Самарқанд сары қала сары алтыннан
Өзбектің қолыменен жаратылған,
Өзбектің қиялымен қырық жаңарып,
Өзбектің жаныменен жаңа туған.

Онда бар сән сарайлар, сан сарайлар
Сарқылған саламын деп қаншама ойлар
Онда бар мұнартқан мұнаралар
Алтынды алыс төбе, алшақ айдар.

Талайлар көремін деп шалқалаған,
Көрмесе көз құмары тарқамаған.
Онда бар өнерпаздың сиқыр қолы,
Ғасырлар есімін бір атамаған.

Солай деп Әмір Темір тілегені,
Атаусыз қала берген ұл өнері.
Сан сабаз Самарқандты салып өткен,
Солардың Шарафитдин біреуі еді.

Өнері алабынан артқан ұста,
Қажын деп бас кетсе де, артқа нұсқа,
Салғанда Ақ Тұрханның мұнарасын
Есімін жазып кеткен қалтарысқа.

Гур-Эмир, Бибиханым, Регистан,
Шах-Зинда көзді тартып тұр алыстан.
Хандардың сарайлары толып жатыр,
Сүйегі әлдеқашан қурап ұшқан.

Басса да ғасыр шаңы көлегейлеп,
Өшпеген өнер салған шебер өрнек,
Солардың иығынан аса қарап,
Өзбектің Самарқаны келеді өрлеп.

Тастап тақыт, Темір берген билікті,
Жорық кешпей, жүгендемей жүйрікті,
Соғыс шаңын кірпігінен тазартып,
Ол жұлдыздар әлеміне шүйлікті.

Ол аспанның тұңғиығын бойлады,
Ұшқыр қиял, асыл ақыл байламы,
Көк әлемнің құпиясын білмекке
Өмірінің кетті жыл мен айлары.

Ол бастады Темір білмес жорықты,
Табиғаттың сыр-сипатын мол ұқты.
Орап өтіп діннің ескі дуалын
Ол ғылымның тас қорғанын соғыпты.

Сонда ғана дұшпандары балалап,
Алған екен данышпанды қамалап.
«Сен құдайдың көрмек болдың жүзін», — деп
Басына оның жаудырыпты балағат.

Басын оның есер балта кесіпті,
Ғылым — сарай жаңа ашқанда есікті.
Ол ғылымға кешіккен жоқ, сірә де,
Оның бірақ заманасы кешікті.

Ол замана білмеуші еді обалды,
Кек алмайтын адамынан кек алды.
Оның өмірі жұлдыз болып зымырап,
Орта Азия аспанына қадалды.

Содан қайтып сөну білмей еш заман
Жұлдыз болып жана берген күшті адам.
Сол бірінші көкке қолын нұсқаған,
Сол бірінші «кек тұтқасын ұстаған».

Орта Азия көгіне көз салғанда,
Көрінеді ол, қара, досым, саған да.
Тас төбеңде тұрғандай-ақ Ұлуғбек
Бір сезімнен айрылмайсың әмәнда!

(Гулжаһанға)
Әму қандай, Арал қандай
Әдемі еді сол күні!
Бір-бір қыз боп жаралғандай

Дарияның толқыны!
Кетті қаптап жағада қыз,
Қыздары көп ел нендей!
Бейне сонау баяғы аңыз

Қайта оралып келгендей.
Сонда қанат қақты ақындар,
Сабыр бітіп, дәт қалмай.
Үстімізден ақ толқындар

Ақтарылып жатқандай.
Тұрдық үнсіз нұрға батып,
Бақытты еді жан қандай.
Жастығыңды бір жоғалтып,

Мың қайтарып алғандай.
Сонда маған сен көріндің
Ақ бұлттағы күнге ұсап.
Су шашыңнан сан өрімді

Тамды бетке бір бұршақ...
Сол бұршақты қағып алып
Жатқанымда жалма-жан,
Ақша жүзің сәл қызарып

Қарадың-ау, қалқажан!
Дедің бе әлде «ойланшы бір»,
Деміңнен от есті леп,
Қарадың ба қайрансыз ұл

Қарай-қарай кетсін деп.
Кеш батарда туса жұлдыз,
Туса көкке ерлеп бір,
Сол жұлдызды, уа, сұлу қыз,

(Ұйғұннан)
Жырға қостым сізге арнаған сөзімді,
Бақытты деп бір сол үшін өзімді,
Мына ұлы тәрбиелі мінбеден,

Шын құттықтау сөз арнаймын сізге мен.
Сүйікті дос: Мұқан қарттың Сәбиті,
Ғабит аға, Ерғалидің Хамиті,
Атақты ақын Орманұлы Ғалиым,

Сырбай, Жұбан, Әбен аға, Тайырым.
Тағы басқа қаламы бір достарым,
Сыр бойында жатқан туыс Асқарым,
Даңқы кеткен ақындары қазақтың,

Сендерге арнап мына топта сөз айттым.
Өлең сөздің өңшең бұлақ тасқыны,
Бүкіл қазақ өнерінің хош гүлі,
Біз тілейміз жақсы сапар, дос, саған!

Ассалам алайкүм! Салом! Ассалам!
Хош келіпсіз! Көңіліміз қалды өсіп,
Біз қуандық: қадамыңыз оң десіп.
Бүкіл қазақ әкелдіңіз сәлемін,

Дос хақында жазған әсем өлеңін.
Осы емес пе бауыр деген, дос деген,
Сен дегенде көңіл бар ма өспеген.
Бірге әкелдің қазыналы далаңды,

Ерке өзенді, жұпар ауа, самалды.
Эмба-мұнай, әммә Қарағанды бар,
Теміртаудың көркі көзді қандырар,
Келді жайлау шалғын шебің-орайың,

Мұқтар жазған атышулы «Абайың».
Абай әні, Жамбыл жыры бір тасқын,
Үні келді қайран бұлбұл Күләштің.
Биі келді мың құлпырған Шараның,

Күйі келді Құрманғазы бабаның.
Нелер саңлақ, халық таңдап сүйген ұл,
Құтты мейман — ел арала, үйге жүр,
Төрім саған, қол қусырып, хош алам!

Ассалам алайкүм! Салом! Ассалам!
Әм досың да, қандасың да, жүдә, біз,
Қыз алысып, қыз беріскен құдамыз.
Қол ұстасып гүл терістік бір қырдан,

Сусындадық бір дария, бір Сырдан.
Қос кілемдей айқас жатқан жеріміз,
Сонау жерге бірге тамды теріміз.
Біз біргеміз миқнатта да, рахатта,

Келер күнге біз барамыз бір сапта.
Ұлы Отанның перзентіміз, сәніміз,
Туысқанбыз, жолдас, теңбіз — бәріміз,
Біз жасаймыз партиямен мың ғасыр,

Қолымызда Ленин берген ту асыл.
Бар ғаламға бақыт нұрын төгеміз,
Аспан жайлап, жұлдыз барып келеміз,
Сол биікке достығымыз шырқаған,

Ортақ өмір, ортақ бақыт, ортақ ән.
Сол зор достық дәстүрімен қарсы алам
Ассалам алайкүм! Салом! Ассалам!
Төрлетіңіз ғазиз мейман, дос қонақ,

Алдыңызда асыл шарап, ас-тамақ.
Жолыңызға ынтызар боп қарадық,
Алаңымыз раушан гүлге оранып,
Жазда келген жарқын досқа құшақ кең,

Не тең келер бауырласқа бұл шақпен.
Фабрик, завод, кең шахтаны арала,
Гүлге оранған Мырза шөлді бағала,
Көзіңді сал күміс мақта далама,

Сайран етіп бар Самарқанд қалама.
Қарақалпақ еліне бар жол шегіп,
Күтіп отыр келеді — деп ол сеніп.
Мақташылар, диқаншылар мыңдаған,

Ынтызар топ, кезін тігіп тұр далам.
Шынар сая, дария самал тұр күтіп,
Қойдық сайлап мекеніңді құлпыртып,
Гүлді бақты қойдық баптап даярлап,

Бәрі де әзір — қашан палау, шай алмақ.
Қыздарымыз, жігітіміз сол мына —
Қошеметтің, қызметтің жолында.
Бал қымызбен, жаңа палау, жас қаймақ,

Қазы-қарбыз, сарымай мен бесбармақ.
Алдыңызда тәтті де мол, жеміс көп,
Ұсынамыз, ал бауырым, жеп-іш! — деп,
Дастарқаным берекелі, дәулетті,

Бір сенікі барлық дәмі, бар көркі.
Бір туғаным, бір жарқыным, бауырымсың.
Өз мекенім, өз қышлағым, аулымсың,
Ұйғұн ақын етер солай сөз тәмәм!

Мырзашөлді мырза қылған
Еңбек сүйгіш бір туысқан,
Гүжтаны гүл жамылған
Өзбекстан, Өзбекстан!

Фархадтың зор махаббатын
Жұлдыз еткен көзге алыстан,
Кеткен алыс атақ-даңқың
Өзбекстан, Өзбекстан!

Жүз тағамың, мың қызығың
Бар бақытың — бізге дастан.
Жақсы отаны ұл-қызыңның
Өзбекстан,Өзбекстан!

Кетпес естен, шықпас ойдан,
Гәзәл қыздар, кәттә жігіт,
Бізге келіп, салып сайран
Қайтыңыздар атқа мініп.

Кең далада кең көсіліп
Кешіңіздер мың сан жорық.
Гәпірісіп, көңіл өсіріп,
Қайтыңыздар хұрсан болып.

Би биле де, өлең басқар,
Салулы жай, салқын үй бар
Көріскенше, көне, достар,
Сау булилар, сау булилар!!!

Хат білгелі сені жырлап келем мен,
Өз дауысым, өзіме тән өлеңмен.
Саған біткен қоңырау үнді көп бұлақ,
Туа шырқап, сені ардақтай жөнелген.

Сол бұлақтың біреуі едім демеймін,
Бәлкім, сырға бай емеспін, кедеймін.
Өз құлағым естіп білген, көз көрген
Сан асылға сені күнде теңеймін.

Бар теңеуден сен артықсың мың есе,
Көкте күнсің, көктегі айсың біресе.
Мен теңемен сені ешкімге ризамын
Өз асылын өзге саған теңесе.

Байлығыңды санап жатпан — бармын — деп.
Көріп жатыр, біліп жатыр әркім кеп.
Солар айтсын: бар екен де бай - десін.
Ұл анасын айтқан емес жарлы — деп.

Қырық жылда қырық жаңарып түледің,
Одан бұрын көп бақыттан тұл едің.
Сол қырық жыл — асыл дәурен жемісі –
Мына завод, мына қала, бұл егін.

Кетті даңқың жұмыр жердің ішіне,
Аңыз болдың үлкенге де, кішіге.
Қу мекиен, құла дала — деуші еді,
Болдың жаннат кірмес кісі түсіне.

Менің сонау кәрі қазақ, қарт бабам,
Сонша жерге бір мұнара соқпаған,
Көр-жерменен қобырсытпай, қор қылмай
Алда ғажап болашаққа сақтаған.

Сен кең болып, сен дархан боп тұрғанда,
Саған тартпай сараң болған ұл бар ма,
Саған тартпай ерлігі де ерлігі,
Сені қорлап, сірә, перзент туған ба?!

Ұзынымен өзен кесіп өтпеген,
Қиырыңа құс та қонбай жетпеген,
Сен ұзақсың, сен туралы жыр да ұзақ
Өнерпаз жоқ соған өрнек төкпеген.

Сен туралы жыр қазына мол аса,
Дастандардың жинағысың тамаша,
Ризамын өз жырларым сол дастан
Бір сөзінің бір әрпіне жараса.

Сен жасай бер — мәңгі оқитын дастаным,
Тағы да бір жақсы бетті бастадың.
Сүйікті өмір, қызық дәурен ордасы
Асыл өлкем, менің Қазақстаным!

«Көп көрген, көп жасаған адам ғой, — деп
Ескінің әңгімесін соған ғой», — деп,
Сұрайтын әдет еді қарт кісіден
Тоздырған сенен бұрын талай көйлек.

Ал қазір жиырма жасар жас адамнан
Сұрасаң, жаннан шебер шашы ағарған
Айтады өткен күннің шежіресін,
Және де болашақты ашады алдан.

Бұл қалай, адам жасы өзгерген бе?
Жастарға қарттық сонша тез келген бе?
Кеңестен қариялар кешеу қалып,
Әдейі баласына сөз берген бе?

Жоқ мұның бірі де емес, бәрі де емес,
Дәл қазір әңгіме тек кәріде емес,
Ол рас озған жылдар сырын таң ғып,
Айтатын ескі ауылдың шалы кеңес.

Адамның өзіне етпек өз күдігі
Қол байлау, бөгет болып озды күні.
Әйтпесе уақыттан озбақ үшін
Туған ол, бұрын кімдер сезді мұны?!

Соғыс деп, күн өткізіп, жанжал іздеп,
Тарихта қан жоса боп қалған із кеп.
Тараттық сан өлімнің жәрмеңкесін,
Дүниеге дүбірлетіп мына біз кеп!

Адамның шығармаққа өз дауысын
Тудық біз, уақыт одан озбау үшін,
Әкелдік жақсы ауасын жаңа таңның
Жууға дүниенің тозған ішін.

Отаным, қызметіңді жақсы атқарып
Апаттан, алапаттан сақтап қалып,
Қойдың сен әбзелдегі өз орнына
Биікке адам деген атты апарып.

Ал қазір «бір алланың бұйрығы» емес,
Уақыт жеке шапқан жүйрік емес.
Уақыт жетер сонау дөң басына
Адамдар бұрын барып құрды кеңес.

Кеше жоқ, тың далада — бүгін егін,
Бар дейсіз сиқыры мен сыры ненің?
Кеп-кеше жалаң аяқ шапқан жерде
Білдім бе қаладан көз сүрінерін!

Емеспін қарлы сақал, қырау кірпік,
Жанымды тоздырған жоқ жылдар жыртып
Емеспін қанаттарын түтіп дауыл,
Табанын тас қажаған қыран бүркіт.

Ал бірақ білем елім шежіресін,
Мейлі сұрап тарих өзі кежін!
Мейлі «мынау жастық сөздері емес,
Адамның көп жасаған сөзі!» — десін.

Дегенге «көп жасаған» келісем мен,
Дәлелім дәл сол болмақ менің сенген.
Көп жасау — уақыттың мөлшері емес,
Көп жасау — көп іс жасау, жеміс өнген.

Көр, олай божа менің еңбегімді,
Ал, өскен ертегідей елден үлгі.
Бізде адам тілегінің болды бәрі,
Әкеліп қой демесең жерге күнді!

Сол үшін, бір сол үшін сүйем сені,
Өзіңдей бар дүниеде кім еңселі?!
Тұрсың сен бар тарихтан басың озып
Сенімен өлшенеді күн өлшемі!!!

Жақсы бір сапар басталмақ,
Пейілі дүние болар кең,
Үміті елдің аспандап,
Ереді бірге солармен.

Жақсы бір сапар басталмақ,
Басшылар басын қосса бір,
Туыстық жиып, дос қамдап,
Тыныштық болмай жоқ сабыр.

Жақсы бір сапар басталмақ,
Соғыспау үшін ел елмен.
Қашанғы дүние жасқанбақ
Түсер, — деп, — ажал төбемнен.

Жақсы бір сапар басталмақ,
Қайырлы сапар, болар жөн! —
Деген зор үміт аспандап,
Ереді бірге солармен.

Дүние болса-дағы үйлі-жанды,
Тарсынбай бір-ақ залға сыйды да алды.
Пәледен соғыс деген тазартуға
Құт мекен — әлем атты үйді мәңгі.

Ашылды зор мәжіліс — күзгі желдің
Басылды бар дыбысы. «Сөз білемнің»
Талайы сөйлеп өтті, зал толқыды
Басшысы сөз алғанда біздің елдің.

Сөйледі ол бізге таныс үніменен,
Ап-айқын бар ақиқат, шыныменен.
Онда жоқ бұлталақтау, тайғанақтау,
Етпеді есерлердің шуын елең.

Тыңдады бар зейінмен мың сан халық,
Баяғы отар деген құрсау қалып,
Өмірі өрге басып, өркендеген
Сөйледі ол өз қазағын мысалға алып.

Сөйледі қысылмастан, алқынбастан,
Тыңдады қыбыр етіп, зал тұрмастан.
Адамзат бақытының кілті жайлы
Бейне бір оқығандай алтын дастан.

Сөйледі ол елестетіп туған елін,
Ойында ойда завод, қырдағы егін,
Ойында бар әлемнің тыныштығы
Дерліктей: «Өзі сөйлеп тұр ма Елім?

Асырды ол өз елінің атақ-даңқын,
Аударып жер жүзінің махаббатын.
Ризамын, Қазақстан, мен сен үшін
Осынау ұлы сөзде аталды атың!

Сүйем деп өтті жазып қаншама ақын,
Өмірдің саған арнап әр сағатын.
Қайтса да ұзақ жырдың сапарынан
Өзіңе ойы оралып бір соғатын.

Мен соның айтпасам да бірі едім — деп,
Өзің деп, өлеңдетіп жүр едім — деп,
Анасын үнсіз сүйген жас сәбидей,
Тұрады көңіл сөйлеп, жүрек үндеп.

Кемітсе: қанаты оның қатпаған — деп,
Сол күйде ол да өзінше айтпақ ән! — деп.
Сен барсың болысатын дереу келіп:
«Кім өзі, ол қай надан? Айт маған! — деп.

Сол үшін, сол қамқорлық сөзің үшін,
Сол асыл, қасиетті сезім үшін,
Қаншалық борышты едім мен өзіңе,
Жүреді ойым тоқып, сезіп ішім!

Кеудемде жырларым бар қол қоймаған,
Мен сүйем, елін сүймес болмайды адам.
Сен сүйсең, сен сүйетін мінез тапсам
Жалғанда жақсы бақыт сол ғой маған!

Бар бір шебер жалғанда
Бармағынан бал тамған.
Өзен, тау да, орман да
Тым өзгеше ол салған.

Бояуы көп сол шебер
Жылда жұртты таң қылған.
Бұлт күркіреп жауса егер,
Жер сұйылса жаңбырдан.

Шая алмайды жүз қабат
Жуса соның өрнегін.
Тоя алмаймыз біз қарап,
Еңкейгенше жерге күн.

Жарқырамақ ол жаңа,
Жауған сайын жас жаңбыр.
Жаралған соң бола ма
Сиқыр қолмен басқа бір!

Май суреті, май шебер
Оған талас, дау бар ма!
Оның сөзі — ем, айтса егер
Өзен, орман, тауларға.

Сүйсінемін бірақ мен
Екінші бір шеберге.
Егіз туған сол атпен
Қасиет те, өнер де.

Көрмеді оны кім байқап,
Сезбеді оның лебін кім?!
Шебер деп ел күнде айтпақ
Партиясын Лениннің.

Шебер қолмен тізген ол,
Шыдар ұзақ жылдарға,
Бізден әсем, бізден мол
Жер бетінде гүл бар ма?!

Ерте ояндым, толғандым бүгін мен де,
Таң жолына Алатау жүгінгенде.
Алматының айнадай көшесімен
Күннің қызыл сәулесі жүгіргенде.

Ерте оянған менен де бір адамға
Жолыққалы келемін. Жыр алам ба,
Көңіліме ол жомарт құя ма ақыл,
Әлі күтіп, асықпай тұр алаңда.

Күттіргенім тым ұят болды ғой деп,
Қысыламын, көңілге толқып ой кеп.
Ел тұрғалы едәуір озды уақыт,
Әлдеқашан басталды жойқын еңбек.

Оны күтіп тағы бір үлкен адам
Қалса қайттім, ояу жүр жұрт манадан.
Сергек гүлдер сезіммен сыбырлайды,
Олардың да қалпы бар ұйықтамаған.

Қолымдағы гүлдерім олар да ояу,
Желпіп жайлап қояды самал баяу.
Ол әне тұр. Бұрылды, көрді мені,
Жылжығандай қалпы бар маған таяу.

Қалың гүлдер қаптаған жан-жағынан!
Уа, ғажайып, келмеген қалмады жан!
Мен оңаша тілдесем деген кісім,
Иіледі гүлдердің салмағынан.

Иіледі жұрт оған, ол жұртына,
Таңның шығы қоныпты сәл мұртына.
Мына таңдай ақ жарқын кескініне
Ой жіберіп, көз салып қалдым тына.

Оны күткен үлкендер өзі кепті,
Қойғаны ма аз уақыт қызметті.
Ақша бұлт па дегенім ақ көгершін
Оны айналып, аспанда жүзіп өтті.

Кетті кернеп кенеттен музыка ойнап,
Жаңғырықты күйменен бүкіл аймақ.
Үлкен адам - Халық оны құшып,
Қолын алды, бетінен сүйді жайлап.

Сол мезетте бар дауыс барлық үнмен
Ұласқандай аспанда жалын күнмен.
Шықты сөздер көңілдің көгін жарып:
«Құттықтаймыз сені, Ильич, туған күнмен!»

Ол жымиды жаны ырза көпті бағып,
Келіп жатыр, кеп жатыр екпін ағып.
Қозғалды Ильич алаңнан гүл құшақтап,
Төбесіне көтеріп кетті халық!

Үңілсең сонау алысқа,
Әріге, тарих түбіне.
Жақсы да жаман көп нұсқа
Мұра боп қалып тіріге,

Қағып ап оны сан ұрпақ,
Жалғасып бірі біріне,
Уақыт талай қол жұмсап,
Өзгеріп жердің түрі де,

Осынау аспан ішінде
Келеді зырлап дүние!

Ел осындай сұрақпен,
Ел осындай тілекпен,
Талай да ғасыр жасаған.
Жақсылық болды үлкен бір,

Ол жақсылық — Азаттық!
Болған соң тұңғыш жақсылық,
Жақсылық атты ұл қаптап,
Жақсылық атты қыз шығып,

Өсірді халық ардақтап,
Жақсылық жауып кетер деп,
Кетсе қауіп-қатер деп.
Жамандық сайлап қаруын,

Ақтарып бақты бар уын.
Жақсылық жолын бөгеді,
Жағадан ұстап жармасып.
Халық та дамыл көрмеді,

Жақсылық үшін қамдасып.
Ақыры тынды зор күрес, —
Өмір мен өлім таласы.
Жеңіп те шығып тұр дербес

Жақсылықтың баласы...
Құлаққа, көзге кезек бер
Радио тыңда, газет көр.
Жарқ ете қажа «Правда» —

Бір жақсылық тұр онда!
«Еңбек ет те ұқыппен,
Алты, яки бес сағат,
Санасып өзге уақытпен

Білімге білім қос та жат!
Жақсылап дем ал, іш, киін,
Оқы да үйрен, ес талмай,
Бауырыңда балаң, үсте үйің

Төлеме салық ешқандай!»
Бүгінгі күннің сөзі бұл,
Жақсылық солай сөйлейді.
Ол бір жақтан келмейді,

Құлпырып кетті тіршілік.
Еркіндеп алды ел енді.
Қайта да қайта құлшынып,
Жасай бергің келеді!

Жасасын деген ұлы сөз,
Оны көп айтар сәт осы!
Жасасын туған Отаным
Жақсылықтардың анасы,

Мұғаджардан еркін жетіп Есілге,
Ұлы таудан бөліп алып енші-ірге,
Жастап жасыл Тобыл суын жатыр ол
Қазақстан деген өлке төсінде.

Айлап жортса, аттық жалы сұйылған,
Балалаған қиыр өніп қиырдан,
Жалпақ дала, алшақ дала, алыс жон
Күні бар ма етек-жеңін жиырған.

Бар алысқа жіті көзбен қараған,
Қиялдары қиырлармен жарысып,
Дауыстары көк астына тараған.
Жырлады олар елдің мұңын, шаттығын,

Сол аспанда талай-талай батты күн,
Сол далаға алып келіп алыстан
Білім-өнер қоңырауын қақты кім?!
Сол далада өтті майдан қандасқан,

Боз көдесін, көк жусанын шаң басқан,
Менің көкем кешіп өткен Торғайды
Шалқасқаның ауыздығын алмастан.
Көп шолуға кәрі тарих жолы ұзақ,

Жылдар-жылдар жотасында мол із қап,
Аударылып, жетті біздің бұл күнге,
Қонған кезде сол далаға жұлдыз-бақ.
Ал сөйледі Сарыарқадан ол тұрып,

Шешен дала шешілетін жол туып,
Ол сөйледі жазық жалпақ денесін
Алтын сабақ дән шуына толтырып.
Енді бір сәт қатты айқайлап жіберді,

Қысқан не зат сонша қайрат-жігерді?
Бұлқынғанда бұлт жаңғырды — көрдік біз
Қабат-қабат болат киген бір ерді.
Ол сөйледі, содан тынбай сөз алды,

Боз кәдеге сыйлап желі тозаңды,
Құлазып құр қимылдамай жататын
Жайдақ дала қозды арқасы, қозғалды.
Торғай, Торғай, қасиетті қарт Торғай,

Сөз сенікі, сөйле, Торғай, айт, Торғай —
Дедік біздер, ол тағы да сөйледі,
Ел тілегі, ел бұйрығы қайт болмай.
Енді міне ен төсіне мал симай,

Мол ырысқа ел кенелсін, божын бай,
Дүбірлесін құтты қоныс, кең жайлау,
Толсын жерлер майы тамған сол шұрай!
Деді халық, Торғай сөзін мақұлдап,

Партияның съезінде саңқылдап,
Ел сендіріп шықты шопан дауысы,
Жанарында болашағы жарқылдап.
Жаңа Торғай, Дала Торғай, сөз алдың,

Әлі талай өтер жылдар, озар күн,
Сен сөйлесең — сөйлегені өмірдің,
Сол сөзіңді ақын тынбай жазар мың.
Кім айтады айрылмақ деп жер тілден,

Жалықпайды ол асыл сырын шертуден.
Тыңдаңыздар, Үлкен Торғай — тұр сөйлеп,
«Правданың» дәл өзінің бетінен!...

Ылғи таңда күн асылып аспанға
Алтын саусақ тереземе басқанда,
Қақпама кеп бір ақ білек созылып,
Ұқсар кейде аулама гүл шашқанға.

Сол гүлдерді теріп мәз боп мен қалам,
Сол гүлдерден тіл қатады кең далам,
Ол гүлдерім — өмір гүлі — газетім,
Мені байтақ дүниемен жалғаған.

Сөзі — шындық, жүрсе суыт жолы құт,
Қалам сонда достарыммен жолығып.
Сөйлейді олар әр газеттің бетінен,
Ел тірлігін, өмір қамын мол ұғып.

Қыстың көзі аппақ қырау — қар қалың,
Алыс қырда күнде ойлаған мал бабын
Малшылардың жазады олар қасынан,
Сары аязда шымырлатып бармағын.

Санамаймын, санап сөзім жетер-ме,
Олар барып үлгеретін мекенге,
Сағынса да туған елін кейде олар
Жылдар жазып, жүрер шалғай шет елде.

Отырар ма, бір табар ма ол тағат,
Сия дайын, қалам әзір, қолда хат,
Өмір сүйгіш, шындық тапқыш сол жандар
Біздің дана партияға қолқанат.

Менің абзал қаламдасым, достарым,
Күнде сендер — сағынарым, тоспағым.
Әрбір таңда мен тұрам да жүгірем
Көрсем бір қол аулама гүл шашқанын.

Сенің таңмен бірге шырқап туды үнің,
Сен өмірдің шежіресі шын бүгін,
Сен де шебер гүл бағының иесі,
Гүл қып ұсын біздің өмір шындығын!

Туған дала, кішілік ет, бұл тұста,
Жасыңды ұмыт, үлкендікті айтыспа,
Жазық, жомарт жалпақ алақаныңмен
Алшы қолын, ақын келді алпысқа!

Ол өлеңге қаққан кезде қанатын,
Республика жаңа туған болатын.
Жасы да өзі, кәрісі де өзі еді,
Ол бастады, кәзір жұрттың бәрі ақын.

Өскен бала өлең қуып, қой бағып,
Көрді ме екен ол бір шақта ойланып.
Әр он жылда тұрады деп өмірі
Республика тойымен бір тойланып.

Бұдан артық бақытты ешкім білмеген,
Адамы жоқ абройын күндеген.
Өйткені ол бақыт үйін тігісті,
Сынап-мінеп, сығаламай іргеден.

Ол санамас, мен де еңбегін санаман,
Біледі өзі бағалайтын елі аман.
Сәбит десе жалт қарамас жан бар ма
Еңкейген карт, еңбектеген баладан.

Оған арнап жырын жазған сан ақын,
Мақтау емес ат салысып қалатын.
Ол баланың әкеге айтқан алғысы
Тау қияға қақтырды деп қанатын.

Бізді баулып әр күні мен әр кеші,
Біз өскенде, өсіп оның өркеші
Ортамызда мархабатын бөлісіп,
Отыр қазақ өлеңінің әкесі.

Өзен сия, орман оның қаламы,
Тау орындық, аспан — қиял алаңы.
Отыр халық жазушысы Мұқанов
Дастан етіп жазып байтақ даланы!

Франция — коммунарлар Отаны,
Таусылмаса құшағыңнан от әлі,
Ал қабылдап Лениннің інісін,
Барды саған ұлы Маркс ұрпағы.

Тарихыңды тағы да бір жаңартып,
Сол баяғы ұлылықпен қал артық.
Пролетариат өссінші бір мерейі,
Буржуйлардың сорлы кезін алартып.

Европа тағдырына таландас —
Франция бейбіт күнге қадам бас.
Ұлы елдердің тілегі бір қосылса,
Тыныштықты ешкім жаулап ала алмас

Байлауыңды айт, сөз сенікі дегенде,
Құс айналып, тұр қалықтап төбеңде,
Кәрі Париж бір өзің боп сөйлесін,
Көз жіберіп сонау тарих — тереңге.

Революция туын тұңғыш сен алдың,
Жарлап таңын асыл, нұрлы заманның.
Сол бір туды Россияда қорғады
Батырлары «Нормандия — Неманның».

Сол туыстық, достығыңды ал сына,
Сен шақырдың, құлақ түрдік дауысыңа,
Аспаныңмен жүзіп байтақ Россия
Барды бүгін ал көңілмен қасыңа!

Ол өзгедей тұңғиыққа батырмас,
Баз салам деп басыңды да қатырмас,
Мейманыңмен мейіріңді бөліс те,
Болашақтың жақсы күнін ақылдас!

Аппақ аспан, қалған қыстан
Жасылданды кенеттен.
Жасыл талдың түсін алды
Жер бетіне мен еккен.

Аспан — айна, қостамай ма
Сол мінезбен ісімді.
Өнерімді — мәнерімді
Келбетіне түсірді.

Сол аспанға таласқанға
Тәкаппарсың тау да мәз.
Көктем — бала, шимай сала
Қалдырмапты сау қағаз.

Жыр жырласам, гүлге арнасам
Риза маған, туған жер.
Арнап сыйды, бар жақсымды
Демек дәйім жырлай бер.

Ән шырқасам, бұлттан асам —
Аспан қағып алып тұр.
Тау жаңғырып, таңдай ұрып,
Бұлақ қайта салып тұр.

Бала-көктем, алабөтен
Жаныма өзің жақынсың.
Сәніңменен, бәрін менен
Сен айнытпай жатырсың.

Өмір ісін, сенім күшін
Тұрасың бір молайтып.
Табиғатқа адамзаттың
Құдіретін сен айтып.

Білем сені, сүйем сені
Бар жүректің күшімен.
Осынау бір асыл, мөлдір
Мәңгі достық үшін мен!

(Бақытқа)
Салшы, Бақыт, сал әніңе,
Салшы, балам, шырқатшы.
Тәтті саз бар өлеңінде,

Болмаса да ұйқасы.
Шығар менің мерейімнен,
Тыңдайыншы бір қанбай.
Сенің бала көмейіңнен

Бал құйылып тұрғандай.
Көп қой бұлбұл жер бетінде,
Өнер сыйын мол алған.
Менің жаным тербетуге

Сен шеберсің солардан.
Кешір, сәби, түсінерсің,
Әдейі ерте мақтадым.
Жаса, жаса, кісі бол сен,

Ал, ару, сен дегенде жыр ағылды,
Бір ағын басып-озып бір ағынды,
Кеудемнен қотарылды асау толқын,
Білмеймін қалай бастап, тынарымды.

Алатау мінезінен мен үйреніп,
Көшеден келе салып тек үйге еніп,
Деймін ғой құя берсем, құя берсем,
Көмейден тұра берсе селім келіп.

Алматым — ару деген сөз лайық,
Даладан келген қазақ қозы жайып,
Көркіңе бір таң қалып қарағанда
Кетеді жанары өсіп, көзі байып.

Тау анау апай төсті, ақ омырау,
Аспанға іліп қойған нар қоңырау
Секілді күмбірлейді кеудесі оның
Атамыз арман еткен жер ғой мынау!

Жүрсем де кезіп көріп жердің төсін,
Сан қала, бақта өтсе де не бір кешім,
Көзімді бір солардан жұлып алып,
Не ғажап тек өзіңе телміртесің!

Қазақтың өнер білем дегендері,
Сан түрлі жыр ажары, өлең зері,
Солар да тауыспаған сені жырлап,
Шабытты нелер шебер менен гөрі.

Мен сенде мақтан етем тұрғанымды,
Ең жақсы сенде жаздым жырларымды
Өзіңе, саған деген махаббатым —
Үйімнің алдына ексем бір қайыңды.

Сен қызы Алатаудың, бар қазақтың,
Көзіңнен бір от алып жанға жақтым,
Сөндірмей сол отынды мекенімде,
Жүректен жырларымды сан маздаттың.

Тауысам жырлап сенің қай көркіңді,
Сүйгенде күн бетіңді, ай бетіңді
Тұрамын кескініңнен көзімді алмай,
Япыр-ау жоғалттым деп қайда еркімді!

Жаныма туыс қайың қарағайлар,
Секілді әрі іні, әрі ағайлар,
Өзімдей күндіз бәрі жайраң қағып,
Өзімдей түнде бәрі терең ойлар.

Алматым - әр жырымның басындасың,
Әр туған перзентімнің қасындасың.
Сен менің өз мекенім, өз ұямсың,
Сен менің замандасым, ғасырласым.

Қырық жыл, қырық жас деп қырда халық,
Той тойлап, келмек ертең сыйлар алып.
Үстіңде күмбір қағып тұрсын сонда
Тойда айтар ән жаңарып, күй жаңарып.

Мақтанам, шын мақтанам мен сен үшін,
Асқан бұл Алатаудан еңсең үшін.
Дариға, қояр едім сені бөлеп
Өзіндей сұлу жырға, келсе күшім.

Кеш мені, таңдамадым сөз маржанын,
Өрекпіп, өзің десе қозған жаным,
Ақтарып бере салды бір толқынды,
Бағытын ол толқынның аз болжадым.

Деместен аз ба бұршақ, көп пе бұршақ.
Тұрмай ма Алатау да ақтарып сап,
Әрине, қой демессің, сүйінерсің
Дәл қазір мен де соған қалсам ұқсап.

(Сәбит Мұқановқа)
Құла дүз — жүз шақырым, мың шақырым,
Жүз шақыр, мың да шақыр — еш қатып үн
Көрмеген керең дала, мылқау жазық,

Үстінен алмай ұшпас құс та тыным.
Тәуекел белбеуімен таңып белін,
Болжамай сусап талып жатар жерін,
Жанына жалғыз торсық қымыз байлап,

Сан жортқан сол далада атам менің.
Ат шөлдеп сулық шайнап күн көргенде
Ауызды алақандай тіл көргенде,
Тесіліп сағымды жеп, көз де құрғап,

Көмейден ақырғы рет үн келгенде.
Сонда бір соңғы жанар сәулесімен,
Даланың сонау алыс кеудесінен
Көретін, о, дариға, бір жартасты

Денесін күн де сүйген, жел де сүйген.
Тебініп телқоңырды келсе жетіп,
Жарықтық сол бір жартас көл селдетіп,
Сап-салқын омырауы тұрады екен,

Бір жұтса қалады екен еңсе бекіп.
Өңшең гүл, маңайының бәрі жұпар,
Сол кәрі кеудесінің нәрін жұтар.
Шілдеде екі шеке мұздай болып,

Қаңсыған сүйек жібіп, бой балқытар.
Содан соң жолаушы да жолға шығар,
Жартастан алған өмір — олжасы бар.
Кең ашып омырауын тұрар жартас,

Жүргінші шеліркеген сонда асығар.
Уа, Сәке, азырқанбай, кешір мені,
Өзге де теңеу сөздер есімде еді.
Мен үшін қарапайым жартастайсың,

Борбайла итті, борбайла,
Малымнан басы садаға,
Кер терісін қадаға!

Қол-аяғын байлағам жоқ,
Қасқыр жесе, қайтейін,
Бір қасқырдың малын,
Бір қасқырдан аяғам жоқ.

Жас тікенек сен бе ең маған!
Сал қамшыны сау жеріне,
Қанын жұтсын қара баған!

Өтті жылдар... Өтті жылдар...
Өтті ыңырсып күн де алуан.

Тез шығыңдар? Тез шығыңдар! –
Шалқасқа атты бір балуан.
Дәл осылай салды да жар,
Тұрды құйын ел ішінде,

Қанды қаһар зәрлі шаһар
Үйіріліп кеп төнді үстіне.
Ақ ордалар солқыл қақты,
Сықыр-сықыр шаңырақтар.

Қайда, қайда тәуір аттар?!
Оқтаудай ат, оқтай жүйрік,
Тақымында айбалтасы,
Қойшығұл да кетті құйғып,

Артта жары, жан қалқасы.
Қара қоста бір тебіреніп,
Шықты даусы жас құлынның.
Келді сонда дүниеге еніп

«Сәби аты — Азат, Азат,
Таңның да аты — Азат, Азат.
Қуан, сәби, күл, жас қазақ,
Тартпайды енді әкең азап!»

Құдіретті үн, осы дауыс,
Ту алыстан тұр естіліп,
Қандай туыс, қандай таныс?!
Жаңғырды ма бір ескі үміт?!

Жәмилаға бәрі жұмбақ,
«Жаным-ау, бұл қайдағы жыр?!»
Ал сәбидің көзі жайнап,
Маңдайында ойнады нұр.

«Ұлым — Азат, қызым — Теңдік,
Таң әкелдік — біз әкелдік!!»
Ал, Қойшығұл тасыды бір,
Әлденеге асығып жүр.

«Жер бөлеміз, жер бөлеміз,
Жүр, сәбиді тез, бол, еміз!
Көрші біздің жиналысты!»
Деп Қойшыбай құрақ ұшты!

«Бақыт деген бір құпия, -
Ешкім ұқпас», — деуші едік біз.
Болдым бүгін мен — партия,
Іс жасаймыз белсеніп біз.

Солай — деді — Ленин көсем,
Қойынымда тұр кітапшасы.
Ол өзі бір жеңілмес ер,
Біз әскері, біз жақтасы.

Партия — деп ең таңдаулы
Аталады - деген дана,
Олай-бұлай бұлтаңдауды
Білмейтұғын ерлер ғана!»

Деп Қойшығұл түсіндірді
Болсадағы сөзге кедей.
Партияның күшін білді,
Білдірді әм өзгеге де.

Өтті жылдар... Оқыды Азат,
Оқытты оны әкесі де.
Деген көсем: «оқы, қазақ!»
Осыны ұлым, сақта есіңе! –

Деп қояды көп қарбалас
Жұмыстан қол босаса бір,
«Білімі бар жұртқа аралас,
Жина көптен ақыл, сабыр!»

«Комсомолмын», — деді бір күн
Жайнап Азат мақтанышпен.
«Тез өтеді өмір шіркін, —
Бірақ әлі аттан түспен!» —

Деді әкесі. — Санасына
Кірді жұрттың болашағы!
Коммунистің баласына
Комсомолдық жарасады.

Өтті жылдар... Бес жылдықтар
Еді ерекше жайған нұры,
Ойнап кенет отты бұлттар,
Басталды ауыр майдан күні.

Әр үйден бір құрбан алып
Кетсе де ажал, сол сұрапыл,
Төңірегін нұрға малып
Қадірлі Отан жарқырап тұр.

Ол бір тарих жыры байтақ,
Жырлар әлі он сан ұрпақ,
Жеңілмеген жайсаң қазақ,
Коммунист болып оралды Азат.

«Партия — деп ең таңдаулы
Аталады, — деген дана, —
Олай-бұлай бұлтаңдауды
Білмейтұғын ерлер ғана!

Деді сонда қарт Қойшығұл,
«Сау келгенін болсын мақұл,
Іске жұмыл, аттан шұғыл,
Алдында көп асу жатыр!»

«Папа, өзің кеткелі бір
Салыпсың тек маған бір хат,
Біздің жақта құс келіп жүр,
Сіздің жақта боран бұрқап.

Жатса керек созылып қыс,
Ауыр болар іс, әрине,
Сезем бәрін, көп керек күш,
Ондай міндет тисе әркімге.

«Хатшымын аупарткомның
Құла дүзге қақтық қазық,
Белгіледік совхоз орнын!»
Депсіз маған хатта жазып.

Қалай сонда, тіпті жоқ па,
Ыстық ас та, қоналқа түк,
Оқтай желде, көк суықта
Жүрсің бе сен қарда жатып?»

Деген хатын өз ұлының
Оқиды Азат жымиып бір.
Сыртта боран көздің нұрын
Сорып, қарды үйіріп тұр.

Әлі мына жер бетінде
Жоқ совхоздың директоры,
Оқып хатты, келмей тілге
Тартады орап темекіні.

Ойлап ұлын, іштей алаң
Әзірге тек қыз мақтаған.
Қолға күрек ұстамаған,
Жамбасына сыз батпаған.

«Аға, жолдас Секретарь!
Маған-дағы жұртпен қатар
Жолдамаңыз болса дайын,
Чемоданға жүк салайын,

Тегін нанды теріп болдым,
Өз бақытым, өз талайым.
Он жылдықты біттім тәуір,
Көрмесін деп арым жәбір,

Аттанамын, жіберіңіз
Тың жері көп ауылға бір.
Азатов Сайлаубек».

Қойшығұл қарт қорбаң-қорбаң,
«Қызық десей не деген бір,
Газетті алсам бүгін таңнан,
Ішінде әлгі немерем жүр.

Депті оны мүлде мақтап,
«Елге әйгілі комбайншы!»
О, қызық-ай, ал дауыстап,
Қалқамды бір тойлайыншы!»

Деп жатқанда, хат та келді:
«Дегенменен сағынды ұлың,
Құттықтай бер, ата, мені
Партияға алынды ұлың!»

Кенет қария салмақтанып,
Мұртын түзеп, ширақтанып,
Сөйлеп кетті, қолда таяқ,
Алдында ұлы тұрғандай-ақ.

«Партия, — деп ең таңдаулы
Аталады! — деген дана,
Олай-бұлай бұлтаңдауды
Білмейтұғын ерлер ғана.

Басталды бір жақсы дәуір,
Нелер белді асты да ауыр
Біздің Отан гүлдеді енді,
Шын гүлдейтін күнге келді.

Жырлайық біз осы күнді,
Жырлайықшы күн ерлерін.
Жақсы жырлар болсын үлгі,
Тасытсын ел жігерлерін.

Жыр еттім мен партияның,
Партияның түлектерін.
Солар — менің бар қиялым,
Солар менің Жыр етпегім.

Ән шырқаса Алатау бөктерінен
Бозторғайдай биікке көтерілген.
Сәлем саған, даланың қарт бұлбұлы,
Халқыңнан қадіріңе жете білген.

Сәлем саған туған жер кеудесінен,
Орал менен Алтайға кең көсілген
Бұлағынан, өзен, көл, дариясынан
Таңдайыңа бал құйып сені өсірген.

Сәлем саған бау-бақша саялардан,
Сен шырқасаң жапырағын жая қалған.
Сәлем саған даланың гүлдерінен
Бар жұпарын өзіңнен аямаған.

Сәлем саған туған жер аспанынан,
Жаңғырығып әніңе қосқан мың ән.
Таң сәріден сенімен бірге шырқап
Тамылжытып жыр төккен құстарынан.

Сен қарайсың Жетпістің бесеуінен
Салыстырып бүгінді кешегімен.
Байыптайсың бай тұрмыс, жақсы өмірді
Міне бүгін ел түгіл, жер семірген.

Зарландырар, салдырар «елім-айға»,
Ол дәурен жоқ құл еткен сені байға,
Бүкіл елің алдыңа деп келіп тұр,
«Кенен деген өнердің кені қайда?!»

Ал бар болса, сонау бір нұрлы тамшы,
Төк кәнекей, әніңе тағы салшы,
Жетпіс беске жеңдірмес сол дауысты
Ойда егінші, тыңдасын қырда малшы.

Мың алақан жайылды. соған қонып,
Сайрап-сайрап жібер де, бір дем алшы!
Жетпіс беске жүз деген алыс па еді,
Елің саған жүзбен де таныс, — деді.

«Таңды оятқан жаршы құс, тәтті көмей
Бозторғайым!» деп сүйер халық сені.
Ұмыт болсын ескі күн таңғы түстей,
Кәрілікпен айқасып қал бітіспей,

Ұзақ сайрап, құйқылжып қанат қағып,
Туған жердің үстінде қалшы түспей.

Санаға білім нұрларын
Жинасақ күнде бәріміз,
Түсінсек өмір сырларын,—
Ол біздің өсу заңымыз.

Туған жер төсін зерттесек,
Алтыны қайсы, мыс қайсы,
Алмайтын қамал жоқ десек —
Дегізген өмір нұсқасы.

Адамзат билеп аспанды,
Айда да тұрса гербіміз,
Аударып тастап тастарды,
Құлпырта берсек жерді біз.

Көрінсе біздің күш көктен,
Көрінбек болса әлі де,
Осының бәрін істеткен —
Советтік өмір заңы де!

Адамзат жердің бетінде
Бақытын тапсын десек біз,
Арманын қуып жетуге
Қанатын қақсын десек біз.

«Соғысу» деген сұмдықты
Ұмытсын адам десек біз,
Жарқырап жерді күн мықты
Жылытсын әмән - десек біз.

Өмірде көбейт досыңды,
Достықсыз тірлік сәні не?
Айтқызған бізге осыны
Советтік өмір заңы де!

Адамның атын ардақтап,
Жұқтырмай оған кір, тозаң,
Келеді қорғап, нық сақтап,
Құдіреті күшті біздің заң.

Етеміз мақтан мұны біз,
Сүйеніп соған өсеміз.
Береке толы үйіміз,
Мереке толы көшеміз.

Осындай мықты, шат елмен,
Сүйсіне жасар жанымыз.
Күнде бір жеңіс әперген
Жасасын бақыт заңымыз!

Қыстағы күннің қызығы-ай,
Жалғасып ұзақ ақ таңға,
Тұрады көкте жүзіп Ай
Күн шығып келе жатқанда.

Күн шығып келе жатқанда
Кеңсеге келе жатам мен.
Жаңа бір адым аттауға
Мәңгілік ояу Отанмен.

Кеңседен келе жатам мен
Күн батып бара жатқанда,
Бірге боп елмен, Отанмен
Көңілім өсіп қайтқанда.

Алдымнан әлгі қызыл күн
Жүгіріп қарсы ап шығады.
Ол күнің — балаң — қызығың
Қыздырған сені шуағы!

Қыстағы күннің қызығы-ай,
Қиялың жиі самғайтын!
Қасында жақын жүзіп Ай,
Алдыңнан күнің танбайтын!

(Ыбырай Алтынсарин атындағы Торғай орта мектебіне арнаймын)
Ғасыр бойы сенің үнің тынбаған,
Сыңғырыңды мен де сан жыл тыңдағам.
Көрген сайын жыл асырып, оралып

Ыстық сезім, ой саласың бір маған.
Қызыл шатыр сол баяғы мектебім,
Терезеге үңілетін көкте күн...
Қайда сонау ылғи қызыл сумкалы

Жас достарым аяз сүйген беттерін...
Сол бір таныс сырлы қақпа, қос есік,
Күн шығарда сыңғырлаған үнді естіп,
Кезімізде жаңа таңның нұры бар,

Күле шалқып кіруші едік гулесіп.
Әлі есімде күміс шашты мұғалім,
Оны күнде көргендей боп тұрамын.
Баяндайтын біздің мектеп тарихын,

Сырын шертіп алыс қалған жылдардың.
«Жүз жыл бұрын дәл осыдан дана адам
Тұңғыш рет мектеп ашып даладан,
Осы отырған кластардың, бөлменің,

Әр кірпішін қамқор қолмен қалаған.
Сабаққа ерте шақыратын бәріңді,
Қақпадағы көк қоңырау кәдімгі,
Жүз жыл бұрын білім ал, - деп,- кел мұнда»,

Далаға сол тұңғыш қаққан дабылды».
Деген сөзі мұғалімнің — терең сыр,
Жылжып өтіп алдыңыздан бір ғасыр.
Сәби жанды зор мақтаныш билейтін,

Сол бір күндер еске келіп тұр қазір.
Көк қоңырау маған туыс бір жандай,
Сен де өмірсің терең тарих, сырға бай.
Күнге қарап күлімсіреп қасында

Жалаң аяқ сәби шағым тұрғандай.
Сол данышпан сені әкелген ең шетке,
Ұлы мұра қалдырдым деп кетпеп пе?!
Қызығамын сенің тұңғыш үніңе

...Күні тұр көк заңғарда сәскеліктің.
Жұрнағы бір ай жауған ескі бұлттың
Асығыс оңтүстікке барады ауып,
Дегендей ұзақ жолға кеш тұрыппын.

Жап-жасыл бар төңірек, дала жайраң,
Табасың мұндай жұпар ауа қайдан!
Көк бие, қара құлын жүр алапта
Жолығып жолаушыға анадайдан.

Құлдырап құлын шауып, ұзақ қашып,
Жонынан шық төгіліп, жазыққа асып,
Жазылып бала бауыры, келеді ағып
Аузымен бидайықты үзіп, шашып.

Тағы да желік билеп, желмен ойнап,
Көк шалғын, қоңыр салқын белді бойлап
Зымырап жөнеледі сағым жыртып,
Садақтың оғындай боп атқан байлап.

Ол қайтсін шаба бермей, ес білмесе,
Ұршықтай жер бетіне түсті кеше.
Көсіліп көк далада кете бермек,
Шақырған ана даусын естімесе.

Естіді... жалт бұрылды... келеді ағып,
Қарайды ұл шабысын ене бағып.
Келеді Сахараның cap самалы
Жүгіртіп, жұдырықтай денені алып.

Туған жер, бауырыңда ұлың бүгін,
Сүйеді ойыңды күн, қырыңды күн.
Көз тігіп жаңағы бір суретіңе
Есіме түсіп кетті құлын күнім.

(Алимаға)
Ауырма, балам, әкеңнің
Аулына келе жатқанда.
Әдейі сені әкелдім

Ағайын, туыс, қарттарға.
Өсірген мені арқалап
Аяулы апам осында.
Бір соны көру мархабат

Әкелік еткен жасымда.
Сұрағым келді, білсе, мен
Көңілге шаттық мекендеп.
Балалық күнім бір сенен

Айнымай қалған ба екен,— деп.
Айнымай қалса, мен болып
Кемпірге жүгір «апалап».
Қартайған шақта, еміреніп

«Балкен-ай, бөпем, Балкен-ай,
Болар ма екен үлкен-ай!
Үлкен болса, қайтер-ай,
Жігіт болып кетер-ай!»

Осы өлеңмен әлдилеп,
Өткен жылдар, өткен ай.
Әкетсе алыс ой билеп,
Кешір, мені, Балкен-ай!

Сені көріп, ауылымның
Алдым еске өмірін.
Ұмытқам жоқ ол күнін,
Бұдан он бес жыл бұрын.

Өзім сені апарғам
Өгіз мініп Торғайға.
Жоқ қой онда ат-арбам,
Жетім ұлға ол қайда?

Қаптап кеткен машина,
Шіркін, үсті кең жердің!
Мен мінейін қайсына? —
Деп тұрғанда сен келдің.

Бас, Балкен-ай, бүлкілге.
Жеткіз туған қырларға,
Қысылма да іркілме,
Қолда билік тұрғанда.

Өкінейін несін мен,
Бас балекей, сап биге
Мен әлдилеп өсіргем,
Енді мені әлдиле!

Жазғытұрым, жайнап тағы келдің сен,
Тіршіліктің неткен ғажап белгісі ең!
Дегізесің дерттен дене босатып,
«Жер бетінде ұзақ жасап, көп жүрсем!»

Бәрі балғын, бәрі жаңа жан-жағың
Сезінбейсің ешбір жүктің салмағын.
Бойың сергек, ойың ұшқыр, қиял тез,
Өз еркіңде не қиялға бармағың.

Ауа-жұпар жас баланың исіндей,
Қалай жаның тұрар шыдап сүйсінбей.
Сиқыр санат алып сені ұшқандай
Көңіліңді әсте төмен түсірмей.

Жазғытұрым, жақсы-ақ едің сен неткен
Гүл бесікте тіршілікті тербеткен.
Жел сыбырлап, күн күркіреп оятып,
Әр сәбиің ә дегенше ер жеткен.

Жасарта бер, жаңарта бер, туғызып,
Жығылғанды аяғынан тұрғызып.
Сендей жомарт, жарылқағыш, көгерткіш
Біздің де алда келе жатыр күн қызық.

Жаз өрмелеп барады тау басына,
Таудың жылу тарады жамбасына
Ол бір сұлу аңқыған төсі жұпар
Қояр емес қойнына бармасыңа.

Жүр, кетейік, құрбы жан, жүр кетейік.
Көк өзендей көңілді гүрлетейік.
Жадыратсын жайсаң жер жанымызды
Біз де таудың тас көңілін жібітейік.

Жігіт озып, соңында қыз қалмасын,
Гүл терейік, асқар тау қызғанбасын.
Біз еркелеп жасайық бір тентектік
Шайқар ма екен шатақ шал мұз қар басын.

Қыз дегенің сақтыққа өте бейім,
Қалдырмаңдар, жігіттер, бекер кейін,
Ақ білегің создағы жалғас маған,
Саусағыңның ұшын бер, жетелейін.

Көп күн аңсап тосқаным,
Сүйікті құс келдің бе,
Сағынды ғой аспаным,
Сағынды ғой жер мүлде.

Құс ұшпаса аспан да
Көзге шағын екен ғой,
Көктем деген қашанда
Өзге шағым екен ғой.

Кеңейтші бір көгімді
Емін-еркін шүйгіп сен.
Оятшы бір көлімді
Қиқу салып биіктен.

Керек болса тыншығу,
Кел толқынға қона қал,
Су астынан бір сұлу
Көтергендей орамал.

Мен қалайын мәз болып
Қарап сенің көркіңе,
Асау қиял тез көніп,
Табиғаттың еркіне.

Таң келеді, таң әсем,
Таңмен бірге жарысып,
Күн келеді, қара сен
Қарсы алдына бар ұшып.

Мен берейін көктемнің
Байғазысын сен сұрар.
Алмадым деп кетпейін
Базарлығың бар шығар.

Болмаса да жоқ өкпем,
Саған өкпе қиын ғой,
Мынау аспан, бұл көктем
Сенің маған сыйың ғой.

Арқада бір орман бар,
Атын «Аман» дейтін ел.
Айналасы толған нәр,
Айналасы жеті көл.

Келсе алыстан жолаушы,
Деп тұрғандай: «Дем алшы!»
Қарағайы оққандай,
Түзулігін көрсе егер,

Әдейі арнап соққандай
Жер астында бір шебер.
Көрсе сені, жыр кеп тұр,
Шыдар ма ақын толғанбай,

Денсаулыққа бір кепіл
«Аман» атың болғандай!
Шіркін, Аман, жақсы Аман!
Тең келер жер жоқ саған!

Шіркін, Аман, дәрі ауаң,
Жұтқан жанның бәрі аман.

Әне, таңның шапағы,
Төңіректе жоқ дыбыс.
Түннің, мақпал шапаны
Өңірінде көп күміс.

Бірте-бірте шешіліп,
Таң келеді — паң сұлу!
Кел орманға, келші, Күн,
Сіңліңнің шашын жу!

Әне, әсем нұр тарады
Жерді алтынға боятып,
Жел жүгіріп барады,
Жапырақты оятып.

Ұйқылы-ояу жапырақ
Түс жарысып бір-бірі,
Таңғы шықтан қалтырап,
Шығар бояу сыбдыры.

Көктің төсін аймалап,
Жаңа қайтқан бір шымшық,
Су бұтақтан тайғанап,
Жапыраққа түсті ыршып.

Қарағайға жас талдан,
Титтей көзі секірді.
Күн астыңда қос маржан
Жылт-жылт еткен секілді.

Кенет кешеу қалғандай
Дүрілдеді көк орман.
Таусылмаған ән бардай,
Кеше кеште доғарған...

Орманда өмір басталып,
Соқты самал, құс сайрап,
Бір жеткіншек ән салып,
Жылқы үйірін шықты айдап.

Ақсақалдың үйінде
Тұр көне бір домбыра.
Әлі күнге күйінде
Қалған ескі сол мұра.

Тартқан екен көп кісі,
Тартады екен жаңа ұрпақ.
Оны естімес жоқ күші,
Тыңдайды жұрт таңырқап.

Баласына қосылып,
Желкеде Аман орманы,
Жел тынса да басылып,
Шулайды екен ол-дағы.

Ойға қалып бұдан соң,
Елестеттім ер кейпін,
Әуелде бір туған соң,
Енді қайтып өлмейтін.

Қайнекейге
Дүбірде бар екі ши,
Маңайында жыра көп.
Біздің әулет — екі-үш үй

Жайлар еді жылда кеп.
Жалғыз қазық - мына жұрт
Мен дүниеге туған жер.
Жалғыз тұтам шуда жіп

Кіндігімді буған жер.
Туған жермен байлаған
Кетпестей ғып кіндіктен,
Бар ма екен, — деп ойланам

Мықты нәрсе сол жіптен!
Қыздар, қыздар, қызғанамын
Терме орманның шиесін.
Бұзба көңілін бозбаланың,

Қызыл шие иесін.
Ол да сендей орман қызы,
Ол да сендей тым тәтті-ақ.
Оның да әсем мөлдір көзі

Тұрады ылғи сыр сақтап.
Үзбе, қыздың базынасына
Тойды ақын, тойды өлең.
Үзер болсаң, жазасына

«Қымыз мол ғой, қарағым, ішіп ал,— деп,
Шөл басылып, бойың бір тыншығар»,— деп
Тегенені сипалап қояды ана,
«Жазғы орманның, жарықтық, исі бар»,— деп.

«Жер бағасы — осы да!» деймін іштен...
Жұпар орманды еске алып дәмін ішкен.
Сол бал қымыз, тегене, сонау ана
Әлі де естен кетпейді, әлі де естен....

«Оттан сақтан! От алып кірме орманға!»
Көретінім сол жазу кіл барғанда.
Аза тартпақ секілді бүкіл орман
Бір жапырақ өртеніп, күл болғанда.

Заман қолын қамқорлық көрем одан,
«Қазынасы халықтың — деген — орман».
Қасиеттеп орманды жүрсе түгел,
От жібермеу, от алмау келер қолдан.

Орман, орман.... Дүние, сен де ормансың!
Дейтіндер бар: «От жібер, өрте, жансын!»
Жерде тұрып, білмеген жер қадірін,
Дейтін болар: «сүйегім көкте қажын!»

(Бәдешке)
Есімде алғаш...
Өлең айт — деп өтіндің...
Әттең, сонда әнші болмай өкіндім,

Өлім еді тілегіңді қайтару —
Мен бір үлкен тәуекелге бекіндім.
Қиын болды әнші емеспін — деу маған,
«Сен де жігіт, өзгелердей сен де адам» —

Деген адал, ақ сеніммен қарадың,
Балғын едің бала көңілің қалмаған.
Кетті дереу кеудеме бір дем кіріп,
Тұрса-дағы жайымды өзге ел біліп,

Батылданып, балқып тұңғыш жырладым,
Өзімді өзім өнерпаз деп сендіріп.
Тыңдады жұрт, тыңдадың сен беріліп,
Тұрды, әйтеуір, маған солай көрініп.

Көптен бері мазасыз ой билейтін,
Ол ойдан да қалдым сонда серіліп.
Әрбір тұстан қошеметтеп жатыр үн,
Мен бітірдім әрең жетіп батылым,

Жұрт дуылы саябырлай бергенде, —
Әнші екенсің, — дедің маған ақырын.
Сөйдедің де, ризалықпен болдың шат,
Иығыма мейрімді бір қол жұмсақ

Асылды да қайта түсті кідірмей,
Уа, дариға, уа, дариға, сол бір шақ...
Бұл дүниенің бар мақтауын жинаса,
Жинап әкеп, маған ғана сыйласа,

Амалың не, соның бәрі мен үшін,
Сол кештегі бір сөзіңе тұрмаса!
...Содан бері өтті жылдар дөңгелеп,
Маған ұқсап қасыңда жүр бір бөбек,

Сондағыдай жұрт көзінше тағы бір
«Әншісің!» деп айтпай қойдың не керек!

Қолға түспей қырын қашқан бір киік,
Сені көріп жүрек шіркін жүр күйіп.
Саған асыл соқтым тұғыр кеудемнен
Тұршы сонда, төмендемей, тұр биік.

Тағдыр бізді алыс, алшақ жаратқан,
Жетпейді оғым қанша көздеп дәл атқан.
Бақытты екен баспаналап сол аңшы
Жақын атып, қолға сені қаратқан.

Сыбдырлайды, сыбдырлайды жел жаршы,
Келе жатсаң тура алдымнан сен қарсы.
Мені көрсең неге алқынып қашасың,
Қашпа, қалқам, шаршамашы, дем алшы.

Енді атпаймын, оқ шығындап нетейін,
Жаста жетпей, қазір қайдан жетейін.
Мен болайын, айналайын кең далаң
Кек сағымға орап сені өтейін.

Сахара дала теңіздей,
Толқыған тасып күй мен ән.
«Мен қалдым тойдан» дегізбей,
Өренді өңкей жинаған.

Қашанда тойдың сән, көркі,
Өрімдей жастар — өнерпаз.
Бүгінгі думан сенде еркі,
Кәне бір жайнап — қанат жаз!

Дуылдат, көтер, желіктір,
Сауықты-сайран күнді бұл!
Сандаған саңлақ келіп тұр,
Құлаққа тиіп бұл дүбір!

Жарыстыр, жүгірт соларды,
Жазылып бауыр бір қажын.
Дүбірлет күйді, сал әнді,
Айызы жұрттың бір қансын!

Аянба, жастар, аянба,
Өзіңнің тойың — сыбағаң.
Жарыңды жұмса, жай алға,
Қызығын көрсет сұраған!

Шілдеде келген той екен,
Шымырлат ыстық буыңмен.
«Жасасын жастар, мерекең,
Аспанға барып ту ілген!»

Дейтіндей болсын, сүйсінсіп,
Қайратты әке, ер ана.
Ал кәне, өнер құйылсын,
Жиылды қалың ел мына.

Ортадан баста, ортадан,
Шаншылып көкке шығуға
Әзірле, қайда ортақ ән,
Шымырла, күйлер, шымырла!

Дөңгелен, билер, дөңгелен,
Толқы да тасы, көл боп қал!
Мүше алып қалып жеңгеден,
Бозбала, ерке қызға апар.

Жұпарын сепсін жел ескен,
Шақырсын оны күй ағын.
Күлкіңнен, қалқа, елестет,
Даланың сыршыл бұлағын!

Пай-пай, кілең ақ көйлек,
Қара көз қыздар қаптады-ау!
Қайтатын біраз серуендеп
Қайда екен шіркін бақша-бау!

Тұманбай қайда, Тұманбай,
Жырыңды жаз да, гүл ұсын,
Құр қалып тойдан мынандай,
Құралақан жүрмісің?!

Ой-хой, шіркін, жас дәурен,
Дүрілдеп кетті-ау жер мен көк.
Әніңе шырқа, бас, сәулем,
Әзіліңді айтшы бермен кеп!

Тамаша сайран болды бұл,
Өнерге сонша толды алап.
Шырқады сайрап сан бұлбұл,
Көмейден балы сорғалап.

Бақытты туған жас ұрпақ,
Күнінде бейбіт сермеген.
Арттағы күнді тосырқап,
Алдағы күнді бер деген!

Арманың сірә, бар ма екен,
Туған ел бәрін сайлаған.
Жастардың күні — жаз - көркем,
Деп тойыңды тойлаған!

Бұдан соң енді сен қалай
Аянбай еңбек етпессің?!
Жас жігер істі талғамай,
Бастап-ақ қалай кетпессің?

Саласың қала бұдан соң,
Сахара төрін самсатып.
Қаласың кенін құба жон,
Жанбасқа кейде тас батып.

Орнатып алып заводты,
Тұрғызып пешін домнаның.
Көресің содан жаңа отты,
Болаттың балқып жанғанын.

Қаптатып қырда мал айдап,
Асасың дала белінен.
Егінге толып бар аймақ,
Тербелер күздің желімен.

Тағы да келер тамаша,
Осынау тойлы жаз деген.
Жырлармыз сонда жаңаша,
Шығатын бізден аз ба өлең.

Өмір бір теңіз, бай ағын,
Жүземіз, қанат талмас бір.
Ал кәне, тойдың аяғын,
Алдағы жылмен жалғастыр!

Тілемеймін еш кешірім
Жырыма шаң көп қонса!
Жарқын-жарқын естілсе үнім,
Үнсіз күнім жоқ болса!

Осы сырым, шыным да осы
Мендік сөздің бәрі бар.
Қабыл ал сен, жырдың досы,
Жатырқамай қабыл ал!

«Ала-құла жазылғанмен» —
Бұл бір сенің жоралғың.
Қысың да мен, жазың да мен
Кездесуге қол алдым!

Атқан таң әсем бүгін. Ауа қандай!
Алаптан аңқып жұпар тарағандай.
Тап-таза аспан үстен төңкерілген,
Ақ бұлт та көк айнасын аяғандай.

Тұр қарап жас инженер қыр басынан,
Осы еді өскен қала бір жасынан.
Көрінді әрі таныс, әрі тосын,
Көз жазбай күн үңілді тұлғасынан.

...Оң жақта орнап жаңа Қарағанды,
Түтіндеп солында ескі қала қалды.
Қоршаған алдан, арттан қара таулар
Еңбектің ескерткіші о да мәңгі.

Сол таулар көк төсіне күнде өрмелеп,
Ал қызыл түске енеді түнде бөлек.
Жатқандай жер қабатын тесіп шығып,
Он бойы отқа толы бір керемет.

Дүрлігіп, шыңылдайды биік аспан,
Шахтылар гудогының үні ұласқан.
Сорады көктің төсін солқылдатып
Өңеші вентиляция бір тынбастан.

Күңірентіп көк аспанды жарып тұрып,
Бұлттарын жер қойнына алып кіріп,
Сусындап жатқандай-ақ жалын көмей,
Жаныңды жібереді жабықтырып.

Анау тұр «Кировуголь» шахтылары,
Арылмай төбесінен ақ мұнары,
Ақырса, айқайынан алап тұнып,
Аузынан ала жалын лақтырады.

Ар жақтан ұрандасып сәлемдесіп,
Келгендей Теміртау да бермен көшіп,
Керуендей керемет топ, алып құрылыс
Самсайды сахарада мен-мен десіп.

Даланың сағымынан мықты бар ма,
Дегендей маған осы жүк болар ма?
Көтеріп нәзік қолмен қойыпты әкеп
Соншама алыптарды жұптап алға.

Көріп тұр Темір қазір соның бәрін,
Тосқандай туған елі қолда барын.
Айтқандай жақсы тілек, болжап бұған
Алдағы сапарының оң боларын.

...Келгелі қалды Темір айдан асып,
Ең үздік шахтыға осы орналасып.
Бастады тұңғыш еңбек сәт қадамын,
Сырласты участокте Қарға бастық:

Әперсе, абройды шал әперсін.
Көз жетпей, қадір-қасиет білінбейді,
Танымай көп жүреді ұл әкесін.
Ростов, шахты бастық кәрі маман.

Тегінде жіберген жоқ сені маған!
Сүйрейді, енді бала, қара да тұр,
Жерің бар оған сенің бір ұнаған!
Он бес жыл онымен мен үзеңгілес

Істедім. Әуелгіде теке тірес
Көп болды, көңіл қатты қалдырыстық,
Қайтесің, қайыспайтын өмір — күрес.
Пай-пай-пай, бір кісідей желіккен ек,

Жанжалды алушы едік беріп, төлеп.
Адамдар қартайғанда тату болмақ,
Өйткені қарт адамға серік керек!
Өз басым инженермін дегендерді,

Әлгі бір тез-тез оқып келгендерді,
Оншама, шынымды айтсам, құрметтемен
Ақ нанның ішін ғана жегендерді.

Безуге шеберсіздер одан айнып.
Дегенді әлі ешкімнен естігем жоқ, —
Туа сап біз кемеңгер бола қойдық.

Сен бірақ көп нәрседен құр қалғасың.
Үзіліп шығу үшін қатарыңнан
Біреудің жегіп қойған мінбе арбасын.
Ал енді міндің екен, үн шығарма,

Құр босқа даурығудан құн шығар ма?
Жатқанда әр сағатың ақша болып,
Өзгеде неғыласың, ісің бар ма!

Бұл орын, тас баспалдақ тайғанақ жер,
Жаныңды бақпай тұрып, барма ашуға!
Көп қуыс, сан горизонт, шатқал, жымда,
Абайсыз жүріп келе жатқаныңда,

Жалғыз тас тағдырыңды кетер шешіп,
Байқасаң, сен білмейтін гәп бар мұнда!

Бұл өмір оңай сабақ емес саған
Басыңа қона қалар іздесе оңып.
Адамның шахтыдан да сыры терең,
Жолықпа лавасына не бір керен.

Алдыңнан жүз күндікті бір-ақ көрер
Шам керек, шын айтамын тегінде мен!
Қарады Темір оған түршіккендей,
(Япырай, айтқан сөзі қырсық нендей)

Тынбайтын кәрі құзғын бұл болар ма
Алдымен жейтін жемін шымшып көрмей?!

Әр басқан адымында өлместі ойла.
Бір қолтық бір қолтықты сүйеп жатпай
Абырой, атақ-даңқ келмес жайға!
Естідім, саған айтам шет жағасын,

Ертең бір жақсылыққа кеп қаласың.
Жанағы сөздерімнің артын байла,
Жазғырар сендей тентек текке ағасын!
Деді де, шыға берді жай-жай басып,

Манағы жігіт көңілі шайдай ашық.
Бұзылып кете жаздап, шақ серпілді
Алуан ой ауқымында тайталасып...

«Ростов шақырады сені!» — деген
Хабармен қазір мұнда Темір келген.
Шахтының басшылары бәрі де отыр,
Жайдары түрлері бар көңілденген.

Хатшысы Шахткомның Ас Иваныч,
Елуден кетпеген жан асып алыс,
Ерекше қашан көрсең, пысық адам
Атқарған қиын-қыстау басынан іс.

Мұның да келген кезі соңғы бір ай,
Аупартком секретары болып ұдай.
Істепті, сұранып ол мұнда келген,
Әрі қарай жоғарылау жолын қумай.

Партия жас мүшесін құттықтаймыз,
Сеніммен түскен жұрттың назарына.
Адамға асыл нәрсе сену деген,
Ол сену - ешкімге оңай берілмеген,

Жаңа бір өміріңнің горизонты
Ашылды, енді алаңсыз көмір берем, —
Дейтін бол! - Отырғандар күліп қоштап,

Әдетте жақсылықты істер кезде,
Кісінің кемшілігі түспей көзге,
Ай құсап бір жағымен жарқыраса,
Десеміз толды, бітті, пісті лезде.

Ал содан ол тайғанап, қалса құлап,
Өзі бір оңбаған деп ұзақ шулап,
Адамға үңілмейміз, одан кейін,
Жіптей-ақ лақтырамыз бір-ақ шумақ! —

Сондықтан ерте мұны жоғарылатпақ.
Болса да, жасқа деген көңіл аппақ.
Сол кезде Ростов тек түс суытты,
Өзгелер үн қатпастан іркіліп қап.

Осылай жұрт дағдарып қалған шақта,
«Тез қимыл, асау арын, жардан сақта!» —
Демей-ақ, дереу тартып жөнелетін
Бар еді қайсар мінез қарт бастықта.

Ісіңді ал, Әкімбеков, алдың ашық! —
Ростов дереу қолға бұйрықты алып,
Жұп-жуан қарындашты қалды басып.

Алыссаң қиындықпен жасында алыс,
Қарға шал жоғарылап ұшып кетті,
Сол еді шахтыдағы бір жолбарыс.

Ұғындық өзіміз де дұрыс бүгін, —
Деді бір оқыс мысқыл айтып қалып,
Оразов енді білігі бұрыстығын.

Темірге жақынырақ нұсқады орын,
Ростов өзі оңаша енді қалып.
...Елудің ортасынан кеткен асып,
Бетінің сүйегі ірі, кепкен асық

Секілді сарғыш тартқан өңі суық,
Азуын үйренгендей көпке басып.
Сол өңі сәл-сәл қазір шырайланып,
Келгендей ойы алысты бір айналып,

Түсті де мейрімді әке мінезіне,
Сөйледі жас жігітке қарай қалып:

Басымнан іс қалған жоқ өткермеген.
Мен сонау Камчаткада жүргенімде
Жауыма мына кезді тек бермегем, —
Деді де көзәйнектің сабағымен

Оң көзін тықылдатты. — Санадым мен,
Өмірдің талай-талай ащы күнін,
Сан атты тағдыр мені садағымен.
Отыз жыл оған қазір өтті арада,

Бітіріп институтты шет қалада,
Донбасқа келе салып дүрілдеттім,
Өзіндей, бізде-дағы от бар онда.
Көбісі қарт инженер, ескі маман,

Дәл мұндай болысқан жоқ ешкім маған.
Бір топтың зиянкестік ісін ашып,
Кез еді көтеріліп, треске ұнаған.
Сотталып кетті солар, кімдер олар?

Ол өзге әңгіме ғой ұзақ сонар.
Табы жат, мүддесі жат, шын жау еді
Жөні жоқ туған елге қайтып соғар.
Жыл еді мың тоғыз жүз отыз сегіз,

Дедік те бір жаңалық еткіземіз,
Көмірді камерамен тез алудың
Ұсындық системасын,
Көп білеміз.

Дейтұғын қайран жастық қарата ма?
Тіреусіз, тек қуыстан бара сала,
Қапшықтап суырамыз десек керек,
Алғашта ол кәдеге жараса да.

Кейінде жаппай қырғын болу бар ма,
Әлі де күйінемін сол құрбанға.
Жау болып, зиянкес боп тарта бердік,
«Батырған әдейілеп қолын қанға!»

Қатенің көкесі еді ол барып тұрған,
Бірақ та көзіміз жоқ жаулық қылған,
Ойда жоқ зиянкестік жасау деген,
Камчатка жерім болды тауып тынған.

Ол жерде көп қой бірін бірі білмеу,
Секілді адам жаны күңгірт сүрлеу.
Байқадым барғаннан-ақ маңайымда
Мені атып ала көзбен жүрді біреу.

Десем мен қайда көрдім, білдім мұны?
Баяғы жау болатын сұмның бірі!
Мұнда да оңдырмапты сұрастырсам,
Жылына жыл қосумен жүрген күні.

Бір күні раздевальный оңаша қап,
Болған соң кезекке ерте әлі сағат,
Демалып жатыр едім орындықта,
Төбенің шегелерін көзбен санап.

Шомылып жатты біреу шалпылдатып,
Ойыммен байқамадым балқып жатып.
Көзіме салды келіп пышақты ілез
Орнымнан атып тұрдым қан тулатып.

Айқайлап жан ұшырып түстім құлап,
Ар жақта дыбыс шықты, адам шулап,
Алдында жалғыз көздің дүние бір
Түтін боп ұша берді шумақ-шумақ.

Мен сонан үш ай жаттым емханада,
Жүргенде бас тұтқында, сен далада
Жауыңмен кездескенің жаман екен,
Ондайда оңайлықпен ем қона ма?

Таңданба неге айтты деп мұны маған,
Адамды жүру үшін біліп адам.
Пайдасыз, түсініксіз мың ақылдан —
Бір тарих болады артық, ұғын, балам!»

Ашылып қапылыста бір кең сарай,
Қазынасын көрсеткендей әлде қалай,
Тағы да қабақ жауып алды Ростов,
Осынау балаң жүзге қарай-қарай.

Тізгінді сәл босатып, бір жадырап,
Қайтадан шірей тартып, қатты бурап
Өмірдің өзіне сай қимыл істеп,
Үйренген баяғыдан әккі бұ қарт.

Бірнеше аунап түсті апта арада.
(Қашан да шахты өмірі тоқтала ма?)
Болғалы участокте Темір бастық,
Күнде алаң, сірә дамыл жоқ балада.

Ол жұмыс бұрынғыдан үрейлі тым,
Демейді мынау күндіз, бұл мейлі түн.
Сәл ғана бір оқиға бола қалса,
Қырсықтай участокке келген бүтін.

Алғашта «бұл қай әкім? — деп кекетіп,
Баланың жағдайына көзі жетіп,
Атақты комбайнер жүрді Жұрын,
Көп істі бұл білмеген өзі үйретіп.

«Перісі комбайнның» — ол атанған,
«Бір атса насыбайын алақаннан,
Лаваның тереңінен түнді сүйреп
Жалғыз-ақ шығады ала таңнан!»

Шахтерлер оны солай аңыз еткен,
Бәріне жомарт көңіл жаны жеткен.
Шұбыртып ашуланса сыбап алып,
Артынан орамалдай бәрі кепкен.

...Комбайн шөгіп жатқан алып сандық,
Тастаған темір арқан таңып шандып.
Зырқырап сол арқанмен жөнелгенде,
Тастайды қара түнек маңын шаң ғып.

Тулап көр дегендей-ақ келсе шамаң,
Ал сонда Жұрын барып тисе соған,
Шамданған шу асаудай шарт-шұрт шапшып
Азуы көмір шайнап, от асаған.

Сол көмей оң жағынан жарды жұтып,
Шығарса сол жағынан жалғыз мытып,
Ұп-ұсақ түйір болып түйедей тас
Төменге конвейермен жатыр зытып.

Бейне бір аққан көмір қара өзендей,
Тұрады бас айналып, қалай зеңбей,
Жұрынның батырлығы үрейлі екен
Бірден соң, шегінесің қалғың келмей.

* * *
Посадка — лавадағы аса мықты
Процесс, ерлік пенен шапшаңдықты
Тілейді ол, жұдырықтай тас түйілген

Сергектік, ықласпен, бар шабытты.
Майданға кірер жеке нағыз батыр,
Меңіреу күз, зіл қабырға алдында тұр,
Қолында құлаш жарым айбалтасы,

«Ал кәне, бір-ақ серме, қалма қапыл!»
Самсаған ағаш тіреу сарбаздай-ақ,
Үрейлі болсадағы, қол жазбай-ақ
Дәл соғып түсіреді, қиып кесіп,

Тұрасың әйтсе де сол сабазды аяп.
Алдында ажал бейне бір қарыстай,
Қалайша шыдайды екен қол қарыспай?
Абайлап барып-барып, сарт еткізіп,

Ырғиды дереу кейін жолбарыстай.
Түптегі тіреулердің түрі қандай,
Сол жерге үрей барып тығылғандай,
Қадалып қараңғыдан ажал көзі

Кеудеңе кезек-кезек сұғылғандай.
Ал содан тіреулерді алып болып,
Амалсыз бірлі-жарым қалып қойып,
Тосады үнсіз бәрі кереметті,

Тысырлап маңай біткен, жарып соғып.
Бір алып келе жатқан секілденіп,
Еңсеңді басар ауыр екпін келіп,
Гүмп еткен шығар дыбыс сол ғаламат

Тебенді жібергендей екі бөліп.
* * *
...Екінші смена еді, түс болған шақ,
Екі адам жоғарыдан шина жасап,

Енді-енді маңдайшасын сүйеп жатқан,
Тіреуді сына қағып, көлденең сап.
Астынан бірі демеп, біреу ұрған,
Өзі де Темір бұл кез қарап тұрған,

«Бері шық, тұрма астында!» дегенінше
Үстегі жібергенде ұрып жылдам.
Кетті де тіреу тайып, тұрақтамай,
Гүрс етіп жерге түсті құлап маңдай.

Астында қала берді әлгі байғұс,
Ілгері тым болмаса бір аттамай.
Жалма-жан жиналысып алғанда ашып,
Ес-түссіз жатыр үнсіз қаны қашып.

Жердегі жедел көмек келді бәрі,
Тірліктің әлсіз сәуле жолын ашып.
Қаумалап қалың шахтер жөнелгенде,
Соңынан тәлтіректеп ол ергенде,

Темірге қарайлаған адам да жоқ,
Жұрт саулап жоғарыдан, төменнен де.
Жар ұстап, талмаусырап барып-барып,
Жығылды енді есін анық танып.

Өрмелеп шыға берген өмір күмбез
Бір қырсық құлатқандай шалып қалып.
Зуылдап дәурен ұшып бастан кешкен,
Жер мынау, жарық дүние, аспан дескен,

Миына жиналды да бәрі тығыз,
Шашылды дереу қайта астан-кестен.
Әлдекім көтергендей, дем бергендей,
Өкпеге жаңа тыныс жел енгендей,

Жеңілдеп, анық сана қайта оралып,
Қайтадан қараңғыға жөнелгендей...
Білмейді қайда, қашан жиды есін,
Таныды жатқан келіп үй иесін.

Достары қасында тұр Болат, Гүлжан
Көргендей күлімдеді ол күн сәулесін.
Қызарып кейде беті талауратып,
«Сұмдық-ай! Сұмдық-ай!» деп тұрады атып.

Ойпырмай! — дейді Гүлжан, көзінде жас,
Қалмаса жақсы бұдан ұзақ жатып!

Жап-жаңа тәтті ұйқыда балқып жатқан,
Кеткендей кенет біреу тартып жақтан,
Бір сезім жұлып алды төсегінен,
Қалыпты дене мұздап, салқындап қан.

Көшкені кеше ғана бөлмесіне,
Үш күндей ауырғаны келді есіне,
Нарядқа құр сүлдесі барып қайтты,
Ешкіммен жүз шыдамай кездесуге.

Асқан жоқ әлі таңғы сағат бестен,
Тоғызға жиналысты қарап шешкен,
Аздан соң аямайтын салмақ түсіп,
Құстай боп құлайтындай қанат кескен.

Амал жоқ, алда көрер іске дайын,
Деді де өткен күнін еске алайын,
Көзімен тұрды ұзатып терезеден
Аспанның жаңа туған үстем айын.

Сырғадай шебер соққан ақ алтыннан,
Кеп-кеше ол да көкте жаратылған,
Кеп-кеше бұл да сондай биік еді
Дүниенің бар ерлігін ала туған.

Оқыдым, жаңа келген кереметпін,
Деп еді, балғасымен шегелеп күн.
Сирағы аз ілініп тұрған мұны,
Батырып жібере ме, не демек кім?

* * *
Ол келсе, жанның бәрі жиналысқан,
Дәл қазір бойы аласа бір қарыстан,
Жалын жоқ, қайраты да жоқ секілді

Кеп-кеше тұла бойда тулап ұшқан.
Мына зал жаңа әзірде дуылдаған,
Ашудың қадағандай уын оған,
Тас түйін жұдырықтай қалды қатып,

Тек қана вентилятор зуылдаған.
Жиналған бар әкімдер төрде сонау,
Бәрінен көтеріңкі еңсесі анау.
Ростов жалғыз көзбен қойды қарап,

Өзгесін мүмкін емес кім деп санау.
Қатарда өзіндей жас инженерлер,
Қақ бөліп қара нанды бір жегендер —
Егесіп әшейінде жүрсе-дағы,

Түсіне мынадай іс кірмегендер.
Ростов кетті бастап жиналысты: —
Кешегі білесіздер болған істі.
Инженер Әкімбеков кінәсінен

Бір адам емханаға барып түсті.
Бір адам! Бір жақсы дос, бір туысқан,
Мәңгіге мүгедек боп, шықты уыстан! —
Бұрқ етті зал жарылып кеткендей боп,

Манадан сіңір ашу жұртты қысқан.
Шеңгелін босатқандай бір-ақ жазып,
Табылмай енді қармар жалғыз қазық,
Ол ағып кете барған секілденді

Әп-сәтте ой ыдырап, жан құлазып.
Жайдағы жалғыз көзден от шыққандай,
Үрейлі болып кетті бастық қандай!
Белгісіз зор ашуға мініп алған,

Кешегі мінез қалып, қырсыққандай.
Жан еді анада айтқан сырын бөліп,
Дәл қазір ауыр бұлт боп шыға келіп,
Бассалып бар айыпты төндіруін

Көргенде, қайта отырды тұра беріп.
Бір мезет трибунаға шықты Қарға,

Көтердік, көтеруге шыдамады,
Мұндайдың арқасында жүк тұрар ма?
Қағазы қалтасында бір жапырақ,
Келді де сырлы аяқтай құр жалтырап,

Қарады, ішіне ас құймай жатып,
Басына тисін таяқ бұл қаттырақ!
Келмейді білім босқа жаттағаннан,
Белгілі кісілігің ақ-қараңнан,

Біздің ең асылымыз адам ғана,
Біз көмір өндірмейміз аққан қаннан! —
Ол сөзге дүбірледі біраз топ та,
Үнсіз тек бас изеді Ростов та.

Ең қатал шара тілеп түсіп кетті,
Болысар бұған адам рас, жоқ па?
Дегенде трибунаға Жұрын шықты,

Үстіне жас адамның төге беру, —
Бір содан көре беру — бұл қырсықты.
Меніңше болмас әділ, болмас дұрыс!
Ашу бір ұстамасаң алмас қылыш,

Ақыл сәл келіп жетіп үлгермесе,
Аяныш іс болады арты өкініш...
Жиналыс топан судай тулады атып,
Желдетіп, жаңбырлатып, лайлатып,

Меңзең ғып ауыр толқын тоқтатпады,
Денесін бір лақтырып, бір аунатып.
«Рас мен жазықтымын, бірақ, бірақ...»
Төбеге осы «бірақ» тас боп құлап,

Немесе, ол қармайтын тал боп шығып,
Миында араласты талай сұрақ.
Басына жиналғандай қаны шапшып,
Бір жегі жеп жатқандай әлді қақшып.

Бұлдырап көздің алды жас па, тер ме,
Президиум алыс тартты, қалды қашық!
Қараса, көзін ашып енді бір сәт,
Оразов ол күтпеген үнмен жұмсақ,

Тұр еді трибунада жаймен сөйлеп:
Тым шапшаң жығып алдық тыңға жұмсап.
Болсын ол комбайнер жәрдемшісі,
Қашанда домаласа өрден кісі,

Тоқтайды ақыл табар жерге барып,
Адам жоқ елден үлкен, елден кіші.
Бір мектеп шахтерлардың арасы оған,
Меніңше осы лайық шара соған!

Берілсін сол Жұрынның қарауына,
Белгілі комбайнер, тамаша адам!»
«Ол қатты!», «Дұрыс солай!», «Әділ емес!»,
Дуылдап басылмады әлі де егес.

Тағы да сөйлеп жатты әлдекімдер,
Ар жағы енді бұған мәлім емес.
Қара тер сипап қалса көзі-басын,
Бір бұлт өне бойы кіл қорғасын.

Мамадан жауып-жауып сарқылғандай,
Ауыр түс көріп болып бұл жалғасын.
Тұрғандай, қалған қаста Жұрын, Болат,
Жап-жаңа жиналған жұрт шуы тарап,

Кетіпті мезгіл бұл кез түстен ауып,
Ағұстың қызыл күні қырын қарап...

«...Құладым соныменен төмен ағып,
Келер күн не сыбаға келеді алып?
Мұрша жоқ оны ойлауға, қиялдауға,
Әйтеуір тірлігіме сенем анық.

Есімде студенттік сонау шақта,
Тәйірі-ай, құлау өнер, құлау шарт па?
Дейміз де бір-бір құлап шығатынбыз
Қамықпай «екі» алсақ та, «бір» алсақ та.

Өмірде қиын екен «құлау» деген,
Қалжырап жаның шаршап, сынар денең.
Көзінен әр адамның сөз оқисың:
«Кешегі құлап шыққан мынау!» — деген.

Түрің бар жасып қалған, жарамайды ол,
Өмірдің алда жатыр неше белі.
Айттым мен, енді мұңым шағайын деп:

Жүр едім. Талай арман быт-шыт болды,
Артыма енді несін қарайын? - деп.

Демейді іс үйреніп, жол табайын.
Аз уақыт болды деген атақ алып,
Абыроймен астанаға аттанайын.
Содан соң сонда ғылыми мекемеде

Қалармын бір ағаның жетегінде, –
Дейді олар, — өмір бойы көмірді ойлап,
Күнімді өткізбеспін бекер мүлде.
Ал сенің қасиетің жұрт сүйетін

Жап-жақсы ұғынасың іс ретін.
Үлкен жол инженерлік — осы жолға
Елің бар емін-еркін түсіретін.
Әдейі мақтадым мен, кінә тақпай,

Дәл түсін, мағынасын бұра тартпай.
Кей-кейде жан жүдеген шағында адам,
Өзінен жақсылықты қояр таппай!
Деді ол ұзақ қарап, қолын беріп,

Алаңсыз аталық бір жанын көріп,
Мен оған болдым риза өз ішімнен,
Кеудемнен жібігендей қарым еріп!»

«Уа, менің замандасым, құрдастарым!
Мақтанам, мақтана алмай тұрмас жаным!
Сен бүгін жақындаттың ерлігіңмен
Әлемнің ер-тәкаппар нұрлы аспанын!

Жаса сен, Юрий, Герман, отандасым,
Аспанның қиял жетпес қатал басын
Идірдің адамға әкеп, сені туған
Қалайша ел керемет аталмасын!

Космостың екі бірдей инженері,
Сендерсің — жер абыройы, жер беделі,
Жылдардың алпысыншы жігіттері,
Отанның жаңа буын өрендері.

Ол ұрпақ болар сансыз жұлдыз десем,
Төбемнен табылатын күнде іздесем.
Отан — Күн, Күн сәулесін молайтатын
Әлемнің жарықтары бізбіз — десем.

Сол менің атқарар іс, асыл мүддем,
Біткенше соңғы тірлік, ақырғы дем.
Иесі тағдырымның отан әкем,
Ең қымбат сырымды айтып жатырмын мен.

Бәрі ерлік — адал еңбек, біткен істің,
Түссе де, демейді олар «көктен түстім!»
Өйткені жерден ұшып, елден ұшты —
Анасы қасиетті көп жеңістің!

Ол рас, бір жығылдым көз ілікпей,
Енді мен өзімді аяп, өзім күтпей,
Шақырам шабыт, қайрат, шадыман күш
Ұшудың алдындағы әзірліктей!»

Күндізден көкжиекке шығып алып,
Үлкеймей, кішіреймей күнді бағып
Тұрған бір бұлт бар еді батыс жақта,
Түс ауа келе жатты сол ұлғайып.

Жел тұрып, бері созып бұлт мойынын,
Бурадай бастайтұғын кілт ойынын,
Бір рет мол-молынан аунап түсіп,
Толтырып жіберді ілез көк қойынын.

Сұр тұман қалың пласт секілденіп,
Мұнартып, көше беті секпілденіп,
Қайнаған қабат-қабат бұлттың басы
Қаланың дәл үстіне еркін келіп.

Шарт етті, аспан жерге жығылардай,
Шайқалып кетті дүние тұрып алмай.
Ішіне от толтырған алып қазан
Шыдамай қақ бөлінген түрі бардай.

Содан соң сауылдады мұзды бұршақ,
Аспанның арпалысы қызды бір шақ,
Асфальттың кеудесінен қайта қарғып,
Қайтадан жерге түсіп, жүзді моншақ.

...Кейінде Гүлжан, Болат таныстырып,
(О, қайран, жас махаббат, алыс үміт!)
Темір мен қыз Бөпежан қыдыратын
Бірақ та секілді оның жаны суық.

Көп сөзге келе бермей, тартып аулақ,
Қояды жігіт жанын салқын аулап.
Тастаса анда-санда көз жанарын,
Еш сезім білдірмейді айтып арнап.

Мынау бір әдеміше сұрша жігіт,
Қолында жас бұршақтай тұрса жібіп,
Ол соны қызықтайтын сыңайы бар,
Аз күнге алдарқатып ұстап жүріп.

Келіпті тәжірибеге ол жақында,
Үйі де, оқуы да Алматыда.
Әлі де бір ай болам, — деді бірде,
Сыры ма айта салған аңғартуға.

Дәрігерлік институт үш курсын
Бітірмек, абайсызда түскені үшін
Жайы бар өкінетін әлі күнге,
Еске алып еркелікпен өткен ісін...

Жаңағы бұршақ жауын дәл басында
Кинодан шыққан олар, қайда асуға,
Білмеген осынау бір қалың топтың
Жүр еді жүгірісіп арасында.

Найзалап денемізді шақ құтқарды
Баяғы батырындай жекпе-жектің!

Сықылықтап қыз күлгенде,
Бір отты жанарында жүздіргенде,
Су көйлек, ыстық омырау, бу көкірек
Жігіттің дәт-шыдамын үзді демде.

Бір сезім жапырақтай қалтылдатып,
Денені алсын қолға, қан тулатып,
Ессіздік дүниесіне жөнелгендей,
Жап-жаңа дұп-дұрыс сөз айтып жатып.

Алдында қып-қызыл шоқ жайнағандай,
Құштар қып соған біреу айдағандай,
Сол бір шоқ ерініне түсті келіп,
Кенеттен бар тамырды байлағандай,

Бір дауыс «аға!» деген естілгендей,
Сергіді енді ғана ес білгендей,
Қараса жан-жағына, еш адам жоқ,
Күн-дағы манағыдан кешкіргендей.

Секілді көк тұманда қала адасқан,
Құйып тұр әлі жаңбыр, қарала аспан.
Найзағай жарқ етеді, сол биікте
Секілді бір айдаһар арпалысқан.

Сол оттан түсті ме екен әлгі бір шоқ,
«Күн құрсын найзағайы, жаңбыры жоқ,
Жау жаңбыр, ұр найзағай, сілкін аспан,
Сескенер сенен қорқып тағдырым жоқ!

Жанайын, жанайыншы батыр-бұтыр,
Менімен ашуыңды ақыр бітір!»
Бір ғажап алды сезім билеп оны,
Әлі де сөз таба алмай алқынып тұр.

Қыз қайда? Бұл күйіне қалды қайран.
Ол неге жас сезімге салды да ойран
Аямай тарта берді? Жүгірді тез
Ақ көйлек жалт еткенде анадайдан...

...Көп күндер бірін-бірі алға салып,
Дарияның толқынындай жалғас ағып,
Кешегі ноябрьдің тойынан соң
Ақ қарды құя берді аунаса бұлт.

Арқада күз бен қыстың жігі бар ма,
Әуелі қара суық шығып алға,
Артынша ақ боранға сөз береді
Дегендей «енді аңыра, тыным алма!»

Ал сосын келер дейсің Ақпан таяп,
Боранын шумақ-шумақ атқандай-ақ,
Өңшең бір ақ боз жылқы зу-зу етіп
Даламен жөңкіп босып жатқандай-ақ.

Аймақта енді жүрер ешкім қалмай,
Жем таппай жебір боран ышқынғандай.
Тек қана Қарағанды шахтылары
Айқайға айқай қосып күш қылғандай.

Олардың аспай биік тұрбасынан,
Бөрідей басын соғып бір жасыған
Далаға шыға қашып жынды боран
Ұлиды теріс қарап қыр басынан.

Бір күні Жұрын келді үйіне алып,
Жайнаған іші-тысы бұйым барлық,
Пәтері, тұрмысы да әсем екен
Көрмеген жан секілді кіріптарлық.

Осы ойын Темірдің ол аңғарғандай,
Шырағым, десеңші бұл заман қандай,
Бір жылдар өтеміз деп ойлап едік
Мәңгіге жап-жалаңаш жаралғандай.

Ал сендер көрмедіңдер қиындықты,
Үмітті соғыс деген қиын жықты,
Үш саусақ оң қолымда жоқ болған соң
Алуға Военкомат мені ұмытты.

Қолменен итеруші ек вагондарды,
Есімде кетпейтіндей бар ол мәңгі.
Тізеден қызыл суды кешкен күндер
Дегізді енді дүние қараң қалды.

Онда мен айтсам саған тарихымды,
Бұзар ем сенің шырын бал ұйқыңды.
Үйім жоқ, қаңғып жүріп істедім мен,
Шығардым раздевальныйды аңдитынды.

Тараса жұрттың бәрі киім тастап,
Жатам да бірін төсеп, бірін жастап,
Жұрт келмей тәуірлерін кетем қағып,
Базарға жіберемін айырбастап.

Не керек, сан пәлеге ұрынды ағаң.
Ол күнде сақал-шашым қырылмаған
Әйгілі шахтының мен ұрысы едім,
Қақпаны еш адамның құрылмаған.

Жанымның тастығы ма, ластығы ма,
Ұқсадым даланың аш қасқырына.
Жасырып керегі не, өткен іс қой,
Басымнан талай-талай асты күнә.

Барады екі көзің бақырайып,
Жеңгеңді ас әкелсін, шақырайық.—
Дегенше үйге кірді cap бәйбіше,—
Көтеріп ақ табағын салтқа лайық.

Кісі екен аз ішпейтін Жұрының да,
Шахтерлық стаканның бірі мұнда
Бар екен, миығынан толтырып ап,
Жібермей тартып салды бұрылуға.

Жассың ғой, саған әзір кім іш десін.
Қызыл жел, ащы терді шығаруға
Тегінде молы жақсы, бір ішкесін.
Содан соң сөзді несін ұзартайын,

Меңгеріп комбайнды шыққан сайын
Күн санап өзгердім мен өз ішімде,
Адалдай жеген етім, жұтқан шайым.
Келгендей кісілік те қайта айналып,

Алыстан ар-ожданым атой салып,
Бір қалың породадан құтылғандай,
Көмірім ар жағымда ашық қалып.
Өмірім жүре берді сәулеленіп,

Енді мен қатарда емес, кеудеге еніп
Қалыппын серіктерге сенімді боп,
Отыздың екеуіне келе беріп.
Ол жылдар, оның несін жасырайық,

Қалды ғой көп қыздардың жасы ұлғайып.
Үйлендім сондай қызға, бұл жеңгеңе
Кеттім мен балалы боп, сосын байып.—
Деп Жұрын аяқтады әзілменен,

Қысын да аяған жоқ — бақ, абырой
Еңбекпен, келеді екен өзіңменен!
Ағалар! Өтті алдынан қаншама аға!
Бәріне береді бұл ойша баға.

Анадан туа жалғыз емес еді,
Амал не тұрмай кетсе сонша бала!
Кей-кейде сағынатын ағаларды,
Ініге солар ғой деп пана мәңгі.

Әркімнің бір ағасы болу керек,
Жалғыз деп санамайтын жан адамды.
Лаваға, өміріне барар жолда
Үмітпен көп адамға қарады ол да.

Байқаса, ағалықта, дос-серік те
Түспейтін еңбек екен оңай қолға.
Өзіңнен, өзің алға ұмтылудан,
Не біліп, нені қалай тұтынудан.

Жаспын ғой, жақсыларым жарылқар деп,
Пайда жоқ тек дәметіп, құр тұрудан.
Жиырма төрт жыл көп емес жер бетінде
Жалпының жанын біліп, тербетуге.

Ал бірақ аз да ғұмыр емес-ау ол
Талпынып, талаптанып ер жетуге.
Осылай ойлантты оны алғашқы айлар,
Көңілі жарқыраған жап-жас қайнар,

Сан рет лайланды, тазарды да,
Әркімді өмір солай айқасқа айдар.
Салар ол тартысына, талқысына,
Шаршатып, шарықтатып әр тұсына!

Қайрат пен ақыл өсіп тең келгенше,
Жалғыздық етер жаның сан қысымға.
Ал енді барар алда сапар анық,
Қалғандай түлеп өсіп, жоталанып.

Үстінде осы жолдың тұр ол қазір
Кешегі көп балалық артта қалып.
Бірінші бөлімнің соңы

Түседі төмен кім-кімдер
Жазылды сыртта есімі.
Сартылдап оқтау темірлер
Жабылды кілет есігі.

Зыңылдап трос дыбысы,
Зуылдап кілет сүңгиді.
Әп-сәтте болып түн іші,
Қол шамдар басын шұлғиды.

Ол шамдар қазір — әр адам
От болып дереу өзгерген.
Біріне бірі қараған
Айнымайды көздерден.

Осынау оттар күн ұзын
Ағады-ау әсте тоқталмай.
Аспан мен жердің жұлдызы
Тоғысып ылғи жатқандай.

Ағасың сен де алаңсыз
Тағы да төмен, төменге.
Бар дүние, бәрі алыс
Биікте, сонау төбеңде.

Шығасың енді одан да,
Тартасың алға жаяулап.
Қалады жолдар оң-солда
Горизонт барын баяндап.

Жаңағы қалың адамнан
Ажырап сәтте кем-кемдеп,
Сондай бір серік тағы алдан
Кездесе берсе екен деп.

Бірінші түскен кісіге
Білінер ғажап жалғыздық.
Иесіз әлем ішінде
Адамсыз қанша бар қызық?!

Осы бір сәтте бұрылыстан
Жарқ ете қалып жалғыз шам,
Секілді бейне туысқан,
Секілді бейне таныс жан.

Үңіле берем дегенше,
Үлгеріп айтып кімсің? — деп.
Сапары тығыз өзгеше
Өтеді состав гүрсілдеп.

Келеді біздің жігіттер,
Шамдары жанып қаз-қатар.
Оразов бас инженер,
Қасында Темір, Болат бар.

Ашылмақ жаңа горизонт —
Түбінен сонау тереңнің.
Горизонт болмай сәні жоқ
Асылы шахта дегеннің.

Бар еді үш-ақ горизонт
Оразов мұнда келгенде.
Бұл кезгі кендік бәрі жоқ,
Бұлардай еркін сермеуге.

Горизонт деген өмірдің
Қабаттары секілді.
Өмірден тоқып не білдің,
Керемет көрдің не түрлі.

Осының бәрін баяндар
Шахтының қалың томдары ол.
Қаншама шахтер адам бар,
Солардың өткен жолдары ол.

Тоғызыншы горизонт
Болғанға дейін істегем.
Тоғыз жыл шахты жолы жоқ
Оразов шарлап түспеген.

Шәкірттік жылдар, сол жылдар
Шертілмеген жыр әлі.
Секілді жарық жұлдыздар
Есінде сайрап тұр әлі.

Он екінші горизонт, —
Он екі қабат жер асты.
Адамнан әсте алып жоқ
Терең бір сіңген тері ащы! —

Оразов қазір өзі де
Тәтті бір ойға батқандай.
Тереңге түскен кезінде
Тебіреніп жаны жатқандай.

Әнекей, алдан жарқ етті
Кең сарай, жан-жақ жұлдыздар.

Өзіне келіп тұрмыз дәл!
Тосын бір биік дауыспен
Оразов сөйлей жөнелді.

Метро дерсің бұл енді!
Шынында күмбез мынау бір
Цементтен құйып тастаған.
Піл табан тіреу кіл ауыр

Мықты екен деп сенбейді.
Осындайды көргенде
Қалай сенгің келмейді? —
Дейді ойланып Темір де.

Сол сенбеуді жеңуге
Осының бәрі жаралған.
Мұның да бәрін ойлаған
Fылымнан туып күнде өнер,

Бәрі жолдас, бәрі адам,
Сен секілді инженер.
Бар қасиет еңбекте,
Жасап жатқан күн нұрын,

Күн көбейсе екен жер-көкте,
Күндемес адам бір-бірін! —
Деді Оразов, — ар жақтан
Шахтерлер даусы жаңғырды.

Осы ерлер бүгін орнатқан
Осында әкеп бар күнді.
Қосылды бұлар сол топқа
Қуанышты толқындай.

Үзілмей жанған мол отқа
Ұласқан тірлік отындай.
Ашылды жаңа горизонт,
Ашылар бүгін деген күн.

Горизонтсыз сәні жоқ
Асылы шахта дегеннің.
Ашылар талай горизонт,
Ашылар жандар не түрлі.

Оразов та Темірге
Көрінді бүгін ашылған
Бір горизонт секілді...

Инженер кеңесінің мәжілісі,
Дәл қазір сөз сөйлеуге әзір кісі
Табылмай, отыр үнсіз жұрттың бәрі
Тұрғандай әлдекімнің басып мысы.

Бұл кеңес құрылғалы жылдан асқан,
Ай сайын инженерлер басын қосқан.
Кімде бір тың ұсыныс, не жаңалық
Ортаға ой салады жасырмастан.

Мұндағы талас қызу, айтыс қызық,
Жатпайды жанжалдасып тәртіп бұзып,
Еркін ой, не бір қиял жемістері
Шадыман күйге енеді шалқып, қызып.

Өңшең жас инженерлер дуылдасып,
Бірінің дәлелдері бірін басып,
Лаулайды өнер оты, білім селі
Талайдың терең, тайыз сырын ашып.

Кеңестің жетекшісі өзі Оразов,
«Барады бұл келгелі жастар азып»,
Деген бір өсегі үшін Қарғаның да
Басталған Ростовпен бас араздық.

Оразов іштей соған қиналғандай,
Болатын босқа кірбің, күй бар қандай?
Араздық — жанды жейтін дерт емес пе,
Мезгілсіз ішіңе у жиналғандай.

Араздық аздырады қылмыс жүктеп,
Ауырлап ішкі дүние, тыныс бітпек,
Жазылмас еңсең менен еркін ойың
Жүргендей бауырыңа қылыш бүктеп.

Не жетпес? Абырой ма, бақ па оларға?
Жол ма әлде мына сайрап жатқан алда?
Әлде сол қонып алған бақ, абырой
Күндесіп, шайнасуға шарт болар ма?

Ойлайды екеуі де шахты қамын,
Десіп пе осы жолда қақтығамын?
Ол рас еңбектің де, шахтының да
Анау шал бұдан бұрын жақты шамын.

Ол рас, жақсы инженер сөз жоқ оған,
Алайда кір, шаң басып тозған адам.
Он бес жыл бір шахтыда істегелі
Оны ешкім орынынан қозғамаған.

Отырған домалатып өрге тасын,
Демеген ешкім қарсы «сен не айтасың?»
Жоспарын ылғи жылда шахты орындап
Төсеген кәрі тарлан күнге арқасын.

Ойлаған бәрі соның өзімнен деп,—
Не десе, жағымпаздар сезін жөн,— деп.
Ылғи бір саңырауқұлақ қаптап өсіп,
Үйренген суын сулап, жерін жерлеп.

Жұмсайды ол жұмысшыдай инженерді,
Өзінен өзге сосын кім беделді?
Инженер творчество адамы деп,
Қарайтын, бағалайтын күн де келді.

Оқысын, жазсын, көрсін, ізденсін деп,
Ой менен іс арасын үзбесін деп,
Оразов өзі ұсынған бюро ашуға
Ғылымда жаңалықты көздесін деп.

Мұның сол бастық үшін бар кінәсі,
«Үйіріп жүрсің ылғи әр күн жасты,
Балалар бақшасының бастығы»,— деп,
Айтады ылғи бұған әзіл ащы.

Көрген жоқ бірақ мынау беттен алып,
«Жасы үлкен, абыройды өткен алып
Кісі ғой — дейтін-дағы көп кешіріп
Жүретін, жасаман деп тек балалық.

Кірлесе көңіліңде бір дақ қалып,
Мен қашан тазартамын сырды ақтарып
Дегенше, өткен күндер алдап соғып,
Кірге кір ұласады шумақталып.

Келмейтін әшейінде мәжіліске
Ростов отыр өзі қазір іште.
Оразов әлгі ойынан айыққанда,
Таңданып мынау тосын үзіліске.

Қадалып жалғыз көзбен қарап қапты,
Қастары бір жиырылып, қанат қақты.
Осы кез кең маңдайда жалғыз ойнап,
Білдірер жақсылықты, жаман атты.

Аңғарып соны Темір үйренгендей,
Ызғардан сәл денесі жиренгендей
Болды да, бала батыл сөйлеп кетті
Қайтадан шабытты бір күйге енгендей.

Секілді, көрді Оразов аралатып.
Азаймақ техника күшіменен
Бұрынғы болып келген адам артық.
Деп соны ұғындыра бастағанда:

Шапшаң, алға.
Еңкейе, зор тұлғасын бұлқып қалды,
(Әдеті сөйтер зілін тастағанда).

Қайсыңның қасиетің мәлім емес?
Адам не? Жұмысшы кім үнемдейтін?
Ол сенің — қолыңдағы наның емес!
Осылай жоғалады сенім кейде,

Шахтерлер бәрі соның тегін дей ме?
Сен қашан жаңалықты енгізгенше,
Жұмысшы шапанының жеңін жей ме?!
Бойға бұл жарасатын шақ күш емес,

Құр босқа неге керек артық егес!
Көңілден көмір жақсы тез өнетін,
Бұл саған эксперимент
шахтысы емес! —

Деді де, сол салмақпен қалды отырып,
Орындық сына жаздап, сәл толқынып,
Сықыры көпке дейін басылмады,
Қарияның ашуына зәр толтырып.

Оразов қап-қара боп, жақ ашпады,
Тістердің сықыр-сықыр дәл басқаны
Естілді мына тосын тыныштықта,
Тұрғандай ашу мыстан жармасқалы.

Қашанда хал-жағдайды дұрыс ұққан,
Мынау бір шығаруға тығыршықтан,
Сөйледі Ас Иваныч іліп кетіп:

Болмаса үлгі алатын үйренер түк
Кім әуре мұнша жұртты үймелетіп?
Меніңше ештеме жоқ, қалатын тез
Осынша күйгелектік күйге жетіп.

Қашанда пайда болмас айту артық!
Шахтердің кім алады нанын тартып?
Байбалам сіз бен бізге жараспайды,
Ондайдың көрдік талай дәмін татып!

Деді де көпшілікке алды қарап,—
Жатырмын басу айтып, алдын орап,
Жалғандар одан әрі мәжілісті,
Азырақ түсініспеу болды бірақ.

Әр жерден көтеріліп әркім үндеп,
Темірдің айтқан болды сөзін жөндеп,
Жиналыс үзік-үзік жіп секілді
Жалғанбай тұрып алды құр дірілдеп.

Түн еді тарағанда бұлар содан,
Бір салқын есіп тұрды жел Арқадан,
Темірге сол ызғырық секілденді
Айтылған реплика жол ортадан.

Осынау тайғақ жол мен тар кешуде
Не жетсін жанға серік жар десуге.
Оқушым, енді оралып ойыңа алшы
Сонау бір жаңбырлы кеш бар ма есіңде?

Жалт еткен бір ақ көйлек сол бұрыштан,
Жарқ еткен бір ақ білек қолды қысқан.
Шарт еткен қара аспанның найзағайы,
Секілді болды-ау көзден бір-бір ұшқан!

Өткен күн сорабына қайта айналып,
Шегінем, енді амалын таппай қалып.
Сол күндер, тәуір күндер бір кешінде
Жатты ғой ғажап жастық той тойланып.

Үйленген тойы еді бұл Болат, Гүлжан,
(Дастанның бас жағында ол айтылған.)
Харьковтан оқып келген жас инженер,
Өмірдің сапарына жаңа туған.

Темірдің бар күніне болып серік,
Достасып жан ұсынып, қолын беріп,
Егіздей елегізітпей келеді оны
Бірде ертіп, бірде мұның соңына еріп.

Жалғанда дос деген сөз сүйкімді бір
Сонымен көбейетін шіркін ғұмыр.
Дос жетпей, достасуға еңбек жетпей
Көп адам осы жолда өкініп жүр.

...Сол тойдың кезі міне дүбірлеген,
Талай көз нұр шашады күлімдеген.
Ортада Болат отыр, періштесі
Қасында кірпіктері дірілдеген.

Ақ көйлек аппақ жарға жарасуын!
Аспаннан құс баласы, жан асылын
Жерге әкеп қондырғандай жалбарынып,
Қалдырып бұлт төсегін, күн ғашығын.

Көрмеген Темір көптен жиын мұндай,
Сауықтың, салтанаттың күнін қумай,
Өткен жыл шахтыға ылғи алып түсіп
Кетіпті жас шағына бұрылдырмай.

Ал қазір мына топты көрген шақта-ақ,
Тосырқап, қала беріп қорғаншақтап,
Сүйсіне таңырқанып тұрды бір сәт
Семсердей қында ұзақ қойған сақтап.

Инженер — басқа қонған бақ құсы да.
Өркендеп сала берді өндірісің
Осының келуінің нақ тұсында! —
Ду күлді тамаданың сөзіне жұрт,

Достарға қол алды бұл өзі келіп.
Арқадан қағып қойды жайлап
Болат Темірдің қысылғанын көзі көріп.
Жастықтың бу деміне піскен балқып,

Бал қыздар, бала қыздар үстем шалқып,
Тек қана көз күлімдеп, тәтті сөздер
Еріннен шығар емес, іштен қайтып.
Бәрін де отыр Темір тамашалап,

Секілді бір топ қайың, оңаша бақ,
«Не деген ыстық қыздар! — дейді ішінен,—
Оп-оңай өртеп кетер жоласаң-ақ!»
Бұл кезде той қызығы тартып әрман

Жөнелді іле-шала шалқып-ақ ән.
«Қыз Қорлан», «Қара торғай», «Баян ауыл»,
Ұйтқыды, орай соққан ән бір дауыл.
«Қайықта», «Ана жыры», «Ертіс-вальс»

Айтылды қазір қандай ән бар тәуір.
Қосылды қыз-бозбала, жас пен кәрі,
Көтеріп тастағандай аспанды әрі,
Әнменен ұзатады-ау ерге сені

Оянды ол сезімінен дереу бірден.
Осындай әдеті бар ойға кетіп,
Сырттағы ұмыт қалар дүние мүлдем.
Байқаса жұрт бір қызға қарап қалған,

Әлдене тәтті ойымен қанаттанған,
Қыз көзі мұнартқан биікте тұр,
Ән саулап құйылардай сол асқардан.
Жалт етіп бір қарады сұлу қайран.

Жанары жаралғандай нажағайдан,
Топ-толық аппақ беті қызғылт тартты,
Темірді көре қалып анадайдан.
Бұрымы бір бұлқынды сонда қандай,

Ту сыртта қара толқын аунағандай.
Жиырма мен он тоғыздың арасында
Жимаған бойға көрік қалмағандай.
Жан екен әсемдікті қалап алған,

Бәрібір артта ертең қалады арман,
Дегендей еркін екен маңайына,
(Сұлулар солай еркін болады әмән.)

Шыдасын мықты жігіт жаны күшті! —
Дегенде домбыра да бір бүйірден
Қосылып, делебені алып ұшты.
Сыңғырлап бір әсем үн тулап, ойнап,

Құтыртып, барады ілез тұла бойды ап,
Ерке наз, мұңлы сүйіс, бал сағыныш —
Тыңдаса көздің жасы шыр айналмақ.
Қадалып қалған Темір қыз көзіне,

Ән таныс, таныс емес ол сөзіне!
Айтатын Алматыда «Сен сұлу» деп,
Амал не, бұл сұлудың еркі өзінде.
Өзгертсе, өз арманын айтса мейлі,

Өзі де Қалдаяқов қой демейді.
Көрмеген көптен Темір естіп және
Мұншалық таза сырлы бал көмейді.
Барады бірте-бірте еріп балқып,

Жігітті еркін билеп, сеніп, тартып,
Сазына неше түрлі сезім беріп,
Әнді де айтады екен сөніп, шалқып...
Жаңбырлы сол кеш содан соң,

Кездесу еді жүз ғажап!
Сол мінез, бәлкім болмай жөн,
Көрінді ме екен қызға жат?
Асығыс сезім оны айдап

Түсірді ме екен отқа бір?
Айтпай да сөзін абайлап,
Бүлдіріп алған жоқ па бұл?
Махаббат деген күй әсем,

Тартуын таппай, бұзды ма?
Әсіре қызыл бір әсер,
Жалынсыз босқа қызды ма?
Жалт ете қалған ақ көйлек

Қайта бір келмес серт пе еді?
Жалғыз-ақ қысқан ақ білек,
Жазылмас берген дерт пе еді?
Не болды? Ойлап таппады.

Не жазды? Тағы білмеді.
Таң алдында қақпаны
Ашып, жапқан кім еді?
Жабар болса, неге ашты?

Тәтті ұйқыны бұзды кім?
Аппақ мұнар көк асты,
Үндемейді күзгі күн!
Үндемейді ағаштар,

Үндемейді бар маңай.
Үндемейді жап-жас тал,
Үндемейді бұл қалай?
Терезеден тұр қарап,

Мұңды жігіт ертемен.
Ай жүйткиді сырғанап
Бір жоғары, бір төмен.
Неғылған ай тұрақсыз? —

Деп сұрайды өзінен.
Бақса іркіліп, құлап тұр
Мөлдір жасы көзінен.
Жалғыз ай ма, төңірек

Дөңгеленген секілді.
Бар дүние тұрақсыз
Түрге келген секілді.
Бұл халіне түсінбей

Терезеде тұрды ұзақ.
Бәрі көрген түсіндей
Көңілі ояу жалғыз-ақ.
«Қош демей де, тілдеспей

Қалай кеткен кету бұл?
Бар қызығы бір кештей,
Қалды ойда не тұлдыр?»
Кеше ғана естіді ол

Қыз аттанып кеткенін.
Жаңбырлы жазғы кештің сол
Ұзаққа алып кеткенін.
Қыз білді ме десеңші

Жігіт жанын жаралап.
«Жүре бер деп жас кенші
Өз шахтыңды аралап».
«Тас тәуекел!» — деді ол

Қайта ширақ күйге еніп. —
Шықпайынша бітпес жол
Сол лаваны меңгеріп,
Сол бір қызға үйленіп!»

Осы алты ай, өткен алты ай зулап көшіп,
Ашқандай ол түсінбес жұмбаққа есік,
Алдына өмір қойған көп сұрақтың
Біразын байқағандай шындап шешіп.

Кешегі, Бүгінгі мен Ертеңгінің
Арасы көп оқитын екен білім.
Қаншалық кетті есейтіп, молықтырып,
Неңді алып, нені берді өткен күнің?

Алты айға жаза тартып, төмендеген,
«Аз күнге қор болып-ақ көрем» — деген
Ұғымы енді өзгеріп, танысты ол
Төмендеу, жоғарылау дегенменен.

Неғұрлым жоғарылап кеткен сайын.
Жердегі көп тұрмысын, көптің жайын
Еріксіз білмейтін кез болады екен,
Білмеуге демесе де ниет қылайын.

«Табаның көтерілген жерді барып
Тағы да көру керек бір айналып».
Деп еді Жұрын оған, рас екен
Алғашта ұқпап еді ол ойланып.

Байқаса философ бір шахтер деген,
Көзі жоқ жаңсақ айтып, әттең деген.
Өмірін жер астының түйіп жазған
Тең олар даналық бір дәптерменен.

Ер дейміз бейнеттеніп, көп істесе,
Жоспарды түгендесе, тегістесе,
Шын ерлік адамшылық екен бақса,
Ездікке жарты мысқал беріспесе.

Үйренді ол соның бәрін жұмысшыдан,
Бәріне тауып сабыр, дұрыс шыдам.
Ерлікті, кісілікті жинайды екен
Маңдайға үйірілген бір тамшыдан.

Солардың ақылы мен азабынан
Үйренді ол, жуынып та тазарып жан.
Жаңалық ол ұсыныс енгізгенде
Қалған жоқ солардың тыс назарынан.

«Сен — ұстаз, шахтер — шәкірт, әдеп үйрет,
Бұл да бір еңбек етер әдемі үй, — деп
Келетін кезі болды үсті түгіл,
Шахтының астына да мәдениет!» —

Оразов үйрететін жалықпастан,
Жаңа күн баспалдағын анық басқан
Табанды кісілігін көзбен көріп,
Жастардың жаны да оған қалыптасқан.

Шахтыға жаңа сәуле-нұр енгендей,
Жаңғыртып, жарқыратып жібергендей.
Жатқандай іштей қаулап ұлы бір күш,
Тұтатпай ешкім оған, жігер бермей.

Қаншама ұстап келген көне қолмен?
Тек қана ышқынумен көмір енген,
Өмірдің өзі енуге, өзі өсуге
Тереңде талпынған да, қала берген.

Ал енді сыртқа тепті солар қайнап,
Жолдағы ескі терек, томарды айдап,
Барады жаңа тасқын жер жаңартып,
Гүл тастап не тақырға жалаң, жайдақ...

Көп күндер кейін қалып жаздағы алтын,
Жан біткен ажарына таң қалатын.
Алматы тоты құстай ноябрьде
Жап-жаңа жиып алған сән қанатын.

Бәйтерек, сән қарағай, сұлу қайың,
Сұрамас ешкім келіп бүгін жайын.
Дәулетін бір-ақ жұтта шашып алған
Баяғы салады еске қырдың байын.

Бұлт қою кеудесінен дым бүріккен,
Торғайлар аласұрып күнді күткен.
Қалғиды қажығандай су бұтақта,
Бүрісіп жапырақтар сыны біткен.

Жақында келді Темір демалысқа,
Көп жатып әке алыста, ана алыста,
Сағынып қалған екен үй ішін ол
Бір келіп кеткені бар анау қыста.

Талай іс өтті бастан ол ұққандай,
Әуелде суы жетіп, толық қанбай,
Қалпы бар сына жаздап, мол пісуге
Қайтадан ұстасына жолыққандай.

Қалыпты кешегі бір бала қылық,
Қарайды ұлға соны ана біліп.
Әке де сезеді оны зерек оймен
Мұртының ұшыменен ғана күліп.

Үлгірген естіп оның оқиғасын,
Алғашта шеше байғұс көздің жасын
Көрсетіп қойып еді, ірке қалды
Шалының қабағына кез болғасын.

Балғадан қалатұғын текке сынып,
Майысқақ шеге болма, әлі талай
Жүресің қиындыққа жеке шығып.
Қалыпсың әжептәуір омсырайып,

Демейміз білмегенсіп жөн сұрайық.
Табан жол таптырмайды ә дегенде,
Жігіттің талай рет басы байып.
Сан рет шағы болар жүдейтұғын,

Алғайсың келдің екен үйде тыным.
Сағындық біз де сені, кете берме,
Болды деп билігі енді бір бетіңнің!
Қашанда ол әкесіне сүйсінетін,

Ұстайтын өзін де еркін, кісіні еркін.
Басынан шым-шытырық өмір кешіп,
Жаныңды тапжылдырмай түсінетін.
Дәл қазір жетпісіңнен отыр асып,

Көрмеген тірлігіңде қорқып, сасып.
Өзінен сан тағлым мысал алып,
Шабытпен сөйлер еді толқып, тасып.
Бүгін де болды риза өз шалына,

Тағы да қайрат беріп жас жанына,
Отыр ол жүдеулігін білдірместен,
Бұрғызбай әңгімені бас қамына.

АЗЭТЭМ — алып завод — ұлы өмірдей,
Заманның өзіне ұқсас түлегіндей.
Қараған солтүстікке астананың
Сол жақта соғып жатқан жүрегіндей.

Орындап жыл жоспарын сертпен асқақ,
Жатыр ол жаңа жылды ерте бастап.
Дәл бүгін келмек оған Аяз ата
Қыраулы ақ сақалын желпе тастап.

Деді оған бірге оқыған инженер дос,
Шынында, айтса айтқандай мол салтанат
Аяз да базарлықсыз келмеген бос.
Ақ толқын, қара толқын — жігіт пен қыз,

Бұл залда ән менен би туыпты егіз.
Жас дәурен жарқылымен тулап ойнап
Жатқандай сабасынан шығып теңіз.
Қызыл көз телевизор аппараты,

Тойдың бір алас ұрып шапқан аты.
Секілді ерсіл-қарсыл ойнақтайды,
Көрсетпей қыз-жігіттің көп қанаты.
Оркестр сусылдатып липсиді ойнап,

Кеткендей жалтыр еден үсті жайнап,
Толқиды қынай белдер жас шыбықтай
Қараған көз байғұсты жіпсіз байлап.
Асылып ақ білектер әуе сызып,

Сүйріктей шынашақтар және жүзіп,
Енді-енді тұңғиыққа батқан жандай,
Осынау би қылығы неткен қызық!
Шынында той-рахат тұңғиығы,

Жаныңның шырқап шығар бір биігі —
Қалқаның мұнартқан көз қиығы,
Көйлектің өте шыққан жел-құйыны.
Бәрі де қоздырғандай мың жүйеңді

Кетесің кемедей-ақ жылжып енді!
Темірге бір қарындас келе қалып,
«Ант ұрған» ала сала, дөңгеленді.
Сөз сөйлеп, ән шырқатып аракідік

Басқарып жүр жүйткітіп қара жігіт.
Қалалық комсомолдың хатшысы — деп
Айтқан-ды досы жөнін мана біліп.
Темірге бұл сүйкімді бір жаңалық

Келгелі астанаға бұл дем алып,
Көргені тәртіпті бір көркем кештер,
Жөні бар үйренерлік, үлгі аларлық.
Сөйткенше тағы дулап, би де қызды,

Оркестр алды шайқап күй-теңізді.
Көрді ол әлгі хатшы құшағында
Ұршықтай үйіріліп жүрген қызды.
Таныды, танымай көз шыдасын ба?

Шамдардың жарығы мол шұғыласында
Ақ көйлек, қара бұрым шырматылған,
Өзі де әсем екен, расында!
Аршын төс, ашық маңдай, сұңғақ тұлға,

Жүректі жаралғандай тулатуға.
Әпсәтте қолтықтағы қызды үйіріп,
Қасына барып қалды зулап бұл да.
Жөнелді қайта толқып, би шалқалап,

Кеткендей зор оркестр үйді арқалап,
Күңірентіп, күмпілдетіп, сырғанатып,
Жайраңдап шақырғандай күй қолқалап.
Алыстап кете барды сұлу әлгі.

Анық сол екендігін біліп алды,
Енді ол көзі тінтіп көптің ішін,
Аралап шыққанынша ұзын залды,
Шегініп би баяулап бітіп қалды.

Адам көп, бәрі мидай араласқан.
«Кетем-ау енді бүгін таба алмастан»,
Деп оқшау шыға беріп, естіді ол
Арт жақтан қыз дауысын амандасқан!

Қалды ол қуанғанын жасыра алмай, —
Қыс мынау, Алматының жазы қандай?
Деп салды мақтау айтып, сәл күмілжіп
Әлі де толқығаны басыла алмай.

Қыз-дағы сөйлей алмай еш алаңсыз.
Қалпы бар қобалжыған, әйтсе-дағы:

Деп оған еркелеп кеп табысқандай,
Кең тыныс, кербез аяқ алысқандай!
Астынан ұзын кірпік көз қадалса,
Шырқырап өз кеудеңнен жан ұшқандай.

Ойы жоқ қыздың мұны арбағандай,
Бір мейман, дос көңілін арнағандай.
Жетектеп көрсеткендей көп қызықты,
Сәлемін бимен ғана жолдағандай.

Күндерді бір кездегі еске алуға! —
Қысылып қалды Темір бұл сөзіне,
Жарар деп, ретін таппай бас салуға.
Онысын түсінген қыз басқаша ойлап,

Көрген жан, жатсынбайды, қысылмаңыз!
Күтеміз, сіз келесіз! — деді жайлап.

Үлгірді қыз үйімен танысып-ақ,
Әкесі жан екен бір жаны шуақ,
Игеріп алып кетті әңгімемен
Ондағы достарының жайын сұрап.

Бір байқап, болды риза Темір оған,
Әйтсе де қыз жағына көңілі алаң.
Ал қызда алаң да жоқ, елең де жоқ
Күтіп жүр дос келді деп бүгін маған.

Манадан байқағаны көз жіберіп
Ол қыздың не істесе де өзінде ерік,
Жігіттей ұстайды екен үй іші де,
Үнемі ақылдасып, сөзді беріп.

Жалғыз ақтартады көз жиған төсек,
Тұңғиық тұнып жатқан жиһанға есеп.
Жалын боп қазір лаулап кететіндей,
Ойнақтап түссе барып отты кесек.

Естіп ем Гүлжан жазған хаттан оны,
Ауырлап жүріпсіз ғой соны күшті.

Жұрт айтса айтқандай-ақ бала екенбіз.
Дүниеге енді туған секілдімін,
Болды ғой тұңғыш мектеп бұл өткен күз!

Дейсіз бе?
Ғылым екен мынау бөлек!

Қайтса де қиындықта сынау керек.
Жақсы ғой инженерді аяғандық
Пайдасыз қажеті не жай адалдық?
Құр сырттай атағы бар инженерден

Осы күн жүре алмайсың аяқ алып.
Әйтеуір кіру керек бір ВУЗ-ға деп,
Бітірген он жылдықты ұл-қыз әлек.
Артынан кетер тастап, нашар оқып,

Дәлдеп айт бірін сына, мыңын сына.
Көбісі нансоғарлар — деген пікір
Жабылған жала болар құрбысына!
Күлді қыз, қолын жалғыз сермеп қалып,

Толықсып жеңіл-көйлек көлбек қағып.
Қақпадан қыз мейманын тұрды ұзатып:

Келді ол қыздың бірде бөлмесіне,
Кетерде аз тіл қатып сөйлесуге,
О, ғажап, ағаш жонып біреу отыр,
Бір ұшын сүйеп қойып кеудесіне.

Басына береткасын киіп алған,
Үстіне тұрса-дағы кіріп адам,
Елейтін, еститін де еш түрі жоқ,
Болмастан көп дыбыстың біріне алаң.

«Қыз мұнда болмай шықты» —деген көңіл,
Ұшымен аяғының басып жеңіл,
Ізінше қайта қайтпақ болған шақта,
Есікте таң боп тұрып қалды Темір.

Бір жұмбақ ашылғандай қиналды ма,
Қызарған алақанын кезек сипап,
Шебердей бейтаныс жан тұрды алдында.
Баяғы ажары жоқ сұлу, сылаң,

Дәл қазір айнымайды жұмысшыдан,
Тек қана әсем кеуде дірілдейді
Тым тығыз алған демі-тынысынан.
Аздан соң серілді қыз жұмсақ күліп:

Осынша бір әуреге түсеміз бе
Түбінде түк өнбесін тұрсақ біліп.
Талаптың кім ұсынды жолын маған,
(Айтам деп сізге ұмытам онымды әмән.)

Кезінде көп кітапты көркемдеген
Тәп-тәуір суретші еді менің мамам.
Көз жұмды, ана жылы алып ажал,
Кісі еді ер көңілді, жаны базар.

Қазақта бұл өнерде әйел көп пе,
Қаламнан қабілетім жоқ оны жазар.
Мүсінін ойсам деп ем бұл ағаштан,
Қаныма өнер болса араласқан,

Алдымен ана сүті емес пе сол
Сіңірген өз бойыма бала жастан?
«Басында романтика толып тұрған,
Ерекше қызым болды жолықтырған!» —

Деген ой Темірге сәт келе қалып,
Қысылды қыз көзінен аңдып тұрған.

Деді ол, қалса-дағы тосырқап-ақ!
Қыз оны сезді-дағы, үндемеді,
Құрбыға бұл мінезін тосын санап.
Аударды әңгімені өзге жаққа,

Көктемде көңілді екен
Сіздер жақта!

Өзі де қалай айтты, білмейді анық,
Кезінде шыр көбелек дүние айналып,
Мынау қыз сол дүние ортасында
Алыстап, қолын бұлғап, билей барып.

Тағы да баяғыдай жоғалғандай,
Не деді, қыз не айтты, ол аңғармай,
Ілгері бір ұмтылып, қалды тұрып
Оқты көз кеудесіне қадалғандай.

Жалғыз-ақ «Сау болыңыз!» дегенді ұқты,
Қақпадан аяқ басып, әрең шықты.
Бір қалың үй ішінде өрт қалғандай,
Ол жалын неден туып, неден шықты! —

Тағы да не бүлдіріп алды басым? —
Дедім бе тым асығыс, жар боласың? —
Денесін тез мұздатып, сала берді
Сол сұрақ, көшедегі қар борасын.

Кім білді, нендей ашу қысты қызды,
Бұл жігіт қандай асыл түсті бұзды...
Белгісіз... бір толқын қар кетті жуып
Жап-жаңа қақпа алдына түскен ізді.

...Соңғы айлар хәлі шахтының
Жақсы да болмай тұр аса.
Мақтай да қоймас тап бүгін
Қалай деп жоспар сұраса.

Инспекция көбейіп,
Қаралып жұмыс тазасы,
Дейтін құр көмір берейік —
Қашты қарт бастық мазасы.

Қартайып келген шағы ма,
Ұрсу да, сыбау молайды.
Түспейді төмен тағы да,
Өткізіп үсте әр айды.

«Осы ағаң винті босаған!» —
Деген де кәзір трестен,
Күңкілдер шыға бастаған,
«Қасқайып талай күрескен.

Көмір үшін жан салып,
Еңбегі тәуір бар адам,
Жүреді дейсің қаншалық?
Пенсияға да қараған,—

Десіп те қойып, бұл күнге
Әкелген сүйреп жайы бар.
Талайды көрген шіркінге
Жұмыс қой ол да пайымдар!

(Кезеңі келіп сол шақта,
(Дегендей осы оң жолы)
Қамданып бір күн бар шахты,
Шығарып салмақ болды оны.

* * *
Жиналды жан жолдастар — көз көргендер,
Талай жыл ауызына сөз бергендер.
Бастықтар — ең белгілі инженерлер,

Пікірі өзгермеген, өзгергендер.
Алдымен сөз сөйледі Ас Иваныч: —
Өмірдің ұзақ жолын асып алыс,
Шахтерлық асыл атты алып еттің,

Ол сүйген қасиетін жасыңнан іс.
Шахтының, шахтердің да бар тарихын
Білетін, шежіресін ел танитын.
Кешегі ауыр жылда еңбек еттің

Тыйылып ойын-күлкі, тарқап ұйқың.
Бір шахтер, бір инженер осындай-ақ
Сіңірсін елге еңбегін таусылмай-ақ
Қашан да әр істің тұңғыштары

Қалған жоқ қандай істе басын аяп.
Мақтан сен, мақтанайын мына мен де,
Адал боп Отаныма, туған елге
Ең соңғы отымызды сөндірместен

Арнадық, аттадық та тыңнан өрге!
Дәл қазір шахты жаңа, талап биік,
Бір кезде рекордпен қалап құйып,
Шығарған шахты еді бұл, өз балаңдай

Көрген соң кете алмайсың қарап, қиып.
Ғылым мен техника жаңалығын
Шахтыға күнде әкелмек заман бүгін.
Ой жаңа, кадр жаңа, мақсат жаңа

Тілейді әр жұмысшы мамандығын.
Күрделі болған сайын іс қиындап,
Үлгеріп жүру керек тез қимылдап.
Жас жетіп, оралымға келмей қалсаң,

Ол сенің кінәң емес — сөзіме бақ!
Ал кәне, жолың болсын, тынық жақсы,
Сөйлесең бірін тәтті, бірін ащы
Кешірер жолдастарың, інілерің,

Тезірек жақындатып дәмін алға,
Бір сәтке тағы басын көтеріп ап,
Жүгіртіп өтті көзін ұзын залға.
Басталып самарқаулау жиын басы,

Кейісінің көмейінде түйілді асы.
Төменде Темір де отыр шақырылған,
Бәрінен кіші еді мұның жасы.
Төр жақта сұңғақ бойлы жаңа бастық,

Көп болса қырықтардан сәл-ақ асып
Тұрған ол көкшіл көзін сабырменен
Бір тастап отыр көпке, момақансып.
Сөз алды бас инженер біраздасын,

Көтерді Қарға-дағы қайта басын,
Ойнады жүзінде оның суық мысқыл,
Дегендей ең соңғы рет не айта аласың?

Андрей Николаевич Ростовтың!
«Шахтының арыстаны» деп атаған
Көп жылдар бағасы да рас көптің.
Алдық біз мол тағылым, өнеге, үлгі,

Әкедей тәрбиесін бере білді,
Әкедей ұрысты да, көбімізді
Көтеріп желкемізден шегеге ілді.
Біз соған алғашқыда өкпеледік,

Сөйледік сынағыштап, көпке келіп.
«Есіктен кіре салып төр менікі»
Дейтіндей біз де ісініп кеткен едік.
Кеңітті төрімізді тыныстатып,

«Ағаның қашандағы бір ісі артық»,
Дегізді, ұстаз болды, өз қолымен
Алды ол көбімізді дұрыстатып.
Кейбіреу айтып жүрді өсек теңдеп,

Оразов Ростовпен қас екен, — деп.
Ерген де қарияның көзі болды,
Соларды қапылыста дос екен, — деп!
Қарғаға тастап қойды бір назарын.

Десіп те, қатты-қатты барысқансыз
Несі бар жасыратын — бұл да мәлім.
Ал бірақ қысас емес ол істеген,
Ұсақ жәйт аға, іні келіспеген.

Азырақ жарықшақты еңбектегі
Бірге алған абырой өзі тегістеген.
Жоқ біздің арамызда еш қайшылық,
Ұран қып соны қолға ұстай шығып,

Осы күн салт тұтатын біреулер бар —
Ондайды өмір өзі тастар сылып!
Бөлмейміз әке-бала арасын біз,
Біз көктем, жемісі мол ол асыл күз.

Ең үлкен еңбек — атты әке болса,
Бәріміз соның ғана баласымыз.
Кетпеңіз ойыңызға кірбің алып,
Тап-таза адал көңіл мұным анық.

Ал сіздің беріп кеткен — ұлы аманат
Қақпада тұрған санау жұлдыз жанып!
Қол соқты кенет бұл топ түрегеліп,
Кеткендей осы сөзге тілегі еріп.

Қайран шал! — деді Оразов, өзі барып
Қарттың мол құшағына кіре беріп.
Арада тағы біраз адам сөйлеп,
Кең залды көңіл шіркін кетті кернеп.

Табылып айтқың келсе не ғажап сөз,
Айтпасаң ішінде азып қала бермек.

Ыстық сөз айттың арнап жалындаған,
Жігіттер, «жер астының жұлдыздары» —
Сендерді кетпей жатып сағынды ағаң!
Бәріңе мың рақмет, шахтыға да,

Кәрілік — жақсы болсаң — шаттық о да.
Өз басым ылғи тәуір болмағанмен
Сендерден көңіл риза таптым баға.
Жарар сол! Көп айтайын несіне мен,

Кей-кейде шығып кетсем төсіне мен.
Кешір сен, халық атты менің данам,
Азады адам артық несібеден!
Деді ол, қатты толқып тұрғанында,

Іштегі берік сезім тулады ма,
Кірпігі бір-екі рет айқасып қап,
Азырақ көз шарасы суланды да!
Қайтадан қарт қабағы тас түйіліп,

Толтырып алды қолға тосты үйіріп,
Қаққанда көз ілеспей, көкірегіне
Кеткендей болды стакан жас құйылып.
Өткен жол тағы сайрап түсті есіне,

Белінен өмір таңған жүк шешуге
Әлі де асықпаған қалпыменен
Қарады ол сапарының нүктесіне.

Осынау тағы келді жомарт көктем,
Күн ерке күміс қолын бұлғап көктен.
Қырлардың маңдайынан сипап өтті,
Жүгіртіп жұмсақ самал бір жақ шеттен.

Хош иіс сәби еді дала қандай,
Дүние жаңа көшіп орнағандай,
Жалғанда бұдан өзге жаз басталып,
Ешқашан көктем сірә болмағандай.

Бәрі де тұңғыш таза күйінде тұр.
Әлемнің тек әмірші Күні кепіл
Өмірде сансыз рет жаз масайрап,
Сан көктем өткеніне күлімдеп бір.

Үш көктем бірге кештік Темірменен,
Деген жас енді ғана өмірге енем,
Сол өмір ортасында тұр ол қазір,
Шегінген күндері бар, шегінбеген.