Тыңдап құлақ салыңыз.

Қасықтап жиған малыңыз.

Ақ сақалды шалыңыз.

Енді әбден қаныңыз.

Тыңдаған адам жылаған.

Сіздер де мені жүр жебеп.

Кім жазғанын білмеймін.

Қамшыласаң желмеймін.

Әуелі бұрын басында.

Қайғылықпен жазып ем.

Бар еді қайғы басымда.

Ноғай ма екен өздері.

Басындағы көздері.

Өзге сезді қоялық.

Қызығына тояйық.

Сыры түскен жерлерін.

Жаңартып қайта боялық.

Бір тоқтыны соялық.

Ақ теңіз деген көлі бар.

Ұлан жамбыл елі бар.

Базарбай атты байы бар.

Есе жетпес жайы бар.

Жеті жүз түйе жүк екен.

Қант пенен шайы бар.

Аяқты малда есеп жоқ.

Айдалып бағып жайылар.

Есебін тәңірі берген мұнша пұлды.

Бірі қалмай тоғыз ұл бәрі өлді.

Ашу мен алты қатын тағы да алды.

Тапты кіші қатын бір ұғылды.

Бала жоқ өзгесінде мұнан басқа.

Жүргенде көзі толып қанды жасқа.

Құдай артық жаратқан оның затын.

Көрген жан ақылынан бір талатын.

Қайғының ішіндегі бәрін жойды.

Жұрт жиып Сансызбай деп атын қойды.

Алса да патша қызын малы жетер.

Ат жетер жерді аралап тамам қылды.

Бұлардың әбден жайын білді дейді.

Саудагер мазақ қылып күлді дейді.

Малын аяп жүрген жоқ Базарбайың».

Төлегенге айтады «Сүйінші бер.

Төлеген сүйінші бер енді маған.

Аласың жақсы қызды барсаң соған.

Ерінбей қыз іздесең сен соған бар.

Болғасын мұнда тұрып қатерін, тар.

«Жолы бар неше күндік оның?» депті.

Төлеген іздемекке талап етті.

Аз емес бір тәңірінің берген багы.

Онымен жүре алмайсың барғаныңмен.

Тәңірінің жазған ісін көрмек болды.

Жүз жамбы сүйіншіге бермек болды.

Шәм шырақтас орнатты жүген ерге.

Басшы, қосшысыз жігіт алды бірге.

Бес жігіт тағы алды қызметкерге.

Қырық түйе болды азық қант пен шайы.

Жөнелді туғаннан соң наурыз айы.

Ақ Жайыққа жөнеген.

Ай қараңғы кесесі.

Ер Төлеген мүшесі.

Артынан қуып келеді.

Өлгенде көрген шешесі.

Атасы менен анасын.

Сыртынан келер қамданып.

Сансызбай болса, жас еді.

Өз елінде жат сана.

Алланың болар әмірі.

Тілімді алмай кеттің деп.

Жігіттің көркі мал болар.

Жая шайнап жемедің жал.

Сапар шегіп барамын.

Төлегеннің қайтпасын білген соң анасы батасын береді.

Анасы қаріп жылады.

Жылады да толғады.

Төлеген Дүниеге көңіл тоймады.

Күйгенімнен жапсырдым.

Сүрінсе қолдан алып жүр.

Баламды сізге тапсырдым.

Жылап-сықтап қоштасып шешесі қайтады. «Кірекеш болмасам да әрі туысы секілді едім, шешемнің сөзі дұрыс екен» деп ойлап, сол жерге досын қондырып, Төлегеннің өзі қайтып келіп жылқыдан екі жүз елу жорғаны бөліп айдады. Көп күн жол жүріп шекті деген елдің шетіне келеді. Шатырын тігіп жорғаларын жайып салып, Төлеген айналасындағы елге жар салады. «Алыстан Жағалбайлы елінен Базарбайдың ұлы Төлеген мырза сұлу тандап, қыз тандап келді. Көрінген қызға жаратса да жаратпаса да бір-бір жорға сыйлық береді», — деп. Жұрт қыздарын әкеліп көрсете берді, көрінген қыздар бір-бір жорғадан әкете берді. Бірінші күнде екі жүз қыз көрінді, Төлеген жақтырмады. Төлегеннің қасындағы сексен жолдасы бір күні кеңес қылды. «Төлеген малды босқа шашып, ысырап қылды, бүйте берсе жуырда айдаған жорғаны тауысады. Сонан соң біздің астымыздағы аттарымызды үлестіре бастар. Жаяу қалып, жүген алып елден ат іздегеніміз жараспас. Онан да қыздарды әуелі өзіміз көрейік, асқан сұлу болса ғана Төлегенге көрсетейік, әйтпесе Төлегенді білмейміз деп жасырып көрсетпейік», — деп. Айтқандай-ақ, көптің бәрін сырттан қайырып Төлегенге жалғыз-жарым болмаса қыз көрсетпеді. Біраз уақыт өткен соң саудагер шалдың айтқаны бекер екен, бұл жақта сұлу қыз жоқ екен деп Төлеген келгеніне өкіне бастады. Алты шектінің Сырлыбай деген ханы бар еді. Сырлыбайдың алты ұлы, бір қызы бар еді. Қызы ең кішкенесі еді, аты Жібек сұлу еді. Жібек өте сұлу еді. Әркімдер айттырса да ешкімді жаратпай жүруші еді. Ханның Қаршыға жыршы деген уәзірі бар еді. Қаршыға тым сенімді болғандықтан, отардағы тоғыз мың жылқысын баққандардың үстінен хан бас-көз ғып қойып еді. Төлегеннің дабылын естіген соң Қаршыға Төлегенге бармақ болды. Қаршыға ойлады: «Төлегенді көрейін, жұрттың мақтағанындай болып шықса Қыз Жібекпен таныстырайын. Төлеген маған жақса Жібекке де жағар» деп.

Алаңдамай желеді.

Салып жетіп келеді.

Аққа құлпы жасыды.

Төлеген мырза дегенді».

Жігіттердің Төлегенді жасырғанын Қаршыға сезіп «жол болсын» деп айтқаны.

Келеміз сұрау салып біз жолаушы».

Жасырдың Төлегеннің несін менен.

Шатырдың ішінде бұлардың сезін естіп жатып «Жігіттер мені неге жасырып тұр» деп Төлеген таңданады да шатырдың есігін көтеріп сығалап қарап Қаршығаны көреді. Түрінен дос адам екенін танып шатырдың етегін сертпе тастап сыртқа шығып Қаршығаға қарап Төлеген сөйледі:

Мен едім Базарбайдың Төлегені.

Қаршыға - екем сәлем берсем қарамады.

Төлегенге келеді.

Қаршыға жыршы мен» деді.

«Кел соңымнан ер» деді.

Білдірмей маған бер» деді.

Кереметін кер» деді.

Екі жорға береді.

Бес жігітті бөледі.

Ақ Жайыққа жөнелді.

Ер Төлеген бетіне.

Ақ Жайықтың шетіне.

Арада неше қоныпты.

Жетемін деп зорықты.

Көшкен бір елге жолықты.

Сонда Қаршыға айтты: - Біздің ел жайлауға қарай бұзыла көшкен екен. Жібекті көш жөнекей көрсетейін, — деді. Асықпай артымыздан жаймен келерсіз деп сол араға қосшыларын тастап Қаршыға мен Төлеген қалың көшті аралап жөнеледі.

Талай көштен өтеді.

Сонда бір көшке жетеді.

Бір қыз кетіп барады.

Нұр сәулесі бетінде.

Бұралып кетіп барады.

Пірдің қызы секілді.

Айырып қойған кекілді.

Базарбайдың Төлеген.

Онан бір өтіп жөнеген.

Және бір көшке жетеді.

Бұл жалғанда қор қызы.

Сондай-ақ болып туар - ды.

Адамзаттың бір қызы.

Онан да өтіп жөнеген.

Жағалай салды өзенді.

Бұрылып кетіп барады.

Әңгіме-дүкен құрады.

Қаршыға жетіп келеді.

«Бүл емес» деп «Қыз Жібек».

Атына қамшы басады.

Қасына жетіп келеді.

Қырық нарға жүк арттырған.

Жібектен арқан тарттырған.

Бүл жиһаннан арттырған.

Бүл дүниені кең салып.

Онан да өтіп жөнеген.

Болып кетті баладай.

Бұрынғы қыздан өзгеше.

Базарбайдың Төлеген.

Онан да өтіп жөнеген.

Бір қыз кетіп барады.

Базарбайдың Төлеген.

Онан да етіп жөнеген.

Сүмбедей болып жарады.

Көшті тартып барады.

Қызыл алтын сандығы.

Көркі раушандығы.

Әлгі қыздан салдығы.

Асылдай болып есіліп.

Жібектің тапқан шешесі.

Қыз Жібектің көшіне.

Бастампылдың кәуһәрі.

Сылтау етіп сұрады. «Жібекжан ерте кеткен» деп.

Бұларға берген жауабы.

Төлеген мен Қаршыға көштің алдыңғы жағына шықты. Жібектің арбасының, көшбасшылардың жосылып жатқан ізін көрді. Ізге түсіп Жібекті қуып жөнелді.

Бұра тартты қоңынан.

Текіректеп келеді.

Келгеніне өкінді.

Ор қояндай секірді.

Атқа қылды әкімді.

Келе жатқан секілді.

Екі көзі жалтылдап.

Шақпақ тастай жылтылдап.

Жетіп бір келеді қасына.

Жібектің күймелі арбасына үш ат қатарынан жегілген екен. Күйменің қақпағы жабылып, ат айдаған жемшігі де сырттан көрінеді. Төлеген күйменің алдына бір шығып артына бір шықты, Ешкімді көре алмады. Артына қараса Қаршыға көздің ұшында қалған екен. Шыдап тұра алмай қызды шақырып сонда Төлеген:

Ақылын ашуланып тауыспады.

Қыз Жібек сөйлесуге намыстанды.

Өзінің елін ойлап іші толды.

Қайран басым бүл жерде бекер болды.

Төлеген қапа болып қалды тұрып.

Сол уақытта Қаршыға да жетіп келді.

Сөйлеспей Жібек кетті құдай ұрып.

Атына қамшы басып екпіндетіп.

«Кетті деп жауап бермей қапа етіп».

Қаршыға Төлегенге «налымаңыз» деді. «Сізден бұрын ешкім Жібекпен дауыстап сөйлескен емес. Сіздің айғайлағаныңызға намыстанып қалған болар. Енді мен сөйлесіп керейін» деп Қаршығаның Жібекке келіп айтқаны.

Әрбір іске жарайды.

Тігемін алтын сарайды.

Парасатын қарайды.

Оны да іске санайды.

Жақтырмап едім талайды.

Нұр жігіттей өзі бар.

Бір қарашы жүзіне.

Жолама менің ізіме.

Расын айтпай жалғанын.

Бетке тігіп мен келдім.

Ерте көшіп кеш қонып.

Кетпес еңбегім еш болып.

Қаршыекем маған сеніп келген екен, көрінбей қалғаным ұят болар деп ойланады да Қыз Жібек қақпағын ашып жарқ етіп көрініп амандасты да қайтадан күйменің ішіне кіріп қақпағын жауып жіберді. Жібектің қасында үш қыз бар екен. Жібектің сұлулығы Төлегенді таңдандырды. Төлегеннің көзіне Жібек хор қызындай болып көрінді.

Өзгеден артық келбеті.

Көтере алмай түр құлағы.

Ақ балтаның сабындай.

Нұр тұқымын еккендей.

Бетінен келіп өпкендей.

Көзі жайнап жанып тұр.

Белі нәзік талып тұр.

Төлеген сол жерде - ақ Жібекке ғашық болды. Айналасынан кете алмай бір-екі ауыз өлең айтып Жібекті сөйлетпекші болды. Сұлулығынан, байлығынан, нәсілінен мін таба алмай кесірлі екенсің деп Жібекке тиіп айтқаны:

Аққа құлпы жасыл тау.

Бүйте берме, ей, Жібек.

Күймеге тағып түймесін.

Халқым майдай бағады.

Өзіме майдай жағады.

Таянсаң саған жұтады.

Бір дәрке болып жөнеген.

Ішетұғын асыңа.

Құрметім мұндай менікі.

Келмесең арман кете бер.

«Олай десең саған жеңген жерде сөйлесермін» деді де Төлеген жүріп кетті. Төлеген Жібекті айттырмақшы болды. Қаршығамен ақылдасты. Қаршыға мақұл көрді. Ортаға жүрмекші болды. Сол жерде Төлеген екі жүз елу ат сатып алды. Жылқыларды айдап Сырлыбайдың ауылын қуып келе жатқанда Төлеген мен Қаршығаның алдынан он шақты жасауыл шыға келді. Амандасқаннан соң жасауылдар айтты: «Қаңғырған жалғыз атты жолаушыға Жібекті көрсетіп, ұялмай Жібектің басын базарға салып, бәрімізді масқара қылып жүргені несі Қаршығаның» деп ханымыз ашуланып жатыр. «Қаршығаны жанындағы жолдасымен қосып ұстап алып келіңдер, екеуінің де жазасын беремін» деп бізді жіберді» деп. Қаршыға айтты: олай болса өзіміз де келе жатырмыз, жүріңдер деп.

Аузымды ашсам денемнен қайнайды өлең.

Сіздерге Төлеген келіп берді сәлем.

Ойлаған ақыл-айла жанға пайда.

Бітпеген еш пендеге ондай мүсін.

Келемін ат шаршатып соның үшін.

Тікені саудагердің қосы ма еді.

Төлеген Жібекті айттырады. Сырлыбай беретін болды. Бата оқып, той қылды. Батаяққа Төлегеннің айдап келген жылқысының бәрін алады. Ауылдан қашық жерде бір төбенің тасасында шатырын тігіп, өнерлі жігіттерді жинап, Төлеген ойын-күлкі қызықпен жата береді. Бір күні қырық қатын келіп Жібекті алып келеміз деп Төлегеннен жеңгелік сұрады. Төлеген қатын басына бір жамбы берді. Төлегеннің мырзалығына ырза болып қатындар Жібекті күйеуге апармақшы болып қанша аңдаса да қолдарына түсіре алмады.

Алты арыс шектінің ішінде Жібекке ғашық жігіттер көп екен. Осылардың ішінен бастығы Бекжан деген болып, алпысы жиылып бір күні «Шынымен Жібекті бір қаңғырған жолаушы алып кетіп, өзіміз күр қаламыз ба? Жібекті Төлегенге бермей өзіміздің біріміз алалық», — деп кеңес қылады. Кеңестегілерден бір қатары: «Төлеген тірі тұрғанда Жібек бізге тимейді, Төлегенге сүйіп тиіп отыр», — деген соң бұлар өлтірмекші болады. Төлегенді өлтірген соң Жібекті кеңесіп біреуі алмақшы болады. Күні-түні қасында думан тарқамағандықтан жай уақытта Төлегенді өлтіру қиын деп Төлегенге Жібекті жеңгелері алып келгенде, қыз бен жігітті оңшада өлтіретін болып тарқасады. Бұлардың бұл маслихатын бір байғұс естіп, Төлегенге келіп айтады. Төлеген дереу Қаршығаны шақырып алады. Қаршыға келіп: «Шырағым, бір жұмысқа шақырдың ба?» деп сұраса, Төлеген үндемей мұңайып төмен қарайды.

Жат етемін пірімді.

Сізге айтпай қайтейін.

Іші толған кір екен.

Өлтіремін дер екен.

Аса бір соққан жел дейді.

Кел coңымнан ер дейді.

Кереметін көр дейді».

Шатырдан шыға жөнеді.

Ауылға жетіп келеді.

Алтауы бірдей бөрі еді.

Сонда келіп енеді.

Ертіп келіп кіргізді.

Бұларды жайғап болып Қаршыға шығып кетейін деп тұрғанда, Төлеген Қаршығаның етегін ұстай түрегеліп:

Аса бір соққан жел дейді.

Жібекті ертіп кел» дейді.

Бесеу қылып мін», — дейді.

Жігіт болсаң шын», — дейді.

Көтергін шырақ басынды.

Қарағым, сені шақырды».

Асыл киім киінді.

Қиын-қыстау іс еді.

Үйден шықты Қыз Жібек.

Белден көшкен ел еді.

Атқан оқтай желісіп.

Отауға қарап жөнеді.

Бейіштен самал ескендей.

Шыбын жаннан кешкендей.

Неше түрлі сәулетпен.

Төлегенге жолықты.

Асыла барып отырды.

Әңгіме-дүкен құрады.

Ләйлі - Мәжнүндей болады.

Күндей балқып толады.

Тамаша қайран қалады.

Кеш болғанша отырды.

Асыла барып құлады.

Айтушы ердің ұстасы.

Бұрынғылардың нұсқасы.

Жұмарлап мойнын бұрады.

Көңілдері тынады.

Төлеген үш ай жатып қалындық ойнады. Бір күндерде еліне қайтпақшы болып, аттарын байлап, ертеніңде ертемен жүрмекші болады. Сол түні ұйықтап жатып Жібек түс көріп шошып оянады. Кіші жеңгесін шақырып алып түсін айтып, Төлегенге айт, жүрмесін деп жұмсады.

Ертоқымсыз бос көрдім.

Ел жайлаған Ақжайық.

Жағалай біткен бидайық.

Білдім көзге ілмесін.

Бұл жерді кайтып көрмесін.

Не ғып жүрсің демеген.

Ертоқымсыз бос көрді.

Жағалай біткен бидайық.

Атамның атын айтайын.

Алпыс жасар Қамқадай.

Қурап қалар тамыры.

Дұшпандардың пейілі тар.

Сансызбай атты інім бар.

Тәңірім тілек береді.

Енді қыс боп келеді.

Ақылға дархан кен еді.

Еліңізге келеді.

Тірі тұрса жанымыз.

Енді атына мінеді.

Қош айтысып жөнеді.

Бірнеше күн жол жүріп Төлеген аман-есен еліне келеді. Ата - анасы қуанып той қылады. Жұрт жиылып отырғанда Базарбай баласынан «Қайда жүріп, не ғып келдің?» деп сұрады. Төлеген көрген - білгенінің бәрін қалдырмай жай - мәнісін баян етеді. Ақырында Базарбай «Қайыныңа енді қашан барасың?» деп сұрады. Төлеген «Жазғытұры барамын» деді. Сонда отырып атасы «Бір тілегім бар, бересің бе?» деді. Төлеген абайламастан «берем» деп тастады. «Тілегімді берсең, қайныңа жазғытұры барма, жыл өткізіп ендігі жылы осы уақытта бар, осыған уәдеңді бер» деді Базарбай. «Ай, ата, бағанағы сөздердің бәрін сізден қорыққаннан айтып едім. Ел елден артық болмайды екен қыз жаратпай келдім. Ешкімнің қызын көргенім де жоқ, алғаным да жоқ, қалыңдығым да жоқ, қайным да жоқ! Барма десең ешқайда бармай-ақ қояйын» деді де үйден шығып кетті. Базарбай ашуланып жұртқа баласының қылығын шағып: «Балам тілегімді бермеді, баруына разы емеспін. Біреуің қошамет қылсаңдар, сендерді де тезіме салып, теріс батамды беремін, Төлегеннің кететінін білсеңдер ұстап беріңдер». Төлегенге ешкім ермейтін болды, кетерін білсе ұстап беретін болды. Елінің түрі мынадай болған соң Төлеген атасынан қорқып кептен сескеніп киім-кешегін, ер-тұрманын далаға сақтап, кек жорға атты далаға бағатын болды. Күндер де бір күн Төлеген қасына Сансызбайды ертіп, қолына тұйғын алып құсқа салып жүргенде аспаннан қаңқылдап екі қаз өте шықты. «Жаз болып қалған екен, қазбен бірге келемін деген Жібекке уәдем де болған екен» деп даладағы жасырып қойған киім-кешегін жүз мың ділдә, сегіз пұт күмісін қоржынға салып артына бөктеріп алып, қасынан қалмай бірге жүрген інісі Сансызбайды елге хабар береді деп атынан жерге алып тастап, кек жорға атқа мініп алып «Жібектің ауылы қайдасың?» деп Жайыққа қарай жеңеді.

Жабдықтап атын мінеді.

Жалғыз езі жеңеді.

Дүниеге мойын бұрмады.

Төлегеннің артынан.

Қайырылып келді қасына.

Пәруана болды басына.

Қабырғасы сөгіліп.

Сонда Төлеген: «Жеңешеңді әкелуге барамын жылама» деп інісін жұбатты.

Көзіңнің жасын тый» дейді.

Сапарыңды қиын деді.

Ел-жұртыңды жи деді.

Боламын кімге сый дейді.

Тартамын сонда күй деді.

Қабыл болмас тобасы.

Ғашықтықтың әуресі.

Жақындап қалды уәдесі.

Суырылып озған жүйрігім.

Тағдырда жазған бұйрығын.

Жеті айда келемін.

Үйде болсам да өлемін.

Құдайдан сен де тілегін.

Ғасылық еткен қатесін.

Бермеді әкем батасын.

Көрейін деп барамын.

Бейнетті жолдын жапасын.

Көзіңді кімге сатасың.

Разылық әкем бермеді.

Жалғыз жолдас ермеді.

Мінетұғын бас атың.

Ат болғанда мінгейсің.

Аш беліңе ілгейсің.

Жұрт қадірін білгейсің.

Оны үстіне кигейсін.

Өзің бір алып сүйгейсің.

Алтыннан сауыт көбені.

Қозы жауырын жебені.

Басшы қылғын Шегені.

Алланың болар дегені.

Үш қайтара сүйеді.

Қош алда деп жөнеді.

Шаба алмаса ұр басқа.

Белін буды тұрмасқа.

Алладан парман тілеген.

Үш айшылық жол екен.

Атырабы шөл екен.

«Қособа» деген көл екен.

Мекен қылған жер екен.

Соғып бір кетер кезі екен.

Кеп ғашықтың бірі екен.

Жолын тосып жүр екен.

Қайтып бір кетер күні екен.

Арада неше қоныпты.

Шөлдеуменен зарықты.

Атынан көңілі торықты.

Қасына таман барады.

Төлегенді қамады.

Алды-артына қарады.

Жау ортаға алады.

Басын жерге салады.

Тәңіріне қылды наланы.

Құдіреті күшті Құдай-ай.

Жастығымды ала жатайын.

Жақындап жауап қатайын.

Қайратым менің жасыды.

Су сепкендей басылды.

Жазып па ең Тәңір жасымды.

Бір салғанда мол салды.

Толғап тартып қалады.

Кірістен оғы келеді.

Топ арғынға жетеді.

Жетеуінен өтеді.

Арғыннан шыққан қу екен.

Әккі болған сұм екен.

Жақындап келіп тұр екен.

Қанын судай шашады.

Ажал болып жабысты.

Жібермеді намысты.

Таба алмады танысты.

Қамығып сонда жылады.

Анталап келіп тұрады.

Бір уақытта Төлеген есін жиып көзін ашты. Қараса, шалқасынан жатыр екен. Барлық киімін алпысы тонап алды. Содан Төлегеннің Бекежанға қарап «Замандас едің ғой, ит пен құсқа жем қылмай тым болмаса көміп кетсеңші» деп зарлағаны:

Мен шығып ем далаға.

Екінші сөзге келмеді.

Не айттың сірә демеді.

Алпыс адам болады.

Ойнақтай басып жөнеді.

Төлеген елінен шыққанда алты қаз да бірге қайтқан екен. Қособаның көліне алты қаз бен Төлеген қатар келген екен. Шөлдеп келген жануарлар суға қонайын десе алпыс қарақшы мылтық атып көлге қондырмайды. Бір уақыт ecі кіргенде, Төлеген аспанда қона алмай, кете алмай айналып ұшып жүрген қаздарды кереді. Хайуан да болса елден бірге келген жолдасым еді» деп қаздарға қарап сөйлегені.

Болып қапты енді жаз.

Әкемді айтып қайтейін.

Шешемді айтып қайтейін.

Жерге түсіп көбейсін.

Қолынан сусын бере алмай.

Жылжымас жерден ауырым.

Тірі екенін білмейміз.

Осы сөзге келеді.

Ендігілерге келмеді.

Кебіні жоқ кәрі жоқ.

Ит пен құсқа жем болып.

Алпыс қарақшы Төлегенді өлтіріп, ат-тонды олжа қылып бөліп алып, жұртқа айтуға қорқып, еліне келіп адамға сездірмей жата береді. Сонымен сегіз жыл өтеді. Бекежанның Жібекті өзі алғысы келеді екен. Бір күні ой ойлады: Төлегенді өлтірдім деп Жібекке білдірейін, батырлығымды білген соң Жібек маған тиеді. Кімге тиер дейсің?!

Өзі де Төлегенге қатты күймес.

Адамға оған шейін сездірмейін.

Өкпесінен ұрады.

Ғашық болсаң сондай бол.

Етпетінен құлады.

Кереге көзі жырады.

Адыра талқан қылады.

Бітіріпсің ісінді.

Қасыңа досың бармасын.

Тұсына жетіп келеді.

Бекежанды көреді.

Сонда бұлар біледі.

Енді ортаға алады.

Мойнына арқан салады.

Құрбандық қылып шалады.

Сансызбай он жеті жасқа келді. Сегіз жылдай ағасынан хабар болмаған соң Төлегенді сағынып іздемекші болады. Қару-жарағын асынып атасына келіп, Төлегенді іздеуге рұқсат сұрады.

Атасына келеді.

Рұқсат, бата бер ата.

Көтергін бермен басынды.

Іше алмадым асымды.

Жеткізді құдай жасымды.

Базарбай сол күнде Төлегеннің қасіретінен көзі көр болып, көңілі жер болып, санамен сарғайып, қайғыменен қарайып тұрмастан жатады екен. Сансызбайдың сөзін естіп зар жылап батасын береді.

Балама менің назар сал.

Баһауыттен қолын ал.

Сіздерсіз менде жоқтыр қал.

Батасын берді Базарбай.

Батасын алып Сансызбай.

Орай тартып қалады.

Қоштасып жұрты қалады.

Жайыққа кетіп барады.

Шеге мен Сансызбай бірнеше күн жүріп Жайыққа келді. Сырлыбайдың ауылын шарлап келе жатып бір белге шықса, бір ауылдың үстінде топырлаған есеп-қисабы жоқ көп атты адамды көреді. Бұл жиынның мән-жайын білейін деп анадайдан көрінген қойшыға келіп жолығады. Қойшы айтты: «Бұл Сырлыбай деген ханның ауылы. Сырлыбайда Жібек деген асқан бір сұлу қызы бар еді. Жібектің сұлулығын естіп қалмақтың Қорыш деген ханы тоғыз мың әскерімен тектінің үстін басты, Сырлыбайға Жібекті қалыңдыққа бермесең еліңді шабамын деді. Қалмаққа әлі келмейтін болған соң, Сырлыбай Жібекті бермек болды. Сонда Жібек әкесіне арыз қылып, шынымен мені қалмаққа бермек болсаң, тым болмаса қырық күн той, отыз күн ойын қылып ұзат деді. Осы күні Жібектің тойы бітіп, ойынның басталғанына үш күн болды»деп. Жібек бұрын күйеуге берілген жоқ па еді? деп Шеге сұрады. Қойшы айтты: «Жібектің Төлеген деген күйеуі бар еді. Қособаның көлі деген жерде оны Бекежен деген қарақшы өлтірді. Оған биыл сегіз жыл болды» деді. Бұл сөзді естіген соң-ақ Сансызбай жылап жүре берді. Шеге Сансызбайдың артынан жүрді.

Көзінің жасын бұлады.

Қайтып шыдап тұрады.

Шеге ақын сабыр қылады.

Сансызбай аттан құлады.

Сәждеге басын салады.

Сонда жатып жылайды.

Жылайды да толғайды.

Бүл дүниеден өтіпсің.

Шын дүниеге жетіпсің.

Қасіретке тастап кетіпсің.

Fашықтық оты жабысқан.

Осынша қиын алыстан.

Батырлар жауға шабады.

Маңдайына сыймадың.

Көзімнің жасын тыймаймын.

Жолдас қылғын иманын.

Шеге артынан келіп аттан түсіп Сансызбайдың басын сүйеп тұрғызып алды. Өткенге өкініш қылмайық деп Шегенің Сансызбайды жұбатқаны.

Өз тілеуің сұрағын.

Жүз жиырма торт мың пайғамбар.

Рақметтен нәубет құры қалар.

Тұяғы бүтін тұлпар жоқ.

Қанша айтсақ та жүру жоқ.

Дәм таусылса жүру жоқ.

Төрт түлік малдың бірін де.

Келтіріпті кезіне.

Басып бір кеткен ізіне.

Сансызбайды жұбатып атқа мінгізіп алған соң Шеге айтты: «Төлегеннің өлгенін естідік, көп елдің әлі келмеген қалмаққа біздің әліміз сірә келмес, Жібекті ала алмаспыз! Енді елге қайтайық» деп. Сонда Сансызбай айтты: «Жібекті қолымыздан келсе алып кетелік, қолымыздан келмесе жүзін көріп жолығып кетелік. Сіз барып Жібекті тауып күй-жайын біліп келіңіз» деп. Екеуі Сырлыбайдың ауылына қарай жүрді. Жиылған көпке жақын келді. Сонда Сансызбай жиылған тамашаны өзім барып көріп, барлап біліп келейін деді де атын Шегеге беріп әзі жаяу топтың ішіне кіріп кетті. Ойынды тамаша қылып аралап жүрсе, бір үлкен үйден зарлаған дауыс естіді. Үйдің қасына барса мынадай зар екен:

Айырдың өзің құдай-ай.

Сансызбай зарлап отырған әйелдің Жібек екенін таныды да, қайтадан жүгіріп Шегеге келіп, Жібектен бір жауап алып бер деп айтқаны:

Жұмсадым сізді мен аға.

Жалғыз-ақ арыз сөзім сол.

Өтірік айтып келме аға».

Батыр туған Шеге ақын, О да бір асқан ер еді. Қолындағы тұлпарды Сансызбайға береді, Желе басып Шеге ақын Елге таман жеңеді. Өлең айтқан ақ үйдің Тұсына таман келеді. Ойдың ішін аралап Қалмақтың қалың әскерін Тамаша етіп көреді. Қалың қолды аралап үлкен ақ үйге Шеге жақындап келсе, үйдің ішінен зарлаған дауыс естіпті. Құлағын салып тыңдаса мына сөзді айтып зарлаған Жібек екен:

Жылқысын көптігінен баға алмайды.

Жылқысын көптігінен баға алмайды.

Жылқысын көптігінен баға алмайды.

Жіңішке әйел жолы таба алмайды.

Жібекті Шеге біледі.

Алладан парман тіледі.

Жібекке таман жүреді.

Шеге де жетіп келеді.

Бірден-бірге жақындап Шеге Жібектің тұсына келеді. Мұңды болып отырған Жібекті көреді. Жігіт болып өлең айтып Жібекпен таныспақшы болады. Төлегеннің өлгенін білгеннен бері Жібек ешкімменен айтыспайды екен, Жібекке ешбір жігіт барып өлең айта алмайды екен. Шеге мұны білмейді.

Адамға о да болса бір ғанибет.

Айырылған ел-жұртынан мен бір ғарып.

Отырмын жау қалмаққа пенде болып.

Қорқамын ат атауға ата-анам аруағынан.

Сұрадым зәруат пенен білмек үшін.

Бір жолға атай қалсаң ештеңе етпес.

Сөзімнің болмас бұруы.

Жағалбайлы руы.

Ақылының данасы.

Болмады аз күн жүруі.

Құрыды құдай қылған соң.

Ат ізін бір де салмады.

Сансызбай ердің санасы.

Алпыс жасар Қамқадай.

Ақылға диқан кен еді.

Қайсыбірін айтайын.

Айтқан бір сөзі бар еді.

Бері таман кел деді.

Бұл сөзімді біл деді.

Ақын Шеге мен деді.

Бұл түсіне сенбеді.

Қапалықпен өлейін.

Кім екенін білейін.

Көк түскен жер тақырды.

«Атқосшы кел» деп шақырды.

Естіп - танып біледі.

Алла деп атқа мінеді.

Іркілмей жетіп келеді.

Жібекке хабар береді.

Сансызбайды көреді.

Күмістен соққан тұяғым.

Көкесіне сыяғын.

Жандыма өшкен шырағым.

Жібектің көңілі тояды.

Қайғысын іштен жояды.

Көңілі әбден тояды.

Көңілі қарыптардың судай тасты.

Алдырып бір табақпен қойды асты.

Ізіңмен кейін қайта жүргін деді.

Екі тұлпар аты бар білгін деді.

Сол жолда мені тосып тұрғын деді.

Ертең түсте сол жерде көргін деді.

Түннен - ақ үйдің бауын шешер деймін.

Көшеді ханның елі түннен тұрып.

Жеңгесін жібереді барып кел деп.

Жеңгесі келіп Қорынға: «Бикеш сәлем деді. Екі тұлпарым бірін берсін көшке мінем деді» дейді. Қалмақ «Жібек маған тимеймін деп айтады екен, атымды бермеймін» деді. Сонда жеңгесі қалмақты алдап айтқан сөзі:

Еркелікпен қылады.

Ақ отауға кіресің.

Басына таман түресің».

Қалмақ атын бермеген соң жеңгесі ыза болып Жібекке жылап келеді. «Өзім барайын, өзім барсам тұлпарды мінермін», — деді де қасына он бес қызды ертіп, қалмақ Қорымға кетті. Жолшыбай көңілім көтеріңкі, құдай тілегімді берер, қалмақтың кеудесін басар деп ырым қылды, жаңа да қасындағы қыздарға жездеңізбен жақсылап ойлаңдар деп айтып қойды. Салтанатпен келген Жібекті көрген соң Қорынның есі кетті. Балдызы мас болды. Қыздар айнала отырып жездесімен ойнай бастады. Қорынның онан жаман есі кетті. Сонда Жібек «Сұратқанда атынды неге бермедің?», — деді. Қорын айтты: «Мен келгелі екі ай жарым болды. Сонан бері маған бір көрінбегеніңе өкпелеп бермеп едім. Енді қайсысын аласың?», — деп. Жібек сандал көкті мінемін деді. «Екі тұлпарымның екі бөлек ер тоқымы бар, өз ері болмаса өзге ер тұрмайды. Тұлпарды өзім ерттеп берейін деп қалмақ сыртқа шықты. Қалмақ тұлпарды ерттеп жатқанда Қорынның төсегінің астында тығулы жатқан он бес құлаш ақсемсерін Жібек алып ішінен беліне байлап алды.

Атқа мініп анадай жерге шыққан соң Жібектің көңілі тасып кетіп қалмаққа қарап айтқаны:

Сандал сондай тұлпарын.

Осы күнде өзіңді.

Шоқдырамын көзіңді.

Адырайып басында.

Кінекершілік асыға.

Сандал көкті мінгенім.

Шырақ отын өшіргіл.

Не қылсаң да өзің біл.

Мұнан соң, тұлпардың етін қыздырып алайын деп олай-бұлай орғытып шапты. Еті қызған соң тұлпар алып қашып шығып кетпесе игі деп қауіптеніп Жібекке шаппа деп айтайын деп жаңа семсерін алайын деп Қорын қаз мойынды қара тұлпарды ерттеп мінді де Жібекке қарай жүрді. Келе жатып Қорынның айтқан сөзі.

Ақырын шапшы ақырын...

Қорынның бір іспен келе жатқанын білді де ойлағанын ұмыттырып жіберейін деп алдына қарсы келді де Жібек айтты. «Ай, тақсыр, неше атаңнан бері хансың? Хан болған өзің бе, иә арғы атаңнан бері хансың ба?» деп. Қорын «Жеті атамнан бері ханмын» деді. Жібек айтты: «Сен хан болмай жерге кір. Бойында биттей бектік жоқ! Сен шын дегдар хан болатын болсаң, мен сенін қатының болатын болсам, күл - қойшыға ұқсап қош жөнегені менің қасыма неге келесің? Бұл жерде тұрмаңыз, ілгері барып шатырыңызды тігіп жатыңыз, біз көшпен бірге барамыз», — мен сенің қасында жүрмеймін. Мына тұлпардың еті қызса басын алып қашатын еді, әшейін соны айтайын деп келіп едім, және де семсерімді өзіме бер, — деп, Қорын жауап қайырды. Жібек айтты: — Міне, сенің ақымақтығың, бізді кешіктірмей жөнелтсін деп, мен елдің көңілін сескендірейін деп жүрмін. Түнегіден бері өз ақылыңмен біттің ғой. Енді менің ақылымды істе, жүре бер. Қалмақ нанды да: — Жарар, мен ілгері барайын, екінтіден қалтырмай атымды өзіме тапсыр, — деді де жүріп кетті.

Кетейін деп тұрып Жібек артына қараса, кіші жеңгесі Жібектің сәукелесін киіп бара жатыр екен. Қыздың кезі қызылда деген ғой, дүние шіркін қандай, Жібек салып отырып жеңгесіне келеді. Асу да асу бел деді. Аса бір соққан жел деді.

Бері таман кел деді.

Бұл сөзімді біл деді.

Алып маған бер дейді.

Бүгін кешке киейін.

Өз көзіңмен көр деді.

Жеңгесі мақұл көреді.

Жібекке алып береді.

Жан қалтаға салады.

Қашығырақ тұрады.

Сонда бір Жібек жылады.

Қолында молдалардың дауыт қалам.

Ниет қылдым алыс жол.

Қамап жатыр қалың қол.

Жеңеше - ау, өзің аман бол».

Ашылсын сенің мұратың.

Кәпірдің көңілін басқай деп.

Зар қылып мен да сұрадым.

Асындым алмас беліме.

Сансызбай іздеп келіпті.

Қосылайын деп тұрмын.

Барайын деп мен тұрмын.

Осылай қиял қылмаққа.

Басымды жолға салмаққа.

Нәсілі жаман қалмаққа.

Есіткен жұртқа әлемет.

Бетін соған жөнеді.

Жеңгесі тұрып жылады.

Жөнеді, Жібек, жөнеді.

Қарауылдап тұрады.

Сансызбай Шеге көреді.

Майдай мойнын созады.

Алақаны тозады.

Ұйытқытып саулап келеді.

Шегеге сәлем қылады. «Ашылсын багын, балам» деп.

Ер Шеге бата береді.

Қасына Жібек келеді.

Енді атына мінеді.

Алла деп елге жөнеді.

Елге қарап шу деді.

Соққан желдей гуледі.

Сансызбайға жүр деді.

Сандал көкті мін» деді.

Жібектің атын мінбеді. «Жүре бер Жібек, жүре бер.

Мінермін сонда шын» деді.

Ақшам намаз болғанда Қорын атымды беріп жіберсін деп Сырлыбайдың ауылға кісі жібереді. Бұлар «атты білмейміз» деді: Жібекті іздеп таба алмады. Жібек те ат та жоқ болып шықты. Сырлыбайдың ауылы Қорын Жібекті атымен еліне жіберген екен деп ойлады. Шынын айтса да болады ғой «Біз оған не қыламыз? Атын сұрап бізді әуре қылмаса да болады ғой», — деді. Бұл сөзге Қорын ашуланды. Әскерін жиып, Сырлыбайдың ауылына келді.

«Қайда деп?» атын сұрады.

Қораға келіп тұрады.

Ел-жұрты шулап жылады.

Сырлыбайдың өзі қалмақ пен сөйлесуге намыстанып, Қаршығаны жұмсады: «Сен барып Қорынмен сөйлес, жай - мәнісін түсіндіріп қалмақты бас» деді.

Жауапқа шешен ер еді.

Іркілмей жетіп келеді.

Сөзбен жауап береді.

Қисынсыз қаһар қылмаңыз.

Қосыңа барып түсіңіз.

Алып қашып кеткенді.

Далаға ізін кесіңіз.

Өзіңнің иттік насыңыз.

Тұлпардың сырын білесің.

Сонда Қорын «әуелден неге осылай деп айтпайсыз Жібекті өзі еліне жөнелтіп жіберіп бізден сұрайды» дегеніне ашуланып едім. Шапқан уақытта сандал көктің ізі ошақтай болып қазылып қалады. Атымның ізін өзім танимын» деді де қосына қайтып кетті.

Тан, сарғая қалмақтар атына мініп із қарады. Жұртқа барғанда тұлпардың ізін тапты. Мойын асуға барғанда аттың ізі төртеу болды. Жібектің біреумен қашқанын қалмақтар білді. Қорын әскерін екіге бөлді. Мың жеті жүз кісіні қууға шығарды. Қалған әскерді қуғыншы қайтып келгенше жата беріңіз деп тастап кетті. Бастығы Қаршыға болып қазақтан жиырма кісі басшы алды. Алты күн қуып жете алмаған соң Қорын жалғыз қуды. «Мен барып жауды түсіріп өлтіре тұрайын. Жолда түсірсем сендердің алдарыңнан шығармын. Еліне барғанша жеткізбесе елдің шетіне барып түсіп іздерді күтіп жатармын. Борқым бақыш болғанда шауып қайтармыз» деп Қорын Жібекті қуып жөнелді. Жөнеді қалмақ жөнеді. Шеңбер ұрып келеді.

Қаһарланып келеді.

Қорын қалмақ көреді.

Жібек бір болжап біледі.

Жібек бір хабар береді.

Толғана мойын бұрады.

Алладан дәрмән сұрады.

Көлденен тартып тұрады.

Бір төбеге барады.

Құбыла жаққа қарады.

Мойнына орап салады.

Қыз Жібек қылды наланы.

Жүзімнен кетті әуретім.

Бір бейшара жанның әулетін.

Зарланып қатты жылады.

Көзінің жасын бұлады.

Тобасын қабыл қылады.

Арт жағында болады.

Қорын жетіп келеді.

Көлденең тартып тұрасың.

Құдайыңа барасың.

Сансызбай бала мен едім.

Елімнен іздеп келіп ем.

Білейінші деп едім.

Бұл сөзімді біл» дейді.

Кезегімді бер»дейді.

Алладан пәрмен сұрады.

Қасқайып қарап тұрады.

Бір салғанда мол салды.

Толғап тартып атады.

Кіріден оғы кетеді.

Сансызбайға жетеді.

Сегізінен өтеді.

Қатарланған жағасы.

Қабыл еді тобасы.

Болған екен панасы.

Алладан пәрмен сұрады.

Пенденің несі құрайды.

Көргенім жауды осы еді.

Қалмақты мен де атайын.

Қызығына батайын.

Бір салғанда мол салды.

Толғап тартып қалады.

Мұнан да өтіп кетеді.

Төнкере тастап кетеді.

Қорын аттан құлады.

Туы қолдан ұшады.

Бәлем қалмақ сұлады.

Қасына жетіп барады.

Басын кесіп алады.

Жібекке атой береді.

Шеге мен Жібек көреді.

Сансызбай жетіп келеді.