік тиегіндік мүшелік өзек болған қимыл-қарекет алла жаратысы бойынша шәшаусызданбак. Бұл тыншулықта тыныстық алу, жүректік соғым тыншусыз болмақ. Олайы деміктік тыныстық алу мен жүректің соғымы тоқтам таппағы өлім әкелмек. Артынша тыншулық қамтамасыздық орындаулық болмақ.

Мезгілдік алмасым көктемде мінсіз бітістіктікті адам пендесінде әлсіремелік, жұқарымдық алмасымды жетілімдік алмасымға қарай жол аудырмақ. Жаздық толығымды алмасым молығымға ілгерілемек. Күздік шынылану, шымырланулық алмасымдық толығымдық алмасымға тиек болмақ. Қыстық қыстығымырлық алмасым ғаршылық қуаттық болып, жаншылық қуаттық, толымдықты сақтап қалатын қойындалық беріктік болмақ. Соның үшін "Көктем — жіңішкенің үзіліп, жуанның жіңішкерген кезі", "Ұзын сары келгенде жеу несіп болмақ" дейтін аталы сөз туындысының туылған анасы осы уақтық алмасым өзгерімі тиегі болмағы шарт.

Шелді кезден тапқан несібелік қасияты пысқан баптылық болғандықтан, тұлғалық алмасымда пенде үшін ойдағыдай көземелік болмақ. Алты салалы уақтық алмасым ауыспағы ауысымдық ретінен қалпын құрғатпай, пенденің туылған уақтынан бастап жалғасым шарты болмақ. Артынша өлген пенде томпаймалық болары айқындық. Бірақ ол жалған дүниедегі тіріге орнын өгейсітіп, жоқтатып кете бермек. Оның өлулік уақ рет шарттығы былайлық:

Таң жақта туылса, таң жақта өледі.

Өте-мөте туылу мен өлім алмасымы осылай болады. Басқа жақтарда осы ретпен алмасым жасап, тұлғалық ауысымдық ауыспалық жалғасымын жасамақ. Әсте артынша өзгерім, құбылым жасамайды. Адам ызаланып: "Еркіме көнбедің",— деп өлсе де, одан шошитын уақ жоқ, өзгеретін уақ болған емес. Түпкілікті қиуасы, міне, осы ұғыныс қана. Сөйлемелік несібелік алмасым және оның уақпен байланысында, несібелік алмасымның өзі пенделік несібемен оны толықтайтын несіптік ризық екенін, ал туылма шешілмелі несібе алла әміріндік өзі шешіп, толықтырып отыруындық тұлғалық бітістік тұтаспада мүшелер ара тіл алысымдық алмасым мен тұтас бітісті қамдайтын алмасым ризығы екені айқын ұғыныс. Олайы ішкен сусын, жеген тағам алланың жаратылыстық әмірі бойынша тұлғалық сіңім таппақ. Несібелік және несіптік ризықтың алмасуы, айталық, пенде қарнының ашуы әуелі сезілістік түбірден басталғаны болмақ. Бұл ризық қузаушысы екені көз көргі. Осы қузамдық жебеу жан тәттілігімен аз да болса шыдағысыз сезімдік тұмшаламмен рақат табарлық етектеуіш сатыларды басқыштамақ. Олайы толғамдық сезім қузамы қарын ашу, шөлдеу жебеуін тудырмақ. Ашығу жебемелілігі шартсыздық қарекеттік ізденіс күшемін жасаттырмақ. Туылма шешілмелік бітістік қызым қыстығуы арқауды ширықтырады. Арқаулық ширық қарекеттік сәттілік орай табуға өзгерілмек. Осы бір қарекеттік толғамдылық өзгерім әдіс-амал, айла-шарғы, қулық-сұмдық, әккілік делінбек. Сәттілік әдіс-амалдық қарекет түбі ризықтық талшық, әужал таптырмақ. Бұл қанып ішерлік сусын, тойа жерлік тағам болмақ.

Сәтсіздік амал-әдістік қарекет түбі не бейнет, не ажал болмақ. Қиуалық түйне, бітістік шешілмелі несібенің осындай қузаулы жебеуімен ризықтық несібе толықтырылып, ашқан қарын тойып, шөлі қанып, жаны жәй тауып, көңілі орнықпақ, қуанбақ, аллаға тәуба келтірмек. Әуелгісі сезілістік пенделік толғам алдыңғы шарты. Басқасы ұштасымдық игілік иелігі жарағы болып, алмасымдық барыс жалғамы тіршіліктік тоғалықты сақтамақ. Бұл өлгенше жалғасым жасамақ. Мұның қиуалық түйіндемелік бейнелемесі етектеуіш:

Міне, бұл несібелік тұлғалық алмасу болып, жеркемік болғанша бітісте сақталатын, жалғасатын алмасым болмақ. Осындай мінсіз бітістік алмасым алмасуы бір қалыпты болмайды, артық-ауыс көп болмақ. Бұл уаққа және тойу-тоймауға, жету-жетпеуге мәсісі келімі не мәсісі келмеуінен пенде кебенек ішінде мың арып, мың семірмелік болғылық көземе кешіргілік парыз көз көргі. Енді бір жақтан, сырқаттық себепкерлік көшімдердің жаугершіліктік істеп, пенденің мінсіз бітісіне жауыққан аңдуының тап бермелік шоқпарына не алдырар жерінде жаздырмағы кешірмелік болып отырмақ. Сырқаттық себепкерлердің түпкілікті өзекті науқастандырушысы — құрт. Бұл құрттар өзі көземелеген адам пендесінің көмбелі мүшесінен өзіне қолайлы, жатып ішер жәйлі орын табуға, тауып қоныстануға ұрынбағы көз көргілік. Ол іздеген рахат бағышлайтын орын пенде бітісінен табылған соң, мекендегенінде адам баласына сырқаттық себепкер орнығып, есіріп алған соң әлек салып, пендені науқасқа шалдықтырады. Не болмаса алдашы ажал болмағы шарт. Сырқат себепкері құрттардың бірінің немесе бірнеше түрінің жәйлі төсек, дәмді тағам тауып, қоныстануына пенденің мінсіздік бітістігі әлсірем табуы, көтеремге көлденең боларлық шаршап-шалдығуы шектен тыс болуы, тоғалығынан суық төтенше тұтқиыл әрі орасан асып көтерілуі тақылетті қолайламалы шақтар құрттарды қондырып, қонақтатып, мейлінше күтіп, қастерлеп, күтімін мейліншелейтін дос-жаран. Андалық бола қаларлық кезін тудырмақтап, ұштаспалы жасақтық түзем ішті-тысты бірлеспелілік шапқындаулығы жеңбектік таппағы шарт. Олайы сырқат құрты пенденің мәлім көземелі мүшесінің көмбелік орнынан өсіп-жетілім жайлылық інін қазбақ. Айталық, шығу тақылеттілер... Сырқаттық себепкері болған құртты жоятын не тежейтін жаршылық қуат әлсіреген кезде, сырқат себепкерлерінің жабысқан жайынан жәйлі қоныс, шұрайлы жәйлау табылып, сол пенденің науқас болуына шарт туылмағы сөйлемелік. Науқасқа шипагер алдымен аңғарымдық нақтамалы тұжырым жасап, шипа ем дарым зәруатына дарымдағаннан кейін сырқаттан пенде айықпағы. Бұл бейне сырқат құрты көше қашатын жәйсіз қоныс болғандығынан немесе жайсыз қонысқа айналғандығынан, бейне өзіміз жаугершілікте болғандығымыз, оба тарағанда қырылып азайғанымыз тақылетті бір іс. Біздің басымызға алла келтірсе, біз алла жазмышы бойынша, оны бітісіміздегі сырқат құрттарының басына келтіреміз. Бұл шипагерлік айықтырымдылық аталмағы сөйлемелік. Артынша, шипа емдік дарым зәруаты дарымдық таппай, аңғарымдық жүлгесі нақтамалылығы дәл тура жүлгеленбей, адасым, лағым туылса, ажал әкелмек. Ия болмаса ұзаққа созылмақ. Не шипагер табылмай, шипагер шақырғылық болғанымен, шипа ем дарым зәруаты дер кезінде табылмай қалса, жеңілі өздігінен сырқаттан айықпақ, асқына берсе, ажал алдашысы қуып жетіп, құшырламақ. Бұдан етектеуіш алмасымдық сырқаттық науқас барысы жалғасымы былай туылмақ. Олар:

Ауыз. Жалғамдық барыс алмасымы бейнелемесі:

Міне, бұл — жалғамдық барыс алмасымы сырқаттық науқастанымдық алмасым, ажа оның дарымдылық айығымдық барысы, иа болмаса дарымдылық қонбау барысы, тұқым қуалау барысы не шипа ем дарым зәруаты орын таба алу, таба алмау барысы, өнерпаздығы шипа ем дарым зәруаты дарымдау дарымдылығының алғысты-алғыссыздық барысын әйгілемелік бейнелемеліктер. Сондай-ақ мейлі ұрық қуаласын, мейлі ұрық қуаламасын, сырқаттың науқасты ажалға иә болмаса айықпас азап, бердексіз (басқа келмесін) бейнетке салған шағы саналымдық хисапталымдылық болмағы айқын ұғыным бермек. Қиуалық түйіндеме, пенделік аллалық шешіле алмасым түйіні уақпен, ұйқашпен шырмала шатысып, шешу тапқызуы аз болмақ. Пенде кейде аш, кейде тоқ жүреді. Бұл мезгеулік уақпен саналым таппақ. Аққан бұлақ енген індей үзіліссіз құйылып жататын ризық алмасымы адам пендесіне жазылмаған. Бірақ сіңімдік алмасым аңғақтығы солай жазылған. Несібелік алмасымдар әр пенденің бітісіне сай қалыпты, қанағатына сай талшықты ішімі, жемі болмағы парыз. Тым артық болса, макро болмақ; кем болып жетіспей қалмаса, жоқ болып ашықпаса ғана болғаны сіңімді, бойға қонымды болмақ. Тұлғалық бітістік сырқаттық жабыспалық алмасым әуелі пендеге сырқаттану, асқыну, айығу, айыға алмау, науқасқа шипа ем дарым зәруаты қону-қонбау, науқасқа аңғарымдық тұжырымдық адаспалы болудан бейнет тартуы аз-көп болымы ажал алдашының айдауына түспегі байымдалғылық саналымдылық таппағы шарт. Алты алмасым арналылығы секірімсіз болса ғана пенде мінсіз бітісті саналмақ.

Алмасымдық жүлгелік мәндеме өзегі тұғырлық мәннілдік дәлелімі сыпаты:

Жаз

Күз Қыс

Қарықтау Жүлгелік мәндемелік бұл арада алмасымдық мезгілдік ауыспалылық пен ұйқаштық ауыспалылықты түйін етпек. Алтылық алмасымның ырайлық алмасудан парқы, ырайлық алмасу мезгілді негіздік санамай, тек қана олардың ырайлық құбылымдық нақты өзгерімділігін тиянақтандыратындығында, тиянақ ететіндігінде. Қиуа қысқартымы, алмасымдық алты ауыспақ өзегі тұғырлық әрі мияттық ауысымдық, септіктік, септеулік ғарық жары.

(30-тілкім 333-ашжаздан, 30-тілкім 358-ашжазға дейін) Өзегі тұғырдың миаттық ауыспалылық иесі — жұлдыздық. Жұлдыздық — көктегі мен жердегінің ұштаспалылық өзегі және сыйласымдық жарасымы. Көктегі жұлдыздар адам санымен тең. Олайы әрбір жұлдыз — әрбір адам ғұмыры жазылған дестір. Адамзаты қолы жетіп, ала алмайтын алтын кітап. Ол жылтылдап көрініп, аспаннан өзіне жазылған адамды көріп, бақылап тұрмақ. Сол пенде қайғы-қасіретті болса, солғын тартады. Күнге шағылысқан гауһардай жалтылдаса, жанып тұрған бағы болмақ. Саһап пен Гүршік қазақ хандарының (күнбилерінің) жұлдызы саналымдану хисапталымы. Бәрін жаратқан алла осылай жаратқаны парыз. Жұлдыз бен жұлдыздық тең мәнді ұғындырмақ. Бірақ жұлдыз — қасиетті дестір, жұлдыздық — талдама. Жұлдыздық — адам жұлдызын белгілеудің шыр нілі. Аспанда адам басы бірден жұлдыз және бірден жұлдыздық бар. Жұлдыздықты жұлдызнама деп те атамақ. Жұлдызнама — пенделік болжамдық дестір. Сол үшін жұлдыздық пенен жұлдызнаманың парқы айырылымы зор. Олайы жұлдыздықты жұлдызнама арқылы болжамақ. Тақсыр аллажар! Жұлдызнаманы қоспақ сөйлемелік өзіме ауыр күнә болғандықтан жазбадым. Қарашаңыздың жазығын кешіргейсіз. Саталы сізге де тимесін. Дүниеге іңгәлап бір нәресте туылса, бір жұлдыз сол қолтуманың жұлдызы ретінде жарық көрген нәрестемен бір мезгілде, ұқсас уақпен жарқырап көктен туылады.

Бір адам өлсе, оның жұлдызы жаны шығысымен тең ағып түспек.

Жұлдыздың күндіз көрінбеуі жердегі адамның сорын жасырып, сездіргісі келмегендігі айқын ұғыныс. Жұлдыздың түнде көрінуі "Бағың жанады, деміңді ал" деп пендесіне дем бергендігі ұғыным айқындығы. Жұлдыз бен адамдар арасындағы тіл алысу — пенденің оң-сол иығындағы шижаламағыш періштелер — Кәлиман, Кәтиман өзара хабарласып, адамның бақ-сорын кінәлі-кінәсіздігін айтып отырады. Ұйықтағанда, жұлдызы қарсы немесе жұлдыздас, тағдырластық жақтаушы жұлдыздас адамдарға да хабар таптырады. Немесе ойлағанда есіне түсіріп, бағы болса, ортақтасып, сөйлемелеп жандырады; соры болса, итерісіп түсіріседі. Кәлиман оң иықта тұрып, бейкүнәлілігін жазады да, ара түсіп, айтылғандардың бәрін түсі арқылы адамның өзіне айан етіп тұрады. Біздің көрген түсіміздің келуі, жақсы түс болса да, жаман түс болса да оны жақсыға жоруымыз, "Түс мойны бос" деуіміз, міне, осыдан болмағы айқын ұғыныс таптырмақ.

Тақ жылдың тақ айының тақ күні туылғандар жұлдызы қыбылада — маңлай жұлдызды;

Жұп жылдың жұп айының жұп күні туылғандар жұлдызы артта — шүйде жұлдызды; Тумақ ай туғаннан он бесіне толғанға дейінгі жұп жыл, жұп ай, жұп күнде туылғандар жұлдызы — солдық немесе сол иық жұлдызды; Тумақ айдың он бесіне толғанға дейінгі тақ жыл, тақ ай, тақ күні туылғандар жұлдызы — оңдық немесе оң иық жұлдызды; Дөңгелек айдың кішіреюіне байланысты ай соңына дейін тақ жыл, тақ ай, тақ күні туылғандар жұлдызы — қыбылада немесе оң маңлай жұлдызды болмақ. Оң маңлай жұлдызды оразды, жиырлы болмақ. Артынша, сол маңлай жұлдызды кежігулірек болмақ. Тумақ айдың тақ жыл, тақ ай, тақ күні он бесіне толғанда туылғандар ең бақытты, дәулетті болып ел билемек. Артынша, туылымдағылар ең сорлы болмақ. Маңлай жұлдыздылар мен шүйде жұлдыздылардың еркегі болсын, ұрғашысы болсын, еркегі мен еркегі болсын, ұрғашысы мен ұрғашысы болсын, үлкені мен кішісі болсын сыйласым, сыйласымдылық әдеп-ибаны қойып, жарасым таппай, бір-біріне өле-өлгенше өш, бір-біріне өзара қастас болмақ. Жарастыру үміті селге кетпек. Зоры өліспей бітіспеу болмақ. Кішкенесі сырттай тату болғанымен, ішкі кегі сүйегімен кетпек. Өштігі өз түбіне жетпек. Маңлай жұлдыздылар мен оң маңлай жұлдыздылардың сыйластық, сырластық жарасымы соншалық — жарасқандықтан бірі үшін бірі өлуге пейіл, тіпті бірінің жолында бірі өледі. Көбінесе бірі үшін енді бірі қатар өлмек. Өлмесе де естік толғамнан адаспақ нәсіп болмақ. Тірі болса, тең тірлікте сыйласым берекесі ел ауызына ілінерлік жарасым таппақ. Шүйде жұлдыз бен оң иық жұлдыздылардың сыйласым, сырласымдылығы жақсы болса да, маңлай жұлдыз бен оң маңлай жұлдыздыларға жетіңкіремейді, жетпеуі нақ ұғыныс. Оң жұлдыздылар мен сол жұлдыздылардың сырласым, сыйласымы жарастық таппайды. Кереге басы пәле болумен өмірлеуі өтпек. Бірақ бір-біріне қастық жасауы, жасамауы айқындық бергілігі көз көргілігі тым аз. Маңлай жұлдыздар мен сол маңлай жұлдыздылардың сырласым, сыйластығы жақсы болса да, кикілжіңсіз етпейтіні кемде-кем болмақ. Шүйде жұлдыздылар мен сол иық жұлдыздылардың отасымы және отасымдылығы жақсы деуге ауыз бармайды. Аралық жұлдыздылар отасымдылық, сырластық, сыйластық, шығысымдылық құбылмалылығы мол, арпалыстық бас қатырымдылығы өзгермелі, күйқылжымалы болмақ. Әрбір жұлдыздылардағы ортақ ерекшелік, еркек-ұрғашылар, еркек пен еркектер, ұрғашы мен ұрғашылар, үлкендер мен кішілер тақылетті аралық салыстырымдылық, отасымдылық, отасымсыздық, сырластық, сырлассыздық, сыйласымдылық, сыйласымсыздық, шығысымдылық, шығысымсыздық, берекелі-берекесіздік тағандығын бейнелеген екі босағалық болмағы шарт. Міне, осыдан үнемі айтатын "Жұлдызымыз келіспейді" деу туылған айқындығы көз көргі.

Оң жұлдызды адамдар бақытты болады. Барлық ісі оңға басып тұрады. Маңлай жұлдыздылардың өзара ұштаспалылығы күшті, алдыңғы өмірі ойпыл-тойпыл, өмірінің соңғы кезінде, өте-мөте пайғамбар жасынан кейін бағы жанады.

Шүйде жұлдыздылар бейнетті де, азапты да көп тартады.

Сол иық жұлдыздылардың сорлауы да тез, бағы жануы да оңай, аумалы-текпелі айқындылығы болмақ. Күндіз дәл түсте туылған кімде-кім болса да ел билейді. Қара қылды қақ жаратын әділ болмақ. Майқы би осы уақта туылыпты. Нақ туылым уағын меңгерімдеулік әдіс: жазда, қыбылаға қарап тік тұрғанда, көлеңкесі табан айналасынан қарыстан аспаған болуы; қыста бітістік жарымынан, көктем мен күзде тұлғаның үштен бірінен аспаған болуы шарт. Әгәрда сиыр түс пен сәске түс дәл түспен шатастырылса, теңгерімдеулік алла алдында күнә болмақ. Артық-ауыс кетпеуі үшін мұқиат, сабырлы, толғамдылық болмағы жарақ. Олайы басқалардың саған сену-сенбеуі, илануиланбауы жағында даңқыңа дақ түсіру, атыңа кір келтіру осы арадан шығатын шалағайлықтан туылмағы шарт. Осы аралықта, балам, алла жазуы барлығы есіңнен шықпасын. Өлшемдеуде де әуелі өлшемей тұрып айтпауың, уағын өткізбей, жәй түсіргі тездікпен қимылдауың, дәл өлшемегің шарт.

Түменбай ЫСТАНБАЙҰЛЫ.

Таңертең күнмен таласып туылса, ғұмыры ұзақ болмақ. Алла біледі. Намазшамнан бұрын туылса, жетімдік бейнетін көп тартады, опасыз, кекшіл келмек.

Түн ортасынан аса туылса, ғұмыры қысқа болмақ.

Маңлай жұлдыздылар көбінесе ыстық қанды сырқат пен семіздік сырқаттық науқасына душар болмақ. Кіріптарлығы аз болмақ. Шүйде жұлдыздылар ұстамар мен жүрімдік сырқаттық науқастарға кіріптар болмақ. Кеудеден ауыр науқас жабыспақ. Бұл екеуі де сырқаттық бейнетке шыдамсыз, уайымшыл келмек. Оң жұлдыздылар көбінесе іштектік бүрістірме, қазан толмастық жүрек сырқатына көбірек кіріптар болмақ. Сол жұлдыздылар тоңғыш, мұздағыш, ұзын бойлы, тамақсау, сырқатқа шыдамды келеді, бірақ жансебілдікпен өзінің өлгенін жаны мұрнының ұшына келгенде сезбек. Соның үшін аңғарымдық аңыс аңдауда сырқаттық қақтамалылық тұжырымға зор септігін тигізбек. Жұлдыздық тамырлық аңғақ соғымы аңғақтық соғымдық аңғарымнан айқындық ұғыныс бермек. Қараүзген шипагерлер кешірмелік ая білгілігі бойынша тамыр ұстамай-ақ науқастық жұлдыздығын айтқанымен тең шығарғанда, "Қайтіп білді?"— деп, аңырып қалғаныңызды өзіңіз де сезбей қаласыз. Оң маңлай жұлдыздылар қызыл шырайлы, етжеңді келмек. Біздің "Сызданғыш, тәкаппар жан" дейтініміз, міне, осындай жұлдыздылар болмақ. Шүйде жұлдыздылар ақ құбаша, қара сұр келмек. Көп сөзді жаны сүймейтін болмақ. Кейбірлері төтенше суырылған сөзуар, сөзшең келмек. Оң жұлдыздылар қара торы, уайымшыл, қорқақ, көзі үлкен, ойы жинақы, іске қунақы, өзіне-өзі мықты, бірақ қытықшыл болмақ. Сол жұлдыздылар шикіл сары, тез арып, тез семіретін, қызылаш, тершең, көп жөтелгіш, телшең келмек. Жексенбі, дүйсенбі күні туылған маңлай жұлдыздылар оңай-оспақ сырқатпен науқастанбақ емес. Шалдықпақ та емесі айқындылық. Ыстық қандылық, кейбірлері сұйық қандылық, қасырқақтық науқасқа тап болмағы тез болмақ. Сейсенбі, жұма күні туылғандар ата-анасына опалылығы аз, жақсылығы мен қайыры кездейсоқтық қана болмақ. Сырқаттанымы аз, дүниеқорлығы жоқ, әңгүдік, сырқатты елемейтін, науқастанудың не екенін білмеуі де мүмкін болмағы көз көргі. Сенбі, сәрсенбі, бейсенбі күні туылғандар опалы, милы, толғамды, ұстамды болмақ. Жанашырлы келмек. Көбінеки ұйықтамаға кіріптар болмақтылар көп көзгілік. Оң маңлай жұлдыздылар сырқаттық науқастанудан қорқымы аз болмақ. Сырқат батымы түпкілігін ойлау кәперіне кіріп шықпайды. Тек шипа ем дарым зәруатын дарымдамақтан қорықпақ, аздары әр екеуінен де қорықпақ тәуекелге бел байламы тез болмақ. Сол маңлай аралық жұлдыздылар сырқаттан қорқып, науқастанса шошып, қарадай үрейі ұшып тұрмақ. Уайымдағыш, қарадай науқастанып қалғандай сезініп тұрмақ. Тамыр ұстатуға құштарланбақ. Шипа ем дарым зәруатын дарымдатуды аңсап тұрмақ. Сол иық аралық жұлдыздылар өте гүманқор. Науқас болса, тамырын ұстатқанымен, сырқатымды таба алды ма, таба алмады ма деп басқаға айтуға батынып, не батына алмай, қарадай сезіктеніп, шипашақтамалық нілнәрліні ішкісі келмей, "Жантық шәушіл аржақтағыш" дегендей, көрінген пендеге (ол білсін, білмесін) тамырын ұстатып, одан ішірткі ішіп, оны місе тұтып қанағаттанбай, білгірсіп, елден естігенін қанықтамай, оң-сол қарама (келер-кетерді аңдамай), өзіне шипа ем дарым зәруатын өзі біліп, дарулап, "Әр асқар аңсаулық бұғы іштек аш өлгі" дегеннің кейпін киіп, өз соқтықпалығынан ажалынан бұрын көмілмеге бармақ. Әпербақан, алкеуде молдау болмақ.

Жұлдыз, жұлдыздық байымдалғы беталымы көземі пенделік толғамдық түйіні болмақ. Жұлдыз, жұлдыздық байымдалғы көземі сырқаттық туылым катері бар-жоқтығы айқындығы болмақ. Адам пендесінің жарық көруі сөзсіз уақпен тіке байланысты, тікелей ұштаспалы. Бітістік, ризықтық несіптік туылымы жағынан көктегі жұлдыз бен жердегі адам саналымы барабар болмақ. Жұлдыздың нұрлы-нұрсыздығы, сәулелі-сәулесіздігі тұлғалық, мүшелік сырқаттық ұштасымдылық жұғымталдық таппағын, тапқандығын белгілеулік болмақ... Бұл белгілем былай нақтыланбақ: Ауыз. . . .

(Осыдан соң 10 ашжаз жоқ)

Жұлдыз бен адам пендесі бір-бірінен айрылыссыз болмағын алла жаратқан. Саһап, Гүршік апат жұлдызы болмақ. Әгәр шаңқиып көтеріліп алса, өте-мөте көктемде ақсүйек жұт болмақ. Әгәр көбінесе нұрсызданса, жаз тез шығып, ел тез сергімек. Бұл екеуі тағы да күнбилік жұлдызы хисап саналымдалмақ. Бұл күнби пейілінің кеңдігін, тарлығын, әділеттілігін, әділетсіздігін де көздемек. Қарашаның бағы-соры, сырқаттық таралым, науқастық бейнет, ажалдық алла парызы шипа ем дарым зәруаты дарулығы және оның дарымдылық алғысты-алғыссыздығы әрбір пенденің жұлдызымен бейнелемелік салғастырым табуынан шықпақ. Жұлдыздық аңғақтық тамыр соғымдық торламасымен торланбақ. Бұл торланым шипагерлік аңғарымдық пен тұжырымдық дәлдігін нақтылауға тиімді болмақ.

Ескермес болмаулық төтенше сөйлемелік жұлдыздық өзек алда кідірімделгісі еркектерге ғана байланымдық теңгерімдеулік — ұрғашылар жұлдыздық кезектік өзегі алда қойғылық артынша болмағы шарт.

(30-тілкім, 358-ашжаздан, 41-тілкім, 652-ашжазға дейін) Алланың өзіне жазған тиесілі несіптік ризығын терген адамзатының әрбірінің өмірлеуі біркелкі болмаулығы шарт. Кейде бұл өтерден "Шопан үсті, боз торғайға ұйалық" болмақ. Кейде бұл өтерден ойпыл-тойпыл, астан-кестен болып, ел басына лаң туылып, қызы қатын, шаңырағы отын болмақ. Ақтабан шұбырынды ішінде қосақ арасында кететіндері де ханға сәлем бермегіштеулік асқақ көңіл, тасқақ дәулеттік туылмақ. Кейде ортақ мәз болыспақ. Кейде ортақ жағаласып, жан берісіп, жан алыспақ. Сөйтіп көз жасымен көл тасымағы шарт болмақ. Соның үшін,

деп ой қорытқылаған. Бұлар өзімен кетсін. Кейде оқыстық ұшықта да көп кезікпек. Сонымен бірге дәурендеулік кезде де етектеуіш салттық борыштылықтар ибағаты сақталғы. Бұған ол тоқсан бірді жеуден тыйым, сексен бесті теуден тыйым, қырық бірге жұғыспау, жетіге тиіспеу, он екіден айрылмау құтты түйін ел санаты, күнби салтнамасы еді. Ислам діні өзінің алла жаратқан қасиатымен тыйым тоқсан бірді жеуден тыйым, сексен бесті теуден тыйым, һарам мен һалалды айқындап, шектеп, тектеуімен ескіріп, ауызға алынбайтын көнергіге айналыпты, тіпті ұмыт болыпты. Өзім де есіме түсіріп мандыта алмадым. Бірақ менің есімнен кетпеген, шипагерлікте кем болса толықтық толымы бос қалатындық тудыратын жетіге тиіспеу, қырық бірге жұғыспау, он екіден айрылмауды қосуды жөн көрдім.

1)      Көктемде көктеп келе жатқан өскінге тиіспеу. 2)      Көктемде көбеймелі жорғамаларға тиіспеу. 3)      Көктемде көрінген қорғалағыштарға тиіспеу. 4)      Көктемде көз ашпаған шикілікке тиіспеу. 5)      Қай-қашан да қонжатқа тиіспеу. 6)      Қай-қашан да көршіге тиіспеу. 7)      Қай-қашан да елшіге тиіспеу.

1)      Ордалы сумаңға жұғыспау. 2)      Қордалы қынамаға жұғыспау. 3)      Жалғыз ағашқа жұғыспау. 4)      Иендегі жалғызға жұғыспау. 5)      Суық торғайға жұғыспау. 6)      Алдан өткен абаданға жұғыспау. 7)      Елден кеткен забажанға жұғыспау. 8)      Пәлелі өртке жұғыспау. 9)      Шығулы бетке жұғыспау. 10)      Жаралы жыртқышқа жұғыспау. 11)      Қаралы елге жұғыспау. 12)      Ашынған долыға жұғыспау. 13)      Ашыққан ұрыға жұғыспау. 14)      Даралы жерге жұғыспау. 15)      Дастарқанға жұғыспау. 16)      Жетімге жұғыспау. 17)      Жесірге жұғыспау. 18)      Кесірге жұғыспау. 19)      Еңіреген ерге жұғыспау. 20)      Өзің шығар төрге жұғыспау. 21)      Арқаны сылыр ерге жұғыспау. 22)      Жатқа кетер қызға жұғыспау. 23)      Көктемдегі мұзға жұғыспау. 24)      Өте шығар сызға жұғыспау. 25)      Асып қалған асқа жұғыспау. 26)      Жарасы бар басқа жұғыспау. 27)      Парақұмар ыласқа жұғыспау. 28)      Басқа елдік қарашаға жұғыспау. 29)      Балатқалы иге жұғыспау. 30)      Төбелесте арашаға жұғыспау. 31)      Тікені бар аласаға жұғыспау. 32)      Құламағы құзға жұғыспау. 33)      Дәм атасы тұзға жұғыспау. 34)      Иесіз жатқан малға жұғыспау. 35)      Киесі бар далға жұғыспау. 36)      Обалы бар торшыға жұғыспау. 37)      Залалсыз қоршыға жұғыспау. 38)      Түтін ұшар шаңыраққа жұғыспау. 39)      Ырыс келер босағаға жұғыспау. 40)      Даладағы өлгенге жұғыспау. 41)      Шыдап жерге көмгенге жұғыспау. Бұл жұғыспаулар соқтықпау, жәбірлемеу, ойрандамау, қырмау, аялау, абайлау, сақтану, қорғау тақылетті сегіз түйінге тиянақтамағы шарт.

1) Жағаласпай жан қалмақ қайда? Жарғыласта жаныңнан айрылма. 2)      Не шындық? Не сұмдық? Жау тимек, ақылыңнан айрылма. 3)      Еркесіз ел, серкесіз шел болмас. Ел бастаушы көсеміңнен айрылма. 4)      Тіл — кесілмес атқан оқ. Дау туылар, шешеніңнен айырылма. 5)      Өзіңді зор, басқаны жер деме. Көппен көрерсің, еліңнен айрылма. 6)      Кебенек іші мың арып, мың семірерлік, жаныңды алса да, сырыңнан айрылма. 7)      Жаман деп қатыныңнан, көшем деп алып қойған отыныңнан айрылма. 8)      Ризықсыз пеyде болмас, даяр асың малыңнан айрылма. 9)      Ағайын, туыс, дос-жарансыз кім бар? Болмашыға өкпелеп, досыңнан айрылма. 10)      Қырық найза қарғы деп, қарақудай баспанаң қосыңнан айрылма. 11)      Пенде қадыр санаты бес қаруды тастама. Шыбын жаның шыққанша намысыңнан айрылма. 12)      "Өте шығар сұм жалған, боқшылыққа қайрылма. Адам күні адаммен ысылмақ, өнер қай қырда, өнерпаз деген ат алсаң, өлсең дағы қайғырма",— деп, әрбір пендеге істейтін пайдалы істі істеу, пайдасызына жоламау, "Басыңа пәле болмақ" деп тыйым жасаған. Басыңа күн туғанда Он екіден айрылма деп ақыл көрсеткілік болған. Алла жаратқан адам пендесі көнсең де, көнбесең де басыңа келетін; сенсең де, сенбесең де рақатқа бөленбегің шарт. Соның жолы бұраңдаған қисық, түзу өтетін өмірлеуді алла жазбаған. "Мұны құдайдан көрмесең, кімнен көресің",— деген ой қорытқылықты ғақылиялық дәлелімділік өнегелік. Құдайым михынатынан халы әйлап, рақатын бағышлағай. Тілек осы. Тіршіліктік өмірлеулік аласапырандық алды жан алып жатса, аралығы ұшық болып жабыспағы шарт. Соңы әр адамға түрліше ауыртпалық арқалатпақ. Сөйтіп көңілділік шаттандырса, көңілсіздік сансыратып, ет-бауырын езетін дерлік ой соққылық, шошымалдылық түбі жабысқан ұшық болмақ. Олар:

Жазымдық, зақымдық, мертігулік, оқыстық бейнелгілермен сүйемек жазымы ұшық — илігімдік жазымы ұшық, жаншылмалы жазымы ұшық, шаншылмалы жазымы ұшық, паршаланбалы жазымы ұшық боп дараланғылық қайырмақ ішінде болмақ зақпалы ұшық делінбек. Олар етектеуіш...

(Осыдан соң 10 тілкім, 256 ашжаз жоқ)

Алла қағып шыбын жанды аман сақтап қалды. Малың, мүлкің қолдың кірі, табылады. Жан аман пендеге... ылпалық, ризықтық ұшық, көлгіссіз қалмақ...

(Осыдан соң 14 ашжаз жоқ)

Бейне атқан оқ тақылетті мияттық, қаһарқақтық, шошынымдық ұшық. Бұл ұшық тудырғы себепкерлігі түпкілігіне жарай сүйініштік ұшық — мерейлік, күйініштік ұшық — серейлік делініп бөлінбек еншілігі көз көргі.

Түршігіс.

Қуаныш мерейлік болса да тұтқиыл серейлікке айналып, ұшық болмағы шарт. Бұл қолдағы бас бармақ пен қалған төрт саусақ тең қарымға келгенде ғана қалаған нәрседен айрылмай, мықты ұстай алатыны тақылетті. Ғажаптанарлығы үшеуі бір жақ, тоғызы бір жақ. "Жамандық айақ астында, жақсылық ағаш басында" деуіміз осыдан шыққан тақылетті. Қуаныш, мерей, сүйсініс, шаттаныс көбінесе сүйіністі өзек етпегі шарт. "Бір болса да бірегей" деуге де, аспалық тұғыршақ секілді үш сирақты бақайшықты болғанымен түпкілігі біреу-ақ сөйлемелі шаттаныс. Бірақ тоғызға төтеп берсе де, ұшық болайын дегенде қарсылас тоғызға қосыла кетіп, алды ажалдық, соңы бейнеттік болып, екі ұшықты екі босағадағы кереге басына іле қоятын себептер-шартына айналмағы көргілік жәбір, тұрақтылық зәбір болмақ. Әрқандай жанның шаттаныс, қуаныш хабарды естіген замат жүзінде күлкі ойнап, жүрегі атқалақтап, көзден қуаныш жасы парлап, көңілі бірден асқақ көтерілмек. Пенделік бітіс мінсіздікті болып, арқаулық шымырлылық пен тұлғалық мүшелік тоғалықты сақтай алса, қуанышы тұлғалық сергіммен күдік-күмәні арылмақ. "Сүйіншіңді ал!"— деп, езуі жетпек қосқұл күле бермек. Әлпетті өңі албырамақ. Ақылын тоқтатып, өзін ұстап мерейленбек. Қағанағы қарық, сағанағы сарық болмақ. Тұтқиыл айтылған қуанышты хабарды қосқолдамақта өзін ұстай алмағанда, өте-мөте қуанышты шаттаныс хабарды естимін деген ойы түгіл назарында жоқ, қаннен-қаперсіз отырғанда айтылған ойда-жоқтағы сүйіншілі сөзді естісімен-ақ үн-түнсіз, сілейіп тұрып қалады да, аузына сөз түспей, қайтерін білмей, аңырып барып, өзін меңгере алмай, сылқ етіп құлап түскенін сезбей қалмағы көз көргі. Жеңілдері өзі есін жиады, ауырларына су бүріккенде тітіркеніп, есін жимағы оңай болмақ. Тым ауырлары алдыға келе алмай, беті ары қараған бойы барар жеріне барып, қоштасуы тілімен емес, жөнімен болмағы шарт туылмақ. Еліміз болсын, өзіміз болайық, "Қуанғанымнан жүрегім жарылып кете жаздады", иа болмаса "Қуанғанынан жүрегі жарылып өліпті" деуіміз осыдан болмағы айқын ұғыныс. Бұдан шаттаныстың түбі түпкіліктеп жалт бергенде, аттан ауып түскен пендеше қасіретке айналатынын шипагерлерге ғана емес, күллі халайық, бүтін ел білетін айаншылдықтығын ұғыныстық сыпаты дәлелімделгі.

Қас жауына кезіккенде, ашулы кегі ызалана қоздана қозып, қаны ыстыққа шауып, миды қыздырып, қандағы қуат сыртқа теуіп, төбе шашы тік тұрып, көзеулі көземеге толмағы шұғыл шоғырланып кетеді де көземелі мақсұтпен жауына ұмтылмағы парыз. Күші, өнері, қаруы, аты, айласы сай болып, басымдылықты икемдесе жауын жайратпақ, сүйінші сұратпақ; артынша болса, өзі өлмек не болмаса жараланбақ... әдетте қан қызуын баса алмай, болмашыға ашуланып, "Сенің қаныңды ішпесем бе?"— дейді де, қолына түскенін жіберіп қалып, "Бата тимесе, қата тиіп" бостан босқа қандықолға, бекерден-бекер құныкерге айналып, өзіне өзі кектенбек. Не жексұрын, жаһанкезбелік титықтықталық болмағы шарт. Кектеніс болмайтын пенде болмағын алла жаратпаған. Бірақ әрбір адамның кекшілдігі парықты да, нарықты да, ғарықты да болмақ. Кектеніс әрқандай жанды ойсоқтылық, кекшілдік, ұмытпаушылдық, орайлымдылық, қыбын тапқыштық қыстығулықтарға баулымағы шарт. Кектеніс сырқаттығы — кезбелік. Ондай науқас малға, мүлікке, үй-күйге, ата-анасына, бала-шағасына, туыс-туғанына қарауды есінен шығарып, кегі үшін кезбелік жасап, не ішіп, не қойғанын білмей, жалпылдап қарадай тозып, жаһан кезбесе тұра алуы мүмкін емес. Еркектерде өте-мөте көп болмақ. Ұрғашыларда бірері кезігуі көз көргі.

Өте-мөте ұрғашыларда көп болмақ. Астан хайуанаттар ішіп жатқанын, ауыз малғанын естігенде, шашыранды түскенін көзімен көрген, ішіп-жеуші көргенімен беруші байқамаған, беруші көрсе де көрмеске салғаннан туылмақ; ауыз тиуші берушінің көңілін қимай, не жеп алып, не ішкен соң, не тойып алған соң, не тоймай-ақ өзінің көзі көрген нәрселердің ластанғаны ойынан шықпай қойып, ұмытылмағандығынан қарадай өзінен өзі сескеніп, ішкен асынан құтылсам дейтін сезікісті ойдың жетекті қузауымен ұзаса бірер күн, қысқа аралық болғанда ұрттай сала қолма-қол құсып, шіміркеніп, дірілдеп, тамағы жұтындырмай, басы көтертпей қалшылдап, аузына ұшық шықпақ. Сырқат себепкері жеңіл болғанда, бірнеше ұйқашта сауықпақ. Айыққан соң да шилі арқа көлгіс тақылетті ұшынғыш болмағы өз тапқылық кірпияздығы болмақ. Тым ауырлары жер томпаймаға айланбақ. Сондықтан "Байқамаса, сырқат-астан, оның түбі ажал шашқан, тым болмаса бейнет басқан" деуіміз осыларды көз көргілік ұғындырмақ.

Жан төзгісіз жаман иіс иә болмаса жаман татым, не көрген пенде төзіп тұра алмайтын жиіркенулер көңілге қатты келсе, дереу басы зеңгіп, жүрегі айнып, құсып, тұла бойы сырқырап шағып, қозғалғысы келмей жер тартып қалады да, құсықпен тазарып, ұшықпен айықпақ. Соның үшін албаты жиіркеншектік жарамайды.

(Осыдан соң жарты ашжаз жоқ)

Тұтқиыл зәре құты қашу, қорқу — шошыныстың төркіні. Кәперсіз келе жатқанда, тұрғанда, отырғанда, тұтқиыл шошудан және түсінен шошудан шошыныс туылмағы шарт болмақ. Міне, осы тосаттан шошуда, барлығы ең алдымен селк ете түседі, жалт қарайды, шошындырғышты көре салады да, қайтерін білмей тұрып қалады не тұра қашады. Кейбіреулерінің жүрегі атқалақтап, ауызға тығылып тоқтамайды немесе алыспақ жарағы туылмақ. Кейбірлері бір-екі күн өткен соң сауығады. Жүрегі атқалағыштардың көбінің ұйқысы қашпақ, көз жұмса болғаны, көз алдына шошытқыш келіп атып тұрмақ, айқайлап оянбақ, далаға қашпақ. Кейбірлері көзін аша сала тың тыңдамақ, есік аңдымақ. Кейбірлері шошытпаны көрсе-ақ болды жанындағысын періп қалып, жанын қоярға жер таппай сасып, тұра қашуға бағдар талғап, жол іздемегі шарт болмақ. Еңді кейбірлері шошындырғышты қуып, жоғалтқысы келіп, кісі қарасы көрінсе болды ұмтылып, алыс-жақынын, еркек-ұрғашысын айырмай қуа жөнелгісі келмек. Қолына түскенімен ұрғысы келмек, былапыт сөзбен ианаттамақ. Кейде науқас талыққа кіріптар болмақ. Жүктілер түсік тастамақ. Кейбірлерінің қаны буылып, шошытпа есіне түссе болғаны, жанын қоярға жер таппай тыпыршып барып ес-түссіз қалмақ. Мұның талықпен парқы болмақ. Соның үшін ойнағанның жөні осы екен деп, албаты жыртақтап ойнап, ойда жоқта шошытып, пәлеге қалумен кісіркенбек жарамас болмақ. "Ойыннан от шықпақ" сөйлемелік осыны көрсетпек. Өте-мөте әйелдер — нәзік жандар. Әсіресе екіқабат жүктілермен шошытып ойнауға әсте болмақ емес. Болмақ емес қана емес, ойнамау шарт етілмек. Олайы кейде түсікпен тынса да құндыкер, тіпті екіқабат қатын өлсе, үш адам басына қатер әкелмек. Рулық құн жоқталып, жарғы жарылып, құнның он екі кәдесі біткенше елің тозып, өзің жұрдай болып, сымпиып шыға бермегің мұнда тұрған айқындық, көз көргі. Тағы бір жақтан он үштегіні отыз үйден тыйым болмағы елдік салт жөрелгісі есте болмағы шарт.

Әуелі ата-анасы жаугершілікте қастандықтан не болмаса сырқаттық науқас жан алғысы қыршынын қиуынан, жанындай жақсы көретін жарынан тұтқиыл айрылуынан, жар дегенде жалғызынан қапылыста айрылудан, жанашырлары тосаттан қырғынға жолығудан, елі-жұрты ойда-жоқта қанға бөгуден, сүйікті адамдары жазықсыз жараланып қолды болуынан, өз баспанасы тоналғыға түсу, малы талауға түсу немесе селге кетуден сырт, ғашықтық алғашқы табысудың соңы еріксіз жантүршігерлік айрылыспен аяқтап, енді орны толуына көзі жетпегендіктен, мәңгі айрылғандығынан күйіктеніс болмағы шарт. Осы тудырмалар тудырған кесапаттан ұзақ өтпей-ақ тіпті шорт сынған қу ағаштай омырылғыш, морттары ақылға көніп, парасатқа жеңдірмей, кең ойламай, келте пішіп, ойсоқтылыққа тап болмағынан алдымен жылауы көбеймек, отырысы орныға түспек. Тамақ пен ылпаны, үсті-басы тозуды ойлау азаймақ. Ар мен ұят ұмытыла бастамақ. Бірте-бірте бірақ естен шықпақ. Олайы ондайға душарласушылар ылғи түсінде күйік тудырмаларын, себепкерлерін көреді. Түсінде ісі оңға басып жүреді. Қуанып жүріп мәз-мәйрам, уайым-қайғысыз, ойындарын ойнап жатып оянады. Өңінде ылғи артынша болады. Орны толмас өкініш екені аян бола тұрса да, түсінде көрген қызығына тойғысы келмейді. Басқаға бас қатыруға жолағысы келмек емес. Және ұйықтаса және сондай жақсы өмірлеу елесіндік түс көрмек. Ояна келсе, артынша болмақ. Бұл көп қайталана бермек. Ұйқы қуантып бұлдыр елеске жетелесе, ояну аямаған аяусыз соққы болмағы жалғаса бермек. Басын көтермей жатуды көксемек. Ондағысы ылғи ұйықтаумен үміт қуанышын жалғастыра беру ғана. Тек көземелік көмбелі арманы болмағындалық айқын ұғыныс. Бірақ артынша жатқан сайын ұйқысы келіп, көзі ілінбейді. Ұйқы басқан орнына артынша қашпақ. Жылаудың әкесі осыдан бастап үдемек, үдей бермек. Бір күнінен екінші күні молая бермек, молая бермек. Соңында көз жасы толас таппаған ақжауындай сіркірей бермек. Қайғырмақ, аһыламақ, үһілемек. Қолынан келіп өндірер түгі жоқ. Қайғысыз қара суға семіретін бұрынғы күні жоқ болғандығы үшін, тамақ ішпегендіктен, уайым сансыратып, қайғы әлсіретіп, қасірет қысып қинағандықтан, күн сайын азып, арықтап, тозып, сарғайып, қу сүйекке айналуға қарай бет ала бермек. Ел мұны "Табыт болып-ақ қалған екен" демегі әдегле сөйлемелік. Дер шағында шипа ем дарым зәруаты даруланбаса, бірте-бірте көтерілмек. Бәз біреулеріне шипа ем дарым зәруаты дарымдалығы да алғыссыз болмақ. Олайы төгіп-шашып ішпейді, төгеді, күшеп басып құйса, бүркіп тастамақ. Ең соңында жағы солып, шәші ағарып, еті сарғайып, шүкірдейленеді де, етбауыры езіліп, армандаған көземесін ол дүниеден көруге аттанбақ. Күйіктеністе зар, зарлы өлең, зарлы жоқтау, зарлы қарғыс көп болмақ. Айталық:

деген еді күйікті біреу, атын ұмытып қалыппын. Бұл тек мен барғандағы басы ғана, үш ұйқаш зарлағандағысы жазса, үш дестір болмағы шарт. Тілге көніп, дарымдаулық алғысты болды да, тез сауықты. Кейбірлері бірдің басын, бірдің аяғын айтады да, ұғатын жүйе болмайды. Мұндайлар алысумен дарым алғыстылығын жойып, өзі ажалынан бұрын кетпек шарт.

Бұрын шалқыған бай, іргелі ел, ірікті ауыл, бірлікті бас, береке-бірлігі жұмған жұдырықтай, ішкені алдында, ішпегені артында, көңілі тоқ, көйлегі көк, қам-қайғысыз жатқан ел тұтқиыл шабуылға ұшырап, қызы қатын, үйі отын болып, ел намысын, ер намысын таптап кеткенде, не болмаса ойда жоқта селге кетіп, иә болмаса жеті ағайынды жұттың бәрінің қорлаушылық кәріне, не біріне тап болғанда, сопа басынан басқаның бәрінен айрылып жалғыз ғана тірі қалса, барар жер, басар тауы шағылған жәй түскендей, өліп кетпеген пенде торығып, дүниеден күдер үзіп, үміті жалғассыз сезілім болып шығып, ойлағаны, күткені шыбын жанын ғана қорғауға, не тек қана кек алуға аңсарлық әуыс тудырмағы шарт болмақ. Бұл пенде айрылған елін, жоғалтқан малын, жиған мал-мүлкін табуға, бұрынғы кезін қалпына келтірсем дейтін арман ниеті жетілсе, торығудан құтылып қарекет қылмақ. Не жарғыласып, жалғаласып жүріп жау қолынан мерт болып, шәйттық таппағы шарт. Не болмаса кек алуға кең айланып, "Ұзын арқау, кең тұсаумен" қыбын тауып, жауына соққы орайламасын тауып, дегеніне жетпек. Әгәрәкім айтылып болмыш осы іс орындалмаса, әуелгі тұрса тұрған күйі, отырса отырған беті, жатса жатқан қалпы бежірейген күйі қатып қалған тақылетті болмағы шарт. Алыстан айғайлағанды қойып, жанына барғаныңды сезбейді. Тіпті түртсең қозғалым, қарау тақылетті пенделік тіл алысымдық ұштасымдылық көрсетуге шамасы келмек емес, жетпек емес. Міне, мұны ұшықтық сілейме делінбегі шарты көз көргі. Біз үнемі: "Сілейме тигір!"— деген қарғысты естуіміз болғанымен, көбіміз толық ұғына алмаймыз. Толық дәлелімі, міне, осыдан туылған. Бірақ осы қарғысты айтушы өз басына келерін білмеген. Соның үшін: "Жүйелі қарғыс жүйесін табады, жүйесіз қарғыс иесін табады",— деп, қарғыссымасының қарсыласын тауып айтқаны жөн деу айқын ұғыныс.

Қорқынышты хабар-ошар жеткенде есі шығып, қайтерін білмей, өзін қорғап, жанын сақтауды ғана ойлап, басқаменен ақыл тоқтатып жағаласу тақылеттілер ойына да кіріп шықпаған, "Бұтаға қорғалаған торғайдай жасырынсам ғана жаным қалады" деп ойлаумен қозғалғысы келмеу, бейне өзін ешбір жан көре алмайтын бүркеуде тұрғандай сезілім ойламалық болмақтан туылмағы шарт. Бұл көз жетіп тұрған ұлы істерден жеңіліске тап болудан туылмақ. Бұл жасақ басы, жасауыл басы, бас түземші, сұлтан тақылетті күнби мен уәзірлерден төменгі ірі-ірі қолбасылар мен мәнсаптылардан кезікпек жарағы. Олайы күнби бұйырған жауынан жеңіліп, жағасынан айрылып, күнбиді көрер бет жоқ, басқа сүйенер тиянақ жоқ, елге еркелер ерлігі жоқ, досқа күлкі, дұспанға таба, басқаларға әжуа болғандықтан үрейленіп, күнбидің алдына барса, дар арқаны алқымынан соққалы тұр; бармайын десе, ұяттан жаны шыққалы тұр; өлейін десе, жан тәтті, кірейін десе, жер қатты, не өле алмайды, не ел бетіне қарай алмайды. Бала-шағаның қызығын, жиған малының шыжығын игіліктенгісі келмегі, көргісі дәме болып, ой шағырланымы бой тасалауға, пенденің көзіне түспеуге итермелейді, тықсырғалайды, соның үшін бұқпағы шарт. Бұл ұшық тықсырғалағылық бұқпа, әдегле бұқпа делінбек.

Сөзсіз тындырамын деген арманды ісін орындап тындыра алмай, жетемін деген көземдік көмбелігіне жете алмай, аңсаған асқарына шыға алмай, талпынысы мен төккен тері шәйындыға айналып, оған өкінгендіктен тынышы кетеді. Ойсоққылықпен өзін-өзі өлтіргісі келеді, тіпті өзін өзі өлтіретіндері де шығуы "Бұл қалай" сөйлемелікке татымарлық болмақ. Тірілері өлгендер: "Жанын қайтып қиды екен?"— деп кінәлағанымен де, жанына сая таба алмай, қарадай аһылап-үһілеп, ұзаққа созыла келе толғамдық ұшық меңгеруге, не кещеге айналмақ, иә болмаса көкми, милауға ұшырамақ. Өзінен-өзі күбірлеп сөйлемек. Басқаға қарамай жерге қарап, байтақ шұқыламақ тақылеттілер сезіліс бермегі шарт көз көргі.

Үрейленуден де қиын шошытпамен шошығаннан кейін туылған бейнеттік толғамдық серейлік ұшық. Бұл ұшықтық науқас отырған арада пенделік дабыр-дүбір, күбір-сыбыр шықпаса, сау кісіден парықсыз, қимыл қарекетінде ешқандай оғаштық, ішінде қимарлық болмай, үн-түнсіз болмақ. Сыбыр шығысы құлағына шалынысымен-ақ қарадай үрейі ұшып, жаны түршігіп, өңі ағарып, көгергіштеп, селкілдеп барып атып тұрып жылайды, боздап, долыланып аузына не түссе сонымен ланаттап, ианаттап жүрмек. Бірақ далаға шыққысы келмейді. Негізі тысқа шықсам алдашы алдап кетеді дей ме екен, не біреу өлтіріп кетеді деген түршігіс тудырмасына қатысқылығы бар ма екен, алла біледі. Үйге адам кірсе, өзін өзі жұлып, сипаланып, бірдеме іздеген тақылетті өз жанын түршіктірген себепкерге қарсылық көрсетіп, қол жұмсайтындай ырай байқатады да, сан құбылым сақтанымпаздық айла көрсетпегі көз көргі болғандығы үшін, ұшықтық серейлік толғамдық желік делінбек. Енді бір бөлімдері далаға шыққысы келіп тұрады. Есіктен бір айағы шыға күлкі қысады, күлкісі үйге кіргенше тыйылмайды, қайдағыны айтып алады да күледі, тыңдап-тыңдап алады да күледі. Кейде бәрі тыңдауға көшіп, сықылықтан аузы тыйылмайды, қайда барып, қайда тұрғанын өзі де білмейді. Ат дүбірі, айғай шықса, мелшие қалады не алақтап айналасына қарағыштап, тығылмаққа ығыспақ. Мұны күлегештік демегі айқын ұғыныс. Жиып айтқанда, қиуасы, ұшықтар зақпалы ұшық, қақпалы ұшық, ақпалы ұшық болып бөлінбегі шарты ұшынымдық туылыстар себебі мен салдарына байланысты болмақ. Соның үшін бұрынғылар: "Алла ұшықтан, пәледен қақ",— деуі осыған көз көргі болымнан.

"Есің дұрыс па? Миың бар ма?"— деген тақылетті ілме жауапты сынамалы не сынамасыз сөйлемелігіміздің кейде айқындық көрсеткен, кейде айқындалғы бермеген түрлемі болып қана қалмастан, оның үстіне мүше қаһарқақтың, мүше мияқтың қалыпты тоғалығына ғана ерекше серейлік зақымдылық ықпалдың көрсеткен ұшықтық сырқаттық тудырмалары болып, бұл тек сол себептік салдарлық науқас саналымы айқын ұғыныс. Серейлік ықпалдық ұшықтық тек адамзаты сезгір ой, сезімтал көңіл, теңіздей толғамдық естік жалғамының тоғалығының бұзылысына ақыл-естің тоғалығының бұзылуынан ғана көз көргілік бермек.

(41-тілкім, 652-ашжаздан, 42-тілкім, 676-ашжазға дейін) Әрбір пенденің бітістік тұлғасына, еркек-ұрғашылығының айырмашылығына, салмақты-салмақсыздығына, жетіліп келе жатқан жеткіншектігіне, өсуі тоқтаған, жетілімі тоқтаған жасамыс қартаңдығына қарай алла өзі жаратқан бітімінде өзіндік жаралыстық аллалық тұлғалық сөл болмақ. Өзегі тұғырлық несібелерде "су" деп әлдеқашан сөйлемелік болғаны айқындық көз көргі. Пенделік тұлғалық жаралыстық бітістік сол жаралыстық тұлғалық сөл, тындырымдық сөл, жалғамалы сөл, шығармалы сөл болып бөлінбегі парыз. Олайы тек алланың ғана жазуымен атқарылғысы болымынан болмақ. Бұл сөлдер пенделік бір тұлғада қатар өзара сәйкеспелі болмақ, соның үшін тұлғалық сөл аталмағы орындылық таппағы шарттығы айқын ұғыныс. Тындырымдық сөл қан сөлін, өңқар сөлін, без сөлін, жібіту сөлін қойындамағы шарт.

Жалғамалы сол тұқым қалдырып, ұрпағы болдырмағы шарт.

Шығарылмалы сөл пенде жаралысына зиянды болымы үшін, алла жаратымы бойынша өзіндік шығарымдылық сезімін бергенде, тәбиғи шығарылып тұрмақ. Оның орны жеген тағам, ішкен сусынымен толықтырылып отырмақ. Жалғамалы сөл — ер-әйелдің ұрпақтық сөл, өзегі үйірлік тәуелділік сөл. Олайы ерде еркектігін әйгілеп, бала тапқыза алатын арқаулық қуат болмағы, әйелде ұрғашылық қызымын әйгілеп, бала көтеретін сөл болмағы баршаға аян ұғыныс. Және мезет, мерзет жетілдіретін сөл де болады. Ер мен әйел неке оқытып, жұпты болып, бір төсекте бас қосқаннан кейін ғана ұрпағы болмақ. Бұл шипагерге ғана емес, жұртқа аян. Екінің бірі: "Бұл баланы сенен таппағанда ертең жарақсызға аунап таптым ба?"— деп жатады. Ерлік-әйелдік сөлдер қосылымындық тындырым — ұрпақ сөлі. Бұл сөлдердің айырым-айырым екі жынысқа тәуелділік өзектік түпкілігі де болмақ. Міне, олардың ұйи қалымы — ұйымдық өзек бала пайда болым жаралымы екені айқын ұғыныс.

деген бәйіт осыдан шыққан.

Қан сөлі жан сөлі болмақ. Ол тұлғалық бітісті іркіліссіз, тұтас шырайланып, тіршілік өмірлемін сақтамақ. Оны мүше қаһарқақ меңгермек. Олайы жүрек соқпаса, тамыр жүрмейді. Тамыр соғымы болмаса, қан да жүрмек емесі айқын ұғыныс. Әгәр жүрек соғып тұрса, тамыр аңғағылық тиянағы бойынша міндетті жаралыстық борышты атқара бермек. Аштан өлмек қандық сөлді толықтаулық қайнар — ішіп-жем тапшылығының себебінен толықтырылу жалғасымы шорт үзілісінен, ұзаққа созылымынан болмақ. Не мүлде жоқ болып, аллалық несібе мен ризықтық жазулық несіптің ұштаспалылығының үзілгендігінен жеткен ажал болмақ. Әжрияның 1054 жылы Қаратаудағы ауылдарда жаугершілікте өлген бір адамның қаны өлген жерінде астына басылып қалған сырлы табаққа мал бауыздауындай ағып құйылып, толып қалыпты. Сәп салып қарасам, малдың қаны тақылетті асты тұнба, үсті қан сары суы екен. Өлген адамның денесі суй қоймапты. Мен жетер алдында ғана жаны шыққан тәрізді. Сол арадан он шақты өліктің бәрін көріп болдым да, бір ұраға жерлеп, құран оқып аттандым. Жолшыбай ой қорытпалық түйіндемем, қанның тұнбасы тұлғалық қуаттың арқаулық әужалдық сіңіміндік қуаттық түйілімі дегенге бекіді. Қан сары суы қан ағысында қанды қоюлатпай сұйылдырып, толассыз, іркіліссіз, бітістік ағыста тійімділік жасап, қанның қойылу, сұйылу қуатындық тоғалық қалпын сақтатып тұратын шапағаткерлік кепілдемелік.

Пышақ кескен жердің қаны көп өтпей өздігінен тоқтайды. Олайы қан тұнбасы кан тамыр аңғағының кесілген жеріне алла әмірі бойынша барып тұнып, тұра қалып, қанның ағу бағытын кесілмей тұрғандығы бітістік арнасына түсіріп, кесілген арадан қан шығармауға қамданатындығында екендік ұғыныс содан табылмағы шарт.

Қанның сұйылу қуаты:

Пышақ теріні жұқалап кессе иә болмаса жер сүріп кетсе, алдымен болмашы қан шығады, сүртіп жіберсе, артынан сары су шықпағы шарт. Оны да сүртсек, қан да, сары су да тоқтап, қатып қарақотырланбақ, көп өтпей жазылмағы шарт. Бұл екеуі — қанның жаралыстық тоғалық тұлғадағы өтейтін борыш шарғы. Өңқарлық сөл пендешілік нәпсі тудырмақ. Іштектік сөл тәбет сөлі және нәубет сөліне айрылмақ. Кімде-кім мейлі қандай пенде болса болсын, қарны ашқан соң жейтін тамақты көргенде-ақ сілекейі шұбырады не түкірігін жұтпағы шарт. Міне, осы шұбырған сілекей, ауызға толған су жұтындырымы тәбет сөлі болмағы парыз. Оның тұлғалық бітістегі борышы ас сіңімділігін арттырып, тоғалық толықтаулық міндетті алғысты орындамақ. Тамақ жегенде, қанша құрғақ жегеніңізбен шайнаған сайын бал татуы да осы тәбеттік сөлдің тамаққа әрбір пенденің өзінің ынтызарын аударып ынтықтыруы болмағы шарт. Ал енді нәубеттік сөл жұтылғандар, ішкендер, жегендер қарынды тойдырған соң өңқарда қорытып, шірітіп, ірітіп, сіңіре бастамақ. Іштек тұлғалық борышын сары майды сүзгіден өткізіп қылшықтағандай сүзіп, тұлғалық борышын өтеулік мүшелік борышта қажетсіздерін шығарылмалы жаққа, жарақтыларын тұлғалық жаққа сіңімділікке айдап, жүрекке жеткізбегі шарт. Жүрек қан жасап, тұлғалық бітіске таратпағы борыш болымының бірін ұстамдылық етпек. Сөйтіп, ас нілі сіңімділік қандық сөлге айналып, қаһарқақтық аңғақ таратым-жинамымен тұлғалық қызымға, қызым өзегі арқылы әл-қуатқа, одан арқауға айланбақ шарты орындалмақ. Ұзақ уақтық түлкі құрсақтықтан тұтқиыл аузы-мұрнынан шыға тою, айталық, бәс жеу тақылеттілер алмакезектесулігі сырқаттық науқас болдырмақ. Күйіктен де осыған ұштасулық сырқат туылмақ. Без сөлі — белгілі бір без, мейлі қайсы без болса болсын ұрпақтық тәуелдік без болмаса болғаны, өзіне жақын арадан шығу шықса, без сөлі жүрмей, жиналып қалмағын тудырмалап, жиылған сөлі без ішін кернеп, керіп, безді ісіндіріп, жанға батымдылық ауырту тудырмақ. Әдегле без шошу делінбек. Бездің шошуы өз ішінен болатын кезі де болмақ. Айталық, мерездік без ісінімі.

Шипагерлік пірі — без. Без жемеуліктеулік уәсиятнама қалдырғылығы айандық. Шығудың ісіну соғымы без жолын тосып тастап, ұлғайта ма? Әлде елде ел қорғайтын батыры болғаны тақылетті тұлғалық бітісті қорғайтын, әрбір мүше көлгімінде өзін қорғайтын без батырлары бар ма? Мұны Алла біледі. Бірақ шығу шыққан соң ондағы қағынулыққа, қабынуға қарсы шығуды жау санап, без батырлары жасақ топтап қарсы шыққандықтан, белең беру шарты без шошу болмақ. Олайы бір мүшеден шығу шықса, оның ішіндегі ең үлкен без шошиды. Кішкене бездер шошымайды. Шығу без жолдарын тосса, үлкенді-кішілі барлық без тұтас шошымағы шарт болмақ. Осыған қарағанда, без тұлғалық қорған батыры саналымдалғы болмақ. Бұл тұлғалық бездік қорғаулық без батырлары делінбегі айқын ұғыным бермек. Жібіту сөлі адамдық бітістегі ашық және жабық маңыздағы орындардың (кілегей перделер) тоғалық қалыптылығын сақтап тұру үшін, ашық айтқанда, қатып қалмауы үшін, кірлемеуі, кеппеуі, қажалып тозбауы үшін, қатқан қайысты майлап жібіткендей ерекше тиімділігі болғандықтан, майдалау сөлі делінбек. Жібіту сөлі мен майдалау сөлінде парық бар. Олайы жабық орындар ішіндегілері майдалаулық сөлдер болмақ. Тізе, шынтақ тақылеттілер. Көзге көрінетін ашық орындардағы сөлдер жібіту сөлі болмақ. Айталық, мұрын суы, ауыз, іншек, көз тақылеттілер. Жабық майдаланулықтар илігімдік қана болмай, ішкі мүшелік өкпе, қабырға, көкірек жібіткіш, қусақтық жібіткі, жүрек қаптық жібіткі болып, тұлғалық кең көлгімдік қойындамағы шарт. Тағы да тері мен еттен арғы ішке қарайғы барлық мүшелерді қан сөлдік жібіткі майдалау көлгім де қамтылмағы шарт болмақ.

Қан сөлі мен без сөлі — пенделік тұлғалық тұтас сөлдің ата-анасы. Қан мен без сөлі болмаса, тіршілік өмірлеу болуы мүмкін смес. Қан жөнінен ұғыныстық табым өте айқын. Без сөлі жөнінен алғанда, ұғынып көз жеткізе алмайтын, онша ұғынып кете алмайтын сырлы тілсімдер көп. Бірақ терең толғанып, жүйелі ой жіберуден, айталық, еркекпін деген ердің еркектік без сөлі болмаса, ол еркек саналымдалғы бола ала ма? Соның үшін: "Сені де бұтында безі бар еркек деп жүр ғой",— деп сайқы қылық, мазақ, қағыс айтымы ұрғашылардың өз қажетінен шыққандығы аян. "Еркек болғанымен, азынама болмай, азбан болса, мұндай болғанша өле қалғанның өзі жақсы",— деу екінің бірінін аузынан еркек намысы үшін шыға келмегі шарт. Бұдан без сөлінің түпкілікті төркінінің оңай еместігін білмек толғамдық қинама болмақ. Шөлден өлмек — сөлден өлмек. Олайы адамдық бітістегі тұлғада қан және без сөлінен тыс, басқа да барлық сұйқылдықтың кепкіндеу, сұйылу қуатынан айрылып, соңында қан, сөл сұйылатын шама-шарық толығымы болмағандықтан, бірте-бірте қоюланып, аңғақтық ағындығы қиынға соғып, қоюлана-қоюлана сақар құрғап қазанға жұққанындай аңғақ бүйіріне қан жабысып, қатып қалуынан қан аңғақ ішінде ағыстық туындау, туындалу қуатынан айрылып, жүрек қанша күшегенімен, аңғақ бүйіріне тығындала жабысқан қан ағысы жойылғандығынан қанды айдау өтемелі борышы зайа кетіп, соның салдарынан жүректің дедімі бітіп, мысы құрып, өзі еріксіз көніп, шарасыз тоқтауға көнбек. Кеберсуден кебу сатысына өтіп, адам бітістігі шала құрғап, бірте-бірте кептірілуінен ажалы туылмақ. Судан өлмек — суарылып өлмек. Олайы бірден, тыныстық алу арқылы сіміріп шығара беретін деміктік тыныстық ауысым кезектілігі үзіліп, жүрек еріксіз су қыспалық кедергіліктен тоқталғандығынан болмақ. Екіден, бітістік тұлғадағы арқаулық қуат сөлінің төтенше сұйылып, нілі қалмағанымен қоймай, сіңімділік ағым қуатынан айрылуындық себептік пен салдарлық қоса қабатталмағы шарт. Өте-мөте суға кеткен адамның сүйегін таба алмай тарыққанда, "Өті жарылған соң шығады да су бетімен ұзап ағады" деуіміз де суға кетіп, ажалы жетуші мүрде малтау білмеуі, малтауға шебер болса да, сан алуан себеп ажалға айдағандығынан, айталық, су ағындылығы өз еркіне жібермеуі, тамыр шырмалғыш нәрселердің шырмап алуы жыртқыш балықтардың не аяқтан, не қолдан жұтып, қауып су астына тартуы, су ішінде сіңірі түйіліп қалуы тақылетті алла алуға жазған себептер ұштасып, ұшқасып, сәйкестілік жасап, ығын табуынан о дүниеге аттаным уағы толып, аттандырым шарты болымы толықтаулығы толымдылық таппағы шарт болмақ. Тағы бір жақтан, суға кеткен кісінің бітістік тұлғасын бірақ су керіп, нығарлап, кернеп алады да, кісілік салмағын жеңілдетпекпен мүрде су бетіне қалқып шығып, салындылық салбуырынмен ұзап ақпағы шарт болмағы айқындылық сөйлемелік. Өті жарылуға әдегле екі де үш ұйқаш уақ кетпек екені шындық. Не үшін, бәрін алла біледі. Бірақ алла білуге күнә жазғандықтан, неліктен екендігіне толғамдық нанымды ілме жауап таппағымыз шарт. Бұл пенделік білім саналғылық тұлғаланымы болмақ. Олайы су себебінен мүрде болушы алғаш су ішінде тұншығып жанталасу кезінде, суды көп жұтқандықтан, тұлғалық бітісін су кернемек. Бірақ бұл ішілген су онша көп болмайды. Ұзаса, шөлдегенде шетінен ұрттай жұтып босата салатын тегене толы сусыннан көп емес. Бұған пенде мүрделенім таппағы шарт еместігі айқын ұғыныс. Судан мүрде болымшылар ішінде тірі кезде, дөнен бастаулық терісінен жасалған мес толы қымызды дем алмай ішіп кеткендер де кезікпегі көз көргі болған. Су мүрденің көп өтпей тыныстық ауысымдылық үзілім тауып, жүрек соғымы тоқтағандықтан, суға кеткен жан екіншілей су жұта алмақ еместігі айқын ұғыныс бермегі әлдеқашан айқындылық бермек. Осындай жағдайда су бетіне шығып ақпағына, өті жарылмағына екіде төрт ұйқаш уақ кетпегі мына төмендеуіш болмақ: Әуелі су мүрделік болған пенде суға түспес бұрынғы өмірлеу кезінде, қимыл-қарекетпен өз несіптік ризығын теріп жегенде, ыстық күндерде тамақ ішкенде терлеуі шарт. Бұдан тыс қатты ұйалғанда да қысылып терлемегі бір жарақтық болмақтығы бізге айқындық ұғыным. Су мүрделік пенде суға батқан соң, әлдеқашан сөйлемелік болған, тер шықпақ орындардан адамның ішіне қарай мол су қысумен, жерге қазық күшпен сіңірілгендей пенде бітісінің ішіне қарай сіңірілуі ғажап емес. Тірлікте тер сыртқа тепсе, су ішке қарай енбегі шарт па, қалай? Алла біледі. Бірақ осы арада кесіп айтулық сөйлеме сыпатнамам болмаса да, ағынды су ағын күшіменен тер шығатын көздерден ішке қарай сіңіп, тұтас адамдық бітістегі тұлғаны толық меңгеріп болғанынша мезгеулік көземелі уақты екіде төрт ұйқаш болмағы шарт деп жорамалдамақ шарт болмақ. Бұдан тыс су толқыны соғып, мұрын және ауызбен суды ішке енгізеді деп ойламалық толғанымдық болсақ, әлдеқашан жаны шығып болған су мүрделік уағында өңқарлық, іштектік сіңімділік қорытым жүрек тоқтауымен қоса тоқтауы өлімдік шарт саналымдалымы әлдеқашандық шарт екені айқын ұғынымдылық таппақ. Соның үшін бұған сенім артпақ, нақтамалық тауып нанымдай алмауы көз көргілік, ес болғылық аяндылық. Әгәрәкім, су мүрделік пенденің деміктік тыныстығы тоқтағанымен, бітістік қан сөлімен без сөлі өте сұйылып кетпей, болмашы ғана сұйылған замат судан шығарып, аузы-мұрнын тазалап, теңдеме қапша ағашқа бас-аяғын теңшеп, салақтатып асып қойғанда, не болмаса айағын жоғары қаратып, басын төмен қаратып, екпетінен жатқызып қойсақ, құрсақтағы су ағып таусылар-таусылмастан қыбыр пайда болып, бірте-бірте жыбырлап есін жиып, мал болып қатарға қосылмағы шарт. Көз аялық кешірмелік дәлелімдемелік, сүт пысырым аралықтай уақ ішінде соғымы тоқтаған жүректің қайтадан шыт жаңа аллажар болып соғымы қалпына келмегі, деміктік тыныстық жүйеге түспегі шарт. Әжрияның 1060 жылы Шy бойында, көктемгі көктасқында суға ат салып, ел өткізіп жүрген азаматтар ішінен бір жігіт суға кетіп, 5-6 шақырымдай аққан соң, аяққы ауылдың су өткізгілік азаматтарының бірі ұстап, судан алып шықты. Ел азан-қазан, мен оларға ақыл айттым да:

"Ағын жоғары көтерсе, өті аузына құйылады",— деген өтірік сөз екен. Бірақ ыстық қандық аңғақ бейімі барларға қатер болымы шүбәсіз демек те толымдылықты ауыздық сөйлемелік болмақ. Тұлғалық бітістік сөлдер жасаңғырамай ма? Жоқ па? Жасаңғыраса, қанша уақта бір рет жасаңғырамақ? Әлде толассыз аз-аздан жасаңғырап тұра ма? Әлде мезгеулік уақытта бітістік шешілімдік ұласыммен қайта жасарып, толығып, молығып тұра ма? Мұны алла біледі. Әгәр тұлғалық бітістік сөлдер іркіліссіз, толассыз жасаңғырайтын болса, онда адам "Құзғынша мың жасамағы" шарт. Құзғын әңгімеленіміне сай толғанымдасақ, пенде ас татпас, сусын ішпес болмағы шарт. Бірақ адам пендесіне мың жасамақ түгіл жүзге келетіндері кемде-кем. Айтпағы шарттығы, Құзғынның мың жасамақтығы болмақ. Бұл аңыз емес, сөйлемелік ертек емес, нақ болмақтағы кешірмелік аялық. Хорасанда атағы байтақ жарғы қыпшақ дешті елінде Жалдаш атлы қараүзген шипагерге қыпшақ дешті күнбиі Құзғын сексенге келіп, селкілдеп отырмақта Жалдашты шақыртып алып:

Күнби Құзғын мұны естіген соң төтенше қуанып, жасару, мың жасау белгісі көрілсе, мұратына жеткізбек болып, күнби Құзғын өзі бастап, Жалдаш қостап, 300 нөкерімен аттаныпты. Орғаш тауының етегіне жеткенде, Жалдаштың сөйлемелік даналығымен 100 нөкерді жол тосқызып кетіпті. Таудың ортан беліне барғанда, 100 нөкерге жүрмек тосалғылық алды етіпті. Тау төбесіне таяғанда 100 нөкер жүрмек тосқылық болыпты. Көземелік көземдік уақта Құзғын күнби мұратына жетіп, Орғаш тауы басындағы ерке бұлақтан қанып ішіп, Жалдаш көрсеткен ырыс шөбін тағамдап жепті. Бірақ Жалдаш: "Алла маған жазбаған",— деп жемепті. Екеуі қайтып, төбеге таяуда жүрмек тосқылық 100 нөкерге жеткенде, күнби Құзғынның ағарған шашы қарайып, алпыстан асқандай жасарыпты, бұған таң қалысқан нөкерлер күнбидің жасарғанын құттықтапты. Күнби бұларға:

Бұған қарағанда, пенделік ғұмыр жасарғыш тартса, ғұмыры ұзақ болмақ. Бірақ ырыс шөбі табылғанымен, ғұмыр ұзартымы жоқ, арқау ширығын, қандық, нілдік әлсіремелікті айықтырулық дарымдылығы көзгі, жасарғыштартым тартқан пендені көз көргі болмадым. Бірақ мезгеулі уақта алла әмірі бойынша бітістік жаралыстық шешілмелі ұласым арқылы күніне ме, жұмасына ма, айына ма, мезгілінде ме, жылына ма? Бір рет жаңғырып тұрмағы шарт. Аялық кешіргілікте, қан шаппалықтаулықтар келер жылы алдырмаса, миақ шаққылық бомақ алланың жазғаны. Көктемдегі көктеуде тұлғалық сөл-нілдік қан жасаңғырамағы болмақ. Жазда толыспақ, күзде шыныланбақ, қыста құрғамақ, иә болмаса күн сайын бітістік шығарылмалы сөлдермен тозғындағандарын шығарып тастап, орнын бастырмақпен жаңартып жаңаламағын, әрбір пенделік жарықтаулық қарынның ашуынан, шөлдеуінен уағында азықтанатындығы алла жаратысы болмаса да, ұғынымдық аллалық көрсетпелі толғанымдық ойланыс айқындылығы ұғыныс бермек. Шығарылмалы ауыспалы тұлғалық сөл, қан мен без және басқа сөлдердің негіздік қуаты барысында сөлдердің тозғындысы және пендеге пайдасыз толықтырмаларды алланың сыртқа шығарып тастауға бұйырған бөлегі тер, қақырық, түкірік, шырылма, бейжарақ тақылеттілер болмақ. Тұлғалық толықтырмалы несібеден келген бітіске жарақсыздардың бір бөлімі термен араласқан, бір бөлікшесі қуыққа жиналғы шырылмалық араласпалық болмағы шарт. Олайы тер кір кетірмек, ыласты тазартуламақ. Пенде қаракеттенбегі шарт. Шырылма мен тер кан-сөлдегі жарақсыздарды шығармаққа борыштарлығын өтемегін алла жазған. Қақырық, түкірік екпе мен жүректегі деміктік уыттыларды сыртқа шығармағы парыз. Түсінде, аз-көптігінде құбылым, өзгерім таппағы сырқаттық болмақ. Бейжарақ пенде ішіндегі сүзбеулік қою уытты тысқа тасымақ. Қою, сұйқылдығы, аз-көптігі, өңі-түсі өзгерімі сырқаттық науқасты әйгілемек. Қою, сұйық бейнедегі бұл шығарындылар мінсіз бітістікке тиімсіз қалдырылмалы шығарылмақшы ұғарлылар болмақ. Сонымен бірге сырқаттық сөлдерден шығу шығуда шынжара, сом тақылеттілерде сырқаттық шығарылма ірің болмағы шарт. Оны қандалмамен жарып немесе алғаш белең бергенде шабақтап, төңкермелеп сорғызып тастағанда, алдымен қан аралас сары су шықпақ. Сол шықса, ісігі тез қайтып, тез сақаймақ. Шығулық іріңдеулік шегіне жеткенде, жаралық шығу ортасы былқылдап, сырты түлемелік таппақ. Айналасы күреңітіп, ортасы ақшуландамақ. Осы кезде жармақ, іріңін шығармақ теңгермелемелік шарт уәжібі болмақ. Соның үшін мінсіз бітісті сақтаулық суды көп ішпек алғысты болмақ. Біз шәй ішуге қаныққанбыз, құныққанбыз. Суды қайнатып, шәйді баптап ішпек тұлғалық терлетім, сергітім таптырмақ. Қан жүруге де қолқабыс тигізбек. Без жемеулік без пірден қалғы. Сырқаттық сөлдерді жарумен ағызып, төңкермелеумен сорғызып пенденің бітісінен енді бір пенде сыртқа шығарылмағы шарт болумен жанға батымдық ауырту жарылғанша бейнет тартқызбағы шарт болмақ. Бұл тәбиғи жаралыстық сөл мен сырқаттық сөлдердің шығарылым айырымындық парқы болмақ әрі барысы болмақ. Қалғанын әлдеқашан сөйлемелік ұшынымдар мен оташылық, жарғышылықтан ұғынымдық айқындалым алмағыңыз шарт.

(42-тілкім, 676-ашжаздан, 42-тілкім, 706-ашжазға дейін) Қуат арқау делінбек, арқау қуат делінбегі шарт. Арқаулық қуат тұлғалық жаралыстық болмақ. Қуаттық қуат мүшелік және бітістік бөліктік болмағы жарақ. Қуат — адам тіршілігінің тіршіліктік қимыл-қарекеттің, ой толғамының түйіні. Аллалық несібе мен несіптік ризық терімінің ұштасымдылық жарасымдылығы болмақ. Қуат етектеуіш бөлініс таппағы:

Бұл ана жатынында пайда болған мезеттің жанданбағы, жетілістегі мезреттің туылып, есейіп-ержетіп, ғұмыры қанша болса болсын, жер бесікке түскенге дейінгі тәбиғи жаралыстық тоғалық тұлғалық бітістік қуатының түйіндік қисапталымдық саналымдылық айқындамалылығы болып, ол аллалық несібелер мен адамзатындық несіптік ризық өзегіндік туылмалы шешілмелі қасиятлы қуат болмақ.

Міне, бұл ризықтық несіптік жиылма толықпалы, толықтырмалы қуат болып, жаншылық қуатты іркіліссіз, толассыз толықтырып, молықтыратын несіптік ризықтың адамға бұйырған, бітісінде сақталған, сақталатын, сақтаулы тұрған көлгімі болмақ. Бұдан тыс, харшылық қуат жаншылық қуатқа кейде тірек, кейде мияқ болмағымен сырқатқа қарсылықтық, науқастық қорғанымдық қуатты күшемелеумен пенде басындық тәуелділігін сырқаттан қорып, науқастан айықтырып тұратын игіліктік ізгілік жаралыс арқауы болмағы шарт.

Ғаршылық қуат әр күні пенделік несіптік ризық терім қарекетіндік арпалыста жойылып, жоғалып отырмағы шарт болған шығындық, жазмыш сығымдық шығарылғы, жойылғыш іркінді қуат болмақ. Олайы адамзатының пенделік тіршілігінде несіптік ризығын терімі несібелік бітісті қорғауы үшін. Жаны үшіндік жанталасындағы барлық қарекет — қимыл қуат жебеуінен келмегі көз көргі, осы көзге түсулік әрбір қимыл-қарекет жеп жойып, термен тойып отыратын азығы — ғаршылық қуаттық тозғындылық беліміндік ғаршылық қуат болмақ. Тұлғалық бітісті пенде ұйықтап жатса да, шаршап-шалдықса да аз болсын, көп болсын, ғаршылық қуаттан еншілік бөліп беріп, жаншылық қуатты, жаршылық қуатты сақтап отырмағы, молықтырмағы шарт. Ғаршылық қуат болмаса, пенделік тіршілік көрнегі пенделік қимыл-қарекет болмағанымен қоймай, соған сәйкесті өмірде, өмірлеу де жоғалмақ. Бұл — аллалық жазу. Олайы адамзаты несіптік ризығы үшін тырбынғанда терлемек, шаршап-шалдықпақ, болдырып, түкке шамасы келмей әлі құрымақ. Осы кезде ғаршылық қуат өзін өзі алланың жазуымен құрбандыққа шалады да, жаршылық қуаттық толтырымдарды толтыруға азықтық әужал тауып, қолайламалық тудырмалылығымен жаншылық қуатты тоғалық күйіндегі қалпын сақтап қалмаққа бар күшін салмағы шарт болмақ.

Адамзатындық әрбір пендесіне алла жасырып, бітістік тұлғасына қоймаға қойып қойған, пенде өзі де білмейтін көмес, жасырын, бұғынбалы қуат болмағы парыз. Ол адам ерекше шошып жол таба алмағанда, төтенше кектеніп кеткенде, бөлекше ыза болғанда, өзі осылай істеп кете аламын-ау деп ойламаған, көрген адам таң қалып жағасын ұстасатын, әрқандай адам пендесі істеп көрмеген, істей алмаған істі тындырымдап, тындымдап кетпегі шарт. Әдегле, ел мұны "Түспесі бар" деп айтпағы айқын ұғындырыс болмақ.

Баршылық қуат — адамзатындық әрбір пенденің өз басындық шама-шарықтық қуаты. Баршылық қуат бітістік жаралыстық қуат, мүшелік дараланымдық қуаттан құралмағы шарт болмағымен тек бір кісілік қимыл-қарекеттің көзге ерекше түсу-түспеуін айқындамақ. Айталық, жамбасы жерге тимеген балуанмен әдеттегі әлжуаз марқа қозыдан жығылатын не ұстап тұра алмайтындарды салғастыруға бола ма? Болмайтындығы көз көргі. Мейлі тұлғалық бітістік қуат болсын, мүшелік қуат болсын, бәрінің де әрбір адамзатындық пенде бітістік қуаттық шек, күштілік шегі болмағы шарт. Сондай-ақ әрқандай пенденің қуаты бір-біріне мүлде ұқсамайды. Қуат шегі мен күш шегі ұқсамастығынан қимыл-қарекет шамасы да, тез баяулығы, тындырымдылық-тындырымсыздық шарты да парықты болмақ. "Аспанда Ай менен Күн тең бе? Сені менен мен тең бе?"— деген осыдан қалмағы бізге айқын ұғыныс бермек. Ең маңыздысы, шипагерлік аңғарымдауда әр пенденің бітістік зорлығы, қораштығы, арық-семіздігі парықты болса да, қуатты-қуатсыздығы деңгейлес болмағы да барлығын ұмытпау жарақтылық. Осыған сәйкесімді шипашақтап, шипа ем дарым зәруатын дарымдауда, бұған шамалым аңғарымның тайаз-тереңдігіндік шарттылығын толық білу-білмеу шипагердің шанақты-шанақсыздығын көрсетімдерлік әйгілемелік екендігін көрсетуі шарт болмақ. Кейбіреулердің еті жақсы, жарақаты тез айыққыш болмағы — сол адамның бітісіндегі жаншылық және жаршылық қуаттың күштілік негізі ырықты, баршылық қуаты тоғалықты, сырқаттық қорғанымдылық баршылық қуатының ерекше алымды екендігінен. Жаршылық қуаттың күштілігі астамдаулық ырықтылығы жоғары болатындығында. Бұл екеуінің баршылық қуаты сенімділікті, сайма-сай жеткілікті, толысымды екендігінен айқын ұғыным беретіндігі болмақ. Енді біреулердің еті жаман, жарақаты айығымы созылымды болымы. Ол кісінің жаншылық қуаты мен жаршылық қуатының теңдігі парықты, сәйкесімі нашар, жаншылық қуат толықсыз, жаршылық қуат әлсіреулік, баршылық қуат шарқы көрнексіздігінен әйгіленім бермектігі айқындылық ұғыным бермек. Ал науқас жаншылық қуат пен жаршылық қуатқа төтеп бере алмауымен және баршылық қуат әлсіремелік шағында сырқаттық себепкердің жеңіп кетуінен туылады да, ғаршылық қуат дарымдаулық қуатпен ұштасымы арқылы қарсылықтық қуат басымдылық иелеп, науқас айығым таппағы шарт. Кейбіреулердің науқас аталуы, науқасшаң аталмағының түпкілікті себеп-салдары, міне, осындағы қуаттық парықтылықтан болмақ.

Әрқандай адам пендесінде алдымен қимылдық қуат жаралмақ. Іштегі мезеттің өсулігі кеңейме ұлғаймалық қимыл болады да, жанданған соң мезретке айналып, жетілімділік қимылдық басқышын басып өтпегі шартын алла жазған. Қимылдық осындай бір өзек тындырымы болмаса, мезет, мерзет жетілім таппақ емес-ті. Бұл — қимылдық қуаттың алғашқы баспалдағы. Олайы қимыл болмаса, қуат болмайды. Қуат болмаса, қимыл болмайды. Бұл екеуінің аллалық ұштасымдық жарасымы болмаса, мезет пенделік туылыс таппай, түсік боп түсіп қалмақ-ты. Не қатып қалмағы шарт болмақ. Мерзеттік қимыл толықпалы жетілімдік басқыштық сатысы болмақ. Ана қуатымен бала туыла сала алла жаратқан нәрестелік сезгірлік қуатын туындатпағы шарт. Айталық, түншыққанын сезіп аузын ашпақ, тоңғанын ауырғандық жанға батымдылық сезіп, қаны қашқанын сезіп жыламағы парыз. Міне, осы барыстық қуат жалғасы қимылдық-қарекеттік қуат болмақ. Туылма қимыл-қарекеттік қуат сезімдік қуат тудырмақ. Сезімдік қуат толғамданулық білімдік, ақыл-парасаттық, адамзатындық нағыз қуатқа жетпек. Олайы туа сала: "Мен туылдым",— деп жыласа, тіл шыға: "Мұздадым", "Қарным ашты",— дейді. Еңбектейді, тұрады, жүгіреді, өкпелейді, төбелеседі, жақсы-жаман, лат-таза, әдемі-көріксіздікті парықтамақ. Бұл өсім жиырма бес жасқа дейін үздіксіз өседі, толығады, молығады. Ал ақыл тісі шыққан соң өсуі тоқтап, алды-артты, келер-кетерді парықтамағы шарт болмақ. Бұл өсу мен тоқтау өларасындық шарықтық шамалым бөлгіштігі болмақ ажыралғысы. Сөйлемелік қуатқа байланысым таппақ. Қуатсыздық үнді шығаруы ұзаққа жетпес болмақ. Сонымен қоса сөйлемелік, мүше қаптек, мүше қосқұл, мүше мияқ, мүше ауғаздық сезімдік қайтармалылық ауысымдылығы саналымдық таппағы шарт.

Қосқұлдың естірлік шамалылық қуаты болмаса, керең делінбек.

Ауғаздық қайтармалылық ауысым қуаты болмаса, дәмдік толғаным орамы кемдігінен сөйлей алмайды да, мылқау атанбағы көз көргі. Сөйлемелік толғамдық түйін мияқтық, қаһарқақтық сезілім қуаты саналымдық хисапталғылық болмақ. Алла адамзатына жазған осы қуаттық арқаулар әрбір пенденің сөзбен тебірентіп, оймен жауаптасып, толғамдық тежем көземелік көбесіндік шектеуіне көнбеулік тудырмақ. Олайы әрқандай жан: "Жүрегім соқпа, тұра тұр!"—дегенімен, сол кісінің тілін өз жүрегі алмайды. Тілін алмағанымен жүрегі соғымынан тоқтамайды. Әгәрәкім тоқтаса, өлмек. Оған: "Тоқта!"—деп, жүрегіне зекіген пенделік жан тәттілілігі шыдамағы шарт па? Шыдайтыны да шықпақ. Тым аз, шыдамайтындар көп болмағы шарт. Бірақ тұлғалық бітістік қуат өзгерімі, әлсіреуі, қараүзіп шығуы әдеттене беріп, күнделік салтқа айналып жүрелгілік таппағы, ырыққа көнбегі шарт. Айталық, Есім ханның әз ханымы — Айымбикем хан Есімнің тілін алмағандығынан атын "Қаракүң" деп өзгертіп, тастандылық берген еді. Бірақ ырайынан қайтпаған Айым үйіне барғаннан кейін әкесі ен салып берген бұзауды туа салғанынан тартып көтеріп, көтерген бойы өріске апарып, қайта көтеріп әкеліп, күн құрғатпай бес жыл көтере беріпті. Ақыры Есім хан қарындасы Елжасты ұзату тойында арысқа түскен балуандар ішінен Айым бесті өгізді лақша көтеріп, жұртты таңқалдырмағы шартын тудырмалаған әтейлік жасаулығы болмағы еді. Жүлді таратар кезінде, хан Есім Айымды танып, сұрағанда:

Түпкілікті түйіні; әрқандай адам пендесінде қимыл қуаты, сезім қуаты, тежелім қуаты болмағы парыз. Тежелімдік қуат әрбір адам пендесінде шамалық өсу, жіктелім қимыл-қарекеті шектемелі болмағы шарт деулік. Әрқандай қимыл-қарекет басталғысы мен аяқталымында, қуат басынан аяғына дейін пенделік парыздық болса да мияттық жасаулықтап басталмағы, аяқталмағы шарт. Албаты асып кетуін алла жаратпағаны парыз болмақ. Сезімдік, сезімталдық қуаттың да шектемдігі тежелімі болмақ. Айталық, ауырғанды сезу басталысы, ауырып тұрған жанға батымдықты сезімталдықпен білгенімен, ауырып тұруы, басылған соң мейлі шаққан болсын, мейлі қақсаған болсын, мейлі шанышқақтаған болсын, сырқаттық айығыммен қоса жанға батым сезілімдік қуаты аяқтамағы парыздық болмақ.

Пенделік бітістік өсудің де қуаттық шегі болмағы көз көргі айқындылық. Адам пендесінің тұлғалық бітісінде алла жаратқан сызықтан асып кетерлік тексіздік, шексіздік жоқ. Олайы алла олай жаратпаған. Осы үш қуат болғандықтан, тегіне жарай адам пендесінің барлық қимыл-қарекеті мақсатты, жүйелі, орынды болмағы шарт. Ішіп-жемі тақылетті басқалай толып жатқан тіршіліктік өзектік, кезектік қос босағалық таяныштық тырбыныс әрі текті, әрі шекті, әрі ретті, жүйелі боп, мінсіз бітістік ақыл-парасаттылық тұлғаланған жаралым сақталғылы болмағы айқын ұғыныс бермек. Әгәр осылай болмаса, сырқаттық сезіліс науқастық әйгіленім тудырмақ. Ол былай бейнеленбек:

Бұл бейнелеме қуаттың пайда болуында алдымен пенде мінсіз бітісті болмағы шарт. Онан соң тірі пенде нәр татпағы керек. Ендігі жерде татқан нәр, алған әужалы сіңімге өзгермегі, тағы да қан-сөл арқаулық әл-қуатқа айналмағы және олар қимыл-қарекетке негіздік миаттық тудырмағы, соңын ала қимыл-қарекет қажатына толықтырмалы несіптік ризық болмағы, ең соңында даяр ас татымдық болатын пенделік тірлік болмағы шарт екендігін, артынша болса бейнеттік сырқат, өлім туылмағы, өзектігі барлығы, тудырғы ылайықтылығы, айықтырымдылығы барлығы айқын ұғыныс болмақ. Қиуалық түйін, әйтеу, адам пендесі болса, кім болса ол болсын, алдымен тірі болмағы, мейлі мінсіз бітісті, мейлі ілгішті науқас сырқаттық сезілісі бар болсын, бойында жаны, кеудесінде сезімі бар екен, ол әужал алмағы шарт. Ішкен-жеген нәр сіңімдік қуатпен шешілім тауып, алла әмірімен қанға, сөлге айланбақ. Арқаулық әл-қуат алған бітістікке қайрат бітпек. Сол қайрат несіптік ризық тергізу қимыл-қарекетін жасатпақпен әр түрлі амалмен өзіне тапқызып, жанын бағулық тырбыныс тудырып отырмағы. Бұл өліммен ақырласып бітпегі шарт. Тіршілік тоғалық арқаулық қалыптылық ауыспалылық айналымдамасы қамтамасыздандырылмағы шарттығы осыны әйгілеп, ұғымдық айқындық бермек. Бұл жаратқанның адамзатына жазған тұрлаулық қуатының негіздік түйіні, парыздығы болмақ әрі жырғаулық қуаттық тиянағы болмақ. Қосақтық қуат әуелде талғамдық болмақ. Олайы еркек ержете келе ұрғашыға ұмтылатын, қыз бойжете келе еркекке ынтығатын сезілім туылмағымен өз теңдерін іздемегі шарт. Сөйтіп ақыры біреудің жолы, біреудің соры болып, алғаш біреулік жасырын, біреулік әшкере бір төсекте бас қоспақтамақ. Міне, бұған "Теңін тапса тегін" деп сөйлемелік дәлелімдік һақиқи разылық білдіргісі болмақ көз көргі. "Шал қатын алғылық білгі емес, мал алғылығы білгі" деулік те кездесімдік болмақ. Түпкілік түйіндеулік жұптылық қосақтық бір төсекте бас қосардан бұрын неке оқылмағы, той дабыраламағы шартынан кейін болмақ. Олардан тақырбас айдарлы ұл, тұлымды, бұрымды қыз да тумақ. Бұл ұрпақ жалғамы сөйлемелік. Мұны жалғамдық қосақтық қуат жалғасым парызы өтелімі делінбегі парыз. Адамзатындық бір пенде саналымдалғы екен, алла жаратымы бойынша ол қандай жан болса болсын, хан болсын, қараша болсын, мәртебелі болсын, мәртебесіз болсын, дәулетті болсын, жарлы болсын, еркек болсын, ұрғашы болсын, үлкен болсын, кіші болсын, алып тұлғалымды болсын, ергежейлі бітісті болсын, қандай байтақта жасасын, ыстық байтақта ма, суық байтақта ма, тауда ма, ойда ма тірі болса болғаны, сырқаттық бейнеттен қағатын төтемелік жаршылық қуат болмағы парыз. Олар етектеуіш саусақтама талғамға жарылмақ:

Ауыз нақ. Теңдессіз алып, қуаттық төтемелілік.

Алла тағала жаратқан мезет, мерзет пендемеленуден тұлғалық бітісіне жаралған адамзатының әрбірінің тумысына біткен тұлғалық тоғалық сабадан аспаса кемімейтін, өле-өлгенше сақталатын және шұғыл артынша болымы артынша науқас атандыратын, бірақ көбінше табиғи жаралыстық бітістік қуаты болады. Мұндай қуат тоғалықты кезінде бұдан асатын сырқаттық күш әсте жоқ екені өзім көз көргілік екенім аяндығы. Әжрианың 1062 жылы Шәлкөде мен Жаркентте оба таралып, бір тайпа елден мыңдап адам қырылып жатқанда, алды сексеннен асқан, арты жасқа толмаған еркегі бар, ұрғашысы бар отыз жеті адам обадан сырқаттанулық науқаста болмады, тіпті тұмпышпақ құрлы сырқаттық сезіліс, науқастық әйгілемі көрілмеді, менің Семізкөк жеп, жаным қалды. Бұл қуат тым сирек пенделерде болмағын айқындаулық шарт. Олайы олар аз ғана адам саналғылы, бейнет түгіл арандай ауғазын ашып тұрған жаналғыш сырқатты бит шаққан ғұрлы көрмеді. Сол кезде бірнеше жүздеген үйдің түңлігі ашылмай, өлгендерінің сүйегі аруланып көмілмей қалғанда, алланың соларға жазған бағы ғой. Сырқатынан айыққан науқастардың ажал аузынан қалғандары мен науқастық әйгіленімі болмаған 37 кісінің ішіндегі харекетке жарайтындарынан басқа қарымы барлар ғана мүрделерді таза арулап, жерлемегі уәжіптік болғаны аяндық-ты. Мұндай ерекше төтемелік қуаттың ежелден барлығын бұрын да естіген едім, көз көрігі болмағасын сеніңкіремей, дүдамалдаулығым барлығы айқын-ды. Көз көргі болғасын сендім. "Қосқұл елеңдетімі танталдық айқын жетер". "Танталдық айқын көргі ұстамар борыш өтер" леулік түйнемелік қиуа осы болғандығы рас екені маған білгі болды. Міне, бұл алланың ерекше жарылқап, бөлекше алқап, құдыретімен адам пендесінің бітісіне басқалардан ерекше жаратып берген қуаты болмағы делінбегі шарт. Түпкілігі туылма қуат жаршылығы төтенше шақ келтірмес, ерекше қайтпас, қажымас қуат хисапталымы саналымдалғы.

Тұлпар басын санауыш сақаудай, пенде басын санап шықпағы алла жазымы болған қызылша, шешек тақылетті жұғымтал, тарқалғышты сырқаттар пенделік қуат төтемін сынағыштар саналымдалғы. Бұл сырқаттарға буланғандар бірден кейін қайта шықпағыштығы, бір атар делінбегі шарт болмақ. Бұл кейде бір тартар деп те аталымдалмағы естілгі. Олайы қызылша мен шешекті алла сырттан сырқаттық бөртіммен орап, науқастандырып пысырымдамақ. Айыққасын жарасызға шыбын үймелеместік тақылетті қайта тұлғалық пенделік бітіске жолатпаулық туылмалық қуатқа жаршы болмақ, кендірмелі қуаттық төтемелік қуатты ішкі бітістікке қойғандығынан болмақ. Қиуасы, төтенше төтемелілік дарын алыбы бітіске орнауылдық таппағы шарт болған.

Бұ түрдегі қуатта шақ келтірмес, теңдессіз қуаттан кемдігі аз ғана болмақ. Олайы оба, шешек, қызылша, көкжөтел, күл, сүзек таралған 1062 жылы әжриада Торғайда "Торғай қаққан тарыдай" қырғын ел басына сырқаттық апат әкелгенде, тек жалғыз ғана менің бір құрдасым Қабанбай әуел баста өне бойы болмашы қызулық тартқан, салғырттаған, бір жұмадай меңзығырланғанмен жүреді де, онан соң ешқандай сырқаттық сезіліс, науқастық әйгіленім білінбей қатарласа түйдектеліп, умақ-шумақ таралған алты саналғы таралғышты, жаналғышты жұғымтал оппалы сырқаттардың бірімен де сырқаттанбай кетті. Бұған танданбаған, ғажаптанбаған пенде болмады. Ел де, өзім де: "Бұл Қабан — қасиетті адам, әулие жаралғылықты",— дестік, тамсана сөйлемелік сырт, тіпті елге құдай досты Мұхаммедтей сезілгі болды. Жастар оны "Әулие ата" деп аталымдылығы соңғылыққа қалмақ болмағы шарт. Шынында, соншалық көп сырқатқа қарсы қаһарлы қуатты оған берген бір алланың өзінен басқа кім болмағы шарт. Қиуасы, түрі осындаулық қуатты қаһарлы қуаттық төтемелілік деу маған жөн білгілік түйіндемелі тианақтатымға ой тоқтаттым болмақ.

Елге енді ғана оппалы, жұғымтал сырқаттар тарала бастағанда, сол сырқаттан сақтанғылық егіп, сол жұғымтал тарқалғыш оппалардан қорғанулық қолмен еккен әдіспен алдан амал қарайластырмақ, жасамалы жалғамалы төтемелілік қуат жаратымы шарт болмақ. Жұғымтал сырқаттар тарала салысымен ғана неліктен егілмек қорғанымдық басталғы болмақ? Бұрынырақ жабданып, ертерек неге егілмейді? Оба, сүзек, қызылша, көкжөтел, күл сырқаттарының екпесін табуды бізге алла несіп қылмағаны хақ. Қызылша бөртімінен ірің алу мүлде мүмкін емес, басқа сырқаттардікі де сондай тарықтырымдық көрсетімі көз көргі. Тек бір ғана шешек егу амалы, біз біліп, дарымдап, егуге ылайықтылық алмағы жарақтылық тапқылығы болмақ. Шешек тарап болғасын, шешектің іріңі табылмайды, сақтайын десең де ұзақ сақталмайды, ексең, енбей қоймағы шарт, қатып қалмақ, шірімек. Соның үшін шешек таралып, алғаш шыққан баланың шешек іріңін алып, тананың шабынан терісін тіліп, қан шығарылмағы орындалым тапқасын, шешек іріңі сол араға жағып қойылмақ, бір жұмадан кейін қарасақ, тананың шабындағы шешек іріңін жаққан арасы жұдырықтай не одан үлкен немесе кіші боп томпайып бұлтимақ. Сырты кейде мөлдіремек, көп сандысы мөлдіремеулік. Сол томпақты жарып, қамсек қурай қуысымен жарған орыннан бүйрек қабына құйып, күн көзі сәулесі түспейтін суық, салқын болса да болмақ орынға қойып, күн тигізбей сақтап, қажетті кезде таза ағашты үшкірлеп жонып алып, бейне шижал ұшындай екпе, ектірмекшілердің науқастық әйгілемі білінбеген, бұрын шешек шықпағандардың қолының талдырмасының томпима етінің сыртынан тамызып, тептігірмен сызып қойса болды, шешек өніп шығады да, тұла бойы өртеніп, салғырттап, сандырақтамақ, жыламақ. Бұл кезде егілген балаға шипа ем дарым зәруаты дарымдалмауы шарт. Басқаларға тырнақпен тырнаса жұқпақ. Балам, осыны жақсы үйреніп ал. Егер мұндай әулие тарқала қалса, бір егуің бір тұсақтан төмен болмағы аз. Өте-мөте кедейлерге қарас. Ылақ, тоқты берсе де қақпай, ренжімей, шын көңілмен алсаң, ырыс болады. Ренжісең болмайды, өйткені бірер айда бірер жүз мал құрап алмағың тіпті оңай. Ашкөздік туылмасын. Өтей атаңның айтқан өсиеті "Қол кірі дәулетке" қызықпа!

Түменбай ЫСТАНБАЙҰЛЫ.

Егімдік шешек өнгесін, қарақақпышы түскенше судан өтпестігі ең өзекті шарт. Тіпті қырық бір күнге дейін су жолатып, беті-қолын жумауы жарақтық. Соңғылығы алғысты болмақ. Пысқан баптылар жеп-ішімі толымдылық тапса, парыздықта, уәжіпте борыштылық өтелімдігі толмағы шарт.

Оң қол нақ. Қуат баянсыздылық төтемелілік.

Баянсыздылық төтемелілік қуат алла жаратқан пенде біткеннің бәріне тең емшілік жаратым бермегі парыз. Бірақ кейбір жандарда бұл қуаттың баянсыздылығы үп еткен соқпалғы шалдамға кезіксе, ұшып кетпек. Ең кішкенесі томпышбақтанса, бір ай төсектен тұруы қиын болмақ. Сауығулық уағы ұзағы мезгіл. Қысқасы, жұмадан аспай, құлаған емендей гүрс етіп қайта құламақ. Жабықпай деген Нұра бойында біреу осылай кезіккісі маған келгі. Жабықбай ай емес, жұманы құр өткізбейді ғой дейім. Бақсы ойнапты, балгер шақыртып, ішірткі ішіп жатыр деулік шықты. «Шарасыз пенде күлерлік, қысылған айтақ үрерлік» аяғын құшарлығы, шипа ем дарым зәруаты жайлы сөйлемелік шықса баядай бақырып, өз отының басын өзі сабап, жаны шығардай болады дегенді еміс-еміс қосқұл естілік шалғұтұғұн. Қандай құдай айдап келді екен, аз ғана малы селдіреп, несібесі тұқырлауға таязым тапқасын, ізденсе жарақ. Қол латы дүниеде ұятты лақтыртып жібермегі шарт болмағы осы ғой. Кейін сауыққан соң маған:

Аңғарымдап тұжырымдаулық нақтамада, қуат баянсыздық төтемелілік қандық аңғақтық сұйқылдық бейім әйгіленім бергі болды. Шипа ем дарым зәруатындық толықтырылғы тежеме дарым дарулаған соң бір жұмадан кейін айықты, жылға дейін науқастық сезіліс айтпады. Бұдан тыс, ішірткіленгендерге шипа ем дарым зәруаты дарымдаулығы алғысты болмайды. Артынша сырқатты қоздырым тудырмағы шарт. Балам, ішірткі ішкендік-ішпегендігіне төтенше көңіл бөл! Олай болмаса, қара шығын тартымың туылар, абыройыңа нұқсан жетер. Шипа ем дарым зәруаты дарымдалса да ішірткі ішіліп, ішірткіленгеннен кейін жеті ұйқаштан жиырма бір ұйқаш толымдық өткесін дарымдалса, дарымдылығы алғысты болмақ. Балам, осы арада тағы есіңде болар жәйт, дуғалыққа әсте шипа ем дарым зәруаты дарымдылығы қонбайды, зорланып, зорлап дарымдап әуре болма. Іздеп келсе және өте зәру болған кез болса болғаны, орайды қолыңнан жіберме!

Түменбай ЫСТАНБАЙҰЛЫ.

Әлдеқашан сөйлемелік қуат түйінделулік арқау — бес қуат, бес қуаттық төтемелілік адам пендесінің бітістік тұлғалығындағы қуат тоғалығын сақтаса, мінсіз бітістік сақталып, сырқаттық науқасқа тап болмайды. Сырттық, іштік сырқаттық қоздырғы құрттармен оның уыттары, улы шағымшылдар зақымынан қалсыраулық, тұтқиылдық қансыраулық тақылетті толып жатқан себепкерлер тұлғалық мүшелік қуатты сансыратып, бітістік арықтамдық тудырып, сырқат оңай жұғатын, жұқпақ, жұққан науқас күйге түсірмегі шарт. Олайы алты бірдей сырқаттық оппаға бой бермеген Қабанбайды бір іреткі шаққан сумаң лып, сумаң зып жанын алып қоя жаздап, шипа ем дарым зәруатындық дарымдаулық алғыстылықпен айыққасын, жаны қалғанымен, ілгішті сырқатты науқас боп қала бермегі шарт болды. Міне, осыған қарағанда, сырқат науқастандырым, әйгілемі үшін де көземелі көземдік көмбелі орайлы уақ болмағы шарт екен. Сөйткенде ғана бергісі бейнеттік науқастаныс, арғысы ажал боп жанын алмағы көзеулі жарақ алла жазғаны болмақ. Міне, бұл өз көзіммен көргеннен, өз қолыммен ұстағаннан кейінгі жинақтамалық, көзайалық кешірмелік қиуалық түйіндемем. Түпкілік өзегілік қиуасы, қуат арқаулығы пенделік жаралымындық болмағы шарт. Қуат тұлғалық бітістік қуат, мүшелік қуат, ғаршылық қуат, төтемелілік қуат боп түп арқаудан салаланым таппағы шарт. Қуат арқауы жан сөйлемелік күпіршілік болмақ емес, алла жаратымы. Олай болмаса, адам қарекетсіз, томпаймалық болмақ қой. Адамзатындық пенде тек арқаулық салаланым тіректілігімен несіптік ризығын таппақ, аллалық несібелерді қамдамақ, қорғанбақ, тірлігін сақтамақ. Мүшелік қуаттан айрылсын, тұлғалық арқаудан айрылсын, жүрек соғымы тоқтамақ. Мүше деміктік тыныстық қуат тоқтаса, пенде тұншығып өлмегі парыз. Олайы тұлғалық арқау мүшелік қуат ұштасым мен тоғалығын сақтамағын алла жазғандығынан болмақ.

(42-тілкім, 706-ашжаздан 42-тілкім, 801-ашжазға дейін)

Адамзатындық әрбір пенде мінсіз бітісті болмақ. Бірақ мінсіз бітіске өш, әрбір жанның ет пен майға, қымыз бен шайға аңсары ауып тұратыны тақылетті мінсіз бітісті пенделікті жұймалап тоздырғысы, шайнап жоғалтқысы, жұлып кемтар қылғысы келетін, сырқат боп жұғып, науқастандыратын себепкерлер аз еместігі аяндық. Соның үшін алла "Пәлеңнен қақ" делінбегі шарт болмағы айқын ұғыныс.

Бұлардың бәрі де алды бейнеттік, соңы ажалдық болымды тектерімен өзара ұштасып, жалғаспағы шарт. Артынша кейде бір-біріне қатыссыз жері де болмақ. Жазымнан басқа себепкерлер жүлгелік мәндемелік өзектік, кезектік екі босағалық жіктік орын таппақ. Алда сөйлемелік болған он екі түр — жікті сырқат себепкерлерінің бәрі де жүлгелік мәндемелік өзектік, кезектік себепкерлер боп қақ бөлініс таппақ әрі құрандылық иелемек. Бірақ әрбірінің түпкілігі жүлгелік мәндемелік өзек, кезек болғанымен, өзіндік дараланым, оқшауланым парықталығылықтары да болмағы шарт. Олайы ұшындырымдық себепкерлер толғамдық көңіл-күйге орасан ойсыратым, саналғысыз сансыратым тудырғылық ықпалымен және ырайлық себепкерлердің ырайлық құбылым өзгеріміндік сырқаттық қапысын табулық науқастандырымымен айқындық көрсеткілік.

Бұларға жеке-жеке кідірмеулік етектеуіш.

Бұл жазымдықта, айталық, қылыштасуда қылыш зақымы, найзаласулық найза зақымы, жебе қадалымдық зақым, қанжар, селебелік зақым тақылетті көзеулілік айқындылығы бар қастандық өзек болмақ, зақымдық себепкерлер болмақ.

Көбінесе көземелік мақсұтпен алдын ала қанық ұғыныс таппағымен, басқа біреулік көмбелік тарпа бас салулық, жоюлық болжамдылығы айқындық болған бірер пендені иә болмаса бір ауыл, тіпті бір елді бір-ақ қырғынға ұшыратпағы шарт. Болжамдық жазымдық қастандықтан ел ағасы, дәнішпан, білгір, болжағыш, айлалы, іс ықты кемеңгер болса, болжамдық зақымдаулық қастандықты азайтпағы, тіпті бір тал түгін де жұлдырмай, ел жұртын қорғамаққа шарты жетпек. Айталық, алла-жар тақсыр, өзіңізге аян, осыдан көп жыл бұрын жаугершілік боп, жау шалғыншы — шолғыншыларын жіберіп, әр ауылдың жерін бөгенайлап алып, әр ауылды бөліп-бөліп, жеке-жеке тіл айқастыртпай шауып тоқтатпағандықтан, Майқы би:

Осы жарлықты атқармағандардың, наумез болғандардың бәрі шабындыға ұшырап, қырғынға тап болмақ шарты толымдалған. Сол жарлық бойынша іс ықты болғандар шабындыдан, қырғыннан аман қалған. Сол бір кезде біздің ауыл албан дегенді "Алма елі", Тілеуқабыл деген менің әкемді "Табылды би аға" деп, ауылды "Табылдының ауылы" деп тергемдеген. Шабындыға ұшыраған елден жау аталымын қанық білгі болған албан Тілеуқабыл ауылы "Алма табылдының ауылы" болып өзгерім тауып, дұшман қанығына жеткенше қоныс аударып, құтылып отырған. Өйтетіні жаугершілікте бейсауат адамдар келіп кеткенде, ата жолына сай жөн сұрасу, ұғысу таңғаларлық іс емес. Әйткенмен жарлыққа сай өзара хабарласу өте тез болған. Әркім өзі келіп, ауылға бас-көз ақсақалға дер кезінде нағын айтып, күдік күмәнін білдіргілігі айқындық берген. Соның үшін күдік туыла салысымен қоныс жөткеп, өздері сытылып кетіп құтылып, дұшман жер сипап қалып, құтырып басқаны жалмамақ боп отырмақ шартын тудырған. Міне, бұл көземелі қастандықтың болжамдық қаһары зақымдық қаһарлы орайынан ел болып қорғанып, құтылмағының жан сүйсінерлік сақтанбақлы ғамалы шарттығы. Осы кешіргілі қандық аяннан кейін: "Би айтқандай атқарым болса, бұлай болмайды екенбіз,"—деп, шабындыға ұшырамаған елге еңіреп отырып айтып, боздап отырып өкінішін білдіргенін ет құлағымен естіген ел пайдасын көріп, рахатына бөленгесін, бұл жарлықты парыз саналымдалғы һисталым жасап, әдетке айналдырып, салт қалыптастырып, "Ат тергеу" деп атап кетіскені айдан айқындық. Жаңа түскен келіннің текті атаның баласы екендігін не емес екендігін осы салтпен теңгермелеп, дәлелімдеп көзжеткізбегі бір шарт болған. Адамзатындық әр пендеге пайдалы тиімділік сын болмағы осыдан ба екен? Болжаулық әрі болжаусыз екі ұштылық себепкерден әтейі буыну, әтейі сумен мүрдем көтулік, оқыс тиулік балта, жалпақ дүз қуысқұлақ тақылеттілер зақымдаулығы болмақ. Мұнда өлмекшіге болжамды, басқаға болжамсыз, пәлелік себепкерлік аяқ астынан туылмағы шарт. Тастан оқыс ұшу, алмауыттан жығылмақ, жардан ұшпақ, көшкін баспақ, малдың теппегі, сүзбегі, жыртқыштардың тұтқиыл кезігіп талауы тақылеттілер кейде "Бата тимесе қата тиіп", кейде ызақорлық, намысқорлықпен соңғылығын ойламай ұрып жібермектік тудырғылар болмақ. Зәһарлы себепкерлер әуелі қару-жарақтық, тағамдық дайындаулық пысқан баптылық жасағанда уғарлы өлтіргілерді жағу, суғару, буына ұстау, сырына сырлауда қосымдықтау тақылетті амалдармен зәһарлап өлтірмек шартын орындаулық. Айталық, уғарлы жебе... Ендігі бірі зәһарлы шағымшыл уғарлылығы бар махұлықтардың пенделік бітістік сөлдік зақымдаулығынан болмақ. Айталық, сумаң, жылмаң, лыпың, зып, шаян, бүйтек тақылетті махұлықтар шағуынан өлмек не бейнет тартымдап қалпына келмек аялық кешіргілік болмақ.

Тұтқиыл шоғырланымды қабаттаса ұштасымдылық таппағы шарт болған сырқаттардың жантүршігерлік оппалық қырғыншылығы қаһарлы себепкерлер делінбегі шарт. Адамзаттың астамсып күнәға белшесінен батқанында, алланың соған қарата жазалаулық жіберген қаһары болмақ. Алда сөйлемелік қуаттарда кідірімделгі болған. Қиуасы, жазымдық себептен басқаның барлығы пенделік қуат әлсіреулемелік қолайламасынан орайлы сырқат жолын таппақпен кісіні науқастандырмақ.

Шоғырсыз, дара-дара кезігетін, топталып түйдектелімдік таралым жұғымталдығы болмаған сырқат себепкерлері. Мейлі шоғырлана тұтқиыл таралып, жан басын санап жұғатын жұғымтал бейнеттеугіш әрі қырғындауыш сырқаттар қаһарлы себепкерлері болсын, мейлі шоғырсыз, дараланып кезікпекті қаһарсыз сырқаттардың себепкерлері болсын, бәрінің де көзге көрінбейтін құрттары болмағы шарт. Әрбір сырқаттың құрты сырқат түрі бойынша әр түрлі болмағын алла жазған. Олайы әр түрлі сырқаттың сырқаттық сезілісі, науқастық әйгіленімі бір-біріне ұқсаулық тапқан шарт жоқ болғандығы, ұқсастық болғанымен, айқындық берімі парықтылықты ұғыным бергілік айырмашылығы барлығы дәлелімдік шарт. Барлық сырқаттың себепкер құрты біреу болмағы шарт болса, онда сырқат сезілісі мен науқастың әйгіленімі бір деулік, шипа емдік дарым зәруаты дарымданулық шипашақтығы да аумағылық болмағы уәжіп шарты делінбек. Бұдан тыс тіл сұғы, көз сұғы десе, ел шошып, жұрт сескенетін төтенше таңғаларлық тілсім ғажайыптылығы айқын әрі көз көргі сырқат себепкер де болады. Міне, осындай сұғы барлар қылықты, бітісі әйбәт, жаралысы сүйкімді баланы көріп "Паһ" десе болғаны, келесі сол уағынан қалмай шетінемек, мұны көзіммен көрдім. Бірақ мен дарымдаған шипа ем дарым зәруаты дарымдылығы алғысыздықпен тындым тапқандығы өзіме аян. Бұл көз сұғы болсын, тіл сұғы болсын, кейбіреулер таңданса, кейбіреулер ызаланса, сұғын қадауы тындырымдылық қастық сырқаты тудырмағы шарт екен. Мұндағы тілсім сырын тек алладан басқа білер ешкім де жоқ. Енді оның дарымы, сұғы тиген адамның өзін тауып, өз сұғын өзіне қайтартса, айықтырым таппақ. Кейбіреулері айықса да кемтар болмағы алла жазуы болмақ. Оған қарысса, тіл сұғы бар, көз сұғы бар жан қырық күнге дейін оңала алмай наумезденіп, есін толық жия алмай қалмақ, "Жынын алдырған бақсыдай" сүміреймегі шарт. Көз сұғы бар адамның көзі ішінде не көзі маңайында қара қал не меңдіме көз көрігі болмақ. Оның көз қарашығы жалынды, қарауы сұқты, өткір. Жанары қара болмақ. Тіл сұғы барлардың аузы айналасы, ерін, ұрт маңында меңдіме не қалы болмақ. Тілінде, өте-мөте өзектік тілінде теңбіл, не қалсүрей болмақ. Тіл сұқ тиген балаға меңдуана ұрығынан бір талдан үш талға дейін, үлкендерге бес, жеті талын талқандап жегізсе, жазылып айықпағы айқын болмақ. Он алты оңдамадан қандалмамен шетіп қан шығарса, айықпағы алғысты болмақ.

Сырқат біткеннің бәрі жұға ма? Оны бір алла біледі. Бірақ менің кешірмелік аялымым және көз көрімім сынықтан басқаның бәрі жұғатындығын айқын аңғартқы болмағы дәлелімдік. Сілкілмелеп сүре толғанғалық есіме түсіргілігі, талай табалап, "Шоқ, шоқ" деуліктердің және күліп қарық болғандардың өзі мертігіп, басына келгендігін көзіммен көргілік болыппын. "Табалама жолы тар, жайдақ деме — алды жар", "Күлген күле жетпек, екі салбырауын түре жетпек", "Мысқыл тимек қышқыл, түбі мүшкіл" деулік ел-жұрттық түйіндеулік қиуаларға "Алмауыт мініп бір жат қайрылмақ" болмайтын тақылетті. Олайы сынықта біреудін басынан тағы біреудің мүшесіне аунайтындығын алда сөйлемелік болғаным дәлелімдік саналғылық. Кейбір үйлердің бір адамы сырқаттық қатпа науқас болса, тұтас үй ішіндегілерді аңғарымдаулық нақтамада, көбінде, тіпті бәрінде бар екені айқындық нақтама боп, шипа ем дарым зәруатымен айықтырымдық дарымым алғыстылық айқындылығы болғандығы аяндық. Балам, күлсең, кәріге күл, әсте кем-кетіктерге күлме! Басыңа келсе, қайғырып толтыра алмайсың, еңіреп бітей алмайсың, армандап жете алмайсың.

Түменбай ЫСТАНБАЙҰЛЫ.

Сырқаттық науқас қатпа болса, тұтас үй ішіндегілерді аңғарымдаулық нақтамада, көбінде, тіпті бәрінде бар екені айқындық нақтама боп, шипа ем дарым зәруатымен айықтырымдық дарымым алғыстылық айқындылығы болғаны аяндық. Жұлдыздық сырқат себепкерлері мен қуаттық сырқат себепкерлері ұштасымдылық сырқат...

(Осыдан соң 50 ашжаз жоқ)

Бұл — шоғырлы, шоғырсыз таралып, жұғымталдық айқындық бергілік сырқаттардың елді еніретіп, көпті күйзелтіп, жұртты жадатып ойрандайтын себепкерлері. Ұзын боғаулы бұғалығымен адамзатын буып ап, тұлпарды үйір-үйірімен қорымды дараға иіріп, қамалап ұстағанымыз тақылетті, шып-шырғасын шығармай, шарасыз шипа ем дарым зәруатын дарымдататын, дарымдылық алғыстылығы зор болмайтын, өлгені қырыла қирайтын, айыққаны қатарға әрең қосылымдық табатын қатыгез сырқат түрлері болмақ.

Мезет, мерзеттік кезіндегі баланың бітісінде немесе сырты сау көрінгілігі болғанмен, ішкі мүшелерінде шала туылмақ кем-кетік болмағы туылмалық себепкерге еншілік болмағы шарт. Мұны ел нысаналы туылым деп атамағы аяндық. Олайы ашық көргілікті болса, туылымдық қисық аяқ, алты саусақ не қолының жарымы жоқ тақылеттілер. Жасырындылықтылыға үрпі бітеу, құлағы шұнақ не бітеу, тышары бітеу туылымдық секілділер.

Ата-анасындағы сырқат мезет, мерзетке жұғып науқас боп туылмағы, баланың кіндігін кесіп, кірін жуған кіндік шешелеріне жұқпағы, мұнымен ғана тынбай, ұрпақтан-ұрпақ туқым қуаламы қуылма себепкерлер делінбек. Мұны тұқым қуу, ұрық қуалау деп жұрт айтқалы қанша өткендігін кім білсін? Тек алла ғана білмек. Міне, осындай қуылмалық себепкерлерден сақтаным таппақ үшін, әуелі нәпсіні тыймақ пен жат төселімнен тыйылмақ шарт. Енді бір жақтан, жеті атадан асқаннан кейінгі аталардан қыз алыспақ керек. Жиенін алмақ, жиеніне бермек, "Емшек сүті араласпаса болды" дейтіндерде қандық аңғақтық уылымдық бейім көп болмақ. Аллалық шала жаралымдық туылымдық жаралыстық бітіс, милаулық туылғылар көз көргілігі бұған дәлелімдік саналғы таппақ. Ең ашынарлық жат төселмеліктен туылған ұлы өзінің алғыншысынан туған әшкере қызын алатын біреу кезікпегі алла жазмышы болды. Алатынды қойып алды. Бұлардан қандық аңғақтық уылмалық туылымдық тапты да, балалары тоқтамады. Бес, алты жылдан кейін қос жұбай бірінің жетісінде бір кеппелі жер томпаймаға айналмағы парыз болған. Сол қыршынның ата-анасы оңаша үйде өз арсыздықтарын айтып отырғанын да, ет құлағыма естілгі қанықтығы жанымды түршіктірмегі шарт болды. Бұл — имансыздық біздің ұрпақтардың басына келмесін. Балам, Ер азамат едім деп, сәуірікшілеп жүрме! Өз түбіңе өзің жетесің. Нәпсіңді тый, арыңды сақта, қандық уылма туылғылық жағдай жаратып алма, жаратпа! Басқаға да жаратқызба! Алла жарылқайды.

Түменбай ЫСТАНБАЙҰЛЫ.

(42-тілкім, 801-ашжаздан 44-тілкім, 882-ашжазға дейін) Өзегі тұғырлық өзектік мәндеме жүлге: Өзегі кеңістік тұғыр, Өзегі жарық тұғыр, Өзегі ыстық тұғыр. Өзегі тұғырлық кезектік, мәндеме жүлге: Өзегі тұрақ тұғыр, Өзегі қараңғы тұғыр, Өзегі суық тұғыр. Алғашқы тұрғылық несібелерлік мәндеме жүлге: Өзектік мәндеме жүлге: Су, Арқау, Бітім.

Кезектік мәндеме жүлге: Қимыл, Ұштасым, Әужал.

Соңғы тұрғылық несіптік ризықтық мәндеме жүлге: Өзектік жүлгелік мәндеме: Тыныстық, Ләм, Ылпа.

Ырайлық өзгерімдік құбылымдар түпкілікті мәнділігі:

Мән түпкілік сыпаты өзек ырайлар іргеленімі: Қыздырма, Айық, Шуақ, Тымық, Бұлыңғыр, Шалдама. Мән түпкілігі кезек ырайлар қоныстанымы: Сусақ, Ызғымар, Аяз, Сызына, Дулы, Бұрқақ. Мән түпкілігі ырайлық өзек сезілгілік мәндеме жүлге: Бітістік зеңулік сезілгілік, Ырайлық суымдық сезілгілік, Бітістік батымтық сезілгілік. Мән түпкілігі ырайлық өзектік науқас сезілгілік мәндеме жүлге: Күюлік, Ыстық өтулік, Жел қармаулық, Тер басымдаулық. Мән түпкілігі ырайлық кезектік науқас сезілгілік мәндеме жүлге: Үсінулік, Суық өтімдік, Сыз өткілік, Тер қатымдық.

Алмасымдылықтық өзегі тұғырлық мәндеме жүлге:

Алда сөйлемелік болғандар еркектігі көмбелік шектемелік, ұрғашылардікі артынша саналымдылығы шарт болмақ. Түпкілігі ұшынымдық мәндеме жүлге тиянағы — өзектік ұшынымдық мәндеме жүлге: Шаттаныс, Қуаныс, Сүйініс. Түпкілігі ұшынымдық мәндеме жүлге тиянағы — кезектік ұшынымдық мәндеме жүлге: Сескеніс, Жиіркеніс, Шошыныс, Күйіктеніс, Торығыс, Үрейленіс, Кектеніс, Өкініс, Түршігіс. Сырқат себепкерлері түпкілігіндік мәндеме жүлге: Жазымдық, Туылма, Қуылма, Уыттық, Қу...

Жарылғылық таратымдық әдеп лебізі

(44-тілкім 882-ашжаздан 45-тілкім, 922-ашжазға дейін)

Алланың құлы әрбір пенденің бір тұлғада тұтасым таппағы аллалық жаратымдық бітістік еншілік тәуелділік болмақ. Олайы біз көз көргілік болып жүрген пәленбай болсын, түгенбай болсын, ер болсын, әйел болсын, бала болсын, үлкен болсын, тек өзіне ғана тәуелді еншілік бітісі көзімізге көрініп, ата-анасы туылғанда азан айтып қойған атымен атап жүрмегіміз осыған дәлелімдік сыпат болмақ. Міне, бұл тұлғалық бітім тұтастылығы айқындылығы делінбегі шарт. Ал енді кідірмелегіміз, адам бітісіндегі аталымдалатын әрбір орынның тиянақты орны аталымын жырмажылдамақ жарғы. Әрбір адам, мейлі кімде-кім болсын, білетіндей сезілгілік тапқанымен, өзі толық ұғынып, басқаға толық ұғындырмағы екіталай. Ел не білсін, не білмесін, сын емес. Бірақ шипагерге сын болмағы шарт болымдығынан. Шипагер ізденулік талаптылықпен төтенше қанық білгілігі жарақ. Айталық, әдеглегі бөртімдік бөртсе де, ол бастан не аяқтан басталып шықпақ, не басқа орыннан қышып бөртпек, бөртімік сезілгілі болған орын аталымын білмесе, жараланған, шығу шыққан, мертіккен қайсы орыннан сезіліс әйгіленім бергенін қолмен ұстап тұрып айта алмаса, өте-мөте ұрпағына шижаламалап мұралық қалдырып ұғындыра алмаса, шипагермін деудің қанша маңызы қалмақ? Сырқаттанған науқастардың көбі бейнеттік жанға батымдық, ауру қудаулаулығымен шипагерге мүрит боп алдына келмек. Әгәр жанына батымдық болмаса, сырқатта болмақ емес. Батымдықты сезбесе, пенде де болмақ емес. Науқас шипагерге ауырған жерінің атын айта алмаса да қолмен көрсетімдеп, дәлелімдік айқындық таптырмақ. Тәп басып, нақтап айтатын науқастар тым аз. Бұл арада алдымен науқасқа айтқызып алып, онан соң тамыр ұстау дегендік емес. Өте-мете артынша, алдымен тамыр ұстап, толық аңғарымдап болғасын, науқас сырқат түбір мәннілін ұғып алғысы кеп, шипагер өзіңе қадалып, қадағалап сұраса, айтып бермесең бола ма? Науқас тамырын ұстатқан соң, науқастың өзіндегі сырқаттық сезілістер мен науқастық әйгілімдерді тәп басып, төбесінен түскендей айтқанда," Мынау қайтіп біліп, қалай тауып алды?"— деп аңырып қалатынға келтірмек үшін, шипагер тұлғалық бітістік жырмажыл аталымға қанық болмағы шарт екендігі нанымды айқын ұғыныс бермек. Бұл аталымдардың көбі сырттық көрнеудікі, ішкі көместік аталымдардікі аздау. Олайы сонда да ішкі көмес мүшелері жаратылғы орнын және ондағы сырқаттық сезілістік әйгілім мен науқастық әйгілемдерді нақтап айта алмасаң, бір қойды шәй ішімде сойып, мүшелеп бұзып, қайнамаға сап болатын алымды азаматтардың табасына қалмағын, күлкісіне тиек, сайқысына жиек болмағын айтып ауыз жиғанша шықпақ. Күйеуі ішін шығарып, қатынына ішек-қарнын алып бергеннен кейін, етін мүшелеп бұзып болғанша, ішек-қарынды жуып тазалап, бас-сирағын үйітіп, қазанға салып, байымен тең болатын ыспор ұрғашылар айтқаныңның, айталық, бүйрек дегенді жүрек деп қалсаң, артыңа не көзбе-көз табалық талғау қалтырғаның болмақ. Олайы ел өз бітістік тұлғасына малдың мүшелік аталғысын теңшеуіштік етімділігі шарт болғандығынан болмақ. Өлген пендені жерлеуді білсе де, боршалап көруден қорықпақ. Тіпті "өлген кісі" десе, қарадай шошымағы көз көргілік емес пе? Бұдан тыс кімде-кім білуге ынтығып жырмажыл аталымдарға қанық болмақ шипагерлік буындамалық түйіндеулік екені пенденің бәріне аян.

Тұлғалық бітістік жырмажылдық аталымдар етектеуіштігі көз көргілігі:

Жақ. Оң-сол екеу. Ұяттан, мұрыннан төмен және екі жақтауық сырт ауыз көлгімі көземе.

Бет. Маңлай, екі көз, екі самай, астыңғы-үстіңгі екі жақ, мұрын, ауыз, иек көлгімі жалпы аталғысы сөйлемелік көземе.

Естер. Құлақ қалқаны алдындағы, қуысқұлақтың бет жақ қырындағы шошақ шеміршек көземе.

Қақпар. Қалқанды құлақтың желке жақ артынан қарағандағы жалпы қаралымы көземе.

Қиық. Астыңғы-үстіңгі қабақтың кеңсірік жақ және самай жақ түйілісі. Екі көзде ішкі қиық, сыртқы қиық — төрт қиық болмағы көземе.

Қабақ. Көздің астыңғы-үстіңгі жаппа терісі көземе.

Қыспақтақ. Екі қастың ортасы және кеңсіріктің маңлаймен тұтасқан арасы көземе. Қысқақ. Қыспақтақтың төменгі жағындағы кеңсірік, көз қиығы тұтасымдалған көлгім аталғысы көземе. Көз түбі. Көз ауырғанда суырып тұратын сезілістік әйгілімдік көмес ішкі жағы көземе. Маңлай. Екі қас пен маңлай төбе екі жағы шекеге дейінгі шаш шықпаған көлгім көземе.

Тандау. Мұрын ішіндегі екі қуысты бөлгіш шеміршек, малда кеуілделінбегі көземе.

Нас. Мұрын ішіндегі өскен жүн көземе.

Кәжім. Екі танаудың сыртынан басталып, ұрт сыртынан аса тоқтайтын доғаша жаралыстық әжім тақылетті бүкті көземе.

Емерілгі. Астыңғы-үстіңгі еріннің түк шықпаған ауыз іші мен сырты арасындағы еріннің сілемейлік әрі құрғауылдық аралық көземе. Сілемейлі. Ауыз іші, көз іші, мұрын іші, іншек тақылетті тіке өзіне жүн шықпайтын, манайына жүн шығатын сылтырғы қымтаулық көлгім көземе.

Өккім тіс. Ақыл тіс деп те аталмағы көземе.

Ақыл тіс. 25 жас пен 37 жас аралығындағы шығатын ең түпкі төрт азу тіс көземе.

Қызылиек. Tіc шығатын көлгім. Айқындылығы тіс шықпаған нәрестелер мен тісі түскен кәрілерде болмағы көземе.

Бөбежік. Көмекейдің алдында, ауыздың артында салбырап тұрған аллалық жаратымдық көлгім көземе. Безбөбежік. Бөбежіктің екі жағында бөбежікке қарай ұмсынып тұратын без көземе.

Тамақ. Тамақ жұтқанда бүлкілдейтін көлгімнің сырттық қарамы және иектен құттықпен тіреп ұстағанда шынашақ ұшы жететін, иектен төменгі шықшытаралық көлгім көземе.

Кердең. Жұтқыншақ ерлерде үлкен боп, еркектік көрнек берргілік болғандығы үшін кердең деп аталғаны көземе.

Кеңірдек. Сырттан кердең, жұтқыншак көлгімі; іштен екпемен жалғасқан көлемі көземі. Құлқын деп те аталмақ. Ашакеңірдек. Қоқа кеңірдектің оң-сол екі өкпемен жалғасым тапқан көлгімі көземе.

Омыртқа. Мойын арқа, белдеме, құймышақ, сегіз көз жалпы буындалығы жалғаспалы илігімдіктік орта пенделіктік көземе.

Төсетек. Қазан толмас пен қасағаға дейін, ортасы кіндік еті, шеті екі бүйірмен жалғасқан көк ет көземе. Өңқар деп те аталмақ.

Кіндік шұқыры.

Кіндіктөне. Кіндіктің айналасынан әркімнің өз алақанындай көлгім дөңгеленісі көземе. Іш. Төсетек көлгімі және ішкі мүшелер қоспақтаулық аталымы көземе, ішек деп те аталмақ.

Қасаға.

Деліткі. Шүртекей. Адам пендесі жаман сөйлемелік естілгіні тез ұқпақ, ұмытпаулық. Жақсы естілгі сөйлемені ұғынымы қырысқыңқылық, ұмытулық болмақ. Деліткіні білетіндер ибалылар, тектілер болмаса, азшылығы айқын ұғыныс. Тілшік деліткі көземе.

Тылақ.

Сарғынай. Малда сарпай делінуі көземелік. А деп те қойып қалатындар баршылық.

Өт.

Шат. Екі аяқтың жоғарғы қосылысы көземе. Пенде естігісі келмейтін былапыт нәрселерді жаздың деп сөкпеңіз, бұларды мен шижамаламасам да, алла барлық пенде бойына жаратқан. Бұл алланың ісі деулік туралық болмақ.

Ми.

Ет.

Сіңір.

Кедер. Табандағы сызықтар, алақанда алла аты жазылғандықтан, һарамды ұстамау шарт көземе.

Құлжілік. Құлжілік кәріжілікпен қатарлас, шынтақ пен шынашақ жақтағы көземе. Кәріжілік. Құлжілікпен қатарлас шынтақ пен басбармақ аражағындағы жілік көземе.

Қиғы. Саусақтар түбіндегі алшақтауға, өбісуге қолайламақ ашалық түйлісім көземе. Тасқиғы. Басбармақ пен сұқ қолдың аралығындағы түйілісім. Тасқиғы мен төрт саусақ бір жақ, басбармақ бір жақ болымындық қолайламалықты алла жаратқан көземе.

Ашарық. Білезік пен шынашақ жақ саусақ аражалпылық алақан жағындағы және бүгілім алақан жағындағы қырдасындық созылма ет көземе. Бүкті. Сақтар бүгілісі табы мен басқа әрқандай буындар иліккенде пайда болып, жазылғанда сызықтық көрінім қалғылық катбар тақылет көземе. Аражиек. Ақтырнақ пен қаратырнақ арасындағы қызылтырнаққа бейім жақтаудағы айланғылы жарты жиек көземе.

Қырнау. Қолдың шынашақ жақ қыры көземе.

Жебебуын. Жалпақ алақан буыны мен саусақ алақан буыны аралығындағы бірінші буын, жұмқырлық илігім делінбегі көземе,

Текқыршұқ. Текқыр өкшесі мен сыртқы қызыл асық арасындағы шұқыршақ көземе. Қызтоймақ. Бас бармақ пен білезік қоспасы үстіңгі қырындағы шұқыршақ көземе. Жүрекше. Алақан мен білезік тұтасқанындағы алақанның сыртқы қырындағы томпақ көземе.

Сіріөкше. Өкшенің жерге тиер көлгімі көземе.

Тебен. Асық жіліктің тізе жақ басындағы бұлтима сүйек астына бітіп, тік төмен қарап тұратын сүйек көземе. Тебен. Асық жіліктің тізе жақ басындағы бұлтима сүйек астына бітіп, тік төмен қарап тұратын сүйек көземе. Ніл. Киелгелік деп те аталмақ көземе. Соның үшін: "Жеркемік болса, еркек қалмақ ніл, ұрғашы томпайма болса күл деп біл",— деген сөйлемелік болған. Шипагер жырмажыл аталымдарына көселік болмаса, шипа ем дарым зәруатының дарымдылық алғыстылық таппақтың көземелі көмбесіне жетемін деулігі үш жылдық құр жүрген алмауыт азбан міністігінің кызығын бір түн ұрлап мінген жортуылшы көргендей, ақыиесі қызылмайланған азбанын қайтерін білмей, от алып қопаға түскені кейпін қаптағанындай болмақ.

(45-тілкім, 922-ашжаздан 46-тілкім, 951-ашжазға дейін)

Сөйлемелік ойланым мүшел сақтық болмақ. Ол жақсылық жалғасымы мен жаманшылық ұрымталдығының пендеге қатерлік өларалығы айқын ұғыныс, сонымен бірге адам пендесінің жылын шықтап, жасын шығарып қатер-қатерсіздікті шипагерлік өзектілік аңғарымдыққа айқындап, тұжырымдық нақтамалық түпкілік беталысын жетік ұғынып, толық игеріп, жан-жақтамалы ұғыныстықпен қанықтап белгілемдеулік дәлелім таппақ болмақ. Бір қарықтау мен бір жарықтау ұштасып, толығып, толысып қабыспағы ұйқаш делініп, санамы жетіге толса мереке, отызға толымдаулығы айғақ аталымын қойындамақ. Айғақ саналғысы толымы он екіні толықтырғанда бір жылды тауысады да, он үшке аяқ басқанда келесі жыл басталмағы айқындылығы әйгіленімі шарт. Үш жүз алпыс ұйқаш уыстаған жыл толыңғысы 180 қарықтау, 180 жарықтау және 48 мерекені несібелеп еншіліктеп, өтерден өтердендік жыл мәнісін білдіргілігі көземелік. Қыста, қарықтау ұзармағы мен жарықтау қысқарым тапбақтанса, артынша жазда қарықтау қысқарғылықтап, жарықтау ұзармағы теңгермеленіп, жалғастырғылы ауысымы алла құдіретімен жаратқан парызы болмақ. Балам, енді айтатын бір жәйт: біз ұмытып бара жатқан аталымдарды да жаздым, елге айтып білмейтін жанға сырыңды, біліміңді, ата мұраңды қор қылма! Қитықтан ситық табатын әумесірлер мен ауыртпай жан алғылық болатын ізгі дарымындай сезгіліссіздер аз емес.

Түменбай ЫСТАНБАЙҰЛЫ.

Бір ай төрт мерекеге толмақ. Алды-артқы еларалық ұйқаш пен отыз күн болмақ. Бұл айлар жылға аманмен алдынан шығып жолықпақ, сыйға толған жыл толықпақ. Жасы жетіп шекті ғұмыры біткен жыл күні тайай зорықпақ, ажалы жете көзі жоғалып, ата-бабасының томпаймасыздығы молықпақ. Осыны өткермелегіштеуші айғақ аталғылар:

Аяңдық аңдып басудан тайынбаған да танбаған он екі айғақ өткен жылдың ергеншегіне байлап, келген жылдың бетін ашып, өз саналғысымен теңестіріп, жылды он екіге толтырып, он үшке аяқ басарда жыл шыға келмек. Мүшелдік жасалғылық түпкілік өзектілігі өрелгі жылдар аталымдары етектеуіш көз көргілі болмағы:

деп аталғыланып, бір һалал, бір һарамнан теңгерімделгі тапқаны айқын ұғыныс. Әрі көсе, әрі білгір ата-бабаларымыз осы жыл аталымдарын хайуанат, мақұлұқат аталғылығымен атаған. Алла адамзатына өзінен кейінгі ақыл-парасатты беріп, 18 мың ғаламның бәрін бағындырушы еткені хақ. Ал адамзаты өзінен басқанын бәрін мойын ұсындыратыны да дәлелімдік саналғылық. Әне, соның үшін 18 мың ғалам — адамзатының несіптік ризығы. Бұл — алланың жаратымы. Неліктен жылдар аты мақұлұқат аталғыларымен аталған? Алла біледі ғой, бірақ ата-ана балаға сыншы, ата-бабаларымыз әр жылғы туылған нәрестелердің жыл басындағы бір жұма ішінде туылғандардың мінездемелік құлқы мен сол жылғы жылдық ырайлық құбылым өзгерімінің және ауысымдық алтылық өзгерісінің ұқсастығы барлығын аңғарған, бірте-бірте көзі әбден жеткілік болған айқындығы туылған. Осыған сай кемеңгер ата-бабаларымыз әp жылғы туылған балалардың мінездемелік пейіл, мінездемелік һарекет, мінездемелік сөйлемелік, мінездемелік құлық ұқсастығына сай баса маңыз беріп, деңгейлес құлық, сыпаттас мінезге дәл түптес хайуанаттармен мақұлұқтарды талдап, соның аталғысымен атаған. Туылған бала атымен атауға тікелейлік ел намысы мен ер намысы жол бермеген. Тіпті кейбіреулер күнбилердің бикесі, тақ мұрагері биліктісі, қалғаны сұлтандардың сұлбасы, тұлғасы, ең аяққылығы қараның, қарашаның ұрпағы болса да қаны бір, туыстығы жақын, ұраны ортақ болған. Сондықтан бетке шіркеу, намысқа сілкеу, қанға дақ түсіргілік болмауға тіке айтудан жалт бұрылып, жанамалай жалғасқылық аталымдық амалын қолданылғылық жаратымы айқын ұғындарғы. Олайы ырайлық құбылым өзгерісі, ауысымдық алтылық жол беркесі, ұқсастық шатысы да дүлей, ат қойып аталғылық етпек мақұлұқтарда негізі дүлей, соның үшін алайлық пен дүлейлікті теңгермелеп, мінездемелік ұштаспалық, ұласымдық жалғамындық жарасым талғамымен адамзатындық барлық мінезде мен құлықты жинамалап, он екіге құндақтатып аталымдағанда, етектеуіш үлгілік қарпым туылмағы айқындық берген.

Мүшелдік жыл сумақы да жымысқы қулықты, күндіз үйкүшік, әшкере харакеті аз, түнде жасырмалы харекеті көп, суық қолдылығы мен қарақшылық жегіштігі мол, дәулет жиғыштығы күшті. Әлдіден қорыққыш, әлсізді басынғыш, һалал, һарам, шикілі-пысылы талғаусыз жегені ас болатын, есексіз болса да ұластырмалы айласымен елді шулатқыш, қырқыстырғыш. Ар-ұяты аз, шімірікпес, лыпылдаған сайқал, күлді-көмеш қулықтар мінездемелік әйгіленшілер көбірек болмақ.

Мүшелдік тектелгі саналғы бұл жылдағылар сусағыш, тамақсау, өзара шығысымы үй ішіндік болса да қағыспалы, бірақ зілсіз, кексіз, харекеті бір тоға, көмпіс, оңайлықша сөз етпейтін, қамшы жүргізіп, таяқ шектейтін, тілге азбайтын, иіс алмас болғанымен, жау тиіскенде айғай-аттанын естісе не қан көрсе болғаны намысы қозғыш, өлген-тірілгеніне, алды-артына қарамайтын, бірі қалмай атқа қонатын, сонымен қоса бірауызды, қара тұяғынан қал кеткенше айқасатын, қауқарлы-қауқарсыздығына қарамайтын әрі өздерін және жастарын аялауға құштарлығы басым, не жеңіп, не өліп тынатын, андаға адал, ақ пейіл, достары мен туған жерінен әсте айрылғысы келмейтін, тек өлім ғана айыратын, ер көңілді желп етпес сабаздар молаң болмақ.

Тектелгі бұл мүшел жылда бардам мен жарлыны айырмайтын, обал-сауапты білмейтін, қатыгез, қаражүрек, басынан сөз асырмайтын, асырғысы да келмейтін, торуылы көп, басқаларға тізесін батырмаса, ұйқысы келмейтін, жауына бөзек болғанша өлімді жақсы көретін, өзінен басқа адам пендесін көзге ілмейтін, өзін күшті, алып, шақ келтірмес, теңдессіз, шендессіз саналғылықты. Басқаны әлжуаз, арғыжық хисапталғылық. Дүниенің тірегі мен ғана болсам дейтін қараниеті қағыныңқы, ержүрек, қайтпас, батыл, түпсіз құлқынды, "Тістейін жұлынса кетсін" дейтін өкше ізге түскіш, кекшіл, ұстамдыларлық құлықтағылар елеулілік көзге түспек-ті.

Мүшел тектелгі секем жылындағылар сөз аңдығыш, бірақ сыр сақтағыш, көңілі кірсіз, сезікшіл, сөзі нілсіз, кейі аңғал, айта салғыш, қулықты, сұмдықты білмейтін аңқау, біраз бұлтағы бар, ол бұлтағынан өзіне түсер қылтағы бар. Жауығушы көп, қорқақ. Басқаға жәбір-жапа келтірмейтін, тіпті оны ойына келтіріп ойламайтын, жауына қарсылығы аз, жоқ дерлік, жәбір де сала алмайтын бейуаздар аудандырақ болмақ.

Тектелгі мүшелдік бұл жылдылар көп сөйлемейтін, бақырайып қарап, бадырая шоқшиатын, сыршыл, ылпалық жарасымы сәнделгі, әдемі, күлгір, жасырын харекеті мен әшкере харекеті орасан парықталғылы, ойы өң мен әлпеті және сөз лебізі айырмашылығы ерекше зор, тартпа, шүңет тілді, шақпа мінезді, тиіскенін оңдырмағышты, қаражүрек, сұрқияниет, ел-жұртқа тіксінетіндей жексұрын, сәйкескілі құбылымдығы таңқаларлық тез де шапшаң, алаяқтылық дендеңкі шықпақ.

Мүшелдік тектелгі бұл жылдастар өте сезгір, секемшіл, сезікшіл, қорс етпе, жатырқауық. Кісі сырын алып болғанша өзін тежемдеп ұстамдауы қиын, мықты, сыр алған соң өзім дегенге бүкпесіз, оқыстылықты көп тудырғы, шамшыл, сөзшең, адал, ақпейіл, үйірсек, елкезектігі де, елкезерлігі де, дала безерлігі де тең, харекетшіл, досына жанынан айрылғанша көмегін аямайтын, жауына жаны шыққанша қарсылық көрсете білетін самдағай сап етпелер көбірек болмақ.

Міне, осы тектелістік мүшелдік жылдылардың харекет мандымы болмайтын, көрнегі өңдімейтін, қуаныш пен уайымның айырымшылын жете ұғынбауыш; "Несіне жырғап ыржалаңдайды" екен деп бетке айта алмай, қайда болса сонда, ел естіместе күңкілдеп тыржырынғыш, күйсіз күлік, байыпсыз тірлік. Су ішкіш, шайшыл, шайнамаға көп зауқы болмайтын, солай болса да өңін бермейтін, ешбір жанды ренжітпейтін, ренжіткісі келмейтін, елмен хақысы жоқ, қорғаншақ, секемшіл, болмашыдан қорқып, тықырдан шошып, үйінен шыққысы келмейтін, шошаңсыз, іште түйнегі, сыртында күйреуігі бар болмақ. Енді бір бөлім бұл тектелгі мүшел жылдылар бітісі алып, жұтысы жалмауыздан кем емес, дос-қасын парықтамай, қарны тойымдық құлқыны үшін адамгершілік ізгілік, адамгершілікті парықтап-нарықтамай жұта бергісі келетін, жемеңгер, ылпа ілгісі, ұзақ жүргісі келмейтін, адам пендесі емес, хайуан десе де болғандай ашкөз астырағы болмақ ауқымдылық.

Бұл жылдылық тектелгілік мүшелдер жұрт мақтаса, ісіп кетпейтін, жамандап даттаса, ұнжырғасы үгітілгі болмайтын, өзіне тән қасірет-қайғы ауыртпалығы болсын, қуаныш-мерей шалқытпалығы болсын басқаға таудай сезілсе де, өзіне тары құрлы білінбейтін, шыдамды, албаты қыңқылдамайтын, тіпті сыр бермейтін, көпшіл, жалғызсырағыш. Соның үшін: "Май толғылықты шопан ғана көтереді, басқа көтерместік",— сөйлемелігі бізге қалған. Жаны шықса да айтқанынан қайтпай, сыр деректі басқаға бермейтін, сездірмейтін, жан баласына титтей де емес, тинімдей қастығы жоқ, сабаз, досы үшін пайдасымен өлетін, қасы үшін алдамға түсіп не қарсыласып өлетін аңқау, сабырлы, салмақты, ұстамды, адал, бір тоғалар дендемек ауқымы.

Бұл тектелгі мүшел жылдағылар өз қолынан елді таңдандырып, жұртты тамсандыратын көзге түскілік келмегі жоқ болмақ. Ел қарасы жүрсе де басқаның жақсы пиғыл, жаман мінін қазғыштап, оның қимыл-харекетін айнытпай өз қимыл-харекеті мен сөз-сөйлемін, ләмін бейнелеп, еліктеп көрсетімдегішке құштар, сайқымазақ, келеке-мысқылшыл, ылғи елді күлдіруді өз борышы санағыш, өз харекетіне күлген елге сүйсінгіш, ешбір пендені өзіне қарсы шықпауды армандағыш, елірме, есірік, қылжақ, қылжаңқой, титтей артық сөзді басынан асырмағыштаулық. Шармаяқшыл, "қызғаншақ, тиіскенді оңдырмауға жанын салғылық болғыш. Кекшілдеулік көрілгілік болғанымен, сабасына тез түскіш, ұмытшақ көбірегін иелемегі шарт ауқымдық.

Айтақтың тектелгі мүшел жылындықтар арпылдаған өсекші, шімірікпес сазбет, арсылдаған сойқаншыл, көклет, шарнауыл, шалдуар, шаңқылдап елге, қаңқылдап үйге маза бермейтін; дос-дұшпанын, долынығы ұстаса, айырмайтын, аямайтын, долылығы ұстамаса, жайдары, әйбат әзіл, әдемі қалжыңы бар, әйткенмен шымбайына тисе, кешіру ойына кіріп шықпай беттен алатын, аузынан ағайтақ шығып, көкайтақ кіріп ойнақ салатын болғыштығы ерекше көз көргілік. Бірақ қастаңдығы аз, достаналығы көп, сырын білмегендер де, білгендер де оңай оспақ сүйкене алмайтын, батырып жібергендерден өш алмай қоймағыш, ала алмаса, өлгенде ойында кеткіш, қасиетін біліп ардақтағандарға ақ пейіл, соның жолында мүрдем кетуге әзіршілдер аудандамақ.

Шақырауық мүшел жылы тектелімдегілерде аузы дуалы, еліне сөзі өтімді, халқына қадірменді, бес уақ намазын қаза жібермегіш, іс ықтылығы тыңғылықты, әрқандай істі өз уағында тындырғыш, жамандыққа жаны қас, тойымы аз, ішуі-жеуі талғаусыздық былапыт, еліне жаршы, досына ғаршы, қастандық пен өсек ілескіш. Ешқандай пендеге, мейлі досы, мейлі қасы болсын істер жамандығы жоқ, кектенгіштігі болса да кек алу жолын таба алмайтын, бой тасалауды жөн көргіш, ізгі ниеті мен шынайылық, адалдық пейілі өз түбіне жеткіш болатындар көбірек болмақ.

Бұл тектелгілі мүшел жылындағылардың ойлаған күтпелігі құлқыны ғана болмақ. Басқаға қастық сайлалдығы тым аз, балалы-шағалы болуды армандағыш, харекетшең, тер төккіш, кем сөзді, тоңмойындалғы, айтқанынан қайтпайтын, ашуланса, астындағы атын басқа ұрып, қатынын сабап, қарсы келгенді мерт қылатын, басқаларды сөзбен түйіп тастағанын өзі сезбейтін, келер-кетерді аңғарымы онша болмақты, сыйлағанға сыпыра күрметін аямайтын, көңілі қалса қайрылмайтын, қулығы аз, батылдығы күшті, аусарсоқ, тамақсаулық ақылы болғы ашқарақтар дендемек. Әлдеқашан алда сөйлемелік болғы он екі мүшелік тектелгілі жылдар аталғысы және оның мінездемелік көрнегі, құлықтың өрнектілігі. "Жар бойына сеніп, жыл аталымнан шеттеуікші бопты" деулік әрқандай пенде бойыңа сенбе, ойыңа сен. "Астым десең, аспаққа асылмақсың, бәскіл болсаң, бәйгеге қосылмақсың" ғақылиялық өнегелік үйреткілік қана болмыш. Шынтуайтқа келгенде, жылды алла жаратпаған, заманның өтуімен кешірмелік ая бойылғылықпен тек адам пендесі әр күндік көргілік көнгілігі үшін, парықтаулық жарағы үшін өз ақыл-парасатымен белгілеген уақ толымдылығының елге ортақтаныңқы, ұғынысты, сендіргілі өтердендік заманды паршалаулық аталмасы ғаналық. Көзге көрініп келген, көрініп келетін жылды ешкім де көрген емес, көре алмайды да, көруі де мүмкін емес. Жылжылғы (жылжып өткіш) деп атауға қолайлымдық ат қойғы адам пендесі. Он екі жылды тіркемелеп мүшелдік, тектік сыпаты барлығын көз көргілігімен ауқымдаған адам пендесі. Тіл-ауызсыз тұлдыр мақұлұқтан, он екісі бірдей пендені іздеп алдына келіп, жыл ұғысқысы, білгісі, мәртебе алғысы келуін "Қызым, айтам, келін, құлақ астан" сөйлемелікте болар ма, бола алмас па? Нағайбілдік, кісі сенгісіздік. Бірақ бәрін алла біледі. Сол жыл мүшелдік тектелгі аталғылық мақұлұқтар адам алдына келіп, "Жылды көреміз" деп сұрауы, сұрауға келе алуы, келсе де айта алуы мүмкін бе? Адамның осы он екі мақұлұқатты жиып алып, басын қосып: "Жылды көріңдер, қайсыларың бұрын көрсеңдер, жыл басы боласыңдар",— деулігін мақұлұқтар ұға ма? Тілін алғанды қойып, емеурінін ұққанды қойып, адамды көре безіп жоғалмай ма? Міне, бұл — өтірікке сәкіндік сөйлемелік. Алла ісі болса, амалсыздық. Басты қатыра толғанып, терең ойланғылық болсақ, жардың жылдан аталымдай шектеуікші болымы жардың бітісінен он екі тектелгі мүшел жыл табылыпты деулік "Сөйлемелік кезекте сөз әкесін өлтірмеуліктен" туылғылығы айқын ұғыныс. Ыспалап тартып, жан-жақтан қозғалытқы шырмауықша көрсек, мұнда кісі нанарлық өзектік дәлелімдік сыпат жоқтығына көзіміз жеткілік таппағы қайран қалтырмақсыздық. Қиуасы, осы тектелгі мүшелдік он екі жылды басынан бастап, иә болмаса қай жылғы туылғы пенде болса да, сол туылған жылынан бастап аяғына шыққанға дейінгі толыста, адам аман болса, еш жамандық көрмесе, қайта шыт жаңа тектелгі мүшелдік жыл басталымында сол пендеге қатер туылмағы шарты үшін мүшелдік тектеліс ауқымдық саналғылығы туылған. Өнегелік тектелгі мүшелдік он екі жыл мүшелденімділігі пенде жасына қарай 13 жастық асыңқы мүшел, 25 жас, 37 жас, 49 жас, 61 жас, 73 жас, 85 жас, 97 жас, 109 жас басыңқы мүшелдер делінбек. Адам пендесінің ризық теруіне сай, несіптік ризықтың қуаттылығына сай, өзек мүшел 25 жас, 37 жас, 49 жас, 61 жас, 73 жас бес мүшел болылығы шарт. Еркелік мүшел жас 13 жас, 85 жас, 97 жас, 109 жас төрт мүшел тектелгі болымы жарақ. Жинамалық пенделік тоғыз тектелгі мүшел жастық бар. Өзек мүшел делінбегінің себебі, адам пендесінің әр күні күнәға батпағы шарт етілгілік болымы. Күнәға батса да жартым-жарты емес толымдылық батулығынан болмақ. Олайы қару-қайрат мол, ақыл-айла толысқан қандай харакетке де жеткіліктік етерлігі барлығынан. 13 жас, 85 жас, 97 жас, 109 жас еркелік мүшелдік тектелімі күнәға батарлық ой жоқтығы, ойы болса да күнәға батарлық харакетінің жоқтығы. "Қартайшақ бір балалық, туылғы нақ балалық",— деулік шариғатта күнәға батпайтындығын көрсетімдік дәлелімдік. Соның үшін сәбилік мүшел де делінбек. Қартайғанда не күнә болмақ? Ақылынан танса, аузынан шалса, баладан күні төмендігі аяндық қой.

61 жас, 73 жас мүшел жартым күнәға батымдық мүшелдік тектелгі делінбек. 13 жастық мүшелден басқа мүшелдік пенделік жас аралығы ылғи 12 жылмен толымдалғы жалғасымдалық. 13 жас толғылғы мүшелде неліктен бір жас саналғылығы артық? Дәлелімдік қиуалығы, мұнда алла адам пендесін ана жатынына жарата салысымен, нақтылы хисапталғылық саналғы болым тапқылығы мен іштегі мезет, мерзеттің тоғыз ай, он екі күнге толғылық туылмағы, тумар ай тоғамының ілгері-кейінділігіне байланысымдалғы, ілгерінді-кейінділік тоғыз пенделік жаралым саналғылық айғағы және ұйқаш толымы тоғыз айғақ, он бес ұйқашқа дейін ұзарып, парықтылық таппағы айқындық көрсетпек. Өте-мөте тоғыз айғақ, он екі ұйқаш толымы деулік саналғы тура, дұрыс. Олайы алла осы пендені жаратуда үш ұйқаш, не бес ұйқаш өз құдіретін көрсетімдік мәулет уағын бергілігі аяндық. Ой қортпалық түйіндемеде, алла өзі жаратқан пендесіне бақ пен дәмжалақты қатар бермек. Пенденің бағы жеңсе, қайғы-қасірет пен тартар бейнеттен аулақ болмақ. Дәмжалақ жеңсе, дәмжалақтық көресісі мен көргілігін көрсетіп, көзіне көкшыбын үймелетіп тарықтырмақ, зарықтырмақ, зарлатпақ. Кейбір пенделер дәулетпен, малдан таршылықсыз, шіріген байлығы болғанымен де, "Басқа тапшы, көңілі қапшы", бір шыретпеге зар болмақ. Енді бір пенделер басқа толық, оншақтыдан жиырмашақтыға дейін баласы бар, бірақ жоқшылықтан көз аша алмай, "Арқа еті арса, борбай еті борша" болмақ. Біреу ұлға зар. Ал енді тым сирек кездесетіндер ұлға да, қызға да, дәулетке де, сәулетке де, мәртебеге де толғылық. Міне, бұл — ең бақытты жандар. Алла осының бағы мен жолын бергей, омин! Соның үшін өзің Құзғынша мың жасамайсың, ұрпағың мың жасатпағын алла жаратқан. Бақ болғылы осы баланың туылған күнінен тартып есептелімдесек, 12 жасқа толғылық болса, алла жаратым күннен бастап іштегі тоғыз ай, он екі күнін мерзет жасы атап, он екі жасқа жинамалағанда, 13 жас мүшел туылғылық болған, соның үшін бұл мүшелдің бір жылдық саналғылығы артық болғысы айқындық бергілік. Бір тектелгі мүшел ауқымында бір мүшел 13 жас болсын, 12 жас болсын аз уақ емес. Әрбір пенде ұлы қария атанған аталарынан, басқа да даналарынан өнегелік өсиеттік көз көргілік тақылетті жақтарымен иландырым таптырылумен әрбір тектелгі мүшел толым, ауысым ауқымы арасында пендеге қатер барлығын ел тұтас білгілік болған әрі ұстанарлық шартқа, салтқа айналған. Барлық пенде бір күнде туылмайды, әгәр олай туылатындар болса, тел тумалдас болмақ. Әгәр жас парқы үш жастан аспаса, тумалдас; бес жастан аспаса, құрбылас; он жастан аспаса, замандас делінбегі ел білгі. Міне, осы тел тумалдас, тумалдас, құрбылас, замандастар да бір қас қағымда қатар туылғаны кемде-кем болмақ. Сондықтан туған күні, туылған ұйқашы сол жылғы жылдың басынан салғастырылып саналымдағанда, тоғыз айғақ толымдылық жинамаланса, сол жыл сол баланың жылы хисапталмағы шарт. Олайы мерзет жасымен қарайлас сөйлетпестік тудырмағынан болмақ. Түйіндеулік дәлелімділік етектеуіштігі сол жылдың жыл басынан санағанда, мезгеу айғағында туылған қолтума болса, сол жыл сумаң болса, сол қолтуманың жыл тектелгі мүшелік сумаң болғылығы шарт. Ал енді түптеп айтқылық болсақ, жыл басы айғағы ергеуден күйек айғағына дейінгі қолтума сол жыл не делінсе, сол жыл аталымымен аталмағы шарт. Әгәракім қолтуманың туылғы уағы одан асып кетсе, сол жылмен аталмай, келерлік жыл айтқылығымен аталым таппақ. Айқындалғысы, қолтума сумақы жыл ықтырғы айғағында туылғылық болса, перзенттің жылы сумақы саналғылық дәлелім тауып, ығыс, қаңтарда туылғылы нәрестенің жылы келерлік жыл аталғылығы айтқылығымен маңғаз делінбегі шарт.

деп қиуа таппағы шарт.

Балам, бұрынғы бәйіттің ескі сөздік тұлғасы бойынша жаздырмай, көшірілгі қотарымда мағынасын аудартып көшірттім. Сен ескі сөзді үйренбегенсің, түсіне білмейсің, басың қатады, әурешілік болады. Ата жолын қууға шарасыз қалуың да мүмкін. Сондықтан, балам, бәйіт біткенді енді қалдырып кетемін, аударып қисынын келтіру өте қиын екен. Уақыт көп қажет екен. Оған көшірушіде уақыт жоқ, аз күнде мектебіне барып оқу бастайды. Бәйіт тек түйіндеп жаттау үшін ғана жазылған, бәрін қанық ұқсаң, бәйіт те соның ішінде, бәйіттің қажеті де жоқ.

Түменбай ЫСТАНБАЙҰЛЫ.

Шипагерлік дарымдалғылық саналымдық хисапта шипа ем дарым зәруатын дарымдаулық ішкізгілік, жегізгілік, түсірімдеулік тақылетті дарымдалғы алғыстылық қолайламалығы үшін, дарым қуатын бітісте бастан-аяқ тең сақтамалық болғылығы үшін, бір жылды 180 ұйқаштық дарымдаулық нәумет деп саналымдайды да, бір ұйқашта науқастың сырқаттанған уағы бойынша бас нәумет, ара нәумет, кенже нәумет деп бөлімдейді. Осы үш нәумет толық дарымдалса да, шипашақтық уәжіпке сәйкес толық нәумет деп атамағы шарт. Сырқат сипаты науқас халына сай бір нәумет қысқарылса, шала нәумет делінбек. Жалғыз ғана рет дарымдалмағы шарт болса, дара нәумет делінбек. Төтенше тез құтқарғылық науқас болмаса, аттал, ғаттал, баттал, бақтал, сақтал күндері дарымдамақ алғыстылық болмақ. Жақтал, мереке күндері жолаушылап жолға шықпа! Басыңа қатер, ең болмаса ат-көлік, мал-мүлкіңе қатер, тым болмағанда ат-абзалдарыңа қатер. Бұлардың бәрі — ер салты, ел салты. Сондай-ақ менің де салтым. Олайы сол да сөз болып па деп ел салтына мойын ұсынбай, ақсақалдар тілін алмай, жолаушылап жүріп кетіп, басыма келіп тиген талай қауіп-қатерден құтылып, талай бейнет тартқанмын. Саған болмасын деген әкең — ұрпағына жұқсын, тұқым қуаласын деп айтқан ақылым.

Түменбай ЫСТАНБАЙҰЛЫ.

Кімде-кімнің туылған күні өзінің бағы, бақыт күні болмақ. Кімде-кім туылған уағында бұл дүниеден о дүниеге қайтпақ. Бұл да аңғарылмаса, болмайтын іс.

Мінсіз бітістік арқаулы, ұялы берік болмақ.

Шипагерлік дестірі нартың болса да, жақсы игермесе, игіліксіз сыр сақтауыш мұрагер өнерсіз болмақ. 30-ұрпақ мұрагер — мен осыған таяу болдым. Алла, ата-бабаларым аруағы кешірер мен Түменбайдың бұл қылығын.

Түменбай ЫСТАНБАЙҰЛЫ.

(46-тілкім, 951-ашжаздан, 47-тілкім, 1007-ашжазға дейін) Мүше сөйлемелігі пенделік бітістік тұлғада алла жаратқан борыштық міндетті өтеулік шамасы бар, дербес бітімдік көрнегі айқын, мүшелік ара тіл алысымдығымен ұштасып, тындырымдық харекет, несіптік ризық терім қолайламалығына жарасым тапқан айтылғы бөлінгілік. Бұдан тыс бірнеше мүше ұштасқылы қимылдамалығымен бір өтемелі борыш тындыратындары да барлығы көрінгілік көрнегі дәлелімдік. Олайы тантал — танымалдық мүше, бірақ ол оң және сол көз боп, екеу жаралған. Мүше — мүңк — иістік сезгілік мүше. Бұл — дара, біреу-ақ. Тұтқұрған мүше — ұстамар. Көрнеу сыртқы мүше — түккене, қаптек, жеміт. Мүше илігім, мүше сүйемек тақылеттілер ұштасым жарасымдылығын қойындамағы шарт. Пенделік мүшелер айтылымға қолайлама, ұғынымға оңай, нақтамалық аңғарымға ебдейлілігімен көрнеу сыртқы он екі мүше, көмес ішкі он екі мүшеге жіктеп көрсетпек уәжіптік шарт айқындығы. Көрінеу сөйлемелігі — көзбен көріп тұрғылығы. Сыртқы сөйлемелігі пенделік бітістің сыртына жаралыс тапқандығында. Көмес сөйлемелігі — көзге көрінбеулігі, ішкі сөйлемелігі пенделік бітістің іш жағынан жаралымдық мекен иеленімінен айқындығында. Бұл жиырма төрт мүше пенделік тұлғалық бітісті бітімдендірмек. Олайы әр пенде өзіне қараса да, басқаға қараса да, бөлініп-бөлініп паршаланым тапқан жанды көрмейді, көре алмайды да, тек тұлғалық тұтас бітімділікті пәленді, пұстанды не өзін көрмегі шарттығы алла жаратымындық айқын ұғыныс. Бұл әрбір пенденің сыртқы бітіс көріктілігі әрі сол тұлғаны құрап тұрғанын айтпаса да ұғынықты екендігі айқын. Көмес ішкі мүшелерде іштей көрнеу сыртқы мүшелермен айырылғысыз жарасыммен ұштасым тапқылығымен бір-бірімен байланысып жатпақ, оның дәлелімділігі, әрқандай пенде несіптік ризық-ылпаны сыртына кимек, ішіне кие алмақ емес. Несіптік ризық әужалды ауызбен ғана ішуі, жеуі шарт. Алақанымен, табанымен, тіпті ауыз жанындағы мұрнымен де жей алмақ емес. Олайы алла солай жаратқан, жазған. Алла сызығынан аса алмайсыз. Соның үшін қалағаныңызша илегіңіз келетін бітісіңіз батпақ емес, топырақтан жаралса да, илеуіңізге көнбейді. Алла жаратқан осы жиырма төрт мүшенің пенделік бітісінде борышы жеке-жеке өзіне бөлініп, еншіге берілген, бірінің еншісіне енді бірі араласпайды, араласқысы келгенімен, араласа алуына дәрмені жоқ. Жаратымдық өзгерім таппастық — алланың пәрманы. Өлген кісінің мүрдесін боршалап көргенімде, адамның тік жүргені, хайуанаттың төрт аяқтап жүргені болмаса, сыртқы жүні, басы, қол-аяқ бітісі ұқсамағанымен, басқасы ұқсас екен. Адам пендесі тұлпар қарындас екен, пенде тұлпар мінездес деуіміз осыдан шыққан болса керектігі маған ой тудырғылық болды. Аллажар хан тақсыр! Күнәкар қарашаңыз менің бір касық қанымды қиғайсыз! Сіз маған білгеніңді толық, қалдырмай жаз деген қасиатлы пәрманыңыз бойынша бүкпесіз жаздым. Менің боршалағаным кәпірлердің тастанды өліктерінің бір өлексесіт ұғұн. Алғаш естігенде қаһар шәшуыңыз шүбәсіз. Жарлығыңызға сай қалдырмай жаздым. Қалдырмағанда басымды бәске тіккендей шижаладым. Бұл жан сырымды тек өзіңіз ғана біліп, сыртқа шашмауыңызды өтінемін. Өтінгілігім: ел білсе, лағнат жаудырып, имансыз деулігі шарт айқындылық. Бұл лағнат менің сопа басыммен ғана кетпей, жаздырған аллажар тақсыр, сізге де саталым тимек. Кешіргейсіз, илаһимда! Көрнеу сыртқы он екі мүше мен көмес ішкі он екі мүшенің жаратылыстық орны, өтемелік борышы, ұштасымы жалғаспалы жарасымынан бұрын жеке-жеке аталымдаулық айтылғылығын етектеуіш кідірмелемелік былай:

Көмес ішкі он екі мүшенің жаралыстық бітісі, өтемелік борышы өзара ұстамына аялдағалықтан бұрын кідірмеленім аталғылықтары:

Бұл мүшелерге жеке-жеке кідірімделгілік етектеуіш:

Пенделік бітісте түктер алақан, табан және сілемейлі, маңызданғыш орындардан басқа, бітіс сыртының бәріне шықпағымен мүше түккене аталымдалғы айтылғылық шарты. Сондықтан қарызды борышын өтеуге шама-шарқы: "Жан, алақаныма түк шыққан сенің менен алмақ кезің",— деулікпен мәңгілік өтей алмайтындығын бейнелемектік болғылық шарт тудырғылық. Түккене өсулік бітісінің жаралыстық ұзын-қысқалығына жарай түккенелік ұзарғы, түккенелік қысқарғы, түккенелік тынарғы делініп айтылғылық боп үшке бөлініс таппақ. Түккене ұзарғы қоя берсе, меңзес теңгермесіз өсе беретін түктерге шаш, сақал, мұрт тақылеттілер аталымдалғы болмақ. Түккенелік қысқарғыға қас, кірпік, қолтық жүні, ар-абиырға шыққан түктер қойындалғы болмақ. Түккенелік тынарғыға алда әлдеқашан шижамалап болғылық болған түккенелік түрліліктерден тысқарғы тұтас тұлғаны қаптаған ұсақ, көзге әрең-пәрең көрілгіліктер қамтылғылығы болмақ. Мүше түккене пенделік бітістің көркі, сәні, сымбаты болмағы шарт. Түктердің әрбір пендеде аз-көптігі, ұзын-қысқалығы ұқсас болмайтындығы айқын айтқылық. Ерлерде сақал, мұрт болмақ. Олар аз болса, көсе делінбек. Ұрғашыларда сақал, мұрт мүлде болмауы шарт. Ұлы жүзде ерлер шашты алып тастамағы шарт. Орта жүзде айдарды бірден үшке дейін қоймақ салт. Кіші жүзде тұлым қою уәжіптік болғандық елдік салт шарты. Қиуасы, түккенелік әйгілемдік сырқаттар аз емес, оны аңғарымдық баяннан ұғыныс тапқылық.

Қаптек — әрқандай пенденің тұтас тұлғалық бітісін қаптап тұрарлығына, бітісті қорғап, майлар мен сөлдердің ағып кетпеуіне және тер шығарып жадыратуына алла жаратқан сыртқы қабат.

Түккенесіз қаптек көз іші, мұрын қуысы, ауыз қуысы, іншек және алақан, табан тақылеттілік көлгім қамтылмағы шарт. Түккенелік сезгілік, сезгірліктен қаптектік сезгілік, сезгірлік туылмақ, жанға батымдаулық болмақ. Күйгенді, үсігенді, ысығанды, тоңғанды, ауырғанды, қақсағанды, шаққанды, ұйығанды, шымырлағанды, тигенді, шымшығанды, қысқанды, жәншығанды, оқыстық зақымдарды — бәрі-бәрін сезбегі шарт. Қаптек — пенделік ар-ұят қайнары, айтқылық пенде ұялса, қаптек қызармақ, өте-мөте ұяттықтан айқындылық тапқызбақ. Соның үшін әрбір пенде қаптекті қорғамақ, оны қорғамақ үшін ылпа іліп, киім кимек.

Адам пендесінің бәрінде оң-сол бір жұп көз бар, олар мүше тантал делінбек. Тантал өзі біткен пенденің көзін аша көруі мен көргенін ұғыну, тану, зиянды-зиянсыздығын, жақсылық-жамандығын, үлкен-кішілігін, жуан-жіңішкелігін сезулік. Көз жеткізімдікте қастаналық пен достаналықты ажырата білуде, тағы да толып жатқан сол тақылеттілерде танталсыз күн қаран болмағы айқын ұғыныс. Мүше тантал мүшелік борыштық міндетін бір не екеуімен өтеп, орындай алмаса, соқыр делінбек. Мейлі біреуі, мейлі екеуі болса да ұқсас көрсоқыр айтылғы, әрі жанашырлық, әрі кемсітулік, әрі нақ шыңдығы болмағы шарт. Әлемде осыдан өткен бейнет және арманды іс кемде-кем кезікпек. Соның үшін: "Кім жетектеп жүрмекші көз болмаса",— деп, туыс-туғаны, дос-жараны, бала-шағасы запы болған біреудің зары шыққаны осыған айқыңдық. Мүше тантал көлгімі қамтылғылығы қас, кірпік, астыңғы қабақ, үстіңгі қабақ. Оң-сол қиық төртеуі, қарашық, ақшық тақылеттер.

Мүңк саналымдалғылықтар мұрын, танау, танау қуысы, кеңсірік, мұрма, танауыр, танақыс, тандау, нас, кәжім тақылеттілер болмағы жарақтылық таппақ. Адам пендесі мүңк болмаса, қош иіс пен жиіркенгілікті иісті сезгілілік таба алмақ емес. Жақсы-жаман иісті білмегендіктен, иістенген, сасыған, борсыған зияндыларды ризықтап қойып, ажалдан бұрын алла алдына бармағы өзіне борыштық парыз болмақ. һарам-һалыстан аулақ бол сөйлемелік шариғаттың мүңктің қадірін біл деулік ұғыныс бермегі шарт. Бұл ғана емес, тантал, ауғаз, тілсөз, мүңк осы борыштылық міндетті қатар өтемегі — жазған алланың жазуы. Иіс өте әдемі, жағымды сезілістік бергендігімен, бәрі де пендеге пайдалы бола бермейді. Айтқылық, ізгі Дарымгүлі иісі төтенше жағымды иісті. Бірақ қызыға-қызыға шай ішім иіскерлік болса, бұл дүниемен қоштасқылық таппақ. Сол тақылеттілер.

Қосқұл пенде бітісінде сан алуан ләмдік, дыбыстық шатырлаулықтарды тыңдамақ. Жақсыны да, жаманды да естімегі шарт. Қосқұл өзінің бітістегі борышты міндетін өтей алмаса, керең аталым не саңырау делініп, кемістік таптырмақ әйгілемі көз көргі, өте-мөте аллажар хан тақсырдың қасиатлы жарлығы мен пәрманын естіп тыңдамақ, қосқұлдың бітістегі пенделік мақтанымы болмағы шарт. Қосқұл хисапталғылықтары қалқанқұлақ, қуысқұлақ, құлақтық төбе, самай, естер, сырғалық, салпаң, қақпар, қақпат, қатпар тақылеттілер.

Қосқұл оң-сол бір жұп болмағы — алла парызы.

Мүше жүрім — жүргілік қорғанғылық, тындырымдық харекеттік мүше. Жүрім ішкілігіне құшақталғы ұршық, сан, тізе, тобық, қылта, балтыр, тақым, шат, жіліншік, толарсақ (қызыл асық), жамбас қыры, жамбас шұқыры, шұрық, жамбас безі, жамбас сіңірі, табысқы, табан, тобай, тоқай, аяқ, өкше, көкше, екше, буыл, қуыл, жәйыр, баскіл, башбай, жабы башбай, жегі башбай, орта башбай, тегі башбай, текқыр, текіршұқ, сірі өкше, тебен тырнақ тақылеттілер.

Жүрім оң-сол бір жұп болмағы — алла жаратымы.

Мүше ұстамардың іс ықтылық қуаты пенделік харекет тындырым, ризық терім салдауларынан тұтас бітісіне ең маңыздылық атқармалық шарттығы. Толығымдық және қорғанымдық, игіліктік тақылеттілерде де ақыл-парасат алда тұрса, орындаулық борышты өтемдеулігі ұстамарлық болмақ. Ұстамар тоқбас жілік, иық, талмау, топшы, шынтақ, қар, құлжілік, кәріжілік, білек, білезік, білезік буыны, иық буыны, шынтақ буыны, білезік қағар, оң тәбәрік, сол тәбәрік, қырда, білезік соғар, қиғы, тасқиғы, басбармақ, қымқыр, сырнақы, көбе, түп көбе, ет көбе, жымқыр, жұмқыр, өбе, ашарық, бүкті, аражиек, жұмба алақан, жалпақ алақан, қарынсау, басбалық ет, бедер, шынашақ, ортанқол, ортан, қортан, нұқыма, шұқыма, қанысқы, қара тырнақ, ақ тырнақ, қырнау, жұмқырлық илігім, көбе буын, түртек, түртпек тақылеттілерден қойындалғылық таппағы шарт. Бұдан сырт ұстамар болмаса, айтқан ақылың, сөйлеген сөзің бәрі бекерге шығарылғы болмақ. Айтқылық, олайы көзі жаудырап отырғанымен бітірер ісі болмақ еместігінен қасірет жеп, қайғы мұжып, уайым қорлап, намыс аздырып, ашу тоздырмағымен бітпек шарт. Бұл барлық мүшеге тән кемістік туылымы болғанда, ортақтық мәндемелігі теңсіздік таппақ.

Ұстамар алла жаратымы оң-сол бір жұп жаратылғы.

Илігім мүшенің тағы бір сөйлемелік аталғылығы — буындауыл, кейде буындама, буындал деп те айтылғылық болмақ. Мүше илігім тісбуындал және босбуындалға ажыралмақ. Тісбуындал көбінесе баста болмақ. Онда баланың еңбегі тіс буындал боп қатып қалмағы шарт. Бос буындал тұлғалық бітістегі мойын, топшы, шынтақ, білезік, саусақ, бел, сан, тізе, қызыл асық, башбай, жақ, арқа тақылетті тоғыз жұп буындама, үш тақ буындаманы қамтылғылық болмақ. Буында буын сөлі болмақ. Буында игілімдік икемділік болмағы парыздық болғандықтан, мүше илігім аталғылық тәуелділік таппағы парыз болған. Илігімдік мүше илікпесе, пенде ағаш адам іспетті болмақ. Ондай пенде тірі жасамақ еместігі аян. Қимыл-харекет икемділік илігімі ғана пенделік жан бағыс, пенделік жан бақтырыс, күн көріс жолындағы бөгетті ашқыш батырлар саналымдалғылық туралық болмақ.

Әуелгі тілсөз — татымдық дәм сезгірлік мүше, ол пенденің түшіркенгілік, жиренгіштік пайдалы-пайдасыз дәмдерді сезіп, мүшелік борыш қарызын өтемегі шарт. Ендігі тілсөз — адамзатты барлық хайуанаттан парықтаулық сөйлемелік орамдылық икемділігімен жарасым бергілігі алла парызы. Тілсөз көмес ішкі мүше ауғаз көлгімінен орындылық тапқанымен, одан бөлініп, дараланыстық таппағы шарты сөйлемелік аңғарымдаулық болғандығынан көз көргі. Тілсөздің басқа бөлекшеліктері кейін сөйлемелік алдан тосқауылдық таппақ.

(Осыдан соң бір ашжаздан артығырақ жоқ)

Бауыздаулық илігімдік, деміктік, ауғаздық, мойындық сүйемектік ұштасымдылық жарасым тапқан жан алқым мүше саналғылық. Бауыздаулық илігімнің шапшаң-баяулығы, қимыл-харекетінің икемділігі мен тұлғалық бітістік қорғанымдық салдаулылық көрсетімдемек. Сонымен бірге мойын ішіндегі жұлынды қорғау, басты қорғау жалтарымдылық міндеттік борышын өтемек. Бауыздаулық мүше аталғылығының өзі де пенделік жан шығымның қақпалық есігі екендігін көрсетімдеуден туылған сөйлемелік. Бауыздаулық мүше қамтылғысы көмекей, шықшыт, мойын, алқым, тамақ, құлқын, қашқалақ, желке, көкжелке, қарақұс, қақжелке, желке шұқыры, құлақ желке, қақ шүйде, оң шүйде, сол шүйде, іркін тақылетті көлгімдер болмақ.

Мүше қусақ еңкейімделгі, қаңқайымдалғы, оң-сол салдаулық илігімде ешқандай іркіліссіз жазылып, ішкі мүше өңқар және іштекті қорғамақ. Шарбы майын қозғамақ пен ішкі жағын бейне буын сөліндей майлап тұрмағы шарт. Шырылма, бейжарақ шығарылғысы күшенімдік-босануда қусақтық ышқынымдық күшемелілік қолғабыстық істемек.

Мүше арайжап еркектерде еркектік қақима мен енді қамтылғылық болмақ. Ұрғашыларда абиыр мен іншектің аузын көрсетімділікті таппақ. Адамзаты еркек-ұрғашы екі тектілік нудандық айырмадан құралғылық болғандығы көз көргілік. Олар бір-біріне тәуелді, бірінсіз бірі жасамағы мүмкін емес. Олайы алла жазуынан болмақ. Сондықтан: "Сабаз сайқалмаса, бүка бұрылмас",— деулік туылғы шыққан. Арайжаптан ар-намыс туылғы. Бұл — пенделік ақыл-парасаттық түйнеме. Арайжаптық қамтылғылар қуықбасы, жүндік, қасаға, деліткі, сарғынай тақылеттілерді қамтымақ. Арайжаптың мүшелік борышы ұрпақты жалғаулық, дәнекерлік қана болмақ. Ұрпақ пайда болатын киелгілік ішкі кәмес мүшелер борышы екені айқын ұғыныс. Түйіндегенде, көрнеу сыртқы он екі мүше қор жинаулық қолқанаты, қорғанымдық жасақ тақылетті. Ал көмес ішкі он екі мүше арқаландырулық қуат топтаулық шебер ұрғашының еркектің тапқанын жайнатып ұстағанындай, сайма-сай өзара сәйкесімінен аумағандық байқатпақ дәлелімдігі болмақ.

Көмес ішкі мүшелер дараланғы кідірімделгілігі:

Мияқ бас ішіндегі ми екені айқын ұғыныс. Мияқ мүше — адам пендесінің толғамдық, ойламдық, ақыл-парасаттық, әдіс-айлалық өзегінің құндыздығы. Соның үшін көп білмеген пендені: "Сенің миың жоқ па?"— деулігіміз туылмағы парыз.

Мияқ — меңгеруші мүше.

Мүше ауғаз пенделік ризық әужалының өткегі және алғашқы шайнам, ұстатым, тәбеттің есігі саналымдалып, бұйырған ризықтың сіңірім және сіңім таппағының жебеушісі. Мүше ауғаз тіс, тіл, ерін, езу, ұрт, жұтқыншақ, көмекей, таңлай, жақ тақылеттілерді қойындамақ. Бұдан тыс ауғазда шама жетпеулік болғанда, қорғанымдық салдаулығы да болмағы шарт.

Қаптек мүше мен мүше сүйемек арасындағы сүйек пен теріге біте қайнасып, жабысып тұрған көмес мүшелік бітістегі ет, тарамыс, май, шел, сіңір жеміт құшақталғылығына құнысым таппақ. Ет, тарамыс, сіңір, шандыр, май, шелдердің бітісі әр түрлі, ұзын-қысқалығы, айқасымдылығы, қабаттамалылығы, бітіс өзгешелігі, өңі ұқсамауы аллалық жаралыс, тұлғалық бітіс қажатына жарасымдылығынан болмақ болса да, түпкілігі тұтас бітістік қимылдың өзектік игілігіне алла жаратқан.

Мүше сүйемек пенделік бітісті жаппаша жалпитпай, алаш ордасындай еңсесін тік көтеріп тұрмақ. Орданы көтерген — уық пен кереге. Сүйемек пенделік бітістің керегесі мен уығы тақылетті, басқұр мен белдеу жеміт болмақ. Сүйемектің ең қаттысы —      тіс, ең жұмсағы — шеміршек, шегіршек. Сүйемектің алла жаратқан пенделік бітістегі ұзын-қысқалығы, жуан-жіңішкелігі, имектігі, жалпақтығы жұп сүйемектер болмаса, тақ сүйемектер бір-біріне мүлде ұқсамайтындығы айқын ұғыныс саналғылығы айқындықсыздық. Сүйемек бас, мойын, арқа, белдеме, сегізкөз, құйымшақ, бұғана, қабырға, тіс, төс, ортанжілік, қыржіліншік, жіліншік, тобық (қызыласық), башбай, тоқпасжілік, жауырын, кәріжілік, білезік, білек жілік, тырнақ тақылеттілерді қамтымдамақ.

Мүше барғақ етбауыр, көкбауыр, ұйқы үштілікті қойындалғылық болмақ. Етбауыр мен көкбауыр қан жасамақ. Қарабауыр қан сөлін жасамақ. Көкбауыр қан тұнбашасын жасалғылық. Ұйқы қанның қойылым-сұйылымын теңгермелемек. Сөйтіп пендені ұйықтатып, тыншулық тоғалықты сақтамақ әрі ойаулылықта тоғалықтық оятым жасамағын алла жазған мүшелік борыштық міндеттелігі. Етбауыр қайғымен толысудан солуға айналмақ, тіпті езіліп өлмек. Соның үшін "Етбауыры елжіреп кетті",— делінбек сөйлемелік туылғылық болған. Етбауыр қуаныштан толығымдық таппағынан: "Қайғысыз қара суға семірмек",— сөйлемелік ел аузы уәлілігін айқындамақ. Арық пенде етбауыры үлкен болмақ, сырқат деп лағып кетпек жарақтылық. Семіз жанның етбауыры кіші болмағын білмек ұғыныс жарағы. Жетім бауыр — пенденің жетімдерге қарайласу, жұғыспауының алла жазған мейір-шапағат көлгімі. Өт — етбауырдағы жабысып тұрған шентекше. Өт жұмырға құйылса, ас сіңірімділік таппақ. Ауызға құйылса, өлмек. Өт асқазанға құйылса, запыран болмақ. Соның үшін: "Жұмырыма жұқ та болған жоқ",— деулік айтылғылық. "Өті аузына құйылмақ — өлмек",— сонан деулік туылғы болған. Пенделік қайғы өтті қарынға құйдырғылық тудырмақ, соның үшін: "Зар құштым, запыран құстым",— деулігіміз осыдан болмағы шарт. Етбауыр оң жақ қабырға астында, көкбауыр сол жақ қабырға астында, ұйқы қарынмен жалғаспалы, біте қайнасқылық таппағы шарты толық.

Мүше каһарқақ жүрек, жүрек қабы, үлпершек, алал қанды апарғы лыпыма аңғақ, арам қанды әкелгі жымпыма аңғақ, алал қанды арам қанға ауыстырғы сүзделгі ішіндегі ұсақ аңғақ торлауыл, арам қанды алал қанға айналдырғы ырысқы аңғақты қамтылғы болмақ. Жүрек болмаса, бітіс кемістік болғанымен ғана тынбай, тіршілік те болмағын алла жазған. Айтылғылық олайы жүрек соғымы болмаса, "Жан бар" деу мүмкін еместігі. Жүрек — батырлық, батылдық, қайтпастық сезім өзегі. Соның үшін жүректі, тасжүрек, жүрегінің түгі бар, жүрек жоқ делінбек айқын ұғыныс бермек.

Деміктік тыныстық мүше болмаса, адам пендесі де болмақ емес. Мүше демікке мұрын, ауыз, қоқакеңірдек, салакеңірдек, оң-сол екі өкпе, кеуде іші тұтас еншілікке алынбағы шарт. Олайы пенде дем алса, мұрны пысылдап жатпақ. Мұрынды басып алса, аузын ашпақ. Ауыз, мұрын екеуін бірдей басып дем шығармасақ, алғаш тұншықпақ, босатпасақ, өлмегі шарт екені ел білгілік. Сондықтан мұрыннан шыққан тыныстық пысылдама делінбек. Тыныстық алсақ, тұтас кеуде қозғалмақ. Сондықтан кеуде тыныстық демік мүшеге еншілік алмағы шарт. Өкпе алла әмірімен бір толып, бір солып, тыныс тәңірісі атанғылық болған, өкпе жүрекпен жалғасқан, соның үшін ентігіп жүгірген пенденің жүрегі атша туламақ, бұл жалғасымнан ырысқылық жарасым таппағы шарт.

Мүше сүзгілік бөргекке оң бүйрек, сол бүйрек, екі бүйректің майы, жалғасқы, қуық, куық жалғамшысы еншілік иелігі тәуелділік тапқылық. Бүйректен шырылма аллалық әмірімен бөлініп шықпағы шарт. Бірақ нелер бөлініп шықпақ? Бітіске жарақсыз неліктен шығарылуы жарақ, құрандысы немене? Қуық қалай, қайтіп сыздайды? Біз оны пенделік пен пенделік бітістен қайтіп сеземіз? Оны алла білмесе, білетін пенде жоқ. Әттең, көре алмаймын! Пенде бітісінің ішінің бәрін көретін, шіркін, өте-мөте айғақшылық жерді алда тұрғандай көретін айнам болып, пенде ішін көріп тұрсам, қандай жақсы болмақ-ты! Бірақ алла жазған сызықтан асу жоқ. Бәрі де құр қиял болмақтан басқа не аяндық бермек.

Сіңіргі мүше өңқарға қарын, жұмыр, ұлтапқылар қойындалғылық. Міне, бұлар пенделік ішіп-жегенді тұлғаға сіңірімдемегі шарт. Ол қалай сіңіргіштік болмақ? Қалай сіңірім таппақ? Қайтіп бойға сіңбек? Бұларды бір алла ғана білмек. Пенде көзі неге жетпек?! Шара жоқ.

Ащы ішек ашытып, тоққы ішек ірітіп-шірітпекпен бүлдіргілік. Қорытымдағыш бүйен ұштасымымен ішкен-жеген пенделік асқа айналмақ. Солай болатыны үшін "Алғаның ас болмағыр", "Алғаның ас болғыр" дейтін алғыс-қарғыс туылғылық болған. Шарбылар ащы ішек, тоққы ішек, бүйен қатса жібітіп, ірісе майлап тоқтатымдамағы парыз. Ең маңыздысы, шарбылар май қинамағымен ішектерді әужалдандырмақ. Міне, осы ішектер пенделік бітіске пайдалыны қалай таңдап, тұтас тұлғаға жеткізбек? Пенделік бітімге жарақсыздарын қайтіп, қалай бөліп сыртқа шығарып, бейжараққа айналдырмақ? Мұны алла жаратқан соң өзі біледі, басқа пендеге білмекті жазбаған.

Безелік мүше пенделік тұтас тұлғалық бітістегі жаратылыстық жалпы бездерді және олардың мүшелік ұштасымымен қосанжарласып ұштасым, жарасым, сыйласым таппағын еншілік көлгіміне алмақ.

Түкірік бездері, сілекей бездері, безелік ішінде тәбеттік бездері болмақ. Мойын безі, шат безі, шықшыт безі, қолтық безі шошымал бездер аталғысы шарт. Жамбас таспа безі, ен безі еркектік қуаттық без саналымдалғы. Ал жатын безі ұрғашылық без хисапталғы боп, ұрпақтық бездер делінгісі мақтанғылық. Артынша, сырқаттық боп науқас аталса, қасірет айтылғылық болмақ.

Соңғылық ұрпақтық тындырым мүше нухалма еркектердің балиғатқа толымданымы, ұрғашылардың балиғатқа толымданылғылығы, еркектердің ұрғашыға ынтығымы, ұрғашылардың жатынының пысып жетілгілігі және күйлемелік кемелденімдігі. Ақтарылманың ақтарылымдылық тележулігі, еркектерде еркектік киелгелік жасалып жаратылғылығы тақылетті соңғылық тындырымдылық түпкілігі мәндеме бергілігі болмақ. Мүше нухалмалық тындырым жетілісі болмаса, адамзаты соңғылық қалтырғылық болмауын алла жазған тәлейсіздігі болмақ. Сыртқы көрнеу он екі мүшенің жарым-жартысы пенделік өзара көрмелік болғанымен, "басқасы көрмеулік болмаулығы сөйлемелік болмаса да айқындық. Ал енді ішкі көмес он екі мүшені қабан жарып, қылыш кесіп, сүңгі тесіп өткілік болмаса, титімдей де көзбен көргілік болмағы армандық. Тек қана өлгімделгі болғасын ғана көргілікке алла тағалада жол қоймағандығы шариғаттық белгілемдемелік айқындылығынан әйгілілік тапқызғылық. Мен осыдан қырық жыл бұрын Омбыдағы жайлаудан ел көшіп күзеуге келгенде, қақпақыспақпен бір жылмаң алған досымның қасында болғаным сөйлемелік. Жылмаңды тірідей терісін сыпырдық та қарап тұрдық. Атқақтаған қан бейне сауыттың санағысыз тесігінен атылып шыққандай шапшып, ұзаққа тызылдап, төгіліп жатпағы көргілік болымды. Байқап қарап тұрғылымда, жылап аққан бастау көзіндей серпінсіз шыққан қан түлкінің қаптексіз бітісін ағып бояғандығын көрдім. Сонан соң ерекше көрнекі атылғымалы аңғақ аузынан бірін және жылып ағып бояғыштаған көзден бірін таңдап ап, екеуміз екеуін қуа екі жақтан тамырды ыспалап, соя-соя ішіне енгізіп, ақырын жүрекке апарып тиянақталғы болғыздық. Қан атылып шыққан серпінді лыпыма аңғақ екен, ол қолға лыпылдап соғымы білініп тұрғылық болды. Қан жылып аққан бірі жымпыма аңғақ екен. Екеуміздің де үсті-басымыз, бет-аузымыз қып-қызылала қан болғандығы аяндық еді. Мұны бес-алты кісі келіп көріп, сақалымыз сапсиған екеумізге:

Біз лыпыма, жымпыма аңғақтың қайдан шығып, қайда таралатынына көз жеткізгілік болғанымызға күлдік. Олар неге күлгенін өздері біледі, бізге күлгені айдан айқындық. Мен осыдан қиуалық ішкі көмес он екі мүше мен сыртқы көрнеу он екі мүше бір-бірінен айрылғысыздығы алланың жаратысы, осы жиырма төрт мүше бір-бірімен аңғақпен тұтаспалық ұштасым таппағы шарт. Өзара тіл алысым жалғастырылмағы да осыдан болмақ деп түйіндемелік болдым. Тері және шел сүзелгілік болмағы шарт. Міне, осы арада лыпыма аңғақ пен жыпыма аңғақ ұштылық қосылыс таппақ. Сөйтіп, таза қан мен арам қан ауысқылық тұрлаулық торлауылын осы арада жасамақтығын алла жаратқандығын ұтындым. Ырысқы тыныстық алыммен ұштаспаса, қандық тазарым жалғасымын қайдан таппақ дейтін ой қорытқылық болдым. Қан жүргілігі — тіршілік, тоқтамы — өлгім. Қан — пенде жаны. Олай айтқылық, қан аз болса да арқау жеткіліксіздік етпек. Қансырап өлгімдепті, қансырарлық болғыштық деулік көз көргілік дәлелімдік. Қан көпіршуімен тыныстыққа айналып, кәделік жаратымдықтап, тұлғаны аралаулық пен бітіске жарақты, пайдалы барлық азықтылықты тұтас бітіске жеткізгілікпен тұлғалық арқау қуаттылығын қамдап, мүшелерді тұтастырғыштаған бибаға асыл зат саналымдалғылы таудайлық шарт. Онда топырақ құрандысы бар алла пендені топырақтан жаратқандығынан. Қан жүректің теппелік серпінімен тұтас бітісті аралап, тартпалық сорғыштығымен жүрекке келіп, толассыз айланып, несіптік ризықтық сіңім арқылы пенделік несібелерді толықтамағы шарт. Сонымен бірге қан мен тұлғалық бітістегі барлық сезімді құраған мүшелік сезімдік тіл алысымдылықты өзара жеткізгілеумен үзіліссіз жалғасымын үзгізбеуі жарақ. Осылайша қаһарқақ мүше тұлғалық бітісті әрі тұтастырғыш, әрі ұштастырғыш, әрі жарасым тапқызғыш, әрі басқарғыш және меңгергіш бітістік көмес ішкі сарайдағы күнбиден ауғысыздықты бір алла жаратқан. Тағы да төтенше маңыздылығы бар ырықтылық, ақыл-парасат иесі адамзаты пенделік тұлғалық жаралыстық бітісін алла өзі тіке меңгере ме? Әлде жаратқан пенде мүшесінің бірі меңгере ме? Алла тіке меңгерерлік болса, неліктен періште Кәлиман, Кәтиман екі иықта күнә-күнәсіздікті шижамалап тұрғылығы шарт? Алла осы жағын қалай жаратқан? Әдетте елді қойып, бір топ қазда да бір басшы бар. Сонда адам бітісінде басы жоқ десек, пенделік ақыл-парасат, қимыл-харекет қалай, қайдан шығып жатыр? Шешен тіл, шежірелі ніл, әрбір пенде өзін қалай меңгеріп алып жүр? Бәрі де алла ісі. Бірақ жалғыз алла адамзаты және 18 мың ғалам бәрі-бәріне қалай жетіспек? Бұл мүмкін де шығар, өйткені алла құдіретті, құдіреті күшті. Алайда алланың адамзатты жаратудағы күштілігі дербес пенделік толғамды, толжанды қимыл-харекеттенбекті, сөйлемекті ұға алмақты, жақсы-жаманды сезе алмақты, келер-кетерді біле алмақты, қойшы, әйтеу, бәрі қолынан келетін ғып жаратқаны хақ. Осылай бола тұрғылық пенденің тұлғалық бітісінде қай мүше билік жүргізуі шарттығы ізденгілік толғанымдық болып отырғылық. Біреу бір істі ойдағыдай істей алмаса, "Ми жоқ" деулік сөйлемелік шықпақ. Бұған дәлелімделсек, мүше мияқ меңгермек. Шошысақ, жүрегіміз қағады да, шошынуды білгізеді және қаһарқақ тұтас тұлғалық бітіспен жалғасым тапқандығы айқындық. Сайып келгенде, осы екі мүшенің бірі тұтас тұлғаға билік жүргізбегі шарт. Ойлам, сезім мияқта ма? Қаһарқақта ма? Мен жылмаңды сойғанның келесі жылы жаз ортасында ауылымызға түсел түсіп, маған: "Қой сой!"—деді. Мен бата жасап әкелген бір қойды бауыздамай маңлайынан жұмбадай таспен періп қалып едім, ол аяғын екі серпіді де сеспей қатты. "Арам өлді" деп бәрі маған ұрсып-ұрсып, тағы бір қой әкелдірді. Оны да бауыздамай, төстің астынан тесіп, оң қолымды сұғып жіберіп, жүрегін жұлып алдым, онда да қой аяғын екі серпіп сеспей қалды. Мен:

Малды бауыздамай солардың мінсіз бітістігін сақтатуға, сырқаттық жанына батымдығына сая болып, бейнетін жеңілдетейін деп, солар үшін ізденіс жүргізген мен ақымақ па? Әлде көз алдағысынан басқасын ойламайтын солар ақымақ па? Алланың әмірі ғой, менің қойды бауыздамай ұрып өлтіруім мен бауыздамай жүрегін жұлып алуым. Олар сырқаттана қалса, солардың өздерінің өмірі үшін қанықталғылық ізденіс жасау екенін менің айтқым келмеді, олар сұрамады. Менің ақ пейіл, адал жүрегімді түсінбеді. Олардың іздегені жақсы аттану, қуғаны қу құлқындары ғана. Өнер-білім деген, мінсіз бітістік, мінді бітістікті түземелік деген оларға қажетсіз екен. Әгәрәкім сырқаттана қалса, өлер алдында оқыған иәсиннің пайдасы тимейтінін науқас жан азабын тартып жатып зарлағанда білмесе, ойына кіріп те шығар емес, тіпті кәперіне келмеген тәумер — тәутіктер мені:

Содан бастап әшкере көріп түсінсем, білсем, түбіне жетсем дейтін, ел көрсе қайтер дейсің дейтін немқұрайдылық ойым балалық екеніне, менің ізгі ниетімді түсінер жан жоқ екеніне, олардың қуғаны бес күндік жалғанның боқшылығы екеніне көзім жетті де, ойым жасырынақтап, жасырымбақтап білуге қарай ойысты. Керек десе, туған ініме сездірмейтін болуым керек екендігіне тианақтанды. Сыр сақтау алтын сандығым енді ашылмақ емес. Оған білім толтыруымның шарты тура жолын тапқан, ел қамын жеген, мендей бір ғылым жолын қуған Албанның аналық бір ғана ұрпағына тән екендігін танып, қанып, біліп жеттім. Мал жаны мен пенде жаны бірдей. Олайы барлық жанды алла бірдей жаратқандығы үшін жаны шығады. Тең жаратпаса, өлім қалай туылмақ?... Содан бастап ел алдында еш нәрсе істемейтін, тек дарымдаулық істегіш қана болып, көместе нақтамалау жасай бердім. Бұл салтыма айналды. Таяқ пен ианат, ұят сыр сақтаудың төтенше маңыздылығын үйретті. Бұл маған, менің жолымды қуған ұрпақтарыма ғана мирас болмақ. Байлаудан босай сала "Арам" деп тастаған, ит жеп жатқан қойдың басын кесіп алдым да, иенге апарып, қой басының төбе жағынан селебеммен қалпи шауып отырып сүйегін ажыратып алып қарасам, ұрған тастың екпіні мен шытынап майрылған майысқы сүйек айналасын қанталапты, ми сыртын қанталапты, миға қарай жарғышақтана енген сүйектер арасынан ішке қарай ойыс түскен мидың ығысып, ойыс түскен жердің кенересінен жарылған қыртыстан ми қатықша ағарып шығып тұр екен. Ми мыжылғанда да, жүрегі жұлынғанда да қой бірдей өліп қалды. Тегі билік қайсы мүшеде? Мұны шешуге шамам келмеді, әлім жетпеді. Аллажар тақсыр, мені "Бір ақымақ екен, өзімді де қағытпалады" деп ұғынбағайсыз, менің қадірімді тұңғыш рет көрген кісі тек сіз ғана. Алла бір, сіз бір, мен бір, алла куә. Өнебойым ауырып, ұйықтай алмай жатыр едім. Таңға таяу атпен келген шабарман:

Балам, осы арада бұл жайлы әкеңнің ақтық тапсырығы: бітісті миақ басқара ма? Әлде жүрек меңгере ме? Сөзсіз анықтап көз жетккіз! Айтқаның әрқандай ғұламаларды иландырарлық, қана емес, дау айта алмай тамсандырарлық, болсын! Оны ұрпағыңа ашалап түсіндірумен қоса осы кітапқа анықтап жазып, сенімді ұлыңа тапсырып кет! Тапсыруды он, он бес жыл бұрын ойлан! Бұл — дәл мағанға дейінгі отыз ұрпақ сыр шашпауыш мұрагер орындай алмаған уасиатнамалық борыш. Менен үміт үзілгесін, саған артылған мұралық үміт. Әгәр өміріңнің соңына дейін шеше алмасаң, ұрпағыңа тапсыр! Бұл әбден үміт үзілгенде ғана айтылғылық соңғылық сөз болмақ. Саған да сол, маған да солай болған, бұрынғыларға да осылай еді.

Түменбай ЫСТАНБАЙҰЛЫ.

Аяқтың бір жеріне тікен енсе, тұла бой шымыр етіп, тікен енген жақты лып еткізіп тартып аламыз. Бұл — қан арқылы тұтас тұлғаны иелеген қаһарқақтың сол адамға мүшелік тіл алысымдық сездіргілігі. Олайы мидан денеге баратын қан тамыр аңғақпен қосарласқан шандырлы жіпшеліктер ғана мойын, омыртқа, арқа, белдеме, құймышақтың тесіктерінен шығып, сыртқы жемітке қарай таралғылық болмақ. Бұған қарағанда, бітістік тұлғаға миақ билік жүргізе алмай, қаһарқақ билік жүргізбегі шарт. Ал танталмен көрмейтін нәрсеміз жоқ, көргеннен шошысақ, төбе құйқа шымырлап, жүрек атқалақтай жөнелмек. Мұнда тантал тіл алысымдылығындық ұштасымда миаққа алдымен айтты ма, қаһарқаққа ма? Тағы көз жетпейді. Мүшелік тіл алысымдылықпен ғана ауырғанды, қорыққанды, қарнымыздың ашқанын, тойғанын, шөлдегенімізді, шөліміздің қанғандығын сезбегіміз шарт. Мүшелер ара тіл алысымдылық ұштасымдылығы болмаса, ойлағандарымыз да орындалмай қалмағы шарт болмақ. Айтылғылық олайы, тұруды ойлағанда тұрып көтулік, жүруді ойлағайда жүріп көтулік, қозғалғымыз келсе қалағанымызша қозғалмағымыз, қозғалмауымыз келсе тапжылмауымыздың бәрі — ойлам мен қимыл-харекеттің ұштасымдылығы. Бірақ оның түпкілік тұрағы қайда? Қиуалық түйнеме, миақ — толғамдық ойлаулық сезім мүшесі. Қаһарқақ — тұтас бітістік тұлғаны ұштастырғылығымен қолма-қол игермеліктік мүше. Меніңше, миақ толғамдық мүше, қаһарқақ жалғамдық мүше болса керек. Миақ ой толғаммен сырттай шарлап меңгермек. Қаһарқақ тұлғалық бітістің іркіліссіздік, толассыздығын қадағаламақ.

(47-тілкім, 1007 ашжаздан 47-тілкім, 1013, ашжазға дейін)

Өзегі тұғырлар қиуасына кідірмелегенде, шынайылығы бәрін бір алла жаратқан көлгім — өзегі тұғырлық адамзаты жаралған көлгім, адамзаты иеленіп жасап жатқан көлгім, пенде біткен өзегі тұғырлық сипатпен өз тіршілік несіптік ризығын табатын, таба алатын, тауып жатқан көлгім және адамзатына шартсыздық тапқызатын көлгім, адамзаты өсіп-өніп көбейетін көлгім, адамзаты туылып, өсіп, ер жетіп, есейіп, марқайып, марқадам табатын көлгім, адамзаты аз бейнеттік, көп азаптық сырқаттанатын көлгім, шипа ем дарым зәруаты табылғылық көлгім, шипа ем дарым зәруаты дарымдалғылық болатын көлгім, сырқатынан айығым тапқылық болса, тың тіршілігін қайтадан шыт жаңа бастайтын көлгім, өлсе, томпайма түбінен мәңгілік мекенін тауып, алла даргамына барып, тас таразы, тәңір қазылығына түсетін көлгім, адамзатының тұлғалық бітісін, тұлғалық құрандысын құраған көлгім, адамзатын қуантып, өлең айтқызып шілдеқанамен жырғататын көлгім, өлсе, қиспасын қидырып, жоқтау зарымен еңірететін көлгім. 18 мың ғаламның ризықтық иесі алланың ең ақыл-парасатты жаратқан адам пендесі сыртқы көрнеу он екі мүше мен ішкі көмес он екі мүше жинамасы жиырма төрт мүшеден бөлініс таппағы — шипагерлік білгілік уәжіп екені айқын ұғыныс. Осы жиырма төрт мүше түпкілігіне жарай өзегі тұғыр алтылыққа төрттен нағыз тегін тауып, пенделік өзегі тұғыр сыпатын ашаламағы шарт. Бұл ата-ана тірлігінде баласын көрмесе тұра алмайтын, бала тірісінде ата-анасын көрмесе тоқтай алмайтыны тақылетті заманақыры болып, дүние жоқ болғанша жалғанбағы шарт.

Сыртқы көрнеу он екі мүшеден өзегі кеңістік тұғыр тектілігі айқындық мүшелер:

Ішкі көмес он екі мүшеден өзегі кеңістік тұғыр тектілігі айқындық мүшелер: Қаһарқақ, Ауғаз.

Пенделік бітістің айқын ұғынысымдық сылтаулық бөлгіштік сипатталғылық мүшелер және оның өзегі тұғырлық тектілігі әлдеқашан айтқылық болғылығы осылайлық болмақ. Ендігі айқындалғылық: тұтас сыртқы көрнеу он екі мүше бірақ өзегі жарық тұғырлық болмағы шарт. Олайы өзегі жарық тұғырлық сыпатпен танылғылық, айқындалғылық, жарасымдылық, ұштасымдылық, араласымдылық, сыйласымдылық, толтырымдылық таппағынан болмақ. Мүшелер мінсіз бітістігі осылай болғылық тұрса да, мінділік бітістікке сырқат сыпаты мәнніл өзегі өзегі тұғырлық ауысым өзгерімділік құбылымына сай өзегі тұғырлар, өзегі сыпаты тұғырлар, өзегі тұғырлық несібелер мен несіптік ризықтарда әлдеқашан сөйлемелік болған дәлелімділікпен ұғыным таптырмағы шарт. Ішкі көмес он екі мүше өзегі тұғыр қараңғыға еншіліктелмек. Басқасы сыртқы көрнеу он екі мүшемен артынша талдаулық ой толғам жасалмағы шарт етілмек.

(47-тілкім, 1013-ашжаздан 49-тілкім, 1045-ашжазға дейін)

Өзекке тәуелденімдік мүшелердің бір жақтаулықтанымы, олардың өзара ортақтығын көрсетімдемегі шарттылығы етектеуіш:

Кезектік сыпатталымдық мүшелердің ендігі бір жақтаулық таяныштығы, олардың өзара ортақтық ауқымын шарттылық көрсетімдемеліктігі етектеуіштігі көз көргілік:

Ендігі, ішкі көмес он екі мүше мен кезектік құшақтасымдық ортақтық ауқымы теңгерме меңзестік тәуелімделдік сыпаты етектеуіштік:

Бұларда өзара ортақтық ауқым болғылығы неліктен? Олайы пенделік бітістік бөлгіштенімдік...

(Осыдан соң 28 ашжаз жоқ)

... Өзек болсын, кезек болсын, мүшенің мінсіз бітістігінде, мінді бітістігінде әрбір мүше ішінде де, сыртында да болмағы шарт. Олардың өзара ауысымдылығы бойынша сырқат жойылып, науқас жазылмақ. Тағы да...

(Осыдан соң бір ашжазға жуық жоқ)

(49-тілкім, 1045 ашжаздан 49-тілкім, 1048-ашжазға дейін) Пенделік әрбір мүшенің ырайлық мәннілі болғандығы үшін, оларда ортақтық құшақтасымдық айрылғысыздық болмағынан етектеуіш тәуелділігімдік ортақтық көрнекілік көзкөргі болмақ.

Айық            – Арайжап.

Ендігі, ішкі көмес он екі мүше мен ырайлардың ортақтық тәуелділік табысымдылығы етектеуіш:

Мүшелер мен ырайлар ортақтық ауқым мәнніл сыпаты және мәндемелілігі өзектік, кезектіктің мүшелерімен ортақтық дәлелімделімімен бірдей. Бірақ парқы тек ырайлық құбылым ауысының ұқсамастығында ғана. Оны түптемеде айтылғылық, бұған ырайлар сөйлемелігінен ұғыныстық таппақ қана шарт болмақ.

(49-тілкім, 1048-ашжаздан 49-тілкім, 1050-ашжазға дейін) Мүшелер пенделік бітісте қандық алмасым өзек, әужалдық алмасым толықтырғылық, уақыттық алмасым теңгермелік меңзестік ауысқылық алмасым болмағы шарт. Толықтырғылық алмасым несіптік ризықтың әужалдық бөлікшесі ғана. Ол пенделік бітістікке алланың жазуымен бұйыртып ауызға жетіп, одан ішке қарай өткесін әуел сіңім таппағы шарт. Онан соң мүшелік сәйкесім ұштаспалылық өзара тіл алысымымен тұлғалық сіңірімге өтіп, сіңімдік қандық, сөлдік алмасымдар жаралыстық шешілмелі несібелік парызы мен алмасымдар шешілгісі бойынша арқаулық қуат пен қызымға айналмағын алла жазған. Пенделік несіптік ризық несібелерге өтіп толықтырғылығында, ішкі он екі мүшеден ауғаз — өткізгі; өңқар, іштек — сіңіргі; барғақ — құт жасаулық; қаһарқақ — айдағыш, жинағыш; бөргек — сүзгі, шығарғы; жеміт — таратқы; сүйемек — медеткер; демік — тазартқы; безелік — бездіргі; миақ — қуат алғы; нухалма — тындырғы тақылетті толықтырымдық, ұштасымдылық, жарасымдылық араластырғылы мүшелер ара өзара тіл алысымдық айқындалғылық, сыйласымдық борышты алла жазған міндеттемелерін өтемегі парыздық. Алмасымдар мүшелік алмасым, тұлғалық алмасым боп бөлініс таппағын әлдеқашан сөйлемелік болдық. Даралап кідірмелемелік әлдеқашан мүшелік жіктемеде айтылғылық болған. Осының артынша болса, сырқат науқастандырмағы шарт болмақ. Сыртқы көрнеу он екі мүше ішкі көмес он екі мүшенің толықтырысымен қанағаттанбағы парыз. Олайы алла әужалды ауғазбен ішке өткізуді парыздық жаратылғы етпегінен айқын ұғыныстық бермек.

(49-тілкім, 1050-ашжаздан 49-тілкім, 1053-ашжазға дейін) Адам пендесі үшін жұлдыздықтың мүшелермен де төте байланыстылығы болмағы шарттығы алланың жаратымы. Сол үшін әрбір пенденің жұлдыздығын шипагер қанық білмегі шарт. Сонда ғана аңғарымдауда, нақтамада, дарымдауда дарымдылық дарымы алғысты болмағына алла ақ жол бермек.

Бұл арада тек ортақтық ауқым араласым таппағы және тәуелденбелі ауқымы көрсетілгілік болды. Енді басқасын жұлдыздар мен мүшелік жіктеліс кідірімделгіден сөйлемелік мәнін ұғынбақ уәжіп болмағы көз аялы аяндық.

(49-тілкім, 1053-ашжаздан 49-тілкім,1058-ашжазға дейін) Зақпалы ұшықта белгілі тәуелділік мүше болмағын алла жазбаған. Зақпалы ұшық көбінеки тұтқиыл туылымдық болғандықтан, ең ауырларында сыртқы көрнеу он екі мүшені қойып, ішкі он екі мүшені бірақ ойрандағыштық кезі де болмақ. Айтылғылық тас көшкін, жер көшкін, қар көшкін, қалың аттың астында қалмақ тақылеттілер, күйік, үсік секілділер. Мұндайларда сыртқы көрнеу он екі мүше тұтас зақпалы ұшыққа жолығып, ішкі көмес он екі мүшенің аман қалғылықтығы да кезікпек. Кейде ішкі-сыртқы, көрнеу-көмес, он екі мүшенің тең жармысы ойрандалғылық таппақ. Кейде сыртқы көрнеу мүшенің қақ жартысы ғана зақпалылық тапқылық болмақ. Кейде мейлі сыртқы көрнеу мүше он екінің тоғызда оны, кейде көмес ішкі мүшенің тоғызда оны зақпалылық зақпысына тең қатар ұшырамағы шарт болмағын көз көргі. Айтылғылық, олайы тік жарылғы бітіс күйулігі, белбуардан төменгі жарым бітіс күйімі тақылеттілер. Ең аз болғанда екіден үш мүшені зақпалы ұшыным шарпымағы шарт. Олайы буын тайғылық болса, жеміт, илігім, сүйемек мүшелер қамтылғылық болмақ. Соның үшін зақпалы ұшық қатері басқа ұшықтарлық ұшынымдығы ең көп, зақымы ең зор, қатері ең үлкен жан алғылықты ұшық болмағы әлдеқашан зақпалы ұшықтарда кідірімделгілік тапқандығы аяндық. Тіпті сырқаттарда сөйленбелік шартты орнықтырғылық, сынықшылық, жарғышылық және оның дарымдаулық, дарымдылық шипашақтарын әлдеқашан айтқылық боп, енді сөйлемелік "Екі қайқы болса, ер емес — ез" деулік орындылық таппағын ұғындырмақ. Қақпалы ұшықта да зақпалы ұшық қосылым таппақ, бірақ жеңілділік болмақ, су ішкілігі болмақ. Соның үшін онда мүшелік ортақтық ауқымдалғылық жоқ. Атпалы ұшықта жоғарыдағы екі ұшықтың ықпалдық ұшынымы мен қуаныш қосылымдылығы болғандықтан, ол мүшелік сыпат алмағын әйгілемделгілік болмақ. Атпалы ұшықтылық ұшынымдардың мүшелік тәуелденімділігінде сыртқы көрнеу он екі мүшемен ортақтық ауқымы:

(49-тілкім, 1058-ашжаздан 49-тілкім, 1061-ашжазға дейін)

Қуат алла жаратқан адамзатының тіршілігі мен барлық қимыл-қарекетінің негізі болмағы шарт. Қуат тұрлаулы қуат және тұлғалық қуат болып ажыралғысы парыздық. Тұрлаулы қуат қан-сөлдік болмағымен, ішкілік ішім, жегілік тағам негізімен пенделік пайда болым дәлелімделгеннен өлгенге дейінгі сақталым таппағы алланың жазуы. Басқасы сөлдер және қуаттарда әлдеқашан кідірімделгі толықтамалық сөйлемелік болған.

Тұлғалық қуат мүшелік қуаттан құралғылық болмақ. Олайы:

Бұлар сыртқы көрнеу он екі мүшедегі қуаттар болымдылығы аяндық. Ал енді ішкі көмес мүшелердегі қуаттық сыпаты етектеуіш:

Міне, осы 24 аталғылық нақтылы мүшелік қуат бітістік бір тері ішінде бітімдік тұлғаланым тапқандығынан өзара ұштасым, өзара араласым, өзара жарасым, өзара сыйласым, өзара толықтырым, өзара ауыстырым жасалғылығымен алла жазуының теңгерме сызығы ішінде пенделік арқауды қалыптастырмағы парыз.

(49-тілкім, 1016-ашжаздан 49-тілкім, 1063-ашжазға дейін)

Алла жаратқан адам пендесі ішкі көмес он екі мүше мен сыртқы көрнеу он екі мүшеден айтылымдық бөлінділік тапқан пенделік бітістік жарасымы бар көз көргілік адамзаты екені айқын ұғыныс. Пенделік мүшелік жіктелімі он екі түптемелік: өзектік, кезектік, өзегі тұғырлық пенделік несібе, өзегі тұғырлық несіптік ризық, жұлдыздық, ырайлық, алмасымдық, ұшынымдық, сөлдік, қуаттық, сырқат себепкеріндік, дарымдаулықтық тақылеттілермен ортақтық ауқымы болмағы шартын алла жазған. Бұлардың бәрі де пендеге қарата ықпалдық мінсіз бітістік несібелері және несіптік ризығы, пенделік өмірлеулік жарақтылығы болмағы айқын ұғыныстық ұштаспалы, араласпалы, жараспалы, сыйласпалы, ауыспалы, ауыстырмалы, толықтырмалы, толықпалы, толыспалы екені аяндық. Соның үшін мүшелер мен басқа қатыстылығы болмаса болмайтын бұл ортақтық ауқым шипагерліктің жандық жүйемелілік негізгі тианағы. Қалғанын көземе жарылғы нарықталғыдан сырқат бейнеленімдері, әйгіленімдері және науқас әйгілімденістеріндік мүшелерге ортақтық ауқым сипатын тапқылық болған белең бергіліктерін аңғарымдама мен нақтамадан толымдаулық айқындылығын ұғынбақ шарт.

(Аңғарымдама, Нақтама)

Көземе жарылғы Нарықталғы

Ауыз саналым

(аңыс андау жарнасы)

(49-тілкім, 1063-ашжаздан 50-тілкім, 1075-ашжазға дейін)

Аңғарым түпкілігі телімділік, өнімділік, сенімділік болмақ.

Телімділігі бытыранды, бытыраңқы әйгілемдік көрсеткілік беталдыңдық болмағы. Өнімділігі бытыраңқылықты шашаусыздандырып, иіріп, бір жолға салып, толғамдық өткермеге дайындалғылық тапқызғылығы. Сенімділігі аңғарымдық аңыс аңдау ошары шынайы, нақ, айқын болмағы, дүдәмал, жорамал, өтірік болмаулығы шарттығы. Аңғарымдық аңыс аңдаулықта, шипагер көрсеткілік аңғарғы бейнелік жарағындық сенгілік мүшелер:

Аңғарым түпкілігі түпкілікті түп түйінге көз жіберулік.

Аңғарлы аңғарымдылық әйгілеммен әйгіленімдік күзуді ыспаламалап, түп өзектік арқаудың түйінін табу болмақ. Бұл түйін сырқат нақтамалылық, сырқаттық мәнніл түбіріндік айқындыққа жетулігі шарт. Тұғырлық өзектен тиянақ тауып, тұғырлық сыпатнамадан айқындалғылық болған, тұғырлық несібелермен туылып, тұғырлық несіптік ризықпен күнін өткізгілік жасап, өзін қамтамасыздандырғылықты адам баласынан бітісін әрі тұтастырып бітімдік жасаулығымен толықтырғылық болған, әрі өзара ұштасымдандырып, сәйкестіргіліктендірілген ішкі көмес он екі мүше мен сыртқы көрінеу он екі мүше екендігі әлдеқашан сөйлемелік әйгілік айқын ұғыныс таптырғы болған. Осы ішкі көмес он екі мүше мен сыртқы көрінеу он екі мүше арасында өзара тіл алысым болмағын алла жаратқан. Менің ұғыныс шамам тек пенделік бір адамдық қана игерілгілік шамалық теңгермелік. Сол өзара тіл алысым болғандығы үшін ғана адамдық жаралыстық бітістегі мүшелер әр пенденің қалаған әрқандай қимыл-қарекетіне сәйкесе араластық, жарасым жасаулықпен мінсіз бітісті кезде мүшеге, тіпті тұтас бітістік тұлғаға ешқандай тарығыс білдіртіп, тарылыс сездірмек еместігі шарт. Олайы алланың жаратымы солай болғандықтан әйгілілік таппақ. Мүшелер ара тіл алысымы осыменен ғана тынып қалмай, соған қоса сырқаттың да адам пендесінің тұлғалығында, ие бір мүшесінде пайда бола салысымен науқас пендеге зиян салғылықтық бейнеттік батымдылық ауыру, ауыртуларын алдымен білдірмегі парыздық, борыштық саналымдалғылығымен науқасқа сырқаттық сезілістерін дер кезінде сездіргілік, сезгілік таптырғылығы шарт. Сырқатты науқас қана сезіп қалмастан, шыдағысыз жанға батулығымен ешкімге айтпаса да, басқа көрген жан сезе алатын, ұғына білетінін де көземдік бейнелер кепілдемелігін тудырғылығы себебінен болмақ. Әрқандай пенденің өзінің сырқаттанған науқас екендігін сезуі науқастық әйгіленім делінбек. Енді науқасқа бейнеттік, жанға батымдық көземдік бейнемелік көмбелігін басқалардың сезе алуын, ұғынып білмегін сырқаттық әйгілім деп атамақ айқындылық. Әйгіленім мен әйгілім осы екі түрлі сезіліс төте адамдық, көрер көздік пенделік сезіліс науқасқа: "Әттең, сауықсам, бейнеттен тез айықсам!"—дейтін, шипагерге: "Қайтсем сырқаттан науқасты айықтырамын",— деулік тыныстастық, тағдырластық, өзара жанашырлықтық арманды үміт ұласқан, талпыныстық жаратқан тың талап қузамалылығын тудырғылықты алла жазған. Зәруаттық тілеген сырқаттық, сырқаттық әйгілемдік сезіліс науқаста жаралыстық бітіс бойынша да, бір ғана мүше бойынша да сезілгілік әйгіленім және әйгілем боп бейнеленіс білдірмек. Түпкіліктеп келгенде, әйгіленім мен әйгілемдік науқастарға бір түрлі әйгіленім берсе, шипагерге ұқсамаған енді бір мүшеден, бітістен, не бір мүшенің мәлім орнынан, иә болмаса бірнеше жерінен әйгілемдемегі шарт болмағы алланың жазуынан туылмақ. Шипагер аңыс аңдау түйініндік және оның пенделік ұғымындық бөлмеленген түйіншегіндік, нақтамалық тұжырымдық сыпатнамасы үшін бар ынталық көңілмен терең толғамдық, көземелі көңілдік, теңгермелік меңзесіндік, толғамдық түйерлік әйгілемге жүгінбегі парыз. Ал енді осы түйерлік, теңгермелік меңзестік көземесіне науқастық бейнеттік зәрулік сезіліспен шипагерге әйгіленіс аңғарымдалымы өзара жарасым тауып ұштасуы ойдағыдай болғанда ғана, нақтамалы тұжырым дәл толқысты, ұрымталдық тапқылықты, шипа ем дарым зәруат дарымдылығы алғысты болмағы әйгілім көземелік толқыстылық. Алла пендесінің науқас атанып, сырқаттың бейнеттік батымнан өзіне, шипагерге айқын сезіліс, сездіріс бергілікке жаратқан мүшелер мен орындар алда кідірмеленімі етектеуіш болмағы шарт.

1.      Ылпалық сөлекеттік жарасымсыздық әйгіленіс. 2.      Тұлғалық бөгделік көз тартымдық, қимылдық әйгіленіс. 3.      Көземдік өң-әлпеттік бітім, құбылымдық әйгіленіс. 4.      Тұлғалық көземелік сөлекеттік жарасымсыздық әйгіленіс. 5.      Тұлғалық көземдік көңіл күйлік аумалы-төкпелілік әйгіленіс. 6.      Көземелік мүше танталдық жанарлық және мүшелік даралығындық әйгіленіс. 7.      Мүше ауғаздық көземе еріндік әйгіленіс. 8.      Мүше ауғаздық көземе көмейлік әйгіленіс. 9.      Мүше ауғаздық көземе өзектік тілдік әйгіленіс. 10.      Мүше ауғаздық көземе өңездік тілдік әйгіленіс. 11.      Мүше тілсөздік көземе дыбыстық әйгіленіс. 12.      Мүше түккенелік көземе бейнелімдік әйгіленіс. 13.      Көземелік мүше қаптектік терлемдік әйгіленіс. 14.      Көземелік мүше мүңктік даралық және жиіркеністік әйгіленіс. 15.      Көземелік мүше қосқұлдық және өзіндік дараланыстық әйгіленіс. 16.      Көземелік мүше безеліктік, шошынымдық әйгіленіс. 17.      Көземелік мүше сүйемектік, тырнақтық әйгіленіс. 18.      Көземелік мүше илігімдік, бөгделік әйгіленіс. 19.      Шағымдық, батымдық, бейнеттік әйгіленіс. 20.      Көземелік, бейжарақтық әйгіленіс. 21.      Көземелік шырылмалық әйгіленіс. 22.      Көземелік қақырғылық, түкіргілілік әйгіленіс. 23.      Көземелік құсулық, құсықтық әйгіленіс. 24.      Көземелік нақтаулық тамыр аңғақ соғымындық әйгіленіс боп, шипагердің аңғарымдаулық аңыс аңдауында көземелік жол бастаушысы, жетекшісі саналғылық тапқылық. Оның үстіне: "Толық аңғар, әбден толған, жете нақтамалауға өзіңде барыңды аямаулық бол!"—деп бұйырғыштылық жасамақ. "Науқастың жанашыр жақыны тақылетті бұл не сырқат? Сыпаты қалай? Енді сіз қайтпексіз? Біздің сізге қолқабыстық тигізгілігіміз бар ма, жоқ па? Енді не істейік? Немене дару болмақ? Қалай дарымдамақсыз!"—деп ілме жауаптап бастырмалатып, сасқалақтай қузап, қуарлап тұрғылық ақылдық зәруат сұрамшылығы тақылеттенбек. Шипагерге: "Мен саған әлдеқашан өнерімді үйреткем, кешірмелік аялық көргенің бар, көрмесең де мәннілдік түйіндемеден тез тап! Бұрын шәкірт болғасын маған сүйенгенсің, енді өзің дараланып жеке істегілік болдың, басыңа күн түсті деген осы, кәне, өзің дербес аңғарымда. Паһ, өте қысылып кеттің, былай істе, бүйт, сүйт",— дейтін ақылгөй ұстазы, дұғагөй қолдақшысы іспетті қузағылық болмақ. "Кәне, өнеріңді көрсет! Көрейік. Не айықтырып, дарымың алғысты боп, қара озарлықсың, ол — озғылық; Не айтақтай арпылдап, бейжарақпен тозарлықсың, бұл — тозғылық,"— деп, қалың қауым қаумалап, әрі демеп, әрі жебеп, әрі сынап, әрі сынаққа тұрғызғандай қыстықтырмақ. "Не де болса осы арада көз көргілік тек өзің ғанасың. Аңырып тұрмай, толған. Алды-артыңды ойлан, шешінген судан тайынғылық болмас, бәйгеге қосыл, арысқа түс, алып соғып жүлдеңді ал. Жығылсаң, байтақ көтергілік. Бір алым, бір тәлім деген,"—деп көтермелеп, мияттық көрсеткілік шарты бар ауыл ақсақалындық батагөй жан жансерік болғылық тақылеттенбек. Аңыс аңдаулық түрі көп, аңғарымдаулық көлгімі кең, толғандырымы терең, ойландырымы он, сайландырғысы сан болғылығымен зор болса да, екі-ақ түйіннен босағалық таяныш таппақ. Ол — жансырғы аңғарымдық, мәнсырғы аңғарымдық делінгілік аяңдығы. Аңыс аңдаулық өзек болмағы шарттығымен қоса науқас бітісінен қимыл-қарекет тиянағындық көлгістік, ат байламдық, аттандырулық, төрлетімдік тақылеттілер де пенделік сөлекеттік, оғаштық, бөгделік жарасымсыздық пүшегінің көрнектілігімен сырқат түйіншеліктерін таппағымен уәжіптемек. Мәнсырғы аңғарым мүше ұстамарлық, мүше тілсөздік, мүше мияқтық, мүше қаһарқақтық және басқа да мүшелер ұштасымдылығымен өнімділік тудырғылық болмақ. Жансырғы, мәнсырғы аңғарым түйнегі нақымдылықтан нақтамалық таппақ. Оларға еншіліктік көргілігіндігімен бет көріспек етектеуіш болмақ.

(50-тілкім, 1075-ашжаздан 50-тілкім, 1140-ашжазға дейін)

Ат байламдық аңғарым сырттан келген адам ауылға түсіп, ат байлап, үйге енгенінше, шипагер дәм шақырғылығымен ауылға келіп түсіп, атын байлатып, есік ашқызып кіргенінше сезілістік тапқылық көлгім болмақ.

Дидарғайып жолаушы уақ талғамай жүргілік, дыбысы мен тықыр, дүбіріне айтақ алдан үргілік, үлкен шығып білмекке тұрғанынша бала-шаға дүркіреп бұрын жүгіргілік, алдымен көргілік, білгілік болымы ауыл әдетіндік екені айқындылық. Осындай кездерде аңыс аңдаумен сырқат сезіліс әйгіленісі телімділігін ұғынып, тіпті өнімділігін аңғарымдауға болмақ. Айтқылық, шипагер үйде отырғылық. Сыртқа шыққан балалар көре айтқаны:

Шипагер осыны естіп отырғылықтағы түйткілімі ат сабылтқылық сегіз. Осылардың қай-қайсысы болса да ауылға қарай тартудан шипагер отырған үйге беттеуі өзін іздегендік деп білмек. Сырқат қатері тудырғылық болған сабылтқы өзін шақырып келген бұйымтайы екендігі айқындық тапқызбақ. Осының алдында "Шауып келедіні" естігендегі түйткілім сегіз сабылтқы қатар ойына келмек. Бұдан сырт құтырған, есалаң, өлім есірігі, қымыз мастығы тақылеттер есіне түспегі шарт.

Aт сабылтқылық сегіз — ат сабылтқылық шабарман, ат сабылтқылық естірткі, ат сабылтқылық көмек, ат сабылтқылық шүйінші, ат сабылтқылық аттан, ат сабылтқылық есалаң, ат сабылтқылық қашу, ат сабылтқылық қуу.

Бұны естіген шипагер түйткілімі тік жарымдық сал, пері қаққан, жазымдық зақым түрігі тақылеттілерден телімделгілік аңғарым таппағы шарт. Бұдан сырт іштектік зақым жазымы, көктүйнек, түйнек, боқтүйнек, зарлы жан, ұшынымдық қатқауық, түсіктік бүрістіргі, толғақтық ширық тақылеттілер де шипагер ойына оралғылық тапқылық болмақ.

Шипагер ойламалық түйткілімі шәшжегі қорынған, басы жарылған, ұялған. Қолды болған батыр намысқа шыдамаған, баста жазымдық жарылыс болған тақылеттілер болмақ. Не бетшытырман, көпсімелік қышыма, дуетпе, есекжемдік...

(Осыдан соң 51 ашжаз жоқ) Шипагер күренге жете науқасы бар үйдің сыртында жүргендері иттен қорып, атын байламаққа сулыққа жабыса қолтықтап түсірмек боп ел көңілі өзін күтулікте жүргенде, шипагер аман-сәлемдік жөрелгіні өтей жүріп, басқалардың сырқатқа жанашырлық ләміне, іштегі науқастың ыңқылының бар-жоқтығына құлақ салмағы шарт. ...Айғайлап... Ойбайласа, долылық ашынымдық. Аузына келгенін тантыса, желіккен ұшынымдық тақылеттілер түйткілім бермек.

(50-тілкім, 1140-ашжаздан 51-тілкім, 1175-ашжазға дейін) Аңыс аңдау жарнасы дидарғайып кездесімдік сырқаттаулық, дидарғайып шаңғарақтық іштесімдік боп ажырашылық таппағы шарт болмақ. Дидарғайып кездескілік жөрелгілік сырқаттаулық атүстілік, ауыл маңындық, жаяулық, бір атты, бір жаяулық болса да ат үстілік көп болмақ. Соның үшін көлгістік сырттаулық деп те аталмақ. Дидарғайып шаңғарақтық кездескілік үй ішіндік, бетпе-беттік ас ішкештік әңгімелесімдік, дастарқандастық қамтылғылық болмағы дидарғайып шаңғарақтық аңғарым аталғылық тауып, жөрелгілік аман-сәлемнен айырылысқанға дейінгі барлық аңысты аңдымақ шарт болмақ. Соның үшін бұл екі аңғарым жекеленіп бөлек кідірімделмегі айқын ұғыныс бермек.

Алла дидар несіптік көрсеткілік болған әрқандай кездеспекті екі адам алыстан бір-біріне жақындамақ, бет көріспек, жүруден тоқтап амандасымдық жөрелгілік өтемек, жөн сұраспақ. Әрқайсысы өз беталыстары мен бұйымтайларына қолайламалық жаратқылығы салттық әдеп, аталық уәжіптігі айқындылық ұғыныс. Қарасы көзге шалынысымен, аты да, адамы да көзге айқын түскілік жерден бастап сәп сала аңғарымдағанда, атқа отырыстығы жарасымындық бөгделік аңыс аңдаулық көземелігін көмбелемек. Әгәрәкім көлгісінің бір жағына қисая отырса, бергілік түйткілім: құйрығы ойылған, айланшық ажырғысы, көтеу, көтеу жара, құйрықтық шығу, сом, шиқан, сыздамалық тақылеттілер не болмаса зақымдық жазым, дүрелену, сидалану тақылеттілер болмақ. Екі үзеңгісі тең, көлгіске отырысы тояттаған құстай шіренген мен нығызсынғандар түйткілімі: мінсіз бітісті қамбаршы, жортуылшы не атқа мінерлер және оның ұрпақтары болуы ғажап еместігі тақылеттілер. Бір иығы түсіңкі түйткілімі: бұғанасы тайған, сынған, басқа қарекетіне кедергісіздік болса, тайғаны орнықтырылмай, сынғаны қиюластырылмай, үйреніске айналысқылық сөдегейлік қайнап бітіскен болмақ. Иығы көтерілген жақта кеуделік орнауылдық сырқат барлығы аяндық тақылеттілер. Екі иығы тең болса да, кеудесі бір жағына ауыңқы, бір қабырғасы дөңгіл келсе, түйткімі: бітістік кеуделік орнауылдық сырқат не қабырға сынған. Бірақ айығарлық күйде болса, жүрісі жылдам болмақ. Не басқа зақымдық жазым боп айығым таппаған шағы түйткілімделмек. Атқа отырысы жарасықты, бірақ бөкседен жоғарғы жағы ауыңқы болса, түйткілімі: жазымдық зақым, шалдамалық ызғымалық өткіндік, сан, ұршық, белдемеде шағымдық, қадалымдық, не сан мен тізе, тобық атырауына шығу шыққан, иә болмаса илігімдік шорбуындық, қорбуындық, сорбуындық. Мойны илікпей, бітістігімен айналып қарағыштылықтар түйткілімі: бітеу мойындық туылғылық балуан, мойнына, иығына, алқымына, шықшытына шығу шыққан, не мойындық, буын тайымдық, не зақымдық жазым түпкілік төрігі, күйез, топшы тайған, сынған, шығу тақылеттілер.

Бүкір болса, құныстық түйткілімі: жондама құрт, арқа құрт, мойын құрт. Көлгіске отырыста жоны, арқасы түзу, құйрығы артқа шығыңқы, басы ердің алдыңғы қасына жақын болса, түйткілімі: белдеме құрт, құймышақ құрт, бөкселік сал, белдемелік таю, шығу шыққан. Аузы бір жағына қисайғылар түйткілімі: басқа сөлекеттік сөкет сезілісі болмаса, өткін шалдама қармауыл, болжамдықта пері қаққан, зақымдық жазым, бүйі, ара тақылеттілер шаққан, тіс еті, ұрты іскен не шығулық тақылеттілер. Көзімен қосып бет-аузы бір жағына қисайса, қисайған жақ қол-аяғы қимылдық икемділік бермесе, әсіре құзына, ыстық қандық тасымал, бітістік тік жартылық сал болмақ. Өбек мұндай науқасқа айырылмас серік. Көлгісте өбектелген жалғыз болса, өзі жүре алса, түйткілімі: зақым жазымындық мертік кесепаты, әлсіремелік, кәрілік алжулық, қансыраулық, талық, бітістік тік жартылық сал, жарынды сал, бітістік бөлінді сал, бөкселік сал, деміктік сығылымдық тарылыс, кеуделік зақым жазымы, шаншулық кеуде, зертең тақылеттілер. Мұндай өбектіліктерді көбінесе адам мінгесіп, сүйеп отырмағы көп болмақ. Тізгін ұшымен шауып келе жатса, құтырған, не қашқан, не хабаршы, шабарман, не жау, не аттандық сақ болмақ керек. Мұрны пұштық болса, түйткілімі: қастандық жазымдық, мұрнына жел түскілік төрік түпкілілігі, жазатайымдық тақылеттілер. Бет-аузы басымен іссе, түйткілімі: шырыншыл шаққан, сумаң, барбаң шаққылық, суықтық күп, ыстықтық күп, аштықтық күп, қышымалы құтырғы күп, ұланбалы күп тақылеттілер. Беті арық, іші үлкендердін түйіткілімі: көбінесе ұрғашыларда шүйіншілік жүктілік, не еркек, ұрғашыда бірдей шемен, не семіздік қарынсаулық тақылеттілер. Беттік әлпетте семізділік түйткілімі: іші де сәйкескілі қарынсаулық болса семіздік, не барттаулық, не аңғарымдаулық нақтама қиынға соққан ыстық қандылық алпамсалық барт, тұқым қуалаулық барт тақылеттілер. Көзі шадырайыңқы, сүзе қараулық, далаға қарап тұрғылық ойланыс болса, өзіңді байқап тұрғылығын артынан сезулік болса, түйткілімі: қыли, қорқақ, есерсоқ, есалаң, есуас, миғұла, шадырайғы шошымшыл тақылеттілер. Езуде ауыздық, ерінде жалақ болса, түйткілімі: тұлғалық толықсыздық шіріштік, сарлауылдық тақылеттілер. Сілекейі шұбырса, бетке, елге қарарлығы, жөн білгілігі болмаса, қимылдық қарекеті седегей болса, туылма қандық уылмалық, сірнелік сөл асқауылдығы тақылеттілер. Мойны қалтылдаса, түйткілімі: көкжелкелік, жондық, арқалық қастаулық, жазымдық зақым түпкілік төркіні, өткін ызғыма сызыналық орнауылдық тақылеттілер. Екі қолы қалтылдаса, түйткілімі: зақымдық жазым төргілік түпкілігі, өткін шалдама ызғыма сусақ, ысқамалық шалдама теке тірескілік орнауыл тақылеттілер. Бір қолы дірілдесе, зақымдық жазымдық, шығулық түпкілік төрігі болмақ тақылеттілер. Тұтас бітістік қалтылдаса, басқа ешқандай бөгде әйгілем болмаса, төргіліктік жазымдық өткін шалдама ызғыма, сызына орнауыл, әсіре қыздырма, шалдама құзына арашасыздығы. Жазылмағын алла білмесе, пенделік шарасыздық таппасымдылық. Ер-тұрман қасынан ұстап, көлгіс жүрімі жақпаса, шыдай алмаса, өткін сызына ызғымалық шойырылыстық, не зақымдық жазым төрігі, не мерездік, не құлғаналық құрт жеулік, сақсауықтық, не қансыраулық, ұзақ төсек тартулық, әсіре әлсіремелік орнауыл тақылеттілер. Құлақтық шұнақтық түйткілімі: құл, құмаршы, аллалық шала жаралымдық туылыс, жазымдық, дұшпандық кек алымдық тақылеттілер. Кем иек түйткілімі: жақ құрт, шықшыт құрт, сумақы індеулік, мысқыл тақылеттілер. Ерні аузымен қайқайып, мұрнына жақын тұрса, мұрынға тиермен болса, түйткілімі: кәрілік тістен айырғылық, таңдай үстіңгі жаққа жел түскен, жығылулық, жазымдық, тіс түсулік, сырқаттық тіс шірулік, ет ірулік тақылеттілер. Жағын таңып алғандар түйткілімі: жағы түскіш, жағы жазымдалған, жақ ақпасы, тіс қақсаулық, жағына шығу шыққан, шықшыт ұрысы, жақтық шірілгі, соқырлығын жасырғылық болған, жансыздық жасамалық, көз бояма тақылеттілер. Ат дүбірі жақындағанда көлгіске, адамға қарамай, ойсоқты іспетті аңыра қарап, құлақ түргілік түйткілім: соқырлық, суқараңғы, қарашықтық буқараңғы, ақтаңғы тақылеттілер. Ат дүбірі жақындағанда, ат құлағына қарап, жан-жағына қараса, саңырау, мылқаулық. Кездесе бере бет көрісе қыбыжықтап шұқыланып, ойланғансымақ болса, ысылмаған ұры, жортуылшы, қызтеке, еркекшора, ұрғашы болса, желді етекті, ұятты болған бір жесір, қашқын тақылеттілер болмақ. Бір аяғымен тебініп, бір аяғымен тебінбесе, түйткілімі: бір аяғы кемтар, ұршық, тізені қозғалтпайтын жанға батымдық шығу шыққан, не буындарында шорбуындық, сорбуындық, қорбуындық, не жазымдық мертігу, буындық тайым, не қастандықтық жазымдық зақым тақылеттілер. Бір қолынан бір қолы жіңішке болса, түйткілімі: не тік жартылық бітістік солма, не бір қолдық солма, не арқа мен жауырын зақым жазым төрігі. Бір қолынан бір қолы қыска болса, қол қары жараланған, сүйегі сынған, буыны тайған, қолтығына шығу шыққан, не зақымдық жазым түпкілік төрігі, құлғана, мерездік төрігі тақылеттілер. Сыңар аяғы үзеңгіге салынбаған, салбыраған күйі тұрғылық болса, түйткілімі: аяғы сынған қиуластырылған таңулық, не оташы іздеулік науқас, не жебе, сүңгі қадалғылық зақым жазымы, қорбуын, сорбуын, шорбуын, құйрығы ойылып, тақымы ауырғылық болған тақылеттілер. Бір үзеңгібауы қысқа, бір үзеңгібауы ұзын түйткілімі: ақсақ, бір жақ санында зақымдық жазым, сырқаттық қазым, не құйрықтық шығулық, не ұршықтық, сандық шірілгілік тақылеттілер. Өбекті, өбексіз бір бүйірінен таянғыштылар, бауырын жаза алмағыштар, қабағы шытыныңқылар түйткілімі: ұрғашы болса түстіктік, туылымдық толғақтық қармауылдық; еркек-ұрғашыларда бірдей сатқақ, сайқаұру қатқауық, шалдама қармауыл, түйнек, жазымдаулық зақым, құрысқақ, ішке шығу шыққан, бүйрегі бөлінген, көк ет ыдыраған тақылеттілер. Беті көгеріңкі, қабағы түсіңкі не әлпеті ағарыңқы, жерге қарағыштар түйткілімі: талық, қолды болған, ұшынымдық сілейме, қандық буылма, сырқаттық әйгіленімділікті сездіргісі келмеген науқастық қорыным тақылеттілер. Шырайы солыңқы, өңі татарыңқы не аппақ қудай, көз оты қашыңқы, жанарсыздау түйткілімі: орнауылдық әлсіремелік, тұтқиыл қансыраулық, жазымдық зақпылық, ұшынымдық күйіктеніс, торығыс төріктік түпкілік салдары тақылеттілер. Өңі сарғайған, бірақ шүкірдей емес солғындау, көзі ойнақы, өңі жайнақы болса, түйткілімі: шалдама сызыналық, ойсоқтылық, жел етектілік, келдігөрлік, керілгілік тақылеттілер. Әлпеттік сарғайымы шүкірдей сары болса, түйткілімі: сары зағыпырандық, шүкірлік өрелгі, барғақтық езілгі, ұшынымдық күйіктеніс тақылеттілер. Өң-әлпеті толық, шырайы қызарыңқы, пендемен көзіне көзі түсе қызарса, адам көрсе қызарса, еркекшора, қызтекелігі; қатын болса, байы жортуылға, жолаушылыққа кеткен, бірақ ұятты боп қалған не ұятты жерінде сырқаттық әйгіленім болғандығынан түйткілім бермегі шарт. Әлпеті сұсты, көзі ішіп-жеп тұрарлық, шырайы тотығыңқы не қып-қызыл күреңіткілік, ашулылық бейнелілік түйткілімі: сырқаттық жанға батымдық шағымдық ауру жанына батқан, бірақ шыдамды пенде, батыр, қапылыста сойылға жығылып қолды болғандар, сарбаздар, кек кернегіштер, көтерілгілік құтырық, байланды тақылеттілер. Мойнын таңып алғыштар түйткілімі: шықшыт без ұрысы, алқым ұрысы, жақ ұрысы, іркін шығулығы, естер ұрысы, сумақылық жегі, шықшыт, жақ жазымдық зақым, алқым езілгілік қызарма, зақымдық жазым қағынулығы, зақпалық төргілік. Екі қолын бірдей қозғай алмаса, қозғаса да қимыл көлгімі еркін болмаса, екі бірдей қолтыққа шығу шыққан, сорбуындылар, шорбуындылар, байлаулық батымдық жіп қиғылық болған аурулық, қолтық безі шошулық тақылеттілер. Көлгіске отырысы шалқақ, салмағын ердің артқы қасына құйрығымен түсіргілер түйткілімі: ені іскен, қарақаптал, соз, шат безі шошынған, аяқтарына шығу шыққан, қасаға, қасаба зақымдық жазым болған не шығулық аралықта намыстықта сырқаттық шыжымдаулық болған тақылеттілер. Сәлем бергенде не сәлем алғанда үні мыңқылдап шықса, мұрнына жел түскен, тамағына жел түскен, зақымдаулық бөгделік көмекейлік тақылеттілер. Аузын ашқанымен, үні естілмесе, қақырынғаны естіліп, ерні ғана жыбырласа, көмекейлік ұшынымдық үн біту, әлсіремелік, қансыраулық, зақымдық талмаусырау тақылеттілер көземі аңыстық ойланғылық болмақ. Көзі қалт жібермей қарекет-қимылды бағып, айтқанды ұқпағанымен, қолын көземелеп, әрекеттендіріп, бәбәлаған дауыс шығарғылық болса, ымдаса, мылқау не жансыздық жалғамалық сылтау тақылеттілер. Сөйлер алдында аузы жыбырлап, тамағы бүлкілдеп, бір сөздің басын қайталап соза барып сөйлегілік болса, кекеш, тұтықпа, қорыққандық, сасқалақтаулық. Жөтеле алмаса, жөтелсе, қысылса, кеудесін басса, өбекті болсын, өбексіз болсын, деміктік булығулықпен танауы желбіреңдесе, зертең, деміктік сырылдауық, балалық шақтық болса, сырқат күл не көкжөтелдік түйткілім тақылеттілер және шалдамалық жөтелгі, томпышқақтық жөтелгі тақылеттілер түйткілім болмақ. Алды-артына, оң-солына көп жалтақтаса, не айғайласа да мізбақпастан тек аты елең еткенде ғана көлгіс құлағынан қараулық көрім бере алса, түйткілімі: саңырау не мылқау, не керең. Сәлем алғаны мен бергені дөйдалаға лағып кетсе, керең, саңырау. Әңгімелескілікте, тыңдаушылық ілме жауаптасымда үндемесе, не саңырау, қаға берістік, сакусіндік, не өзін ардагер санағыш, астамшыл, не сыр бергісі келмеген жансыз тақылеттілер. Албаты сөйлесе, айғайласа, бақырса, жыласа, түйткілімі: зарлы, мұңлы, құтырық, есалаң, қояншық, милау, миғұлалық тақылеттілер. Сөйлемек болса да, жақ кірісін аша алмаса, ауырсынса, сөйлей алмаса, жұтымдық көбейіп, жанын аяғыштаулық сезіліс берсе, түйткілімі: алқымдаулық езгі, шығу шығу, көмекейлік ұшыным, жақ кіріміндік қағынулық кептелме, тағы басқа жазымдық зақым, алқым іркін ісінбелігі, ұшынғылық шөлдемелік, қыздырма ысқамалық кезек алқымдаулық көлгімділігі. Даусы жарықшақтанса,— шошынымдық, сескенімдік, дәттік, дәметкендік, жүрексінулік түйткілімдік және еркек-ұрғашылық ынтызарлық болмағы шарт. Ұрғашы болып, ат үсті ыңқылдаса, іші үлкен болса, үлкен болмаса да аллалық ат үстілік толғатымдық борыш не түсіктік бұйырмаушылық аянғы, ширақтық шалдама қармауыл, зақымдық жазымдық, шығулық, күптік шыдамсыздық тақылеттілер көземелік түйткілім болмақ.

Емерме бозарып, қаны қашса, қансыраулық тақылеттілер.

Емерме көгергіштеу қысылыстық, зақымдық, әлсіремелік демектік, мұздауылдық тақылеттілер.

Емерме сарғайса, сарғаюлық өттеме, зағыпырандық қасірет, шырылмалық тоқтаулық, жүрмеулік тақылеттілер түйткілім болмақ. Кеудесін баса берсе, түйткілігі: кеуделік жазым зақымдаулық, көкірек шақпасы, көкірек шаншымасы, кеуделік шанышқылаулық; ұрғашы болса, емшек ұшынымы, емшек ұрысы; еркек, ұрғашыға ортақ түйткілімі: қабырға сынған, сіңірлік жаншылым тақылеттілер. Алдына алған баланың шекесі қисық болымы түйткілімі: шешесінің бір омырауы кем, топ желін болған. Омыраулық беріштеме не төсек салымдық жатыс бағдары теріс, не емізулік немқұрайдылық, не аналық борышқа ойламсыздық істемдік. Ақылгөйдің жоқтығы, абысынның аздығы, шешенің қырыстығы, туылма сіңірлік шалдамалық қысқарғы, тақылмалы зақымдалғылық аяулық төрігі. Бастың қай жерінде томпима болса, түйткілімі: шыққан шығу, өскен ұры, зақымдық жазым ісінулігі тақылеттілер. Бір көзі үлкен, бір көзі кішілік түйткілімі: ұшықтық аллалық шала жаралым туылғы, тұқым қуғылық кекжиме, серең, сірескі, бір көзі үңірейсе, соқыр тақылеттілер.

Мінсіз бітісті пенде қанша жоқшылық тақсіретін тартқан жарлы болса да, өз ылпасын жыртылса жамап, үлкен болса кішірейтіп, реттілік сақтағылық киінбегімен арлылығын сақтап, намысын қорғамағы, досқа күлкі, дұшпанға таба болғысы келмейтіні кім-кімге де аяндық білгі. "Пенде көркі — ылпалық жарастылық, ағаш көркі жапырақтық тарасықтылық", "Дос басқа сәп салмақ, дұшпан аяқтан қассалмақ", "Жау аяған жараланбақ, жаналғылық дараланбақ", сырқат аяндығы жау сөйлемелік, пенде бірін бірі сынағыш, олар қыл қысқасы ылпадан бастап күндеп сөйлемелеп, жүндеп өсекке ілмегі осыны аяндамақ, соның үшін науқас жөнінен шипагер бөгде адам болмағы айқын ұғыныс тудырымдығымен әйгілі шипагерлік борышын өтемелілігі ылпақ аңғарымындағы аңыс аңдаулықта қалт жібермеулік шарттың бірі болмақ. Мінсіз бітісті адам пендесі бас ылпалығын алшысынан кигілік, алшаңдап басып жүргілік. Еркектер болсын, қыздар болсын, бас ылпалығын құлақтата баса милықтатып кисе, түйткілімі: шашжегі, таз деп те аталмақ. Қатындар кимешегінің төбелдірігі дымданғыш, сауысқылық болғыш, жазда шыбын қонғыш, қыста басынан қолы айырылғысы келмегіш, тырнағы қалың бұжырланған болса, шашжегі не байы күнәсінен арылтып басын жарған болмақ. Еркек болса, азаматтық арлық бас жарылғы. "Бас жарылғы бөрікпен жауып білінбес, қол сынымы жең ішінде оңай тілге ілінбес" сөйлемелік қыдыр осыдан туылғылығы айқын ұғыныс.

Аяқ ылпасы ортасынан бөлініңкі, көкиме болса, башбайсыз не табан шолағы. Аудым болса, түйткілімі: еркектер болсын, ұрғашылар болсын, шыжың, создық ірің, ұрғашылық әдет кірлеуік қан, түсік тастаулық, жаңа босанған, құлғаналық тесілме, мерездік пішілме, тесілмелік іріңдеулік, шығулық жарылыс тақылеттілер. Бір жеңін киген, сыңар жеңді бунама буылғылар түйткілімі: жазымдық намыстық зақым төргіні, суық тигізбеулік сақтық, жан аяулық тақым қолайлығындық қорғанымдық, шолақ қол, шорбуындық илігімсіздік, қорбуындық шірім, сыңар қолды пенде тақылеттілер. Өз ылпасын өзі жыртулық түйткілімі: есірік, құтырық, есалаң, ашулы кек тақылеттілер. Басын таңып алса, түйткілімі: бас сақинасы ұстаулық, зақымдық жазымдық, шағымдық төбе, зағыпырандық құспаулық, зағыпырандық шырмауыл. Шілдеде қаңтардың ылпасын кисе, түйткілімі: мұздауылдық, аңғақтық қоюлық бейім.

Қаптектік әйгіленімдік аңғақтық, ыстықтық бейімдеуліктер: алып бітісті, етті, өң-әлпеті толық, шырайы шиқандай қызыл, сабырлы, кем сөзді, ұрт мінез, шорт қайырылғыш, сыр бермес сызданыңқы, маңғаздау, біртоға бейімдеуліктер — аңғақтық ыстықтық жаралыстық қаптектік әйгіленгілер. Қаптектік әйгіленімдік аңғақтық суықтық бейімдеуліктер: өң-әлпеті қараторы, қара, өң бермейтін, шырайы толықша, сөзшең, өзінікін жөн санайтын, білгірсіген, сөз таластырғыш, даукес, өркөкірек, алкеуделік бейімділер. Қаптектік әйгіленімдік аңғақтық суықтық бейімдегілер: өң-әлпеті әр түрлі, әр қилы, көзі шатынаған, қарадай терісіне сыймай, қарадай шытынап сынып ашуланшылық, басынан пенде сөзін асырғысы келмейтін, асыра білмейтін, болмашыға кек сақтаулық, өш алуға зейін мен бар зердесін арнаулық, басқаларды тәлкектік айналғылық етпек, өлтіргілік болмаққа ұрынғылық, аңсары ауғылық, біреуді өлтірсе, өзі құныкер, елі құндыкер болғылығын ойламаулық, құныкер болса да әдетін қойғысы келмегіштілік, қандық аңғақта тұрақтай алмайтын сұйықтығы басымы, аумалылық, тиянақсыздық төкпеліліктегілер. Қаптектік әйгіленімдік аңғақтық қоюлықтық бейімдегілер: босағадан аттап шыққысы келмейтін, үйкүшік, шілденің ыстығында қаңтардың қақылдаған аязын басына киіп, үстіне жиып алғыштығы көрнекі; титтей суық тисе, жалп ете түскіштігі аяндық; жіпсісе жадырап қалғыштықты, қаны жүрмеген, қимыл қаракеті аз болғылық, сергітпейтін, сергімейтінін, мойындамастықты суықкайт бейімдеулілер. Қаптектік аңғақтық буылмалы бейімділер: әлпеті әр түрлі болса да, өңінің соңғылық бейнесі сұрланыңқы, көз оты қайтыңқы, әдетте мінсіз бітісті пендеден айырғысыздығы уәжіптік. Ренжісерлік туылғылық болса, селкілдеп барып, серейіп түседі де, талып қалмағы шарт. Бұл талықтан парықтылық таппағын шипагерлік сырқаттар жіктелгісінен ұғынғылық аяндық таппақ. Қаптектік аңғақтық уылмалы бейімдер: әлпеті ақ, шырайы шырсыз аппақ қудай, емермесі ақ бөздей ағарған, көз ажары, жанарлылығы баскіл, кейбірлерінің өңі тотығыңқы, үп еткен желге ұшып кететіндей арық, беті жып-жылтыр, жүріп-тұрудан ерінбек, от басынан сөйлегені төрге естілмейтін, титтей шөгір сызған орны қанаса, тоқтаулық бермейтін, жеңілі мұрны қанағыш, басы ауырғыш, қандық шіріктік, нілсіздік бейімдегілер. Жалпы сырқаттық түп негізі осы алты бейіммен ғана шектелгі таппағы шешілімдік емес, бұлар тек қаптектік әйгіленімдік аңғақтық бейімінің қандық өзектік межелгілік бөлініс көлгімі ғана екені аяндық. Мұның да толып жатқан тармақ, тарғақ, тайғақ, жасырынбақты түрлері аз емес. Бір айтқылық олайылық: Әлпеті толымды, өңі тұрақсыз, шырайы нәрлі, ұстамдылық сынағылық адымдық жүргімен көз тартқызып, тартыныңқы бейне көрсететін, күле жымыңдай жетіп, тамырын ұстағанда-ақ күлкі қыспақ, шайтан болмақ, бір жағына қарай бермек. Өте-мөте нұқымалық — екінші ырайда күлкілік бүлкіл бітісін кернейтін не кілт өзгергілік тауып, көп тыңдап, сөйлемейтін, сырқатын сездіргісі келмейтін кілкімелі көлкімелік, шырғалы шүңеттік, жасанды бейнелік, тартпасыз оппа, мұз бейімдегілер. Сондықтан шипагерлік түйіндемелік, аңғарымдық және нақтамалық игергілікті қанық қуаттандырғылық, білгілік иегерлік күшейтіліп асырылып, кешіргілік көзаяны кеңейтіп, ой қорытып, бір түрлі сырқатты шынайылық түйіндемелеп, тұжырымдап шықпақ шарт. Шипа ем дарым зәруатын алғысты дарулықтаулық дарымдап, телімділікті сырқаттық әйгіленістердің құбылғылығын өнімділікті айқын аңғарымдап, толық игеріп, еркін меңгеріп, ақ еділдік ниетпен бастағылық болса, адал пейіл, ізгі ниетті алла оңғарып, талабыңнан нұр жаумақ. "Жақсы сөйлемелік жанға шырай бермек". Өзің үшін өзгеге елпек бол, қорқақ болмай жүректі, батыл бол. Батылдықтың да орны барын ұмытпа. Сонда ғана шымыр игерілген білім шымырлығын көрсетсе, ақ пейіл, батылдық меңгерімдік біліммен ұласқан дарым зәруаты алғыстылығы қосылысы өнер шыңына ізденгіштігіңді шығарады. Қаптектік әйгіленістік аңғақтық бейім тек сөлдік, өзектік тұжырымдық аңғарымның қаптектік бейнеленім негізі ғана. Бірақ барлық аңғарымға аңғарулық басалқа бола алмайды. Өзектік өре тіпті де болмақ еместігі шарт. Алла жаратқан адам пендесі бітістік жаралымдық қаптектік өң-шырай жаралыстығы әр түрлі, айтқылығы сары, ақ, аққұба, қара, қараторы, қарасұр, қызыл, қызылсары, шампаңсары тақылеттілер. Осы өңдердің бәрі мінсіз бітістік дәлелімдік болымы екіталай. Айқындылық мінсіз бітістік көземелік көмбе аталғылықтары: сары, қара, қараторы, аққұба, қызылшырайлы, шампаңсары.

Өң-шырайлық болмағы шарттұғын.

Қаптектік сарғайғылық сезіліс: қаптектік көгергіштік, қаптектік қып-қызылдық, қаптектік тым ағарыңқылық, қаптектік тотығулық, қаптектік тұтқиыл қараюлық. Өң-шырайлық қаптектік әйгіленістік сырқаттық шырайтұғын. Көз еті, беті, қолы, шешінулік бітістік тұтасқылық сарғаюлық, іреңі шүкірдей болса, оған тотығыңқылық қосылғылық айқындалғылық болса, сарғайымдық мүше өңқарлық, әсіресе құзыналық зағыпыран, мекендік байтақтық ырайлық құбылымдық, ұйқаштық өзгерімдік, бітістік тоғалық өзара араласымдылығы, сыйласымдылығы, жарасымдылығы ұштасым таппауынан туылғылық сырқат болмағы шарт. Сарғаю: жұқалтаң, жылтырауық, көзі жанарлы болса, мүше нухалмалық сызына құзына, не ұшынымдық күйіктеніс, жеңілденулік, төрт мәнзілдік жарасымсыздық тудырғылық сызына құзына, не өткін сусақтық ұштасымсыздықтан әйгілем, орнауылдық ысқауыл. Мүше ауғаздық емерме мен сүйемектік мүшелік шалғыншы: тырнақ көгерсе, өткін сызына мен әсіре құзыналық қатарламалық кеуделік деміктік болып, алдашылық арбаулық қатер туылғылық болмақ. Мүше ауғаздық емерме мен мүше сүйемектік тырнақ ұштасымдылығы, жарасымдылығы төтенше етене тіл алысымдық айырылғысыздыққа қыдыр болмақ. Емерме қарайып, беті көшіп, тілініп, тырнақ көгеріп қышқылданса, қол-аяғы жылынбай суып әйгілімдік білдірсе, арқаулық ширық әсіре түтілген, өткін әлсіремелік, қансыраулық, шөлсіреулік сырқат кеберсіме, шөлдеуіктік сөлсіздік, тұлғалық әйгіленімдік толықтық көрсеткілік білдіргі. Өңі ағарып, аппақ қудай боп, тырнақтан қан қашса, қансыраулық, бой бұзылулық, түсік тастаулық, зақымдаулық жазымдық тақылеттілерде әлсіремелік туылғылық боп, ніл тұлғалығы азайып, арқаулық ширық босап, тіпті түтеленбек. Бұл өмірден жан алғы белгісінің қалыстығы болмақ. Өң-шырай қызылдығы: әлпеттік толықтық — ыстық қандық бейімділік, құзына лапыл, жұғымтал сырқат жұғулық өршім арпалысы. Өн-шырай тотығулық: әжімденіңкі тілдік ширық босау, әлсіремелік басталғылық, сызына құзыналық ұштасымсыз бөліністік туылғылығы болмақ. Өң-шырай сарғайымдылық: күйіктік атпалы ұшықтық, сырқат сары шүкірлік салуын. Бұдан сырт таңлақ, алапес, секпіл, ноқта, теңбіл, шыбар тақылетті әрі алабөтендік әйгілім, әрі шырайлық әйгіленім қаптектік әйгілімдік болмақ. Секпіл балашақтық болмақ. Ұрғашыда жүктілікте түспек, ноқта деп те аталғылық алмағы шарттық.

Таңлақ қаптектік құрғауыл, шетпеуіл, теміреткі тақылеттілер болмақ. Қызыл бөрткен көрініп, сипағанда болмашы кедіргілік білініс, сезіліс білдірсе, қышыма апсап.

Тұла бойы оттай қызса, қышымаса, шешек болмақ.

Бөртіп қышып шықса, қасыған сайын ұлғайса, көбейсе, үй ішіне, қонжатқа жұқса, ешкіқотыр делінген сырқат. Алапес қараниет, алалық құлықтағыларға шықпақ. Пенденің ниеттік алалығы сыртқа шықпағы әйгіленгілік. Соның үшін: "Мал аласы сыртына бітпек, адам аласы ішінен күткек",— делінбек шарт болмақ. Тері бүрілімдік қатпарлылық түйткілімі: семізден арықтаған, сүзек, сары сүзекте тұлғалық құрғамдықтан ұсақ қатпарлық болмақ. Бұл ажал шартын көрсеткілік. Әжім түйткілісі: кәрілік нышаны, жас болса да әжім түскілік қасірет-қайғы төрігі, жас қызға алпыстан асқан адам барып қыздығын алғылық болған. Еркек кәрі ұрғашылар алдамына түсіп, ұлдығынан айырылған болмақ. Шыбар шешектен қақпалық ұшықтық төрігі болмақ не зақымдық қастандық жазым тыртығы. Шешек анасы көкшешек деп те аталғылық, көзге шықса, соқыр болмақ. Қарасұр қатыңқылықтылар түйткілімі: ұрғашы бедеулік бала көтермеулік, еркек белсіз, не әскере әккі, не қатпалық деміктік құзына сызына мен шалдама құзына сызына, тоғысымдылықты сырқат көрнегі. Терлемейтін пендені алла жаратпаған. Мінсіз бітісті пендеден қарекеттік, тағамдық жылтымдық қалыпты тоғалықтық тер шықпағы шарт. Тершеңдік: сары адам терлеуік келмек. Мұны басқамен шатастырғылық болса болмайды. Сол үшін: "Қара кісі терлегенше, сары пенде терлемек көрлегенше",— деп сөйлемелік туылғылық аяндық естілігі ел ішіндік. Тершеңдік әлсіремелік арқау ширығы жазылыңқылық, тұлғалық ніл мен арқаулық ширық ұштасымсыздығы.

Ерекше жаралған тершең дерлік, терлемесе сырқаттағыш пенделер болмақ. Ұйқылық тер немесе ұйқылық кер делінгілік. Ұйқымен бірге келіп, шықпақ. Оянса, сезіліп, жоқ болғышты болмақ. Бұл деміктік қысылғылық, жөтелгілік, жондама шаншулық орнауылдық, сумақы індеме, қатпалық қағырлық тер саналғылық бомақ. Қысулық тер: тер шықпай, арсы-күрсі боп, тер шығар алдында дірілдеу, қалшылдаулық тер қысу болмақ.

Түккенелік түпкілік түк: шаш пенделік бітіс өң-әлпет шырайындық болмақ. Шаш ағару — кәрілік белгісі. Жастардағы шаш ағару күйік, әлсіремелік, сабырсыздық, күйгелектік тақылеттілер. Сақал-мұрт болмаса, ұрғашы, қызтеке, аз болса, көсе, белсіздік, әлсіреулік ширықтық, тіпті түтіліңкілік тақылеттілер. Шаш түспегі бала көтерулік, ұрғашылық қозымдық, арқау ширығы жазылыңқылық. Омыраудағы емшектік нәрестелік шашы қырылыңқылық, белдеулік көрілімдік кешектік әйгілім болмақ.

Еркектердің кеуде, жонында түк болса, арқау ширығы күшемелі. Жонында түк, шаш текті шыққылар, жал тақылеттілер болса, батырлық, аңғалдық, нысаналы әулиелік. Ұрғашылар жонында, кеудесінде түк болса, батыр тұқымы, батыр ұл тумақ. Өзі де ержүрек болмақ.

(Осыдан соң жарты ашжаз жоқ)

(51-тілкім, 1175-ашжаздан 51-тілкім 1230-ашжазға дейін)

Дидарғайып шаңғарақтық кездесімдік аңғарым төрлетімдік аңғарғы, сыр тартқылық жөрелгілік аңғарғы боп бөлініс таппақ. Дидарғайып шаңғарақтық кездесімдік аңғарым дәм қосымдық аңғарым да делінбек. Бұл аңғарым ішінде араласқылық ат байламдық, есік ашқылық, төрлетімдік, аңыс аңдау уағындық қолайламаны естен шығармау парыз болмақ, мұны ұмытпау шарт. Есік аша, шаңғараққа сәлем бере-ақ ойға аларлығы, көлгістік кездесімдік аңғарымнан сырт одан парықталғылығы болған басқа аңғарымдауды да қоса аңғарып, аңыс аңдаумен үй ішіндегі иістің сасық, күлімсі иісі бар-жоқтығын аңғармақ шарт. Сасық иіс болса, түйткілімі: обалық іріңдеулік, құлғаналық, мерездік тесілмелік жарақаттық иіс, ірің құспақ, ірің қақырмақ. Күлімсі иісі болса, түйткілімі: қолаңсалық, етеккірлік, борсымалық, жазымдық сасымалық, мүңктік сасымалық, жолаңсалық тақылеттілер. Науқас теріс қарап жатса, түйткілімі: дүниеден үмітін үзген, елге қарар бет жоқ боп намыстанғылық. Еліне, үйіне, күйеуіне, қатынына өкпелеулік не қозғалым ырықсыздық тудырғылық болған тақылеттілер. Науқас нашар жатып, ойда-жоқта жазылдым деп тұрып, жүріп, мінсіз бітістікті кісіше тамақтанса, түйткілімі: бойжасаулық не ада-күде айығымдық тапқылық, не қандық буылмалық тақылеттілер. Балам, осы түрдегі науқасқа кезіге қалсаң, әсте дарым зәруатын дарымдаушы болма, пәлеге қаласың. Тамырын ұстасаң, бойжасаулық болса, шүйде жұлдыздық, ақғақтық тамыр соғымы сезілістік бермегі шарт. Олай болмай, басқа құбылымдық, аңғақ соғымы сезілсе де, оның өзектік түйіндеулік өзегін тayып, біліп алуға күш сал.

Бірақ көңілге бола: "Дарым зәруаты жоқ екен десем, аз ғана қалыпты. Мынаны бір-екі қайнатып ішсе, ада-күде сауығады. Бірақ күші жету-жетпеуін алла біледі,— деп қой да, ауылдың білікті адамына қасына бірнеше адам отырғанда сәлем берген боп барып, туылатын қауіптен хабар таптырып кет. Онда да "Өледі" демей, екіұшты ғып: "Дарымдадым, жазылар, жазылмауы да мүмкін. Мынадай қауіп бар",— деп сипай қамшылап, артыңды тазалап кеткейсің. Еркелік өтірік сырқаттанымдық науқасты да елге айтпай, көңілдендіріп, көңілін көтеріп, болымсыз дарымдап, өзіне шындығын айтып қойсаң, жазасың.

Түменбай ЫСТАНБАЙҰЛЫ.

Аһылап-үһілесе, түйткілімі: күйік, қайғы-шер, кек тақылеттілер. Бала боп қолды-аяққа тұрмай, шырылдап жыласа, шалқаласа, түйткілімі: әпсіндік, қаусырма, шеткек. Бітістік қызымы оттай болса, кекжиме, шалқалатпа секілді қыздырма уғарлы лапыл тақылеттілер болмақ.

Жылауға шамасы келмесе, әлсіремелік мұздауыл, сөлсіздік қаусырма. Бала талықты болса, түйткілімі: ұшынымдық шошыныс, әлсіремелік бітістік тақылеттілер: Көз аясы сөніңкі, қарашығы кісіге қарағанда ішіп-жеп қоя жаздап, ерекше төнімдеп қараулық шипагерден сауығымдық үміт күткенімен, уағы өткен, дарым зәруаты қонбаулық, алдашылық айқындылық аяндық болмақ. Көз жанары отты, қараған пенденің өңменінен өтіп кетердей қарап қабағын қағымы аз болса, түйткілімі: кек ала алмай өлер алды құтырық, есірік, өлім есірігінің көздік әйгілемділігі тақылеттілер.

Далаға қашып тоқтамайтындар атпалы ұшынымдық, түршігістік тақылеттілер. Бұғып отырып қалғылықтар түйткілімі: ұшынымдық атпалы бұқпа не толғамдық құлық тақылеттілер. Белінен баса алмаса, түйткілімі: белдемелік буын қабынулық, шығулық, белден өткен өткін сусақ, ызғыма сызынаулық шойырылыс, зақымдық жазым. Бұл кейде аунатпаулық, қозғалтпаулық бүкіреюлік, қисайғылық бейнемелелік түйткіліс тудырмақ. Ұялшақтап, қолын тыққыштаса, шолақ қол, артық жаралғылық туылма көп саусақтық, шала жаралымдық кем саусақтық, саусақтық зақым жазымы. Бір қырымен жатса да, шалқасынан жатса да, екпетінен жатса да, қозғалғылық шамалық болмаса, шойырылыс, жарынды сал, мертігістік жазымдық тақылеттілер түйткілім бермек. Бір көзі қызарса, екі көзі де қызарса, іссе, жас ақса; бала болса шырылдап тоқтамаса, көзін уқаласа, көзге түскілік бегделік түйткілік бермек. Екі көзін аша алмаса, былшықтанса, жарыққа қарай алмаса, түйткілімі: көз қадалғы, жаралық орын ауырғылық. Бейуақта көре алмаса, бейуақтық ұшынғы көз, бейуақтық шалаңғырт көргі тақылеттілер.

Сыр тартқылық аңғарғы:

Сыр тартқылық аңғарғы сырқат тудырғылық түпкілікті аңғарғылық болмақ. Онда шипагер ас ішкіш, жол жүргеш...

(Осыдан соң 36 ашжаз жоқ) Сергектік... Қайрат-жігерге қаратылғылық, сергек болу-болмау сырқаттың ауыр не жеңілдігін науқас бейнелемдігімен көрсеткілік, түпкілігіне көз жеткізгілік, ...Бейнеттік серпіле алмаулық, ...Қимылдық науқасты сырқаттық күйзелтпелік, жанға батымдық, …Бітістік жетіліс... Сырқат бұзғындылық көрсеткілігіндік кемтарлық...

(бетпе-беттік әшкере аңғарым)

Ата жөрелгісі жөн сұрамау әдептен аттағандық шарты айқындылық. Бет көрсе, аман-сәлемнен соң қатар жүргілік болсын, көлгістік, жаяулық болсын, дәм тартқылық, қатар отырғылық болсын, жөн сұрамақ ата салттық жөрелгілік болмақ. Ата тегін, сүйегін, аты-жөнін, келіс-кетіс беталысын, құдандалы ілік-шатысын, құда жұртын, қайын жұртын, қамбаршы, шопаншыл тақылетті не істейтінін, бес қаруы сай не сай еместігін (көрнеулік болғылығы көп болмақ) ұғынбақ, білмек керек. Соның үшін: "Жеті атасын білместік — жетесіздік дәлелім, жетім болса — жазмыштық, кетеусіздік мәнерің",— делінгілігі аяндық. Қарттарды сыйлап, еркін сөйлемеліктетіп, көп тыңдағыштап, аз жауап қатымдаулықпен тереңдік тастап, толтырғылыққа ден қоймақтап, сіз деп қастерлеп, қолтықтап тұрғызбақ, отырғызбақ, кепкістік кигізгісін алдына қоймақ керек. Бұдан шипагер қорланбақтап кемтар болмайды. Артынша жақсы жігіт белгісі әрі мырза, әрі күл болмақ. Ақсақалдар батасын бермек. Баталы пенде жаман болмағандықты алла жаратқан. Шипагердің өзі құралыпты болғанда алдымен сыр тарта сізден бастап жөн сұрап, ұғыса келе замандастық, құрбыластық, тұрғыластық негізбен аңғарламаққа шеберлік шарттығы айқындық көзелгі. Жасы шипагерден көп кішілік болғанда, "Әкем", "Көкем", "Інішек", "Бауырым" деп аялай ілтипат білдіре жақын тартып, ауызекі жөн ұғыспақ шарт болмақ. Мұндағы түпкілікті мақсұт, адам баласы "Басқаға бермесін" дейтін кешілмес күнә төркіні қандық уылмалық, қаптектік әйгіленістік бейімделгінің түп-төркінін таппақтың сыр сақтаулық нақтаулық іргесін қалап, нақтама тура тұжырымдықтауға босағалық әзірлік жасамалық сөйлемелік негіз айтылғылық ақыл айқындығы. Шырылмалық азайым түйткілімі: көп терлеулік, күптік сырқаттық, тұтығулық қуықтық, көп құсулық, іші өтімдік, әдегле шырылма жүрмеулік, шырылма шыдамсыздық тудырғылық. Шырылма қандық болмақ түйткілімі: зақымдық жазымдық, құрттық жегілік, өткін сызына құзыналық, мүше арайжаптық сырттаулық, мүше нухалмалық іштеуік, тектілік зорығулық, қатталық өткін сызына құзыналық орнауылдық тақылеттілер. Шырылмалық көбейгілік түйткілімі: жалмауыздық шөлдеуіктік шырсыздық, бүйірі шаншулық, бүйірлік ұйығыштаулық батымдық тақылеттілер. Шырылма сүттеулік бітістік қызулық сезіліс болса да, болмаса да өткін сусақ орнауылдық үзіліс қайта тап бермелік тақылеттілер. Алмауыт сідігі текті шырылма түйткілімі: қуық басы, қасаға шағулық, бүйір талықсушылық, іштектік өткін сусақ, белдемелік құзына-сызына әсірелік тақылеттілер. Төсек сыздық түйткілімі: төсекке сиюлік балаларда көп болмақ. Қармауыл ызғыма шалдамалық, әлсіремелік, аштық, арқау ширықсыздық тақылеттілер. Қан құсымдық түйткілімі: мүше өңқарлық, мүше ауғаздық жарақат, жаралану, зақымдық жазымдық, шығулық, баспалық тақылеттілер. Әужалдық құсым түйткілімі: күптілік, тамақсаулық, несібе мен несіптік ризық бөліністік айырғылықтар, жазымдық, қылтамақтық тақылеттілер.

Қақырынымдық сары жентектік түсулік түйткілімі: құзыналық қақырынғы. Сұйқыл, ақ қақырынымдық көптік түсулік түйткілімі: өткін ызғымылық қақырынғы.

Ірің араласқы сасық (мүңсік) қақырыным түйткілімі: өткін қыздырма ысқамалық көкірек қақырынғы. Маңқа текті сары қақырынымдық түсулік түйткілімі: ысқама қыздырма, өткін ысқама қақырынғы.

Іш өтулік түйткілімдеуліктерден:

... Мәнсырғы толғанымдық көземе аңғарымнан сөйлемелік уәжіп болмақ...

Бұл әшкере толғанымдық көземе аңғарым, толғанымдық аңыс аңдау аңғарымы, зәрулік өтіндірмелі аңғарым, дидарғайып әшкере бейнелік, жасырын толғанымдық көземе аңғарым деп бірнеше түрлілік аталымдалғылық таппағы аяндық. Бірақ мәнсырғы толғанымдық көземе аңғарым тәп басқан төбе басқылық аталым болмағы айқындық. Бұл ұстатымдық, көрсетімдік деп бөлінгілік таппақ.

Ел-жұрттың құлағы естіп, көзі көргенінен, шипагерліктің ұзын ырғасынан ұғатыны жасырын аңғарымдаулық және оны ұстатымдылық болмай, тек тамыр ұстатса болғаны, сырқатынан науқас біткен айығып кететіндей көрмегі. Соның үшін шипагер тамыр ұстамаса болмайтындығы аяндық айқын ұғыныстық бермек. Әйгілігі, ел көзін бақырайтып тұрып әшкере өнерін көрсетпегі шарт. Осы бір орайлылық қолайымнан айырылғылық болмақ шипагерлік дарымдылық барысындық өзек шарт жарағы болмақ. Ел қашан да ел, ел қашан да көл, бірі білмегенді бірі біледі. Жәйін әңгімелескілік-ақ аңыс аңдаулық науқас сырқатынан барлығын хабардар етпесе де, түйіндеулік толықтық аңғартым сезіліс бере алатыны аяндық ұғыныс. Әдетте ел арманы да, ер арманы да, ұрғашы арманы да сырқаттанып науқас атанса-ақ: "Шіркін-ай, қараүзген шипагер боп, не келіскен жетік тамыршы табылып, тамырымды ұстатып, дарымдалсам, арманым түгесілер еді!" — деумен тынбақ. Ел болған соң оның ішінен талай көзқарақтылары шықпақ, кейбір сұңғылалар тамырын ұстата отырып: "Тамырға жетік пе? Жетік емес пе? — деп ойлап,— сырқат беталысын айтсам, пайдасы тиер, зияны болмас",— деулік алғыр ой, түйнеме топшымен не жөрелгілік аман-сәлемнен кейін-ақ сыдырта сөйлемеліктік бастай бермек. Мұндайларға жолыққылық болғанда, сол сырқаттанған науқасқа пайдалылық аңғарымдығы бар аңыс аңдаулықтарды еске мықты сақтай отырып, артық-ауысына: "Тоқтай тұрыңыз, тамырыңызды ұстағанда ойымды бөлмеңіз!"— деп селқос қарағансып, аңғарымдауды түйіндеуге толғам топтағылық қылмақ шарт. Сол айтушылар ішінде айтқанымдай шыға ма, шықпай ма деп ден қойғылық, сырқаттық нақтамалық, тұжырымнан өз сөзінің айқындылығын білетіндер де, білмей, мен қойдым деп, дөйдалаға лағып кететіндер де көп шықпақ айқындық. Тамыр ұстаудан бұрын ұйқаштық, ырайлық, құбылымдық, мезгілдік ауысымдық, айлық айғақ, күн саналғысы, мерекелік (жұма) сәтсіздік не сәттілік, туылымдық, мезгілдік, туылымдық айғақтық, туылымдық ұйқаштық, мүшелік қатерлі-қатерсіздік, байтақтық мекендік, мәнніл сыпат дәлелімдік өзектік түбірлерге мұқият ой толғамдық тиянақ таптырғылықты негіз етпек шарт таптырғылық қылмағы уәжіптік. Бұдан тыс толып жатқан тұлғалық жаралыстық бітістік және мүшелік әйгіленім мен әйгілемдік түйіндемелерге баса ой жібергілік болмақ керек. Тағы да алда айтылғылық болған сыр сақтамалы жансырғы аңғарымға да ойысып, көз алдан өткізіп, толық аңғаруға жан салмақ шарт болмақ. Шипагер әрқандай пайдалылық таптырғы қолайлымдық оралғылықтарды қолдан ұшырып алмай, аңғарғы түйіндеулік түбірлерді ұштастырмақты борыштық міндет өтемелілігі етпегі шарт. Болымсыз тұлпарлық мінгілік жалт қараңғылықтан табалық таудай баспақ, күлкі өзендей сарқырап ақпақ боп төнбек уәжіптік шипагерлік адамгерлік табан астында қалмақ. Қиуасы, сөйлемелік сөз — атқылық жебе оқ: не қадала кетпек, не далаға кетпек. Шипагер сөйлемелікке асықпай терең толғанғылық жасап, жай оғындай аңғарғылап, наркескідей ашалап, нақтамалап, дәл түсіргілік тұжырымдаулықпен өнерлілік өресі де, өнері де болғанымен сасқалақтап, не өзін таудай санағылық ойламмен орнын таппастықпен иендемелік қылмақ жағын ең үлкен борыштық парық, міндеттік нарық екенін игерімдеулік өзектік табандылықтық, жетіскен алымдылық орамдылығы болмақ екендігін тапжылмалық ойламалық шарты етпек керек. Басқа жаққа лағып кеткілік сезілгі болды: "Ел қалай ылпаланса, мен де сондай киінгілік жарасым",— деп, сөйлемелік орнын тапқылық кез. Соның үшін кідірімдеу зәрулік ұстатымның өзегі болған тамыр, тамыр аңғақ соғымынан аңғарымдаулық әйгілімделгі боп көш бастамағы шарт. Аллатағала құдіреті күшті рақымымен адам пендесін жаратқанда, олардың ішкі көмес, сыртқы көрінеу жиырма өрт мүшесін тұғырлы, толық, тоғалықты, толымдаулы, сайма-сай ғып жаратқан. Сондықтан мінсіз бітісті болмағы шарт. Әгәрәкім осы мінсіз бітісте бөлініс болса, алланың өз құдіретін көрсеткен қаһары болғандықтан, сырқаттанбақ, сырқаттандырмақ әрі бітістік тұлғадағы бір не бірнеше мүшенің толықсыздығы кемтарлық делінбек. Кемтарлық аллалық шала жаралымдық туылымдық, аллалық артық жаралымдық туылымдық болымнан сырт, адам пендесі несіптік ризығын теруі барысындық қимыл-қарекеттік уақта байқаусыздан өзін өзі не жақын жанашырын кемтарлықка душар етіп алмақ, не болмаса кезенген тілді жау, тілсіз жау қастығынан кемтарланбақ. Кемтарлықта, тамыр аңғақтық соғымындық ұстамдық орынды шипагер шарасыздықтан ауыстырып ұстап, сырқат мәнніл тегін ажыратпағы шарт. Айқындалғысы алда сөйлемелік кідірмелік.

Тамырлы аңғақ-мүше емес. Мүше қаһарқақтың соғулық тебім және сорым екі тарамының ұштасқылық, сыйласқылық, жарасқылық, араласқылық, жалғасқылық көлгімі саналымдығын алла жаратқандығынан айқындық бермек. Аңғақ — алла жаратқан пенделік жүрекпен жалғасқылық тапқан табиғи қуыстық. Тұлғалық бітістік пенделік ніл— қан оның ішінде алла әмірімен іркіліссіз, толассыз, үздіксіз, үзіліссіз, тынымсыз ағып тұрады да, лыпыма теппелік жігінде аңғақ сілкінісі ұстамдық қолға білінбек. Жымпымалық жікте мүше танталдық көзге иір-қиыр боп көгеріп көрінімдік бергілік, білеуленіп тұрмағы шарт. Бұл екі жіктік аңғақтық ағысындық ерекшелік әрі бөлекшелік шарттығы айқындық. Аңғақ соғымындық сілкініс тұтас бітістік тұлғадағы мінсіз бітісті және пенделік бейнеттік сырқаттық сезілістік әйгілем мен науқастық әйгіленім көлеміндік бірегейлік алымдық болмағы шарт. Олайы аңғақ тұтас бітістегі барлық жермен ұштасымдылығымен, тұтасымдылығымен бітіске жүректік қанды ұштастырып қамдамағы, тұтастырғылығы әйгілілік. Аңғақ пенделік тұлғалық, мүшелік тіл алысымды меңгеруші мүше қаһарқақтың қан айдатқызатын шабарманы, тіл алысымды жалғайтын жансызы тақылетті. Адамзатындық бітістің кез келген жерінен болсын, қай уақытта болсын, тірі болсын, өлі болсын, аңғақ барып тұтаспаған, қан хабар таппаған, таппайтын, таптырмайтын шағы болмақ еместігі айқын ұғыныс таппақ, ең өзектік ұғыным шарты болмақ, өлі мүрдеде де сақталмағы, қиямет-қайымда да тәңір алдында болмағы "Құранда" айтылғылық болған. Адамзаты бітістігіндей тамыр аңғақ соғымы ұстамына әйгілілік шарты айқындықтар етектеуіш:

боп аталғылық әйгілік, көрнектілік таппақ. Адамзаты бітістігіндей тамыр аңғақ соғымы ұстамына әйгілілік шарты айқындықтаған орын:

Тамыр аңғақ соғымын ұстап аңғарғы да, ұстамдық әйгілілік бойынша ұстамақ. Науқастың әйгіленістік ұстамдық осы орындарына да түртек тигілік болғандықтан, саусақтық аталғыларына қарай шұқыма, нұқыма, қортан деп, ұстамдық науқастық әйгілілік орын аталмағы шарттұғын. Ол ұстамдық құт делінбек. Бұдан басқа да бітістік тамыр аңғақ соғымы ұстамдығына әйгілілік кепілдеме орындарда осы көземелік меңзестік теңгерме тиянақ таппағы бойынша тамыр ұсталым шарты атқарылғылық өзектік болмағы шарт.

Оң тәбәріктік тамыр ұстамдық пен сол тәбәріктік тамыр ұстамдықты қосарлап білезіктік тамыр ұстамдық деулігі айқын ұғыныс алмақ шарт.

Балам, қажырлылық пен табандылық, мұқияттық жансерігің болса, кем болмауың қашып құтылмас. Қай-қашанда өзіңе ермін бе, езбін бе деп сұрау қойып, өзіңді өзің парлап, теңшеп отырулық шарт.

Түменбай ЫСТАНБАЙҰЛЫ.

Шекелік ұстама дегеніміз қастың самай жақ жоғарғы төбе жағындағы лыпыма аңғақтық орындық ұстамдық, құты көзден шүйдеге қарай болмақ. Соғымдық сілкінісі, теңгерме меңзесі тәбәрік ұстамдық құты мен парықсыз саналғылық болмақ.

Өткен жылы әжірияның 1058 жылы Жезқазғанда өрт кетіп, алпыстан астам кәрі-жас, еркек-ұрғашы, бала-шаға күйіп, сырқаттық күйікпен науқас атанды. Сонда біреудің тұтас тұлғалық бітісін шарпыған күйік— өрт күйдірімі тек оң жақ білезігінің білегіне қараған жағынан сүйемдей жері мен алақаны табысқысы, саусақтары дін аман екен. Олайы қолына жейдесін алып, суға малып, от өшіргілік қарекет жасаған. Шаршап, ысқа қақалып, талықсығанда, өртеніске тап болыпты. Су жейдесі оң қолында білегіне оралып қалып, кепкенше сыртқа алып шығарғылық бопты. Бұл адам жазылғанша оң тәбәрік тамыр аңғақ соғымы ұстамдық құты айықтырғылық тапқызғылық өзек болды. Енді бір әйелдің оң жақ шекесі құлағымен күймепті. Олайы оның жарым басына шашқан су құйылып, ұйпаланған су шашы мен кимешегінің жартысы құлағын жауып қалыпты. Аман қалған шекесінен тамыр ұсталып, жазылғанша дарымдалғылық толықтырғылық, солықтырғылық шипашаққа септік тигізді. Иә, алла, пенденің беті өртке кеткеннен құдай сақтасын. Ол адам санатынан шығып кетеді екен. Бала-шағасы танымайды екен, шошиды екен, баяғы бір албасты тақылетті. Ана мейірі, әке мейірі, достық андалық тұра қашулық, безулікке ауыспақтық табылғылық болады екен. Ең бір ғажабы, біреудің алқымы ғана аман екен. Олайы өрт өшірем деп, ішкілігін суға малып, сабалай беріпті. Іріп тұрған ішкілік ұра-тұра паршаланып, пәре-пәресі шығып, қолында қолжаулықтайы ғана қалып, талықсып жығылыпты. Сол кезде суға малынған ішкілік бөліндісі паршалық қалпымен тамағына жабуша жабылып, иек арасына қысылып қалыпты. Оның тамыры кердең құтынан ұсталып, жазылуына септік тигізді. Тағы бір ғажап, өрттен қашқан жас қыз жанын қоярға жер таппай жүгіріп келе жатқанда, етпегінен (екпетінен) жаңа жығылған жас ағашты міне құшақтай жығылыпты да талып кетіпті, содан тақымы ғана аман қалыпты. Ол айыққанша тақымдық ұстам ес қатты. Ойламаған нәрселерді көреді екенсің, біреу өрт кеткенде, өшіруге жүгіріп бара жатып етігімен су кешіп өте шыққан екен, өрт өшірулікте түтінге булығып, тұншығып, талықсып жығылып кеткенде, басқа бітісі күйгенде екі жіліншігінен төменгі жағы аман қалыпты. Ол адамның екі аяғының табысқылық ұстам құты дарымдаулықта көп септігін тигізді. Балам, ұлы атақ өз басынан кешкені мен тапқырлығын жазған екен. Мұны неге, несіне жазды екен деме? Тек қос тәбәрік ұстамдық, құт қана өлиіеулік тындырымды болмайды. Қос тәбәрік устамдық құт күйсе, не екі қолы әр түрлі себептермен шолақ болса, дарымдай алмаймын деп қашып кетуің жарасар ма? Адамгершілікке сыя ма? Өтейбойдақ ғұламаның ұрпағына тән қысылат болмақ па? Жоқ, олай істеуіңе әсте болмайды. Тек адамзаты лыпыма аңғағы соғымы түртекке білінерлік ұстамдық құт таба алсаң болғаны, содан тамыр ұстамдап, өз кешірмелік аяң бойынша тұспалдап меңзес-ау деген көлем ішінде аңғарып біле алсаң, күйік, күйулік, өртенулік, жанулық, қарылулық тақылеттердің қағынуын, іріңдеуін, кезек алуын тыйа алсаң, шипагерлік өнерлі ой өрісіңнің өскені сол екеніне көз жеткізсең, ұлы атаң — ғұлама атаңа жеткенің. Ол кісінің шеше алмағанын шешіп, ұрпағыңа қалдырсаң, "Бұрын шыққан құлақтан мүйіз болып озғаным" деп біл.

Түменбай ЫСТАНБАЙҰЛЫ.

Әрқандай тамыр ұстамдауда шипагердің дәреті болмағы, құсарман боп тоя жемеуі, қымыз, шұбат, ашымал, шарап, жынды судан, есірткіден қанғанынша ішпеген болуы, төтенше шаршаған болмауы, ерекше ашыққан болмауы, түртпектері, қолы жұмсақ болмағы, жылы болмағы, мүйізгексіз, тырнағы алынған, көп жүріп демікпеген, зорланып ентікпеген, көңілі көтеріңкі, құлқы мүлайым, мінезі жайсаң, науқасқа жан ашырлығы айқын білініп тұрмағы, сырқаттанбаған, бітістілігі мінсіз болмағы шарт. Жанашырлықтың жөні осы деп, тыныстаттырмай аңғарымдап лағып кетпеуі, әжуаға қалмауы шарт. Соның үшін мұндай істерде көңілге қарау көт ашықтық болмақ. Адамгершілік істеудің де реті, орны, орайы, ораты, қолайлымы бар екендігін ұмытпау — шипагерліктік парыздық уәжіп. Науқас ашқарында тамыр ұстатпағаны шарт. Бірақ мүше өңқарлық, мүше іштектік науқастар ашқарында тамыр ұстатса, нақтамалық тұжырым түбірі түйілісі айқындалмағы айқын. Дарымы алғысты болмақ.

Әрқандай науқастың сырқатын толық нақтап, тұжырымдап көз жеткізу үшін, ең аз болса шай қайнатым, әйтпесе одан артық, ерекше алыстан шаршап келгендерді ет асымнан артық тостырып, тыныстатып, әбден демін алғасын тамырын ұстамдаулық керек. Халі төтенше нашар, әл үстіндегі науқасты тез аңғарымдап, дереу нақтамалап, шұғыл тұжырым жасап, сырқат сыпатына әбден көз жеткізгесін, шапшаң қарманып, зәруат шипа ем дарымын дереу қайнатып, ніл сорпалап, қасықпен аузына тамызып; жұта алса, аузына құйып, дарымдап, шашалтып өлтіріп алмақтан сақтандырмақ керек. Дарымдалғылықты толық нәуметтеп, бабымен бермекті жалғастырмақ керек. Әттең, осындай қиын шақта дарымдық зәруат шипа емін аспаннан пері түсіп, аңғаққа алып кіріп кетіп, аузынан шыға келерлік не дарым зәруат нілін аңғақтық қанмен қоса құйып, жүрекке жеткізулік күн болуы мүмкін бе екен? Амал не, алланың хақ жазмышы маған осы болды ғой. Балам, атаңның осы арманын жүзеге асыру менен саған қалған соңғылық уәсиат екені есіңде болсын.

Түменбай ЫСТАНБАЙҰЛЫ.

Және бір көңіл жарғышақтық көзегі, мейлі шипагер болсын, мейлі науқас болсын, шаманың барысынша төтенше қуанулық, ерекше мұңаюлық болмауы, өте-мөте шипагер алмауыттық соғылғылық, шаршаулық болмауы шарт. Тамыр ұстаулықта ұстамдық құтқа шұқыма, нұқыма, қортан түртегін теңестіре лыпыма аңғақ тамырының үстіне қаптек сыртынан тигізгенде, қақалақтың үрлеп кептірген аш ішегінің сыртынан тигендей қатқылдық білінісі сезіліс берсе, әрі керіліңкі тақылеттенсе, тамыр аңғақ қатымыр болмақ. Қатымыр аңғақтан аумаған сезілісті, бірақ түртек аңғақ бойлай қуа ілгерінді-кейінді жүргізгілік болғанда, кедіргектік білінсе, аңғақ қасырқақ болмақ. Қатымыр аңғақтан жұмсақ, қасырқақ аңғақтай емес бұдырсыз, жып-жылмағай боп сезіліс білдірсе, аңғақ алқақ делінбек. Әрі майда, әрі жұмсақ аңғақ сезіліс соғымы әйгіленіс бергілік болса, аңғақ үлбір болмақ. Мейлі аңғақ қатымыр, мейлі аңғақ қасырқақ, мейлі аңғақ алқа, мейлі аңғақ үлбір болсын, бәрі де аңғақ ішіндегі қан ағысындық сілкіндірістік сезіліс көлгіміне ыңғайлық болмай, тек қана тамыр аңғақтық, аңғақ бүйіріндік сырқаттық әйгіленіс бар-жоқтығын алдымен аңғарымдамақ шарттығы. Шипагердің тамыр аңғақтық соғымын ұстамдық құттан ұстаулық болғанындағы ең алғашқы көзеулік мақсұттық аңғарарлығы екені және оны белгілеп алмағы шарт екені маңызды жарақтық сөйлемелік айтылғылығы дәлелімделгілігі. Аңғақтық шірім, аңғақтық ірім бейнелеулілік қатымыр және қасырқақтық аңғақ боп, ыстық қандылық лапылдық кепкіндемелік не мерездік, не оны дарымдаулық болмақ. Сонымен бірге осындай сырқатты аңғақ аңғақтың өзінің ішінде ағып жатқан қанның тоғалықты жүріміндік ағысына кесірлік ықпал жасайтын, жасамайтынын, кесе көлденеңдігі бар-жоқтығын аңғарымдамақ шарты барлығы болмақ. Айқын ұғыныс бергілік өзегі— аңғақ өзі— мінсіз бітісті ме, мінсіз бітісті емес пе екендігіне шипагер алдымен қанық болмақ жарағы. Қайталаулық сөйлемелік, әгәрәкім аңғағы қатымыр, аңғағы қасырқақ пенде семіз, етжеңді болса, мейлі жасы үлкен, мейлі жасы кіші болсын, қандық ыстықтық асқындылық бол һмағына көз жеткізгілік тапқы. Енді бір жағы, аңғағы қатымыр, аңғағы қасырқақ кісі арық болса, сүйекті, сүйек күші мығым, жілікті боп, етті-етсіздігі парықты болғанымен, нарықты көрінгенімен, түпкілігі қаны ыстықтық асқындылық екенін айқын ұғыным бергілік шарты бар түйнеулік дәлелімдік саналымдық таппақ. Қиуасы, қандай жастағы адам болса болсын, етжеңді болсын, қалыпты болсын, арық болсын, түпкілігі семіздікте де емес, арықтықта да емес, әуелі қандық сөлдік өзекте, онан соң жасамыс қарттар сырқаты екеніне дәлелімділік айқын ұғыныс бермек. Аңғақ алқақ болса, бірінші бақ дәулеттілік, мінсіз бітістік екендігін білдірмек. Үлбір аңғақ жеткіншектік, балалық шақтық, қыз-бозбалалар, өте-мөте жиырма бес жастық мүшелден төменгілердің тамырлық аңғақ бітістілігі екендігі айқын ұғыным жөнін таппақ. Шипагердің ендігі борышы, тамыр аңғақ соғымындық сілкіністік мінсіз бітістілік, мінсіз бітіссіздік екенін парықтаулыққа әрі жетік, әрі ажырата білуге қанық болмағы жарақтық. Бұл үшін шипагер үш саусақ түртегін науқастық тамыр аңғақ ұстамдық құтына тигізіп, тамыр аңғақтық соғым мен сілкіністік соғылымдық сезілісі қатар білінісімен, түпкілік соғым сыпатын терең, толық аңғарымдауға ұмтылмағы аңғақтық ұстамдықтан кейінгі негізгі шарт. Бұл тамыр аңғағы мен қан ағысындық соғымдық сілкінісін түңғыш рет білмекке ынтығулық күш салымы тигізбелік ырай, бас ырай делінбек. Кейде алғашқы ырай деп те аталмақ. Бұл жолы баста кідірімделген аңғақ қатымыр, аңғақ қасырқақ, аңғақ алқақ, аңғақ үлбірдің қайсысы екенінен тыс, қанның аңғақты керімділігі және оған ұшқасқылы қан ағысындық түрленімдік, аңғаққа соғылымындық сілкіністі ықпалдық құбылғылық аңғақтық түр бар-жоқтығы аңғарымдалып парықталғысы шарт. Аңғақ ұстамдық құтында тұрған қол, міне, осы сілкініс түріне жетіп, аңысын аңдағаннан кейін тағы да біраз басылса, тамыр аңғақтық соғым айқындығы, мүшелік тамыр соғым айқындылығы тақылетті нанымдамаларға қарай толғамдық ойысым жасалған болмақ. Бұл шарт жөн көземе ырай делінбек, орта ырай, ортама ырай деп те аталмағы көземе. Аңғақ құтында ұстамдық тұрған саусақ түртпегін тағы да аңғақ соғымын, ағыстығынан тоқтатарлықтай қатты басқанда, тамырдың соғу-соқпауына жарай қуатты-қуатсыз, арқаулы-арусыз, арқауы ширықты-ширықсыздығы айқындылық бергілігіне сай пенделік жұлдыздық тамыр аңғағы әйгіленбегі шарт. Сонымен қоса тұлғалық, мүшелік әлсіремелік, толықтылық толымын аңғарымдаулық толғамға жеткендік болмақ. Міне, мұны жималы ырай деп атамақ, соңғы ырай, нығарма ырай деп те аталғысы көземе болмақ. Қиуасы түйіндегенде, аңғақтық құт ұстамдық орнына қарай шұқыма, нұқыма, қортан делінген үш ұстамдық тұрақ аталым иелігіндік тәуелділік таппақ, мұны аңғақтық құт деп атамағы шарт. Саусақты аңғақтық құттан өзгертпеген күйі тағы да аңғақтық соғымдық сілкіністік шамасын нанымдауға тигізбелік, жөн көземелік, жималы үш басқыштық басқылық түртек басылуына сәйкес үш ырай туылмақ. Бұларды райлық сілкініс деп атамақ. Соғылмалы ықпалды ырай қысқаша ықпалды ырай делінбегі көзелгілік шарт. Бұдан түпкіліктелгі ұстамдық үш құт, сілкіндірмелі үш ырайдың әрбірі: үш ырайдан, айталық, шұқымалық алғашқы ырай, орта ырай, жималы ырай; нұқымалық алғашқы ырай, орта ырай, жималы ырай; қортандық тигізгі ырай, орта ырай, соңғы ырай боп тоғыз ырай тәуелділік нанымдық таппағы шарт. Сөйтіп шипагер ұстап отырған аңғақтық тамыр соғымында он екі түрлі ұстамдық шипагерлік әйгіленгілік құбылым туылмақ. Бұл он екі мәннілдік ұстамдық түбір өзек сыпаты деп аталғылық боп, ұстамдық құт ырай делінбек. Бұл талдаулық тауып, тәуелденімділігіне көз жеткен соң тамыр аңғақтық соғым түрлері анықталғылық, айқындық нанымдылық ұғындырмақ. Осы аралықтағы ұстамдық құт ырайды қысқашалап құт ырай не ұстамдық құт, құт ықпал деп атамақ шарт болмақ. Шипагерлік ұстамдық құтта шипагер оң қолымен науқастың сол қолының, сол қолымен науқастың оң қолының ұстам құтынан ұстап аңғарымдамағы шарт. Мінсіз бітісті пенденің тамыр аңғағындық соғымы тоғалық теңгерме меңзестік шарты бір тыныста балалардікі екі қолдық он саусақ санымен тең, ересектердікі бір қолдық бес саусақ саналғылығымен тең болмақ. Мінсіз бітісті пенделік тамыр аңғағындық соғым сілкінісі күшті де емес, әлсіз де емес, орта қалыпты. Соғымдық аралығы ретті, біркелкі, құбылыссыз, бас көземе ырайда әлсіздеу сезілгілік; жөн көземе ырайда толық; жималы ырайда іркіліссіз боп, тұтас бітістік және көрнеу сыртқы он екі мүшелік, көмес ішкі он екі мүшелік соғымдық таралысы нанымдылықты, тоғалықтылығы көрнекі болмағы жарақ шарты. Әрбір құт ықпал бірден көмес ішкі мүшеге тәуелділік еншілігіне бөлінгілік табумен бірге сырқаттық сезілістерден де әйгілемдік бермек. Әрбір еншілік құт ықпалы және оның мүшелік бөлінісі былай:

Сыртқы көрнеу он екі мүше — мүше тантал, мүше мүңк, мүше қосқұл, мүше тілсөздік пен мінсіз бітістік және сырқаттық сезілістерден айқын ұғымдық беретіндіктен, тамыр аңғақтық соғымындық құт ықпалмен көземелеп теңестірім жасамақ тым қиын. Бірақ солай болса да, тіл жетісінше бұған арнаулы кідірмелік тамыр аңғақ соғымындық түрленімдер және аңғарымдаулық борыш алда сөйлемелік шарт жарағы. Қоспақтардан шипагер ізденімдігімен тауып алуға, тығып қоюлық тамақ, дәм тартқылық табақ шарты бар. 3 ырай, 72 құбылыс делініп жүрген шала-пұшық ұғыныстар тамыр аңғақтық соғым 24 түрленімділікті еншілемей, тек 3 ыраймен ғана еселегенде 72 құбылым саналғылығы шықпақ. Осыдан-ақ үстірт жорамалдығы айқын көрінгілік боп тұрғылық емес пе? Енді бірі пенделік жалпы мүше санына қосылған әрбір құт ықпал еншілігі 48 болмақ. Оған 24 тамыр аңғақ соғым түрленімі қосылып, 72 қалыптастырмақ. Бұл жетік шипагерлік саналғылық емес, долбарлық қана өктеме кеңгірме. Олайы бұдан да көрнекті болған 288 құбылыс, 12 ырай бар. Бұл ұстамдық құт қосылғы болған 12 ырай мен тамыр аңғақ соғымындық 24 құбылымды еселегенде шыққан жиналғы саналым екендігін аңғартпағы шарт. Онысы пенделік бітіс және оның тамыр аңғағы соғым құбылымы белгілеген сырқаттық әйгілемдік түйіндеуліктен шыққандықтан, мәндемелік шарты толымдылығы айқын, шартсыз нанымдылыққа ие айқын ұғыныс бермек. Тағы бір кідірмелік, 1 жылдық толымдық 360 ұйқаштан 288 сырқат мәнніл саналымын ашаламасақ, 72 шықпақ. Бұл 72-нің мәні: бір адамда бір жылда 72 қатер бар. Ол түрлі сырқаттан, залалдан, жазымнан, бейнеттік ажалдық болғылық себепкерлер делінбек шарттұғын дәлелімдік. Ал енді осы 288 құбылғыны 72 құбылғыға паршаландырсақ, 4 шықпақ. Бұл 4 ең әуелі пенделік тұлғалық жаралыстық 4 зор бітіс— бас, екі қол, екі аяқ, ұлы тұлғаланым— дәлелімдігіне халыстық. Енді жұлдыздық 4 тамыр аңғақ соғымына келіп табан тіреулік болмақ әрі 4 мезгілге дәлелімдік болмақ. Олайы бұл құбылғылар пенделік сырқаттық, пенделік ғұмыр тіршілікпен қатыстылығы болғандығынан болмақ, қалғаны тағы да алда көземелі сөйлемелік. Балам, бұл арада үлкен сыр сақтауыштық сыр жатқанын терең ойлап, жетіп алғайсың. Өйткені үлкен білімдік көлем бөліп тасталып, соңын ала айтылғандығы.

Түменбай ЫСТАНБАЙҰЛЫ.

Сөйтіп өте-мөте 24 мүшеге тең құбылыс тапқан тамыр аңғақ соғымы сырқаттық түрленімі мұнымен ғана тынбай, тағы да құбылып жұлдыздық тамыр аңғақ соғымы, өзектік, кезектік тамыр аңғақ соғымы боп айырымдалып, жиналғысы 30-ға толмақ. Бұл айғақ саналғылық ұйқаш саналымымен тең сөйлемелік ұғыныс. Тамыр жұлдыздық аңғақ соғымы науқас сырқатының қаншалықты ауыр-жеңілдігін, қатерлі-қатерсіздігін, салмақты-салмақсыздығын, күшті-күшсіздігін, соңғылығын, тұлғалық арқаулықтың ширақ қуатының жазылғандығын-жазылмағандығын, ақаулы-ақаусыздығын парықталғылық, аңғарымдаулылық сыпаттық болмақ. Тамыр жұлдыздық аңғақ соғымы адам пендесінің тұлғалық бітісінің өзегі алла берген шыбын жаны делінбек шарттығы. Соның үшін бұл бақ пен сорға дәлелімдік сыпат алмақ әрі тұлғалық тамыр аңғақ соғымының негізі, сондай-ақ мүшелік тамыр соғымының табан тіреп, өкше басарлығы болмақ. Тамыр өзектік, кезектік аңғақ соғымы науқас сырқаттық ыстықтық мәннілдік алатын-алмайтынын, артынша суықтық мәндемелік алатын-алмайтынын нақтап тұжырымдап алмаққа аялданулық, аяндағыш, аяндалғыш болмағы айқын ұғыныс бермек. Тамыр мүшелік аңғақ соғымы — науқас сырқатының қай мүшеде, қайсы жерінде екендігін аңғарымдаулық айтылым түсінімі. Мұның арқаулық жұлдыздық тамырлары аңғақ соғымынан, өзектік, кезектік сыпаты тамыр аңғағынан ұштастырылғылық таппағымен аңғарылмақ. Қиуалық, тамыр жұлдыздық аңғақтық соғым, тамыр өзектік, кезектік аңғақтық соғым, тамыр мүшелік аңғақтық соғым жиналымы 30 боп, айғақ ұйқаш санымен тең екені алда кідірмелік тауып, айқын ұғыныс берілген. Міне, бұл құт ықпалдық 12 ыраймен еселенсе, 360 саналым тұрақ таппағы көрнегі, бұл саналым бір жылғы 360 ұйқашпен тең. Осыған қарағанда, алла пендесін жаратқанда, тұлғалық бітісінің өзін төрт мезгіл толымы жылмен, туар ай толым, солым саналымы айғақпен, ырайлық құбылыммен, байтақтық мекенмен, ұйқаштық уақпен, күннің, жұлдыздың шығуымен, батып-сөнуімен араласымдық, жарасымдық, сыйласымдық, сәйкесімдік, ұштасымдық болмағын бірге жаратқаны хақ. Сондықтан да адамның түбір өзектік мәндемелілігін сырқат себепкерлері сырқаттық мәннілдермен бірге басқа жаралыстық ғаламмен өзектік түбір сыпат мәннілін, өте-мөте тұғырлық мәнніл өзегін айқындап алмағы шарт екені айқын ұғыным бермек. Алла жаратқан адам пендесінің ғұмырының жартысы қарықтаулық, жартысы жарықтаулық екенін білмейтін жан иесі жоқ. Сонымен қоса бір жылдың жарымы ыстық, жарылғысы суық екені де айқын ұғыныс. Соның үшін жүлгелік мәндемелік жіктеліс өзектік, кезектік екі үйекке жақталыстығын алла жаратқан парызы айқындалғы. Әдетте үйек делінгілік аталым — арам өлген ірі қараның терісін бірақ сойып алмай, тек жондамасынан елілеп терт елі ғана тіліп, сылып алынған жас таспа тері. Оның мәнісі: "Өлінің беті ары, тірінің беті бері" деп ырымдап алатын елдік салт. Үйекпен бөлініс тапқылық болған екі қаптал қабырға терісі кәдімгі союдағыдан парқы бауырынан тілінгілік таппауы керек. Үйек қайысты мал иесі де, басқа да ала береді. Мақсаты — алла бір, иә, жаратқан ием, бұл тілегімді не берерсіз, не бермессіз, құдіретіңіз күшті, өзіңіз біліңіз деген мағынаны ұғындырмақ. Алланың әмірі күллі ғаламның бәрінен күшті. Шипагер тамыр ұстағанда, кешірмелік аяға қызығуға құштарлана ынтығып, терең толғанымдық жасаумен атүсті қарамаққа еркіндік бермеулік керек. Алайда жақсы мен жаманды парықтай білмек ең зор маңыздылық таппақ. Балам, осы арада жақсылық әуелі шипагерлікке барынша құштарлану, ынтыға қызығу екенін, оның ең зор жақсылық болатындығын, ал атүсті қараудың ең жаман жиіркеніштілігін өзің ойлап парықтап, нарықтап, қанықтап алуыңа тапсырдым.

Түменбай ЫСТАНБАЙҰЛЫ.

Тамыр аңғақтық жалғам түрлері жұлдыздық, өзектік, кезектік, мүшелік болатындығына әлдеқашан кідірмеленген. Енді олардан жеке-жеке айқын ұғыным таппаққа бет алмақ былай етектеуіш:

Ұстамдық құт аңғағы үстіне қол түртпегі тиісімен-ақ, тамыр соғымдық сілкінісі аңғақты керіп, сыртқа теуіп, бүйірлей ағындап жатқаны сезілмек. Кергішпеде де науқас қуат арқаулығы әлі де ойдағыдай, күшті болғанымен, осы рет алмағайып әлсіреулік туылғылық қолайламада сырқат жеңіп, пендені сырқаттандырған. Науқас сырқаты жеңіл, сырқат себепкері әлсіреулік, пенделік қалыстық қуат күшті, екпіндемелі, сырқат түрі мәннілі шалдама қармауылдық, пенделік мәндемелілігі жұлдыздық. Бұл тамыр аңғақ соғымының әйгілем соңғылығы сүйінішті, шүйіншілі болмақ.

Ендігі, тамыр аңғақ шүйде жұлдыздық сырқаттық соғымы — бөлінді жарма. Орташа ырайда ғана сезіліс әйгілімін бермек. Соңғы жиылма ырайда айқындылығы толмақ, нанымданбақ. Соғымы ретсіз, сілкінісі жарылғы, бейне түртек астынан таспаны қақ бөле пышақ өтіп жатқан тақылетті қақ айырылған бөлініс ағыны сезілім әйгілемінен наным берілмек. Бұл аңғақ соғымында, сырқат науқастың тұлғалық тұтас бітісіне түгел түбеселі ірге теуіп болмақ, сырқат күші науқастың арқау қуаттық ширығын жазып болып түтелендірген, бірақ әлі үзуге шамасы жетпеген. Мұның мәні тек жан алғылыққа ғана сырқат күші жетпей тұрған, бірақ алқымдап таяп қалған кезі болмақ. Түпкілік соңғылығы әйгілімінде, түпкілікті пендемелік құнсыздықты сырқат себепкері қақпақылдап ойнауға айналған шағы. Ең ұзап кеткенде, 3-5 ұйқаш ішіндік ғана ғұмыры бар, иә бұл дүниемен көп ұзамай қоштаспақ. Бойжасау— міне, осы кездің соңғылығы. Мен өз өмірімде тамыр шүйде жұлдыздық аңғақ соғымындық бөлінді жарнамадан мал болғанын, тіпті бір мерекеден асқанын көрмедім.

Тағы да тамыр оң жұлдыздық сырқаттық аңғақ соғымы— бұғынбауық. Бұл аңғақ соғымы орта ырайдан қортан, нұқыма құттан білініс нанымдамақ. Шұқымада, тигізбе ырайлық сезілістік бермейтіндігі айқындық. Соғымы ретсіз, сілкінісі бірден жоғала кетіп, тұтқиыл пайда бола қалып, кейде сезіліс аралығы тым ұзарып, некен-саяқтанымдық сезілгілік наным тудырмақ. Бұғынбауықта, тұлғалық арқау шиырғы жарым-жарты жазылғылық, жартылай ширақылық толықтылығы болмақ, иә болмаса науқас қуаты сырқаттық бейнеттік тосқауылдамадан дендеңкі. Сырқат науқастан бітістік орнауыл таппағы айқындалғылық. Бірақ сырқат шамасы басып түсімге, алып соғымға жетпек емес. Әр екі жақтан сырқат пен қуат итжығыс кезеңі, ақыры, қайсысы жеңері әйгілік бермеген шақ. Бұғынбаулық тамыр аңғақ соғымы көбінесе алдамшылық уақта кезіккілігі үнемілік шарт. Алдашы уақтан өтсе, сырқат ауыр, науқас өміріне қатер төнгенімен, шипагер тәп басып нақтамалық тұжырымдай алса, бір ұйқаштан көзін аштырып, бір мерекелікте басын көтеріп, 41 ұйқаштық дарымдаулық айықтырым шартына нанымдап жетпек. Түпкілік соңғылығы сүйінішті де, күйінішті де болмағы шарт. Олайы дер шағында шипагер табылу-табылмаулығы. Дарым зәруаты шипа емдік табылу-табылмаулығы, шипагерлік өнерлілік өресінің жоғары-төменділігі, дұрыс нақтама тұжырымдылық жасай алу-алмауы және дәл өз уағында ұрымтал кездік дарымдай алу-алмауына тіке ұштасымдылық әйгіленбелік тудырғылық болмағы шарт.

Соңғы тамыр сол жұлдыздық сырқаттық аңғақ соғымы — шашылма.

Шашылманың соғымы ретті, сілкінісі алғашқы ырайда кергішпе тақылетті, орта ырайда сорғы болмақ. Соңғы ырайда сілкінісі жоғалғандай, әрең-әрең сезілгілік. Бейне тебінді бұлақ суы атылып шығып, қопсыған жүннің үстіне құйылып, сіңіп жатқан тақылеттенбек иә болмаса аңғақтан аққан қан алғашқы сілкінісі тебінді болса да, соңғы ырайда қайда кетіп жатқанын адам білгелі болмайтын, шашауланып алды-алдына тозып кеткен тақылетті нанымдылық бермек. Шашылмада, пенделік тұлғалық арқауды сырқат тұтқиыл әлсіретіп, ширығын жазып, сырқат себепкері қадалып барып орнықпағы айқындалғылық болмақ. Сол реткі сырқаттан жығылудан бұрын да науқаста ілгішті, шаншылмалы, шәншулық шанышқылық бар, бірақ бірер күн жатып, тұрып кеткендіктен елеусіз қарамақ әдетіне айналымдалғылық болмағы шарт не осы рет кенет жығылғылық болмақ. Түпкілігі үрейлірек, қатарға қосылымы тым сирек, бұған өз кешірмелік аямның айғағы дәлелімдік, нанымдық, сенімділік тудырарлығы айқындық.

Тигізбелі ырайда кергішпе қоспақталмақ. Ортама ырайда, қуматыр қосанжарланып қатарласпақ. Соңғы ырайда селдеткілік жанасалап құспауланбақ. Соғымдық сілкінісі екпінді болғанымен, қосылымдық соғымсыздық кем ұшырамақ.

Тамыр сырқаттық кезектік аңғақ соғымы — талықпа.

Талықпаның соғымы ретті, бірақ сілкінісі алғашқы ырайда зырғыма талықпа. Орташа ырайда созылма талықпа. Соңғы ырайда қылдамалы талықпа қоспақталып, бейне арыған ат ілбіп басып келе жатқандай, қамшымен шықпыртып қалғанда аз жылдамдап, халі құрығасын баяғы қалпына түсіп, қайта ілбитіні тақылетті құбылмақ.

Тамыр кезектік аңғақ соғымы— барлық тамыр аңғақ соғымының қос босағасы. Тамыр жұлдыздық аңғақ соғымы сырқаттандырушы себепкер мен науқастың арқаулық қуатының қайсысының алыпсоқтығын, қайсысының әлсірегенін теңгерме меңзестік көземе шарты етпегі өзектік болмақ. Тамыр кезектік аңғақ соғымы пенделік бітістік барлық өзектік, кезектік қақ жарылыстың бөлгіштік шартын аңғарымдаулық, нақтама тұжырымдаулық, теңгермелік меңзес көземе жарағы саналым хисабы болмақ.

Әуелгі тамыр мүшелік сырқаттық көмес ішкі он екі мүше аңғақ соғымының дараланымдылық нанымдылығы. 1. Тамыр мүше мияқтық аңғақ соғымы — теппе. Теппелік соғым ұстамдық үш құт, тоғыз ырайда толық сезілістілігі нанымды, тамыр сыртқа теуіп, аңғаққа қеріңкілік, тебінділік соғылымдық жасамақ. Аңғағы кең, соғымы ретті, сілкінісі қатты, іркілісі күшті болмағы шарт. 2.      Тамыр мүше ауғаздық аңғақ соғымы — селдекті. Селдектілік сезіліс нанымдылығы барлық құт ырайда бірдейлігі болмақ. Соғымы ретті, сілкінісі қатты, тамыр мүше мияқтық аңғақ соғымынан кеңдеу, тебінділеулігі нанымдылық, парықталғылық тудырмақ. 3.      Тамыр мүше жеміт аңғақ соғымы — сылбыр. Барлық құт ықпалдың бәрінде сезілісі нанымдылық бермек, бейне маңғаздана сабыр басқан жүрулік тақылетті. Тигізбе ырайда теппе. Ортама ырайда селдекті. Жималы ырайда жайбірназ араласқылық қоспақтық, құспауланымдық қосанжар болмақ. 4.      Тамыр мүше сүйемектік аңғақ соғымы — толқыма. Барлық құт ырайдың бәрінде толқымалық аңғақ соғымының сезілістігі нанымды, соғымы ретті, сілкінісі алдыңғы мүшелік үш аңғақтың соғымындық сілкінісімен қарайлас болғанымен, әуелгі сілкінісі мен соңғы сілкінісі тең нанымдылығы парықтандырмақ. 5.      Тамыр мүше барғақтық аңғақ соғымы— сүйкелме. Барлық құт ықпалдың бәрінде тең, деңгейлес сезілісі нанымды, аңғақты ішінен ағаш бұдыры сүйкеп өтіп жатқандай нанымдылық сілкініс ерекшелігімен айқындалғылық, айқын ұғыным бергілік болмақ. 6.      Тамыр мүше қаһарқақтық аңғақ соғымы — секірме. Секірменің аңғақ соғымы ретті келе жатып, шауып келе жатқан аттың жырадан секіргеніндей құбылым өзгерімін жасап, секіріс соңы жығылысқа ұласқандай апыр-топырлық, мимыжық бүлкілдік құбылыс тудырмағынан нандырымдылығы соғыс сілкініс айқындылығы. Соғым алды ретті болғанымен, аралығы ретсіз, соңы ретті болса да, қайтадан ретсіздік алмасулық жасамағы барлық құт ықпалдың бәрінде айқындылық, айқындалғылық нанымдылық жасамақ. 7.      Тамыр мүше деміктік аңғақ соғымы — зырғыма. Барлық құт ықпалдың бәрінде айқын, реттілік сезіліс нанымдылығымен қоса сілкінісінде аңғақтан суылдап тасбиық тізбегі өтіп жатқан тақылетті сезілмек. 8.      Тамыр мүше бөргектік аңғақ соғымы — ілбіме. Ілбіме әрбір құт ықпал басы жыбырлаған құрт пішіні бейнелік түртпекті қытықтағандай толық сезілмесі нанымды болмақ. Сілкінісі аңғақ ішінде бейне судағы қайраңдаған шабақ жоны түртекке тиіп кетіп, тиіп кетіп қағып тұрған тақылетті жыбырламалық үзіліссіз аңғарылымнан нанымдылық бергілік болмақ. 9.      Тамыр мүше өңқарлық аңғақ соғымы— түйілме. Соғымы ретті, барлық құт ықпалдың бәрінде сезілісі тең болмағы нанымдылық. Сілкінісі аңғақ ішінде түртекке ағынды бұлақ суына басын малып ұстап тұрған жалғыз шидің дірілдеп тұрғаны тақылетті, ұстаған кісі қолына сезіліс дірілі түйіле қаққандай толассыз түйілулік, екпіндік соғымды ұрылыспен түйіліп-түйіліп, тез-тез тербелмелік жасамағы сезілмегі нанымдылық бермек. 10.      Тамыр мүше іштектік аңғақ соғымы — қутамыр. Суға малған қолды бірін бірі қуған шабақ іркес-тіркес соғып өткеніндей сезіліс наным бермек. Құт ықпалдың бәрінде реттілігі айқын, сілкінісі толқындамалық аралық қалтырған болмақ. 11.      Тамыр мүше безелік аңғақ соғымы — шіреме. Бұл бейне садақ арнасын садақ саржасы шертіп тартып тұрғанындай сезіліс нанымын білдірмек. Сілкінісі ретті, айқын, бірақ жиі тізбекті лағыл маржан тас түртекті түртіп өтіп жатқаны тақылеттес сілкінісі айқындылық, тербелімі айқынсыздық бермек. Барлық құт ықпалдың бәрінде әйгілемі болмақ. Соғылымында айқын әйгілім жоқ болмақ. 12.      Тамыр мүше нухалмалық аңғақ соғымы — аунама. Тамыр мүше мияқтық теппе, тамыр мүше арайжап сорғы тақылеттеніп күшті әрі ұзармалы соғады да, соңына тітірек діріл араласпақ. Барлық құт ықпалдың бәрінде айқын соғым реттілігі болмақ. Сілкінісі төрт құбылымдық болып, түртекке аңғақ ішінде қан бұралып ағып аунақшымағы, бейне сумаң аунап, аунақшып жатқан тақылетті танымдық бермек.

1.      Тамыр мүше түккене аңғақ соғымы — сасқалақ.

Сасқалақтың тамырлық соғымы ретті, бірақ шапшаң, өте тез сасқалақтап, шыбын-шіркей қашып келе жатқан адам басы түртектен өтіп жатқан тақылетті сезіліс наным аңғартпақ. Анда-санда толық толқымалы сілкінісі айқын сезілмек, барлық құт ықпалда тең нанымдық көрсетпек. 2.      Тамыр мүше қаптектік аңғақ соғымы— қылдама. Қылдаманың соғымы ретті болғанымен, өте жіңішке, бейне тұлпардың туқұйрығы зырғып өтіп жатқандай сезіліс түртекке нанымды әйгіленгілік. Соңғы жинама ырайда, айқындылығы тіпті нанымды әйгіленбек. 3.      Тамыр мүше танталдық аңғақ соғымы — созылма. Түртекке аңғақ ішінде сапсалғыдан өткен өрмедей алды жуан, арты жіңішкере созылып, ырғала толқыған сілкініс сезілмек. Соғымы ретті, барлық құт ықпалдың бәрінде айқындық нанымы болмақ. 4.      Тамыр мүше мүңктік аңғақ соғымы — қысқарлама. Қысқарлама барлық құт ықпалдың бәрінде соғымы айқын, сілкініс сезілісі іркіліссіз, мықшыңдап тас терген баланың басы түртекке тиіп тұрғандай қысқа-қысқа болымдық нанымдылығымен парықталмақ. 5.      Тамыр мүше қосқұл аңғақ соғымы — сілкіме. Тигізбеде соғымы ретті болса да, сілкіністе тоғалықты соғып тұрып, шарқаяның қолына түскенін қомпылдай жүріп лақтырғанындай не үстіндегі адамын ауыздық сүзген азбан азу басып лоқытқанда, тізгінді мықты ұстаған иесі қопаң ете түскендей жұлқып қалған тақылетті құбылып, лоқып қалып, соңғы айқындық бермегі шала не жоқ іспетті болғанымен, барлық құт ықпалда сезілмек. Бірақ соқпалы әр реткі тамыр ұстам уағына тура келгендігінен болмақ. Бірақ соңғы ырайда нанымдылығы, айқындылығы көп болмақ. 6.      Тамыр мүше жүрім аңғақ соғымы— жыбырлақ. Түртекке аңғақ ішінен буылтықтанған түйілімдік өтіп, жыбырлап ағып бара жатқаны тақылетті бүртікшелік білінбек. Соңғы ырайда айқын нанымды, соғымы ретті, сілкінісі ұсқынсыз болмақ. 7.      Тамыр мүше ұстамарлық аңғақ соғымы — жәйбірназ. Алдағы соғымы ретті, бірақ қылдама сүрейлеу болады да, кешеуілдегенде соңғы ырай аяқтамай сезіліс білдіруден қалған тақылеттенбегімен нанымдылық бермек. 8.      Тамыр мүше илігім аңғақ соғымы — кілкіме. Соғымдық сілкіністе ішке тарта соққан тақылетті тебіні әлсіз, алдын бергісіз бөгесін тосып тұрғандай сезіліс аяндамақ. Соғымы ретті алдыңғы екі ырайда сілкінісі айқын сезіліс берсе де, соңғы ырайда айқынсыздық туылмағымен нанымдамақ. 9.      Тамыр мүше тілсөз аңғақ соғымы — көлкіме. Алдыңғы екі ырайдың соғымы теппеден де қатты, соңғы ырайда жайыла көлкіп кеткендей реттілік, босаңдық сезіліс нанымдығын бермек. 10.      Тамыр мүше бауыздаулық аңғақ соғымы — іркілме. Сілкіністе сыртқа теуіп соғады да, бірте-бірте әлсірейді, сол кезде аңғақта қан таусылып, үңірейіп бос қалғандай сезілмегі наным бермек. Соғымы ретті, қортан, нұқымада айқын, шұқымада жоғалып тұрмақ. 11.      Тамыр мүше қусақтық аңғақ соғымы—ширықпа. Соғымдық сілкіністе барлық құт ықпалда сезілісі ретті. Ширыққан арқан тақылетті ширығы шымырланыңқылығы түртекке айқындық наным сездірмек. 12.      Тамыр мүше арайжап аңғақ соғымы — сорғы. Соғымы ретті, сілкінісі суы таусылып бара жатқан құйылма тәһараттың соңғы қолға құйылған суы тақылетті арты тебінсіз, әрі тебін күші сырттамай ішке тартып, бос тұрғандай сезілмек. Барлық құт ықпалда тең бітіс тамырлық сілкіністі ішке тартып, сорып тұрғандай сезіліс бермек. Тамыр мүшелік аңғақ соғымы өзек, тұлғалық аңғақ соғымы таяныш болмағы шарт. Сол үшін тұлғалық аңғақтық қоспақтаулық алтау ғана екені әйгілілік таппағы айқын ұғыныс. Олар:

Әуелгі, тамыр жұлдыздық аңғақ соғымындық қоспақтаулықтар: 1.      Тамыр маңлай жұлдызды аңғақ соғымы қоспағы — кергішпе бұғынбауық. 2.      Тамыр шүйде жұлдызды аңғақ соғымы қоспағы — бөлінді жарма, шашылма.

Соңғы, тамыр кезектік аңғақ соғымындық қоспақтаулықтар: 1. Тамыр өзектік аңғақ соғым қоспағы — зымпыма ніл. 2. Тамыр кезектік аңғақ соғым қоспағы — талықпа зіл. Бұлар тек бетке ұстарлық, тіл жеткілік айтқылық қана. Бұдан сырт тамыр жұлдыздық аңғақ соғымындық құспақтаулықтар болсын, тамыр өзектік, кезектік аңғақ соғымындық құспаулаулылар болсын, бәрі де мүшелік тамыр аңғақ соғымымен ұштасып, ұшқасып, араласып, сыйласып, сырласып жарасым тауып, пенделік сырқат сайын сырқат асқынулық өзгерімі, айығулық тоғалықтануы. Бір сыпаттан басқа бір сыпатқа құбылуы тақылеттілермен сырқат үстіне жалғасқан, қосылған, бөлінген сан құбылысқа жарай сан құбылым, сан өзгерім жасамағы шарттығын алла жазған. Мұның саны мен түрін, әйгіленісін шижамалаулық өте қиын. Алла маған ондай шешендік тіл-жақ бермеген екен. Ерекше шешендік берсе, тілім жетсе, қалай болар еді? Алла біледі. Тамырлық мүшелік қоспақ соғымы да он екі ғана болғанымен, ауысымдық оған да қоспақ араласпағы шарт. Олардың көрнекілігі етектеуіш болмақ.

Мүшелік қоспақталымдар: 1. Мияқ      —      түккене. 2. Ауғаз      —      қаптек. 3. Жеміт      —      тантал. 4. Сүйемек      —      мүңк. 5. Барғақ      —      қосқұл. 6. Қаһарқақ      —      жүрім. 7. Демік      —      ұстамар. 8. Бөргек      —      илігім. 9. Өңқар      —      тілсөз. 10. Іштек      —      бауыздау. 11. Безелік      —      қусақ. 12. Нухалма      —      арайжап.

Бұл мүшелер қоспағының тамырлық соғымдық қоспақтарының сілкініс әйгіленісі: 1. Сасқалақ      —      теппе. 2. Селдекті      —      қылдама. 3. Сылбыр      —      созылма. 4. Толқыма      —      қысқарлама. 5. Сүйкелме      —      сілкіме. 6. Секірме      —      жыбырлақ. 7. Зырғыма      —      жәйбірназ. 8. Бөргек      —      иілмек. 9. Түйілме      —      көлкіме. 10. Қуматыр      —      іркілме. 11. Шіреме      —      ширықпа. 12. Аунама      —      сорғы.

Мүшелік аңғақтық ауысымдық қоспақтар шет жағасы: 1.      Теппе       —      сасқалақ 2.      Қылдама       —      селдекті 3.      Созылма       —      сылбыр 4.      Қысқарлама      —       толқыма 5.      Сілкіме       —      сүйкелме 6.      Жыбырлақ       —      секірме 7.      Жәйбірназ       —      зырғыма 8.      Кілкіме       —      ілбіме 9.      Көлкіме       —      түйілме 10.      Іркілме       —      қуматыр 11.      Ширықпа       —      шіреме 12.      Сорғы       —      аунама

Тамыр мүшелік аңғақ соғымы қоспақтамалы ауысымдық қоспақты боп, бірі алдына, бірі артына түсіп, кезектесіп сырқат сыпатын нанымдандырмақ. Кейде ауысып, тамыр жұлдыздық және кезектік аңғақ соғымдарымен шатысып, сан алуан құбылым тудырмағы шарт. Саналғысы қанша екеніне көз жетпесе де, көземелік жорамал жасауға болмақ уәжіп. Әлдеқашан кідірмелеп сөйлемелік болған 12 ырайдан 360 құбылым туылуына қарағанда екіге жарылыс жасауды алла жазса, өзектік, кезектік сыпат алмақ. Ал қоспақтауға жазса, 360 екіге еселеніп, 720 құбылымдық қоспақ болмақ. 720 құбылымдық қоспақты түйіндемелік 4 мәннілмен еселегенді алла жаратса, саналым жиналмалылығы тұрақтылығы 2880 түрлі сырқаттық сезіліс әйгіленім құбылымы туылмақ. Қоспақталымдық мұнымен ғана тынбақ емес, бір жылдық 360 күнімен, ұйқаш саналымымен тең саналғылық тапқан 360 мәнніл және мәндемені ең төменгі қысқа аралық ұйқаштың 12 уағымен толықтырғандықтан, 360 мәнніл мәндеме ұйқаш уақ саналғылығы 12 мен еселенбегі шарт, онда саналым жинақылығы 4320 болмақ. Қиуасы, тамыр аңғақ соғымы бейнелеген қоспақ, қоспақ ауысымы және құспаулық шатысым әйгілеген сырқат сыпаты саналымы 4320 болмақ. Міне, бұдан алла жаратқан 6 саналымдық тұғырлық 18 мың ғаламның төрттен біріне жуығы адамзатына қастас екендігін ұғынып білмек керектігі алла жазуы. Енді төрттен үші адамзатына несіптік ризық дарым зәруаты шипа ем 12960 екендігі айқындылығы көрнекі болмақ. Қалған 720-сы халыстық арашашы екені айқын ұғыныс. Сонда 3 ырай, 72 құбылым тек қазіргі біз білген ара алыс 720-ның құндыздығы ғана екені айқын ұғыныс. Бұ да алланың маған берген, білістік жазған несібесі болмақ. Бірақ мұның түбіне жетуге амалым жоқ. "Білім тіккеуікпен қудима қазғанмен бірдей" делінбек осы болмақ. Бір тамшы судай ғана жалғыз жанмын, тағы да жас жетті, буын қатайды, жүрек шайлықты, толғамдық ойлам шар тартты. Бұл — қол жетпес арман, таусылмас өкініш әйгілілігі. Балам, осы арада терең үңілсең, ерекше шипагерлік сыр жатыр. Ол төтенше құпия болғандықтан, елестетіп кеткен бе? Айтқысы келмеген бе? Әз Жәнібек хан жаздырып жатқанда, шала қалған ба? Белгісіз. Сен оны қазбалап ұғып, қанық, білуге тырысуың, жан баласына сездірмеуің шарт екенін абайлағайсың. Әгәр мұны білген пенде төтенше ізденгіш болса, өнерін асырып, сақтамалын жасырып, аузыңа келгелі тұрған несібеңді тартып әкетеді.

Түменбай ЫСТАНБАЙҰЛЫ.

1.      Кергішпе бұғынбауық: әуелде қуат қума, соңында лапылдамалы лапыл. 2.      Бөлінді жарма шашылма: әуелде ширық, соңы күйреуік опырылым. 3.      Зымпыма ніл: әуелде арқаулық арын жеңілме, соңы тулама жалын кеңіме. 4.      Талықпа зіл: әуелде арқаулық арын сұйылма, соңында қандамалық құйылма. 5.      Сасқалақ теппе: әуелде арқаулық алыпсоқ, соңы ілгіштеме. 6.      Селдекті қылдама: әуелде батпақыл, соңы арқаулық түтілме. 7.      Сылбыр созылма: әуелде кеулеуік ызғар, соңы ұштаспа шалдама. 8.      Толқыма қысқарлама: әуелде ызғарлама, соңы шаншулық ғарлама. 9.      Түйілме көлкіме: ұрғашы шүйіншілі, еркекке жұттық жұпыр. 10.      Қуматыр іркілме: әуелде қандық лапыл, соңы арқаулық ширақылық. 11.      Ширықпа шіреме: әуелде қадалма, соңы ұрғашыға шүйінші. 12.      Аунама сорғы: алды жұлма жан, жұлқыма ар.

Балам, бұлар тек көрсеткіштік үлгі ғана, бұдан басқа да қоспақта айтылғандай сан құбылады, оны айыруға шебер болуың үшін, бар ынтызарлық үмітіңді осыған арнауың — байлығың қақпасын ашқызып, бақ сәулетін жанғызар. 10 кісінің тамырын ұстап, дарымдық айықтырымың алғысты болмағынан, бір адамды сауықтырғаның бір дос тапқаның екенін есіңнен шығармағайсың.

Түменбай ЫСТАНБАЙҰЛЫ.

Көз. Сырқаттық мәнніл түбір өзек сипат түбірінің тамыр сырқаттық өзектік, кезектік мәндемелілігі:

Сырқаттық мәнніл түбір өзек сыпат түбірінің тамыр сырқаттық мүшелік мәндемелілігі:

Әуелгі, көмес ішкі он екі мүше мәндемелілігі: 1.      Мияқ түбірі — ысқамалық: тамыр аңғақ соғымы теппе ысқамамен ұласқылық. 2.      Ауғаз түбірі — шылқымалық: тамыр аңғақ соғымы селдекті шылқымамен ұласқылық. 3.      Жеміт түбірі — дымдауылдық: тамыр аңғақ соғымы сылбыр дымдауылмен ұласқылық. 4.      Сүйемек түбірі — кепкіндемелік: тамыр аңғақ соғымы толқыма кепкіндемемен ұласқылық. 5.      Барғақ — өткіндік: тамыр аңғақ соғымы сүйкелме өткіндемемен ұласқылық. 6.      Қаһарқақ — қыздырмалық: тамыр аңғақ соғымы секірме қыздырмамен ұласқылық. 7.      Демік — қырауылдық: тамыр аңғақ соғымы зырғыма қырауылмен ұласқылық. 8.      Бөргек — әсерлік: тамыр аңғақ соғымы ілбіме әсіремен ұласқылық. 9.      Өңқар — кепкеуілдік: тамыр аңғақ соғымы түйілме кепкеуілмен ұласқылық. 10.      Іштек — қармауылдық: тамыр аңғақ соғымы құматыр қармауылмен ұласқылық. 11.      Безелік — шықтамалық: тамыр аңғақ соғымы шіреме шықтама ұласқылық. 12. Нухалма — сусақтық: тамыр аңғақ соғымы аунама саусақпен ұласқылық. Нухалма неліктен сусақтық болмақ? Қыздырмалық болмағы шарт емес пе? Сусақтықтан қайтіп ұрпақ жалғанбақ? Бұл алла әміріне байланысты. Алла жаратқанда, адамды сусақтық сыпатпен жаратқан. Оның дәлелімі, тек сусақ қана мың жасамақ, сусақ өлімді жеңбек. Олайы өлім — тұлғалық мүшелік суыныммен тоқтаған мүшелік, тұлғалық қимыл-харекет. Адам өлген соң шіріп, не үшін сасиды? бұл борсулық қызымнан болмағы шарт және өлген мүрде де халыстық қуат жоқтығынан болмақ. Өлген мүрде мұзбен бірге қатса, мың жыл өтсе де шірімек емес. Былтыр Мұзтаудың мұзы атылғанда пайда болған мұз құзардың орта шенінінен бес күннен кейін құлап түскен үйдей мұз паршасының ішінен бір тұлпардың ер-тоқымымен қатқанын көріп, мұзды шағып отырып алдық. Алмауыт етін суық суға салып, артынан пысырып жегенде, жаңа сойған малдың етінен ешқандай парқы болмады. Мұз құзардың биіктігі бір шақырымдай, қайтсе де мың жылдық қатқан мұз шығар, сонда 500 жыл ішінде алмауыт шірімепті. Сусақ суық тұғырлық қайнарлы, тоғалық өзегі суық болғандықтан, ұрпақ жалғама жаралған. Қыздырмалық тек сусақтың сыртқы құбылғылық, көз жаздырғылық, қызықтырымдық шақыртқысы ғана. Қызымдық жан екені де рас, алла солай жаратқан. Ол бітістік пенделік тұлғаға қонбақтық, сондықтан толтырымдық болмағы алда, толығымдық болмағы артта. Тозбақ, таусылмақ артық болса, қызымымен борсып ірімек, шірімек. Адам пендесі ылғи қызымнан жаралса, жазда өртеніп, қыста сөніп қалмай ма? Қарап тұрсақ, олай емес. Тоғалық теңгермеленген адамзаты ақыл-парасатымен өмірін қорғауды өзек еткен. Осы ақыл-парасаттың түбі — суықтық. Суықтық тұғыр мен оның пендедегі суық тоғалығы барлық ризықтық несіп тұлғалық бітістік қызымды теңгермелеп тұру үшін ғана қажет болған. Тұлғалық тоғалық қызым толықтырылмаса, сусақ жеңіс таппағымен өлім тудырып жан алмақ. Адамзаты жанының не тозаққа, не бейішке баруы, әне, сол сусақтық жалғасымның алла солай жаратымынан болмақ.

Ендігі көрнеу сыртқы он екі мүше мәндемелілігі: 1. Түккене — тымықтық: тамыр аңғақ соғымы сасқалақ тымықпен ұштаспақ. 2.      Қаптек — ыстықтық: аңғақ соғымы қылдама ыстықпен ұласпақ. 3.      Тантал — ашықтық: аңғақ соғымы созылма ашықпен ұласпақ. 4.      Мүңк — бұлыңғырлық: аңғақ соғымы қысқарлама бұлыңғырмен ұласпақ. 5.      Қосқұл — шуақтық: аңғақ соғымы сілкіме шуақпен ұласпақ. 6.      Жүрім — дулылық: аңғақ соғымы жыбырлақ дулымен ұласпақ. 7.      Ұстамыр — шалдамалық: аңғақ соғымы жәйбірназ шалдамамен ұласпақ. 8.      Илігім — сызыналық: аңғақ соғымы кілкіме сызынамен ұласпақ. 9.      Тілсөз — ызғымалық: аңғақ соғымы көлкіме ызғымамен ұласпақ. 10.      Бауыздау — сусақтық: аңғақ соғымы іркілме сусақпен ұласпақ. 11.      Қусақ — бұрқақтық: аңғақ соғымы ширықпа бұрқақпен ұласпақ. 12.      Арайжап — аяздық: аңғақ соғымы сорғымен аяз ұласпақ. Құт ықпалдық құбылым саналымы 360 боп, ұйқаштық бір жылмен тең саналымдық тұрақтанымда екенін әлдеқашан кідірмеленімділік айқындылығы әшкере. Осы екі 360-ты бір-біріне жармалағанда, бір саналғы туылғылығы шарт. Бұл алла бір сөйлемелік қақбасқы ұғынымдық. Тағы да алла жаратқан адам көп болса да, тұлғасы бөлек-бөлек, бір бітістік сөйлемелік ұғынымдық, сонымен қоса бір қарықтау, бір жарықтау құшақтаған бір ұйқаштан уақ ұзарым таппақ сөйлемелігі айқындық болмақ.

Үшке халыстық істеп болғылық бір туылғылығы — жаратылымы түбірлі өзек, сондықтан бізге жарақ болған ұйқаш уағындық мәннілдік өзек түбір сыпаты болмақ. Бір ұйқаш бірден мезгілден, екіден ырайлық құбылымнан, үштен байтақтық мекеннен, төрттен пенделік бітістен, бестен айғақтан, алтыдан мерекеден, жетіден сырқаттан, толып жатқан жақтардан араласымдық, сыйласымдық, жарасымдық, сәйкесімдік, ұштасымдық енші алмағы шарты — алла жаратымы. Аңғарымдаулық қолайлымы үшін, ұйқаш мәннілінен кідірмеленімде, ұйқаштың он екі мәнніл уағының сегізі ырайлық, төртеуі алдашылық болмағы, ал аңғақтық жарасымда бұл төртеуі жұлдыздық уақ болмағы шарт.

Таң жақ      —      қармауыл.

Осы ұйқаш уағына байтақтық мәнніл бойынша құрғақ, қағыр, желдекті құмдалаларда мәнніл құрғауыл ауысым жасамағы шарт. Шық түссе, қырау тұрса, қар жауса, жаңбыр жауса, дымдауыл қосылым жасамақ ауысымдылығы шарт. Шық түспесе, қырау тұрмаса, қар жаумаса, кепкеуіл қосылымдық араласым жасап, ауысымдалмағы шарт.

Таң жақ —      қырауыл қосылып, қармауыл қырауыл болмақ.

Бұдан тыс тағы да ырайлық құбылымға қарай қосылып, мәнніл айқындағыш, аталғылардан төрт мезгілге…………

Алла әмірімен ұйқаштық қарықтаулық қыста ұзақ, жазда қысқа; ұйқаштық жарықтаулық жазда ұзақ, қыста қысқа жаралғанын білмек айқындығы әрбір пендеге аяндық. Әрбір ұйқаш уақ аралығын дәлдеп бөлетін нақты теңгермелік жоқ болғандықтан, қай ұйқаш мәннілінде ырайлық құбылым болса, алдымен алғашқы ұйқаш уақтық мәннілдік және мәндемені алдына қойып, соңына құбылым тіркелмек. Айтқылық, Есекқырған — әсіре шалдама. Сол кезде ырайлық құбылым дулы болса, әсіре шалдама дулы болмақ. Таңертең дулы, шытқыл делініп, мұның алдына Есекқырғаннан шалдама қосылып, таңертең дулы шалдама шытқыл делініп аталмағы шарт. Олайы пенделік жарасым өзгерімі бітістік сәйкесім үйлескілігін тудырулығын алла жазған. Соған сай аңғақтық, тұлғалық құбылым туылмағы шарттығы аңғарымдама арманы болмақ.

Алла адам баласының тілін жаратқанда, сөз сөйлемеліктен тыс, мінсіз бітістікті, сырқаттық әйгіленімді басқаға әйгілеп, әйгілім таптыратын бүтін пенделік бітіс пен мүшелік ара ұштасымдылықты тіл алысымының бір өзегіндік негізбен әйгіленістік айқындауыштығы аңғарымға қолқабыс тигізбелік борыштылығын қоса жаратқан. Өзектік тіл — жалпы тілдің көрінісі. Өңездік тіл — өзектік тіл бетінің бір қабат құбылмалылығы мен сырқаттық әйгілім беретін жұқанасы, өңездік тіл әрі өзектік тілдің өрісі. Сондықтан өзектік тіл өңездік тілден, өңездік тіл өзектік тілден енші бөліспеген, дастарқандас ас ішкі болмағы шарт еткілігін алла жаратқан. Әне, сондай еншісі бөлінбегендіктен, өзектік тіл тұлғалық бітіс, мүшелік жіктелістік тіл алысымынан өзіне тиесілі сезгендерін, көрген-білгендерін, аңғақтық қандық тіл алысымының айтуына сәйкес өзектік тілде өзгергілік құбылым туылысы, өзектік тілде сырқаттық сезілісі белең берісі мен өңездік тілде онымен қоса алла жазулық борышына сай өзгеріп құбылым тауып, сырқат сезілісін өзінше әйгілемек. Сөйтіп сырлас андадай тең хабар таппақ. Өзектік тіл және өңездік тіл екеуінің алла жаратқан бітісі ұқсамағандықтан, сырқаттық сезілістік әйгілемдеулік бейнелеу тұрқында мүлде ұқсамастық болмақ. Аңғарымдық нақтамалық қажетті жарағына сай шипагерлікте тіл өзектік болсын, өңездік болсын, кешіргілік аялық шартымен әр екі тілдің бітістігін аталымдап, тұлғалап бөліп шарттандырмақ жарағы қолайлымдылық болмақ. Ол бөлмеғайып аталыстар былай етектеуіш көзелгі:

Әуелгі бөлмеғайып өзектік тіл бітіс аталымдары: 1.      Өзектік тілдік өзек. 2.      Өзектік тілдік кенере. 3.      Өзектік тілдік үш. 4.      Өзектік тілдік ойма орта. 5.      Өзектік тілдік құндыздық. 6.      Өзектік тілдік жақтау. 7.      Өзектік тілдік оң жақтау. 8.      Өзектік тілдік сол жақтау. 9.      Өзектік тіл алды жарма. 10.      Өзектік тіл орта жарма. 11.      Өзектік тіл құндыздық жарма. 12.      Өзектік тілдік оң жарма. 13.      Өзектік тілдік сол жарма. 14.      Өзектік тілдік оң алды жарма. 15.      Өзектік тілдік орта жарма. 16.      Өзектік тілдік оң түп жарма. 17.      Өзектік тілдік сол алды жарма.      , 18.      Өзектік тілдік сол орта жарма. 19.      Өзектік тілдік сол түп жарма.

Ендігі өңездік тіл бітісінің бөлеғайып аталыстары: 1.      Өзектік өңез. 2.      Кенерелік өңез. 3.      Тіл ұшындық өңез. 4.      Тілдік ойма орта өңезі. 5.      Тіл түбіндік өңез. 6.      Жақтаулық өңез. 7.      Оң жақтаулық өңез. 8.      Сол жақтаулық өңез. 9.      Тіл алды өңез. 10.      Тіл ортасы өңез. 11.      Құндыздық өңез. 12.      Тіл оң жарма өңезі. 13.      Тіл сол жарма өңезі. 14.      Тіл оң алды жарма өңезі. 15.      Тіл оң орта жарма өңезі. 16.      Тіл оң құндыздық жарма өңезі. 17.      Тіл сол алды жарма өңезі. 18.      Тіл сол орта жарма өңезі. 19.      Тіл сол түп жарма өңезі. Өзектік тіл бөлмеғайып аталғысына сай өңездік тіл аталымы да сонымен аталғылық болмағы шарт. Енді олардың орнына жеке-жеке кідірімделмектік……………..

(Осыдан соң 21 ашжаз жоқ) ... Тілдің өзектік, кезектік, жұлдыздық, мүшелік бөлмеғайып аңғақтық тамыр соғымы мен ұштасымдылығы, жарасымдылығы, міне, осылай.

ӨЗЕКТІК ТІЛДІҢ, ӨҢЕЗДІК ТІЛДІҢ МІНСІЗ БІТІСТІК ТОҒАЛЫҒЫ Мінсіз бітісті пенденің өзектік тілі үлкен де, кіші де емес, солыңқы да, көпсіңкі де емес, қалыпты. Сөлді тоғалығы қалыпты болмақ. Тоғалықты тіл түсі қанық қызыл болмақ. Мінсіз бітісті пенденің өзектік тілі өңез түтілгісі тегіс әрі қысқа, біркелкі болмағы, өзектік тіл реңіне сән беріп, жарасымдылық табатын ақшулан болмағы шарт. Өзектік тіл оң, сол екіге жарылғылық тапқылық. Олайы еркектерде тіл оң жағы өзек, тіл сол жағы кезек сыпат алмақ; ұрғашыларда артынша, сол жағы өзектік, оң жағы кезектік сыпат алмақ. Бұл оң, сол бөлініске шипагердің тұлғалық бітістік айтылымы өзек болмақ. Өзектік тілдің оң, сол жарылғағы айқындалғасын, өзектік тілді ортасынан бір сызғылық, көлденеңінен бір сызғылық көлгімдесек, жарғылығы төртке бөлінбек. Мұның оң жақ түр өзек құндыздығының бөлегі шүйде жұлдыздық, сол жақ түп өзек құндыздығы сол маңлай жұлдыздық, оң жақ ұшы оң маңлай жұлдыздықтық, сол жақ ұшы маңлай жұлдыздықтық еншілік алмақ. Қиуасы, міне, бұдан науқас сырқатының ыстық-суық, өзектік-кезектік мәннілін және жұлдыздық төрт мәнін ең алдымен аңғармаламақ шарты орындалған болмақ. Ішкі көмес он екі мүше мен сыртқы көрнеу он екі мүшенің төрт түйіндік түйіндемелі тоғалықтық тілдік бөлмеғайыптылығы етектеуіш:

Өңездік тіл құбылымы: