«Мәдени мұра»
Мемлекеттік бағдарламасының кітап сериялары
Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті Нұрсұлтан
Назарбаевтың бастамасы бойынша шығарылды

Майлыбаев Бағлан, кеңес төрағасы
Асқаров Әлібек, жауапты хатшы
Абдрахманов Сауытбек
Атабаев Қамбарбек

Аяған Бүркітбай
Әбжанов Хангелді
Әбусейітова Меруерт
Әжіғали Серік

Әлімбай Нұрсан
Байпақов Карл
Байтанаев Бауыржан
Балықбаев Тахир

Дүйсембаев Еркін
Есім Ғарифолла
Жақып Бауыржан
Жұмағалиев Асқар

Жұмағұлов Бақытжан
Қасқабасов Сейіт
Қозыбаев Ілияс
Құл-Мұхаммед Мұхтар

Құрманбайұлы Шерубай
Мұхамадиұлы Арыстанбек
Мыңбай Дархан
Нысанбаев Әбдімәлік

Салғараұлы Қойшығара
Самашев Зейнолла
Сұлтанов Қуаныш
Тұяқбаев Қанат

Шаймерденов Ербол
Шеңгелбаев Бақытжан
«Мәдени мұра» ұлттық стратегиялық жобасын
жүзеге асыру жөніндегі Қоғамдық кеңес

Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрлігі
Ақпарат және мұрағат комитетінің «Әдебиеттің әлеуметтік
маңызды түрлерін басып шығару» бағдарламасы бойынша шығарылды
«Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасының

Фольклортану, әдебиеттану және өнертану секциясының мүшелері:
Қасқабасов С.A. (төраға), Қалижан У.Қ.,
Қорабай С.C. (төрағаның орынбасары),
Жұмасейітова Г.Т. (жауапты хатшы), Әзібаева Б.У.,

Күзембаева С.А., Әлбеков Т., Қосан С., Мамыраев Б.Б.
Томды басуға М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының
Ғылыми кеңесі ұсынған
Томның редакция алқасы:

Әлбеков Т. (жауапты редактор), Қасқабасов С.А.,
Салтақова Ж., Тойшан А., Алпысбаева Қ.
Томды құрастырып, баспаға дайындағандар:
Әлбеков Т., Райыс Ғ., Салтақова Ж.

Жауапты шығарушы: Орынғали Қ.
Б 12  Бабалар сөзі: Жүзтомдық.—Астана: Фолиант, 2012.
Т. 81: Шежірелік жыр-аңыздар.—432 бет.

«Бабалар сөзі» сериясының 81-томына «Түрік тайпалары мен қазақ
үйсіндер», «Қазақ шежіресі», «Үш жүздің шежіресі», «Сатыпалдин
Файзолла қаридың өлең-шежіресі», «Шежіре өлең», «Жыр-шежіре»,
«Көкжарлы—Бура», «Кіші жүз шежіресі», «Өлең шежіре», «Адайлар

жайында», «Қайролланың туыс шежіресі» т.б. шежірелік жыр-аңыздар
енді.

ІSBN 978-601-292-440-4 (т. 81)
© Әдебиет және өнер институты, 2012

Құрастырушылардан
М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты Мем­
лекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында жарық көретін
«Бабалар сөзі» сериясының жүз томдық ғылыми басылымын

әзірлеуді одан әрі жалғастырады.
Серияның бұған дейін баспаға ұсынылған сексен томы
ұлттық фольклорымыздың аса бір көркем де көлемді сала-
сы болып саналатын эпостық шығармаларға, ертегілерге,

шетелдердегі қазақ фольклорына, қара өлең, жұмбақтар
мен мақал-мәтелдер сияқты шағын жанрларға арналды.
Дәлірек айтқанда, «Хикаялық дастандардың»—он үш, «Діни
дастандардың»—жеті, «Ғашықтық дастандардың»—он бір,

«Тарихи жырлардың»—он бір, «Батырлар жырының»—
жиырма, «Мақал-мәтелдердің»—бес, «Қара өлеңнің»—екі,
«Жұмбақтар» мен «Шежірелік дастандардың», «Балалар
фольклорының»—бір-бір томы, «Ертегілердің»—бес томы,

«Қазақ мифтерінің»—бір томы, «Моңғолиядағы қазақ фольк­
лорының»—бір томы, «Топонимдік аңыздардың»—бір томы
баспаға дайындалып, басылым көрді. Бұл жинақтардың он
екі томын Қытайдағы қазақтардың фольклорлық мұрасы

қамтыды.
Оқырман назарына ұсынылып отырған 81-том қадым за-
маннан бері қаймағы бұзылмай келе жатқан халық шы­
ғармашылығының көне жанрының бірі—«Шежірелік жыр-

аңыздарға» арналады. Жалпы қазақ шежіресі ру-тайпа, ұлыс,
ұлт шежіресі, төрелер мен қожалар, төлеңгіттер шежіресі бо-
лып жіктелетіні белгілі. Олар ішкі жанрлық белгілері бойын-

құрастырушылардан
«Жыр-шежіре» (Азнабай Әбілмәжінов), «Көкжары-Бура» (бел­
гі­сіз жыршы), «Нұржанның шежіресі» (Hұржан Наушабай­
ұлы), «Өлең-шежіре» (Досымбет, Бекберді ақындардан), «Қара­

керей Мұрын Ақшайықтың өлең шежіресі», «Қабыл Қамзаның
өлең шежіресі», «Кіші жүз шежіресі» (белгісіз жыршы), «Өлең-
шежіре», «Адай шежіресі» (Қартбай Қылышев), «Адайлар
жайында» (Өмірзақ Қалбаев), «Қайролланың туыс шежіресі»

(Қайролла Иманғалиев) атты шығармалар енді.
Томға енгізілген шежірелік жыр-аңыздардың мәтіндерімен
жеке-жеке таныса отырып, жоғарыда айтылғандай, олардың
ауыз­дан ауызға тараған, болмаса хатқа түскен белгілі бір

аңыздың желісімен жырланғанын айқын аңғаруға болады.
Мәселен, Ш.Жұбанұлы, Қ.Қоржынұлы, белгісіз ақын жырла­
ған туындыларда шежіренің негізі ХІХ ғасырдың жетпісінші
жылдары мұсылмандық парызбен Меккеге барған Құнанбай,

Мырқы қажылардың арнайы хатқа түсірген нұсқасы бойынша
жырға айналдырылғаны айтылады («Жаздырып бір шежіре
алып қайтқан, Шайхислам Сейітзада қазіреттен»). Қалған
ақын, жыршылардың көпшілігі алдыңғы буын шежірешілер­

ден, ел ақсақалдары мен би-шешендерден естігендерін өлең
сөзге түсіргендігінен хабардар етеді. Бұл ретте Шоңбай ақын:
...Бұл жазған шежіренің әнжамына,
Қайқының Бекжанынан қанып едім.

Кейінгі жастар оқып үйренсін деп,
Оралтып өлең сөзге жазып едім,—
деп жырласа, Н.Наушабайұлы: «Айрылды Ұлы жүз бен Кі­
ші жүз боп, Осылай шежіреден қалды сөз боп»; К.Әзірбаев

шежіресін жеткізушілер: «Осындай ел аңызын өлең еткен,
Сексенді алқымдаған Кенен екен»,—дейді.
Сондықтан сан ғасырлар бойы әкеден балаға үлгі-өнеге
ретінде жеткен бұл жанрды фольклорлық мұраның қатарында

қарастырып, зерттеуге толық негіз бар деп білеміз. Алайда
шежірешілердің алдында да күрделі мәселелер аз болмаған.
Біріншіден, олардың кейбіреулері түрлі кітаптарға сүйеніп

шежірелік  жыр-аңыздар
қазақ ұлтының түп-тегін Мұхаммед пайғамбардан шығар­
са, екіншілері Шыңғыс ханның ұрпақтарынан таратады.
Екіншіден, шежірешілер үш жүзге жататын руларды біркелкі

біле бермейтіндіктен, мейлінше өз руына кең тоқталып отыруға
бейім болады. Сондықтан ру атауларын жеткізуде, олар тура-
лы аңыздарды баяндағанда көп олқылықтар кетіп жатады.
Атап айта кететін бір жайт—томға енген мәтіндерде кейбір

адам есімдері, ру, жер-су атаулары немесе олар туралы беріл­
ген мәліметтерде қате кетуі немесе оқиға желісі бұрмалануы
мүмкін. Құрастырушылар тарапынан аталған кемшіліктерге
түзету жасалынбайды. Өйткені, мәтіндер қолжазба негізінде

дайындалады, сондай-ақ «Бабалар сөзі» сериясының жалпы
ұстанымдарына байланысты шежірелер түзетілмей, түпнұсқа
бойынша жіберілді.
Көптомдықтың принциптеріне сай беріліп отырған мәтіндер

ғылыми қосымшалармен қамтамасыз етіліп, өлең жолдары
реттік санмен нөмірленді. Томның ғылыми қосымшалары:
томға енген мәтіндерді жазып алушылар мен жариялаушы­лар
және басылымдар туралы мәліметтер, томға енген мәтіндер­

ге ғылыми түсініктеме, сөздік, жер-су атаулары, мәтіндерде
кездесетін тарихи тұлғалар мен діни атаулардың түсініктері,
пайдаланылған әдебиеттер тізімін және томның орыс, ағыл­
шын тілдерінде жазылған түйінін құрайды.

Жазуға түрік нәсілі алдым қолға,
Жәрдем ет, Жаратушы, өзің оңла.
Патшасы патшалардың бір өзіңсің
Сала гөр, қате кетсем, тура жолға.

Барша әлем қолыңызда жанды-жансыз,
Күнбатыс әм күншығыс, оң мен сол да.
Бір зат жоқ әміріңе бағынбайтын
Хан менен ханзадалар, алтын орда.

Жараттың жоқтан жасап барша әлемді,
Адамзат хайуан, малды баққан қолда.
Әр заттың өзіне лайық нәсіп бердің
Мақұлық әм жәндік, тірі жанға.

Шашылған несібесін теріп жеп жүр,
Бірі ойдан, сахарадан, бірі қырда.
Лайық бағзыларын жазалайсың,
Батырып құтылмастай қалың сорға.

Келмейтін сенің күшің ешбір зат жоқ,
Жоқ болар, қаһарлансаң, одан зор да.
Нұхтан басталады тарих басы,
Адам мен алшақ жатыр екі арасы.

Мұрсалдан үш пайғамбар өтсе керек,
Төртінші пайғамбар дүр айналасы.
Нұхтың заманында тасқын болып,
Адамның ғарық болды әм баршасы.

Түрік тайпалары және
қазақ үйсіндері

шежірелік  жыр-аңыздар
Белгілі бір жағдайда себеп болып,
Жасаған жаратқанның бәһанасы.
Хам мен Сам және бірі Япыс атты

Болыпты бұл кісінің үш баласы.
Нәсілі Хам мен Самның толығымен
Мен жазған шежіреде бар сарасы.
Бұлардың қай елдер деп нәсілдері,

Біле алмай, боп жүрмесін ел таласы.
Жазылған қарасөзбен шежіренің
Сен соның бетін ашып, бір қарашы.
Япыстан екі тайпа болса керек,

Азия, Тұрания болса расы.
Кезінде Иран, Тұран деп атаған,
Жазылған кейбір елдің тәржімасы.
Алайда ғұламалар сұхбатында

Ашылған Азия, Тұран шекарасы.
Айтылған шежіреде бұлар да бар
Халқымен мекендеген жазирасы.
Қытайлар, жапон, түрік, корей мен

Үнділер, тунғұс, якут құбыласы.
Фин, аннам, ұғры, малай, камшадалы,
Төлеңгіт, бурят, намлус, ескумасы.
Ақыры Ғінібурі он жеті ата—

Осындай тарихшылар көзқарасы.
Әулеті Тұранзаман деп жазады
Иунанның саяхатшы ғұламасы.
Түріктен екі тайпа—скиф, түрік

Солай деп жазған екен ел данасы.
Түріктен татар, моңғол болса керек,
Деп жазған ағайынды бір тумасы.
Туыстық, туысқандық себебінен

Көп заман жақын болды екі арасы.
Жәнасы тарихшылар деп жазады
Түріктің финмен болған араласы.

түрік  тайпалары  және  қазақ  үйсіндері
Скифтен мешшар тарап шықса керек,
Келеді осылай боп сөз шамасы.
Әулеті испан, финнің самоедтен

Осылай Асан ата тәржімасы.
Бұларды түркі-фин деп атағаны
Бір жайдан болса керек қатынасы.
Айтылған бұл жайлардың растығын

Бекіткен тарихшылар һәм баршасы.
Білгенге осылайша болса керек,
Адамның не білмекші бейшарасы.
Түріктен тарағанның бұл бірісі,

Скиф деп аталады екіншісі.
Массагет, сармат атты екі тайпа
Иунанның деп жазады тарихшысы.
Сарматы Кавказ тауын мекендеген

Деседі жын мен пері жиындысы.
Дейді екен жын мен адам араласқан,
Ұқсаса әм адамзатқа реңі, түсі.
Жартысы адамзаттан деген халық

Жаһанкез саудагермен көрген кісі.
Жын, адам бір тұруы мүмкін емес,
Ғалымдар күмән еткен базбірісі.
Иунанның Нардут атты ғұламасы

Шығыпты саяхатқа боп жұмысы.
Кавказ бен Қара теңізді аралаған,
Бұл жайды келгендіктен тексергісі.
Сол сапар ғалым мұны ашқан екен

Сармат—массагеттің бір тумасы.
Дағыстан һәм Қасулан—екі тайпа
Ел болған деп жазады құрылысы.
Афинде көргендерін баян еткен,

Халқының болған кезде жиылысы.
Ел екен бөтендермен қатысы жоқ,
Жындарға ұқсас әм әр пормысы.
Сыйлапты үш мың алтын падишасы

шежірелік  жыр-аңыздар
Ғалымның ұнаған соң бұл жұмысы.
Ақыры Рұм патшасы Маркиянмен
Сарматтың кескілескен бопты ұрысы.

Қиямет, бітпес соғыс салдарынан
Болыпты сарматтардың жеңілісі.
Рұмға мал, адамын айдап кетіп,
Жоқ етті бір тайпа елді келіп қуушы.

Сәнаның төрт жүз сексен жылдарында
Қалмады шежіреде бір белгісі.
Массагет екі ел бопты—Арсу, Сирақ,
Бір ел кеп және бірі жатса қирап.

Үшінші—Алаң атты бір ел бопты,
Бірі өрлеп, бірі және кетсе ылдилап.
Арсудан әсету, нуер, папуа болып,
Бұлар да жауынгер ел болған ширақ.

Тарихи мағлұматқа қарағанда,
Сирақтан шеркес елі дейді, шырақ.
Ұраны—заманында болған екен,
Елі үшін малы түгіл, жанын қимақ.

Қор болып соғыстарда не батырлар
Қан жұтып намысы үшін жанын қинап.
Жазуы Асан ата осылайша,
Ешкімді мақтамадым өзім сыйлап.

Алаңнан алты тайпа шыққан тарап,
Бір қызық, шежіреге тұрсаң қарап.
Кей жері түсініксіз боп шығады,
Бір елді қайталаса неше қабат.

Мешшарды фин әулеті деген едік,
Екінші қайталаймыз мұны ғажап.
Біле алмай не жазуды бұл жайында
Ақыл-ой ортаға алып отыр қамап.

Жазуға бұдан да ары бел байладым,
Болған соң өз әлімді мен шамалап.
Былай деп жазған екен Намлус Алы

түрік  тайпалары  және  қазақ  үйсіндері
Тарихшы болса керек, нәсілі—араб.
Түркі-финге жататын тайпаларды
Жазғанбыз жоғарыда әм саралап.

Айтылаған мешшар халқы екі елге де,
Бірдей деп ғұламалар берген жауап.
Сондықтан түрік нәсілі деп те айтамыз
Мекендеп туған жерін қалған жанап.

Алаңнан оғыз, хазар, османғазы,
Осылай үш тайпа елді қойсақ санап.
Балғар мен башқұр халқы әм мешшар-ды
Финдерден алған болсақ арашалап.

Айтылған алты тайпа боп шығады,
Бұлар да дүниені бір жаңалап.
Тұқымы османғазы Түркияда
Әр жерде дұшпанына қылған ғазап.

Батырлық, мансабында теңдесі жоқ,
Көп жерде күш көрсеткен бек қабағат.
Тарапты осылайша бұрын халық,
Тыңлаңыз, бұдан да ары құлақ салып.

Бұл сөздер түсінікті болса керек,
Білетін даналарға сөзді аңғарып.
Осы елге Томирис ханым патша бопты,
Бақ қонып, болса да әйел қыдыр дарып.

Ақылды, кемеңгерлік турасында
Тұрарлық болған екен ел таңғалып.
Патшасы парсы елінің Кейқысрау
Осы елді талқандауға соғыс салып.

Әртүрлі өнерменен айла жасап,
Амудың дариясын өткен жарып.
Бұл елге күшін жинап қарсы барды,
Жеткенде жаудың қолы ашып-арып.

Жеңіліп Кейқысрау қолға түскен,
Кеулі алаулаған сияқты жалын.
Өшірді тірікліктің есебінен
Кәлласын қылышпенен кесіп алып.

шежірелік  жыр-аңыздар
Бұл бастан бір ибарат жасау үшін
Қан толған бір ыдысқа салды апарып.
«Жасыңнан қанға құмар болып едің,

Іше бер, тойғаныңша, мейірің қанып!».
Осындай дәлелдері болған үшін
Шежіре деп айтамыз негізі анық.
Түрікпенмен және өзбек тайпалары,

Екеуі осылайша кетті аталып.
Құмық пен хайе елі екі тайпа,
Қыпшақты осыларға қосса апарып,
Бес тайпа Оғыз ханнан шықты тарап,

Жазыпты осылай деп ескі тарих.
Не болды бұдан кейін ақыр халі,
Мұны да шежіреден айқындадық.
Ғасырда он екінші хайе елі

Жоқ болды шежіреден шығып қалып.
Бұл елдер «ақаслар» деп атаныпты,
Деген сөз қазаққа әм жақындадық.
Жасаған бұдан соңғы қазақ халқы,

Бірі—өлсе, бірі—туып, көріп жарық.
Тарихта осылай ел туыстары,
Талай ер батырлықпен ту ұстады.
Уақтында жаудан қайтпас ерлер өтті,

Тас кескен сілтегенде қылыштары.
Бітпейтін, таусылмайтын арасында
Әрдайым болып тұрған ұрыстары.
Атадан балаға әм мирас қалып,

Қырқысып жоқ болғанша тыныспады.
Қырылып екі жағы жатса-дағы,
Рақым бір-біріне қылыспады.
Әлсізін күшті жағы жеді талап,

Әзалда бір болса да, туыстары.
Адамы, малы—олжа, құл ғып сатты,
Болса да қандай түрде жыныстары.
Жеңілген мал-мүліктен түгел безіп,

түрік  тайпалары  және  қазақ  үйсіндері
Тау-тасқа бой тасалап жылыстады.
Тыныстап аз ғана күн ес жинаса,
Бас қосып аға-іні туысқаны.

Қол жинап, бөтен елден көмек алып,
Қайталап жанжалдасу жұмыстары.
Басына қауіп төнсе, кетер тастап
Болмайды шын кеуілмен шығысқаны.

Ол кезде бейбіт дәуір өмір сүрмей
Бірінің-бірі сөзін ұғыспады.
Бір мысал келтірейік дәлел үшін
Бір кезде болған екен бұл іс-тағы.

Әуелі сөз бастайын ескі жайдан
Табылды деп ойлама бұл сөз қайдан.
Мүпсілде осылай деп жазған екен
Тарихшы болса керек «Шын»—Қытайдан.

Бір тайпа Қыпшақ атты ел болыпты
Әулеті Оғыз ханның кішкентайдан.
Дон менен Волга өзені арасында
Саратов сахарасында малын жайған.

Бұларды түрік әулеті—Хорезм шаһ
Қыпшаққа жорық жасап ашқан майдан.
Жеңіліп қыпшақ халқы зор майданда
Біле алмай не істерін болған қайран.

Арасы Хазар, Көк хан төрт ата екен,
Ағайын ажырасқан осындайдан.
Ауыпты молдаван мен бес арабқа
Кезінде соғыс қаупі зор ұлғайған.

Біразы бой тасалап Кавказ кеткен,
Тозыпты жақынынан болмай қайран.
Аттары шежіреден біржола өшті,
Ел еді бір кездері салған сайран.

Құралды босқындардан селжүк түркі
Ел болып екі тайпа Керей, Найман.
Кезінде Уақ хандық құрған екен,
Бұлар да талай жерге салған ойран.

Хандығын Орта Азия талқан етіп,
2-83

шежірелік  жыр-аңыздар
Парсы мен шауып алды Иранды әм.
Жаулап ап Герман, Грек және Рұмды
Осылай күштілігін елге жайған.

Кезінде ел болмаған бұдан асқан,
Жыр қалды соңғыларға болып дастан.
Әуелі екі тайпа бір ел еді
Жерінде Орта Азия орналасқан.

Көп жерді күштілікпен алды жаулап,
Жерінен қан ағызып қадам басқан.
Еліне Кіші Азия басып кірді,
Бір қандай қарсылыққа қарамастан.

Жаулап ап Бағдат, Мысыр және Шамды
Байытып Мұқадысқа бір жол ашқан.
Көбейіп қолдың саны өсе берді,
Босқын ел жеңілістен, жолдан қашқан.

Дұшпаннан Байтулланы азат етті,
Жауынан болғаны үшін күштері астам.
«Паходы креставай» деп жазылған,
Орыстың тарихының бетін ашсаң.

Деседі аһл ислам мұсылманша
Жазылған осылай деп әуел бастан.
Көп жерде бағынған ел бас көтерді,
Топ болып, жанжал жасап, жүрсе де аштан.

Арабта Аббас сақи әулетінен
Патша боп Алалетрин бала жастан.
Бір күшті арабтардан әскер құрып,
Селжукпен соғыс жасап қарсыласқан.

Татар мен бір жағынан моңғол шықты,
Қан шыққан, қаһарланса, қара тастан.
Хандығын селжук-түркі талқан етті,
Тоздырып адамдай-ақ жол адасқан

Әр елге бет-бетімен кетті тарап,
Мал-мүлкін тастап қашып, етіп босқын.
Оныншы, он бірінші ғасырларда

түрік  тайпалары  және  қазақ  үйсіндері
Елдей боп бір-бірінен ажырасқан.
Тарихта бұлардан із қалмады,
Ел еді арыстандай қаһар шашқан.

Болмады нелер сұмдық дүниеде,
Адам мен жаралғалы жер мен аспан.
Сөз болған Уақ, Керей, Қыпшақ, Найман,
Қазаққа қосылады келіп қайдан.

Тараған Орта жүзден деседі жұрт,
Әркімің болса керек бұл жайға қайран.
Көнеден хандық құрған ел болған соң,
Өскен ел болу керек бір талайдан.

Қыпшақ әм тоқсан баулы атануы
Жай бір сөз болмау керек шыққан ойдан.
Құралып тоқсан екі рулы елден,
Көп жерге Қыпшақ атпен салған ойран.

Бұнақ хан, Жұлдыз хандар заманында,
Көп елге күш көрсетіп ашқан майдан.
Ақыры татар-моңғол хандықтары
Қыпшақты бір соғыста қырып жойған.

Жеңіліп бөтен елге кетті тарап,
Ел еді көп жерлерге қанат жайған.
Ғасырдың он бірінші аяғында
Тарихтан біржолата шығып қалған.

Тарихтың бір мың бір жүз сәнасында
Жетісу, Алтай тауы арасында
Бір тайпа Хайе деген ел болыпты,
Сол жердің көшіп-қонып даласында.

Жайларды бұл айтылған дәлелдейді
Шежіре Қашқаридың намасында.
Сүлеймен бұл елдерге хан болыпты,
Көшпенді даласы мен қаласына.

Үндіден Атила хан соғыс ашып,
Бір шетін шауып алған, аясын ба!

шежірелік  жыр-аңыздар
Екінші бір жағынан бас салыпты,
Жақыны моңғол-татар баласы да.
Хайе елі екі жақтан қысым көріп,

Қалмаған паналайтын саясы да.
Бере алмай бұған төтеп көше қашқан,
Ем іздеп, қансыраған жарасына.
Жол жүріп, неше уақыт арып-ашып,

Жетіпті Пират суы жағасына.
Ықтылат [қаласында] хан Сүлеймен
Тағдырдың ұшыраған қазасына.
Байтоқтың елі-жұртын өсиетпен

Тапсырған Таһир атты баласына.
Бұлар әм Османлыға барып жетті
Ғасырдың он екінші шамасында.
Бұрынғы Хайе елі жоқ болыпты,

Сол елдің айналыпты баласына.
Бұл ел де шежіреден біржола өшіп,
Хайе елі қалмай кетті қарасы да.
Бұл жақта қалғандары қашып жүріп,

Күн көрген тау мен тастың арасында.
Құралып кейінірек бір ел бопты,
Топталып Алаша хан саясына.
Алаштан Қарақалпақ, Қазақ туған,

Халықтың солай дейді данасы да.
Азырақ сөз етейін Алаш жайын,
Түсінер сөз мәнісін еткен пайым.
Әртүрлі шежіреде мағлұмат бар,

Келеді сәйкесі жоқ боп әрдайым.
Бірінде Хайеден соң Ақас десе,
Бірінде Алаша хан тұрар дайын.
Халықтың айтуында «Аннас» дейді,

Тамызған шешендер әм тілдің майын.
Махмұд Қашқаридың жазғандарын,
Мұны әм осы жерде сөз қылайын.

түрік  тайпалары  және  қазақ  үйсіндері
Ғасырдың он бірінде Хайе елі бар,
Білмеді деуге болмас ол мұндайын.
Аттары Алаш, Ақас аталмайды,

Тіліменен сөз етеді жарлы-байын.
Дүниеге бұл кездері келмегені,
Жоғарғы мағлұм болды айтқандайын.
Алаштан Әмет, Сәмет екі ұл болған,

Шоқанның байқасаңыз сөз ыңғайын.
Өзбектің жазуынша Қазақ, Созақ,
Әр жерде аты өзгеріп жазған сайын.
Жазайық пактілерді мағынасы зор,

Қазақтың жаза бермей құр айқайын.
Арқада, қалың тоғай бие бауда,
Ел еді малын баққан тартпай қауға.
Жол жүріп, тау, сахара, шөлді кезіп,

Кейбірі көшіп жүріп еткен сауда.
Кейбірі хандық жасап дәуір сүрген,
Баста тәж, алтын шені омырауда.
Кезі еді жаугершілік алыс-жұлыс,

Найза ұстап, не батырлар шапқан жауға.
Ғасырда он екінші босқын елге,
Алаша хан болыпты Ұлытауда.
Оң-солда қазылары, билері бар,

Үлгілі билік айтқан үлкен дауға.
Айтайық және бір сөз Алаш жайлы,
Боларлық түсінікті дені сауға.
Шыдатпас қандай ноқта тақсаң-дағы

Ұрда-жық түзелмейтін басы асауға.
Қаншалық сипап-сылап бақсаң-дағы
Шарт үзер бір-ақ салып омырауға.
Өзені Майлықия арқадағы

Көп өзен сол жақта ағып, тарқалады.
Кең дала, ойын салған тай мен құлын
Көк майса, түрлі өсімдік жайқалады.

шежірелік  жыр-аңыздар
Алаштың хандық құрған жер шамасы,
Осы деп кім де болса айта алады.
Ақыры сол жерлерде қаза тауып,

Күмбезі тұрғандағы байқалады.
Қазақтың түп атасы осы кісі,
Демеңіз, неше мәрте қайталады.
Бағзылар Ақас, Аннас десе-дағы,

Бұларға талдау жасап, шаршамалы.
Алаштан екі бала дүниеге кеп,
Бұлар да талай жүкті арқалады.
Айтылмыш Қазақ, Созақ, Әмет, Сәмет

Өскен соң ата жолын қайталады.
Үш жүзге бөлінеді қазақ халқы,
Жері кең—ұшан-теңіз, жатыр жайлы.
Оңтүстік өзбекпен араласып,

Белгісіз кейбір елдің қазақ-сарты.
Қырық жүзбен және мың жүз өзбекте
Тұқымы Төбей бидің туған жалқы.
Бір жағы қырғыз, қытай көршісі бар,

Кетіпті қытайласып жарым-жарты.
Ол елде Албан, Суан, Қызайлар бар,
Белгілі айтпасақ та сөздің арты.
Бір тайпа ел саяқ атпен қырғызда жүр,

Өз ұлты «қазақ» деген шықпай нарқы.
Орта жүз—Арғын, Найман, Қоңырат, Қыпшақ,
Естуім Уақ, Керей жарым-жарты.
Кіші жүз—Әлімұлы, Байұлдары,

Жетіру өскен халқы мыңың арты.
Әлімнен Қарасақал, Қытай шықты,
Шөмекей, Қаракесек, Төртқара, Алты.
Байұлы—Адай, Жаппас, Байбақтылар,

Масқар мен Беріш, Таздар емес жалқы.
Шеркес пен Тана және Есентемір,
Қызылқұрт, Шыбықтардан өскен халқы.

түрік  тайпалары  және  қазақ  үйсіндері
Бұлар да Алашамен он екі ру,
Әм және де ұстағаны қазақ салты.
Жетіру: Тама, Табын, Төлеуменен,

Рамазан, Кердері мен Алшын атты.
Жетінші—Жағалбайлы деген ел бар,
Деседі осылайша елдің қарты.
Алшын мен Жағалбайлы турасында,

Десіп жүр, сіңген тайпа боп бұралқы.
Беймағлұм болса-дағы біз тараптан,
Жазылды келген үшін сөздің шарты.
Бір елді екінші жақ кем тұтатын,

Қазақтың бұрыннан бар ескі салты.
Кейбірі ұры, кәззап болғанменен,
Ішінде Атымтайдай бар жомарты.
Кімдер жоқ ел ішінде байқап тұрсаң,

Жасайтын досқа қастық, бар нәмарты.
Білмейтін сөз қадірін надан да бар,
Адаммен бірдей болмас надан парқы.
Жараттың, Пәруарым, барды жоқтан,

Бина етіп адамзаты топырақтан.
Келтірдің дүниеге нелер батыр,
Қашпаған көре тұра ажалды оқтан.
Жазалық Ұлы жүзден тараған-ды,

Тыңлайтын құлақ болса инабаттан.
Әуелі Ұлы жүзден Кейкі туып,
Бек әділ би болыпты асқан топтан.
Төбей би бұл кісіден жалқы туып,

Жауына тартып садақ зымыратқан.
Төбейден Майқы, Қоғам, Қойылдырмен,
Төрт бала Мекірейілмен бір қынаптан.
Бұрынғы өзбектің жазуында,

Осылай ата жөнін ажыратқан.
Мекірейіл, Қойылдырмен қазақта жоқ,
Деседі араласқан тәжік-сартпен.

шежірелік  жыр-аңыздар
Қай елге қосылады екі рулы ел
Айырылған бөтен ел боп «қазақ» аттан.
Қоғамның әйелі әм деседі жұрт:

Қаңлы мен Шанышқылы—екі ұл тапқан.
Бағзылар: Шанышқылы, Қаңлы дейді,
Ел сөзі, мен емеспін жала жапқан.
Бақтияр Майқы биден жалқы туып,

Ақылмен жалпы қазақ туын соққан.
Баласы Бақтиярдың Ойсыл, Үйсін,
Бұлар да жүрген жерін ойсыратқан.
Бағзылар аз ғана елдер деп те атайды,

Бұл сөздер ескіліктен келе жатқан.
Ойсылдан Сіргелі атты рулы ел бар,
Ел дейді батыр болған жастық шақтан.
Не батыр болған екен бұл елдерде,

Кәлласын талайлардың домалатқан.
Үйсіннен болған екен екі бала:
Жансақал, Ақсақалмен аты және.
Бағзылар Абақ, Тарақ деп те атайды,

Бұл жайлы беріледі кейін баға.
Жалайыр Жансақалдан бір рулы ел,
Қараша Ақсақалдан жалғыз ғана.
Бәйдібек Байдолла мен Қарашадан,

Бақ, дәулет қабат орнап болған дана.
Болған бір оқиғаны сөз етейік,
Құлақ сал, тыңдаушылар, бермен қара.
Жасаған Байдолланың бір жұмысын,

Отырмын жазайын деп, келсе шама.
Бәйдібек уақыты жетіп қаза тапты,
Ас берді малды қырып, жинап саба.
Домалақ бір баламен жесір қалды,

Жасынан жүрегіне түсіп жара.
Көнбеске болған іске шара бар ма,
Тағдыры осылайша етсе, шара.

түрік  тайпалары  және  қазақ  үйсіндері
Қайнысы жеңгесіне некеленбек,
Салт солай, қаза тауып кеткенде аға.
Бір бала Байдоллада болған кезі,

Дүниеге Шақшам келіп жалғыз, дара.
Байдолла алмасына көзі жетті,
Қашықтап аралары бара-бара.
Оятты төсегіне түнде барып,

Анамыз бұдан басқа таппай шара.
«Түн қатып неге жүрсің, күң неме» деп,
Кемсітіп, жаман сөзбен еткен таба.

Құлақ сал, көзім жетті, ей, бейшара!
Мені алсаң, екі бала көрмекші едің,—
Осылай деген екен Байдоллаға.
Екі есе Жарықшақтан көп болушы ең,

Ақыры, мені мұндай еттің нала.
Жүз үйден көп болмасын тұқымдарың,
Біржола кетпесе де болып ада.
Тарады азғантай боп Шақшам елі,

Қарғысы Домалақтың боп бәһана.
Білсеңдер, осылайша деп айтады,
Жас емес, кәрі құлақ бала-шаға.
Тараған Орта жүзден Керей елі,

Жазылған болған үшін бір керегі.
Қараби, Сибанменен әм Ашамайлы
Керейден дүниеге келген еді.
Абаққа Қараби қызын берген,

Қарасаң, осылайша шежірені.
Жантеке, Жадық және Жастабанмен,
Шеруші, Шұбарайғыр, Итемгені.
Әйтелі, Молқы, Меркіт, Сарыбаспен,

Кеңсадақ, Қарақастар бір кезеңі.
Қызынан Қарабидің өскен елдер,
Деп жазған он екі елдің солай жөні.
Баласы Құдайберді* жазуынша:

шежірелік  жыр-аңыздар
Бұл елдер Қарабидің жиендері.
Бұл елдің жайы қалай болса-дағы
Елдің жоқ деген сөз бар елден кемі.

Ақсақал болмаса, Абақ—Ұлы жүзден,
Болып тұр бұ да Үйсіннің бір бөлегі.
Бұл жақта Қарашаның ұрпағы бар,
Деседі жалқы туған бұл жердегі.

Шығарып өз жанымнан жазғаным жоқ,
Көп сөзді бұрмалаған демес мені.
Бізге де хабар берер деп сенемін,
Бұл жайдың болған күнде өзгергені.

Үлкені Қарашаның Бәйдібек бай,
Байлықты аямастан берген Құдай.
Болыпты үш зайыбы ақылы асқан,
Кездескен бәрі бірдей боп сайма-сай.

Туыпты бәйбішеден тоғыз Сары
Баһадүр, батыр болған бәрі де ыңғай.
Бір кезде Бәйдібектің барлық малын,
Қалдырмай жау алыпты—бір жетім тай.

Уақтында аңнан қайтқан Сарылар әм,
Көреді ауылы малдан болған жұрдай.
Артынан қуып жетіп жау мен малдың,
Ат қойған қалың қолға есін жыймай.

Көп дұшпан жан-жағынан алған қоршап,
Қор болған көздерінің жасын тыймай.
Бәрі де сол соғыста қаза тапқан,
Әркімдер әм солай болмақ жүрмесе жай.

Тарапты жиенінен Сарыүйсіндер,
Бұл елдің деп айтады жайы солай.
Шынында, бір жағдайлы іс болса керек
Қозғалмас жел тұрмаса жусан, қурай.

Екінші Зеріп атты зайыбынан,
Жалмамбет жалқы туған бұ да бір жай.
Ошақты, Шапырашты, Жауатар мен

түрік  тайпалары  және  қазақ  үйсіндері
Баласы деп айтады Жалмамбет бай.
Туыпты Жауатардан Ойық, Түлік,
Ұраны «Жауатарлап» салып айқай.

Жарықшақ Домалақтан жалқы туған,
Жалғанда ата жолын бұ да қуған.
Үш бала бұл кісіден болса керек,
Дулатпен деп айтады Албан, Суан.

Үшеуі бір себептен араздасып,
Екеуі Қытай асқан, өтіп Шудан.
Көбісі Қытай елін мекендеп жүр,
Ел болып, екі тайпа салып думан.

Бұлар да осылайша алыстады,
Жерінен кіндік кесіп, кірін жуған.
Дулаттан Сиқым, Жаныс, Ботпай, Шымыр,
Қоралас деген ел бар үшінші ұлдан.

Шымырдан Бестерек пен осы екеуі,
Білгендер «сіңбелі ел» деп өсек қылған.
Қалай деп айтса дағы заты адамнан,
Жаралған жын-пері емес, от пен будан.

Жалғанда ешкім тірі қалмақ емес,
Бұлар да кезегінде көзін жұмған.
Келеді біреуі өлсе, бірі туып,
Белгі алып бірі—дана, бірі—сұмнан.

Айтбозым, Сегізсары, Қызылбөрік,
Бұлар да туып келді жарық көріп.
Алжан мен Қоңырбөрік, Құрман, Қыстық,
Албаннан келген екен дүниеге еніп.

Демейміз бел баласы содан туған,
Уақтында ана сүтін бірден еміп.
Кейінгі рулары болса керек,
Анығын білмеген соң біз не дейік.

Алматы айналасын мекендеп жүр,
Ағайын бір-біріне болып серік.

шежірелік  жыр-аңыздар
Суанның тұқымынан бейхабармыз,
Қытайды мекендейді өсіп-өніп.
Ілгері солар жақтан бір кездерде,

Жылқы айдап тұқымдары қайтты келіп.
Соларды көрген адам әлі де бар,
Көбісі бұл кездерде кеткен өліп.
Сол сапар келгендердің айтуынша,

Суанның болса керек тұқымы анық.
Қайтадан сөзімізге оралайық,
Қайтеміз білмеген соң айта беріп.
Екеуі Жанту, Жантай Жаныстағы,

Үшінші Жарылғамыс арыстаны.
Жанысы Қапал, Шегір екеуі бар,
Оймауыт, Бөгежілі алыстағы.
Жаныстан жеті бала болған екен,

Жығылған белдескенде алысқаны.
Кісілік мансабына қарағанда,
Талмайтын өрен жүйрік шабыстағы.
Бұл күнде жеті рулы ел болып кетті,

Көп болды қыз беріп, қыз алысқалы.
Шындықпен жазылған соң сөз турасы,
Бұл сөзді бекер демес қалыстағы.
Жайылмыс, Өтеміспен және Бәйіс—

Жантудың үш баласы жарыстағы.
Болып жүр осы күні құдандалы
Себеп сол қыз-бозбала танысқаны.
Бірі алып, бірі тиіп өз еркімен,

Қыз-жігіт бір-бірінен қалыспады.
Жекжат боп, туысқандық белгі қалмай,
Осылай бірден біреу қалыспады.
Жамбай мен Қожамберді—Жайылмыстан,

Деседі шежіремен таныстары.
Қыбырай және бірі болса керек,
Бұлар да ел аузында барыс-тағы.

түрік  тайпалары  және  қазақ  үйсіндері
Бұлардың бір туғандық дара жасы,
Бұрында білімпаздар анықтады.
Және де бұлар жайлы дәлелдеген,

Ілгергі жазған қазақ тарихтары.
Үш бала үш арыс боп, қыз алысып,
Шығып жүр, солай деген дабыстары.
Деп едік Жайылмыстан Қожамберді,

Үш бала кәмарынан дүниеге енді.
Құдайқұл, Ақберді мен Құдайберді
Үшеуі жер бетіне туып келді.
Бұлардан небір жүйрік болған еді,

Қаратқан ауызына талай елді.
Болыпты Құдайбердіде тоғыз бала,
Жазайын аты-жөнін мұның енді.
Қолжазба Саурықтан деп айтады

Әлібек, Тоқан менен Құдайменді.
Үшеуі бір анадан болса керек,
Бұрынғы айтушылар «солай» дер-ді.
Бақыбек, Ақтайменен бір анадан,

Осылай деп айтады білген жөн-ді.
Түгелбай, Манай менен Шәуке, Тілек
Бұлар да бір анадан төртеу еді.
Бұлардан Тілек атты тұқым қалмай,

Деп жазған айтушылар жасында өлді.
Дүниеден аз күн жасап бұлар да өтті,
Атаның жолын қуып бұ да ежелгі.
Қаншалық өнер, айла жасағанмен

Ақыры бар адамды ажал жеңді.
Бұл сөздер—жинақталған тарих сөзі
Біреудің дей көрмеңіз, тіліне ерді.
Көбісі шежіреші қарттарда бар,

Аңыз боп келе жатқан көптен бергі.
Қаншасы келіп-кетіп жатқанменен,
Ойласақ, кім тойғызған қара жерді.

шежірелік  жыр-аңыздар
Дүниеге бала туып, келтірсе ана,
Уайымсыз ешнәрседен болмақ бала.
Өзімен бір нәрсе де ала келмес,

Ақылсыз, надан болмас туа сала.
Кемеңгер, өнері көп ғалым болмас,
Яғни ақылы асқан, болмас дана.
Мансапқа, иә билікке құмарланбас,

Айта алмас боламын деп шаһизада.
Ғайбат та, өтірік те айта білмес,
Біреуге өтіріктен жаппас жала.
Ешкімді өзі біліп мақтамайды,

Яғни жамандамас елден ала.
Айтарлық дос-дұшпаны және болмас
Мұқатып, ешбіреуді етпес таба.
Мұсылман, кәпірменен жұмысы жоқ,

Парызды мойнындағы етпейді ада.
Өзінің ойлағанын айта білмес,
Толғанша бәлиғатқа сөйлер шала.
Өзімен өзі болып жайбарақат,

Біреумен тілдесуге келмей шама.
Ержетіп қайсыбірін тапса керек,
Бір кезде қалыптасып ой мен сана.
Ойласақ, дүниеге кім келмеген,

Мұқтажсыз дүние жиып күйбеңдеген.
Мал үшін жан, иманын бірдей сатып,
Жұмыстан арам, пасық жиренбеген.
Дүниесі мол адамға қошеметпен,

Жалпаңдап, өтірікпен күлмеңдеген.
Бағзылар достан досты ажыратып,
Өсек пен ғайбат айтып сүйреңдеген.
Бәзбірі күшті екенін көрсетіп жүр,

Жыландай айбат жасап, иреңдеген.
Кейбірі туысына қараспай жүр,
Кісідей сыр алысып үйренбеген.

түрік  тайпалары  және  қазақ  үйсіндері
Бақ тайып, бағзылардың досы келсе,
Жақтырмай қабақ шытып бұл нем деген.
Кей надан білгішсініп шіреніп жүр,

Бола алмас жай ит арлан үргенменен.
Болмайды есек тұлпар жем-шөп беріп,
Құйрығын жылқы мысал түйгенменен.
Қарақұс түлкі, қарсақ ала алмайды,

Биіктен бүркіт мысал шүйгенменен.
Бөктергі баптасаң да, қаз алмайды,
Тырнағын қаршығадай бүргенменен.
Адам мен надан нарқы бірдей болмас,

Екі аяқ, бір кәлламен жүргенменен.
Ләззатын дүниенің білмеген көп,
Жалғанда аз күн дәурен сүргенменен.
Ер, әйел бірін-бірі сыйламай жүр,

Уәде сөзге қазық лебізбенен,
Бір сөз екі қайта дегізбеген.
Сарқылып су жағасы сай болады,
Телегей [тең] болады теңізбенен.

Бұлар да ақыры бір күн өтсе керек,
Ақ тұйғын алыс жерден жем іздеген.
Ақымақ ақыры бір күн опық жейді,
Бар ойы арық шығып, семіз деген.

Жұт болса, бір-ақ қыста жоқ болады,
Мыңдаған малың болса егіздеген.
Ажалы қаса батыр бір атқан оқ,
Ардагер ана сүтін емізбеген.

Көп көрдік ақыл-ойсыз адамдарды,
Білместік кеселінен ем іздеген.
Қатқан көң қалыбына барса керек,
Болса да майға жүзін негіздеген.

Ақыры тойған бір күн жарылады,
Бақадай ерегіскен өгізбенен.

шежірелік  жыр-аңыздар
Айырып досты достан, жарды ғашықтан,
Сұм дүние, кімдерге боқ жегізбеген!?
Осымен шежірені тәмамдадым,

Осыдан басқа түрін таба алмадым.
Біреуде басқа түрі болған күнде,
Маған да деп сұраймын хабарлағын.
Жазғанын Асан ата тәпсір еттім,

Өзімше одан ары бара алмадым.
Тарихы қазақ халқы қолжазбамен,
Білгеннің және қостым хабарларын.
Көнеден келе жатқан мирас қалып,

Айтқанын көпті көрген адамдардың.
Барлығы білгенімнің хатқа түсті,
Тастарсың, тәуірін ап, жаман жағын.
Түсінген білімпаздар деп айта алмас:

Наһақтан кейбір елді жамандадың.
Жақсыны әділдікпен тура жазып,
Дәріптеп, мақтамадым жамандарын.
Түсінер мағынасын деп ойлаймын,

Аударған шын көңілмен назарларын.
Емеспін—өрен жүйрік, бәйге бермес,
Демеймін бұдан да ары шаба аламын.
Жеткенше барлық күшім толық жаздым,

Қолымнан келгенімді аянбадым.
Жазушы, атым—Төлтай Түгелбайдан,
Дулаттан—затым Жаныс тарағанмын.
Айтарсыз аз да болса алғысыңды,

Түсініп, бұл жазғаннан нәр алғаның.
Осымен тоқтатылды аяқталмай,
Қолдағы бәрін жаздым аяп қалмай.
Алты жыл әурелендім іздеуменен,

Ақыры жинақтадым шаршап-талмай.
Көтердім неше түрлі ауырлығын,
Қалған жоқ сақал-шашты бір ақ шалмай.

түрік  тайпалары  және  қазақ  үйсіндері
Тоғызы Құдайберді жазылмады,
Адам жоқ бәрін бірдей таратқандай.
Мағлұмат қолдағы бар жетімсіз боп,

Мұны әм іздеудемін қарап қалмай.
Білетін адам болса кәрі құлақ,
Дүниеден сауда жасап бара жатқандай.
Жинақтап осылардан жазбақшымын,

Лахытқа тұрсам, егер, аяқ салмай.
3-83

қазақ  шежіресі
«Нәсіпті бек біліңіз» деген Расул,
Қылармыз, жылап қатым тез, жамағат.
Мұхаммед пайғамбарға болсақ үммет,

Шежіре, тарих тану бізге міндет.
Әмірдің белгілі бес мағынасы бар,
Болса да қай тарауын—білу міндет.
Алсақ, біз рас сөзді асылынан,

Тауарих, түрлі кітап пазылынан.
Адамзат жер жүзіне келіп-кеткен,
Атамыз Адам—ислам нәсілінен.
Нұх нәби—екі адам саналады,

Анық деп, ақыл шариқ шамалады.
Нұхтан—Хам, Шам, Япыс атты,
Барша адам үш ұлынан таралады.
Әприқа, Әміриқа, ол Үндістан,

Сахара, тау-тасында жүрген бустан.
«Негр» деп аталады осы халық,
Болады Хам нәсілі—бір туысқан.
Мысыр илән тұрды бәрі—яһуди, араб,

Дін аман ғираттылар берсем санап.
Әприқа, Әзиада отаны екен,
Нәсілі Самның болар өскен тарап.
Япыстан айрылыпты екі қауым,

Бірі—ақ, бірі мұның сары қауым.
Таралған осы Япыс әулетінен
Мемлекет батыстағы—ірі қауым.
Ағылшын, прансуз, Керманиа,

шежірелік  жыр-аңыздар
Румыния, Әзиа, ауған, иран—мұның бәрі,
Болады ақ қауымнан Ирания.
Қытайлар, аннан, жапон, Манжурия

Және де түрік, татар, Моңғолия.
Тұрмысы, түр-түсіне қарай бұлар,
Атанған сары қауым бұрыннан.
Қазақтың айрылатын жері

Түрігің—біздің қазақ бір баласы,
Аннастан боламыз деп бар таласы.
Араб болмақ бұл ғажап іс,
Секілді жер мен көктің шекарасы.

Атамыз Аннас деудің себебі бар,
Сенімді шын сөз емес тіреуі бар.
Ал келіп дәлелсіз сөз алынбайды,
Әр сөздің айырғандай іреуі бар.

Бағынған ережеге біздің қазақ,
Сүйенер дінің жоқ деп қылған мазақ.
Ел болсаң, шын ислам дініндегі,
Көрсет деп шежіреңді берген азап.

Қинаған «сопы емес шығарсың» деп,
«Мәжуси жолын тұтқан шылғисың» деп.
«Дәлме-дәл тауып берер дәлелің жоқ,
Өтірік діншіл болып отырсың» деп.

Қазекең: «Мұсылманбыз шын біз,—деген,
Қашаннан ұстап келдік дін біз» деген.
Самарқан, Қоқан, Хиуа, Бұқарадан
Жақсылар қазақ тарихын көп іздеген.

қазақ  шежіресі
Шежіре күншығыстан табылмаған,
Архив жоқ қайдан тапсын жазылмаған.
Татардан дін қарындас талап еткен,

Халық деп Мұстапаны жағалаған.
Жақсылар тұра алмаған сабыр етіп,
Тауарихқа табылған соң қолы жетіп.
Ел жаққа бір хазірет, ишан бар деп,

Жіберген бір мүптиді уәкіл етіп.
Ол мүрит хазіретке барып жеткен,
Мақсұтты көңілдегі баян еткен.
Хазірет бірнеше жыр жазып берген,

Қазақтың қазылары үміт еткен.
Данышпан, өзі ғалым, ишан ғаріп,
Қызғанған дін қарындас тұрған азып.
«Сұраушы болса, мұны беріңіз» деп,

Аннасқа тіркеп берген ебін тауып.
Ол мүрит шежірені алып қайтқан,
Мұраты мұның ғасыл болып қайтқан.
Үш жүздің баласынан өкіл барып,

Көшірме сол нұсқадан алып қайтқан.
Атамыз Аннас деудің себебі осы,
Дәлелі дініміздің көңіл хошы.
Қатасы болса, ғапу етерсіздер,

Білгенім бұл туралы менің осы.
Болады шын атамыз біздің—түрік,
Негізсіз неге керек құр өтірік.
Ал босқа адасудың жөні бар ма,

шежірелік  жыр-аңыздар
Тіліміз—түпкі атамыз түрік тілі,
Дініміз—түрік, татар тұтқан діні.
Қозыны жеген қасқыр секілденіп,

Қызыққан басқалар сөздің шыны.
Болмаса кемшілік жоқ дінімізде,
Шалалық болса болар күнімізде.
Көшпелі, сарқырауы салақ елміз,

Мойынға мұны аламыз өзіміз де.
Түрікте Алаша атты хан болыпты,
Бек әділ, салтанатты жан болыпты.
Бозторғай қой үстіне жұмыртқалап,

Халықтың көңілі толып жай болыпты.
Болыпты бір бай адам бұл шағында,
Болмаған мұнан озған ол шағында.
Бақыты, мал мен басы қатар өсіп,

Атанған мәшһүр Алаш сол шағында.
Тұсында болыпты Алаш Алаша хан,
Түріктен туған болар тамаша жан.
Таңбасыз тай, енсіз қой сол шағында

Болыпты деп айтады қаншама жан.
Ескерту: «Алаш Алаш болғанда, Алаша хан болғанда,
таңбасыз тай болғанда, енсіз қой болғанда» деген мақал сол за-
маннан қалса керек.

Алаштан туып-өскен екі бала,
Қата деп айта қоймас ешкім жала.
Қай жерде хат қалдырған қариялар,
Осылай шежіреде жазған жәна.

Түрікпен сегіз арыс Сейілханнан,
Майқы би жалқы туған Жайылханнан.

қазақ  шежіресі
«Түбі бір түгел сөздің түп атасы—
Майқы би» деген сөз бар сол заманнан.
Туады Майқы биден Өзбек, Сапиан,

Сапианнан Айырқалпақ етем баян.
Баласы Айырқалпақ—Қазақ, Созақ,
Созақтан Қарақалпақ өрбіген жан.
Қалықтап жаңа жеттім мен Қазаққа,

Басымды байлап алып мол азапқа.
Азабым бойыма құт болар еді-ау,
Қалмасам қата жазып мол ұятқа.
Қатасыз пенде бар ма, Хақтан өзге,

Дауа жоқ нақақ жетпес айтқан сөзге.
Өзіме-өзім нанып өтпеу үшін,
Қайта анық қателерім түссін көзге.
Үш арыс ұл Қазақтан туған бала,

Бұларға берген бақыт Хақ Тағала.
Ақарыс, Жанарыс, Бекарыспен
Үш жүздің атасы деп айтар жәна.
Қаратау ол кездегі отандары,

Болыпты ортақ қоныс маңайлары.
Үшеуі қазақ елін үшке бөліп,
Билепті болып бегі әрі хандары.
Салтанат құрған шығар қатар қонып,

Көшпелі ел, тағы бірі шаһар болып.
«Ақтабан-шұбырынды» деген анық,
Қозғалған қонысынан сапар болып.
Ұлы жүз қараған ел—Ақарысқа,

шежірелік  жыр-аңыздар
Кіші жүз және-дағы деп аталған,
Бір кезде қараған ел—Бекарысқа.
Тарихи бір оқиға—қазақ өлген,

Жеті жыл тұтасынан аштық келген.
Қырылып осы аштық әсерінен,
Әр жүздің арасынан адам өлген.
Жауласқан және дағы қазақ, қалмақ,

Қалмақты қазақ болған шауып алмақ.
Ала ауыз, алты бақан болғандықтан,
Қазақты қалмақ шауып, салған салмақ.
Қоныстан ауған қазақ кезекпенен,

Сергелдең екі түрлі себеппенен.
Үш жүздің басын қосып бар жақсы ісі,
Қоштасқан көшпек болып зеңбеген.
Үш жүздің би мен бегі—көшбасшылар,

Басына Қаратаудың шыққан бұлар.
Қоштасып жер-суменен жыраулары,
Өлең-жыр үш жүз ауыз айтқан бұлар.
Үш жүздің ортақ өлең баласына,

Қараған Қаратаудың қаласына.
«Қалмақты шауып, шаншып аламыз» деп,
Төгілген сыймай кетіп қаласына.
Бет алған басшылардың бағытымен,

Тау-таудың тартқан бұлар саласына.
«Басынан Қаратаудың көш келеді,
Бір тайлақ көшкен сайын бос келеді.
Айрылған ағайыннан жаман екен,

қазақ  шежіресі
Жырдың үш ауызы—осы басы,
Алаштың мәлім барлық баласына.
Тараған талай жерге себебі осы

Дегеннің мен қазақпын арасына.
Өлеңі Қаратаудың бәріңе ортақ,
Қазақтың ханы мен би, қарасына.
Ел ауған еркін қоныс ыңғайымен,

Жерінің және отырған жағдайымен.
Ұлы жүз оңтүстік пен күншығыста,
Орта жүз солтүстікте маңдайымен.
Кіші жүз күнбатысқа қарай көшкен,

Орал мен Бөкейлікке шалғайыменен.
Тер төгіп, қоныстанып қона қалған,
Тап келген таланына оңдайымен.
Сонан соң қазақ басын қоса алмаған,

Қалмаған дос-дұшпаны өш алмаған.
Бас аман қып қазақ кеткен азып,
Дұшпанын тізе қосып тоса алмаған.
Жолында Ноғайлы, Естек және болып,

Жайықтан өтіп ары көше алмаған.
Оралдың екі бетін орыс алып,
Еділге қарыс қадам баса алмаған.
Үш жүздің ойран түскен баласына,

Бір тасып төгілген соң саласына.
Жауласқан жанталасып және дағы
Жел түсіп өзді-өзінің арасына.
Кірерге көр, шығарға тесік таппай,

Жүрсе де қара ауызының аласына.
Қалған соң енді бұлар ел болудан,
Деген сөз ел болалық жем болудан,

шежірелік  жыр-аңыздар
Жәнібек, Әбілхайыр заманының
Ресейдің кірген қазақ панасына.
Барақ хан Әбілхайыр ханды өлтірген,

Соғысып неше талай жанды өлтірген.
. . . . . . . . .*
Үстінде қара жолдың қалың хабар,
Жатады барған жұрт тәуап қып.

Басына шыққан дарақ жалғыз жиде,
Қойылхан деп есім берді молдасына.
Қолынан Сырым төренің қаза болған,
Хандарға бұл уақиға сәна болған.

Адасып сонан бері әлі жүрміз,
Ауыздың амал бар ма аласына.
Орыс та сене алмаған сонан кейін,
Ойлаған амал-айла онан кейін.

Аманат әр ауылдан адам алып,
Қамаған Орынбордың қаласына.
Небәрі елу[дей] адам алған,
Архипте аттары тұр, емес жалған.

Ұстаған Орта жүзден Тұрлығұлды
Жәкеңнің жаны ашыр деп ағасына.
Бағынған барлық қазақ мұнан кейін,
Орысқа бодан болып сонан кейін.

Бірнеше көтеріліс болса дағы,
Шықпаған еш нәтиже онан кейін.
Ақымдап ақылменен ала берген
Түркістан, Хиуа, Бұқар шетке дейін.

Сарыарқа, Сырдың бойы, Шыршық суы,
Ар жағы Алтай бетке дейін.
Наурызбай, Кенесары—екі төре,
Келіпті көне қоймай көпке дейін.

қазақ  шежіресі
Қырғыздың Алатауы түгелдейін
Қырғыз да қалмаған соң ақыры сол.
Тоқтаттым осыменен сөз аяғын,

Болжаусыз болғаннан соң алдағы ағым.
Тұяғы тұқырылған тұлпардай-ақ,
Отырған күйсіз шауып, бұл бір шағым.

Заманда ел билеген хандар өткен,
Толғауы жоқ тоңмойын жандар өткен.
Хат танымас қазынадан халық қанап,
Аң патшасы арыстан түсті бетпен.

Хан атаққа мәз болып жарлық шашқан,
Заң-зәкүн, жол-жораны байқамастан.
Бас салған, басын алған, қанға малған,
Кімде-кім қарсыласса, қайраты асқан.

Жеңген елін, жерін алып жеңілгеннің,
Қонысынан аударып, орнын басқан.
Әлі аздар атының басына ие,
Иен жаққа, елсіз-ессіз ауып қашқан.

Хан болды халық ішінде қадірменді,
Жауласса бір ханменен өзі теңді.
Батыры көп басты алды, бауыздады,
Әйткенменен артынан қауіп төнді.

Серттесе сескендірген бірін-бірі,
Байқалар, бас теңессе, қайсысы ірі.
Екі ердің ерегессе, бірі өлмей ме,
Кете ме кектескеннен көңіл кірі.

Қазақ халқы қажырлы ел әуел бастан,
Қытай, Моңғол елімен көп жауласқан.
Қазақ шежіресі

қазақ  шежіресі
Басында Түрік, Татар, Қазақ, Созақ—
Ел екен бірге өскен, араласқан.
Күншығыс лықылдаған елге толды,

Алтайдың алабында көшіп-қонды.
Тел өсіп, мал мен жаны жерге сыймай,
Қоныс үшін таласып, соғыс болды.
Сол соғыста Қытай мен Моңғол жеңді,

Алтайдан аса қуды біздің елді.
Жеңілген ел жетім мен жесір болып,
Бері асып Енесей мен Байқал көлді.
Неше ғасыр өткізді сонда жүріп,

Ержетті ел көбейіп, әскер құрып.
Алтайдан қалың қолмен ары асты
Моңғолды Қытайменен шаппақ болып.
Сол күнде елді жүрген Түрік бастап,

Ор қазып, көрсетпестей жауып тастап.
Жау әскері жабылып қуған кезде,
Сол ордан қорыққансып өте қашпақ.
Көріністі кеп берді жау келгендей,

Жылқы алды жер шаңдатып ес білгендей.
Жіңішке өткел жасады асты берік
Айналасы терең ор жау өлгендей.
Ал жылқыны тар жолмен айдап өтті,

Қуғыншы да бұларға тақау кепті.
Сан жетпес, жер қайысқан қолды көріп,
Елге хабар беруге қайтып кетті.
Барғандар кейінгі елге айтып келді,

шежірелік  жыр-аңыздар
«Түріктен жер қайысқан қол кепті» деп,
Еліне түгел шауып хабар берді.
Жан қалмай Қытай, Моңғол жауға шапты,

Күңіренген қалың қол жер шаңдатты.
«Жау келсе, орға жығып қырамыз» деп,
Түрік, Татар, Қазақ пен Созақ жатты.
Көп әскер көз қорқатын келді жетіп,

Ту байлап, тұлпар мініп екпіндетіп.
Көзге таған іліне орға түсті,
Келгенін қырып салды жолмен өтіп.
Бас көтерер үлкенін қырып салды,

Жас бала, мал-мүлікті жиып алды.
Адам түгіл мал-мүлік, ит қалдырмай,
Елге әкеліп, үлесіп, олжаланды.
Сол кезде Қытай, Моңғол екі хан бар,

Қол астында өсіп-өнген талай жан бар.
Екі еркек бала қапты екі ханнан
Естіген ертеде өткен тамашалар.
Ержетіп екі бала жасқа толды,

Жас, зерек ұмытпапты келер жолды.
Бір кезде екі бала жоқ боп кетті,
Жер болжаған, кезінде оң мен солды.
Таппады көп іздеді Түрік елі,

Қай жаққа білінбеді кеткендері.
Қашқан қалған өзі елін тауып алып,
Атамекен өз елі барған жері.
Тоқтамай, одан да ары ауып кетті,

қазақ  шежіресі
Алатауды аралап жан бармайтын,
Күн көрінбес бір шатқа барып жетті.
Төрт жүз жыл мекен етті сонда барып,

Нұрынан ай мен күннің көрмей жарық.
Мал мен жан оған сыймай өсіп-өнді,
Кең жерге шықпақ болды жолын тауып.
Қағу-соғу көрместен еркін өсті,

Білмеді атқан таң мен батқан кешті.
Ен жайлап, еркін өсіп көбейген соң,
Мұның аты Еркінахун болсын десті.
Ел көшіп, шығатұғын жолын тапты,

Таласын тастап шықты қиын шақты.
Сол жолмен кең дүниеге шыға келіп,
Аспаннан күнді көріп талып қапты.
Мас болып күн нұрына екі ай жатты,

Ай, жұлдыз көк жүзінде таңырқатты.
Сол екі айды мейрам қып күні бүгін,
«Кеген-Шаған» деді де, қойды атты.
Кең жерді кесе басып жүре берді,

Өзеннен тауып өтіп, өткелдерді.
Жер шұрайын жобалап, жете жүріп,
Алтайға ауған елдің алды келді.
Олар келді, мұндағы ел оны көрді,

Замана тоғыз сәна себептері.
Түрік, Татар бере ме Алтайды оңай,
Неше ғасыр мекендеп жүрген жерді.
Қызғаншақ екі елге кірді тағы,

шежірелік  жыр-аңыздар
Ары кет, бері келме деушілікпен,
Тағы да соғыс болды сөз аяғы.
Соғысып Қытай, Моңғол қайта жеңді,

Айдады Алтай таудан біздің елді.
Түрік, Татар, Қазақ пен Созақ елі,
Батысқа күншығыстан ауып еді.
Сарыарқа иен жерге ауып келді,

Мекенінен кетірді соншама елді.
Бас қосып, ақылдасып ел ауғанда
«Балқан тауға барамыз» десіп еді.
Ауған ел күнбатысқа бармақ болды,

Жүре көріп, таппақ боп барар жолды.
Мен осында қалам деп Созақ елі,
Қимай қалды Сарыарқа салқын белді.
Түрік, Татар, Қазаққа ермей қалды,

Сайлап алды ішінен Ойрат ханды.
«Мен мұнда қалмақпын» деген сөзден,
Қалмақ деген атақты содан алды.
Бірге өніп, бір анадан жаралғанмен,

Арғы тегі Тұраннан таралғанмен.
Өмір—тартыс, айырып бірден-бірін
Басында туысқан жұп саналғанмен.
Жер де иесіз, ел де шағын сол заманда,

Қай жақта жақсы бар бұл жалғанда.
Қара теңізді айнала мекендеді,
Аралықтан шаһар көрді барлағанда.
Аралас қылды барып қатым-қатыс,

қазақ  шежіресі
Ел-жері таныс боп көшін танып,
Көп ұзамай салысты атан жарыс.
Әскермен қаласына бармақ болды,

Ішіне кіріп соғыс салмақ болды.
«Бір патшалық бұл жерге құралық» деп,
Иунанның шәрін тартып алмақ болды.
Осы шаһар Стамбол—Зарқұм салған,

Зарқұмды жеңіп, Әлі тартып алған.
Жеті қабат соғысып, жеті ел алып,
Жеті жүз жыл жеті жұрт патша болған.
Келе кіріп Стамболға соғыс салды,

Елін қырып, патшаның басын алды.
Қалған Иунан қашып кетті ағылшынға,
Патшалық құрып, Түрік орнап қалды.
Осы сөз—түрік жазған тарих сөзі,

Білген жанға таса емес, жердің жүзі.
Түріктің Стамболды меңгергені
Ғасырдың он екінші орта кезі.
Қазақ келіп Қырымнан қала салды,

Жайылымға тастады қостан малды.
«Шәрлі болған—малды болмайды» деп,
Кең жер іздеп, таппақ боп аралады.
Аттанып әскерменен Балқан барды,

Салынған аралады қалаларды.
Отырықшы қалада ел иен қалған,
Кең дала малға жайлы таба алмады.
Батырлар жер таппады, қайтып келді,

Елсіз иен жоқтығын айтып келді.
4-83

шежірелік  жыр-аңыздар
Орманбетті хан сайлап Ноғай қалды,
Қайтадан кейін қазақ ауып берді.
Көшпелі ел Қапқаз өрлеп шығыс тартып,

Сол Қапқаздың бойында көп жыл жатты.
Олай-бұлай ел ұйтқып толқығанда,
Бөлініп әрбір тасы сонда қапты.
Ауған, Орыс, Қытайда бар қазақтар,

Қалған қалып Түрік пен Татарлар да.
Арабтың да ішінде қазақтар бар,
Мекке барған жолыққан сапарларда.
Орғып жүріп олай барып, былай барып,

Отырықшы бола алмай қала салып.
Көшіп кетіп бытырап, көбейе алмай,
Көшкен сайын жұртында жұрын қалып.
Қайбар патша Мұхаммедпен соғыс салған,

Рұмның тарихында жазылып қалған.
Қырық мың әскерменен тұрды өріп,
Мезгілі екен сол кезде қажып қалған.
Екі жұрт жеңісе алмай жатқан кезде,

Үстіне тоқсан Қазақ батыр барған.
Батыр деп, ер деп те осыларды айт,
Тарихта жоғалмастай аты қалған.
Алдынан араб шапқан бізге кел деп,

Ер болсаң, әскері азға көмек бер деп.
«Азға көмек» дегені жөн екен деп,
Тоқсан ер жауға шапты кеуде кернеп.
Қайбардың әскеріне қарсы барды,

қазақ  шежіресі
Бетке келгенді беттетпей, талқан қылып,
Туын жығып, шаһарын шауып алды.
Көп олжаны алды да жүріп кетті,

Жол тартты елге қарай түзеп бетті.
Жанына алып Мұхаммед тоқсан ерді:
«Мыналар өзі-өзі бек екен» депті,
Өзбек деген ат содан қапты.

Үйіп қойып көп олжа үлесіпті,
Үлгі боп сөйленетін ірі сөз көп.
Қалмаған мақал болып арғыдан кеп,
Мына сөз бекер босқа айтылмайды:

«Өзбек—өз ағам, сарт—садағам» деп.
Шолғыншы сол жолында Балқан барған,
Сөз тозбайды, озса да миллион заман.
«Барар жерің Балқан тау

О да біздің көрген тау» деп,
Қазаққа осы мақал содан қалған.
Тоқсан ердің біреуі білгір шешен,
Мұхаммедпен сөйлескен сол ер екен.

Мені «өзі бек» атады Мұхаммед деп,
Бектік атты ол да тәуір көрген екен.
Бұл атты бұлар да тәуір көрді,
Есіртпей ме мақтау сөз аңғал ерді.

Бұл атқа басқалары таласпады,
Өзбек деген атты соған берді.
Ол өсіп, өз алдына бір топ ел боп,
Өзбек елі атанып жүре берді.

Бір білгір Өзбектен тағы шығып,
Басшылықты көп берген елге ерген.

шежірелік  жыр-аңыздар
Қайтадан Арқа аууға сөз байлады,
Айтысқан соң сертінен бір таймады.
Оқыған, сөзге шешен адам екен,

Әлгі Өзбекті ішінен хан сайлады.
Жақсы жайды таба алмай батыс жақтан,
Тұрақсыз өмір ұқсас судай аққан.
Малға жайлы батыстан жер таба алмай,

Айналып Сарыарқаны қайта тапқан.
Не дәуір жүрді Қазақ Жайық жайлап,
Жауласқан тоғыз жұртпен қару сайлап.
Солардың біріне де бағынған жоқ

Арланып аса соғып, қаны қайнап.
Қазақтың тұңғыш ханы Өзбек хан,
Оқыған, білімі бар, саналы жан.
Атақты осы Өзбек ел бастаған,

Он екінші ғасырда хан сайланған.
Түрік ханның баласы Алаш атты,
Оқыған, терең ойлы, мағлұматты.
Өзбек хан өлгеннен соң сол хан болды,

Алаша деп алыпты «Алаш» атты.
Арқаға Алаш екен алғаш келген,
Әлемге Алаш аты белгіленген.
Қазақтың мақалы бар сондықтан да,

«Алаш, Алаш, керегем—ағаш» деген.
Орнаған Қазақ елі Кеңгірге кеп,
Алаш, Жошы, Домбауыл—үш хан өлген.
Қуа санап келгенде тарих жолын,

қазақ  шежіресі
Үш ханға да қызыл тастан күмбез соқты,
Одан бері жетінші ғасыр өтті.
Ел көбейіп, мал сыймай ен далаға

Малекең туғызбай ма ол да жақты.
Арқаны аңсап келген Қазақ елі,
Басында баяндалды барған жері.
Қырымнан—қыр, Жайықтан—жай таба алмай,

Қайта келіп, Сарыарқаны мекендеді Қазақ елі.
Өскен жер ұлы жері, малы, төлі,
Салқын бел, самал желі, шалқар көлі.
Көк қасқа бетегесі, мың жусаны,

Алтайда ат семірткен көксегені.
Отырықшы қалалы ел боп қалған,
Кең дала малға жайлы таба алмады.
Батырлар жер таба алмай қайтып келді,

Елсіз иен жоқтығын айтып келді.
Орманбетті хан сайлап татар қалды,
Қайтадан кейін қазақ ауып берді.
Көшкен ел Қапқаз өрлеп, шығыс тартты,

Сол Қапқаздың бойында көп жыл жатты.
Аладай ел ұйтқып толқығанда,
Бөлініп әрбір табы сонда қапты.
Ауған, Үнді, Қытайда бар қазақтар

Ал ұста, ойды тербеп, қолға қалам,
Жалқау боп, жүре бермей, болма сараң.
Артыңа аз да болса бір сөз қалдыр,
Бар болса, баста пікір, ойда санаң.

Жаз жинап тарихтардан көргеніңді,
Естіген қариялардан білгеніңді.
Әртүрлі шежіренің нұсқасынан
Жинақтап азды-көпті тергеніңді.

Жазып көр, атаң қазақ шежіресін,
Сен сұра, ол туралы не білесің.
Бастап бер, білімпаздар өзі шешер,
Несіне ойға қалып, кідіресің.

Түріктің біздің қазақ бір баласы,
Әнестен боламыз деп бар таласы.
Қазаққа араб болмақ ол ғажап іс
Секілді жер мен көктің шекарасы.

Атамыз Әнес деудің себебі бар,
Сенімді шын сөз емес тіреуі бар.
Дей келіп дәлелсіз сөз алынбайды,
Әр сөздің айырғандай іреуі бар.

Қазақ шежіресінен өлеңмен
жазылған қысқаша мазмұндама

қазақ  шежіресінен  өлеңмен  жазылған.....
Бағынған Ресейге біздің қазақ,
Мүсәніптер діні жоқ деп қылған мазақ.
Ел болсаң, шын мұсылман дініндегі

Көрсет деп шежіреңді берген азап.
Қазақтар «мұсылманбыз шын—біз» деген,
Қашаннан ұстап келдік осы жолмен.
Самарқан, Қоқан, Тәшкен, Бұхарадан

Жақсылар қазақ тарихын көп іздеген.
Шежіре күншығыстан табылмаған,
Архип жоқ қайдан тапсын жазылмаған.
Арабтан дін қарындас талап еткен,

Халық едік ислам жолы жабылмаған.
Жақсылар төзе алмас сабыр етіп,
Шежіре таппаған соң қолы жетіп.
Арабтың сұлтанына арыз жолдап,

Жіберген екі қожа уәкіл етіп.
Құнанбай—Тобықты, Арғын Орта жүзден,
Және де Жаппас Мырқы—Кіші жүзден.
Жаздырып бір шежіре алып қайтқан,

Шайхислам Сейітзада қазіреттен.
Құнанбай Мырқыменен—екі қажы
Байлықпен бұл екеуі болған қазы.
Салдырған Құдай үшін бір тахия

Жаздырып жорналына мүфти қазы.
Екеуі Мәдинеге барып жеткен,
Мақсатын көңілдегі баян еткен.
Шайхислам бір шежіре жазып беріп,

шежірелік  жыр-аңыздар
Данышпан өзі ғалым, имам ғаріп,
Қызғанған дін қарындас тұрған барып.
«Сұраушы болса, мұны беріңдер» деп,

Әнеске тіркеп берген алып барып.
Ол Әнес—пайғамбардың сахабасы,
Арабтан шыққан өсіп мал мен басы.
Арасы екеуінің қайда жатыр,

Түріктің болса қазақ шын баласы.
Қажылар шежірені алып қайтқан,
Бұл жолы мұрат хасыл болып қайтқан.
Үш жүздің сол кездегі жақсылары

Көшірме сол нұсқадан алып қайтқан.
Атамыз Әнес деудің себебі сол,
Дәлелі дініміздің көңіл хошы.
Тұтынып өтірікті айтпау үшін,

Айт анық қате жері түссін көзге.
Болады шын атамыз біздің түрік,
Негізсіз неге керек құр өтірік.
Жөнсіз босқа адасудың жолы бар ма,

Дәлелді рас сөзді көре тұрып.
Тіліміз—түпкі атамыз түрік тілі,
Дініміз—түрік-татар тұтқан діні.
Қазыны жеген қасқыр секілденіп,

Қызыққан мүсәніптер сөздің шыны.
Болмаса кемшілік жоқ дінімізде,
Шалалық болса болар күнімізде.
Көшпелі сахарада салақ елміз,

қазақ  шежіресінен  өлеңмен  жазылған.....
Түрік те Алаша атты хан болыпты,
Бек салтанатты, ғаділ жан болыпты.
Бозторғай қой үстінде жұмыртқалап,

Халқының көңілі толып жай болыпты.
Болыпты бір бай адам бұл шағында,
Болмаған онан озған сол уағында.
Бақыты мал мен басы қатар өсіп,

Атанған мәшһүр Алаш сол шағында.
Тұсында болған Алаш Алаша хан,
Түріктен туған болар тамаша жан.
«Таңбасыз тай, енсіз қой» сол шағында,

Болыпты деп айтады қаншама жан.
Алаштан туып-өскен екі бала,
Қате деп айта қоймас ешкім жала.
Қай кезде сөз қалдырған қариялар

Осылай шежіреге жазған жәна.
Ат қойған үлкеніне Сейілхан деп,
Атаған екіншісін Жайылхан деп.
Баласын алты Алаштың айрылмастан

Білеміз екеуінен өскен жан деп.
Түрікпен сегіз арыс Сейілханнан,
Майқы би жеке туды Жайылханнан.
«Түбі бір түгел сөздің түп атасы—

Майқы би» деген сөз бар сол заманнан.
Туады Майқы биден Өзбек, Сабиан,
Сабианнан Айырқалпақ, Аққалпақ етсем баян.
Баласы Айырқалпақ Қазақ, Созақ,

шежірелік  жыр-аңыздар
Туады Аққалпақтан және Қырғыз
Қырғызды Сабианнан деп біліңіз.
Тілінде аз кемшілік болғандықтан

Атанған ақ қалпақты сақау Қырғыз.
Қармалап жаңа жеттім мен Қазаққа,
Басымды байлап алып бұл азапқа.
Азабым бойыма құт болар еді,

Қалмасам қате болып зор ұятқа.
Қатесіз пенде бар ма Хақтан өзге,
Дауа жоқ нақақ жетпей айтқан сөзге.
Тұтынып өтірікті айтпау үшін

Қайтадан анықталып түссін көзге.
Үш арыс ол Қазақтан туған бала,
Оларда шын туыстық болған сана.
Ақарыс, Жанарыспен әм Бекарыс

Үш жүздің аталары болар жәна.
Сан емес бұл жүздеген жүз деген сөзі,
Дарияның арғы жағы бергі жүзі.
Негізін жүз сан деп іздеген сөз

Дейтіндей бетін қоныс мезеген сөз.
Түркістан ол кездегі отандары,
Болыпты ата қоныс мекендері.
Үшеуі қазақ елін үшке бөліп,

Болыпты бегі, сұлтан әм хандары.
Салтанат құрған болар қатар қонып,
Көшпелі бір қатары шаһар болып.
«Ақтабан-шұбырынды» дегені анық

қазақ  шежіресінен  өлеңмен  жазылған.....
Ұлы жүз қараған ел Ақарысқа,
Орта жүз қараған ел Жанарысқа.
Кіші жүз және дағы деп айтылған

Бір кезде қараған ел Бекарысқа.
Тарихта қазақ халқы азап көрген,
Жеті жыл тұтасынан аштық келген.
Азықсыз осы аштықтың салдарынан

Әр жүздің ортасынан адам өлген.
Жауласқан және дағы қазақ, қалмақ,
Қалмақты болған қазақ шауып алмақ.
Алалық алтыбақан арқасында

Қазақты қалмақ шауып болған салмақ.
Қонысынан ауған қазақ кезекпенен,
Сергелдең екі түрлі себеппенен.
Үш жүздің басын қосып жақсылары

Қоштасып көшпек болып ретпенен.
Үш жүздің хан мен биі, көшбасшылар,
Басына Қаратаудың шыққан олар.
Қоштасып жер-суымен жыраулары

Өлең-жыр жүз ауыз айтқан болар.
Үш жүздің ортақ өлең баласына,
Қараған Қаратаудың қаласына.
Ол жырдың басы болған айтуына

Қазақтың мәлім барлық баласына.
«Басынан Қаратаудың көш келеді,
Бір тайлақ көшкен сайын бос келеді.
Айрылған қарындастан жаман екен

шежірелік  жыр-аңыздар
Таралған Қаратаудың даласына,
Дегеннің мен қазақтың баласына.
Өлеңі Қаратаудың жалпы ортақ

Қазақтың хан мен билер арасына.
«Матаусыз сөз байлаусыз» дегенді ойлап,
Бұл сөзді кірістірдім жақсы жайлап.
Мүмкіндік отыруға болмаған соң

Кірістіруге ойланып сөзді сайлап.
Ел ауған еркін қоныс ыңғайымен,
Жерінің және отырған жағдайымен.
Ұлы жүз оңтүстікке қарай көшкен,

Орта жүз солтүстікке маңайымен.
Кіші жүз күнбатысқа қарай көшкен,
Орал мен Бөкейліктің шалғайымен.
Ел болып қоныстанып қона қалған,

Тап болып келген таланына маңдайымен.
Мұнан соң қазақ басын қоса алмаған,
Қалмаған дос-дұшпаны өш алмаған.
Бас амандап қазақ кеткен азып,

Дұшпанын тізе қосып тоса алмаған.
Үш жүздің ойран түсіп баласына
Бір тасып төгілген соң шарасына.
Жауласып және дағы жанталасып,

Жел түсіп өзді-өзінің арасына.
Қалған соң енді бұлар ел болудан,
Деген сөз ел болайық жем болудан.
Әбілқайыр, Абылай хандар заманында

қазақ  шежіресінен  өлеңмен  жазылған.....
Бір мың жеті жүз отыз бірінші жыл,
Бағынды Руссияға дәл осы жыл.
Ел қылған бізді басып орыс халқы

Қазақтың кәрі-жасы осыны біл.
Кіші жүз Әбілқайыр хан бастаған,
Орта жүзді Абылай хан әм бастаған.
Ант беріп бұл екеуіне бағынған соң

Паналап дәуір сүрген екі жүз жыл.
Ленен мен Сталиннің дәуірінде
Теңдіктің пайдаландық бәрінен де.
Атанып Қазақстан, қатарға еніп,

Қолға алып домбырамды аттанайын,
Көңілде не бар екен ақтарайын.
Жібекке меруертті қолмен тізіп,
Нақыштап сөз өрнегін тақталайын.

Халықтың қарауына берілейін,
Асқақтап артық айтып аттамайын.
Ел тыңдап, еңбегімді бағаласын,
Несіне күні бұрын мақтанайын.

Қағазға қалдырайын білгенімді,
Өнерлі ер жігіттен ауытқымайын.
Бір кезде біреу оқыр, біреу тоқыр,
Қалтама босқа бүктеп сақтамайын.

Ой өрбіп, ұшқыр қиял кетті шалқып,
Ми тербеп, құлақ тыңдап, бой да балқып.
Көз қуанып, қолға алды қағаз, қалам,
Білгенін аяр емес тіл де тартып.

Айдынды мекендеген ала үйректей,
Көңілім кейде шомып, кейде артып.
Жазуға мойындамай жүруші едім,
Көрейін көкіректің көзін аршып.

Басымнан көп өмірлер кетті өтіп,
Аз өнер білген өлең қолда барсың,
Үш жүздің шежіресі

үш  жүздің  шежіресі
Қартаймайтын өмірді көргенім жоқ,
Атыңнан түс дер бір күн жыға шаншып.
Тұра ма ер жігітке кәрілік келмей,

Қалмайды жаратылысқа ешкім көнбей.
Ілгері адам бәрі де арман қылды,
Уа, шіркін, қайда барар бізге келмей.
Елуге келгеніңше еліресің,

Өзім де баламын деп көңіл бөлмей.
Алпысқа әркім келіп арандады,
Адамзат кеткен емес мұны көрмей.
Жетпіс, сексен, алдыңда тоқсан да тұр,

Мазаңды алар мең-зең қып, тербей-тербей.
Жүзге шейін көрерсің талай қызық,
Жарығың алдыңдағы тұрса сөнбей.
Балалық он бес жасар қызық-тағы,

Жігіттің екі талай ұмытпағы.
Қызыл жел жиырма бес соғып өттің,
Гауһардай жалтыраған тұнықтағы.
Отыз бес оң мен солға қол создырдың,

Батырдай дулығалы жорықтағы.
Сақталған қынабында ақ алмастай,
Тең басқан үзеңгіні қырықтағы.
Ер толар елуінде кемеліне

Халыққа әділ, үкім ұлық тағы.
Арысқа алпыс жаста түскенменен,
Бүркеген күннің көзін бұлт тағы.
Жетпісте жер таянып орныңнан

Көзіңе қос көрінер жуықтағы.
Сексенде сегіз мүше жігі босап,
Торғайдай үрпиесің суықтағы.
Тоқсанда барлық денең тобықтай боп,

шежірелік  жыр-аңыздар
Жеткенше сонау жүзге кім бар, кім жоқ,
Діңкеңді өстіп дүние құрытпағы.
Жігітке қисық қылық мінменен тең,

Жараспас жас бойына сынменен тең.
Күлдіргіш ойын құс та тәуір жігіт
Көңілдің бақшасында гүлменен тең.
Қолы сараң надан бар, көңілі қарау,

Қараңғы ақ жүрегі түнменен тең.
Сасқан жерде ойланып тапқан ақыл,
Заты жалған болса да, шынменен тең.
Әзіліңе жарасқан жақсы жолдас

Тараған кіндігіңнен ұлменен тең.
Жақсы атадан жарымес бала туса,
Қайғылы, қасіретті сұмменен тең.
Қалжың, ойын, сықақты көтерген ер

Терісі жуан елі пілменен тең.
Біреуден пайдаланған ақыл-ғылым,
Жаңбырмен араласқан нұрменен тең.
Бозбала, құлағың сал, біздің сөзге,

Тыңдасаң, аз мәселе айтам сізге.
Тіршілік ғұмырыңызға душар болдым,
Майдан ғып базар құрған кезіңізге.
Әрқайсың, сөзім тисе, шамданарсыз,

Мінезін тау[ып] айтса, таң қаларсыз.
Он бес пен он алтыға келген шақта,
Баршаңыз жігіттікке сайланарсыз.
Біреуің біреуіңнен үлкен болсаң,

Мен де сондай болсам деп ойланарсыз.
Көңіліңде таудай талап болса-дағы
Ақыл, білім болмаса не қыларсыз.
Жігіттің дәл жиырма жасы дейміз,

үш  жүздің  шежіресі
Мінез, білім, сабырлық, ұят, әдеп,
Табылса бір жігіттен осы дейміз.
Ғақылың бойыңменен өссін бірдей,

Ажарың жылы, жұмсақ тисін гүлдей.
Жауабын тістеп, шығып тартқаныңда,
Жақыннан біреу білсін, басқа білмей.
Жүзіңді төмен үйрет жоғары аспа,

Ер жігіт, жамандықтың жолын баспа.
Мінезің күнде көрсе көрмегендей,
Табылсын әмма құмар құрбыласқа.
Есіктен кіріп келсең, әдеппен тұр,

Өз орның табылғанша төрге аспа.
Бойыңа мін тағылар, абзал құрбым,
Жаманмен құрбы ғой деп ақылдаспа.
Киім ки, сипаттанып бойға шақтап,

Білім ұқ, ақылменен ойға шаптап.
Көзіңе көрінгенмен еріп кетсең,
Ойлаусыз жоғаларсыз қалбалақтап.
Елірме елпелектеп, есіңмен бол,

Басыңды бұлдандырса, біреу мақтап.
Өзімді мынау асып жеңді деме,
Бір ақымақ көп ішінде тұрса боқтап.
Халыққа басың бұлды, сыйлы болсаң,

Кегіңді жұрт әперер ісіңді ақтап.
Ағайын, аймағыңмен әрбір іске,
Отырсын тез көрмесе орның жоқтап.
Арымақ семіз—сұқтан, ұры—ардан,

Жаманның ләззатсыз сөзі дардан.
Ежелден ел аузында аталы сөз:
«Болғанда іні—тастан, аға—бордан».
Тең басып үзеңгісін, ту ұстаса,

Саналы сабаз осы елге қорған.
5-83

шежірелік  жыр-аңыздар
Ел бола емешегі елбіреген,
Ел безер тәкапарлы көңлі зордан.
Халық үшін қасқайса атқан оққа,

Жау алар ел батыры садақ жонған.
Сырты берік, іші кең—адал досың
Дұшпанға шалдырмайды сырттан шолған.
Ақылдасқан азбайды ауыз бірлік,

Құт орнаған кең есік болса ордан.
Ел—қазына, кеңпейіл кетпес дәулет
Сабасын сапыртады балға толған.
Деуші еді: «ел өсірген ер дарахат»

Сайрауға саясына бұлбұл қонған.
Айтпай біліп, ауыртпай тілсе, досың
Онымен өткен өмір емес арман.
Жаманның көңілі аспанда, басы жерде,

Өзінен басқа жан жоқ барлық елде.
Асқақ көңіл сыйымсыз, артық мінез,
Осындай болады екен қайбір пенде.
Сөдегей сопа басы, өнер, ой жоқ,

Саңлаусыз өрекпиді кейбір кеуде.
Өмірдің өрісіне ілесе алмас,
Сыйласқан бір адам жоқ құрбы-теңде.
Ойда тұрып созады кеңірдегін,

Бір құрбысы қуанып тұрса белде.
Сөреде тұлпар озып тұлданғанда,
Шобыр шауып, қиналар биік өрге.
Үйрек ұшып, қаз қонса сахараға

Шырылдап шақырады бақа көлде.
Көк шалған көкірегі жамандарға,
Айтқан ақыл кетеді ұшып желге.
Білгенге ақыл, білмеске кетті зая,

үш  жүздің  шежіресі
Болғанда ауру—албырт, жоқ—далбаса,
Ауру қор қылады ем қонбаса.
Ер жігіт ешнәрсеге мұқтаж болмас,

Сегіз мүше біреуі кем болмаса.
Түзі—бай, үйі—кедей кей жігіттің
Сүйіп алған қосағы тең болмаса.
Тұғырда қыран түлеп тоят алмас,

Сақтаулы саясында жем болмаса.
Белсеніп белге семсер байлағанмен,
Ерге сауыт жараспас жең болмаса.
Жалғыз жігіт халыққа қазы болмас,

Ердің аты шыға ма ел болмаса.
Алатау бойын көкке безегенмен,
Баурайы жараса ма бел болмаса.
Арнадан түзу аққан мән шыға ма,

Толқыған айналасы көл болмаса.
Халыққа ақ орданың қайыры не,
Кірер есік, тоқтайтын төр болмаса.
Ту желбіреп, тұлдаған тұлпар мініп,

Ішінде ел қорғайтын ер болмаса.
Туған ел тұлғасына көңілім шат,
Берейін біраз сөйлеп ең болмаса.
Ал енді құлағың сал, ел-жұртым,

Зор байлық, құт орнаған іші-сыртың.
Халықты шағалалы көлдей қылып,
Ешкімнің сұрамаймын ру, ұлтын.
Ерікті қатардағы елім, міне,

Өмірі шат, ұстаған бақыт кілтін.
Колхоз, совхоз, қаламда айырма жоқ,
Сайрандап аралаймын біртін-біртін.
Балды бармақ бәйбіше, қарт, қария,

Жарасқан қыз-бозбала қызыл қыршын.
Достасып, құшақтасып, қол ұстасып,

шежірелік  жыр-аңыздар
Түрлі елдің баласымен бірге жүрсін.
Қайырлы халқың үшін еңбек істе,
Абырой, атағыңды әлем білсін.

Қолға алып домбырасын Жамбыл, Абай,
Жыр жырлап, қандырыпты құлақ құрышын.
Үш жүздің тірлікпенен дәмін таттым,
Аралап қызығына әбден баттым.

Ел дәулеті еріксіз еркелетті,
Алдында ел бастаған азаматтың.
Жыр жырлап, әнге салып ел ішінде
Алғысын алып едім жақын-жаттың.

Үш жүздің салаларын бір шолайын
Жазылған шежіресін іздеп таптым.
Жазылған ақ қағаздың парасынан
Көрінер қате болса арасынан.

Орта Азия елімнің мекені бар,
Тауы көп Жетісудің даласынан.
Тауы—жеміс, ойы—егіс, қыры—киік,
Бал аққан жеті арнаның сабасынан.

Халқымның туын тіккен астанасы—
Орнаған Алатаудың сағасынан.
Еліне сай ері бар, қонысы бар,
Үш жүздің ал, сөйлейін баласынан.

Ұлы жүздің саласы
Ұлы жүз деп айтады Ақарысты,
Үлкен үйдің иесі Ақарыс-ты.
Ақарыстан Түменбай, онан Кейкі,

Тілеген әуелден-ақ адал істі.
Кейкі бидің баласы Төбей екен,
Білгенің шежірені қараңызшы.
Майқы, Қоғам, Мекірейіл, Құйылдыр дер

үш  жүздің  шежіресі
Айтайын Майқы бидің көлемдерін,
Кім болып дүниеге келгендерін.
Бақтиярдың баласы—Үйсін, Ойсыл,

Тараған екеуінен көп елдерін.
Үйсіннен Ақса[қа]л мен Жансақал дер,
Мекендеп Жетіарнаның өзендерін.
Таңбамен Абақ, Тарақ атаныпты,

Арнаған талай ақын өлеңдерін.
Ақсақалдан Қараша, Шақшам екен,
Қарашадан Бәйдібек, Кемелдерің.
Бәйдібектің болыпты үш қатыны,

Айта алмаймын күндестік өнерлерін.
Жарғышақтың басына сүйек жамап,
Отаршының қарашы шеберлерін.
Халқым қалап қызықты тыңдағанда,

Орындаймын халқымның дегендерін.
Домалақ Жарғышақтың өзін тапқан,
Албан, Суан, мынау Дулат—Жарғышақтан.
Зеріптен Шапырашты, Ошақты, Ысты,

Қосылып төрт Дулатпен шалқып жатқан.
Сары бәйбіше болады Қалша, Жақып,
Домалақ анасының қарғысы атқан.
Көк өгізге өкпелеп Суан көшіп,

Шеттен қоныс алыпты шығыс жақтан.
Албаннан Шыбыл, Сары екі бала,
Дулат, міне, сондағы нұрға батқан.
Үш таңбалы төрт Дулат ұраны бір,

Қарасай енші алыпты алтын тақтан.
Кеңпейіл кетпес дәулет қыдыр шалған,
Өрісте мал ордасы басқа толған.

шежірелік  жыр-аңыздар
Қарасай Абылайға тарту беріп,
Орданың босағасын қалап алған.
Қарасай содан кейін ұран болып,

Абақтың ортасында от боп жанған.
Қоныс іздеп қырық күн шеңгел шауып,
Өтеген батыр Байсынға неге барған?
Төле би белсеніпті үш жүзге де,

Еліне ереже айтып бопты қорған.
Сыпатай Сұраншымен қатар шығып,
Дулаттың дұшпанына қолын созған.
Қыдыр, Намаз қарсы боп Сыпатайға,

Сонда да Сыпатайдан емес озған.
Алтай, Мәмбет, Бөлтірік, Дәуітәлі,
Бір кезде ел иесі бұлар болған.
Байзақ, Құдайберлі, Батырбек, Шойбек,

Сайраған саясына бұлбұл қонған.
Бұғыбай естуімше жершіл екен,
Қараңғы қан жауса да қалың орман.
Сары менен Қасабек, ер Кебекбай,

Жиында шешендікпен топты жарған.
Саурық Андас болғанда Құртқа әулие,
Сарыбай Екей үшін еткен арман.
Құлыншақ Сүйінбаймен, Сарыбас, Майкөт,

Жырын тыңдап, құлақтың құрышы қанған.
Байсейіт ақ патшаның солдатына
Іледен бір аттатпай садақ жонған.
Ноғайбай, Құдайберген, Мәнке мен Сәт,

үш  жүздің  шежіресі
Алпысбай, Қосай, Жайнап, Дүйсебай да,
Белсеніп бет бұрмаған түзу жолдан.
Байболат, Таңабай мен Жандарбектер,

Құтқарған талайларды түскен тордан.
Ыдырыс, Қыйсыбай мен Әбдіғали,
Сақтанған саналы ерлер қазған ордан.
Араб жетен болғанда Абақ Жайнақ,

Тезектен алым алып, жөнге салған.
Райымбек, Жәмеңке, Дәркембайлар
Ұзақ іздеп азаттық көзі талған.
Ыстамшал, Мұқа менен Қожбанбет би,

Қарауында сөзіне халқы нанған.
Мақсұт пен Саймасай кісі өлтіріп,
Арт жағы екеуінің емес оңған.
Жамбылға кеп орнады өшпес бақыт,

Тіліне қыдыр дарып, балға малған.
Абақтың айналасын шолып өттім,
Бар шығар аты аталмай менен қалған.
Жігіттер, қатарыңмен сыйласып өт,

Солардан да өтіпті мынау жалған.
Ал енді, Жансақалды дейді Тарақ,
Мұнан да табылады қырғи қабақ.
Қабылан бел баласы шежіреде

Саялы, саналы ерге болған дарақ.
Жансақалға ас беріп ұлы жиын,
Жанама ат қойыпты келген қонақ.
Асау аттың шоқтығын қақ айырып,

шежірелік  жыр-аңыздар
Болыпты Қабыланнан екі бала,
Сырманақ пен тағы да дер Шуманақ.
Он екі ата Жалайыр атанады,

Осылардан шығады батыр Орақ.
Сырманақтан Ахметқожа туған,
Қарадым шежіреден емес думан.
Ахметқожадан Сиыршы, Қарашапан,

Бойына Қараталдың қалай сыйған.
Енді екеуі Бәйшегір, Арықтының
Сарыесік қоныстары сонау Құйған.
Ахметқожадан төртеуін таратады,

Мен емес шежіреге жазып жиған.
Шуманақтан Қанқожа қарап тұрсам,
Қарақожа, Маңғытай жолын қусам.
Бұларды да айтайын шамам келсе,

Ұрпағы алғыс айтар қызмет қылсам.
Қанқожадан Қайшылы, Балғалы бар,
Сыпатай Ақбұйымға мойын бұрсам.
Қанқожаның баласы, міне, осылар,

Аралап ел ортасын сайран құрсам.
Қарақожадан тағы да дейді Торлақ,
Мені де отырған жоқ ешкім зорлап.
Торлақтан Алшағырды туғызады,

Орақты батыр бопты бақыт орнап.
Ақкөбік, Қаракөбік деген тажал,
Айырған осы жаудан елді қорғап.
Барақтан Көлшік туып Күшік бопты,

Күшіктен кім екенін қара аңлап.
Маңғытайдан тарайды алты Андас боп,
Бет бұрдым осыларға күшімді арнап.
Мырзаға Орта жүзде таласады,

үш  жүздің  шежіресі
Туысы біздікі деп әлі зарлап.
Қаңлы мен Қарақалпақ бұлар қайдан
Жаңылмайды оны да қара болжап.

Төрені Төлеңгітпен қалдырмайын,
Мәулім бой жазған екен елді таңлап.
Тоқтасаң шежіренің тарауына,
Іздесең, табылады елден саңлақ.

Сиыршы, Ескелді би, Балпық, Андас,
Әулиелік, кісілік берген мал, бас.
Маңғытайдан алты Андас тарап жатыр,
Күшікті, Таз, Сүйіндік айтпай болмас.

Сиыршы Бесбет болып өскен қалай,
Тыңлаушы, құлағыңның құрышы қанбас.
Аман, Қангел, Сиыршы, Күшік, Тарақ,
Жұдырық пен Андаста дейді Сарыбас.

Мырзадан, Бейсен, Асым шықпады ма,
Қабандай өз тұсында бұлбұл қонбас.
Бақай батыр, Бәйшегір, Арықтыным,
Жалмендімен атамыз бопты жолдас.

Қалқа мен Толымбектей бақыт қонса,
Андас қатын көп алған неге сонша?
Дүйсенбі тұт бесікке бөленіпті,
Кейінгі ұрпақтары бұған нанса.

Толымбек ақ, қара боп бөлінеді,
Құттық пен Деріп салып бұлар қанша.
Қалқадан Көтенбөрте, Түрке, Ордағұл,
Саурық Таймөңкеге көзін салса.

Байшығаш, Құлшығаш пен Танаш, Тілес,
Тоғызы бір қалқадан көңілге алса.
Ғалымбекті ұстаған Тілес, Омар,
Мешітте кім бар екен іздеп барса.

шежірелік  жыр-аңыздар
Не көрді дүниеге келген адам,
Өтіпті солардан да мына заман.
Он екі ата Жалайыр, он үш болыс,

Жәрдем бер тіл-жағыма, ақын Қабан.
Мәулімбай осылай деп сиыныпты,
Ескелді, Балпық, Қарынбай ата-бабам.
Мәулімбайдың кей сөзін толықтырып,

Алла деп алға қарай бастым қадам.
Жалайыр кәрі шалға қылды жиын,
Қатарлап көк салаға тікті үйін.
Үш жүздің баласынан келген қонақ,

Әркімнің өзіне сай көрді сыйын.
Төрт аты Наймандардың бірдей озып,
Жалайырдың наміне болды қиын.
Қара нар, қалы кілем, бітеу құндыз,

Тайтұяқ жамбы, бәйге асыл бұйым.
Жалайыр Найман десе келмес жуық,
Балуаны белсеніп белді буып.
Үйсіннің балуанын қолына алмай,

Балуаны тағы да кетті жығып.
Аты озып, балуаны жығылған соң,
Найманнан Жалайырдың көңлі суып.
Намысын Жалайырдың жібермеді,

Артынан Бапекеңнің Бейбіт туып.
Күшікте болыс болды Тұрап, Шалбай,
Бөлекке кеткен емес ақыл салмай.
Бейбіттің билеп тұрған болыс күні

Бәйгесі Тіленшінің болды қандай.
Жиынға шақырылды екі-үш арыс,
Өңшең саңлақ егесіп қылды жарыс.

үш  жүздің  шежіресі
Шұбар ат алдыменен жалғыз келіп,
Бұл жолы жібермеді сыртқа намыс.
Мал мен бас қабат біткен Құттымбетке,

Тартады жақсы-жаман ата текке.
Қолымен дүниені ұстағандай,
Аты шығып, атағы кетті көпке.
Оспанның Бекмұқамбет шыққан даңқы,

Сыйлайды өз тұсында көрген халқы.
Тазабек, Тәймөңкеде Есімұрат бар,
Ешкімнен кейін емес мұның салты.
Шопабай, Толымбек те өткен назар,

Әр істі пендесіне Тәңірім жазар.
Бақ қонған Бақтыбайдай ақын қайда,
Жігітке тірлігінде болған базар.
Орнықты аталықта жігіт бопты,

Қалмақтан алып келсе олжа табар.
Албанның атын елге білдірмеген,
Ешнәрсе Кенжекеңде жоқ қой хабар.
Байқоржын, Толымбекте Досан, Орман,

Досын жауға бермеді келсе қолдан.
Құдайменде, Түркеде Әбіләкім,
Би болып Ыбырайым оң мен солдан.
Атақты бәйбішенің Доскесі,

Дәулеттің біліне ме ерте-кеші.
Сердалы, Саяқ шықты Саурықтан
Тарақ пен Байқоржынның қайтпай десі.
Нұралы, Құлым болыс көп ісімен,

Ерасыл, Шелбай тұрсын сонысымен.
Қамбарды айдап шықты келесінен,
Баласы Нарытбайдың болысымен.

шежірелік  жыр-аңыздар
Үмбетәлі Қамбардың Найманханы,
Ерасыл баса шығып қайтты бағы.
Есімге де болыстық болды дұрыс,

Мырзадан Найзабек те шықты тағы.
Дөненнің бел баласы—бұл кәрі шал,
Жанғұлыға есепсіз бітіпті мал.
Жалайыр жақсысынан кем болған жоқ,

Алдында шыныменен Жаманбай бар.
Елірді Мақажан да бір жыл жарым,
Мал шашып, белге түйіп беттің арын.
Әлді би болыстығын тартып алды,

Мансапқа қиса дағы жалғыз жанын.
Байшегір, Бақай батыр жарықтығым,
Жалменді туысы бір арықтының.
Мекке барып Жалменді дүние сапты,

Пенде білер өлімнің анықтығын.
Ас беріп, ат шаптырды Балтабайға,
Кешегі Жалмендідей болу қайда?
Көп малды көзі қимай, тон сүйретіп,

Өтіпті естуімше Ойшыбай да.
Болыстық Әшімбекке лайық па,
Жалменді өткен екен жақсы жайда.
Алғашқы Жалмендіге бақ қонғанда,

Балпық би түсіне еніп, берген найза.
Жігіттер, мынау жалған жанған шырақ,
Қызығы қалай қымбат бізге бірақ.
Сәрсембі Бөлекпенен қатар шығып,

үш  жүздің  шежіресі
Бабайды да бір ұлық шақыртыпты,
Қазақтың әдет-ғұрпы жөнін сұрап.
Орынды жауап тауып айтқан екен,

Ояз да үндемепті көңілі ұнап.
Бөлектің аты елге болды машық,
Бәйтерек жете алмады малын шашып.
Шамасы Жапарқұлдың келмей қалды,

Бірер жыл Қожақанмен қарсыласып.
Бақ айналып басына Қожақанның,
Барады қатарынан өнері асып.
Қол созып жас болғанмен Жалмендіге,

Дұшпанын ерегескен жүрді басып.
Жиренше шешен екен қара тілге,
Сыпатай, Тоқтамыс та өсті бірге.
Он екі ата Жалайыр жақсыларын

Өлеңменен көрсеттім неше түрге.
Ер өсер елдің шаттық аманында,
Біле білсе адалын, арамын да.
Күшік сүттей ұйыды тату болып,

Адамның кешегі өткен заманында.
Маматай болыс болған, бұрын Қараш,
Сасыққа Шәлімбекпен болдық талас.
Адамға арқа сүйеп қалың Күшік,

Қапалға енді қалай қағаз салмас.
Есмұрат, Исабек пен Арықбай-ды,
Жақсы адам істің түбін парықтайды.
Әжіге екі барып келсе дағы,

шежірелік  жыр-аңыздар
Асылбек қағаздасқан елді жеңіп,
Шармаққа қырғыз неге тұрды көніп.
Адамның артын ала Құсайынға,

Халық тұрды қызғыш құстай төніп.
Тілеужанның Жақыбы сөйлегенде,
Ешмұқамбет не десе де тұрды сеніп.
Тіршілікті тербеткен көп жақсылар,

Осының бәрі дағы кетіпті өліп.
Рас па, өтірік пе бұл оқиға,
Мәулімбай жазған екен көзбен көріп.
Ас берді Сүндетбайға қалғандары,

Бас қосты Абақ, Тарақ бағландары.
Артық ел аса жұрттың баласынан,
Келіпті Қапалдың да Наймандары.
Санабай Құраманың баласымен,

Жыр жырлап, қарсы алыпты абзалдары.
Қадалған қара сүлік қалқа болып,
Ел мақтап, өтірік пе алғандары.
Үш жүздің баласының басын қосқан,

Солардың да бар ма екен армандары!?
Орта жүздің саласы
Жанарыс Орта жүздің аймақтары,
Ел билеп, ереже айтқан саңлақтары.

Қыпшақ, Қоңырат болғанда, Керей, Уақ,
Арғын, Найман—осы алтау тармақтары.
Ақын, әнші, балуан, батыр, шешен,
Үлгі алған көрші қонған жан-жақтары.

Ту ұстап, тұлға болған сан ғасырға
Қор құйған сом алтындай салмақтары.

үш  жүздің  шежіресі
Ақ тулы Қабанбай мен ер Бөгенбай,
Үріккен Құбажонның қалмақтары.
Алшынбай, Сәдірменен билік айтып,

Қалыпты Құбажонда ойнақтары.
Жамантай, Құсбек, Сарытай, Көкжал Барақ,
Тимеген еш дұшпанның саңлақтары.
Ақтайлақ би, Құнанбай, Тәнеке, Маман,

Көп елге азық болған әруақтары.
Дулат, Сабыр, Тәттімбет, ақын Түбек,
Балқыған күй айналып бармақтары.
Орынбай мен Кеншімбай, Кемпірбай, Шөже,

Өтіпті елдің ерке ардақтары.
Әріп, Абай, сал Біржан, ақын Сара,
Елімнің айна болған қаймақтары.
Қуандық, Ырысжан мен Әсет анау,

Асыл сөз, сұлу әннің ырғақтары.
Жанарыстан Ақтамқожа тыңла бір-ақ,
Баласы—Ақжол сопы қойсаң құлақ.
Ақжол сопының болыпты төрт баласы,

Тарақты, Арғын менен Керей, Уақ.
Арғыннан ақын Қадан шежіреде
Баласы—Дайырқожа бұған сұрақ.
Дайырқожадан Сүйіндік, Қарақожа,

Жүргіздім бұл туралы талай сынақ.
Қарақожадан Мейрам сопы, Бәсентиін,
Қара сопы, Кенже сопы дәлел шын-ақ.
Сүйіндіктен Шәржетім, Шақшақ дейді,

Бәсентиіннен Әйтімбет, Бәйімбет емес жырақ.
Мейрам сопының тағы бір бес баласы,
Сарыарқа, Көкшетауды еткен тұрақ.
Қуандық, Сүйіндік пен Болатқожа,

шежірелік  жыр-аңыздар
Ерлері салдықпенен мінген тұрақ.
Бегендік, Шегендіктер енді екеуін,
Ағызған Есіл, Нұра балдан бұлақ.

Атығай, Қарауыл мен Қанжығалы,
Айтуға Тобықтыны қиынырақ.
Болатқожаның баласы Ақшатүйте,
«Қаракесек» атанған неғып, шұнақ?

Майқы, Бошан, Бесқозы, Үшәйбике,
Қаз дауысты Қазыбек жанған шырақ.
Тағы да Жанарыстан Момынқожа,
Өнерге талаптандым қолды соза.

Момынқожадан Ақсопы саспа, тілім,
Шын айтпасаң, саған да үлкен жаза.
Ақсопыдан туыпты Өкіреш, Найман,
Атағанға әруақ та болмас наза.

Сармырза жалғыз екен Найман шалдан,
Дәмі бітіп, ертерек болды қаза.
Жезетек жесір қалып желек асты,
Найман шал балалардан болды жаза.

Арғын өсіп, алты ауыл атаныпты,
Найманнан көппіз дейді, содан оза.
Сексеннің сегізіне Найман келді,
Аңлып жүрді атасы сиген жерді.

«Әлде болса, бір бала береді» деп,
Малын матап, бір қызды алып берді.
Найман шал қалған күшін қызға жұмсап,
Даусы шығып, сондықтан Өкіреш дер-ді.

Содан соң сол анамыз жүкті болып,
Жезетек атасынан бір ұл көрді.
Есмырза ол балаға ат қойғызып,
Ержеткен соң «ерім» деп берді төрді.

Сүгірші, Шуақ туып Жезетектен,
Есмырзаның екеуі соңына ерді.

үш  жүздің  шежіресі
Сүгіршіден Құрманай, Қытай ғана,
Ерге шықты Есмырзаны тапқан ана.
Қытайдың бел баласы Төлегетай,

Шындығын көрсетейін жаппай жала.
Қызананы әперді Есмырзаға,
Келбұғы, Кетбұғымен туды жана.
Жезетек Қызананы әперген соң,

Қартайдым деп үлкендік етті пана.
Алатау асқан биік, бұл бір жота-ай,
Ар жағы Қалмақ, Қызай, қалың Қытай.
Сарыжомарт, Ергенекті, Көкжарлы мен,

Мекені Жайсаң, Сауыр, Тарбағатай.
Төлегетайдың болыпты төрт баласы—
Төртуыл, Қаракерей, Садыр, Матай.
Найманның он екі ата саласы бар,

Қарадым шежіреден, емес қата-ай.
Төртуыл ең үлкені—Қаракерей,
Тараған ол кісіден ер мен егей.
Қаракерейден Ерторы, Байторы екен,

Сабыр қып, тыңдап отыр, пәлен демей.
Ерторыдан туады Мұрын, Сыбан,
Неше руға бөлінер содан бері-ей.
Байторының баласы Байыс, Байсиық,

Байжігіт пен Жанжігіт елдің көбі-ей.
Барлығы қырық төрт болыс ел болыпты,
Басқасына барады шама келмей.
Ер Қабанбай, Арқалық, Жәнібектер,

Халық үшін құрбан болған алтын кен-ей.
Нарымбай Сыбандағы болған бұрын,
Сұрдай жылтыр айырмай өтті жұбын.
Жанұзақ, Түбек пенен Ақтайлақ би,

Айтамын көп әруақтың қайсыбірін.
Яһуда қатарынан озған екен,
6-83

шежірелік  жыр-аңыздар
Мұрынға құйған екен Құдай нұрын.
Аяғы Сабырай мен ақын Әріп,
Абайға Көкбайменен келген қырын.

Садырдан үш руға бөлінеді,
Шаржетім, Тоң мен Шүйке көрінеді.
Шүйке менен Шаржетім тұра тұрсын,
Көңілім Тоңды айтуға желігеді.

Тоңнан туған Түгелбай шежіреде,
Сөйлеуге ақын неге ерінеді.
Жанатай—Түгелбайдың бел баласы,
Жанатайға Бәйгеліс еріп еді.

Бәйгелістен Алдияр, Құдияр дер,
Бұлардан Бұлан өсіп-өніп еді.
Баласы Қанқожаға мұра қалды,
Атасы ажал жетіп, өліп еді.

Бек келді дүниеге Қанқожадан,
Айнымас айтқанына берік еді.
Бектің ұлы Бөлдекке жаңа келдім,
Қай Садырдан мал басы кеміп еді.

Жақанбай сол Бөлдектің баласы екен,
Бар Садыр айтқанына көніп еді.
Қалған Садыр ас беріп Жақамбайға,
Үш жүздің азаматы келіп еді.

Шал мен Бармақ тағы да Иманды екен,
Айтқанына айнымай сеніп еді.
Араб пенен Сыйқымбай көл орнатып,
Талайлар ордасына еніп еді.

Кім асты өз тұсында Базарбайдан,
Тай сойып танымасқа беріп еді.
Қашаған Құл ақынмен айтысқанда,
Құлды не деп Қашаған жеңіп еді.

үш  жүздің  шежіресі
Матай деп аталады төрттің бірі,
Батыр, шешен бәрі бар ірі-ірі.
Аталық ер Қаптағай және Кенже,

Ашылсын жабық жатқан елдің сыры.
Үш Матай деп айтады осы үшеуін,
Жөн сілтейін көрінсін елдің түрі.
Аталықтан туады үш болат боп,

Айтуға атын атап келді қыры.
Кенжеден Үмбет, Мәмбет—екеу екен,
Көрерсің ел саласын жүрсең тірі.
Қаптағайдың баласы—Жолдас, Қияс,

Қаптағай ұран болған тудың нұры.
Аталықтан Құттыболат, Сүттіболат,
Торқалы сауыт киген тоғыз қабат.
Құттыболаттың баласы—Көлбай, Тымбай

Орнатқан аталыққа сән-салтанат.
Қасаболат, Мұңайтпас, Ершиірбай,
Ермеген тірлігінде еш жаманат.
Бақ қонған шыр айналып Қанабекке,

Бұларға паналаған көп азамат.
Біреуі—үш Матайдың Кенже болар,
Баласы Үмбет, Мәмбет қайда барар.
Ақсудай арналы өзен, мекені бар,

Айдынға қаз қаңқылдап, үйрек қонар.
Үмбеттен Ындыш пенен Тыбыш екен,
Ішінде Жалауқарт бар іске жарар.
Мәмбеттен Шөпшіме мен Жәнебақы,

Үшінші—Темірболат, алсаң хабар.
Темірболаттан Кеңқара, Тұрсын, Сақай,
Байтілеу батыр өткен жанған панар.
Басына Жиренқасқа ат шаптырып,

Дұшпанынан досына олжа салар.
Ақ патшаның солдатын қойдай қырып,

шежірелік  жыр-аңыздар
Мүсәпір салған екен бір қансонар.
Кешегі Қашаған мен Үпі қайда,
Бүгінде жан бар ма екен аузына алар.

Ыбырайым, Қапланбек, шықты Шәріп,
Арнайы көзге түсті топты жарып.
Асында Мырзақұлдың алдына алды,
Тұлпардай Сарқызылды алып барып.

Тұрбай батыр атанған бір ағасы,
Көрмеген құрбысының көңлі қалып.
Жарады үш Матайдың ортасына,
Жаралған жігіт еді қызыр шалып.

Қаптағайдың баласы—Жолдас, Қияс,
Тоқжайлау, Қарауыл, Жасық туғаны рас.
Жолдастан Есенгелді, Теке—екеу,
Текеден Көлдей, Жұмай атам, рас.

Жұмайдан Нартайлақ пен Назар екен,
Сенбесең, білгендерден барып сұрашы.
Көлдейден Құлжаман мен Есіркемес,
Құттымбет пен Қытайға создым құлаш.

Жолдастың бір баласы Есенгелді,
Өзіңнен таратайын біраз елді.
Есенгелдіден—Жалаң мен Жарылқамыс,
Таппадым, іздестіріп сізге теңді.

Жарылқамыстан—Өрікбай, Сүйінбөлек,
Жәдігер сізге ақын көңіл бөлді.
Мұның бәрі Төртқара атанады,
Ақтолыс анамыздың сүтін емді.

Жалаңға да қарайын көзді салып,
Жалаңнан—Алакүшік, Асан, енді.
Батыр, шешен, саңлақтың бәрі осында,
Сауыт киіп, иығына таққан шенді.

үш  жүздің  шежіресі
Алакүшіктен Ақшора және Шаппа,
Сұрай келе бөлінер әрбір тапқа.
Асаннан алтау болып алшаңдаған,

Белсеніп, сөз сөйлеген талай топқа.
Үш Жақсылық—Төртсары, Ақтілес, Тасыбай,
Сарыдан Бөрібай шыққан атқан оққа.
Бөрібайдан—Қыдырәлі, Құлшан, Елшен,

Мініпті Қыдырәлі алтын таққа.
Үш қатын алған екен Қыдырәлі,
Осылардан табылар елдің нәні.
Таңсықтан Дөсет, Қосет, Ерқожа екен,

Бұларды айтпай тағы да болмас мәні.
Дөсеттен Қалқабай мен және Бартай,
Тәнеке Маманменен елдің сәні.
Үш Матайдың өркеші осы екеуі,

Қараны қақ жаратын бопты ханы.
Келейін Қалқабайдың алты ұлына,
Ту тіккен Баянжүрек алқымына.
Төріне үш Матайдың түрлі-түр боп,

Күреңбел жұпар шашқан салқынына.
Маманның құт орнаған сабасының,
Рулы ел қанбап па еді сарқынына.
Тәнеке он бес жаста билік айтып,

Қарашы, бақытының артуына.
Есімбек пен Тұрысбек балалары,
Дұшпанның жол бермеді тамтығына.
Жаяуға ат, жалаңашқа киім болып,

Қыдырдың қолы жеткен алтынына.
Онан соң болған екен батыр Сыртан,
Сауыт киіп, қолына найза тұтқан.
Алысып он бір болыс Матайменен

шежірелік  жыр-аңыздар
Сексенбай, Дүбек, Артық, Шымыр, Дулат—
Бәрі де батыр бопты жүрек жұтқан.
Байкісі, Аязбай мен Итжеместер

Дұшпанын, ерегессе, жерге тыққан.
Қапсалаң, Жаманбала, Саршуаш би,
Өз тұсында тістескен жауын жыққан.
Нұрламбітім, Әлімбай, Қозайыр, Былшық,

Ішінде үш Матайдың ереже ұққан.
Қаптағай батыр, Шоңай бабам, Бөрібай—
Осылардың атасы, даңқы шыққан.
Кіші жүздің саласы

Үш жүзде кімдер өтті өнегелі,
Өнер мен өрнектеген дөдегені.
Еншіні үш жүз болып үлескенде,
Ұлы жүз алған шаңырақ-керегені.

Кіші жүз батырлыққа ие болып,
Ақ алмас, өткір найза—егегені.
Ағаны—жал, ініні—құйрық қылып,
Орта жүз айтқан екен ережені.

Шақшақ Жәнібек, Тоқсан би—сөз иесі,
Қызыл тіл, қаусырма жақ—жебегені.
Қаз дауысты Қазыбек өткен екен,
Төле би бір ауыз сөз—демегені.

Кіші жүзде Әйтекеге кім таласар,
Түсінбеген айтты деп неменені.
Әбілмансұр қазаққа хан болғанда,
Үш жүзді бақ-дәулетке бөлегені.

Батыр десең Қабанбай, Өтеген, Бекет,
Сілтеген жауға қарсы селебені.
Саңқайбай, ер Құнанбай Мекке барып,
Орнатқан мешіт салып терезені.

үш  жүздің  шежіресі
Ақын десең Абай мен Жамбыл, міні,
Болжаған болашақтың көрегені.
Құнанбайдың баласы Абай, міні,

Білімнен бұлақ ағып шенегені.
Ақындар айтылмаған толып жатыр,
Қозының қойға ереді емегені.
Тұрпаты тұлпар қандай білген жанға,

Жабының жақындатпас тебегені.
Абай, Жамбыл қазаққа азық болып,
Алтынға таусылмайтын бөлегені.
Қол артқан партияға бақытты өмір,

Өлімді тіріменен теңегені.
Бекарыс деп айтады Кіші жүзді,
Ер тағы айтпай болмас және сізді.
Арғымақтан Алау батыр, одан Алшын,

Бір барып, татқан едім нан мен тұзды.
Алшынның үш баласы—бәрі қожа,
Ақын деп халық баға берді бізді.
Қыдырқожа болады үштің бірі,

Ерімбет жазған екен, салып ізді.
Қыдырқожаның үш Сиық балалары,
Ой атайын, тербетіп ұл мен қызды.
Үшеуінің үлкені—Сұлтансиық,

Таймай басқан тұлпардай жалтыр мұзды.
Серкеш, Масқар әкесі Сұлтансиық,
Кім екенін айтуға келді қиық.
Алаша, Қызылқұрт пен Байбақты бар,

Бұлардың біреуінен бірі биік.
Бұл бесеуі болады ағайынды,
Ел қорғап, ер атанған сауыт киіп.
Қыдырсиықтан Ысық пен Мысық екеу,

шежірелік  жыр-аңыздар
Бақтысиық болады Алтын, Жаппас,
Тоғызы тарап жатыр судан тұнық.
Адай қыздан Таз, Беріш дейді, күңнен,

Байұлы он екі ата, соған жуық.
Айтуы шежіренің дәл осылай,
Әртүрлі болады екен мінез-құлық.
Қадірқожадан туады Қаракесек,

Бұл кісіге ұнайды, қалай десек?
Қаракесектің баласы—Әлім, Шөмен,
Бар екен Байсарыда аздап өсек.
Шөменнен Аспан, Бозғұл, Тоқа, Көнек,

Жазылмас ақ қағазға жалған жетек.
Аққожа Байсарыдан жалғыз екен,
Өсекке ұшыраған ашық етек.
Әлімнен Жаманақ пен Қарамашақ,

Ақманақ, Тоғалаққа жетпейді есеп.
Айнық пенен Ақкете—бәрі алтау,
Алты Әлім көрінеді кесек-кесек.
Сәдірқожа Тама мен дейді Табын,

Кердері, Телеу, Керейт айтсам бәрін.
Жағалбайлы, тағы да Рамадан,
Сөйлейін Жетірудың барлық жағын.
Тамадан Есенгелді, Шотқара—екеу,

Өмірдің кім байқайды өткен шағын.
Табыннан—Ағым, Тоғым, Шаңқан, Бозым,
Осылардан табасың елдің бағын.
Кердеріден—Жабағы, Жамбас, Құлтай,

үш  жүздің  шежіресі
Тәуке хан «Жетіру» деп ат қойыпты,
Ол кезде жаугершілік көп боп, шабын.
Серкештен—Байбөрі мен Жаубөрілер,

Айтайын Жолберліні, ұлықсат бер.
Жаубөрі Жолберлінің әкесі екен,
Жолберліден Қалыбек, көзіңмен көр.
Қалыбектен—Тоғантай, Құрман, Сейіт,

Кішісі батыр екен Жансейіт ер.
Тоғантайдан Өтеулі, Жәдігер бар,
Қойке менен Тыныман егізбен тел.
Құрмансейіттен Бәйсейіт, Жаманақ,

Қойкелді мен Байтайлақ—бірталай ел.
Кенжесі Наурызбай—бәрі бесеу,
Дулатқа батыр өткен, көңіліңді бөл.
Ер Бөрібайдан Жансейіт бата алыпты,

Берсе де қарамапты, алтын мен зер.
Қырық жігітпен Жансейіт кеткен ауып,
Батырға мақсат емес, туылған жер.
Келейін Кіші жүздің хандарына,

Ел тоқтаған ереже шалдарына.
Батыр, ақын—халықтың найза-айнасы,
Дұшпанын келтірмесе маңдарына.
Әбілқайыр орысқа құшақ жайып,

Ел бөлінді осының салдарына.
Батыр Бекет таңылып көк арбаға,
Патшалық құлақ салмай зарларына.
Босанып көк арбадан Бекет батыр

Табағын тартпап па еді алдарына.
Нияздың ту сыртынан өтін жарып,
Кек алып жетпеп пе еді арманына.

шежірелік  жыр-аңыздар
Ал енді Жәңгір менен Тәуке хан
Қараған бұларға да бірталай жан.
Он екі ата Байұлы, Әлім—алтау,

Табын мен Танаға беріпті мән.
Қаратай да хан бопты өз тұсында,
Басқасынан бұл кісі Адайға тән.
Аяғы осылардың Баймұхамбет,

Өш болған Исатайға атырмай таң.
Сол елде Сырым, Бекет, Ерназарға,
Батырлар ие болған намыс, арға.
Көтібар, Есет пенен Атағазы

Орнатқан заманақыр пейлі тарға.
Жанқожа сарт, патшаға қазық қақты,
Қанағат етпеген соң қолда барға.
Махамбет пен тағы да ер Исатай

Көнбеген, талқан қылып темір торға.
Шөмекей Шоқай менен Нұрбөбекке,
Халық—дария, қалқыған—бұлар кеме.
Есбол, Сапақ, Досыке ел келесі,

Ақылды көпті көрген бопты көне.
Маман мен Тілеуқабақ шабын көріп,
Тап-тақыр ел жайлаған бопты төбе.
Иесі жоқ байлықтың керегі не,

Олжа ғып үлесіпті батыр, төре.
Күндік жерден Бұқарбай көреді екен,
Қырағылық, батырлық—өткір жебе.
Байұлы, Әлім, Табын, Шоқтықтары,

Ойламаңдар, жазды деп мұны неге.
Шернияз, Әубәкір мен Балқы Базар,
Тыңлағын жырларына салған назар.
Қарасақал Ерімбет, әнші Мұхит,

үш  жүздің  шежіресі
Шораяқтың Омары, Тұрмағамбет,
Ақындары болды ма бұдан озар.
Балқы Базар бәрінен өктем екен

Әубәкір де нұсқалы көп сөз жазар.
Көп жасасаң, жасайсың бір-ақ ғасыр,
Көгеріп көркейерсің, өмір тозар.
Шамамның келгенінше шолып өттім,

Нұх нәби түп атамыз саналады,
Үш нәсіл үш ұлынан таралады.
Есімі Хам, Сам, Япыс—үш ұлының
Жер жүзі халықтардың бабалары.

Қаптаған жердің жүзін болған топан,
Кемемен сол апаттан қалған аман.
Таралып үш ұлынан барлық халық,
Сондықтан деп атаймыз—екінші адам.

Хамнан нәсіл тараған қара халық,
Бұл арасы тарихта болған анық.
Бұл нәсілден көп халық өсіп-өніп,
Жер құрлығын Африка жатыр алып.

Атасам, білгенімді—Негрия,
Үндістан, Араб елі және Индия.
Міне, осылар болады Хам нәсілі,
Жапон, Бостан, Ангола, Эпопия.

Бір туысқан мешер мен яһуд, араб,
Афин халқы араман, берсем санап.
Африка, Америка жер құрлығын,
Мекендеп өсіп-өніп кеткен тарап.

Сатыпалдин Файзолла
қаридің өлең шежіресі

сатыпалдин  файзолла  қаридің  өлең  шежіресі
Ақ нәсіл кеп тарайды енді Самнан,
Көбейіп, өсіп-өнген бұлар да жан.
Неміс, испан, ағылшын, Италия,

Белгия, Швеция және Руслан.
Туғызар, білген жандар сөздің дауын,
Ертеден құрған бұлар бірлік қауым.
Патшалық құрған олар іргелі ел боп,

Өздері шешкен ойлап, тайпа дауын.
Ал енді сары нәсіл—Жапония,
Қытай мен Түрік, Татар, Моңғолия.
Бұларды тұс-тұсына таратайын,

Иран, Ирак, Саклап, Жангория.
Тарихта көрінеді, міне, осылай,
Түрік, түрікпен, тараншы, құмық, алтай.
Қарашин, ұйғыр, қашқар, қарақалпақ,

Өзбек, қырғыз, қазақ, құмық, балқар.
Естек, Ноян қалдырып жаздым тарих,
Бұл арасы шала емес, бәрі де анық.
Тарайды сары раса нәсілінен,

Азияда тұратын барша халық.
Табылар оңай жұмыс талас деген,
Өтірікті жарамайды рас деген.
Түріктен Мәдинаға көшіп барған,

Бір адам болған екен Аннас деген.
Біз, міне, сол түріктің бір баласы,
Атамыз Аннас деген бар таласы.
Сары араб болмақ ол—ғажап іс

шежірелік  жыр-аңыздар
Осылай Аннас болудың себебі бар,
Сенімді бос сөз емес, тіреуі бар.
Дәл келіп дәлелсіз сөз айтылмайды,

Рас сөздің айыратын реті бар.
Атасы бұл халықтың Аннас екен,
Адамның қатардағы данасы екен.
Болыпты сол кісінің үш қатыны

Атамыз кіші қатын баласы екен.
Сары адам қара адамға жанаса ма,
Есті адам болмашы іске таласа ма?
Сол кісі Мәдинадан көшіп келіп,

Жүз жаста опат болды Басрада.
Өлерде балаларына хабар салды,
Шақырып қатындарын жиып алды.
Өзінің тірісінде енші айырып,

Бөлдірді алтын, күміс, дүние-малды.
Еншілеп балаларын риза қылды,
Босатып, азат етті құл мен күңді.
Төрт түлік малын алып кіші қатыны,

Қоныс қып сахараны көшіп жүрді.
Екі үлкен қатын алды, дүние-пұлды,
Алтын, күміс болады деп, малдан құнды.
Ел болып отырықшы қала берді,

Көбейтіп, мал орнына құл мен күңді.
Малды алып, кіші қатын кетті көшіп,
Көбейіп, төрт түлік мал кетті өсіп.
Халыққа қайырымды болған жомарт,

сатыпалдин  файзолла  қаридің  өлең  шежіресі
Басрадан шығып кетті көше-көше,
Арада жылдар өтті әлденеше.
Келді де Түркістанды мекен етті,

Түрікше болып кетті әмме көші.
Көп халық Түркістанға ауып келген,
Дұшпаннан қаша көшіп қауіптенген.
Малға жай, жері жақсы сахараның

Тұруға жайлы орынды тауып келген.
Кіші қатыннан Сахил, Қабил, Жабил туып,
Бұл тарих келе жатыр түбін қуып.
Қабилдан бірсыпыра халық тарап,

Айырылар осы арада, қалмақ келіп.
Бөлініп Сахил кетті осы арадан,
Жұрт болып, бұлар да өсіп көп тараған.
Жүгінсек, тарихшылар жазған хатқа:

Хакас, тараншы, құмық, алтай—осылардан.
Жабилден туады енді Мағаз,
Белгілі болды жұртқа айтып уағыз.
Мағаздан дейді атамыз Ақшолпан

Шежіре бірден-бірге қалған қағаз.
Ақшолпаннан Ақмар, Аққурай, туды Аламан,
Ноғай халқы Аламаннан кеп тараған.
Жұрт болып бұлар дағы өз алдына,

Орнығып шаһар болып, қала барған.
Тарихты оқысаңыз, жіті қарап,
Ақмардан моңғол жұрты кеткен тарап.
Олар да өз алдына өскен тайпа,

шежірелік  жыр-аңыздар
Асан мен Алаш туды Аққурайдан,
Сөйлейін бір азырақ осы жайдан.
Асаннан атасы Естек жалғыз туып,

Олар да өсіп-өніп, қанат жайған.
Атамыз Алаш ханнан екі ұл туып,
Шежіре келе жатыр түбін қуып.
Көбейіп өз алдына ордалы ел боп,

Олар да өз алдына тіккен уық.
Ат қойған үлкеніне Сейілхан деп,
Атаған екіншісін Жайылхан деп.
Айырылып, Сейілханнан бөлек кетіп,

Жайылхан кеткен екен көшпелі ел боп.
Шежіре бірден-бірге түбін қуған,
Бір өзі Сейілханнан сегіз туған.
Ал бұлар сегіз арыс түрікпен боп,

Шаһар боп жата берді қозғалмастан.
Жайылхан атамыздан Майқы туған,
Жері екен сахарада кіндік жуған.
Майқыдан екі ұл туып өз алдына,

Атанып кеткен екен Өзбек, Сапиян.
Майқыдан Өзбек, Сапиян—екеу туды,
Екі ұлы бөлісіпті жер мен суды.
Бөлініп, Өзбектен Сапиян кетті,

Өзбек сарттан қыз алып, шаһар болды.
Сапияннан белгілі екеу туған,
Аққалпақ, Айырқалпақ деп атаған.
Аққалпақтан он екі ата қырғыз туып,

сатыпалдин  файзолла  қаридің  өлең  шежіресі
Баласы Айырқалпақ—Қазақ, Созақ,
Созақтан жатыр өсіп қарақалпақ.
Мал айдап, сахараны еркін жайлап,

Көшпелі ел болып кетті, біздің қазақ.
Тексерсек, жолын қуып шежірені,
Қазақтан үш арыс болып бөлінеді.
Ақарыс, Жанарыс пен Бекарыс деп,

Ат қойған үшеуіне көрінеді.
Жүргенде біздің қазақ, желдей ығып,
Көшпелі жолын сақтап, ата ғұрып.
Ен жайлап, Каспий бойын отырғанда,

Кенеттен қозғалыпты, бір жау шығып.
Болмаған жауға қарсы басын құрау,
Шұбырып қаша берген, көзде жылау.
Қазақтың шұбырынды жол үстінде,

Айтылған сол кездегі жыры мынау:
«Тайсойған, Орал, Жайық өскен жерім,
Кір жуып, кіндік-тамыр кескен жерім.
Қазақ боп, ноғайлыдан біз бөлініп,

Жарты құрт татулықпен жескен жерім.
Тайсойған, Ойыл, Қиыл, Индеріміз,
Ен жайлап, мекен қылған жерлеріміз.
Сағыз деген жерлерді көшіп жайлап,

Қуа қайта оралушы еді елдеріміз».
Бытырап кеткен қазақ, әрбір жерге,
Шұбырып кірген барып, әрбір елге.
Сіңісіп Кавказ, Башқұрт, Иран, Алтай,

Өзбек, түрікпен боп, кеткен бірге.
7-83

шежірелік  жыр-аңыздар
Әр елге біраз қазақ сіңіп кеткен,
Арада талай ғасыр жылдар өткен.
Қазақтың баласының көпшілігі,

Қаратау деген жерді мекен еткен.
Жер еді біздің қазақ кемелденген,
Ұрпақтан ұрпақ туып, өсіп-өнген.
Қосылып береке, құт қотанына,

Жататын сыймай малы, асып белден.
Жауласқан бір кездері қазақ-қалмақ,
Күш жетсе, бірін-бірі шауып алмақ.
Үш арыстан үш батыр адам жинап,

Болыпты, қазақ елін қорғап қалмақ.
Үш арыстан шығыпты үш жүз батыр,
Қайратты ерлер болыпты мыңға татыр.
Беріліп үш арысқа «үш жүз» есім,

Атанып, содан бері келе жатыр.
Алатау шығыс жағы мекен-жайдан,
Ханы екен жоңғардың Даудан-Сыбдан.
Жеріне ондаған мың жоңғар келіп,

Қазақтың баласына салған ойран.
Болыпты Тобықтыда Әнет бабаң,
Көңілінде ешбір қауіп, болмас алаң.
Бес баласы соғыста садаққа ұшып,

Орнапты, басына кеп ақырзаман.
Қырғынға ұшыратқан қазақ елін,
Шұбыртқан басып алып, су мен жерін.
Жеңіліп сол соғыста «елім-айлап»,

сатыпалдин  файзолла  қаридің  өлең  шежіресі
Үш жүздің ортақ бұл жыр баласына,
Жайылған бүкіл өлке даласына.
Басталар әннің басы «Елім-ай» деп,

Тараған қазақ елі арасына.
«Басынан Қаратаудың көш келеді,
Бір тайлақ көшкен сайын бос келеді.
Айырылған туысқаннан жаман екен,

Мөлтілдеп қара көзге жас келеді.
Қай заман мына заман, азған заман,
Болар ма, баяғыдай тағы да заман.
Атадан ұл, анадан қыз айырылып,

Көл қылып, көздің жасын ағызамын.
Қай заман мына заман, қысқан заман,
Басынан бақыт, дәулет ұшқан заман.
Жолынан шұбырғанда шаң борайды,

Күн суық, қаңтардағы қыстан жаман.
Қайтемін мен нетіп ем, қатты Құдай,
Қара жер қабырғама батты, Құдай.
Табаным жаяу жүріп тесілгенде,

Бермедің тым құрғанда атты, Құдай».
Жаяулап, жер қоныстан ауған жерден,
Аңыз қып, біреу сөзін ала берген.
Жарамай Әнет баба жырын айтып,

Жүре алмай бір төбеде қала берген.
Ол кезде Ұлы жүз ханы Барақ екен,
Оңтүстік пен батысты қылған мекен.
Бытырап, көше қашып бет-бетіне,

шежірелік  жыр-аңыздар
Тәшкенге қараған ел Садыр, Матай,
Шыққан жоқ өзбектен, содан былай.
Орнығып, сол арада қалып қойған,

Таппасаң, іздестіріп сұрай-сұрай.
Орта жүз солтүстікке қарай кеткен,
Ақтау мен Көкшетауға барып жеткен.
Арғын, Қыпшақ, Қоңырат, Найман, Керей, Уақ—

Бұлар кеп, Сарыарқаны мекен еткен.
Орта жүз Сарыарқаны кең жайлаған,
Ел болып орныққан соң мал айдаған.
Бұхардан қашып келген Абылайды,

Көтеріп, бір ауыздан хан сайлаған.
Кіші жүз күнбатысқа қарай көшкен,
Белгілі Бөкейлікке барып жеткен.
Тап келген талабына осы елдің

Орал мен Жайықты кеп мекен еткен.
Ханы екен Кіші жүздің Әбілхайыр,
Ақылы, парасаты болған зайыр.
Хат жазған Россия патшасына,

Алсын деп патшасына етіп қайыр.
Хат жазған Петербург қаласына,
Жол түсіп, жаушы жүріп арасына.
Алынған Россия қарамағына

Мың жеті жүз отыз бір жыл шамасында.
Ресей ала берген содан кейін,
Бағынған барлық қазақ одан кейін.
Сарыарқа, Сырдың бойы, Шыршық, Алтай,

сатыпалдин  файзолла  қаридің  өлең  шежіресі
Кеткенін біздің қазақ үш арыс боп,
Қалдырмай жаза берсем болады көп.
Үш жүзге бөлінгенін айттым бұрын,

Атаған Ақарысты Ұлы жүз деп.
Ұлы жүз—Ақарыстан Дулат,Үйсін,
Қаншама жұрт екенін өзі білсін.
Жалайыр, Албан, Суан, Қаңлы, Қоңырат,

Ал енді таратайын ендігісін.
Ақарыстың бір баласы Сіргелі еді,
Қашаннан айырылмаған іргелері.
Ошақты, Шапырашты, Шанышқылы—

Ұлы жүз, Орта жүз бен Кіші жүз боп,
Бөлініп шежіре қалды сөз боп.
Арғын, Қыпшақ, Қоңырат, Найман, Керей, Уақ
Таралып кетті бұлар Орта жүз боп.

Келтірем ретімен сөзді таза,
Бұл сөзім шежіреде емес қата.
Таратам әрқайсысын жөн-жөнімен,
Туыпты Жанарыстан алты қожа.

Бірінші туған бала—Қарақожа,
Екінші туған Ақтам, Надырқожа.
Одан кейін Смағұл, Момынқожа,
Туыпты алтыншы болып Қасымқожа.

Қарадан Ақжол Арғын туды бала,
Ақсопы дара туып, болған дана.
Ақ, Арық, Қара, Сары туды Мейрам,
Көбейіп, ел боп шыққан неше сала.

шежірелік  жыр-аңыздар
Баласы Ақсопының Қанжығалы,
Атаның бұған түскен оң назары.
Арықтан Бәсентиін,Тобықты, Арғын,

Келеді түзеп айтсақ, сөз ажары.
Шығады Тобықтыдан қажы Құнанбай,
Аға сұлтан атанып, болыпты бай.
Соңында айтарлықтай хаты қалған,

Ұлы еді Құнанбайдың—ақын Абай.
Ел болып келе жатқан мақтаулы боп,
Өскен ел басы бірдей мықты ауыл боп,
Бұлар да неше сала ел болып кетті,

Қарадан Қарауыл мен Тоқтауыл боп.
Қарадан Бәсентиін, туған Мейрам,
Іргелі ел болыпты дәулет жиған.
Мейрамның бәйбішесінен төрт ұл туып,

Бәйбіше Арғын баласы деп атаған.
Бәйбішеден Бегендік, ер Шегендік,
Болады Қуандық пен би Сүйіндік.
Орта жүздің баласы бас қосқанда,

Тұрыпты осыларда боп үлкендік.
Сөгіліп іргелері кетпей кеміп,
Жайылып, ел боп кетті өсіп-өніп.
Қуандық, Алтай, Қарпық, Тоқа болып,

Тыналы, Көзған, Қақсал туды келіп.
Мейрамның бір баласы Қаракесек,
Сөз келсе, ел дауына берген есеп.
Осылардан деп жазған шежіреде,

сатыпалдин  файзолла  қаридің  өлең  шежіресі
Мейрамнан Елемес кеп туған жана,
Шежіре жазылған соң болмас шала.
Мейрамның бұл үшінші әйелі екен,

Елеместен туады екі бала.
Бұларды Есенбай, Дәуіт деп атайды,
Дәуіттен туғызады Жақанайды.
Таратып бұл Дәуіттен он екі ата,

Туғызып әкетеді Атығайды.
Жазылған бұл шежіре, емес жайдан,
Жазылып келе жатқан, бірталайдан.
Ақташы, Алпыс, Байытжы деп,

Таратқан осы үшеуін Жақанайдан.
Есенбайдан Шағыр туады Бөлтірікпен,
Бұлар да өсіп-өніп ел боп кеткен.
Әрқайсысы өз алдына тарап жатыр,

Сырлыбай, Сары туып Бөлтіріктен.
Шағырдан Сомжүрек пен ер Аманжол,
Аманжол батыр болып, бастапты қол.
Мұра боп, жауға шапса кейінгіге,

Ұран боп, көп Арғынға қалыпты ол.
Аманжолдан—Әлімбет, Бейімбет, Қуат, Шақшақ,
Жазылмас, шежіреде болмас жаңсақ.
Бұл арасы қатесіз көрінеді,

Жарар еді бұзып алмай, тура барсақ.
Шақшақтан тарайды екен Бақай, Дүзей,
Ақназар, Бекназар мен туған Көшей.
Тоқалдан жалғыз бала Томай туып,

шежірелік  жыр-аңыздар
Сомжүректен туады Айдарке кеп,
Айдаркеден—Өтеміс, Ожан, Қадірімбет.
Бұлар да алты ата болып бөлінеді,

Бөдене, Жылқыайдар мен Татан, Інбет.
Бөлтіріктен Сырлыбай, Сары туған,
Шежіре бірден-бірге жолын қуған.
Мұны да білгенімше баяндайын,

Несіне тоқталамын енді бұған.
Сырлыбайдан Қараман, Төлек, Мәмбетәлі,
Бір атадан тарайды мұның бәрі.
Сарыдан Қырықмылтық туады деп,

Сонымен тоқтатайын мұны дағы.
Шаржетіммен туыпты Бекіс батыр,
Бекістен Тоқымбет боп келе жатыр.
Үш бала Тоқымбеттен туады екен,

Құлтума, Құланшы,Тағышы деген ел болып жатыр.
Шағырдың Апайы мен Жолдыбайын,
Бір сөзбен тұжырымдап мен жазайын.
Сүгір, Жиенбет туады Жолдыбайдан,

Аяғын көпке созып, ұзамайын.
Апайдан туды енді төрт бала кеп,
Ақымбет, Бекімбет, Жауғашты боп.
Шымболат кенже бала—бұл да Апайдан,

Жазыпты шежіреде осылай деп.
Ақымбеттен Қаламбай, Өтей, Жолтай,
Бекімбеттен Баубек, Жәдік туды осылай.
Дейді екен бұларды ел төменгі Шекті,

сатыпалдин  файзолла  қаридің  өлең  шежіресі
Жанарыстың баласы, екінші үлкен,
Көбейіп, неше тайпа жайған өркен.
Бар еді жиған-терген өз атамнан,

Сара жол бола қоймас, мұнда ілкем.
Қыпшақты Ақтам ұлы Кете бастап,
Артына тарих етіп, нұсқа тастап.
Ақтамнан туғандарын таратайын,

Біркелкі жүйесімен сөзді бастап.
Қыпшақтан туған бала—Сүлімалып,
Дабысы шыққан ердің жерді жарып.
Елін қорғап, жауына қарсы шығып,

Қатардан артық болып, шыққан алып.
Ақкөбік содан соңғы бір атамыз,
Тарихтан көрген сөзді таратамыз.
Неше ру, неше тайпа ел боп кетті,

Ендігі сөздің артын ұзартамыз.
Қыпшақтың бір атасы Ойбас болып,
Ұраны қыпшақтың болғаны анық.
Елін жауға алдырмай қалың қыпшақ,

«Ойбастап» жауға шапқан, ұран салып.
Мұнан соң Мейірман мен Абызсары,
Атаның түскен бұған оң назары.
Бір өзінен төрт бала жедел туған,

Құлан, Қытай, Қара, деген Сары.
Қарадан—Исламсейіт, бай Тоқтарбай,
Болыпты дүние-мүлік, дәулеті сай.
Зар болып бір балаға жүрсе керек,

шежірелік  жыр-аңыздар
Тоқтарбай көптен жүрген, бала көрмей,
Тілеген, жатып-тұрып ұйқы келмей.
Келгенде сексен жасқа қабыл болып,

Көріпті бір ұл, бір қыз—жүргенде өлмей.
Қуанып Тоқтар ата, қылды тойды,
Қайғысын көңіліндегі бәрін жойды.
Ел-жұртын жиып алып, шашу шашып,

Баланың Қобыланды деп атын қойды.
Туыпты Тоқтарбайдан батыр Қоблан,
Құтылар уақыт жетсе, кім ажалдан.
Жауына күш көрсетіп, болып өткен,

Жан екен бір сәруар, сайыпқыран.
Дәуірлеп, ел-жұртын билеп өткен,
Жауына алдырмаған келген шеттен.
Он екі бір өзінен бала туып,

Кенжесі—Тоқтар деген би болып өткен.
Тоқтардан Бұлтын, Торы, Қарабалық,
Көлденең, Ұзын—бәрі өскен халық.
Баяндап сөздің артын ұзартпаймын,

Әркімнің ендігісі өзіне анық.
Құлан, Қытай, Қыпшақ, деген Сары,
Ойласақ, Арқада емес мұның бәрі.
Біразы Башқұрияға кеткен сіңіп,

Әр елдің арасында басқалары.
Көп елмен бұрыннан даулы Қыпшақ,
Қоймапты бетіндегі жауды Қыпшақ.
Баласы бір Тоқтардың бес таңбалы,

сатыпалдин  файзолла  қаридің  өлең  шежіресі
Туысқан Жарбасты мен Құттық, Күшік,
Бұлар да іргелі ел болып кеткен.
Күрлеуіт, Мейрам қыпшақ деп атайды,

Жазылған шежіреде осылай деп.
Жаңбыршы—Қалдан, Болат, Алтыбастан,
Алтынсарин Ыбырай жұрттан асқан.
Еңбегі тарих болып қалды артында,

Қараңғы қазақ баласының көзін ашқан.
Үшінші, Нәдірқожадан туған—Найман,
Бұлар да өсіп-өніп қанат жайған.
Кешегі батыр туған ер Қабанбай,

Шығыпты ұран салып Боранбайдан.
Қаптағай бәйбішеден Қызай Найман,
Көкжарлы, Садыр, Матай, Қаптағайдан.
Туыпты Балталы мен Бағаналы,

Найманның кіші әйелі Наймантайдан.
Таусылмас айта берсем, сөздің түрін,
Ұсақтап кетсем болмас, сөздің құнын.
Түбі бір атадан Қоңырат, Найман,

Осымен тоқтатайын, енді мұны.
Ал енді Смағұлдан Бақты Ошбай-ды,
Айтайын Керей, Уақ болған жайды.
Туады Ошабайдан жалғыз Керей,

Керейден—Абақты мен Ашамайлы.
Бірталай аралықта жылдар кесіп,
Қытайға Абақ, Керей кеткен көшіп.
Олар енді қайтып келіп қосылмады,

шежірелік  жыр-аңыздар
Ашамайлыдан Таңат би жалғыз туған,
Өтіпті дүниеден көрмей ұлдан.
Жүргенде үміт етіп бір баланы,

Жалғыз-ақ, әйелінен бір қыз туған.
Мінекей, сол қызынан Сыбан туған,
Жиенін туысымен бала қылған.
Көзінің тірісінде сол Сыбаннан

Екі бала—Балта, Көшек деген туған.
Ал енді Кіші жүз—Бекарыстан,
Мұны да таратайын көп алыстан.
Ұсақтап, өз алдына көп таратып,

Жазуға күш жетпейді қалдырмастан.
Бекарыстан—Алшын мен Құдияр тентек,
Бұлар да қалған емес, өспей келтек.
Құдиярдан төрт қожа болып туған,

Жазылған шежіренің сөзіне ерсек.
Қыдырқожадан Байлы мен Қаракесек,
Бұлар да өскен халық, болмай есеп.
Қаракесектен белгілі—Әлім, Шөмен,

Сөзімді артық болмас, туды десек.
Әлімнен Төртқара мен туған Шекті,
Ақкигіз бір баласы болған Текті.
Кете мен Жағалбайлы және туып,

Бұларда алты аталы Әлім депті.
Шөмекейден Тоқа, Бозғыл, Аспан,
Бұлардан Қаракесек ажырасқан.
Ішінде Кіші жүздің тентек ел боп,

сатыпалдин  файзолла  қаридің  өлең  шежіресі
Қоңырқожадан туады Байұлы бай,
Байұлынан Қызылқұрт, болады Адай.
Белгілі Алаша, Таз, Тана, Шеркеш,

Машқара, Шектемір мен һәм Бақтыбай.
Осылай он екі ата Бай баласы,
Бұлардың көз жеткісіз айналасы.
Ішінде рулардың Кіші жүзде,

Тең келер, еш адамның жоқ таласы.
Сәдірқожадан туады Жаппас келіп,
Бұлар да жатыр шалқып, өсіп-өніп.
Жаппастың бір өзінен бесеу туып,

«Бес Жаппас» деп атапты есім беріп.
Нәдірқожадан тарапты Жетіру кеп,
Айтайын сұрасаңыз, мұны кім деп.
Жағалбайлы, Рамазан, Тама, Табын,

Керейт пен Төлеу және Атайсеміз.
Нәдірден жеті бала таралады,
Жетіру жеті ата боп саналады.
Арты өсіп, көпшілігі Кіші жүзден,

Осылай Нәдірқожадан таралады.
Тамам

Ұлы жүз аймағында Алатаудың,
Оңтүстіктен ырғалған бақша-баудың.
Жетісу мен Түркістан, Сырдария,
Мекендеген арасын Қаратаудың.

Ұлы жүздің Кейкі би бел баласы,
Жалқы боп туса керек ол шамасы.
Кейкіден Төбей туған төрт ұлы бар,
Осылай шежіренің бастамасы.

Тұқымы өсіп-өнген Төбей екен,
Жалқы боп аталары көбеймеген.
Қойылдыр, Мекірейіл, Майқы, Қоғам,
Төбейден осылайша төрт ұл өнген.

Мекірейіл, Қойылдыр ерте кеткен,
Ауған, түркі жерлерін мекен еткен.
Жерлеген жерлерінің жырын жырлап,
Сол елдердің салтына түсіп кеткен.

Екі ата бұл арада Майқы, Қоғам,
Қоғамнан Сіргелі атты ру қалған.
Қоңырат пен Сіргелі көршілес боп,
Қаратауды жайлаған атам заман.

қазақ  шежіресі
Майқыдан кеп туады Ойсыл, Үйсін,
Ата-жөнін кейінгі жастар білсін.
Ойсылдан Қаңлы менен Шанышқылы,

Бақтияр сол Үйсіннен жалқы ұлысың.
Бақтиярдан тарайды Абақ, Тарақ,
Жетісу атрабына жатқан тарап.
Жансақалдан Жалайыр он екі ата,

Ақсақалға келейін енді жанап.
Ақсақалдан Байдың ұлы Бәйдібек-ті
Шаруаға Бәйдібек жайлы кепті.
Байұлыдан Шақшам деген ел тарайды,

Бәйдібектің тұқымы тіптен көп-ті.
Бәйбішеден Сарыүйсін таралады,
Аз ел болған, көп емес қаралары.
Шапырашты, Ошақты, Ысты—үшеуі

Зеріп деген әйелдің балалары.
Бәйдібектің тоқалы—Домалақ-ты,
Туған екен Домалақ Жарықшақты.
Ол кісінің аты екен Бибісара,

Ешкім оның шын атын атамапты.
Жарықшақтан Албан мен Дулат, Суан,
Үшеуінің тұқымы талай дуан.
Өсіп-өнген халықта кім болмайды,

Талай-талай зорлықшыл шыққан жуан.
Дулаттан Ботпай, Шымыр, Сиқым, Жаныс,
Жаныстан Жанту, Жантан, Жарылқамыс.
Тәшкеннен бері қарай алып жатыр,

шежірелік  жыр-аңыздар
Әз Төле де Дулатқа ұран болған,
Ақылды екен атағы жерді жарған.
Даналығы Төленің аңыз болып,

Соңғы ұрпақтың аузында аты қалған.
Дейді екен: «Шымыр көп пе, шыбын көп пе»,
Айтады: «Сиқым көп пе, қиқым көп пе?».
Жанысты теңгереді қамыспенен,

Ботпай неге аз болған, батыр көп пе?
Сиқымның жолы үлкен той бастаған,
Ботпай батыр туғаннан қол бастаған.
Қарақойлы, Аққойлы, Қусирақтар,

Сиқымның ұрпақтары тұқым шашқан.
Егіз туған тетелес Ботпай, Шымыр,
Кенже боп үлкен үйді басқан тұғыр.
Құлманбет, Шылманбет, Күнту, Сәмбет—

Бәрі дағы Шымырдан өскен шүбір.
Ботпайдан—Асан, Тайлақ, Ақша, Қожай,
Есенбай мен Жанқойлық жатыр былай.
Бидас, Қоралас, Сиыршы, Додаменен,

Тағы-тағы елі бар талай-талай.
Жаныстың балалары екен қанша,
Уа, жұртым, мұрша бергін ойланғанша.
Көп әйелден өрбіген ұрпақтары—

Жанын қиған ерлер-ақ шын-ақ батыр.
Дәулеткерей, Мұхит пен Құрманғазы,
Бәрін айтып бере алман көптік сонша.
Жанту, Жантан, үлкені Жарылқамыс,

Жамбай, Шәкір, Қалпелер елге таныс.
Қыбырайменен болады жеті ағайын,
Құлақ салып сөзіме тыңдасаңыз.

қазақ  шежіресі
Жантудан туған екен Байыс, Жайылмас,
Әулиеата жағында дейді Өтеміс.
Жанту да өскен тұқым болып жатыр,

Бай мен бегі көп болған көрсеткен күш.
Жантудан туған дейді Ерубайды,
Жолы үлкен деп оларды ел сыйлайды.
Бір атадан жалқы екен, тұқымы аз,

Ата-баба айтуы осылай-ды.
Баласы Жарылқамыс—Бейімбет-ті,
«Қасқарау» деп ел оны атап кетті.
Қараулық қып бір тойда, теңдік бермей,

Күш көрсеткен сияқты бұзып сертті.
Бейімбеттен—Елтүзер, Ораз, Бұқар,
Үш ұл туған әкеден сондай қиқар.
Елтүзер үлкені екен үшеуінің

Руы үш Қасқарау жатыр қатар.
Баласы Елтүзердің—Төке, Туыс,
Ел болған екі старшын бір-ақ уыс.
Ораздан—Бөкен менен Солтангелді,

Екі ата біріккенде бір-ақ болыс.
Аз болса да ешкімнен зорлық көрмей,
Қордай мен Аңырақайдан алған қоныс.
Терезесі тең өскен ағайынмен,

Өзінен туғаннан соң нән жолбарыс.
Бергі атамыз Сәти мен Боти екен,
Кебекбай содан туған Тоти екен.
Қазақ пенен қырғызға ақыл айтқан,

Оның сөзін нақыл деп тоқыр екен.
8-83

шежірелік  жыр-аңыздар
Бай мен болыс болғанда не қылайын,
Сарыбас атам шын жүйрік ақын екен.
Мен өзім Кебекбайдың туажаты,

Оразға ұран болған қайран көкем.
Бұқардан—Құлболды мен Тілеуімбет,
Ақыл анам айтыпты аз болар деп.
Сырымбет, Баба екеуі алты болыс,

Қасқараудың ішінде мал басы көп.
Құлболды екі старшын ел болыпты,
Бай болмаған ел екен кедейі көп.
Ішінен Құлболдының пысық шыққан

Естуші ек Ыстыбайды шешені деп.
Жүз шамалы ел болған Тілеуімбет
Ел айтады қалыпты тілеусіз деп.
«Аз болсам да терезем тең» дейді екен,

Аз ауылдың адамы—Есмағамбет.
Өтеғұл, Өткен туған Сырымбеттен,
Байы көп, батыры көп дүрілдеткен.
Өтегендей аңызды батыр туған,

Ел қамын жеп деседі, жаһан кезген.
Әділ екен деседі ел аңызы,
Сырымбет, Малдыбай би ертеде өткен.
Ноғайбайдай ақылды кісі болған,

Өз елін орыспенен жақын еткен.
Бабада да көп болған батыр мен бай,
Ел билеген жуандар ығай-сығай.
Жалшы, қоңсы, кедейі онан да көп,

қазақ  шежіресі
Кедей сорлы тырбаңдап еңбек еткен,
Байысам деп ол дағы арман еткен.
«Бабаның батасын ал» деген аңыз,

Ойласақ, туса керек сол ниеттен.
Албаннан батырлар шыққан ерек,
Жан сауға, ел қорғаған өңкей серек.
Хангелдіден—қаһарлы Райымбек,

Ұран болған жұртына бір бәйтерек.
Ерлерін аңыз қылған өрдегі Албан:
Дәу Қараш, Малай батыр, Қатпа, Төлек.
Суаннан—Сатай, Бөлек, Аралбайлар,

Қабандай күркіреген талайлар бар.
Тұс-тұстан қас саңлақтар атой салса,
Жау жаны кеудесінде қалай қалар.
Шапырашты шабады «Қарасайлап»,

Жасыл туы желбіреп, бөрілі байрақ.
Шамалған мен Қаскелең батырларын,
Наурызбай бір өзі кеткен жайлап.
Сұраншыдай батырдың туын байлап,

Кейін де шыққан талай небір саңлақ.
Екей, Сыйқым, Есқожа, Асыл, Шыбыл,
Ақындары шығады «Сүйінбайлап».
Төке, Төлеміс, Әжіке, Орынбет, Кеней,

Асылдың бес баласы туған саңлақ.
Ұлы жүзге белгілі Артық батыр,
Төке де туған екен одағайлап.
Келейін енді Ысты мен Ошақтыға

Өмір қусаң, жеткізбес қос аттыға.
Есім, Малай, Таз бенен Құланшы боп,
«Жауатарлап» шабады атқа шапса.

шежірелік  жыр-аңыздар
Бөлтірікті білмейтін адам бар ма,
Сөйлесе, жол бермеген тіл-жақтыға.
Қуандық ақын болған заманында

Белгілі ойда жатқан төрт Ыстыға.
Ошақтыдан атақты Майкөт ақын,
Елі шалғай жатқанмен, сөзі жақын.
Ертеде Жетісуға келіп қайтқан,

Танысып көрмек үшін елі-жұртын.
Орта жүздің баласы—Арғын, Найман,
Қыпшақ пенен Қоңырат ұрпақ жайған.
Уақ, Керей алты ата деп атайды,

Мекен алған Арқада сай-саладан.
Қанжығалы Бөгенбай батыр болған,
Қаракерей Қабанбай ел қорғаған.
Қаз дауысты Қазыбек Қаракесек

Заманында еліне ақыл болған.
Орта жүзде ән-күйдің ордасы бар:
Біржан сал, Ақан сері, Жаяу Мұса,
Балуан Шолақ, Әсеттей той басшылар.

Батырлары Қажымұқан, Амангелді,
Еңбекте де лайық баға берді.
Абай менен Ыбырай, Шоқан ғалым,
Елі үшін еңіреген—данам еді.

Батыстағы бастайын Кіші жүзден,
Арал, Жайық, Каспийде ерте жүзген.
Мекендеп Еділ, Жайық жағаларын,
Орыспенен көрші боп тілін білген.

Елге даңқы тараған Сырым батыр,
Бағынбаған өзгеге қыңыр батыр.

қазақ  шежіресі
Исатай мен Махамбет халқы үшін—
Жанын қиған ерлер-ақ, шыны батыр.
Дәулеткерей, Мұхит пен Құрманғазы,

Ән мен күйін естиміз қысы-жазы.
Қазанғап пен Ықылас, Қашағандай,
Айта берсе, таусылмас өнерпазы.
Осындай ел аңызын өлең еткен,

Сексенді алқымдаған Кенен екен.
Ұсынған ел мұрасын ұрпақтарға,
Қордайды бұл ақының мекен еткен.

Жараттың жанның бәрін Жаппар Халық,
Жеткерсең, рахметің көп қазыналық.
Адамға ажал мирас болғаннан соң,
Бара жатыр: біреу—кетіп, біреу—қалып.

Білгенге баяны жоқ бұл дүниенің,
Әркімге-ақ еткен жоқ па би-опалық.
Алланың сүйген досты—Ақ Сәруары
Көркейткен ислам жолын шамдай жарық.

Шаһариар Әбубәкір, Омар, Оспан,
Күш берген Әлі шерге қаншамалық.
Іскендір Зұлқарнайын, Рүстем Дастан,
Сүлеймен сүрген дәурен падишалық.

Жалғанның опасызы ойлағанға:
Дегізген соқтырып сан, оһы дарық.
Өлшеулі өмірің бітіп, таусылса дем,
Болмақшы бір күн набыт, кемең ғарық.

Құрулы жүретұғын жолда тұрған,
Ажал—ау, мысалында, адам—балық.
Артында өзге қалмайды, сөз қалады,
Тыңдарлық болса, нұсқа, тек жаңалық.

шежіре
Алпыстан асқан соң жас айналдырды,
Шырмалтып отбасында шаруашылық.
Құнанбай, Мырқы, Шабдан, Досжан хазірет

Меккеден келген екен бір шежіре алып.
Сарапқа салыстырып қарағанда,
Осыны өзгесінен көрдім анық.
Бастадым Ансариден бермен қарай,

Аңлатып ата жолын ескі тарих.
Атамыз Ансариден туған Мәлік,
Кісі екен тура жолмен еткен талап.
Толығып жасы ортаға жеткен кезде,

Аннасты берген екен, Құдай қалап.
Аннастан Жабал туып, одан—Мағаз,
Кезінде қадірлепті халық бағалап.
Мағаздан ер Сүһайыл туған жалғыз,

Алты ата Ансаридан, көрсең санап.
Құрай, Ақшолпан мен Сүһайылдан,
Ұрпақтап осы арадан өскен тарап.
Туыпты Атар, Татар бәйбішеден,

Бағдарын олардың да, біл шамалап.
Екінші анамыздан Қырым туып,
Батыр боп қол бастапты, күнге жарап.
Атардан Естек, Башқұрт туған егіз,

Татардан Ноғай жалғыз, туған дарақ.
Қурайдан туды Аламан, бәйбішеден,
Тоқалдан туған Тете, Серкеш, Жанап.
Үшінші әйелінен шешен, үңгіш,

Сол жерден ажырапты бермен қарап.
Сейілхан баласы екен Аламанның

шежірелік  жыр-аңыздар
Жүретін жалғыз өзін, көпке балап.
Түрікпен сегіз жүйе Сейілханнан,
Жауынгер алған атақ, жұртты қанап.

Жайылхан Ақшолпаннан туған екен,
Данышпан болып артық, ақылы сарап.
Болыпты Жайылханның екі әйелі,
Таңдаулы қалап алған халықты аралап.

Майқы би, Мүйтен туып бәйбішеден,
Көрмеген кемітіп дос, жат табалап.
Майқыдан Түмен дара туған екен,
Секілді көлеңкелі гүжім дарақ.

Туыпты тоқалынан Жайылханның,
Әлеуке, Шақшақпенен іле-шала-ақ.
Түменнен Өзбек пенен Жаһан туып,
Кіргізген шежіреге үлкен санақ.

Түменнен Өзбек, Жаһан екі бала,
Айрықша Жаһан бопты, ақыл-дана.
Тәжіктен бір сұлу қыз алып Өзбек,
Бөлініп өз алдына шыққан дара.

Бұхара, Самарқан мен Тәшкен, Қоқан
Өзбектер еткен мекен қоныстана.
Жаһаннан Келмек пенен Айырқалпақ,
Екеуі бір анадан, туған жана.

Келмектен қырғыз жалғыз туған екен,
Ыңғайлап Алатауды жадына ала.
Қырғыздар екі арысқа бөлінеді,
Атанып бірі—сары, бірі—қара.

Туыпты Қазақ пенен Созақ бірге,
Әкесі Айырқалпақ, бір дейді—ана.

шежіре
Созақтан Толағай мен Сүйір туып,
Мекені атанады деп «Бес қала».
Үргеніш, Төрткөл, Шымбай, Тақтакөпір,

Қонысы Толағайдың тап сол ара.
Толағай әуелде аты болғанменен,
Атанған «қарақалпақ» бара-бара.
Ескеріп, есіткенде білетіндер,

Түзетер кем-кетігін, болса шала.
Тоқтатып осыменен өзгелерін,
Қазақтан бастайын сөз, келсе шама.
Қазақтың алдым қолға өз баласын,

Айтпаққа ажыратып шекарасын.
Айырып аталарын айтып өтем,
Тыңдаушым, көрсе қолай сөз саласын.
Қазақтан Наурыз, Алаш—екеу туған

Наурыздың деп атайды, үлкен жасын.
Ұрпақсыз өлген Наурыз жазғытұры,
Келер жыл көктемде беріпті асын.
Қазақтың балалары содан бері,

«Наурыз» деп қойыпты атап, жылдың басын.
Кезінде Алаш батыр болған екен,
Ерлікпен жайған жұртқа ауазасын.
Жапырып жеңіп жауын талай жерде

Таңданған көрген халқы тамашасын.
Ұранға аты шығып заманында,
Жаңғыртқан жазираның ен даласын.
Тәшкеннің дариясының жағасында,

Қазақтың қалды дейді қанағасын.
Айырып ата жолын аша алмасаң,
Сөзіңнен сыбағалы құр қаласың.

шежірелік  жыр-аңыздар
Аларлық ажыратып болса, шамаң,
Өзіңді үш арыстан тез табасың.
Ақарыс, Жанарыс пен Бекарыс деп,