Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі
«Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару»
бағдарламасы бойынша жарық көрді.

© «Хантәңірі», 2015
© Е.Ашықбаев, 2015

Біздің жұрт
іздің жұрт
іздің жұрт
іздің жұрт

Ертай АШЫҚБАЕВ
Әскерден келген студент

Зор қоғамның, не беделді Кеңестің,
Төрағасы емеспін.
Олай-былай барған кезде, әрине,
Мәшинемен алып жүрмес мені ешкім.

Жазу, сызу — маған қонған бақ, талап,
Дерсіз, бәлкім: «ал, не жаздың, мақтан-ақ».
Әттең, әкем халық жауы болмапты,
Жазар едім бір поэма... ақтап ап...

Қозы бақтым. Үйрек бақтым. Қаз бақтым.
Ғашық болдым — тарттым сонда аздап мұң.
Диссиденттік маған қайдан бұйырсын —
Үкіметке қарсы өлең жазбаппын.

Жаза қояр дерек таппай мүлде мен
Қиналамын. Жиналыста үндемен.
Алматыдан кетіп қалғам ертерек —
Желтоқсанда танысқам жоқ түрмемен.

Брежнев, асыл задам, құрметтім,
Сізді... және Қонаевты үлгі еттім.
Өкілімін ду қол соққан дүрмектің,
Мен — күріштің қасындағы күрмекпін.

Жиналыста көбеңсиді көңілім,
Маған назар аудармайды көп інім.
...Жарыссөзде айта салар ерлігі
Емге де жоқ, ай-хай, менің өмірім.

Өлеңдер, толғаулар, поэма
Ертай АШЫҚБАЕВ

Бұл қыста да озық жұртқа теңелмей,
Мемлекет абыройын төксек те,
Күн жылынды —
Сенбеймін бе, сенем бе, ей?

Табан тиді көк шөпке.
Жердің үсті, обалы не, құлпырды,
Жылытайын тоңып қалған күлкімді.
...«Кешіріңіз, біз осында тудық» деп,

Келіп жатыр кеткен құстар былтырғы.
Рұқсат та сұрамай,
Қонып жатыр — бұ қалай?
Тағы қашып кетер ме екен бұл құстар

Желтоқсанда алағай да бұлағай?
Тағы да сол ақ қар, көк мұз тайғақта,
Бұларсыз-ақ мінеміз бе қайратқа?
...Көктем жайлы өлең жазу қызық-ақ,

Шіркін, біздің аймақта.
Қонды құстар... жек көрдік пе оны біз?
Ұя бұзып кірленген жоқ қолымыз.
Сендер емес келгендердің алды-арты,

Үйренгенбіз.
...Құстар, уа, қоныңыз!

Өлеңдер, толғаулар, поэма
Ертай АШЫҚБАЕВ
Гүлдер қайда қауыздары ашылған,
Мөлдір бұлақ,

қаштың неге қасымнан,
Ұштың неге,
қызық дәурен,
басымнан?

Жеткен жерім неге мына сұр тақыр,
Қайда әлгі жалпы жайлау,
жасыл маң?
О, азайды қанша қымбат моншақтар,

О, жоғалды қанша сирек асыл дән.
Ескектерім неге әбден ескірген,
Толқындарым неге мүлде басылған?
...Ұқтыңыз ба,

неліктен мен қапамын,
Мен —
шілдеде күнге күйген матамын,
Мен —

Өлеңдер, толғаулар, поэма
Ертай АШЫҚБАЕВ

Дала сап-салқын. Үй де мұздап тұр,
Суық жел,
қуып жеттің бе мені?
Атқосшылыққа кейде Күзді ап бір,

Ақтөбеден кеткім келеді.
Кеткім келеді,
қайда барамын,
Бұл Күз екеуміз кімге керекпіз?

Қай беделімді мен пайдаланамын,
Түсіндіреміз мүлде не деп біз?
О, келе ме аттануға лайық бір күн,
Әлде қараңғы түнек пе алдымыз?

Мен өте мұңайып тұрмын,
Күз,
уа, сіз де жүдеп қалдыңыз.
Ал тастайық көл-құсты,

бұлақ-тайды,
Тастап кетейік қара бұлт жамылған Айды.
Бізді бірақ ешкім де ұнатпайды,
...Ешкім бізді қабылдамайды!

Ертай АШЫҚБАЕВ
Әскерден келген студент

Беу, жүрмін арасында мың Адайдың,
Әрнені ұқтырады ұлан айдын,
Ақтаудан мен ештеңе сұрамаймын.
Қалды ғой мына жүрген балаларға

Анау жыл бастан кешкен бұлағай күн.
Бұл күнде көргені мол бір ағаймын,
Көп болса, заманы өткен кінәдаймын.
Әрине, ұнатамын кәрі мұңды,

Әрине, жас күлкіге ұнамаймын.
Ақтауға кім келмеген, кім кетпеген,
Сөзінен айналайын құрметтеген,
Жасады аялдама жүрдек кемем.

Каспий сәл суық екен. Ештеңе етпес,
Сан рет Ойылда да дірдіктегем.
Бұл жақта тіпті кімге міндеттенем?!
...Анау жыл қалып қойған бұла күннің

Ып-ыстық бу-кесесін үрлеп келем.
Мен әлі ұмытқам жоқ сол Ақтауды —
Білмейтін ұнатпауды, жолатпауды.
(Жігіттер, күндер қайда, о, мақтаулы?!)

Жастықтың сол желкені құлап қапты
Секілді сөзі тозған ағат қаулы.
Біз енді қайтып қыран бола алмаспыз,
Біз, бәлкім, ителгіміз балақ баулы.

Өлеңдер, толғаулар, поэма
Ертай АШЫҚБАЕВ
Қош боп тұр, ұлық қала, ұлан айдын,
Қайтеміз, келіп қапты мынадай күн,

Несіне шақырамыз ұран-айбын?!
...Кетейін... Ешбірінен мың Адайдың...
Ештеңе сұрамаймын.

Ертай АШЫҚБАЕВ
Әскерден келген студент

Мен деген —
үнсіз ғаламмын,
Қоштасқам дүрмектеріммен.
О, не деп тұрсыз маған, Мұң,

Не істеуге міндетті едім мен?
Тоқтадым ескі өлеңіме,
Білмеймін,
қанша аялдаймын?!

Сүймеймін ештеңені де,
Әрнені аңсай алмаймын.
Мен деген —
көктем емеспін,

Сөйлейтін асқақ үнменен.
Мен —
зулап өткен елеспін,
Елеспін басқа мүлде мен.

Жүрмеймін күліп құрбыммен,
Мен —
егде құрметті елеспін.
Күюді ұмыттым мүлдем,

Сүюге міндетті емеспін.
Жоғалды сәруар елес,
Күз келді.
Келеді мұз-қар.

Ол менің шаруам емес,
О, менде нелеріңіз бар?..

Өлеңдер, толғаулар, поэма
Ертай АШЫҚБАЕВ

Жұлдыз сөнді жымыңдаудан жалыққан,
келе жатыр кәдімгі таң,
жарық таң,
Көше мынау —

аздап қана шаңытқан.
Жапырақтар азайған жоқ әзірге,
Менің көңілім қамыққан жоқ,
қамыққан,

қылмысым жоқ қорқа тұғын тамұқтан.
Рас,
кейде бастық — сараң,
банк — паң,

кей арбалар жаңылады бағыттан.
Шаршадың ба,
құс қанатын пайдалан,
Шөлдедің бе,

су сұрап ал балықтан,
уай,
жөн емес бұл қалада тарыққан.
Мен де,

міне,
тоқ топтарға ілестім,
Мен де шыққам шүкірі көп халықтан.
...Келе жатыр кәдімгі таң,

жарық таң,
жас сұлудай бірер жайды жаңа ұққан
сиқыр сәуле сығалайды жабықтан.

Ертай АШЫҚБАЕВ
Әскерден келген студент
уа, еріңдер,
жүйріктер мен жорғалар!

Еңліктер мен ермендер,
уа, бермен кел,
бермен кел,
басқа көлге түспеңдер,

бөгде шөпке ермеңдер,
ебелек келсін елбеңдер,
көбелек келсін көлбеңдер,
уа, бермен кел,

бермен кел,
шетендер мен шеңгелдер!
Уа, мен — шөппін,
кеше ғана қыр басқан,

еншім анау —
алтын арай,
нұрлы аспан,
келе жатыр кәдімгі таң,

сырлас таң.
Рас,
кейде қалтыратты қар-жаңбыр,
Рас,

кейде солған гүлмен мұңдасқам,
Нелер жағдай өтпеді,
беу,
бұл бастан?!

Мен —
Қазтуғанның сарқыты:
«...Бұлұт болған айды ашқан,
Мұнар болған күнді ашқан,

Мұсылман мен кәуірдің
Арасын өтіп бұзып дінді ашқан...»
...Мен —
әлі жазылмақшы тың дастан!

Өлеңдер, толғаулар, поэма
Ертай АШЫҚБАЕВ

Ыстық ауа кіріп кетті,
бұл да мұң,
Суық ауа ұлып кетті,
бұл да мұң.

Бір шыныаяқ шайға келген қыдырма
Соның бәрін біліп кетті,
бұл да мұң.
Осылайша түгел төгіп түрлі әнін

Өтіп жатыр күндерім мен жылдарым.
Шаттығымның жыртығына жамауды
Әйелімнің күлкісінен ұрладым.
Өткендерге өкпемді ертіп жібердім,

Көктемдерге көргенімді бұлдадым.
Кәдімгі үйдің осы сықпыт,
сұлбасы,
Көк аспанға телміреді тұрбасы.

Жұлдыз төрі,
Ай маңайы,
Күн қасы,
Құжырамды (мақтанайын) жырлашы.

Кәдімгі үй де бір сұлудың сырғасы,
Не болмаса шипасудың тұнбасы.
Жақындатпай қойғанымен шың басы,
Оның да бар өзіне шақ мұңдасы.

Тиын болып жылтыңдайды бір мұңы,
Бұйым болып бұлтыңдайды бір мұңы.

Ертай АШЫҚБАЕВ
Әскерден келген студент
Бәйбішенің тұңғышындай бір мұңы,
Жас тоқалдың құрбысындай бір мұңы.

Жиналыстың сөгісіндей бір мұңы,
Қозы-лақтың өрісіндей бір мұңы.
...Осы егемен еншімізге не жетсін,
Есен-сау жүр,

Өлеңдер, толғаулар, поэма
Ертай АШЫҚБАЕВ

Бір әйелге басыбайлы иесің,
Жан қинамай күн кешкенді сүйесің.
Бағады әйел бақырауық балаңды,
Тазартады қазаныңның күйесін.

Сүю, күю — секілді енді жалған сыр,
Болмағандай әлгі бір қыз арманшыл.
Орнағандай осы бақыт бір күнде —
Әйелі бар еркек кісі талғамшыл.

Ішсе еркек... сөйлеп маза кетірді,
Ішпей келсе... сылтау тауып жекірді.
Еркек кейде құтырған аң,
Ал, әйел

Зоопарктің күтушісі секілді.
Әйел — сезім,
Ыстық қызыл шоқтан да.
Әйел — төзім,

Бар құрайды жоқтан да.
Әйелі бар еркек кісі бақытты —
Көп қарғаның ішіндегі тоқ қарға.
Еркек, бірақ сондай қауым, сенімсіз,

(Лебізіме зер салыңыз менің, Сіз).
Той-топырда көзі жалт-жұлт етеді,
Ал үйінде, неге тұйық, неге үнсіз?

Ертай АШЫҚБАЕВ
Әскерден келген студент
Әйел, бірақ, барлығына шыдайды,
Үй-ішіне нұр төгеді шырайлы.

Жыласа да кісілерге былайғы
Білдірместен құпиялап жылайды.

Өлеңдер, толғаулар, поэма
Ертай АШЫҚБАЕВ

Орал-ғалам, о, шіркін, Орал-ғалам,
Көне музей секілді тоналмаған.
...Осы мұңшыл қалпымда оңалмаған
Бұдан да аман жүруші ем, одан да аман,

Селт еткіздің бейтарап жүрегімді
Менің ескі хатымдай жоғалмаған.
Көкірегімді шымшыды көп талдарың
Көңілім қалып жүргенде көк алмадан.

Сезімімнен айналдым өзімнің де
Сал тірлікті сүюді доғармаған.
Қарадым еңсесі зор естелікпен
Кезіме көк етікті бола алмаған.

Мынау қайың, мынау гүл, мынау майса,
Тұрғандай болғысы кеп бодан маған.
Кірпігін ашып алды сол бір күндер,
Қайта оянды, па, шіркін, сол арман-ән.

Көне музей секілді тоналмаған,
Орал-ғалам, о, шіркін, Орал-ғалам!
...Енді, сірә, кетпессің көз алдымнан
Көрсетілер фильмдей көп арнадан.

Ертай АШЫҚБАЕВ
Әскерден келген студент

Теміртас, Асыл, Ақық, қарақтарым,
Үкідей мен сендерді балақтадым.
Бірге өскен құрбы-құрдас, замандастар,
Есіктен келе ме деп алақтадым.

Салғаным ағаш үйге ызботты пеш,
Жаратқан, мен пендеңнің күнәсін кеш.
Денеме кендір арқан жаман батты,
Қайдасың, Асыл, Ақық, қолымды шеш.

Біржан сал.
Біржан сал.
Біржан сал.
Біржан сал.

Біржан сал.
Шара жоқ бұл үкімге, бұл жарғыға,
Не дейсің, қалқам, маған?!
Мен түгіл, үш жүз білген Біржанды да

Ешқайда жібермеген арқан-ғалам.
Немесе,
домбырасын тартып алған,
Әйтпесе,

сабап кеткен.
...Біздер де өттік талай талқылардан,
Күз келген,
тарап көктем.

Айталық, хат танитын поштабайсыз,
Кең әлем тербетеді.

Өлеңдер, толғаулар, поэма
Ертай АШЫҚБАЕВ
Неліктен мына бізді қостамайсыз,
Қостасаң нең кетеді?

Жүрмейсің бе кей кезде еркелетіп,
Ештеңе болмағандай?..
«Айтады Біржан өлең ентелетіп»,
Қылмыс бар онда қандай?

Мен қашан алқа топта сөз бермедім,
Итердім қайықтан қай?
«Қарағым, айналайын, көзкөргенім»,
Бар мұнда айып қандай?

Бір шідер қарыз еді Ләйлім шырақ,
Айтпайын, іздеме де.
Беу, қыздар, кейде құшақ жайдың шын-ақ,
(Өйтпейді сізге неге?)

Рас,
менде жоқ көп мал, қоспа байлық,
Жүремін мен оларға жақын қонбай.
Рас,

қолға түскен жоқ поштабайлық,
Қайтемін ақын болмай?!
Ғадеті бар қосымша ән салатын,
Күйі бар тарта алмаған,

Кеткелі тұр, о, шалқып қаншама ақын,
Жіберсе арқан-ғалам!
Ал, барыңдар, оң болсын талаптарың,
Кез келді көлік қамдар!

...О, Азамат, Әлихан, қарақтарым,
Ешқандай қорықпаңдар!

Ертай АШЫҚБАЕВ
Әскерден келген студент

Ресми хабарсыз-ақ, былай да,
Әңгімесі созылған-ды бір айға.
Ақтөбеге француздар келіпті,
Келіпті олар қазаққа емес,

...Мұнайға.
Үркіп қалған жүректерді тепкілеп,
Әрбір баста әртүрлі ой кетті үдеп.
Бір білгіш жан басу айтып қояды:

«Саясатта ісіміз жоқ депті», — деп.
Бір ақсақал: «онысы жөн, е-е, — деді, —
Іздей берсін — мұнай болса керегі».
(Біздің қазақ қонақтарын сыйлағыш,

Біздің қазақ қонағына сенеді).
Қала — желсіз, аспан сұмдық шырайлы,
Бұлт бетінен мөлдір сәуле құлайды.
Ауыл жақтан келіп жатқан нағашым:

Деп қоямын нығыз қағып шегені.
Нағашым да отырады ырза боп,
...Біздің қазақ қонағына сенеді.

Өлеңдер, толғаулар, поэма
Ертай АШЫҚБАЕВ
былай барам,
қайың боп тербелемін,

мен де бір —
зор ағысқа ерген ерің,
бұйрық бер,
Алматыны әлпештеймін,

билік бер,
Астананы меңгеремін.
(Әрине, ағаларым шошиды ептеп,
Әрине, қостайды үнсіз жеңгелерім).

Оқасы жоқ,
көтердім қанша жүкті,
қай дертіңді,
беу, жұртым,

емдемедім?!
Мен дегенің —
тұмансыз Алматымын,
күмәнсіз Астанамын —

мен дегенің!..
Мен шаттанып жүремін көшелерде,
Кейде бірер сыр айтам...
дос-еменге,

Лап-лап етіп жанамын,
о, сөнем бе?!
Неше рет аштым сәнді сахнаны,
Ие болам әлі мен неше рольге?!

Бүгін тауға шың болып орналастым,
Желкен болып желпіндім кеше көлде,
Көп ісімнің біреуі —
осы өлең де!

Анау менің —
қақсымас қазаным ба,
Мынау менің —
көгерер көсегем бе?!

Ертай АШЫҚБАЕВ
Әскерден келген студент
Алматы алтын кілем төсеген бе?!
О, күтіп тұр,

қанша сый,
неше көмбе?!
...Мен сондай бір тұрғынмын,
о, келіңіз,

Өлеңдер, толғаулар, поэма
Ертай АШЫҚБАЕВ

Сондағыдай еш шаһар болмағандай,
Отырмын ешбір теңеу қолдана алмай,
Мені ұққысы келмейді оңбаған қай?..
Ол жас қала еді ғой, мен де жаспын,

Сіміруші ек зәмзәмін уыз күннің
Мен де қанбай, әрине, ол да қанбай.
Мұңсыз өмір мәңгілік орнағандай,
Түр көрсеттік қыста да... тоңбағандай...

Біз мінген көңіл деген жорға қандай —
Алқынбай алты айшылық жолды алардай,
Ай, шіркін, сол дүние, сол ғаламды-ай!
Сондағы нұр әлі де сөнбегендей,

Сондағы гүл әлі де солмағандай.
Сонда да... көрген қызық көрмегендей,
Сонда да... болған қызық болмағандай,
Құсымыз еш айдынға қонбағандай.

Заманы өтіп кеткен формалардай
Қалдық-ау көп қиялды оңғара алмай.
Арқалық, шаһар болдың сонда қандай?!
...Екеумізді мәңгіге тастап кеткен

Ертай АШЫҚБАЕВ
Әскерден келген студент

Өмір деген — бос орын көп ірі бақ,
Отыра бер,
шатырыңды құрып ап.
Бір шатырда біз де отырмыз,

мінеки,
Әнебіреу жағдайлардан тірі қап.
Тірі қалу оңай болған жоқ тіпті,
Дауыл ұрды,

жынды жел де соқтықты.
«Ай, мыналар қашан келер екен» деп,
Қос ағайын —
Мүңкір-Нәңкір көп күтті.

Күтті олар кездерін бір саңқылдар,
Барсаң, бітті:
алдың — өрт те,
артың — жар.

Қайдан бара қоясың-ау,
шаруаң бар,
әйеліңе беріп қойған антың бар.
Уайым ба тозақ оты лапылдар?

Рас,
бірден әзірейіл жақындар.
Бірақ,
сенің уәжің — зор,

датың — нар:
болмағанмен

Өлеңдер, толғаулар, поэма
Ертай АШЫҚБАЕВ
Сен шыққанда көшеге,
тікесінен тік тұрады —

Үй біздің!
Басыңнан бақ кетпегей,
жауың жүрсін —
беттемей,

бізге де төк мейіріміңді шектемей.
Уа, Алпамыс,
бұл сенсіз
мына Ақтөбе шаһарыңыз не етпек, ей?!

Уа, тоқтайын!
Бұл сөзім
астана жұрт әкімдері құлағына жетпегей!
Алысатын ерімді —

күндіз демей,
түн демей,
Қарысатын ерімді —
жауап бермей,

үндемей,
дәрі беріп ұйықтатып,
солар бір күн алып кетіп жүрмегей!..

Ертай АШЫҚБАЕВ
Әскерден келген студент

Озып туған заманнан бұл-дағы бір пысық ер,
«Хайреке», — деп жүйткиді неше түрлі кісілер.
О, суретке түседі алуан-алуан пішінде,
біз дегенің түк емес,

әкім де бар ішінде.
Байшыкеш бар,
кедей бар,
әртүрлі топ,

көп халық,
жеке-жеке түседі,
о, түседі топталып.
Сыңғырлайды сырғалар,

бұлғаңдайды үкілер,
Фототілші Хайреден —
жарты патша,
бүтін ер.

Жөн нұсқайды Хайрекең ұпай қосып ұпайға:
қазақ,
орыс,
сөз бе бұл,

бас шұлғиды қытай да.
Сөздік жинап,
тіл зерттеп,
беу,

Өлеңдер, толғаулар, поэма
Ертай АШЫҚБАЕВ
несіне сабылсын,
Хайрекеңнің алдында тік тұрады ағылшын.

Әр тапсырыс береді әр жақтағы баспагер,
Фототілші Хайреден —
қатарынан асқан ер.
Өзін-өзі өсіріп,

өзін-өзі бағады,
атағы зор кісілер арқасынан қағады.
Ұйықтамайтын жұмыскер,
қабілетті пайдагер,

Фототілші Хайреден —
қайғы-мұңсыз қайран ер.
О, суретке түсірер алуан-алуан пішінде,
әкім деген түк емес,

Ертай АШЫҚБАЕВ
Әскерден келген студент

Болмаған соң бақ қонған іргелі бай,
Не сүйеп тұрмаған соң күнде мұнай,
Өмір деген бірде олай,
бірде бұлай.

Жанғаны мен сөнгені есептеулі
Электрдің шамындай күндерім-ай!
Желден жылдам жүгіріп жүлде-құмай,
Уай,

шіркін,
кезбедім жүлгені қай?
«Ала кетші» деп тұрған гүлге де ұнай,
«Қала кетші» деп тұрған түнге де ұнай,

Дүниені түрленткен дүрмегім-ай!
... Қайда кеткен армансыз күлген рай?..
Мына қардың астында думан қалды,
Әлдекімге тастадық нулы аңғарды,

Жемістерге жүгірдік будан дәнді.
Жеткізбеген сонда да,
беу, дүние-ай,
Бізден де бұрынырақ туғандарды.

Шөл ішінде,
сұрасаң,
бурам қалды,
Көл ішінде,

сұрасаң,
музам қалды,
Қуып ұстай алмадық қу жалғанды.
«Сүймедім» деп ақ бұлақ-су зарланды,

Өлеңдер, толғаулар, поэма
Ертай АШЫҚБАЕВ
«Сиредім» деп қараорман-ну зарланды...
Анау менің баяғы бұла түнім,

Бұла түнім,
тауыпты бұ да тыным,
Қайда кеткен дүлділ ой,
дүр ақылым?

Ойнамаймын,
күлмеймін ойдағыдай,
Әуелі мына мені жұбат,
інім,

Мен —
жастықтың жұрағат-жұратымын.
Жылжып өтті қаншама жыл ақырын,
Жазығы жоқ гүл еді жұлатыным,

Кештік бастан қаншама күнә түрін,
Тіршіліктің,
о, көрдік сұрапылын...
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Күндерім-ай,
... сонда да... қайтып келсе...
тағы да қайталауға тұра тұғын!

Өлеңдер, толғаулар, поэма
Ертай АШЫҚБАЕВ
Уа, қақшиып қарап тұр:
әне — зорман,

міне — зорман,
зорман кіл.
Бұлттар қайда әлсін-әлсін торланғыр,
Құстар қайда жол көрсеткір,

көл барғыр?..
...Қарсақпайдың таңдайында шөл бар бір,
(Уа, сондай замандар да болған-дүр.)
Уа, зормандар,

жол баста,
бағыт көрсет С.Мұқанов жолдасқа,
шаһарға апар,
шиыр кезбе,

шөлге аспа!
Мерекелік күндер,
уа, бері кел,
уа, береке,

Қарсақпайға қон,
қашпа!
...Біз басқамыз,
өткен заман, ол — басқа,

шаң сейілді,
толықсыды селеулер,
қала көркем,
дастарқандар толды асқа,

еш рет жоқ өткен күнді шолмасқа:
біз бағындық, уа, Сәтбаев Қанышқа,
құлақ түрдік Сүлейменов Олжасқа.
...Біз басқамыз,

өткен заман, ол — басқа,
еш себеп жоқ төбеге нұр толмасқа:
шөл басылды,
көлдер бері бұрылды,

Өлеңдер, толғаулар, поэма
Ертай АШЫҚБАЕВ
Мен —
суреті қарақоңыр гуашьтың.

Мен — үлекпін,
нармын,
әлде бурамын,
өтті бастан зайыр-дәурен,

зура-күн,
уа, шөптер,
неге жылдам қурадың?
Мен —

ешқашан жоғалмайтын шудамын,
арғы бабам —
Ойсылқара,
уа, мен —

Қарсақпайға өте жақын тумамын,
уа, зерттеңдер,
нөпір білгір,
ну ғалым!

О, есімде,
қанша шаңға көмілдім,
О, есімде,
талай тасты турадым,

содан қалған —
анау буда-буда мұң,
өтті-кетті шимай дүние,
шулы ағын!

Уай, шіркін,
ең алдыңғы лекте едім,
мынау түбіт —
сонда қалған шекпенім,

есіл де есіл елестерім, еһ, менің!
Іздегем жоқ басқа жайлау,
басқа көл,
Қарсақпайдан кеткенім жоқ,

Ертай АШЫҚБАЕВ
Әскерден келген студент

Әне жерден дәм алып,
Тепкен мына тегенді...
Ағалар көп қалалық,
Қаладан да беделді.

Қолың бергің келеді-ау —
Арзансынып алмайды.
Жолың бергің келеді-ау —
Жерге қонбай самғайды.

Көрінгені — жаңалық,
Тойғаны — той, дүрмек-ті.
Ағалар көп қалалық,
Қаладан да құрметті.

Бақ ұсынғың келеді-ау —
Өзінде де жетеді.
Тақ ұсынғың келеді-ау —
Ағашыңды не етеді?

Ауа болған таралып,
Дауа болған салмақты —
Ағалар көп қалалық,
Қаладан да ардақты.

Қайтіп бұдан оза алам,
Қайтіп қарсы қозғалам —
Барлығы да өз ағам,
Барлығы да өз қалам.

Ертай АШЫҚБАЕВ
Әскерден келген студент
Бола қоймас төтен хабар, тосын жай,
Бір күн өтер еш жаңалық қосылмай.

«Өзің біл, — деп, — тұрмасаң да, тұрсаң да»,
Ақтөбеге таң келіп тұр осындай.

Ертай АШЫҚБАЕВ
Әскерден келген студент
Бетінен жақсылардың сүйдік тәмәм.
Кейде көрер тәп-тәтті түсіміз бар,

Ісіміз бар,
әйтеуір,
үй құптаған.
Күшімізді қосыла төгіп барша,

Ұстап алдық бақытты торып қанша,
Рас, қудық, әрине, зорыққанша.
Жайымыз бар осылай жайнап тұрған
Қамқорлыққа алынған қорықтарша.

Бұнымыз ұнамай тұр біреулерге,
Біреулер қызғанады көріп қалса.
Сіз, әрине, көрмейсіз...
Сау болыңыз,

Өлеңдер, толғаулар, поэма
Ертай АШЫҚБАЕВ

Қазанғаптың «Он сегіз жасар
Балжан қыз», «Балжан келіншек»
күйлерінің ізімен
Бұл зәкөнге қоймайды қай ел қолды —

Балжан қыз да еркімен әйел болды.
Той да өтті дүркіреп, ай, енді оңды,
Қай бәйге атқа,
білмеймін,

қай ер қонды,
Қай ел зорды баптады,
қай ел қорды?..
Қыз бен әйел болудың екі арасы —

Бір той екен...
Балжан қыз әйел болды...
«Ай, ағасы, тоқтай қал, шегіншекте,
Әйел деме... келін де... келіншек де»...

Түзеп жатыр әдептің цензурасы
Шығып кеткен сөзімді менің шетке.
Солай солай екенін, е-е, білсек те,
Тізіп жату оңай ма... біз секілді

Феодалдар тұқымдас еріншекке.
(Мама бие қасына тай ереді,
Би-болыстың жанына бай ереді.

Ертай АШЫҚБАЕВ
Әскерден келген студент
Жөні бөлек Домалақ анамыздың,
Қастерледік әйтпесе қай енені?..

Әйел еді Бақытсыз Жамал сорлы,
Қамар сұлу... ол дағы әйел еді.
Екшегенін Раушан-коммунисті
Қай көкенің, білесіз, қай елегі?!)

Тойға оралсақ...
Ескердік бар заңдарды,
Жазғы жұртта —
сыңсу мен жар-жар қалды,

Баса алмаған солығын мал-жан қалды,
Қыз жоқ үймен қарсы алдық таң-заңғарды.
Құндыларға құнжыңдап құрмет жасап,
Қымбатсың деп алдадық арзандарды.

Олар мәз-ақ... Өздері келмесе... Біз —
Өткізе алмай қалардай Балжандарды...
Сөйтіп анау ауылда —
естелік қап,

Сөйтіп мынау ауылда —
шам жанған-ды.
Тынды тойдың небір дау, не таласы,
Болды, әрине, аздаған ниет аласы.

Ақсақалдар, әйтеуір, шарпысқан жоқ,
Бұзылған жоқ рулар шекарасы.
Өтті. Кетті...
Еске сап енді нең бар,

Көз алдымнан, өтінем, кет, ағасы.
Күн мен түндей екі дай күй екен ғой —
Қыз бен әйел болудың екі арасы.
Көңіл деген Қазанғап күй екен ғой,

Өмір деген ажар-бақ үй екен ғой.
Марқаясың тербеуге бесік алсаң,
Бесік тербеп отырып есіңе алсаң,
Мұңайтатын кездер де жиі екен ғой.

Өлеңдер, толғаулар, поэма
Ертай АШЫҚБАЕВ

Қаңтардан қашып қар ұшқан,
Ақпаннан қашып алысқан,
Оралдыңыз ба,
таныс таң?

Тұмауратпасын тұмса әлем,
Әкелдіңіз бе бір сәлем,
Тарбақалармен табысқан
Қараң да құраң қамыстан?

Құтылып мүлде кемсеңнен,
Бике-нұр анау белсенген,
Терегің мынау теңселген.
Сізге де дұғай бір сәлем,

Көктемді күткен кеңсемнен,
Кеңсемде жүрген жеңешемнен!
Ертіп келгенің жаз ба екен,
Шертіп келгенің саз ба екен,

Қанатын қақсын қаз-мекен.
Қалада жылда қыстаған,
Мұң-шерін іркіп ұстаған
Қамкөңіл жұртың аз ба екен?!

Тұманды тарқат бұлыңғыр,
Үйге де бізден бұрын кір,
(Жырларым қайда жылынғыр?)
Шаһарым,

Ертай АШЫҚБАЕВ
Әскерден келген студент
Алуан алуан құбыл,
қыр.

... Қалған күндерді көрерміз,
Шаттанайықшы бүгін бір!

Өлеңдер, толғаулар, поэма
Ертай АШЫҚБАЕВ

Мешін жылы Бабатайда туғалы
Біздің бастан біраз өмір зулады.
Тіршілігім өлеңімнің өзіндей —
Бірде жақсы, бірде жаман шумағы.

Басталғанда қызығы мен думаны,
Айтар ма екен азды-көпті әңгіме
Кей жақсылар мына мен де туралы?
Мен — өзенмін. Тымық күні тынышпын,

Желді күні толқындарым тулады,
Желді күні қамыстарым шулады.
Жел тигізбей өсіруге жарарлық,
Қайдан табам кеудесі зор туманы?

Мен өзенмін балдырларым қалқыған,
Күн ыссыда ауа жетпей алқынам,
Күн ыссыда бу боп ұшам, тартылам,
Арнам толық кездерімде көп келіп,

Жамандайтын кісілер бар артынан.
Мына жатқан Бабатайдың өзені,
Мақтауға да, даттауға да төзеді.
Жағаға кеп су ішеді ыссыда

Ақ қоянның әлжуаздау көжегі.
Су ішкенде ақ қоянның көжегі
Өзен дәмін өте жақсы сезеді.
Өз өзенін ұқпағандар, қайтейін,

Ертай АШЫҚБАЕВ
Әскерден келген студент
Басқа жердің шалшық суын кезеді,
Басқа жұрттың балшықтарын езеді.

... Мешін жылы Бабатайда туғалы
Осы да бір айтпай жүрген сөз еді.

Өлеңдер, толғаулар, поэма
Ертай АШЫҚБАЕВ

Жауып қалады, еріп қалады...
Алыс па көктем-той әлі?
Жоқ тағамдарға жерік қаланы
Тамсантады да... қояды...

Ұнамайды, ақ қар, мүлде кейпіңіз,
Жауыңыз, мейлі, түтеңіз.
Анық болса да гүлдемейтініміз,
Гүл өсер шақты... күтеміз...

Кішірейе ме үлкен мұң демде,
Көтеріле ме еңсеміз?
Бір кезде (шыным) гүл тердім мен де,
Гүл тердім мен де... сенсеңіз...

Сәулемді сонда төкпедім кімге,
О, қайда сол бір жас пері?!
Басқа еді менің көктемім мүлде,
О, менің гүлім басқа еді.

Беу, енді демін жылытып қардың,
Қайтеміз, көктем, келсеңіз?
...Мен гүл теруді ұмытып қалдым,
Ұмытып қалдым... сенсеңіз...

Ертай АШЫҚБАЕВ
Әскерден келген студент

Болсаң-дағы мимырт жол,
мүкі сүрең,
Өмір,
менің ең басты ұтысым ең,

Су ішемін тағдырдың құтысымен.
Көтерілгім келеді,
уай,
шіркін,

Қаймақ болып кей кезде сүт ішінен.
Өзбек айтса:
«Өзі де тар бөлмеге
Қазақ кіріп келеді күпісімен».

Мен де кірдім.
Оқа емес.
Кетіп қалам
Мына бір өмір-фильм бітісімен.

Қандай жақсы сый-құрмет өмір деген,
Кей кездері шынымен көңілденем,
Жемісімді бұлдаймын төгілмеген.
Уай,

келіп қалдың ба,
тәтті естелік,
кел,
төрлет,

көптен бері көрінбеп ең,
қабылдап ал еншіңді бөлінбеген.
Шүкір,
Күн жүр қалықтап тас төбеде,

Ертай АШЫҚБАЕВ
Әскерден келген студент

Үсті-үстіне жалпылдап жауады қар,
Аш асфальтқа аспаннан ауады нәр.
Көкірегімнің тап-таза ауа құмар,
Дауалы қар,

көп алғыс-сауабын ал.
Кіртиіп жүр ем көптен,
Кірекештей
кеденнен өтпей қалған тауары бар,

Қалай-қалай жалпылдап жауады қар.
Жауады қар, қарашы, жапалақтап,
Қала аппақ,
одан ассаң,

жаһан аппақ.
Есіне түсіп жазғы шатақ аптап,
Бәлкім, бірер ой-мұңға батады-ақ бақ.
Шіркін-ай,

түк дыбыс жоқ көшелерде
Жүретін күн екен бір махаббатты ап,
Жұмсақ қардың үстімен қатар аттап,
Жауа берсе ақша нұр жапалақтап!

Жауа берсе, бір шақта тынып қалмай,
Шектеулі мерзім барын ұмытқандай,
Кенеттен кіржимесе ұлықтардай.
Мынау көше, о, неткен мейірімді,

Мынау аспан, қарашы, тұнық қандай,
Тек ұяң қыздар бардай жер бетінде,

Өлеңдер, толғаулар, поэма
Ертай АШЫҚБАЕВ
Жер бетінде тек адал жігіт бардай.
...Қар-дүние, беу, әттең, тұрып қалмай,

Басымыздан зыр етіп өтесің-ау
Мәңгілік бола алмайтын қылықтардай.

Өлеңдер, толғаулар, поэма
Ертай АШЫҚБАЕВ
салық ханым,
өте көп менің түзу бағыттарым.

Құрметке бөленеді қағидатым,
оянады дүрмекті даңқтарым,
мен —
әлемнің сырына қанық ғалым.

Елемей ертеңдердің табыттарын,
біразырақ жер басып жүрейікші,
о, менің түрлі-түсті халықтарым!
Мен жер бастым,

жол кештім,
шаршамадым,
жұттым түннің сәулесін,
таң самалын,

құпиясын меңгердім әр саланың.
Рас,
іштім сорпасын тоқ қазанның,
Рас,

жұттым жастықтың бал шарабын,
қызықтарға кенелдім барша мәлім,
айталық,
о, шаңдаттым вальс алаңын,

көрдім көкте жұлдыздар самсағанын.
Мен сонда да әрнені қиялдаймын,
әлі талай ғажапқа тамсанамын,
шаршамағым келеді,

шаршамағым...
Ал, сұраңыз,
мүлкімді түгендедім,
ойдағыдай өткіздім мал санағын,

құптады мырзаларым,
ханшаларым.
Керек пе,
гүл теремін алқаптардан,

Өлеңдер, толғаулар, поэма
Ертай АШЫҚБАЕВ
Басты мақсат,
сізді біз ұмытпаймыз,

Әуені тербетеміз басты әндермен.
...Жүріп келе жатамыз осылайша
Біздің қайран ағалар басқан жермен!

Өлеңдер, толғаулар, поэма
Ертай АШЫҚБАЕВ
обсерватор кеңсеге дерек енсін.
Мен мығыммын,

...тек жүрек сыздайды ептеп,
мына жүрек,
қызық-ей,
не деген сұм?!

Өлеңдер, толғаулар, поэма
Ертай АШЫҚБАЕВ

Шіркін, сол бір социалистік жоспар-ай,
Бәрі мәлім — бұрылады көш қалай?
Біздерге де бақ сыйлады мошқамай.
...Қыркүйекте... он төрт вагон студент...

Жететін ек аңсап сені, Қостанай.
Сені Алматы қалсын қалай қостамай,
Бірін-бірі тәрбиелеп жол бойы
Жеті қырдан желең жеткен достар-ай,

Егіс басын елеңдеткен қостар-ай!
Сол күндерде, айтшы, қашан өшті арай,
Уа, қайдасың, төбемізден күлген Күн,
Уа, қайдасың түнде сәуле қосқан Ай?!

Комбайндар қиян асқан Қостанай,
Студенттер ұя басқан Қостанай.
Алыс кетіп электрлі ауылдан
Қараңғыда жиі адасқан Қостанай.

...Самайларын қырау шалған достар-ай,
Тұсымыздан өтіпті ғой көш талай.
Қостанайдың көк даласы бізді енді
Дерексіздің қатарына қоспағай,

Өлеңдер, толғаулар, поэма
Ертай АШЫҚБАЕВ
Мұқалтқан ғой қанжары мен қайласын,
Гүлдер қайтіп ғұмыр бойы жайнасын?

Алматыда қалған бес жыл жастығым
Қанша жылдық бұлбұл болып сайрасын?
...Қайдасың?
Шалқып жатыр Ақтөбенің шаттығы,

Қатар еміп талғаулы мен тәттіні,
Осындай ма бақыт дәмі,
бақ құны?
Келе жатыр жоғалтып ап жастығын

Жастық жайлы өлеңдердің авторы.
Ұмытылыпты біреулердің сәнді аты,
Жыртылыпты біреулердің жан хаты.
Шаң басыла соққан желдей сипады

Дәл қасыма келіп тұрған Алматы.
Сипа менің өткенімнің маңдайын,
Мейіріміңе шөлдедім ғой,
қанбайын.

Сезінбейін шілделердің ыстығын,
Сыйла қымбат сағыныштың мысқылын.
Жадырасын жасыл алаң үстінде
Қалып қойған айналайын құс күнім.

...Тоқсан минут тәтті ғұмыр кештің ғой,
Шүкірлік ет,
беу,
сабаңа түс, Мұңым.

Ертай АШЫҚБАЕВ
Әскерден келген студент

Қайран да,
қайран,
қайран-ай,
Өткен де кеткен сайран-ай!

Балқұрақ бардым,
балқыдым,
Қара су бардым,
қалқыдым,

Қаңтарда қаздым қар түбін.
Жұлдыздар қашты жайнамай,
Алдады талай айман Ай.
... Қалғанмын қалай жайрамай?!

Тәтті бір жеміс бола алмай,
Тісіме батқан көк алма-ай,
Өкпемді айтам оған қай?
Көк алма көрдім,

үзілдім,
Талай да талай мүжілдім,
Ішінен тынған қоғамдай.
... Қалғанмын қалай жоғалмай?!

Құбақан қырат ұнамай,
Құлдырап қашты құралай,
Бұ неткен бұлдыр бұлағай?!
Жинамай жаңғақ жырақтан,

Жақыннан құрма құрамай,
Өстім бір жалғыз терек боп,
Жапанға мен де керек боп.

Өлеңдер, толғаулар, поэма
Ертай АШЫҚБАЕВ
... Қалғанмын қалай құламай?!
Алқын да жұлқын ағындай,

Бұлтың да бұлтың сабындай,
Біздің бұйрыққа бағынбай,
Күлдір де күлдір дүние
Көшкенде бастан сағымдай,

Сағымға сонда ілеспей,
Кейінге қалған үлестей,
... Қалғанмын қалай табылмай?!
Жалықпайсың ғой,

жалған бар,
Қамықпайсың ғой,
арман бар,
Әріге қарай бармаңдар!

Бабаңнан қалған баян сөз —
бейнелі тастар,
балбалдар.
... Шүкірлік жаса,

тәубе де,
Алла түсірген сәулеге,
Менімен бірге қалғандар.

Ертай АШЫҚБАЕВ
Әскерден келген студент

Көрісті күзбен тағы ұшан далам,
Желекті жаз,
көн енді,
түс арбадан.

Сіздің ән —
уақытша тұсалған ән.
Сіз ғана ма,
былтыр да,

биыл-дағы:
Мен де бір —
үйдің қазы ұша алмаған.
Қай кезде де тәртібі қысаң ғалам

Сөз алады бізге тым тыс арнадан.
Сол себепті әрдайым күз келгенде,
өзге емес,
мен өзімді мысалға алам.

Мысалы, мен шөп едім,
қурап қалдым,
өзен едім,
көктемде тулап та алдым,

самалы боп желпіндім ну бақтардың.
Енді, міне, отырмын иесі боп
Кеудемсоқ күз туралы шулы ақпардың.
Неге жүре бермедім соңына еріп

Жаз туралы сыпайы шумақтардың?
Иә, келер,
келер енді сызды рең күз,

Ертай АШЫҚБАЕВ
Әскерден келген студент

Естелік деген көп менде,
Өткен бе,
бәрі өткен бе,
Өкінішіңді төк,

терме.
Қалың бір шекпен жамылдым,
Жүр едім кеше көктемде.
Жүр едім кеше орманда,

Маған да жат жұрт болған ба —
Жап-жасыл белдеу,
көк керме?!
Кешегі менің дәуренім —

Домбыраларда жоқ перне.
Жайлауым мынау көл қашқан,
Құс ұшып өтті қонбастан,
Өкпелемеңіз,

жолдас Таң!
Жұлдыз да қашты,
Ай қашты,
Басқа қонысқа жайғасты,

Оған да әбден көнді Аспан.
Түндерде,
пай-пай,
торықпай,

Қаңтардан тіпті қорықпай,
Жүргенбіз талай тоңбастан.
Сондай күндерді қысқартып,
Қатал бұйрыққа мөр басқан

Өлеңдер, толғаулар, поэма
Ертай АШЫҚБАЕВ
Өткінші жалған —
оңбас хан.

Әлтаман беткей,
әудем бел,
Кешегі біздің дәурендер —
Талай да талай том дастан.

Төбелдірік тау,
тарғыл шың,
Қадіріңізді қар білсін.
Шөбіңіз қандай,

мал білсін,
Көгіңіз қандай,
тал білсін.
Әріге барсам —

берішсің,
Беріге келсем —
балғынсың,
Жапырылмаған шалғынсың.

Әр жайлауында әуренің
Өткен де кеткен дәуренім,
Айтып бір көрші,
ал, кімсің?

Қадіріңіздің салмағын
Әуелеп ұшқан ән білсін,
Салтанат көрген сән білсін.
Жауқазын қайта бүрлесін,

Жан-санам тағы жаңғырсын.
Ордама күліп Күн кірсін,
Тозаңсыз ғалам Таң кірсін.
Мархабатына сәуленің,

Тап болған талай дәуренім —
Жауып бір өткен жаңбырсың.
Қашан біз жаңбыр көрмедік,
Қашан біз дария кешпедік,

Ертай АШЫҚБАЕВ
Әскерден келген студент
Оятар ылғи кеш келіп,
Өткен күн —

жандос естелік.
... Мынау бір шалқар шалғын бел,
Армансыз, мұңсыз бал күндер,
Бізді де жүрсін ескеріп.

Өлеңдер, толғаулар, поэма
Ертай АШЫҚБАЕВ

Қар жауды тағы. Қапылып қалдық.
Үйің жылы ма, ай, Кісім?
Бүрсеңдеп жүрген мақұлықтарды ұқ.
Өзіңнің ол да байғұсың.

Хақылы ол да ақ қар басуға,
Тоңуға ол да хақылы.
Бірақ күші жоқ қатты арбасуға,
Жоқ қамқорлайтын әкімі.

Не мынау, Құсым, қате ісің, ал,
Мойныңа бекер тас артып?
Әкімің жоқ қой пәтер ұсынар,
Киім жоқ бізде басы артық.

Еріте қояр ақ қарымызды —
Жоқ бізде жылы сезім де.
Тергенімізді, тапқанымызды,
Жоғалтып алдық кезінде.

Шегіршінім-ау, қарагерім-ау,
Мен саған аяз жұтқызбай,
Бауырыма басып алар едім-ау,
Жүрегім, бірақ мұп-мұздай.

Ертай АШЫҚБАЕВ
Әскерден келген студент

Күйші Жайлау Асылхановқа
Күйші Жайлау Асылхановқа
Күйші Жайлау Асылхановқа
Күйші Жайлау Асылхановқа

Күйші Жайлау Асылхановқа
Көне жұрттық көріністер кимелеп,
Жоғалтып ап жаңалықты ми-дерек,
Төс қалтаны тасаланған жүрегім

Отырғанда омырауын түймелеп,
Шаттық таппай шаршап қалған дүние
Айта алмай қап «биле», «биле», «биле» деп,
Жабыққанда жалған әлем жан бітпей —

Мына маған Жайлау тартқан күй керек.
Ақылы жоқ ақпан-аяз үйге кеп,
Қамсауы жоқ қабырғаны түйрелеп,
Айтқан кезде құрдас қыздар мұңайып:

«Қартайдық қой, енді мені сүйме» деп,
Не болмаса суық соғып шілдеде
Күрсінгенде күйбең тірлік күйгелек —
Мына маған Жайлау тартқан күй керек.

Қаңтарда ма, ақпанда ма, күзде ме,
Жылу таппай қар-дүние, мұз дене,
Мына жақта жалғыз қайық жабырқап,
Ана жақта жылжи алмай жүз кеме,

Тұрған кезде... қоламтаны қозғайтын —
Жайлау тартқан бір күй керек Сізге де.
Бір күй керек бұлбұл болып сайрауға,
Жүзден артық градус боп қайнауға,

Өлеңдер, толғаулар, поэма
Ертай АШЫҚБАЕВ
Тайбурылдың бір тұқымын ерттеп ап,
Орамалды маңдайға шарт байлауға,

Қарсы беттің қаһарынан таймауға,
Қылышыңды қайрауға,
Жапан түздің жапырағын көбейтіп,
Бақшаларда гүл-гүл болып жайнауға —

Бір күй керек маған Жайлау тартатын.
...Мен тартатын бір күй керек Жайлауға.

Ертай АШЫҚБАЕВ
Әскерден келген студент

Күңкіл-шүңкіл әңгіме оң жағымда,
Күңкіл-шүңкіл әңгіме сол жағымда,
(Ұйықтап ал, қиялым, тон жамыл да.)
Төрем де осы,

шығатын төбем де осы,
Болашақты келмейді болжағым да.
Қайыры жоқ шекпенмін сандықтағы,
Шөліркеген шіркінмін көл жанында.

...Өлең дейтін біреу бар,
Айтқанымды
өткізе алмай шаршадым сол залымға.
Ана кісі сөйлейді, мына кісі,

Қабылдап жатыр бәрін құлақ іші.
Бүйірді түрткілейді Түн ағысы,
(Бұларға қызығы жоқ қиялдардың
Келіп отыр төсекке құлағысы).

Біздің лебіз —
аспанның бұла құсы,
Сөйлейді ана кісі, мына кісі.
...Өлең дейтін біреу бар,

Осындайда
Бірдеңені келеді сұрағысы.
Өлең дейтін біреу бар,
көрінбейтін,

Сұмдығы жоқ дүниеде, о, білмейтін,
Бізді қинап басады шөлін кей түн,
Сізді қинап басады шөлін кей түн.

Өлеңдер, толғаулар, поэма
Ертай АШЫҚБАЕВ
Өбілмейтін ернім ол енді қызға,
Шелектегі суым ол төгілмейтін.

Босағада тұрады ішке кірмей,
Көреді де мынадай төрім кейпін.
Күңкіл-шүңкіл — оң жағым...
Қайда барам?

Күңкіл-шүңкіл — сол жағым...
Қайда барам?
Басқаша леп келмей тұр айналадан,
Жан дауасын табамын қай қаладан?

Жайнамаған шөбім тұр —
оң жағымда,
Сол жағымда —
құсым тұр сайрамаған.

Мен отырмын.
Не істеймін?
Қайда барам?
...Өлең дейтін біреу тұр.

Кейісе де,
Топ ішінен тек мені аймалаған,
Топ ішінен тек мені аймалаған.
...Менің осы бітпейтін бақытымды

Ертай АШЫҚБАЕВ
Әскерден келген студент

Мына ғалам,
бұ неткен салқын ғалам,
Әкеледі бір ызғар әр түн маған,
Жылынуға, о, неге талпынбағам?

Әне жүр,
әуелеуден тартынған ән,
Жүрек мынау,
кешегі таң тырнаған.

Өрнегі мол өзгеше күйім қайда
Өзендегі балықтай жалтылдаған?
Шаттығымды аздаған,
сарқылмаған,

әр жаққа тартқылайды әр түрлі ағам.
Неге бұйрық емеспін саңқылдаған,
О, неге,
ақ бұлақ боп алқынбағам?

Жасырамын несіне жас мұңымды
жалынға анау жылы шарпылмаған?
Көрген қызық,
көнген күн,

көріскен шақ —
көне қайық теңізде қалтылдаған.
Сағыз ғұмыр,
сабын күн,

сарқынды иін —
сары ала қаз секілді қаңқылдаған.
Әлдебір суреттерді тірілтеді
кәрі бұтақ қыста да қар тұрмаған,

Өлеңдер, толғаулар, поэма
Ертай АШЫҚБАЕВ
аждаһадай алқымдаған?
А, шіркін,

анау күндер өтті-кетті
арзан тауар секілді аңқылдаған.
Анау күннің жылуы
мынау күнге

Ертай АШЫҚБАЕВ
Әскерден келген студент

Дүние мына толысқан,
Құтылып қарыз-борыштан,
Көктемге кеше болысқан.
Алдырмай атқан оқтарға,

Жұлдырмай желік топтарға,
Келгендей аман соғыстан —
Мен де бір құспын көп ұшқан.
Өсірген ұрпақ-ұрқымды,

Ұямды салған былтырғы
Іздедім ата қоныстан.
Сұрадым адал қазақтан,
Қазақтың досы орыстан.

Кеп қалдық тағы топтала,
Аман ба біздің көк дала,
Талайлар, шіркін, тоғысқан.
Кеп қалдық адал талаппен,

Жабдық та жүдеу,
жарақ кем,
Қауыштық адыр-алаппен.
Жолықты қанша дауыл-сын,

Жұлынды талай қауырсын,
Оралдық сынық қанатпен.
Қаншама сұңқыл әнімді,
Қалдырдым жолда,

қап, әттең!
Бұлаң да бұлаң бұлт көрдік,
Алқын да жұлқын жұрт көрдік,
Танысып талай тараппен.

Өлеңдер, толғаулар, поэма
Ертай АШЫҚБАЕВ
Көл көшіп жатты шортанмен,
Өзендер көшті шабақпен.

Айнаға айдын үңіліп,
Таранды шалғын тарақпен.
Ал, саулат менің жырымды,
Ағайын-туыс бұрынғы

Адыра қалмас шанақпен!
Дүние көрдік дәркүмән,
Кезікті қанша қар-тұман,
Жалғанның ісі —

жарты дән.
Тығылмай қоға-қамысқа,
Жығылмай тамыр-танысқа,
Құлдырап кіріп ғарышқа,

Мен де бір құспын қалқыған.
Беу,
өттім талай талқыдан,
Тастарды көрдім балқыған.

Армысың боз жұрт,
кең мекен,
Орда жоқ саған теңбе-тең,
Балапан басқан жерде екен —

Тірлігім менің шалқыған!
Бұтағың сақта,
көк шынар,
Менде де сынық топшы бар,

Ғарыштың ар жақ,
бер жағы —
Жаралылар мен жоқшылар.
Жұбанып әркім өзінше,

Өзінше әркім топшылар.
...Маған дос,
әрі маған жат,
Мына бір үстем адамзат,

Ертай АШЫҚБАЕВ
Әскерден келген студент
Қаншама ойнап-күлсе де,
Армансыз, мұңсыз жүрсе де,

Көктемгі мына тап мендей
Бақытты болған жоқ шығар!

Ертай АШЫҚБАЕВ
Әскерден келген студент
бола алмай Бостан Жұлдыз
Жер бетінде жүр қанша мұңлы ғаріп,

Үзеді үміттерін бір күні анық.
Атынан сондай-сондай мұңлықтардың
Осындай, мінеки, бір жыр құрадық.

Өлеңдер, толғаулар, поэма
Ертай АШЫҚБАЕВ

...Шал марқұмның келіні
Мисыз, бірақ әдепті.
Жұмекен Нәжімеденов.
Жұмекен Нәжімеденов.

Жұмекен Нәжімеденов.
Жұмекен Нәжімеденов.
Жұмекен Нәжімеденов.
Біздің келін әдепті ғой, дау бар ма?

Мұндай жеміс аз табылар баудан да.
Төл әдеби шығармасы қазақтың,
Емес басқа ешбір тілден аударма.
Жастық, көпшік қисаймайды төрдегі,

Көлденең шөп көсілмейді аулаңда.
Киім-кешек малшынбайды көбікке
Аяқ асты нөсер жаңбыр жауғанда.
Сиырлар да кәдімгідей тәртіпті,

Мүйіздерін шайқамайды сауғанда.
Біздің келін... лайықты кандидат
Болып жүрген жарысқа әлгі... ауданда...
Несін айтам, ақылды ғой, ақылды,

Батырмайды енесіне тақымды,
Абысынға сөз қатпайды жат үнді.
Көктемнен соң... жібереді толтырып
Көкөніске үй іргелік тақырды.

Қайраң құммен ысқылайды бақырды,
Қолы тисе, жөндей салар шатырды.
Анда-санда барғанымда... менің де
Құрметтейді қайынағалық хақымды,

Ертай АШЫҚБАЕВ
Әскерден келген студент
Шығарады сүр етті де ақырғы.
Сосын мен де... дастарқанның басында

Отырамын әңгіме айтып татымды.
Біздің келін... мисыз деуге болмайды,
Үлкендерге сыйсыз деуге болмайды.
Істерімен осындай да осындай

Ініміздің зор беделін қорғайды.
Қыста ыстық сорпа-сүйек ішкесін
Біздің үйдің иттері де тоңбайды.
Біздің келін тек ізгі нұр жолдайды,

Жем шашып та жұбатады торғайды.
...Жұмекеннің әзіл сөзін ұқпаған
Кей кісілер, ай, оңбайды, оңбайды.

Өлеңдер, толғаулар, поэма
Ертай АШЫҚБАЕВ

Тіпті асықпай,
түс көріп таңда айқындай,
Таңда тылсым дүниені шарлайтындай,
Бұдан кейін ұйқым еш қанбайтындай,

Әлдилеп шат түсімді әлгі көрген —
әйеліме қалатын мәңгі айтылмай,
Өртенбей-ақ,
күймей-ақ,

секілденіп
су қосылған себепті жанбайтын май,
Жатсам қайтті,
несіне өрекпимін,

мына Ақтөбе менен де қалмайтындай,
Не бітірем ұшқанда талмай,
тынбай?
Асыққанда ән саулап,

күй тұнар ма?
Мінетінім —
баяғы митың арба,
Қайбір шыға қояды итім алға?

Өретінім —
баяғы үзілгіш жіп,
Көретінім —
күйіс шөп,

күйкі қарға,
ұқсамайтын сөздер көп сиқы ұранға.
Ай, қызығам,
жиылмас төсектерге,

Ертай АШЫҚБАЕВ
Әскерден келген студент
Ай, қызығам,
бұзылмас ұйқыларға.

Неге осылай мен шатыр жая алмадым,
Демеймін неге:
«Тоқта,
аялда күн».

Жоғала ма тапқаным,
таянғаным?
Қай қиялым кешікті қызметінен,
Ұшпай қалды аспанға қай арманым?

Аянғаным бар ма еді,
аянғаным?..
Құртқаларым жоқ, рас, көруге асық,
Жоқ қой,

жоқ,
күтіп қалар Баяндарым,
Себепсіз талдан таяқ таянбадым.
Кеземін тас көшесін Ақтөбенің,

Тіршіліктің татамын аян дәмін.
Ақпарды алдын ала алып қойғам —
Жаттанды сөздерімді даярладым....
Ағайын,

бүгін, міне, оянарда
Келіп еді осыны баяндағым.

Өлеңдер, толғаулар, поэма
Ертай АШЫҚБАЕВ

Сылдыр да сылдыр су ақты,
Былдыр да былдыр ән салып.
Көрмеген көптен шуақты
Отырмын есен қарсы алып,

Әлдекімдерді сағынып,
Әлденелерге тамсанып.
Жүректі парша-парша ғып,
Қаншама күндер шаршадық,

Тамырың жібіт,
тал шабыт!
Тозбайды,
әзір тозбайды

Көрмеген көптен бұл шуақ.
Әлдебір шерді қозғайды,
Әлсін де әлсін шымшылап.
Былтырғы тойдың ішінде

Жүргенімді де бір сұрап,
Неліктен биыл түсімде
Күлгенімді де бір сұрап,
Мазалап болды,

құрсын-ақ.
Шынымды айтсам бола ма,
Шуағыңызға,
Күн шырақ?

Кеңесіңді бер,
жыршы бақ!
Тіріге тізгін бермеген,

Ертай АШЫҚБАЕВ
Әскерден келген студент
Сұрайын кеңес жеңгеден.
Шынымды айтсам жөн бе екен,

Шуаққа көптен келмеген?
Сөйлесейінші желменен
Талшыбықтарды тербеген.
Мен деген,

мына мен деген,
Теңіз боп тасып толмағам,
Өзенге арна болмағам,
Таңғы шықтағы кермек ем.

Тиын емеспін пысықай,
Салмақты басқан теңге емен.
Жадаулау ғана жиһазбын,
Жасырып қойған пердемен.

Кірмегем жайнақ жайларға,
Сал тізімдерге енбегем.
Керіліп шыққан кезім жоқ
Белдеулер менен кермеден.

Жасырып қойған жырым жоқ,
Сырым жоқ ішті кернеген.
Түк қылмысымды таппады
Талай арулар тергеген.

... Айтпасқа болмас сөзім бұл,
Ендігісін өзің біл,
Ей, шуақ,
көптен келмеген!

Өлеңдер, толғаулар, поэма
Ертай АШЫҚБАЕВ

(Сатирик Бердібай Кемалдың
«Келіспеген кесте» жинағының
тұсаукесерінде оқылған өлең)
Осы залда отырғандар тегіс біледі:

Бізге —
Шопаны жоқ Жайлау,
Астығы жоқ Қырман,
Комбайны жоқ Егіс күледі.

Ау, Бердібай,
Кестемізді Кім келістіреді?
Осы залда отырғандар тегіс біледі:
Бізге —

ағылшын,
француз,
тіпті... неміс күледі.
Ау, Бердібай,

Кестемізді Кім келістіреді?
Ай, Бердібай,
Артық туған Мөңке бидің тұқымы,
Кестеміздің шекесінен қандай Саусақ нұқыды?

Жіптеріміз бырт-бырт етіп үзілді,
Инеміздің қалды титтей Тұқылы.

Ертай АШЫҚБАЕВ
Әскерден келген студент
Кестесі жоқ Орамал
Енді бізге не десе де құқылы.

«Бұлақ бастан бұлғанды,
Кім тұндырар»... Бұлақты?
Шауып алдық Бұлаққа өкпелеген құрақты.
Ей, Кестелі Орамал,

Штатыңыз қысқарды.
Майлық, сулық —
қазіргі Қонағымыз тұрақты.
Ей, Кестелі Орамал,

өкпелеме, тыңдашы.
Бола алмайсың сен енді ғашықтардың сырласы.
Кестесі бар Орамал іздеп жүрген Еркек жоқ,
Жоқ сондықтан инеге икемі бар Ұрғашы.

Жұртым менің үйренді жымсиюды жылымшы,
Ей, Кестелі Орамал,
ренжіме,
ұғыншы.

Кімге керек қазақы кестесі бар Орамал —
Шекпен тігіп жатқанда кіл шетелдік Тігінші.
Ай, Бердібай, Бердібай,
Сөйлер ме едім мен бұлай?!

Келіспегенді құрметтеп,
Келіскенді жеңдік-ай!
Мұңым менің бітпеді-ай,
Күнім нені күткені-ай?!

Қайдасыңдар,
Келіспеген Кестені
Келістірер Жіптер-ай?!

Өлеңдер, толғаулар, поэма
Ертай АШЫҚБАЕВ

Біздің балкон жұлдыз жаққа жақындау,
Жоқ ол жақта еркек-ұрыс, қатын-дау.
Тыныш. Тынық. Сондай жерге жіберген
Жұлдыздардың әкелері ақылды-ау.

Дәл осындай мекенің бар тыныш қай,
Сондай жерде жүргенім де дұрыс па, ай?
Түк ойламай жаһандану туралы,
«Қазақ тілін білмейсің» деп ұрыспай...

Болмай жүдә бастықтарға кіріптар,
(Кресло, өртеніп кет, құрып қал).
Естен шығып... адал жүрген кісіге
Пайдасы жоқ әдеттер мен ғұрыптар...

Газет көрмей, радио тыңдамай,
Үкіметпен бірге ұрлап-жырламай ...
Сондай жерде жүргенім де мақұл ма,
Айтшы, төрем, болар еді бұл қалай?

Кеңістік боп маңдай алдым, тас төбем,
Демей мүлде: «Мен де кейде жас төгем».
...Шіркін, сонда ойлар едім басқаша,
Шіркін, сонда жазар едім басқа өлең.

Оқып соны тамсаншы бір, таңданшы,
Бірақ, бірақ... бір мысалды алға алшы:
Қалқам мені іздейді ғой «қайда» деп,
Сөгеді ғой жұлдыздарды алдамшы...

Ертай АШЫҚБАЕВ
Әскерден келген студент

Ашқалы тұр бетіңді бақсы жырау,
Сөздерінде ақиқат тапшы жырау,
Өңешінде қылтыңдап сақшы жүр-ау.
(Тойда нең бар, кім сені елер дейсің,

Кейін тұр, поэзия тақсырым-ау).
Келінжан,
келбетіңді көрейін деп
Кеп тұрған жайсаңдар мен жақсы мынау.

Осылардың қолында енді өмірің,
Түк білмей өсіп келген ақ шыбық-ау!
Билігі біздің жақтың осыларда,
Заулаймыз беделдерін тосып алға,

Бейпіл сөзбен беттерін осып алма,
Құмартпа теңдік деген бос ұранға.
Бұлар деген —
жүрісі жосын арба.

Жиірек атап-атап жібереміз
Есімдерін кейде бір шошығанда.
Олардан соң... енді ептеп... майда халық...
Айтпай тұр ғой жырау да сайрап анық,

(Көп иіліп кеттің-ау, ай, балалық!)
Бұлардың атқаратын рольдері —
Кәдімгі қатардағы қайынағалық,
Жайсаң мен жақсылардан ауысқанды

Жүреді ретімен пайдаланып.
Күнде кеңес құрмайды Күлтөбеде,
Дөң аспайды қолына байрақ алып.

Өлеңдер, толғаулар, поэма
Ертай АШЫҚБАЕВ
(Жырау сөзі белгілі бұлар жайлы,
Тоқтайтыны һәм мәлім қайда барып).

Олардан соң... біз және... т.т.б-лар,
Теңгеміз бар арзандау құты құмар,
Жеңгеміз бар белі жоқ,
мықыны бар,

Есеппенен шөп жейтін қойымыз бар,
Итіміз бар аш қалса құтырынар.
Келінжан,
бұл топта да түрлі ағаң бар,

Өзі ұсақ болғанмен,
тұқымы нар.
Қайдан тауып берейін кіл арысты
Бірегей болмысымен бүтін ұнар?

...Кейін тағы көрерсің,
ал бүгінше
Сәлем етіп барынан құтылып ал!

Ертай АШЫҚБАЕВ
Әскерден келген студент

Мынау —
біздің Бабатай құмға батқан,
аспаны бар салтанат құрған ақ таң,
өзені бар қамысын бұлғап аққан,

біз де бармыз,
әрине,
бұл да мақтан.
Кейде ғана күз келіп өксітеді,

Жылуын кетер кейде ұрлап ақпан.
Жылуы кеткен кезде,
кей үйлердің
кебежесі босайды түрлі арақтан.

Бұл Бабатай —
пәк көңіл,
тұнық ғалам,
Кезі жоқ той-думанды құрықтаған,

Қоғамдық құрылыс жоқ бұл ұқпаған.
Термейді әр ауылдан қабаған ит,
Бермейді ешқашан да құлыпқа мән.
Қиналған жоқ кеңсесі қираса да,

Қалмаса да, о, мейлі, клуб та аман.
Жарқын-жарқын күледі қыз-көкірек,
Балпаң-балпаң басады жігіт-табан.
Бабатайдың тауы жоқ,

қыраты бар,
Ауыл емес ешқашан бұл аһ ұрар,
Аздаған мақсаты мен мұраты бар,

Өлеңдер, толғаулар, поэма
Ертай АШЫҚБАЕВ
Кезек келмей жатқаны ескертілсе,
Оған да жармаспай-ақ тұра тұрар.

Шалғындарға қонатын тозаңы жоқ,
Жүректерде қиық жоқ күнә тұнар.
...Ай, әкімдер,
Уайымсыз жүргің келсе,

Ертай АШЫҚБАЕВ
Әскерден келген студент

Есенбай
Дүйсенбайұлына
Есенбай
Дүйсенбайұлына

Есенбай
Дүйсенбайұлына
Есенбай
Дүйсенбайұлына

Есенбай
Дүйсенбайұлына
Қараймын:
аспан — ашық,

іргем — ғажап,
Ойлар жоқ ми-санамды кірген қажап.
Е, рас,
анау күндер нұр берді аз-ақ,

Жас дәурен тез жоғалды,
гүлденді аз-ақ.
Бұл күнде әркімдерге жоламаймын,
Ұстаймын азын-аулақ жүлдемді азат.

Облыстық газетте қызмет қып —
Мен де бір Ақтөбеде жүрген қазақ.
Төбемнен дұрыстап бір қарашы, Күн,
А, бәлкім,

бір тұлпардың тағасымын,
Мен емес —
пайдасы жоқ қара шыбын,
Есімде —

аз табылған әрбір жоғым,
Есімде —
көп жоғалған әр асығым.
Сыйласам да қанша көп алаш ұлын,

Бар, әрине, бөлекше жарасымым:
Есенбай Дүйсенбайдың інісімін,
Светқали Нұржанның ағасымын.

Өлеңдер, толғаулар, поэма
Ертай АШЫҚБАЕВ
Кей кезде дес бермейтін пырақтаймын,
Қалады аяқ асты құлап қайғым.

Кей кезде жауабы жоқ сұрақтаймын,
Баяғыдай әрнені аңсамаймын,
Қыздарды баяғыша жылатпаймын.
Баяғыда...

О, енді бері қарай
қайта алмас баяғыны ұнатпаймын.
Мақсат-Шалдың сандығын толтырамын,
Қоржынын ақтарамын Мұрат-Байдың.

Өтті дәурен,
несіне аласұрам,
Ық іздеймін жеңгемнің панасынан,
Шырқамаймын келінмен таласып ән.

Білемін алтын балық жолықпасын
Жұрт бармайтын өзеннің жағасынан.
Жәудіреген жыр жазып отырамын,
Іздемеймін таңсық сөз,

тамаша ұран.
...Уа, мені көргендер,
көрмегендер,
Сәлем сізге Ақтөбе қаласынан!

Өлеңдер, толғаулар, поэма
Ертай АШЫҚБАЕВ
Жұлдыз қайда,
жыпырлап жайнамай ма,

Ай қайда,
о, жүр екен қай маңайда,
ісіміз жоқ,
алаңсыз күн кешеміз,

күн кешеміз біз тіпті сайрамай да.
Біздің құс,
сосын, бәлкім, ұшты,
кетті,

әлдилеп әлдебір пәк түс-тілекті.
Біз қалдық,
күзгі лепті құшып,
өбіп,

әрине,
қарсы аламыз қысқы лепті.
Тоңбаймыз,
үйіміз бар,

тонымыз бар,
ештеңе бітірмейді торып ызғар,
одан басқа,
уа, қандай бақыт керек?!

...Ей, құстар,
есен-аман болыңыздар!

Өлеңдер, толғаулар, поэма
Ертай АШЫҚБАЕВ
Біздер мінген желкенді жүрдек кеме,
Қарайды көкшіл аспан күлбеттене.

Не десең де,
Бұл күнде біздің арман —
Абырой әпермейтін міндеттеме.

Ертай АШЫҚБАЕВ
Әскерден келген студент

Ақтөбе деген дәу қала,
Емес бұл пікір ұшқары.
Көптеген құстар жүр, әне, құмдақ аулада,
Біздің қаланың құстары.

Ақтөбе — дарқан аймақ бұл,
Көңілім менің мәз-ақ тым.
Жүр, әне, біздің қазақ тілінде сайрап кіл,
Құстары біздің қазақтың.

Біздің қазақтың құстары — бұлар. Таласпа,
Мен бұларды түсінем.
Бұлар өте тілектес біздің алашқа,
әндер арнайды,

сүйеді сосын ішінен.
Бұлар барда қиял — жүйрік,
арман — нар,
гүл — әдемі,

анау — құшақ жайғыш тал.
Жылдам кетіп қалмаңдар,
Ай, құстар!
Рас,

талай көп нәпақа тергенсіз,
шақырғанда жайлау-жеңге,
түз-ана.
Ал Ақтөбе өксиді ғой сендерсіз,

Уа, құстар,
ұзама!

Өлеңдер, толғаулар, поэма
Ертай АШЫҚБАЕВ

Ана қыз қандай, мына қыз қандай,
Қайсысын қолға қондырсақ?
...Соңында тіпті бір аңыз қалмай,
Өтті де кетті мөлдір шақ.

Мойынсұнып ережелерге,
Көшеді керуен асықпай.
Үңілмейді ешкім терезелерге
Өлеңдердегі ғашықтай.

Жоқ неге сылқым шіркін бір ана,
Қайда көңілі шат төре?
Бұларсыз тіпті біртүрлі дала,
Біртүрлі мына Ақтөбе.

Көктегі жұлдыз көп сұралмайды,
Бармайды бұлақ жүлгеге.
Іңірлер неге өксіп алмайды,
Күледі мына түн неге?

Мұңайған ешкім жоқ па арамызда,
Іздемейміз бе бұлғақты?
Әйел мен еркек боп қаламыз ба,
Мәңгілік сырбаз, сымбатты?

Кейіпкер етпей бір аңызға да,
Көштің бе,
сау бол,
құт кеме!

Ана қызға да, мына қызға да
Ештеңе деме, түк деме...

Ертай АШЫҚБАЕВ
Әскерден келген студент

Сұлтанмахмұт Торайғыровтың
100 жылдық тойындағы сәт
Ай, Баян-ай, Баян-ай!..
Бұл Сұлтанды ақын қылдың аямай,

Бұл Сұлтанды сақтамаған саяң-ай!..
Бәрі... бәрі... аян-ай!..
Теңге болған біздің темір етік-ай,
Тебен болған біздің темір таяқ-ай,

Сөз алмадық көзге тамшы таямай.
...Мынау заман тым басқа,
Мынау заман —
бейне жал мен жаядай.

Енді кімге шуағын Күн төсейді,
Енді кімге сүт сәулесін жаяды Ай?!
...Үндеңізші, ай, аға-ай!..
...Ай, Баян-ай, Баян-ай!..

Ал, ояндың ақ таңнан,
Самал есті қапталдан,
Бұлтың анау өлеңдерде мақталған,
Ай, сақталған,

сақталған.
Сол бұлттың ащы тамшысы-ау,
Сірә, біздің ғазиз Сұлтан татқан дәм?!

Өлеңдер, толғаулар, поэма
Ертай АШЫҚБАЕВ
Сол бұлтыңыз қанша құшақ жайса да,
Қараймыз кеп тайсала,

Сіздің көңіл — сұр жаңбыр,
Біздің шама — қай шама?!
...Топ жусан боп қосылғалы тұрмыз біз
Қайран Сұлтан қонған мына майсаға...

Ертай АШЫҚБАЕВ
Әскерден келген студент

Бұ қазақ қазақ болғалы
Жер қазғаны осы еді.
Әйел арба сүйреді,
Еркек ошақ көседі.

Мыс пен мырыш кеңесті,
Уа, теңесті,
теңесті
төре жұрт пен төлеңгіттің төсегі.

Шахтаға түсті шаң болып —
Айдаса қойдың көсемі,
Сөйлесе қызыл тілдің шешені.
Алты малта қайта айналып ас болды,

Қарсақпайдың қазанына тас толды,
...замандарда кешегі.
...Енді, міне,
аспанға бөрік лақтырып,

шекіп басып жүрміз асфальт көшені.
Алтын, күміс арқалап,
Біздің бұлттар жалт-жұлт етіп көшеді.
Анау самал,

ертеңгілік бетімізден сүйеді,
Мынау гүлзар,
ізімізге жасыл шалғын төседі.
Сүт бетілік қаймағымыз —

Өлеңдер, толғаулар, поэма
Ертай АШЫҚБАЕВ
бір қарыс,
Маңдайдағы бақытымыз —

бес елі.
...Уа,
повестік кейіпкерлер кей шақта
осылайша бақытты боп өседі.

Тайғақ та,
тайғақ,
тайғақ күн,
Мен — тайғақты айлақпын.

Күнді күзеттім,
Ай бақтым.
Мен —
далада сандалған,

сыпыра басқан сайғақпын.
Мен —
бір талқы қара шай,
Мен —

төгілген қаймақпын.
Ордаға кірсем —
ошақпын,
Жылқы да бақсам —

жайдақпын.
Сөз бергенде әрлі-берлі бұлдандым,
құрсанарда құрым бешпент құлдандым,
Мен —

кешегі Қызыл Байрақпын.
Байрақ болғам,
тозғанмын,
о, озған күн,

озған күн!
Бері қарай келмейсің бе,

Ертай АШЫҚБАЕВ
Әскерден келген студент
беу, самал,
Бұлттар,

неге әрі қарай қозғалдың?
Барқыт едім бунақ-бунақ,
бөз қалдың,
Сөйлем едім шумақ-шумақ,

сөз қалдың,
о, озған күн,
озған күн!
Желбіреген желегім,

Мен —
бір қызыл жел едім,
таралғысын тарттым талай кеменің.
Уа, мен едім —

мұз бетіне қашқан су,
С.Сейфуллин кешкен тайғақ мен едім.
Кірпіштерім, уа, ұрланды,
қорған ем,

Орман едім,
беу, жоғалды терегім
о, көп еді дерегім!
* * *

... Біздің сапар біткен жоқ,
сақ бол,
менің кенен жұртым,
кең елім!

Өлеңдер, толғаулар, поэма
Ертай АШЫҚБАЕВ

Үй сыртында кісі бар,
Біз білмейтін ісі бар.
Әлемі бар сыпайы,
Сәлемі бар ұсынар.

Жатырқауды білмейтін
Игі жақсы түсі бар.
Сол кісіден сонда да
Әдетім бар қысылар.

Үй сыртында тұрады,
Өз шатырын құрады.
Төсейтіні еденге
Үй сыртының құрағы.

Пайдаланар меншігі
Үй сыртының бұлағы.
Есігімді түрткен жоқ
Ешқашанда сұрағы.

Сол кісіден сонда да
Біздің айбын ығады.
Біздің айбын осындай,
Тулау қайда тосылмай?

(Болмаған соң қылмысым
Жүрмей ме екем шошынбай?!)
Қылығы көп қыздай боп
Қысылатын қосымды-ай!

Біздің жағдай осындай.
Үй сыртында кісі бар
Жүрген бізге қосылмай.

Ертай АШЫҚБАЕВ
Әскерден келген студент

Бұлттар кеп тұр Ақтөбеге топталып,
Жаууға да, жаумауға да оқталып.
Аспан жақты бір барласа қайтеді
Басын жерден көтермейтін көп халық.

Базар таңдап, тауар танып жортып жүр
Өскен алаш жайлау таңдап, шөп танып.
Шіренгенде шылбыр үзер күн қайда,
Бұйырмысты тағып алдық ноқта ғып.

Ақтөбені бақылап тұр бұлттарым,
Тұщы суға толтырып ап ұрттарын.
Тұщы судың қасиетін қайтеді,
Ащы суға тойып алған қарт қарын.

Ісіміз не әуедегі әуенде,
Қажет емес сиқырлы сыр, сыртқары үн.
Жаңбыр күні енді шалғын кешпейді,
Қосақтары қыз Баян мен Құртқаның.

Уа, бұлттар, жауу үшін келіп пе ең,
Келдің, енді жаумай тұрсың неліктен?
Жайымыз бар жайдақ суды көп кешіп,
Жалпылама сөз айтудан зеріккен.

Жаңбыр жауса түріміз бар көктейтін,
Жөн болмайды мына бізді кеміткен.
Арыстанмен айқасқанбыз мына біз,
Мына біздер жарысқанбыз елікпен.

Үзіп тастап көлгірсіген көгенді,
Ал, бұлттарым, баяғыша төк енді.

Өлеңдер, толғаулар, поэма
Ертай АШЫҚБАЕВ
Асфальттарым ақ сабынмен жуынсын,
Көрсін аспан су болмайтын төремді.

Тегін жаңбыр тағы еске түсірсін
Қуаңшылық бермей кеткен төлемді.
...Ай мен Күнді айналшықтай бергенше,
Ескерсеңші халқыңды да төменгі.

Ертай АШЫҚБАЕВ
Әскерден келген студент

Біздің дала — бауыр дала, бақ дала,
Күн кешеді ақ сандығын ақтара.
Гүлдері бар көрсететін мақтана,
Түндері бар сүмбіл шаштай қап-қара.

Сырлары бар сыңғырлайтын сақтана,
Жырлары бар сүртілмеген тақтада.
Көзін тіккен мұнарланған қақпаға,
Біздің дала — ашылмаған хат дала.

Біздің дала — қырат дала, қыр дала,
Күн кешеді беймезгілде нұрлана.
Ұқсап тұрар алтын-алтын сырғаға,
Алты құрлық, алтынымды ұрлама.

Үзілмесін үміт самал үрдана,
Көк өзендер, құлдыраңда, құрғама.
Біздің дала — жоғалмаған жыр дала,
Жеке бақыт бізге біткен бір ғана.

Өлеңдер, толғаулар, поэма
Ертай АШЫҚБАЕВ

Мен де қазақ баласы,
Көздің мөлдір қарасы.
Жүрген жерім кәдімгі
Жақсылардың арасы.

Бәрі піскен жемістей,
Жоқ ішінде шаласы.
Дөңгелейді ұршығым,
Қисаймайды қылшығым,

Тексермейді тыңшы мұң.
Аналар да сыйлайтын,
Мыналар да сыйлайтын
Жақсылардың кәдімгі

Жанындағы жыршымын.
Жан-жағымды жайнаттым,
Құлдыр-құлдыр жортамын.
Сүт ішінде қаймақпын,

Су ішінде сорпамын.
Солай жүріп тұрсам да,
Тоба тірлік құрсам да,
Неге екенін білмеймін,

Бірдеңеден қорқамын.
Сызы көптеу салқынмын,
Тұзы көптеу тортамын.
Бірдеңеден сескенем,

Ертай АШЫҚБАЕВ
Әскерден келген студент
Ерте кетем, кеш келем.
Біртүрлі боп жүремін

Бүлінбей-ақ ештеңем.
Тіршіліктің таласы-ай,
Бір қазақтың баласы-ай!
Шетке шыққың келмейтін

Жақсылардың арасы-ай!
...Сыздайсың кеп, сыздайсың,
Енді маған не дейсің,
Жүрегімнің жарасы-ай?

Өлеңдер, толғаулар, поэма
Ертай АШЫҚБАЕВ

Күндерден қалған бұрынғы —
Бабатай деген өзен бұл.
Тыңдайды күліп сырымды,
Төземін ылғи,

төзем кіл.
Көреді күнде түрімді,
Мөлдіреп аққан өзенім.
Тыңдайды күліп жырымды,

Оған да төзем,
төземін.
Әсер етпейді түк қайғы,
Соншама сабыр сақтайды.

Бұл мені неге ұқпайды,
Неліктен мұңға батпайды?
Құстары қашып кетеді,
Жарқабақтары құлайды.

Үндемейтіні не тегі,
О, қашан енді жылайды?
...Бір күні мен де жоғалдым,
Алысқа кеттім,

алысқа.
Сыр шертуді мен доғардым,
Жыр оқымадым танысқа.

Ертай АШЫҚБАЕВ
Әскерден келген студент
Қызды да көрдім бұрымды,
Мұзды да кешті бұл басым.

Жұрт қайтсін менің жырымды,
Сырымды несін тыңдасын?!
Анау жыл мені ұқпаған,
Бабатай деген өзен де.

...Соқпады мейірім түк маған,
Төзем ғой,
қайтем,
төзем де...

Өлеңдер, толғаулар, поэма
Ертай АШЫҚБАЕВ

Барады дәурені етіп шілдеңіздің,
Е, өтсін, өкпесі бар кімге біздің?..
Жатаған шифоньерге жасырайық
Жақсысын үлдеміз бен бүлдеміздің.

Шілдедей шіркінге қай шашуы бар
Шаң басқан шілтер дәмді құр лебіздің?
Онсыз да...
Болғаннан соң төре міндет

Шілденің жағажайын көремін деп,
Тәп-тәуір тәртібімді мүлде бұздым.
Жайы бар...
Шығар саңылау іздеп жүрген

Ішіме әнеу жылы кірген іздің.
Хош, шілде, режимім реттелсін,
Жолымыз емес, сірә, бірге біздің.
Ақ қайраң құмдарыңда қала берсін

Суреті сұлбамыз бен сүлдеміздің.
Хош, қоңыр қарындасым, енді бүйтіп
Бояуы ерімейді сүрмеңіздің.
...Күн өтер. Күлкісі жоқ Күз де келер,

Өлеңдер, толғаулар, поэма
Ертай АШЫҚБАЕВ
Керемет күйге ауыстым
Көрінсең көркем көшеден.

Неше рет сия тауыстым,
Арнадым саған неше өлең?
Жағдайым жайлы тыңдарсың,
Әрқалай айтар әр таныс.

Сен — мені күткен Гүлбаршын,
Мен — жорықтағы Алпамыс.
«Кетемін енді, кетем» деп,
Несіне сонша желіккем?

Қай маңды жүрсің мекендеп,
Аумайтын еркем еліктен?
Алты айлық жол да таусылар,
Шегіне жетер сапар да.

Қуаныш-құшақ қаусырар,
Енерміз әлі қатарға.
Қайғы ма, жаным, сол дағы,
Қамықпа бекер, ал тыным.

Сақтап бір қалсаң болғаны
Сабырдың сары алтынын.
Сенім дейтұғын дәру бар,
Замана онсыз сырғи ма?

Батырды күткен арулар
Бақытты болған ылғи да.

Ертай АШЫҚБАЕВ
Әскерден келген студент

Өкінсін шалғай шыңдар,
Тамсансын атыраптарым.
Мінеки,
қандайсыңдар,

Көктемгі жапырақтарым!
Қарсы алды қалам сызданбай,
Ызғардан шошынбайды іңір.
Дүние алаңсыз қандай,

Қайда бар осындай ғұмыр?!
Қайда бар бұл жасыл ғалам?
Оян, ән,
шашыл, аңыз!

Көркіңді Күн жасырмаған,
Біз қайтіп жасырамыз?
Жолықпа мұз-бүлікпен,
Көбейсін дәулетіңіз.

Біз деген —
Сізді күткен
Адамзат әулетіміз.
Біз —

жүдеу қарағаймыз,
Былтырғы қара ағашпыз.
Жасымызды санамаймыз,
Көктеуге жарамаспыз.

Ертай АШЫҚБАЕВ
Әскерден келген студент

Ойыл қайда,
Жүректі дырау қамшы сойылдайды, ә?!
Қала мынау —
жап-жасыл,

тап-тұйнақтай,
Көңіл сонда бұған да тойынбай ма,
Баста дей ме басқаша тойыңды, әйда?
Ойылдағы ер өзен,

ерке бұлақ
Біздің қатаң тәртіпті мойындай ма?
Лирика осылай жеңілмей ме,
Осылайша махаббат жойылмай ма?

Актерлері адалдау сахнада
Біздің көне пьеса қойылмай ма,
Ойыл қайда?
Жұпар шашқан жиде жоқ бұл қалада,

Көз жанарын төңкерген мойыл қайда?..
Ойыл — шалғай,
Жоқ,
біздер — шалғай кеткен,

Сәуле мынау —
сүйетін маңдай беттен,
Кезіміз жоқ тіл шоршып,
таңдай кепкен.

Жүреміз сәл жағынып Күн-иеге,
Дүниеге қараймыз сәнді әйнекпен.
Көл мен шөлді ұмытқан көңіліміз
Таусылмастай тәттіні таңдайды еппен.

Өлеңдер, толғаулар, поэма
Ертай АШЫҚБАЕВ
Ай, сонда да,
келеді Ойыл жақтан

Бірер мұң шаңқай түскі шаңдай леппен.
О, жоғалды қандай таң,
қандай көктем?!
Ай, көңіл,

Ойылды аңса,
жұратты аңса,
Жапырылып көрмеген құрақты аңса,
Қалада бізге құмар сұрақ қанша?

Далаға барып қайтсаң болмай ма бір,
Көңіліңді құр бекер жылатқанша.
Жапырақтар желбіреп жұбатпай ма
Қимайтұғын қайыңың құлап қалса?

...Ай, өмір,
ағып бара жатырсың-ау,
Ойылдағы бағдарсыз бұлақтарша.

Өлеңдер, толғаулар, поэма
Ертай АШЫҚБАЕВ
Ат-шана жегіп кеш түсе клубқа жетіп,
Ой жақта қалған отардың ойлап қамын да,

Қиналғанымда көп мұңға қамала беріп,
Көрем деп пе едім бір қызды қалаға келіп.
Үнді қыз жайлы фильмге сүзіліп халық
Тұрғанда,

Ескі аппарат бұзылып қалып,
Киномеханик күңкілдеп күйбеңге түсіп,
Лента қайта жалғанып үзіліп барып,
Радж Капур құрметке бөленгенінде,

Меңі бар қызды қаладан көрем дедім бе?
Ешкімнің есік алдынан күтпесін білем,
Көңілсіз болып фильмдер біткесін кілең,
Келе жатқанда жабығып жалқы күйіме,

Жаза алмай жүрегімдегі бүктесінді мен,
Аулаққа тастап осы бір өз көшемді өткен,
Бір қызға сонда қалада кездесем деп пе ем?
Өзекті өртеп өкпем де, өкінішім де,

Қойлы ауылыма қайтпақ боп со түн ішінде,
Мүлгіген атты шанаға қайтадан жегіп,
Божы қаққанда тезірек жету үшін де,
Қалғанда сөйтіп қадірім төмендеп менің

Ертай АШЫҚБАЕВ
Әскерден келген студент

Он алты жас,
Жел соқпай-ақ желкілдейді жас құрағым.
Өлең жазу,
ақын болу —

комсомолдық басты ұраным.
Кім қолтыққа көпшік қояр,
көрпе төсер астыма кім?
...Есінде ме, сол ақымақ,

машинкасы Москваның?!
Москваны көргенім жоқ...
таң атады, күн батады,
Кремльдің куранттарын радио тыңдатады.

Брежнев көкеміздің өсіп жатыр күнде атағы,
Жұлдыз тақты қазақтың да басшысының бірқатары.
Машинкасы Москваның,
есіңде ме бір жас бала?

сүю,
күю,
өлу,
талу —

жазатыны кіл масқара.
Бұл бала үшін тек Москва —
Жеке-дара нұрлы астана,
Желтоқсанның желі әлі тимеген кез бұл қасқаға.

Өлеңдер, толғаулар, поэма
Ертай АШЫҚБАЕВ
Желтоқсанның желі әлі соқпаған кез...
Нанасың ба —

Қазық таппай сандалған кез қалың орман арасында.
Айтылар сөз:
«Тәртіпті бол,
орныңды біл,

аласұрма!».
Ленин тұр ақыл айтып барлық қазақ қаласында.
Машинкасы Москваның,
айта берем енді несін,

Г.В.Колбин үйренбеген қазақшаны сен білесің.
Сен білесің хан билігін,
алаш жырын,
ел күресін,

Ақ қағазға түсіргенің — ерте сөнген белгілі есім...
Машинкасы Москваның,
ескерткіші келмес күннің,
қатар өскен сырлас досым,

талай жылғы теңдес құрбым.
Біз туралы әңгімеге компьютерлер сенбес бір күн,
Машинкасы Москваның,
сен де ескірдің,

мен де ескірдім.
Ескірдік пе,
кезімізде шамадан тыс күй ақтарып,
көз жеткісіз биіктерге қия шауып, тұяқ талып?

Жұрт алдында қыздыра ма бетімізді ұят қарып,
Ескірдік пе компартия уставтары сияқтанып?
Машинкасы Москваның,
еске салма ен бүлікті.