Аудандық әкімшілікке облыс орталығынан телефакспен шұғыл хат келді. Хатта бадырайтып «өсіреміз» деп жазылған екен. Факстың бояуы бітіп қалса керек, қалған жері көрінбей қалыпты. Облыста отырғандарға «хатты қайта жіберіңдер» деп айтуға ешкімнің батылы бармады. Батырлар жоқ қой қазір. Тек ылғи өңшең орындаушылар ғана... «Өсіреміз» деген хатты хатшы қыз аудан әкімі Талтаңбайдың алдына лақтырып тастады. Шұғыл хатқа байланысты шұғыл отырыс шақырылды. Жиылғандар «өсіреміз» деген сөзді әр нәрсеге жорыды. Аудан әкімі өзін облысқа өсіретін шығар деп, үлкен терең ойға кетті. ¥ялы телефонын алып қатыны Бөксегүлге телефон соқты.

отырмын, сенің көріпкел подружкаларың бар еді ғой, солардан сұрашы, бұл хат кімді өсіреді екен?

Әкім хатты құшақтап, жүрегіне басты. Пұшық мұрнымен қайта-қайта иіскеді. Тіпті шетін тістеп шайнап та көрді. Менен басқа біреу өсіп кете ме деген ой жылтыр шекесін шымырлатты. Ал, әкімнің орынбасары Қоңқыш аудан әкімінің тағына Облыстан факс қайта келді, «жарық пен жылудың бағасын өсіреміз» деген екен» дей беріп еді, әкім орындыққа сылқ ете қалды. Бас есепші ішегін тартты, әкім орынбасарының беті жыбырлады.

Таза ауа жұтайын деп, саябаққа келген едім, қасыма бір ақ жаулықты әжей келіп отырды. Сәлден кейін әлгі әжей маған бетіме бір қарады да, сұрақтарды үсті-үстіне жаудырды дейсің.

Ана аузыңдағы салақтаған қызыл тіліңді кесіп алайын ба?- деді де, қойнынан пышақ емес, «Қазақ тілін үйренейік» деген кітапты алып, көк желкемнен салып қалды. Талып қалдым. Екі сағаттай есімнен айырылып жаттым. Еңбектеп талдың түбіне барып, сүйеніп тұрдым. Миым айналып барады.

Келіншектің сөздері ауырлай бастады. Өзі қайыстай қара қатын екен. Бұл ұрса оңдырмайтын шығар деп, басымды қолыммен жауып отыра кеттім. Сол-ақ екен, қақ маңдайдан тарс ұрды. Құлап түстім. Соққы қатты болды. Шалқамнан көк аспанға қарап ойланып жатырмын. «Аспанға қараймын, жұлдызды санаймын, сен жоқсың ішінде, қайдасың арайлым»- деп әндетіп қоямын. Арашалап жатқан ешкім жоқ. Тал түсте таяқ жедім. Кімнен? Не үшін?... Түсінбедім. Ұрған заты ауыр болды. Жан-жағыма үңілсем, бір үлкен көк кітап жатыр. Алып қарасам «Заң» деген кітап екен. Бір жағынан кітапты болып қалдым. Саябақтағы орындыққа отырып, таяқ жеген кітаптарымды ақтарып қарап отыр едім. Бір ақ сәлдеге оранған молда келді. - Ассалаумағалейкум!- деп орнымнан ұшып тұрдым - Уағалейкумассалам, көшеде сауат ашып отырсың ба? - Тынығып отырмын, молдеке.

Молданың әнгімесі де бұзыла бастады. Тағы не бүлдіріп қойдым екен? Бірақ, менің не жазығым бар? Жүрттың бәрі неге мені сабайды? Басқа ұратын адамдары жоқ па? Әлде, тек маған ғана күштері жете ме? Дегенмен молданың иманы бар, ол адам ұрмайды деп өзімді жұбатып қоямын.

Не де болса қашып құтылайын деп, бар күшімді салып үйге қарай жүгірдім. Артыма қарауға мұршам жоқ. Жұдырықтан гөрі кітаптан таяқ жеген жаман екен. Кәдімгідей ұятың, намысың ауырады. Қашқанда аяғым жерге тимеді. Бір кезде үйге кіре бергенде бірдеңе зуылдап келіп арқамнан тиді. Жерге жалп ете қалдым. Жалма- жан ұрған кітабына қарап «уф» дедім, мен ойлап қашқан кітап емес, «Қазақтың салт- дэстүрлері» деген үлкен қызыл кітап екен. Жаурыным ауырып орнымнан әзер тұрдым. Үйге төрт аяқтап кіріп босағаға құлай кеттім. Шаршап көзім ілініп кетті. Қанша уақыт жатқаным белгісіз, біреу құлағымнан тартып, мұрнымды жыбырлатады. Көзімнің қиығымен қарасам, ыржалаңдап бес жасар жүгірмегім тұр.

• Бар ғой, «Ертөстік», «Күн астындағы Күнікей қыз» дей беріп едім, бетімнен «Қазақ ертегілері» деген жалпақ кітаппен бір соқты. Жылап жібердім.

Осы жұрт неге мені ұра береді?.

Түнімен дөңбекшіп ұйқым қашып, қатты ауырдым. Шын айтамын. Таң атпай аудандық аурухананың есігін қақтым. - Амансың ба, айналайын, маған дәрігер керек еді. - Қандай дәрігер керек?

Мазаны алмаңыз, есікті жабыңыз,- деп ақырып жіберді дәрігерім. Содан не керек, аурухананың ішін кезіп кеттім. Әр бір анализдерің 3-4 мың теңгеден кем емес екен. Қан алған сайын қалтам жұқарып барады. Шын айтамын. Кейін дәрі- дәрмекке қаражатты қайдан аламын деген ой басымды мүжіді. Түс ауа анализдерімді құшақтап, әлгі дәрігердің есігін қақтым. Дәрігер қағаздарды аударып, төңкеріп қарады да:

Жұмыс уақыты бітуге таяп қалғанда әйтеуір, дәрігердің кабинетіне үлгердім-ау...

дәрігер шап ете қалды.

бетіме бажырайды.

Естуімше, бүл дәріханада оның әйелі жасайды екен. Ауырғанымды шынымен де ұмытып қалғаныма қатты қуандым. Бірақ, ағайындар сіздер ауырмаңыздаршы, шын айтамын...

Екі МАИ қызметкері көшенің қақ төрінде талтайып тұр. Қолдарында ала таяқтары бар. Үкімет әлі тартып алмаған кез. Қарны шелектей капитан қасындағы серігі сержантты кәнігі кәсібіне үйретіп жатыр.

жасырынып тұру үшін өсіп түр. Талдың түбі ең қолайлы жер, ұқтың ба? - Ұқтым. Капитан ізбасарынан тал түсте сынақ ала бастады. - Айтпақшы, тақпағыңды жаттадың ба?

Бұл сөз капитанның құлағына жағып кетті. Сержант дұрыс айтып тұр. Енді ол ең маңызды шаруаны тапсырды.

Қара машинадан түскен жігіт капитанға келіп төнді. - Мені неге тоқтаттыңдар?

ақырып.

Министрдің жүргізушісі жол полициясын тергеуге алды. Тәжірибесі жоқ сержант сұрағанын көрсетіп жатыр.

-Телефон соғатын жерлерің бар ма?

Не дейсің? Оңбаған, менің бала-шағамның обалына қалдың ғой. Мен онда отставкіге кеттім,- деп телефонды тастай салды. Сержант қайтадан теріп көріп еді, Генерал-майордың телефоны сөніп түр.

«Ойбай!» деп дәрігер ішегін тартты да, сержантқа келіп трубканы үргізді.

МАИ қызметкері өзінің ауру емес екендігін айтып ақталып жатыр. Оны тыңдап жатқан кім бар? Екі ақ халат киген еңгезердей жігіт сержантты көтеріп алып көлікке салды. Қазір ол облыстық жүйке аурулары емханасында жатыр...

Қазір құдайға шүкір, қарызсыз адам жоқ. Рас-өтірігін қайдам, жүрттың бәрі банкке бір кісідей бережақ дейді ғой? Ауыл ауданға қарыз. Аудан облысқа, облыс республикаға қарыз. Ал, республика шет елге шаш етектен қарыз екен. Әйтеуір бітпейтін қарыз. Біздің ауылда Қайрақбай деген кісі бар. Өзгенің затын алса сіңіріп кетеді. Қанына сіңген жаман әдет. Өткен жылы банктен несие алып, енді ауданға төбесін көрсетпей ауылда бой тасалап жүр. Адамнан қашсаң да банктен құтыла алмайсың ғой...

Қайрақбай селк кете қалды. Әйелі Оқтаугүлге "үйге жан адам кіргізбе" деп талай рет ескерткен еді. Оқтаугүл болса отын іздеп, тезек теруге қыр асыпты. Есік ашық қалыпты.

график бойынша қайтармайсыз ба?- деп банктен келген сары қыз шап ете қалды.

деді Қайрақбай.

алажағы бар.

Мұндай адамдар жоғары жаққа да керек көрінеді. Нағыз талант қой. Рас айтамын. Ұзынқұлақтың айтуынша Қайрақбайды облысқа бір мекемеге жүмысқа шақырған деседі. Ауылдан алты қадам шықпаған Қайрақбай келіспеген көрінеді. Қайрекең ол жаққа неге керек болды екен, а? Ит біліп па?...

қайтарғанда жеңіл болсын деп құдама бердім,- деп Қайрақбай қойып қалды. Өңешбай шошып кетті.

алдым.

Өңешбай шошып кетті. Қайрақбай ең болмаса «берем» десе көңілі орнына түсетін сияқты.

Көзі аларып құлап қала жаздады. Саусақтарын санай бастады. Өйткені, Өңешбай биыл елу жасқа келді. Тоқсанға келгенше қарызы қолына тимейтін болды. Ал, тоқсанға жетпесе ше? Қарызын сотпен өндірейін десе, Қайрақбайдың «қарыз алдым» деген қолхаты жоқ.

Әттең, кедейшілік...

Директор аузы аңқайып қалды. Мұндай науқастың атын бірінші рет естіп түр.

Білем, қазір бізде бастық көп. Олар өте ұзақ отырады. Отырған жеріне қалай жабысып қалғандарын білмейді. Тіпті, жалпиған құйрықтарының жартысынан айырылып қалған білмейді.

Менің бір көршім бар сұраншақ, «апам айтады, берсін дейді» деп біздің үйден сұрамайтыны жоқ. Оның апасының айтқаны орынды, бермесең тағы болмайды. Қалай бермейсің, көрші ғой. Қазірде көршіден артық туыс жоқ. Жақында ауданға жаңа әкім келді. Отыз жыл орнында отырып қалған Талтаңбай әкім ақыры кетті. Кетерінде креслосымен жылап қоштасты.

Бір күні үйге әлгі көрші үйдің қызы жүгіріп келді.

Әйелім, әншейінде «жоқ» дейтін еді, әкім айтып жатыр дегесін, бір кесе емес, бес кесе қантты бірден бере салды. Үйдің арғы бетінде Қамысгүл деген кәсіпкер әйелдің екі жоғары оқу бітірген тәмпіш қызы бар еді. Оны да құдалар «әкім айтып жатыр» деп, алып кетіпті. Қамысгүл оқымысты қызын былтыр Астанадан бір байдың баласы құда түсіп келгенде бермеп еді. Қазір жақсы болды, «әкім айтып жатыр» деп, ала бересің, бере бересің... Көшеде келе жатыр едім, алдымнан мекемеде бірге жасайтын Піштубай қарсы шықты.

Әсемханның тоғыз жасар баласы шешесімен ерегісіп, сөзге келер емес:

Үлкендерден үйренген ғой. «Әкім айтып жатыр» деген бүл ауданға хит болды. Бірін-бірі осы сөзбен алдап жүр.

Кешкілік шәй ішіп отырсам, құрдасым келіп тұр.

Уф, шаршап кеттім. «Әкім айтып жатыр» деп мына жұрт бір-бірінің басын қатырды. Түнімен жынданып жата алмадым. Таңертең әйелім оятады.

Мынау сұмдық қой, «әкім айтып жатыр» деп біреудің сыртынан сөйлейді. Тап осылай деп аудан әкімінің айтуы мүмкін емес. Өтірік. Ешқашан айтпайды. Әлде, бұл ауданның тұрғындарына бірдеңе болған ба? Қазір ауданға жаңа әкім келгелі «әкім айтып жатыр» деп бірін-бірі әкіммен қорқытатын болыпты. Әсіресе төменгі қызметтегі адамдарға қиын болды. Жоғарыдан осылай сөйлейді. Ал, тыңдамай гөр... Маған да бір ой келе қалды. Қарызбек деген құрдасым бар еді. Былтыр отыз мың теңгемді алып, бермей жүр еді, соған телефон соқтым.

Бір жағынан бұл әдіс жақсы екен. Болашақта біраз шаруаларымды тындыратын болдым. Қарызым қайтарылып қуанып тұр едім. Ұялы телефоным шыр етті. Жүрегім дір етті.

Осыдан бес жыл бұрын Жазушылар одағына мүшелікке өтуге құжат тапсырған едім. Соны білейін деп Алматы қаласына бардым. Ойпырмай, қазір жазғыштар көп қой, менің кезегім бес жүз адамнан кейін барып келеді екен. Содан одақтағы көкелерім «келесіде қабылдауға әрекет жасап, тырысып көрерміз» дегесін, Ақтөбеге қарай қайта тарттым. Ауылдан Алматыға шыққанда рахат қой, жегенің қазы-қарта, жал-жая, ішкенің шұбат. Былқылдап бабыңда барасың. Енді Алматыдан қайтарда жолға тамақ пісіріп беретін жеңгем жоқ. Ол жақта туысқандарым да тұрмайды. Дүкеннен екі жұмыртқа мен бір тоқаш алып пойызға отырдым. Еркекке ол азық бола ма? Таңертең Түркістан қаласына келіп тоқтадық. Сыртқа шықтым. Араның ұясы сияқты құжынаған адамдар. Палау, мәнті, кәртошкі, не керектің бәрі бар. Бірақ, менің асқазаным «ет, ет» деп ұлып түр. Бір кезде бір келіншек арқамнан түртті.

құлағын түбінен кесіп алып, қасымдағы әйелге бердім. - Ағама құлақ болып жүріңіз, - дедім.

әйел шаңқылдап.

кемпір. Әйел мен еркек орындарынан ұшып тұрып, жүгіріп вагон кезіп кетті. Ал, мен болсам түк болмағандай, бастың құйқасын пышақпен сыпырып қылғытып жатырмын. Әжей бір бұрышта сескеніп басын шайқап отыр. Мені шынымен бір «адамжегіш» деп ойлап тұр. Қойдың тілін кесіп алып, қолына ұстатып едім. Қария қорқып орнына қисая кетті. Бір кезде қасына полиция қызметкерін ертіп әлгі екеуі жетіп келді.

емес. Бас ұстаған адамды бірінші рет көргендей көзі ұясынан шығып кетіпті.

мүжуге болмайды,- деп полиция қызметкері сенімді айтып тұр. Қазір заң күнде өзгереді ғой. Сендім. Ашуланып кеттім. «Немене, сонда халқына жаны ашымайтын басшылардың басын мүжі деп тұрсың ба?» деп қоямын ішімнен үндемей. Өзімше жынданып тұрған түрім ғой. Жұрттың бәрін аузымды жыбырлатпай іштей боқтаймын. Бірақ, ашуым тез басылып қалады. Айтпақшы, баяғыда ауылда сабақ білмейтін баласын шешесі «ұстап алсам, басыңды мүжимін» деп тырқыратып қуатын еді ғой. Сол есіме түсіп кетті. Содан басты жырлап, салғыласып тұрғанда пойыз Қызылорда қаласына келіп тоқтады.

жерге тастаңыз, сосын жолыңыз болсын,- деді полиция қызметкері. - Жоқ, қойдың басын ондай жерге лақтыруға болмайды,- деп вокзалдың қасындағы сауда жасап тұрған дүңгіршектің төбесіне лақтырып жібердім.

Ол күліп басын шайқады. Мен пойызға мініп Ақтөбеге тарттым. ӘЖЕМНІҢ КӨЖЕСІ 1991 жыл. Кеңес өкіметі жалп етіп жардан құлағаннан кейін, әсіресе ауылдың қазақтары ұмыт болған ырым-жырымдарын еске ала бастаған кез. Қыстан әрең шыққан адамдар күннің шуағын, тағамның құнарлысын іздейді. Қабырғасы қайысқан қасқа сиырлар тілдерін жалаңдатып көк шөпті аңсайды. Көршінің ұрғашы иті мен біздің төбет қырдың төбесінде қыдырып жүр. Қорадағы қоразда қоқиланып тауықтарды тырқыратып қуа береді. Маза бермейді. Былтыр күзде екі әйнектің арасында шалқасынан өліп жатқан қара шыбындарға жан бітіп ызыңдап, қанатымен терезені соғып жатыр. Өйткені, Ұлыстың үлы күні Наурыз есік қағып тұр. Біздің үй наурызкөже дайындайды. Әжем қара қазанын арқалап үйге кірді. Атам отын әкеліп ошаққа от тұтатты. Суға малынған аяқ киімдер мен ұлтарақтар ошақ жанында тізіліп тұр. Менің бәтеңкемнің табаны ашылып, тілі салақтап кетіпті. Әйтеуір, бүгін Наурыз меркесінде мерекелі дастархан жайылатын болды. Шешем бүрсеңдеп қамыр ашытып жүр. Бауырсақсыз той бола ма? Теледидарды қостым. Быжылдап түк көрсетпейді. Түнде жел тұрып еді, антеннасы басқа жаққа бұралып кетіпті.

Радиоқабылдағыштың тетігін бұрадым.

Терезеден күн сәулесі сығалайды. Төргі бөлменің төбесінен шелекке тырс-тырс етіп тамшы ағып тұр. Бұл біздің үйге көктемнің келген белгісі... Қара қазан бұрқырап қайнап жатыр. Жеті түрлі тағам қосылған сүр еттің иісі сыртқа шығып, көршілеріме иіс тиді. Басы айналған олар біртіндеп біздің үйге қалай кіргендерін білмей төрде жайғасып отыр.

Түс болып қалды. Атам қорадағы малға шөп салуға түрегелді. Ошақтың басына барып бүкшеңдеп бірдеңесін іздеп таба алмады.

болды. Бәріміз жайғасып дастархан басына отырдық. Алдымен құдайы қонақтарымызға құйып берді. - Ой, әжемнің наурызкөжесі қандай тәтті, тағы құйшы, - деді көршім. Ол тау кесемен үрлеп ішіп тояр емес. Үйге сау етіп тағы біреулер кірді. Әкемнің құрдастары екен.

алғандар ғой. Мейрам сайын үйден шықпайды. Карта ойнады. Дастархан басына жантая кетті.

Сүйтіп, бір жылдары ұлтарақ қосылан тұңғыш наурызкөже біздің үйде қайнаған еді.

Көрші үйден түн ортасында тап осылай қатты дауысшықты. Түсесің! - дейді көрші әйел айқайлап. Ұйқым ашылып, төсектен басымды көтердім. Дөңбекшіп жатқан әйелім де оянып кетті. Бажырайып бетіме қарады. Мен теріс қарадым. Таң атты. Сыртқа шықсам аулада түндегі оқыс дауыс қайта естілді.

Көрші еркек:

мәжіліске барып мәселе көтер. Көрші Маңқагүлдің жаман байынан он есе артықсың. Шофер не, адам емес пе?

Үш күн бойы осылай айтыстық. Ақыры көндім. Сайлауға түсуге бел будым. Әйелім қолыма былай деп бадырайтып бағдарлама жасап берді. «Құрметті арыстандай ағаларым, бұқадай балдыздарым,

жолбарыстай жиендерім, нардай нағашыларым, түлкідей таныс-тамыр, туыстарым! Міне, өзіме емес, әйеліме сеніп, әрине сіздерге де сеніп, депутаттықтан дәмеленіп өз кандидатурамды ұсынып отырмын»...

Біріншіден:

Күйеуге шыға алмай жүрген қыздарға бизнесмен, ақшасы көп еркек тауып беремін. Екі әйел аламын деп есірген еркектерді елден қуып шығамын. Оларға қар құшақтатып, мұз сүйдіремін...

Екіншіден:

Мәдениет-өнер қызметкерлеріне, ақын-жазушыларға ай сайын ақысыз алғысымды ауызша, жазбаша аямаймын. Қанша сұраса да үйіп-төгіп беремін...

Үшіншіден:

Жағымпаз болмайтын, пара алмайтын, бөспейтін, жемейтін, ішпейтін, шекпейтін, тартпайтын, ұрламайтын, қызғанбайтын адамдардан мекеме басшыларын тағайындауға ат салысамын...

Төртіншіден:

Жұмыссыз жүрген еркектердің қолына бір-бір сапты күрек, кетпен, айыр, балта, балға тауып беремін. Ал, әйелдерге оқтау, ұршық, қазан, бесік, келісап, ине-жіп ұстатамын...

Бесіншіден:

Депутаттардың кезектесіп қайта-қайта сайлануларына шектеу қоямын. Өз басым қайта сайланбаймын деп қорадағы тоқал ешкімнің ақ сүтімен ант етемін...

Алтыншыдан:

Күн сайын көшеде жаяу жүріп халықтың тыныс-тірішілігін бақылаймын. Ұйымдасқан қылмыскерлерді ұстап алып ұялтамын.

Жетіншіден:

Үйлену, қыз ұзату, сүндет тойлар бұдан былай ақысыз өтеді. Асабалар мен әншілер тойларыңа тегін қызмет көрсететін болады... Басым ботқадай пісіп, жүрегім жылып, ішім бір қапшық жақсылыққа толып халқыма адал қызмет еткім келеді. Әзірге әйелімнің айтқандары осы. Егер осы сайлауда депутат болсам, рас айтамын әйтеуір, бір көмегім тиеді.

Маған дауыс беріңіздерші...

Жаз. Түнгі ашық аспан. Жымың қаққан жүлдыздар. Далада сэкінің үстінде шалқамнан жатырмын. Жүмыс жоқ. Рахат. Бір кезде аспаннан төменге қарай бір комета жерге қарай зуылдап келеді. Тарс етіп төбеде жарылды. Ауданның жарығы өшіп қалды. Тура фантастикалық кинодағыдай болды. Ойланып жатып ұйықтап кетіппін. Таңертең көшеде біреу айқайлап өлең айтып жүр, оянып кеттім.

барғанымда көзінің қиығын да салмап еді. Тап қазір мені құшақтап, бетімнен сүйіп алғысы келіп тұр. Түсі жылы. Жүзі жарқын.

боласың.

Сонымен бір күнде ауданның тұрғындары байып, жағдай- лары елу жылға түзеліп кетті. Айтпақшы, қыста қар сұрасаң жоқ дейтін дүкенші көршім, үйге бір қап ұн мен бір қап құм шекер әкеліп тастапты. Әліме қарамай мен де біреуге бірдеңе бергім келіп барады. Әншейінде, «үйде түк жоқ» әйелім соғымнан қалған сүр етті асып, көшеде таратып жүр. Сүйтсем, мұның бәрі түнде аспанда жарылған кометаның әсері екен. Комета айдың арғы бетінен жұқпалы вирус әкеліпті. Әйтеуір, «Эбола», «Зомби» секілді қауіпті емес. Аузыңнан ақ көбік ағып, көзің қызармайды. Адамды ақ көңіл, ақ жарқын ететін вирус. Бұл дертті жұқтырған адам ешкімнің жұмысына араласып, аяғынан шалмайды. Кызғаныш, тойымсыздық, көре алмаушылық қасиеттер адам ағзасынан бірден жойылады екен. Әзірге ешқандай емі жоқ көрінеді. Болмағаны да дұрыс. Дем арасында бұл дерт барлық қазақ жеріне тарап кетіпті. Вирус әсіресе, жоғарыда шалқайып отырған мекеме басшылары мен шіріген байларға тезірек жұқса екен деп қара халық құдайдан тілеп отыр...

Ырғызда нағашым тұрады. Шешемнің жан дегендегі жалғыз інісі. Әкімшілікте қызмет істейді. Түнде үйге телефон соғыпты. Ақтөбеде тұратын біреудің түкірігін сұраған. Түк түсінсем бұйырмасын... Шешем де шошып отыр. «Жалғыз інім ақылынан алжасып кеткен бе?» деп таң атқанша дөңбекшіп шықты.

Таң алдында біреу есік қағып тұр. Аштым. Нағашым Алпысбай екен.

“Ешкімге айтпаймын”- деп, уәде берші?-деді нағашым қиылып. - Аманшылық па?

Түріне қарасам, әбіржіп кеткен. Таң атқанша түнгі клубта жүрген бойжеткен сияқты. Тегін жүрмегені көзінен-ақ көрініп тұр. Бұрын үйге жарқылдап келетін.

зытып отырдық.

Машинада келе жатып, бірдеңе бүлдіріп алды ма екен?- деп ойлап қоямын. Аудандағы майлы шелпек бір мекеменің бастығы еді. Біреуден пара аламын деп басы пәлеге қалған шығар?-деген ой шақшадай басымды мазалап жатыр. Бір көшеден өткен соң, нағашым тіл қатты:

Байғұс нағашым жаман ауруға тап болған ғой. Бәсе, үйге кірмеуі жаман еді. Жалғыз апасының көңілін түсіргісі келмеген екен. Менің нағашым азамат қой, - деп қатты аядым. Көзімнен домалап жерге бір тамшы жас ағып түсті.

келмейтін жалқауларды тырқыратып қуып жатыр. - Сіз жұмысқа жақсы едіңіз ғой,-дедім көңілін жұбатып. - Жақсысы жақсымын ғой. Дегенмен бір амалын жасауым

керек.

Түгелбай туралы естігенім бар еді. Таныстарыма телефон шалып, мекен-жайын әрең тауып алдым. Сүйтсек, мұнда кезек күткендер көп екен. Соңы болып біз тіркелдік. Алдымызда жүзден аса адам бар. Мені көріп, кейбіреулер танып та жатыр.

Сол-ақ екен емшінің бөлмесінен бір адам аһылап-үһілеп шықты. Оның да жүзі таныс. Бірақ беті түкірік-түкірік. Әкімиятта істейтін адам, әйтеуір. Түгелбай емші дем салғанда бірінші басшының бетіне, қалғандарының артына түкіреді екен. Жан-жағыма анықтап көз жүгіртіп едім, мұнда кезек күтіп тұрғандардың арасында қарапайым адам жоқ. Өңкей мекеме басшылары мен ауданнан келген шенеуніктер. Біреулері жұмыс орнынан қысқарып қалмауы үшін, қайта-қайта түкіртіп жатыр. Алыс ауданнан келген бір қызметкердің бетіне түкірігі таусылған Түкең қақырып жіберіпті. Бірақ ол қызметкер мәз. Орынтағы сақталса болды.

Бір кезде менің нағашымның кезегі де жетті-ау... Есікке қарай ұмтыла бергені сол еді, іштен емшінің көмекші қызы шығып:

Нағашым ауылына кетті. Бір аптадан соң, уәдем бойынша түкірікті жеткізіп бердім. Аудан әкімі қорытынды жиналыста менің нағашымның жұмысына жақсы баға беріп, өз орнында қалдырыпты. Ол қуанғаннан маған семіз қойын сойып, беріп жіберіпті. Бірақ... Шынымды айтсам, ол түкірік Түгелбайдікі емес, менің түкірігім еді. Сонда мен де тегін адам болмадым-ау...

Осы ақындар жазған өлеңімен сырласады деп естиміз. Муза дей ме, әйтеуір бірдеңесі бар. Емшілер де ата-бабасының рухымен тілдеседі. Маған бір ой келді. Сатирамен оңаша сыр шертіп, ішімдегі жан дүниемді ақтарып, шынайы сезіммен сөйлесуге бел будым. Демалыс күні кеш бата есіктің алдына шығып аспанға қарап айқайладым.

Сатира, мені естіп тұрсың ба? Сәлден кейін дыбыс естілді. - Не болып қалды?

Бір ауылда тұратын Көмекбай деген құрдасым «Ауылдағы- ның ауызы сасық» дегенді түсінбей, ауызын күндіз-түні жуа беріпті. Соны естіп күлгенім бар. Енді кеше Майлыбек деген құрдасым келді. Қабағы түсіп, әбіржіп кетіпті. Өзінің де пошымы пәлендей келісіп түрған жоқ еді. Бүгін тіпті жаман-ақ. Қазақта: «ауызы қисық болса да, байдың баласы сөйлесін» деген бар еді ғой, қазір «ауызы қисық болса да бастықтың баласы сөйлесін» дейтін болды. Майлыбек қайда барса да, оған сөз бермейді екен. Оған біреулер астарлап сөйлеп, «сенің ауызың қисық емес»-депті. Майлыбек оны қайдан білсін? Енді ол қайтеді туғанда ауызы шүртік болса, аузы шүртиіп жүргені сол. Өткенде, жиналыста тым-тәуір бірдеңе айтқысы келген ғой, бір қайқаңдаған хатшы қыз келіп:

Майлыбегім шап ете қалыпты. Ол мақалды тікелей қабылдаған болуы керек.

Менде түк түсінбедім. Жақында Құрболат деген құрдасым, өзінің халық қалаулысы болуға лайық екенін іштей сезіп, сайлануға ұсыныс түсіріпті. Оның да құжаттарын қабылдамай қойыпты. Өйткені, ауызы қисық емес... Тағы бір Түктібек деген қол-аяғы жүн-жүн қап- қара, өгіздей құрдасым бар. Бейшара биыл қалаға көшіп келіпті. Жүмыс сұрап қаншама есікті қақса да, аузының қисық еместігінің кесірінен еш жерге қабылданбапты. Амалы құрыған Түктібек аузын қисайту үшін, көшедегі бұзақыға барып жалыныпты.

Әлгі көшедегі сотқар аң-таң. Біреу тал түсте таяқ жеу үшін қолына ақша ұсынып тұрса, қалай таң қалмасқа...

Бес қабатты зәулім үй. Терезеден күн сәулесі тұп -тура төсекте аунап жатқан ауданның алдыңғы қатарындағы кәсіпкер Бекертуғанның сүйіп қосылған әйелі Қамысгүлдің май бөксесіне түсіп тұр. Қамысгүл Антальяда теңіз жағасында қыздырынып жатқандай шалқасынан жатыр. Жаман түс көрді ме, әйтеуір бүгін шошып оянды.

Бұл бес қабатты, отыз екі бөлмелі үйде тек өзі, күйеуі және үй күтушісі Зоя тұрады. Жалғыз ұлы бар еді. Оны шет елге оқуға жіберді. Ата-енесін қаланың ауасы лас деп, ауылға апарып тастады. Кейбір бөлмесіне адамның аяқ баспағанына бес жыл болды. Үйді елес жайлағандай кейде қорқыныш туғызады. Бекертуған таң атпай офисіне кеткен болатын.

Екеуі шәй ішіп отыр. Үнсіздік. Қамысгүл қара икраны майға араластырып қою қара шәйді жұтып отыр. Қолына абайсызда байқамай газетті ұстап алды. Бадырақ әдемі көздері амалсыздан газеттің бетіндегі мақалаға түсті. «Кеше бір үй тоналды. Алтын-күміс бұйымдары қолды болды». «Темір жолдың арғы бетінде тіс салушы дәрігердің үйіне ұры түсті». «Екі зейнеткерді тонап кетіпті»... Қамысгүлдің қабағы түйіліп кетті. Дереу теледидарды қосты. «Қайырлы таң, құрметті көрермендер, бүгін түнде қаламызда көптеген үйлерге ұры түсті. Аудандық ішкі істер бөлімінің мәліметіне жүгінсек, ауданда ұрлық жасау күрт өсіпті. Қазіргі таңда жүзге жуық үйге ұры түсті. Оның қатарында аудан әкімі мен прокурордың үйі де бар»... Мына сөзді естіген Қамысгүл қызғаныштан жынданып кете жаздады. Ұялы телефонын алып Бекертуғанға қоңырау соқты.

Бекертуған.

Қамысгүл бәсекеден іші күйіп барады. Ертең бір отырмақта тоналғандардың қатындары мақтанып, «біздің үйден анау ұрланды, мынау жоғалды» дегенде, Қамысгүл намыстан, кедейліктен өліп кетеді ғой. Әйелінің бір ауыз сөзін жерге тастамайтын Бекертуған облыстағы Қылмыскерлер Одағының төрағасы Баскесер Қалтақағаровқа дереу телефон шалды.

Өтініш жазылды. Арада он күн өтті. Ақыры Бекертуғанның үйіне ұрылар түсті. Су жаңа «мерседес» автокөлігі қолды болды. Сейфте тұрған қымбат бриланттар да ұрланды. Қысқасы қылмыскерлер одағы тақырға отырғызып кетті. Бекертуған жүрегі ұстап ауруханаға түсті. Ал, әйелі Қамысгүл болса риза, ұрланған заттарын айтуға асығып, ішіне сыймай жарылып барады...

Түсімде тоңқайып жатырмын Жердің жалға берілуіне моратория жарияланған күні көршілерім кеш бата сау етіп үйге жетіп келді.

Содан көршілерім түн ортасына дейін қуаныштарын тілек айтып жуды. Бір-бірін құшақтап беттерінен сүйді. «Қазақтың жері үшін алып қояйық, алып қояйық» деп ақыры бес бөтелкені тауысты. Олар кеткесін мен шала мас күйімде төсекке жете алмай ас бөлмеде, отырған жерімде құладым. Көзім бірден ілініп, терең ұйқыға кеттім. Түс көріп жатырмын. Түсімде менің денемді Биттер жалға алыпты. Иә, кәдімгі Биттер. Бастың қара Биті шақшадай басымды жалға ала сала, қап-қара қалың шашымды ұстарамен сыпырып тастап, шылым жасайтын шөп егіпті. Балтырдағы сары Биттер мұрныма мұнай өндіретін қондырғы орнатып бұрғылап жатыр. Қан соратын Биттің туыстары көп қой, жақын тумасы Қандала қарнымды жалға алып, сыра ашытатын зауыт салыпты. Ал, Бүрге құйрық жақтан тыңайтқыш өндіретін химиялық өнеркәсіп ашып қойыпты. Тойымсыз Маса қанымды арнайы түтікшемен сорып, бөшкелерге құйып жатыр. Табанымды Тарақандар жалға алыпты. Көзіме көк шыбындар үймелепті. Әйтеуір, денімнің сау жері жоқ. Құрт - құмырсқа, шыбын-шіркей қаптап кеткен. Ал, мен болсам қол- аяғым байлаулы адамдай қозғалар емеспін. Төбемнен біреу қара таспен басып тұрғандай қимылдауға шамам жоқ, тоңқайып жатырмын. Бір кезде Биттің баласы Сірке аузымды ашып қойып, қызыл тілімді қысқышпен суырайын деп жатыр. Ойбайлауға шама келмей, бар күшімді салып орнымнан ұшып тұрып, суға қарай жүгірдім. Қырдың басынан секіріп өзенге қойып кеттім. Құлаштап жүзіп жүрмін. Анда-санда үйрек құсап, судың түбіне сүңгіп кетемін. Денемдегі барлық қан сорғыштар суға тұншығып жан-жаққа тырқырай қашып, рахаттанып қалдым. Бір кезде біреу шапалақпен салып жіберді. Шошып ояндым. Сүйтсем, өзенге секірдім деп, төсекте жатқан әйелімнің үстіне қарғып мініп, сүңгідім деп, көрпесіне кіріп кетіппін.

Барсакелместің базарында сауда жасап жүрмін дедің, одан кейін түсіме қойдың қара құмалағы кірді дедің. Енді тағы не болды?

Досымның туған күні еді, ащы судан сілтеп қойыппын. Ондай сіз ойлағандай мас емеспін. Бірақ, ішімде құйын пайда болды. Әңгімені оңды-солды сілтедік. Отырыстың басы әдемі басталып еді, аяғы қалай аяқталғаны есімде жоқ. Әйтеуір, үйге аман-есен оралған екенмін. Таңертең жұмысқа келдім. Бастығым кабинетіне шақырып алды.

Шошып кеттім, мұндай сөзді бірінші естуім. «Оппозиционердің» не екенін де ұғып тұрғаным жоқ. Әйтеуір, аз-маз жұрттан естігенім бар. Олар шындықты бетке айтады - деп. Бірақ, адал болу әр адамның міндеті емес пе? Түк түсінсем бұйырмасын. Өткенде бір шындықты жазатын бір адамды да «сен осындай адамсың» - деп, басшысы бетін тіліпті.

Содан не керек, бір ай бойы «жағың қарыссын» деген дәрі іштім. Жазылып кеттім. Қазір тілім байланып сақау болып жүрмін.

Бүгін жексенбі. Әйелім бала-шағасымен төркін асып кетті. Қашып кеткен жоқ, балаларым нағашыларын ұмытып қалмасын деп, төбе көрсетуге жібердім. Жалғыз жатсам да ұйқым қанбады. Таң атпай шырылдаған есіктің қоңырауынан жынданып ояндым. Осы жұрт неге маза бермейді?...

Айқайлап қуып жібердім. Төсегіме құлай кеттім. Есікті біреу тепкілеп жатыр. Осы жұрт жынды ма?...

Біреу терезені тырсылдатып тұр. Жапқышты ашып қалсам көршінің баласы екен. Терезенің форточкасынан айқайладым.

Осы жұрт не істеп пысық болады?...

Ойланып жатырмын, бұрын қазақ келін түсіргенде, құда келгенде қонаққа шақыратын еді. Қазір не болса соған шақыратын болған ба? Тағы біреу есікті соққылап жатыр.

ұқтың ба?

Осы жұрт бәрін қалай сатып алады?...

Осыдан кейін ұйқы бола ма? Есікті ашып тастадым да, беті-қолымды шайып теледидарды қостым. Тым жақсы жарнама қарап отыр едім, біреу кіріп келді.

Бұған бармасам болмайды. Ауданды қалай сатып алған? Біз бір машина сатып алуға қаражат таппай отырмыз. Қыруар қаржыны қайдан алады?

Осы жұрт қалай жейді?...

Қалада су жаңа аурухана ашылды. Әкім емхананың лентасын қиған бойда палатаға адам симай кетті. Қапон деген ақын құрдасым бар еді, ол да осында керуетке таңылыпты. Досымды іздеп ауруханаға бардым. Сүйтсем, Қапон жан сақтау бөлімінде жатыр. Сырқаты қатты. Дереу бас дәрігеріне жолықтым.

Олар біреудің жетістіктерін көрсе, қан қысымдары көтеріліп есінен танып қалады. Құлағандары қайтып тұрмайды. Құламайтындары адамға көп кедергі келтіреді. Іштарлықпен көбіне еркектер сырқаттанады. Әйелдер бала көтеретін болған соң іштері кең, көп ауырмайды. Қарны үлкен семіз еркектер бұл дертке аз шалдығады. Ал, қутыңдаған ап-арық еркектер көп ауырады, - деді дәрігер. Құрдасымның неге ауырғаны енді есіме түсті. Кеше “Тәуелсіздікке 25 жыл” атты төс белгісімен марапатталып едім. Соны естіп осы ауруға шалдыққан екен ғой. Бәсе, мен бір жетістікке жеткен сайын бір құрдасымнан айырыламын. Сырт айналып кетеді. Дәрігердің рұхсатын алып дереу жан сақтау бөліміне кірдім. Қапон ес-түссіз системада жатыр. Оң жақ құлағына барып “Қапон”- деп үш рет қатты айқаладым. Ол көзін ашты. Үн жоқ. Үкілеп жатыр. Қапон, мен медаль алғаным жоқ, саған ойнап айтып едім, - дедім. Байғұстың көзінен жас парлап кетті. Терең тыныстап төсектен атып тұрды. Мүны сыртымыздан байқап тұрған медбике жүгіріп келді.

Жаңа оқу жылы. Оқушылар бір-бірін көріп мәз. Біреулері шет ел асып демалып келсе, енді біреулері қалада тынығыпты. Әйтеуір, екі елі ауыздарына тыным жоқ. Қоңырау соғылып оқушылар ішке кірді. Классқа қолында журналы бар мұғалім Текебай келді. Былтырғыдай емес, биыл оңалыпты. Қозы қарыны кампайып кетіпті. Көзімен оқушыларға бір қарады да сабақты бастап кетті.

Оқушылар тып-тыныш. Өйткені, Текебай ашуланса аямайды. Мінезі жаман-ақ. Қолына іліккенді бетіңе лақтырады.

Текебайдың сөзін есікті қаққан дыбыс бөліп жіберді. - Ағай, кешігіп қалдым, ұрыспайсыз ба?

Жылда саған, молданың пышағы өтпей жүр ме?

білмегендей сұрап жатыр.

болса соны айтпа, - деп, мұғалім қызарып кетті. Текебайдың әкесі кеңес дәуірінде нағыз коммунист болған адам. «Ойпырмай, папасы айтып қойды ма екен ааа..., әлде мамасы айтып қойды ма екен?» деген ойға шомып кетті. Ауылда ұрлық жатпайды. Текебайдың сүндетке отырмағанын оқушы да біліп тұр.

Сол ақшалардың бәрін мамам деген, суға, газге, светке, квартплатаға төлеп, қарыздарынан құтылып жатыр. Папам кредитін төледі.

ырымы ғой, ағайыңнан байғазы сұра деді

Ағай, мына көйлектің ұшын ұстай тұрыңызшы... /ақшаны сөмкесіне салады.

жұмыңдар... Кәне, көрсет...

Оңтүстіктің ордасы, шырайлы да шұрайлы жасыл қала — Шымкент. Қазір мен үшін емірене отырып еске алатын естелікке толы бір мың тоғыз жүз тоқсан екінші жыл. Уақыттың құдіретіне кімнің шамасы келер дейсің?! Сол жылдар бүгінде сағымға айналып барады. Өткеніме көз жүгірткенде езуіме күлкі үйіріле кететін бір оқиға есіме жиі түсіп жүр. Аңқау да албырт студент кезім. Мәдениет институтының екінші курсында оқып жүргенде топтағы бір досыммен тойға еріп бардым. Ол кезде мен үшін бұл үлкен мақтаныш. Ол — асаба, мен — көмекшісі. Даладай дархан қазағым барын салып той қонақтарын күтіп жүр. Біз болсақ жанымызды салып тойды думандатып жатырмыз. Мен ән айтамын. Ән айтқан сайын қошемет мақтау естимін. Қызып алған халық тағы да қолқа салады. Мен тағы да ән айтамын. Ішіне жүз грамм барған ағаларым арқамнан қағып, кейбіреулері құшақтап кетіп жатыр. Қойшы, әйтеуір сөйтіп тойдың ортасы болды. Бірінші отырыстан тұрып қонақтар билеуге шығып жатыр. Тойдың қыза түскен шағында жас шамасы отыздың үстіндегі әдеміше келген, көздері ерекше қара, орташа бойлы жас келіншек қасыма келді. Бірнәрсе айтқысы келгенін байқап тұрмын.

үйінен бір зат алып келуге өтініш жасады. Үлкендер жұмсаса қарсы сөз айта алмайтын тәрбием бар, оның үстіне қиылып сұрап тұрғаннан кейін бе екен жоқ дей алмадым. Жас келіншек менен әр нәрсені бір сұрап әңгімеге айналдырып келеді. Өзінің мінезі жайсаң, ашық адам екенін аңғардым. Екеуміз аяңдай басып жеті қабатты үйге келдік. Пәтерге кіріп затты алып шыға бергеніміз сол еді, есіктің іштен жабылып, құлыпталып қалғанын көрдік. Жас келіншек есігінің бұлай жабылып қалғаны осымен екінші рет екенін, жолдасына жасау керек деп айтып тыңдата алмағанын айтып ақталып жатыр. Содан екі сағат әурелеп аша алмадық. Үйдегі ашуға жарайды-ау деген барлық затпен байқап көрдік. Түк шықпаған соң сыртта тықыр естілсе болды, айқайлап көмекке шақырдық. Ол кезде ұялы телефон да жоқ. Үйдің телефоны да жасамайды екен. Терезеден шығайын десем жетінші қабатта тұрмыз. Күздің қара суығы. Екеуіміз бір-бірімізге қарап қоямыз. Жас келіншек менен қысылып, ұят болдысын қайталап айтып пәтер ішін шарлап жүр. Оның ойы тойдағылар іздеп қалды-ау болса, менің ойым тойдан күйеуі келсе не ойлайды емес, студент болғасын ба, қарын тойдыру. Төрт сағат бойы ән айтып, көмекші болу оңай дейсіз бе?! Ішегім шұрылдап барады. Ас үй жаққа қарап қоямын. Осы қылығымды қазір ойлап күлкім келеді. Қазіргі студенттермен сол кездегі өзімді салыстырып қоямын.

Ол заманның студенттері басқа еді ғой...

Әлгі келіншек қысылып барады. Біресе есікке қарайды, біресе маған қарайды. Тойдың аяқталатын уақыты таяп қалды. Үйге біреу келсе екен деп ішімнен тілеп отырмын. Бірақ, тойдан үйге ешкім қайтпады. Біреу әдейілеп сыртымыздан қамап қойғандай болды. Дәл кинодағыдай.

Амалы таусылған келіншек ас үйге барып астың қамын жасады. Менің арманым орындалып, екеуміз кешкі асымызды ішіп ұйқыға жаттық. Бөтен біреудің үйінде жатсынып ұйықтай алар емеспін. Күндізгі шаршағаным бар, бір кезде ұйықтап кетіппін. Таң атты. Күннің көзі күлімдеп, көзімнен қытықтап ұйқым- нан еріксіз ояндым. Сабақ болса жөніне қалды. Көз алдыма қатал апайымыздың келбеті еріксіз келіп, мазасыздана бастадым. Мен болсам біреудің үйінде қамалып отырмын. Жас келіншектің дайындаған таңғы асына тәбетім болмады. Уақыт құрғыр да тоқтап қалғандай. Ішім пысқан мен келіншекпен әңгіме айта бастадым.

де отбасы құрғаннан кейін өмірге сәби келмесе, жұрт әйел адамды кінәлайды ғой. Іштей түсіндім, бірақ одан әрі сөз айта алмадым. Терезеден көзімді алмай, күннің қалай батқанын бақылып мен отырмын. Кеш болды, әлі жан адам жоқ. Қырсық қылғандай, әлгі келіншек тыныш отырмай, ас үйде бірдеңе жасап жүріп судың кранын байқамай жұлып алыпты. Үйдің ішін су алып барады. Жарты сағат алысып, суды әрең тоқтаттық. Үсті-басым малмандай су болды. Енді жетпегені осы еді деймін ішімнен. Шешініп кептіруге тура келді. Осы кезде есікті біреу қақты. Қуанышымда шек болмады. Келген осы үйдің қожайыны екен. Шошып кеттім. Мен іш киіммен тұрмын. Талай адамдар әйелін қызғанып өлтіріп жатыр. Басыма не бір жаман ойлар енді келді. Келіншек есіктің іштен ашылмай қалғанын айтып, айқайлап жатыр. Мен болсам қорқып, қалтырып тұрмын. Ойша не болатынын елестетіп те үлгердім. Күйеуі сырттан адамдар шақырып, есікті ашты. Қорықтым ба, элде ұялдым ба, мен төргі бөлмені ішінен жауып ашпай қойдым. Балалық қой... Енді олар айқайлап есікті ұрып жатыр. Ақыры не керек, есікті ашып, көзімді жұмып, бетіме тиетін дәу жұдырықты күтіп тұр ем, олай болмады. Қайта ол кісі неге екенін білмеймін, күлімдеп басымнан сипады. Мүмкін, келіншегін қатты сыйлайтын, оған сенетін адам болып шықты. Бейтаныс адамды іштей жақсы көріп кеттім. Үшеуміз кешкі асымызды азан-қазан болып іштік. Үйдің қожайыны да жақсы адам екен. Сөйтсек, ол да тойда ішімдікті сілтеп жүріп, досының үйіне барып, ұйықтап қалыпты. Кешегі тойдың қызығын айтып ұзақ отырып қалыппыз, оның үстіне киімдерім кеуіп болмай тағы сол үйге қонып қалдым. Таңертең тұрып сабаққа бардым. Мені көргеннің бәрі адам көрмегендей бетіме бажырайып қарайды да: «Сені жоғалып кетті деп еді. Қайдан келдің?» - деп сұрақтың астына алуда. Сөйтсем, қасымдағы жігіттер екі күн бойы мені іздеп таба алмай, құқық қорғау бөліміне арыз дайындап қойған екен. Осы оқиға есіме түскен сайын кино етіп те түсіргім келеді. Негізі, менің әр күнім кино сияқты...

Күн сайын әйеліммен ұрысып қаламын. Үйден берекет қашты. Интернеттен осыған сауал іздедім. Сүйтсем, әйелді мақтау керек екен. Мен сорлы оны білмеппін. Түс мезгілінде күндегі әуенін бастайын деп, домбырасын келтіріп жатыр еді:

адырайып тоқтап қалды.

Негізі қолдары нәзік емес, сиырды сауғанда төрт емшегін жұлып ала жаздайды. Білегінің жуандығынан көрші ауылдың қатындары сескеніп қашып жүреді. Әйелімді жамандап отыр деп ойламаңыздар.

Ерігіп көшеге шықтым. Дүкеннің алдында қайыр сұрап айқайлап алқаш отыр екен, оны да мақтай жөнелдім.

Маскүнем көгеріп кеткен екі қолына алма-кезек қарады. - Шын ба? - деді, ісік көздері жыпылық қағып. Өзі ықылық

атып тұр.

едім, ыржалаңдап мәз болды. Ішкіштер де мақтағанды сүйеді екен. Өзі қайыр сұрап отырса да, екі жүз тенгесін менің алақаныма бір ұрды. Көшенің бір бұрышында ала таяғын асынып май қызметкері тұр. Аяңдап қасына бардым.

адамсыз. Бауырмал екеніңіз көзіңізден көрініп тұр. Ел үшін туғансыз... - Рахмет, - деп май қызметкері танауы шелектей болды. - Өлгенше қолыңыздан ала таяғыңыз түспесін, бай

болыңыз...

Қазақ елінің экономикасына елеулі үлес қосып жатыр- дейді. Сен сияқты азаматтар көп болса, дағдарыстан құтыламыз, - деп айтты. Құрдасым көзі аларып мәз болды.

өмірде-деп, өкіріп жылап жіберді.

Ойбай-ау, мақтаудың құдіреті қандай десеңші, мұны мұрнымның иісі бұрын неге сезбеген? Кеше қара жаяу жүрген адам, бүгін астымда қымбат көлік. Мен бақыттымын. Бақыттың буымен аудандық әкімшілікке бардым. Есіктегі күзетшіден бастап, еден сыпырушы әкесін тантып мақтадым-ау кеп. Олар барлық есіктерді айқара ашып тастады. Бір қарасам аудан әкімінің есігі де жартылай ашық тұр. Зып етіп кіріп бардым. -Ассалаумағалейкум, алтыннан ардақты, күмістен салмақты, басеке, - деп қолымды бердім. Ол сәлемімді аузының ұшымен жыбырлап әрең алды. Жақтырмай тұрғаны көзінен көрініп тұр. Бірден үйренген әдісіме көштім.

Сіз ішкен суды ішкім келеді, - деп әндете бастадым. - Ее, дұрыс, - деді әкім.

Сіз мінген көлікті мінгім келмейді, - дедім тағы. Өлеңдерімнің ұйқасы жоқ болса да, аудан басшысына ұнап барады.

Болыңыз осы ауданның тірегі...

Ертеңіне үйге әкімшіліктен телефон соқты. Мені жақсы қызметке және мемлекеттік сыйлыққа ұсыныпты. Енді бұйырса облысқа барып, түгелдей мақтап қайтайын деп, жиналып отырмын...

Менің бір мұртты көршім бар. Ішімдік ішіп алса маған тиіседі. Бастығым құсап мыжып мазамды алады. Күш көрсетеді.Тіпті мұртты көршімнен мың қадам жерден үйді айналып қашып жүретін болдым. Баяғыда ауылда тұрғанда совхоз директорының қабаған иті болып еді. Қарғысынан босатып жіберсе, мені іздеп жүріп тауып алады. Тым жақсы қой қораның артында қызбен сөйлесіп тұрғанда талап тастайды. Шалбардан балақ қалмады. Сол иттен қорлық көріп ақыры қалаға көшіп кеттім. Айтпақшы, ұмытпасам, иттің емес, сол директордың ербиген қою қара мұрты болды. Өткенде түнде көшеде келе жатсам, екі бұзақы жағамнан ала кетті. Тамағымнан қылғындырып кеңірдегімді үзетін түрі бар. Жалынып ақша беріп, әрең құтылдым. Екеуінің де мұрты бар. Бір тойда ұрттап алған мұрты бар ақын аузына келгенін айтып сөгіп тастады. Мұрт өсірген ақындардан да қашып жүремін. Ал, кеше мұрты бар полиция көшеде тоқтатып еді. Шошып кеттім. Қысық көзім бадырайып кетті. Шыны керек, соңғы кездері мұрты бар адам көрсем қорқатын болдым. Бірақ, мұрттылардың бәрі мен ойлағандай емес қой. Мұрт өсірген жақсы адамдар көп қой. Неге екен? Әлде мұртқа фобия ма?... Қорқынышымды мен тұратын аудандағы дәрігерге айтайын десем, оның да мұрты бар. Бір түрлі сескенемін. Енді не істеймін? -деп басым салбырап үйге келдім. Үйде қабаған бір ғана әйелім бар. Тісі өтпейді. Протез. Ол да мені шаршатты. Бірақ, мұрты жоқ. Аяқ астынан бірдеңе тапқыш-ақ. Былтыр «сақал қойған мода, бесіктен белі шықпаған жастар қауқиған ешкі сақал қойып жатқанда сенің жүрісің мынау...»- деп бетімді тілді. Енді бүгін былай дейді:

Өйткені, қайны атамның мұрты бар еді.

Шықпаса мә, мына мұртты жапсырып ал, - деп сахнада әртістер қолданатын жасанды мұртты алдыма тастай салды. Мұртты көріп, жын көргендей тұра қаштым.

Қашып бара жатып: • Әй, қатын, сені де, мына мұртыңды да ұрайын,- деп сөгіп кеттім. Бірақ, ұзаққа қаша алмадым. Көк желкемнен ұшып келіп ас үйдегі оқтау тиді. Қазір мен мұрт өсірудің жеңіл жолдарын іздестіріп жатырмын.

Ит жылы итпен ит болмайын деп, бір иттің тілін тапқым келді. Иә, мен сондай бір түрлі адаммын. Бұл ойымды жасырмай әйеліме түгелдей баяндадым.

Бөкесегүлдің үстіне мініп алды. Сондай жаман, көргенсіз ит. - Мейлі, есесіне әкімнің иті - деп, әйелім әңгіменің нүктесін қойды. Қарап жүрмей қара басыма пәле тілеп алдым. Таңертең ерте тұрып әкімнің ауласынан сығаладым. Арыстандай ит тілі салақтап, көзі жалақтап кілемнің үстінде жатыр екен. Бір кесек етті лақтырып жібердім. Ит етті бір исікеді де абалап шарбаққа ұмтылды. Тұра қаштым. Жерде жатқан жұдырықтай етке пысқырып та қараған жоқ. Ентігіп үйге келдім. Әйелім ұрысып жатыр.

Мен сонда кімнен кеммін? Мұрным пұшық па? Әлде, көзім қысық па? Шіркін, әкімнің қабаған итімен дос болсам ғой, жақсы емес па? Сонда көресіңдер, көшедегі қаңғып жүрген бұралқы иттердің бәрі менен қорқатын болады. Өліп кетсемде ол иттің тілін табамын.Табуым керек» деп, өзіме серт бердім. Қорада бақырауық қоспақ ешкім бар еді. Ешкімді жетектеп көшеге шықтым.

Қазір, әкімнің иті маған үрмейді. Мені көрсе аузынан сілекейі шұбырып, соңымнан қалмайды. Анда-санда біздің иттің қасына қонып кетеді. Ауыл жұрты аң-таң. Қысқасы, аудан әкімінің итімен дос болдым. Соңғы кездері әкімнің де көзқарасы маған дұрыстала бастаған сияқты... КӨРКЕМДІК ЖЕТЕКШІ ЖӘНЕ ОНЫҢ ЖАҢА ЖОБАСЫ Аудандық мәдениет бөлімінің басшысы, мәдениет үйінің директорын кабинетіне шақырып алып сөкті. Шөміштен қысты. - Ауданда неге ерекше мәдени сайыстар мен жарыстар

өткізбейсіңдер?

соңды болмаған шаралар ойлаңдар-деп қатты ұрысты. Басы салбыраған директор кабинетіне келіп, көркемдік жетекшіні шақырып алды. Жеті атасынан түгендеп боқтады.

Олай демеңіз, дәлелің бар ма? Ел қатарлы жұмыс жасап жүрміз -деп, көркемдік жетекші директордың айтқанына көнер емес. Қызметін атқаруға мүлдем қабілеті жоқ. Бірақ, өзін мақтауға шебер-ақ.

Сонымен, сайыс өткізудің жоспары құрылып, қызу жұмыс басталып кетті. Қазылар алқасы да анықталды. Алқа төрағасы болып ауданға белгілі азамат Қопаш Қотаров тағайындалды. Әншейінде мәдени-іс шараға жоламайтын жұрт осы жолы қызығушылық танытты. Сайысқа мыңдаған адам қатысуға ұсыныс түсірді. Оның ішінен он жалағыш іріктеліп алынды. Бүгін кешке көркемдік жеткекші ойлап тапқан жаңа жарыстың шешуші кезеңі болады. Сахнада тілдері салақтап қатысушылар тұр. Мәдениет үйі халыққа лық толды. Бірінші кезең басталды. Жарысқа қатысушылар балмұздақты жарыса жалап жатыр. Тілі ұзын бір қатысушы әйел екі жалағанда балмұздақты жоқ қылды. Залдағылар тамсанып отыр. Бір кішкене бала балмұздақ жалағысы келіп жылап тұр. Ал, енді екінші кезеңге кезек келді. Сахнаға он кесе араның балы қойылды. Ойпырмай, көзді ашып жұмғанша жалағыштар балды жоқ қылды. Әзірге бәрі де мықты. Тілдері жалаңдап тұр. Бірақ, халықтың да, қазылар алқасының да күтіп отырғаны үшінші құпия кезең.

Ойлары: «бұл жолы не жалайды екен?»...

Сахнаға сайыстың үшінші кезеңін хабарлауға бойы сорайып мәдениет үйінің көркемдік жетекшісі шықты.

Зал ду ете қалды. Мәдениет үйінің директоры төбесінен тоқ ұрғандай селк етті. Беті қабығын аршыған алмадай қарайып кетті. Ол сайыстан мұндай жаңалық күтпеген еді. Сахна төріне он шақты туфлилер қойылды. Оның ішінде шаң басқан аудан әкімінің туфлиі және табаны тозған аудандық сот пен жер бөлімі басшысының туфлилері бар. Ұйымдастырушының ұсынысымен облыстың мекеме басшыларының да туфлилері қойылыпты. Ең бастысы министрліктен арнайы әкелінген бір қара туфли сахна төрінде қақиып тұр. Жүргізуші: «соңғы кезеңді бастаймыз» дегенше болған жоқ, қазылар алқасының төрағасы, елге белгілі, Қопаш Қотаров министрдің қара туфлиін ала қашты. Сол-ақ екен, қазылардың бір мүшесі аудан әкімінің туфлиін қағып үлгерді. Енді біреуі облыстан әкелінген туфлиге жабысты. Сайысқа қатысушылар жалауға туфли таба алмай төбелес басталды. Халық сахнаға жүгірді. Аудандық соттың туфлиін залда отырған бір көрермен іліп әкетті. Қысқасы, туфли жала- ғыштар көбейіп кетті. Жарыс аяғына дейін өтпей қалды. Сайысқа қатысушылар бұл туралы тиісті жерге шағым түсірді. Мәдениет үйінің директоры көркемдік жетекшіні тағы шақырып алды:

Баяғыда бір аңқау басшы болыпты. Ол жаңа қызметке келе сала жүмысшыларына былай деп жар салыпты:

Аңқау басшы байғұсты аяп кетеді. Өзі ілмиген ап-арық. Қабырғасы майысып әрең тұр. Бет-аузы салақ қатынның қыртыс-қыртыс көйлегі сияқты. Көз жанары өңіп кетіпті. Нұр жоқ. Саусақтары солып қалған ба, сондай... Әйтеуір, түрі адам аяғандай-ақ. Ішкіштерде рең болушы ма еді? Тірі өлік десе де болады. Сөз айтқан сайын аузынан түкірігі борап тұр. Сүйтіп, Маскүнем жаңа басшының басын айналдырып, ебін тауып дегеніне жетеді. Қолына билік тиген ол қарамағындағы жұмысшылардың басқан ізін аңдып, қырғидай тиеді. Мекемедегі қаңқу сөздерді іліп алып, өтірік-шыны аралас жоғары жаққа үнемі жеткізіп отырады. Біреуді біреуге айдап салып, өзі мәз болып жүреді. Қысқасы, адамдарды адастырып өтірік арзан бедел жинайды. Маскүнемнің мына әркетінен басшы шошына бастайды. Тіптен басынған маскүнем бір күні кабинетіне келіп, оның орнын сұрайды. Ренжімесеңіз, сіздің қызметіңізді мен атқарайыншы, - дейді - Ал, мен не істеймін? - деп сасқалақтайды байғұс басшы. - Сіз менің орныма, яғни диванға жатып алаңсыз ұйықтай беріңіз. Бәрін өзім қатырамын. Маған билік керек болып тұр. - Қойыңыз, не айтып тұрсыз? Мен ұйқышыл емеспін, шығыңыз кабинетімнен, - деп шыдамы таусылған басшы қатты ақырып жібереді. Сол-ақ екен, Маскүнемнің жыны қозып шыға келеді. Баяғыдай мүсәпір емес, көкірегі кәдімгідей өсіпті.

Апта сайын домалақ арыздарын домалатып басқарма басшысына апарып тастайды. Басшының басы қатады. Сүйтіп, Маскүнем қаскүнемге айналады. «Бұл пәлеге қайдан жолықтым. Аулақ жүргенде тыныш жүретін едім. Ай, аңқау басым-ай» деп кабинетінде мүңайып отырғанда терезенің алдына шиқылдап бір Торғай қонады. Құсқа тіл бітеді.

жасаймын деп, жамандыққа тап болдым. Адамның жасымен ақылы өлшенбейді екен...

Менің көп жылдар бойы арақты су ішкендей сіміретін құрдасым ішкіштер туралы мынандай ғылыми зерттеулер жүргізіпті: Арақ ішу ол да -өнер. Ішкіштер екі топқа бөлінеді. Әуесқой маскүнем және кәсіпқой маскүнем. Кәсіпқой маскүнемдер бауырымен жорғалаушылар қатарына жатады. Ал, әуесқой маскүнемдер аша тұяқтылар қатарына кіреді. Екеуінің айырмасы жер мен көктей.

Кәсіпқой ішкіштердің қалтасында «закускасы» үнемі дайын жүреді. Мысалы: қатқан құрт, тары, конфет тағы басқалар. Олар ешқашан «закусканы» жемейді. Тек, иіскейді. Иттен де иісшіл. Аузы ашылған арақ бөтелкесінің қай жерде тұрғанын алты шақырым жерден сезеді. Шөлмектегі ащы суды түбіне дейін қотарып салады. Бірақ, бөткелкенің түбіне ырым болсын деп, жұғын қалдырады. Кәсіпқой маскүнемдер мас болғанда орын талғамайды. Кез-келген жерге тіпті шалшыққа да құлай кетеді. Қанша тойып арақ ішсе де, ән айтпайды. Ішіп жегендері білін- бейді. Арақты қағып салып кете береді. Бастары ауырмайды. Олар бір апта, кейде айлап жатып ішеді. Қанша мас болса да сырын айтпайды.

Әуесқой ішкіштер олар арақтан бұрын жалмаңдап «закусканы» жеп тауысады. Көп сөйлейді. Стақанға құйылған арақты орта белінен сәл асырып қоя салады. Әрі қарай тамақты күйсеп жей береді. Әуесқой маскүнемдер мас болса жататын таза жер іздеп мазаңды алады. Олардың ұйқысы да келіп болмайды, қанып та болмайды. Ауыздарына арақ тисе, арқасы ұстап өлең айтып басыңды қатырады. Айтпақшы, қаңғыбас иттер сияқты топталып жүріп ішеді. Жүрген жерлері де у-шу, елдің берекетін қашырады. Түнімен ішіп, таңертең басы ауырып арақ іздеп кетеді. Әуесқойлар сыр сақтай алмайды. Елдің көзінше жайып салады. Олар кәсіпқойлардың ішкенін көре алмайды. Сыртынан үнемі әңгімелеп, келемеждеп өсектеп жүреді. Бірақ, бетпе-бет келгенде беті күліп, құйрығы бүлғаң ете қалады. Өйткені, кәсіпқойдың аты кәсіпқой. Жеңіп кетеді. Ең дұрысы «тең-теңімен, тезек қабымен» дегендей, кәсіпқой ішкіштер кәсіпқоймен, әуесқой ішкіштер әуесқоймен ішіп, қыдырғандары дұрыс».

Менің құрдасым осылай деп отыр.

Ойламаған жерден Алматыға ұшақпен ұшатын болдым. Әрине қыдырып емес, театр мен кино өнерінің жарық жұлдызы, халық әртісі Асанәлі Әшімов сексен жасқа толып жатыр екен. Уақыт тығыз, пойызбен үлгере алмайтын болғасын билетті амалсыздан ұшаққа алдым. Бізде бәрі аяқ астынан осылай шешіледі. Ертең ұшамын. Қас қарая үйге келіп асығыс жолға дайындалып жүрмін. Теледидар қарап отырған шешем:

шығар деген жаман ой шақша басыма сап ете қалды. Жүгірмегімнің сөзі жүрегіме тікен болып қадалып қалды. Түнімен төсекте дөңбекшіп жата алмадым. Тіпті, көзім ілінбейді, Алматыға бару сапарым сары уайым болды. Бастығым алдын-ала ескерткенде пойызбен-ақ баратын едім деп, басқармадағы құрдасыма тісімді қайрап едім, тілімді тістеп алдым. Ай, өзіме де обал жоқ. Бармай қалсам елден ұят. Баламның бір ауыз сөзі бірдеңені ескерткендей жынды болдым. Осы жүрген жерім комедия... Таңертең басым салбырап айропортқа келдім. Ұшаққа көңілсіз міндім. Сәлден кейін аспанға көтерілдік. Көк аспан. Шексіз әлем. Аппақ бұлттар кіршіксіз ақ мақталар сияқты көрінді. Маржандай жаңбырдың мөлдір тамшылары осы бұлттардан тамады емес пе? Шіркін, қандай тазалық? Жердің беті ондай емес. Кедір-бүдыр. Лас... Айтпақшы, Ұшақтың жұмсақ креслосына құйрығым тиіп, биікке көтерілген сайын қызметке жаңа тұрған басшылар сияқты, көкірегіме нан пісіп, жан-жағыма пысқырып та қарамай қылтиып қалдым. Әлде көкке көтерілгендердің көкірегі өсе ме?... Қолымды ербеңдетіп қасымда отырған жолаушыларға тиіскім келіп кетті. Білмеймін, бойыма бір белгісіз жел бітті. Өйткені, мен аспандамын ғой. Ұшақтың терезесінен төмен қарадым. Жыным аузыма толды. Жоғарыда тұрып жердегі біреулердің төбесінен «былш» еткізіп түкіргім келіп кетті. Өзімді бәрінен биік санай бастадым. Әлде осы жаман әдетті жиналыста отырғанда бір басшылардан жұқтырып алдым ба екен?... Бірақ, «сынықтан басқаның бәрі жұғады» демей ме? Ауа қабатының әсерінен болар, ұшақтың қанаты дір-дір етті. Есімді жидым. Түнімен уайымнан ұйқы көрмей қалғып кеткен екенмін. Жаңағы көргендерім елес екен. Бәсе, ондайым жоқ еді. Енді, желі шыққан допқа айналдым. Ұшақ дірілдеген сайын, баламның сөзі есіме түсіп, түкірігімді жұтып, бұтымды қыса бердім. Ал, жолаушылар болса алаңсыз маужырап қалғып отыр. Олар не ойлап отырғанымды қайдан білсін? Мен байғүс қол сағатыма қараумен болдым. Уф, әйтеуір не керек Алматы да көрінді. Аман-есен жерге қондық. Қуанғаннан концерт көріп отырғандай қол соғып жібердім. Жолаушылар да ұшақтың жерге жұмсақ бауырлағаны үшін қолдарын аямай соғып жатыр. Асанәлі Әшімов ағамыздың мерейтойы керемет өтті. Қазақстанның барлық өңірінен топ-топ болып делегациялар келіпті. Арасында облыс әкімінің орынбасарлары, мәдениет басқармаларының басшылары да бар. Өнер жұлдыздары орын бермейді. Толып жүр. Ақтөбе жұртының сәлемін жеткізіп, сый-сияпатымды тапсырып, ертеңіне пойызға отырдым. Купеде екі адам. Қасымдағы жолаушы келіншек Қызылорда қаласында тұрады екен. Соңына ерткен үш жасар қызы бар.

Өзі пысық. Шүлдірлеп орыс тілінде анық сөйлейді. Қазақша жақ ашпайды.

мультфильмдерді қарайды. Қазақ тілінде мультфильмдер аз ғой,- деп күрсінді ол. Рас. Қазақстанда орыс тілінде балаларға арналған шет ел арналары өте көп. Олар үзіліссіз жұмыс жасайды. Есін жаңа біліп келе жатқан қазақ сәбилерін теледидар да теріс тәрбиелеп, тілін шайнатып тұр... Пойыздың ішінде тоқсаныншы жылдардағыдай сауда қыза бастапты. Түркістанның базары сияқты. Ол аз дегендей, билетсіз мінетін жолаушылар да жағаласып жүр. Бір сатушы алдыма он шақты кітапты тастай салды. Түрі таныс сияқты. Бетін маған көрсетпей алып қаша береді. Өзі мылқау болып тұр. Білдірмей әдейі бір кітабын көпшіктің астына тыға салдым. Сол-ақ екен, әлгі мылқау жігіт дем арасында сөйлеп кетті. Ескі танысым болып шықты. Өмірдің қиындығынан осындай жағдайға түстім дейді. Арал қаласына жақындағанда вагонның ішін тазалауға қолына сыпыртқы алып бір әйел шықты. Бет-аузын орамалмен орап алыпты. Мені танып қалды. Бірақ, өзінің кім екені туралы жақ ашпады. 1997-ші жылдары менімен бірге қызмет жасағанын ғана айтты. Түрін көрсетпегесін есіме түсіре алмадым. Ол да таршылықтан вагон тазалауға шығыпты. Иә, қай кезеңнің де өз тұрмыс түйіткілдері бар ғой. Сүйтіп, үш күндік іс-сапарым осылай

Қазір «микроб» десе, бәрі шошиды. Біздің әйел дүниенің бәрін «микроб» деп, далаға шығудан қалды. Жұмыстан келгенде үйдегі жүгірмектерді рахаттанып сүйеуден де қалдық.

Әйелім:

Сонда әжесі:

Сол «микробтар» баяғыда болмаған ау деймін, өйткені мына үлкен кісілер біледі, жеңгелеріміз тамақ ішуге дастархан басына жиналғанда, қасықты тілімен бір жалап, етегіне сүртіп-сүртіп, «мә, тамақ іш» деп бере салады. Одан микроб жұқпайды. Бұрын, совет үкіметі кезінде сағыз деген ауылдық жерлерде мүлдем сатылған жоқ. Тапшы болды. Түсіңде ғана шайнап, шайнаңдап жатасың. Сол кезде сағызды тек дүкенші әйел немесе совхоз директорының баласы ғана мектепке шайнап келеді. Барлық оқушылар соның шайнаңдаған аузына қызығып қарап отырады. Әлгі дүкеншінің қызынан жалынып жүріп әрең дегенде бір түнге әлгі сағызды шайнауға сұрап аласың... Үйге келіп ол сағызды рахаттанып інілеріңнен тығылып отырып шайнайсың, ертеңіне мектепке әкелуге ұмытып кетсең болды, мектепке дүкенші апай қызын ертіп, жүгіріп келеді де, сені алдына салып үйіңе келеді:

Ол уақытта бір-бірінен жеркену деген атымен болған жоқ. Қазіргі адамдарға түсінбеймін, қасындағы отырған адамнан мұрнын басып жеркеніп отырады. Мына көпшілік біледі. Әжелеріміз жаңа туған балаға печениені аузымен езіп-езіп береді. Тіпті олар «бутербродты» ауызбен жасайды. Әжеміз бірінші етті аузына салады, езілгенше шайнайды, одан кейін нанды салады, оны да шайнайды да, сосын:

Сол микроб демекші, менің бір құрдасым іссапармен бір ауылдық жерге барады. Ол өзі қалада туып, қалада өскен жігіт қой. Машинамен алты сағат жүріп, шөлдеп, қарны ашып, әлгі ауылға әрең жетеді. Бір ауылдың шет жақтағы үйіне қонақ болып түседі. Сол үйдегі жеңгеміз, аяғы-аяғына тимей шәй жасап жүгіріп жүр дейді. Далада қой сойылып жатыр. Содан дастархан жайылып, шәй әзір болып, кұрдасым төрге отырады. Содан, құм шекер салатын ас қасық іздей бастайды. Оны аңғарған жеңгеміз «Ойбай, шапқылап жүріп ас қасықты қоюды ұтытып кетіппін» деп, қасындағы баласының жарма жеп отырғы ас қасығын жұлып алып, аузымен жалап-жалап, етегіне сүртіп:

Сосын әбден қарны ашып, «қой, ең болмаса етті жермін» деп өзіне өзі келіп үйге кіреді. Ет дайын болғанда, әлгі бала сияқты қалбаңдап жүгіріп жүрген жеңгеміз, қолына құман- леген алып жүгіріп келеді. Құрдасым қолын жуып болып дастархан басына отырады. Пысық жеңгеміз болса, әлгі қол жуған легенді төгіп, мұздай сумен шайып-шайып ет салып, дастархан басына алып келіпті. Құрдасым ақыры сол ауылдан аш қайтыпты.

Менің сүйікті әкімім Талтаңбай жұрт қатарлы бір қабатты үйде тұратын еді. Көршісі Бәтима күнде-күнде келіп маза бермеді:

Бәтима кезінде клубта әнші болған. Мына сөздерін жоқтаудың нақышына келтіріп сайрағанда адамның жүрегі ауырып, денесі түршігеді. Күнде таңертеңнен бастап кеш батқанға дейін зарлайды. Талтаңбайдың әбден мазасы кетті. Дереу бір қабатты үйінің үстіне екінші қабатты тұрғызды. Бірақ бәрібір тыным болмады. Ентігіп есікті Қиқарбай қақты:

таңқитып.

Қанша биіктесе де халық оған маза беретін емес, құлағынан ызың кетпеді. Тағы да он қабатқа жоғарылады. Жиырма бірінші қабатта Талтекең теңселіп түр. Жерге қараса жүрегі айниды. Бұлттың арасынан басын қылтитып жан-жағына қарайды. Гүрілдеген қатты дауыс шықты. Шошып кетті. Бүл аспанда ұшып бара жатқан ұшақ еді. Талтекеңнің қазір төменге түспегеніне төрт жыл болды. Құлағы тыныш. Өзін Қүдайға бір табан жақындағандай сезінеді. Әйтеуір мәз. Бірақ, жердің ауасы басқа ғой. Ол кәдімгідей аяғымен жер басып жүрген шақтарын сағынды. Бір кезде хатшы оған төменде айқай-шу төбелес болып жатыр, олар жоғарыға өрмелейміз деп шешім қабылдапты деп еді. Талтаңбай дір ете қалды. Қасындағы нөкерлері де қалтырады. Тірсектерінің дірілі қатты болды. Үйдің қабырғалары сөгіле бастады. Тағы да бес қабат тұрғызып, жоғарылағысы келіп еді. Өкінішке орай олай болмады. Үйдің ірге тасы соншама биік қабаттың салмағын көтере алмады, опырылып жерге қүлады. Талтаңбай командасымен құлаған үйіндінің астына көміліп қалды. Ол үшін мәңгі тыныштық орнады.

«Биіктеу бар жерде, құлау бар» деген міне осы.

Жұмыстан шаршап келіп диванға құлай кеткен бойым. Әйелім қалбалақтап жүгіріп келді:

...Ақтөбеде адам сенгісіз оқиға болды. Аспанда тік ұшақтар ұшып жүр. Жерде полиция қызметкерлері биттей өріп кеткен. Жүздері жылы емес, қабақтары қатайып, дубинкалары қақайып түр. Әбілқайыр хан даңғылының бойындағы облыстық соттың үйіне қарама-қарсы орнатылған ақын Нүрпейіс Байғаниннің ескерткіші тал түсте жоғалып кетіпті. Иә, ұрланбаған, кәдімгідей жан бітіп тұра қашыпты. Оны көрген-білгендер бар екен.

Бір кезде тағы бір шұғыл хабар келді. Т.Ахтанов көшесіндегі № 2-ші қалалық аурухананың бұрышында орналасқан халық жазушылары Тахауи Ахтанов пен Қуандық Шаңғытбаевтың ескерткіштері де орындарынан тұра зытыпты. Аурухананың қасында тұрған бір адам мұны көріп жүрегі ұстап талып қалыпты. Бұл не сұмдық? Тасқа қалай жан біткен? Енді мына қызықты қара, қалалық әкімшілікке қарама-қарсы тұрған Әйтеке би бабамыз да орнында жоқ болып шықты. Ақтөбедегі тарихи ескерткіштер тіріліп, тұрақты жерлерінен қашып жатыр. Қолындағы қола найзасымен Тілеу Айтұлы батырдың таң атпай көшеде атпен шауып бара жатқанын да біреулер байқап қалыпты. Облыс әкімшілігінің алдындағы Әбілқайыр ханның өзі жоқ та, астындағы тұлпары тұр. Мына көрініс адам баласының зәресін алды. Тура ертегідей ескерткіштерге жан біткен. Полиция қызметкерлері оларды іздеп әлекке түсті. Әзірге түк нәтиже жоқ. Содан түс ауа Ақтөбедегі барлық ескерткіштердің орталық стадионның алдына жиналып тұрғанын естіпті. Тек, неге екені белгісіз, Левон Исаевич Мирзоянның ескерткіші келмепті. Ол бір өткен ісіне қатты ұялып тұр дейді. Барлық құқық қорғау бөлімшелері дем арасында улап-шулап оларды сыртынан қоршап алды. Мінбеде ақын Нүрпейіс Байғанин сөз сөйлеп тұр.

Келесі сөзді Әйтеке би бабамыз алды.

Осыны ойлайтын біреу бар ма?

жоқ,- деп қабақ шытты Әбілқайыр хан.

Еее! - деп күрсінді Мөңке би бабамыз. — Ақыр заман болғанда ішкенің сары су болады деп едім. Айтқаным келді. Мен тұратын жерде түнімен жастар сол сары суды сіміріп ішіп, бөтелкесін айналама лақтырып кетеді.

болып жатыр.

Міне, балам шығармасын осылай аяқтапты. Қатты ұнады. Ұлымның мына шимайына кәдімгідей мәз болдым.

Соңғы кездері әйелім маған тиісіп жүр. Таң атпай таңдайы тақылдайды.

Әрең қашып құтылдым. Жұмысқа келдім. Бастығымда әйел адам. Кабинетіне шақырып алды.

Әлде мен осы уақытқа дейін маңызды бірдеңені үйрене алмай жүр ме екенмін? Өзім «ымды» түсінбейтін бейшарамын. Әйелімнің де, бастығымның да айтуы дұрыс шығар. Бірақ, олар ашып айтпайды, қашып айтады. Әкімшіліктен шыға берісте таныс келіншек кездесіп қалды. - Үйреніп жатырсыңдар ма?

үйренгенбіз?” дедім көмейдегі тіліммен міңгірлеп. Қалта телефоным “зың-зың” етті. Біреу:”Аюға намаз үйреткен таяқ.Үйрен”- деп, қысқаша хат жазып жіберіпті. Әрине, үйренген жақсы ғой. «Жақсыдан үйрен, жаманнан жирен» деген бар емес па? Білмеймін әйтеуір, соңғы кездері “Үйреніңдер, үйретеміз” деген сөздер құлағымның айналасынан өлімтікке үймелеген көк шыбындар сияқты ызыңдап кетпей қойды. Сонда, кімнен не үйренеміз? Құдай-ау, бізден неге үйренбейді?-деймін бір жеріме қарамай...

Театр. Көреремендер залы. Ұжымдық жиналыс өтіп жатыр. - Көрермені жоқ театр көгермейді, - деп ұжым директоры столды жұдырықпен тарс ұрды. Қызметкерлері селк ете қалды. Расында да көрермен залының отырғыштары құйрық иіскемегелі көп болды.

қызметкерлер қосылап еңіреп жылап қоя берді.

Енді Әкімді кабинетіне кіріп, театрға шақыратын жүректі адам табыла қоймады. Мысықтың мойнына қоңырау байлайтын тышқан таппағандай болды. Бір кезде біреу:

Бұл қырық жылдан бері театрда қызмет етіп келе жатқан билет тексеретін Тамара апай еді.

деген әйел бар.

Жиналыс бір шешімге келген сияқты. «Театрға көреремен келтіру» операциясы қызу жұмысқа кірісіп кетті. Директор елеңдеп зиялы көреремендерді күтіп жүр. Әзірге ешқандай хабар жоқ. Цыған әйел өз жұмысын аяқтапты. Еден жуатын Қатира суды бір емес, бірнеше рет шашыпты. Бір күні директордың қабылдау бөліміндегі телефон шыр ете қалды

театр қызметкері.

Директор мәз. Кешке бұйырса Әкімді өзі күтіп алады. Қайта-қайта сағатына қарайды. Уақыт тұрып қалған сияқты. Кабинетінде өзімен өзі амандасып дайындалып жүр. Спектакльдің басталуына жарты сағат қалғанда сыртта қатты айқай-шудың дыбысы естілді. Терезеден басын шығарып қарап еді. Мәссаған, кассаның алдында 300-ге жуық адамдар билет іздеп жүр. Көбісі ауданның басшылары мен нөкерлері екен. Бұл хабар оларға да жетіпті. Театр қызметкерлерінің қолдарында құшақ-құшақ гүлдер. Бір апамыз шашу шашуға дайын тұр. Зал лық толы. Сахнаға қойылым режиссері Тағзым ақсақал шықты.

Зал шулап кетті. Кейбіреулер күтеміз деді, біреулері бастаңдар деді. Енді біреулері жұмысы көп қой, халықтың қамын ойлайды десе, басқалары қазақтың өнеріне бас имейді де, қайдағы бір қаңғып келген шет елдің опера-балеттеріне барғыш, - деп жатыр... Тілін тістеп үнсіз отырғандар да көп. Олар бюджеттік мекеменің басшылары. Әкімге айтылған сөздерді жақтырмай отыр.

жіберді.

күткентей Әкімді күтіп отыр. Бір сағат уақыт өтті. Хабар жоқ. Бір кезде сырттан бір жүгірмек ентіге жүгіріп келді. «Әкім келе жатыр, алақай әкім келе жатыр». Көрермендер ұшып тұрып шапалақ ұрып жатыр. Қойылым басталып кетті. Әкімнің көзі сахнада. Көрермендердің көзі Әкімде. Орынбасарлары оның бетіне жалтақ-жалтақ қарап қояды. Мәдениет басқармасының бастығы Әкімді алыстан айнамен бақылап тұр. Ол күлсе күледі. Қас-қабағын аңдып отыр. Өйткені, қойылым ұнамай қалса ше?... Барлығының жандары мұрындарының ұшына келіпті. Әйтеуір, қойылым өз дәрежесінде өтті. Көрермен қайта-қайта қол соғып жатыр. Әкім орнынан тұрып қол соқты. Мұндай хошеметті түсінде көрмеген әртістер мәз. Бірақ, қуаныш ұзаққа бармады. Әкімнің отырған орындығына біреу сағыз жапсырып кетіпті. Су жаңа шалбар бүлінді... Полиция шақырылды. Олар шайналған сағызды экспертизаға жіберді. Барлық театр қызметкерлерінің аузынан сілекейлері алынып арнайы зертханаға жіберілді. Ешқандай нәтиже жоқ. Театрда сағыз шайнаған адам ақыры табылмады. Облыс әкімнің орынбасары мәдениет басшысына қатты-қатты айтып ұялтты. Мәдениет басқармасының бастығы театр басшысын аямай сөкті. Театр директоры бірінші орынбасарын ішінен тепті. Орынбасары шаруашылық бөлімі бастығының бетін тілді. Шаруашылық бөлімінің бастығы еден сыпыратын әйелді жұмыстан шығаруға ұсыныс түсірді. Міне, аяғы осылай бітті...

Бүгін әкімшілік ғимаратында ерекше жиналыс болды. Мемлекеттік мекемеде жұмыс жасайтын қызметкерлерге ұйқышыл, маубас болмауға және жаман түстер көруден бас тарту керек екені айтылды. Әсіресе, түс көргіш мәдениет басшысына қатаң ескерту жасалды. Жаман түстер көрмеу үшін сергектікті күшейтетін дәрілер ішуге кеңес берілді. Үнемі жақсы түстер көруге шақырды. Тіпті, әкім «Жақсы түс - жарым ырыс» деп мақалды да өзгертіп жіберді. Сонымен бірге ұйқы дәрісін жұмыс кезінде емес, кешке ішу керек деп ақырғы рет ескертілді. Соңғы кездері неге екені белгісіз, бәрімізде жиналыс кезінде қалғып кетуді әдетке айналдырып алдық. Бір күні түс мезгілінде кезекті жиылыста көзім ілініп кетіпті.Түс көріп жатырмын. Масқара, түсімде өзімді өзім жек көріп кетіппін. Айнадан көрсем боқтап жіберемін. Жынданған жоқпын, денім сау. Бірақ, өзімді ұнатпай жүрмін. Біреу мені бетімнен шапалақпен тартып жіберсе екен деймін.

Көшеде кетіп бара жатқан бір жігітті тоқтаттым.

Ағатай, қуасыз ба не? Мен сізді не үшін сабаймын? - Өзіме жыным келеді, ең болмаса бір тепші, - дедім. - Басыңыз ауырады екен, ағай, - деді де, Жөкетай жүгіріп кетті. Жан-жағыма қарасам, ербеңдеген бір кісі келе жатыр. - Ассалаумағалейкум, ағасы, мені сабайсыз ба? - Айналайын сен не деп тұрсың? Мен не, көшеде адам

сабайтын бұзақыға ұқсаймын ба?

Ол кісі маған қабағын түйді. Негізі бір сөз айтсам шынымен де сабайын деп тұр. Бірақ, бұл кісіден таяқ жегім келмей кетті. Томпаңдап біреу асығыс келе жатыр.

Әлгі жігіт шошып кетті. Алды-артына қарамай тұра қашты. Қолында папкасы бар бір мұртты адам көрінді.

Сөйтсем, ол әкімнің орынбасары екен. Бұл кісі мені көрсе, мұрты қисайып қалады.

барып көрейін дедім.

Аа, жарайды, айып етпеңіз, -деп шығып кеттім. Кешке дейін көшеде жүрдім бір адам баласы тиіспеді. Әркім өз шаруасымен жүр. Қас қарая үйге келдім де айнаның қақ алдына барып, өзімді жеті атамнан бастап боқтай жөнелдім.

Бір кезде айнадағы бейнеме тіл бітті:

қаласың.

Айнадағы өз сұлбам маған ұрысып, әкемді танытты. Намыстанып кетіп, өзімді қақ маңдайдан бір қойдым. Жұдырықпен бүйірімнен бір соқтым. Шашымнан ұстап алып жарға ұрдым. Көзім жарқ ете қалды. Басым айналып жерге құладым. Есімді жисам үйдегілер қоршап отыр.

Бір кезде біреу түртті. Сүйтсем, жиналыс аяқталып, адамдар орындарынан тұрып жатыр.

Бізге жаңа әкім келді. Жаңа әкімнен жаңалық күту халықтың арманы ғой шіркін! Жаңа басшы келгелі мемлекеттік орындарда тыным жоқ. Қайдан тыныштық болсын? Әр бастық өз қара басының қамын ойлап сандарын соғып жүр. Жұрттың бәрі «жаңа әкім ескертусіз, нөкерлерсіз кіріп келеді» деген соң, облыстық мәдениет басқармасының да мазасы қашты. Олардың мазасы қашса мәдениет мекемелеріне тыным жоқ. Облыстық театрдың жаңа маусымының ашылуына облыс әкімі келіп қалуы мүмкін деген сыбыс тарағалы театрдың төрт есігіне тәулік бойы қарауыл қойылды. Әрине, ол кісі келсе жақсы ырым ғой. Содан не керек, театр әкімшілігінің күн ұзақ күткен аса қадірлі қонағы келмеді. Кешкілік театр жаңа қойылымын әкімсіз бастап жіберді. Залда жарық өшті, шымылдық енді ашыла бергенде қою қараңғыда екі кісі ербең етіп кіріп келді де, алдыңғы орындарға жайғасты. Сол – ақ екен билет тексеруші бір келіншек: -Ойбай, ойбай, театрға әкім кіріп кетті,-деп, ойбайлап жүгіріп келді. Қаралы хабар әкелгендей қабағы түсіп кеткен. Театрдың ішінде жүрген бірең – сараң мұны естіп, қараңғы жерге зып берді. Мұндай хабарды тосыннан естіген театр директоры шошып, есеңгіреп қалды. Ғимаратта жүргендер сендей соғысты. Өйткені, бұл театрға ешқашан әкім аяғын баспапты. Билет тексеруші құбыжық көргендей есін жияр емес. Тірі әкімді көрмеген байғұс талып жатыр. -Жағың қарыссын, адамның жүрегін жара жаздадың ғой,- деді театрдың бас әкімшісі Мүгілсін. Ол да тірі әкім көрмеген бейшара ғой.

Бүл әңгіме қас-қағымда сахнадағы әртістердің құлағына да жетті. Әкім көрмеген жас әртістер сөздерінен шатасыпты. Театр басшысы әлі есін жинай алмай әбіржіп тұр. Оның ойы әкімді сырттан дұрыс күтіп ала алмады. Сол үшін ертең басқарма басшысыан сөз естиді. Күткен күзетшілері қырағысыз болып шықты. Өзінің басын өзі ұрып отыр.

Театр қызметкелерін әкімнен үрікпеуге, қорықпауға шақырды. Олар қойылым біткенше шағын дастархан әзірлеп үлгерді. Ойлары өнердің қара шаңырағында отырып, театрдың шешілмей жүрген үлкен мәселелерін айтып қалу ғой. Тарихи қойылым керемет өтті. Халық жылы ықыласпен қабылдады. Залда жарық жанған кезде театр директорының жүрегі орнына түсті. Облыс әкімі деп күтіп отырғандары қаладағы белгілі ұстаз, профессор Жартай Жаржанов болып шықты. Қасында Желдібай Бермағамбетов деген атақты зейнеткер бар. Сүйтіп, театр ұжымы бір дүрлікті.

Осыдан біраз бұрын, шамамен 2009 жылы, Ақтөбе қаласының қақ төріне қазақ театры салынады деген елді елен еткізетін елеулі оқиға болды. Мұны жергілікті газет – журналдар жарысып жазды. Әсіресе, бір ғимаратта тығылып отырған қазақ пен орыс туруппалары үшін тіпті керемет жаңалық десе болады. Қуанғаннан олар бөріктерін аспанға лақтырды. Әншейінде, көрермен залына таласып қалатын әртістер, енді бір бірін қимайтындарын айтып құшақтасты. Көзеріне жас алды. Дауыс етіп жылағандарда болды. Жақсы жаңалықты сол кездегі облыс әкімі мен мәдениет министірі жақсылап майын тамызып жеткізді. Сахнаға болашақта салынатын театрдың суретінде іліп қойды. Содан бері жеті қыс пен жеті жаз өтіпті. Хабар жоқ. Әлгі жаңа театрдың үлгісі Т. Ахтанова театрында әлі тұр. Қазір ұжым сол суретке қарап өздерін үлкен театр ғимаратында жүргендей сезінеді. Рас айтамын. Қандай керемет, десеңізші... Мұндай ерекше тәжірибе тек алғаш рет Ақтөбе қаласында жасалып отыр. Қалай дейсіздер ғой? Суретке қарай берсең жаңа театрда жүргендей сенім пайда болады. Ғимараттың тарлығыда сезілмей қалады. Бұл өте тиімді екен. Қаржы үнемделеді. Бір күні әкімшіліктен бір мас маман, ааа, кешірерсіздер бас маман келіп, сол ілулі тұрған суретті көріп шошып кетіпті. «Ойбай, кошмар, театрларың керемет үлкен екен, бұған «Екі езу» сатира театрын қосу керек» деп ұсыныс айтыпты. Әкімшілік мұны бір ауыздан мақұлдап, «Екі езу» де басқарманың жедел бұйрығымен осында келіп қосылды. Қазір үш труппа болды. Суретке қараймызда жүре береміз. Бірақ, сол театрдың суретіде пәле болды. Өйткенде Астанадан бір бөжей, кешірерсіздер, дөкей келіп әлгі театрдағы суретке қарап, «Ужас, масқара, мынандай үлкен ғимаратқа үш труппа аздық етеді. Ақтөбеде тағы театрлар болса қоссақ қалай болады?»- депті. Жақсы ұсыныс. Құтты болсын!.. Айтпақшы, пәтер сұрап әкімшіліктің табалдырығын тоздырып жүргендердің де шаруасы онтайлы шешілетін болды. Жақында тұрғын – үй басқармасы бес бөлмелі, бес қабатты үйлердің суреттерін театрға іліп кетті. Үйсіз жүргендер үйлі болғандай сезіне қалды. Әйтеуір, әртістер пәтердің кілті қолдарына тигендей суретке қарап қуанып жүр. Баяғыда Қызылдың көсемдері Ленин мен Сталиннің фотоларын үйдің төріне іліп қойып, қасымызда жүргендей мақтан тұтатын едік. Әжелеріміз бізге, «Комунизім орнайды, бәрі тегін болады» деуші еді. Біз суретке қатты сенетінбіз. Сол қазірде рас болып шықты. Суреттерге қатты сенеміз. Бұл шынымен таптырмайтын ақыл мен айла болды. Бүгін қаржы басқармасынан келгендер қабырғаға теңгелердің суреттерін сайратып іліп кетіпті. Қызметкерлердің көңілдері бір күнде байып шыға келді. Жалақысы мардымсыз әртістер қазір күнде – күнде түрмеге қамалып жатқан миллионерлердей мәз. Олар үкіметтен еңбек ақымызды көбейтіңдер деп талап етпейтін болады. Енді, көшеге азық – түліктін суреттерін іліп қойса халық тоқ жүреді. Қап, бекер айттым...

Үйде жатып ішім пысты. «Қайыршы, жұмысың жоқ, ақша таппайсың»- деп әйелім күнде оқтаумен төмпештейді. Қашаңғы қатыннан таяқ жей беремін. Қаладағы ен байдың үйіне кіріп бардым. Күзетшілері желкемнен автомат кезеп тұр.

Менің тізерлеп жылап отырғанымды көріп үйдің иесі аяп кетті. Өзі ақ көңіл, абзал жан екен. Көзінен жасы сорғалап тұр. Байлардың бәрі сараң емес қой.

Сол-ақ екен, байдың баласы бір бума доллармен басымнан бір ұрды. Ооо, қандай «кайф», рахаттанып жерге құладым. Үйдің иесі құны бес жүз мың тұратын туфлимен қақ маңдайдан тепкенде жаным кіріп қалды. Бастың анда-санда көтерілетін қан қысымы бар еді. Солқылдап ауырғанда жаныңды шығарады. Сол сап тиылды. Одан кейін әйелі бриллиант таққан саусақтарымен «осы сен сияқты кедейлерден қашан құтыламыз?» деп, қайта-қайта бетімнен шапалақпен ұрды. Бір айдан бері тісімнің қақсап жүргені бірден басылды. Үстімнен бір қапшық алтынды тастап жіберді. Жаншылып барып әрең тұрдым. Белімнің де шаншуы бар еді, ем болды. Тіпті, денемнің ауырғанын сезбедім. Немересі қолындағы бір миллион тенгенің ұялы телефонымен көк желкемнен қойып қалды.

Әрі қарай ештеңе есімде жоқ, тәтті ұйқыға кетіппін. Әйтеуір, бір қарасам байдың ауласынан тәнтіректеп шығып бара жатыр екенмін. Көлік жүргізушісі шет елдің қымбат көлігімен құйрығымнан бір түйді. Аспанға ұшып барып жерге баспен қадалдым. Өлген жоқпын. Арманым орындалды. Таяқты аямай жеп алдым. Қатты соққылардан миым шыр айналып тұр. Өкініш жоқ. Сырқаттарымнан сауықтым. Байдың үйінен таяқ жеп бақытты болдым. «Байлықтан басың айналады» деген осы екен-ау...

ғой...

Масқара, қазақтың «керемет», «тамаша», «өте жақсы» сөздері қайда? Ол әдемі сөз тіркестерін мына «жынды» сияқты ауыр сөздер үстінен басып алыпты. Қазірде «тамаша әртіс» десе мыңқ етпейміз-ай, «жынды әртіс келе жатыр» деп айтсақ керемет әсер береді. Орнымыздан ұшып тұрамыз. «Сахнада ҚР еңбегі сіңген жынды әртіс» деп, хабарласақ, көрермендер қол соғып мәз болады. Айтпақшы, халық арасында «өлтіріп ойнайды» деген сөз бар. «Ойбай, әне бір әртіс рольді өлтіріп ойнайды» дейді. Сонда қалай болғаны, әртіс көрерменді өлтіріп сосын ойнай ма?... Демалыс күні көлігіммен көшеде келе жатыр едім, бір бойжеткен қыз қол көтерді. Тоқтай қалдым.

Өткенде көшеде жас жігіттермен әңгіме айттым. Біреуі тұрып: - Массаған, братан Мейрамбек Беспаев ше? - Иә, не болды оған?

Шошып кеттім, сонда Мейрамбек домбырамен өлең айтуды қойып, енді домбыра жеуге шыққан екен деп ойладым. Сөйтсем ол домбыраны жақсы тартады деген сөзі екен. Сонда «жақсы» деген әдемі сөзімізді тағы «жейді» деген сөз басып алды. Адам тамақты жейді. Ал, домбыраны тартады не болмаса жақсы шертеді емес пе?.. Спортта немесе сөз айтыста біреуді біреу жеңіп кетсе, «жыртып жібердім, айырдым ғой» деп мақтанады. Демек, сөз жыртыла ма әлде айырыла ма? Менімше мата, жаға жыртылады. Жақ айырылады. Тағыда «жеңіс», «ұтыс» деген сөздерді «жыртам», «айырам» сөздері үстінен басып алып тұр. Бүгінде, байқамасаң басып алудың заманы ғой.

Өткенде ауылға барсам бір бала айтады:

Сонда, «айтқыш», «әпенде» деген сөздерді, қайдағы бір он қайнаса сорпасы қосылмайтын «картоп» сөзі үстіне мініп алды. Қазір жақсы сөздерді жаман сөздер басып алып жатыр. Бірақ, жаман адамдар да жақсы адамдардың үстінде отыр ғой... Мықтылар әлсіздерді үстінен езеді. Жаншиды. Жалпы сақтық керек.

Мен өте қорқақпын. Рас айтамын. Әлде, қоян жылы туғандар сондай ма? Бірақ, менің жылым басқа ғой. Ол әншейін сөз шығар. Үйге келсем әкем қорқытады. Әрине, басыма мылтық кеземейді. - Әй бала, мемлекеттің қаражатына қол салма, аулақ жүр, жемқорлық -жақсы ат емес,- деп жұмыр жұдырығын күнде түйеді. - Құдай сақтасын, - деймін.

Зәремді алды. Озінің ұсқыны «страшно»... Енді қайтемін? Әлде әкесі сотта жасай ма? Қазір бәрін күтуге болады. Соңғы кезде мені қорқытқыштар көбейіп кетті.Телефоным шыр ете қалды. Үрейленіп отырғанда селк ете қалдым.

Бұл кім екен?

Біз талай директордың қалпағын қайырғанбыз,- деп столдың үстін сабалап, түкірігін шашып кетті. Қалпақ кимейтін басшы болғасын қуанып отырмын. Қазір түкіріктен де қорқамын, микроб көп... «Батырлар ел арасынан шығады» дегенге енді көзім жетті. Бізде батыр көп қой. Бірақ, батырлар осындай бола ма? Бүгінде қолына найза емес, қалам ұстаған жазғыштар көп. Журналистер емес, атың өшкір арызқойларды айтамын. Иә, солар. Осы бойы біреуі келіп тұр.

Осы менің құдам қызық адам. Ілеуде біреу ғана десем де болады. Жақында соғым сойыпты. Семіз етін мақтағанда араныңды ашады. Құдағайым қуырдақты қуырып, көршілерін шақырыпты. Бұл енді ауылдың қалыптасқан үрдісі ғой. Кімнің соғымы арық, кімдікі семіз — сол дастархан басында өзекті әңгімеге айналады. Мұндайда қатындар арасында қақтығыс шығып, арты төбелеске ұласып жатады. Соғым кезінде қасапшы Қоңқыштың беделі аяқ астынан он есе артады. Ол керек десең, берген сәлеміңді алмауға құқысы бар. Айтқаныңды құлағына ілмейді тіпті. Өйткені, ауылда мал бауыздар еркек жоқ. Содан майлы қуырдаққа тойып алған құдамның аузы майланып сүртетін бірдеңе іздейді. Қолына республикалық бір газет ілігеді. Ортасынан қақ айырып аузын сүртіп, дастарханның бір шетіне лақтырып жібереді.

Сол-ақ екен құдағайымның баж еткен ащы дауысы шықты. - Ойбай, құрыдық.

Емші:

Емшінің айтқаны келді. Құдағайым тілге келді:

Сонымен бұл оқиға бүкіл ауданға тарап кетті.

Бір күні ауданға облыс әкімі келді. Халықты жинап клубтың ауласында жиын өткізді. Оған менің құдам мен құдағайым да барыпты. Облыс басшысы ауданның кемшіліктері мен жетістіктері туралы әңгімені қыздыра түседі. Өмірінде облыс әкімін көрмеген аудан тұрғындары эстрада жүлдызы Қайрат Нұртас келгендей үймелеп жатыр. Құдам мен құдағайым әкімді жақыннан көргісі келіп, жағаласып жүріп дегендеріне жетеді. Әкім қамшы салым жерде тұр. Екеуі де мәз. Сол-ақ екен, аудандық әкімшілікте жасайтын бір бұйра шашты сары жігіт құдаларыма қарап тұрып:

Әлгі жігіт қысық көзімен сүзеген бұқадай бір сүзіп өтіп: - Сіздер әкімнің көлеңкесін басып тұрсыздар ғой, - деді ақырып. Құдам мен құдағайым шошып кетті. Шынымен де әкімнің көлеңкесін аяқтарымен таптап тұр екен. Қорқыныш оты жарқ етті. Төбелерінен үйдей үрей төнді.

Енді қазір екеуі бірдей еліріп төсек тартып жатыр. Өткендегі халық емшісін тағы шақыртыпты. Емі сол баяғыдай. Ақ қағазға бадырайтып ішірткі жазып кетіпті: «Әкім — ол құдай емес, кәдімгі адам. Екі көзі, екі аяғы бар. Одан қорықпау керек. Ол — халқына қызмет етуі тиіс. Әкімнен қорыққан адам, қатынынан қорыққан адаммен бірдей. Ем болсын» депті. Осы ішірткіні таза суға езіп он күн бір қасықтан ішу керек екендігі ескертіліпті. Содан не керек, емшінің емінен кейін құда мен құдағайым есін жиыпты. Бұдан әрі бұл оқиға өрбіген жоқ. Бүл туралы ұмытып кеттік. Бір күні бір құрдасым маған: «кез-келген адамды батыр қылып жіберетін жаңа дәрі шығыпты» демесі бар ма? Ойыма аудандағы қорқа беретін құда мен құдағайым сап ете қалды. Жүгіріп әлгі дәріханаға бардым.

Жұмысқа жаңадан келген орынбасар бас изеумен тұр. Естуімше ол ауданның орынбасарлығына отыра сала ешкімге көзі түспейтін көрсоқыр болып қалыпты. Әлі келетіндерді бір шыбықпен айдағысы келді- ау деймін. Құдам соны біліп қалған болса керек. Тістеп алардай тістеніп тұр.

қорықпайтын, шындықты бетке айтатын болдым, - деді жұдырығын жоғары көтеріп. Шамасы бұлар дәрінің дозасын көбейтіп жібергенге ұқсайды. Құдамды жетекке көндіріп сыртқа алып шықтым. Енді бұлай жасауға болмайтынын айтып түсіндірдім. Дәрінің күші қайтты ма, қайдам басылып қалыпты.

Бірақ, соңғы кездері мен де біреулерден бір түрлі сескене бастадым. Мүмкін, әлгі дәрілерден аздап ішіп алсам ба екен?...

Айнала нұрға бөленіп, ерекше сұлуланып, жер ана ұйқысынан енді оянған көрікті бойжеткендей құлпырып, жас нәрестедей жаңарып, жан дүниеме сөзбен айтып жеткізе алмайтын тылсым сезім сыйлап таң атып келеді. Табиғат ананың саф ауасын рахаттана жұтып, дүниеге енді келген адамдай айналама таңырқай қарап, тамсанып, қиялыма ерік беріп мен келемін. Дұрысы, біз келе жатырмыз.Он бес орындық темір тұлпармен қара жолды қақ жарып, меңіреу тыныштықты бұзып жүйткіп келеміз. Жүргізуші жылдамдықты үдетіп қояды, үдеткен сайын қиялым да шарқ ұрып құстай ұшады. Құстай ұшып келе жатқанымды қайтейін, жанымдағылар ұшпақ түгілі қасқырдан қашқан қояндай үрпиісіп қалыпты.Көлік ішіндегілердің түрлері өрт сөндіргендей үрейлі. Лезде ойымды жиып алдым. Көліктегілердің барлығы да әріптестерім, театр әртістері. Түндегі оқиғаны есіме алдым. Езуіме күлкі келді. Сырттан қараған адамға шынымен күлкілі едік.Оқиғаның мән-жайы былай болды. Ақтөбенің өрімдей жастары мен өнерді сүйем деген талантты өнерпаздарынан құралған «Екі езу» сатира театры ат басын Атырау облысының Мұқыр елді мекеніне тіреген болатын. Қазақстанның қай қаласын қалай мақтасаң да артық емес-ау, сірә?! Олай дейтінім, гастрольдік іссапармен неше түрлі қалаларды көріп жүргендіктен, туған жерімнің кеңдігіне, халқымның дархандығына талай рет мақтанышпен көзім жеткен. Сондай керемет те көркем қалалардың бірі Атырауға жолымыз түскеніне іштей қуаныштымын. Сәті түссе, аузым толып айта жүретін аяулы азаматтың бірі, қазақтың тұңғыш бард ақыны Табылды Досымовпен жүздесу ойымда еді. Алқапты Атыраудың қай жеріне барсақ та, қонақжай қазағым қашанда құшақ жайып қарсы алады. Жомарт халқым тағы да жомарттығын көрсетіп барынша сыйлап жатыр. Осындайда төбем көкке жетіп, ерекше күй кешемін. Онерімізді халық бағалап, қолдап жатса біз бақытты емей кім бақытты?! Жоспарымыздағы кешкі концертіміз ойдағыдай өтті. Көңіліміз тоқ. Қалыптасқан дәстүр бойынша, іссапарға келушілердің саны көп болғандықтан ауыл әкімі бізді екіге бөліп жайғастырды. Мәдениет үйі директорының шаңырағына театрдың белді әртістері, бас администратор, режиссер және мен келіп түссек, келесі үйге Гүлекең бастаған көлік жүргізуші, билет тексеруші, сахна машинисті секілді театр қызметкерлері барды. Гүлекең деп отырғаным, актриса - Гүлсім Қаратаева. Біздің топта домбырамен ән салатын Хайдар Отеғалиев деген қарт әншіміз бар. Директордың жайған кең дастарханынан дәм татып, қою шәйді тартып отырмыз. Хайдекең домбырасының құлағын бұрап отыр. Домбыраның құлағын бұраған сайын әрқайсымыздың назарымыз әдемі әуенге бұрылып, ерекше бетбұрыс күтудеміз. Біздің ойымызды оқып қойғандай:

Шәйдің қызуы ма, әлде басқаның қызуы ма білмеймін, Хайдекең тоқтар емес. Көмекейінің тығыны ашылып кеткен. Даланың кеңдігіндей паң дауысымен үйдегілердің барлығын баурап алды. Барлығымыз Хайдекеңнің аузына қарап қалғанбыз.

Кеш әсерлі, әдемі өтіп жатты. Түнеріп түн де келді. Уақыт түнгі екіге таяп қалды. Күндізгі шаршағанымыз енді біліне бастады. Төсек салынды. Барлығымыз ұйқының қалың құшағына кіріп кеттік. Ал, Гүлекең бастаған театрдың екінші жартысы бұл кезде не

істеп жатыр екен?...

Оларда үй иесінің дайындаған дәмді тағамдарынан тойып жеп, тынығуға кіріскен. Бұл топта ылғи үндемейтіндер. Гүлсім сыртқа шығып келіп, күлімсіреген күйі сүйінші сұрағандай:

Жолымыз да болатын шығар. Гастрольге шыққанымызға бір апта болыпты,- деді. Арасында мәдени жорыққа бірінші рет шыққан қыз-жігіттер бар. Ерекше бір нәрсе күткен олардың қабақтары түсіңкі. Ұзақ жол мен үздіксіз дайындыққа, шала ұйқыға үйренбегендер ғой. Кеудемізді ауылға деген сағыныш кернеген біз үшін қаланың шаң-тозаңын жұтқаннан ауылдың май шандағы артық екенін олар қайдан білсін? Қонақтарға төсек салынды. Бастары жастыққа тиген бойда бәрі шырт ұйқыға кетті. Гүлсім аппақ жастықты құшақтап түс көріп жатқан секілді, түсініксіз бірнәрселер айтып жатыр. Көлік жүргізуші Жомарт шаршағаны сонша, қорылға көшті. Тек үйдің адамдары сыртта қыбырлап бірдеңе істеп жүр. Сәлден соң олар да тынышталды. Ауылға тыныштық орнады. Арасында шәуілдеген иттердің дауысы естіледі. Бірақ, бұл тыныштық ұзаққа созылған жоқ. Үйдің тыныштығын мына айқай бұзды:

дегендей көзін біраз ашып жатты да, жан-жағына қарап атып тұрды. - Мәтөн, мынау Мәтөннің даусы ғой,- деді ана жүрек бір қуанышты сезгендей. Мәтөн деген осы үйдің тұңғышы, шаңырақ иесі. Екі иығына екі кісі мінердей, еңгезердей қара жігіт. Бір өзі бір бұқаны оңай көтерердей күші бар. Түрмеге шатылып кеткеніне бақандай он жыл болыпты. Содан оралған беті екен. Сол Мәтөн төргі бөлмеге төніп келеді. Өзі түрмеден бостандыққа шыққасын араққа сылқиып тойып алыпты. Орнында қисаңдап әзер тұр. Жан-жағына алақтап қарап қояды. Ақырғанда үйдің қабырғалары дірілдегендей болады. Көп адамды көріп таңырқап:

Гүлсім де айқай-шудан басын көтерді. Барлық қонақтар «бірдеңе болды ма?» дегендей ұйқыларынан амалсыз тұрып жатыр. - Қатын, вечер жасаймыз. Дастарханды жай. Бүгін біздің үйде той! -деп, Мәтөн бұйрық берді. Оның айтқанын тыңдамауға болмайды екен. Өзі сондай мінезі қатаң, түрі адам сескенетіндей қорқынышты-ақ. Жұмыр жұдырығы жалпиып кетіпті. Төбеңді оятын шоқпар сияқты. Әзірге Мәтөннің үйінде түнгі мерекелік дастархан жайыла бергенше, мен өзім жатқан келесі үйге орала тұрайын... Біз сол директордың үйінде қаз-қатар тізіліп жатырмыз. Хайдар ағайдың түнде ұйқысырап айран іздейтін әдеті бар. Әсіресе, жаңа ай туғанда төсегіне жатпайды. Гастрольде жүргенде түнеп жатқан үйінің сарайына дейін кезіп кетеді. Сол әдетінше түн ортасында төсегінен тұрып, төргі бөлмеден енді шыға бергенде, босағада жатқан мысықты аяғымен басып кетпесі бар ма? Жаны ышқынған мысық баж ете қалды. Шошып кеткен Хайдекең шалқасынан құлады. Құлап бара жатып есіктің жапқышына жабысты. Салдыр-гүлдір дыбыстан үйдің иелері, сонан соң біздер ояндық. Жарықты жағып қалғанда басына жапқыш орап ортада шоқиып Хайдекең отыр.

Хайдекең осылай айран сұрап отыра берсін...

Мәтөннің түрмеден оралу дастарханы дайын болыпты... Түннің қақ ортасы. Дастарханның басында театр қызметкерлері қалғып-мүлгіп отыр. Төрдің шетіне кішкене шағын сахна әзірленіпті. Шамасы, Мәтөн концерт көргісі келіп тұр. Күректей қолдарымен тарс-тарс еткізіп, қайта-қайта шапалақ ұрады. Екі езуі екі құлағында. - Ал, менің құрметті қонақтарым, хош келіпсіздер! - деп бастады ол алғы сөзін. Мәтөннің бір сұмдықты бастағалы тұрғанын сезген келіншегі:

Келіншегінің сөзіне құлақ асып жатқан Мәтөн жоқ. Бұрынғысынан бетер қаһарына мініп алды.

Үнсіздік. Қонақтарынан мұндай күтпеген ол ашуға көшті. Қолына дастархан үстіндегі пышақты алып бар күшімен столдың үстіне қадады. Сол-ақ екен, дастархан басында әннің әуені естілді.

Бұл кезде біздер манағы Хайдекеңнің оқиғасынан кейін көзіміз енді ілініп бара жатқан еді. Тарсылдаған дауыстан қайта ояндық.

Ауыл Мәтөннан қатты қорқады екен. Негізі мұндай батырлар әрбір ауылда болады. Міне, әңгімемнің басында айтқан қасқырдан қашқан қояндай үрпиісіп ауылдан қашып келе жатқан басты себебіміз осы еді. Бұл кезде күн бозарып таң да атты. Ауыл көрінбей артта қалды. Жаудан қашқандай жүректеріміз орнына келді. Ендігі бағытымыз — Қызылқоға ауданы, Миялы селосы. Көлігіміз жүйткіп келеді. Күн шайдай ашық. Біздің көрген қорлығымыздан хабары жоқ ол жымыңдап күліп қояды. Алыстан мұнай бұрғылап жатқан мұнаралар байқалады. Бір кезде биікте ұшып жүрген бір топ қарлығаш төмен қарай құлдилай жөнелді. Бұл ауа-райының жақсы белгісі емес. Айтқандай, ашық аспанымызға лезде қара бұлт үйіріле бастады. Ал,Миялы селосына жол әлі ұзақ. Біраз уақыттан соң көлігіміздің төбесі тырсылдай бастады. Жаңбыр сіркіреп тұр. Атыраудың саз балшығы бір жабысса құтылу қиын.

Жаңбыр үдегенше Қызылқоға ауданының жылтыр құмына жету керек. Өкінішке орай, жете алмадық. Нөсер жауын басталып та кетті. Саз балшық иленіп, көліктің дөңгелегін айналдырмай тастады. Жолдың қақ ортасында тұрып қалдық. Енді жаңбырдың басылып, жердің дегдігенін күтуіміз керек. Таңертең оразамызды ашпай шыққасын ба, қарнымыз ашып барады.

Әртістер тіске басатын бірдеңе іздеп жатыр.

Жанармайы таусылып қалыпты. Қырсық қылғанда жол бойы қасқырлар жайлы талай-талай әңгіменің басын қайырып тастадық. Түз тағысының адамдарға шапқаны туралы қорқынышты оқиғаларды жарыса әңгімелеп келген едік. Енді ауылға жанармайға баратын жүректі адам ортамыздан табылмай тұр. Бәрі Мұқырдағы Мәтөннен қорқып қалған сияқты.

Бара жатқан ауылға дейін он бес шақырымдай бар. Жаяу баруға тура келді. Кім барады?! Айдала. Төңіректе жан жоқ. Әр жерде ойдым-ойдым су жатыр. Жаңбырдан кейін күн де салқын. Ең қорқыныштысы, ана қырдың астында тісі ақсиған қасқыр бізді тосып тұрғандай елестейді. Құтырынған қасқырдың бейнесі көз алдымыздан кетер емес. Қиялдағы қасқыр шындыққа айналып барады. Жаяу барып жанармай әкелуге ешкімнің батылы бармай тұр. Үнсіз қалдық. Бір сағаттай уақыт өткен соң ортамыздан бір әртісіміз «мен барамын» деп қол көтерді. «Арамыздан бір батыл шықты-ау», - деп қуандық. Сол жерде бәріміз жабылып жүріп, оны көліктегі заттармен қаруландырдық. Аяғына сахналық етік, екі қолын қасқыр тістегенде тісі батпасын деп, үстіміздегі киім-кешекпен орадық. Бір қолына күрек, бір қолына лом, беліне пышақ байлап, қалтасын темір-терсекпен толтырып, көліктен түсірдік. Әбігермен жүріп атқа мінген кісінің келіп қалғанын байқамаппыз. Ол: «Сендер ауылға концерт қоюға келе жатырсыңдар ма? Әлде жұртты қорқытпақсыңдар ма?»,- дейді күліп. Сөйтсек, «қасқыр тосып тұр» деген қыр астында ауылдың қой, сиырлары жайылып жүр. Біз көрмеппіз.

«Қорыққанға қос көрінеді» деген осы екен ғой деп, бәріміз мәз болдық. Сонымен, ауылдан жанармай әкеліп Миялы селосына түнде жеттік. Концерт ертең кешке болады... Миялы мәдениет үйі. Сахнада кешкілік болатын концерттің дайындығы жүріп жатыр. Бір кезде театрдың ұйымдастырушысы, әрі әртісі Құралбек ентігіп жүгіріп келді. Өз түкірігіне өзі шашалып сөйлей алмай тұр. Өңі бозарып кеткен. Біреу алқымынан қысып жіберген сияқты. - Нұрлыбек аға, сізді сыртта біреу шақырып тұр,- деді. - Кім? - деймін мен Құралбектің кескінінен қорқып. - Бір адам, - дейді ол одан бетер мені үрейлендіріп. - Немене, соншама қорқып, ол не мас па? Құралбектің ауылдық жерде ішімдік ішетіндердің қолына түсіп қалып әзер құтылған күндері болды. Оның үстіне кешегі Мәтөн бар. «Мас адамнан қорқып тұр ма?» деп ішімнен ойлап қоямын. - Жоқ, мас емес.

Кейде басшылардың концертке шақыру билеті керек болған кезде, осындай көрсететін қырлары бар. Солардың біреуі шығар деп шамаладым.

Бірақ, Құралбек көп айналмады. Қайтып келді.

Әне, енді олар сүйтеді. Амал жоқ, сыртқа шықтым. Мәдениет үйінің қақ алдында мемлекеттік номер таққан «УА3» машинасы желге қарап түр. Көліктің қасына жақындап едім, ішінде көзіне қара көзілдірік, ақ көйлек, қызыл галстук таққан біреу шіреніп отыр.

Егер салғыласып тұрып алсам, шынымен, кесірі тиер деген оймен тыныш отырдым. Оның үстіне барлық билет өтіп тұр.

Қуанып кеттім. Жалма-жан төс қалтамнан әмиянымды алып, қып-қызыл бес мыңдықтарды шытырлатып санадым да, алдыңғы орындыққа қойдым. Сол кезде ғана әлгі адам маған бұрылып қарады.

Сөйтсем, сазгер-ақын Табылды Досымов екен. Алданға- нымды білдім. Жайсаң адам еді. Жарқылдап күлгені әлі күнге дейін көз алдымда тұр. Екеуміз машинада біраз әңгімелестік. Көңілімнің түкпірінде шер боп қатқан талай мұз жібіді. Ренішім мен күйінішім, сүйінішім мен қайғымды айттым. Атырауға келгелі ойымда жүрген кездесу еді. Шын көңіліммен қуанып қалдым. 2000 жылы Табылды ағамыздың үйінде дастарханнан дәм татып, өзі рухани жағын басқарып отырған Индер ауданында концерт берген едік. Содан бері бақандай он жыл уақыт өтіпті. Уақытқа кімнің шамасы жетер дейсің?! Алып ақындар да, заңғар жазушылар да, бәрі де уақыттың дегеніне бағынып келді емес пе?! Сол кездесуде Тәкең мені күзге таман гастрольдік сапармен ауданға келуімді өтінген еді. Қу күйбең тірлік желкелеп жүргенде өне бойымды шымырлатып қайғылы хабар келді. Тауым шағылып, өзенім тартылғандай күй кештім. Өкінішке орай, жоспарлаған сапарымыз болмады. Қазақтың тұңғыш бард, сазгер-ақыны Табылды Досымов сол жылы сұрықсыз күздің суық қазанында барлығымыздың жүрегімізге ыстық сағыныш қалдырып өмірден өткен еді.Табылды ақынның өзі айтқандай:

Бауырыңа басып, егіліп жылайсың әлі,- деп жырлаған ағам шынымен де оянбай қалды...

Мен, тоғыз жасар балам және жетпісті алқымдаған шешем үшеуіміз Маңғыстау облысына сапарға шықтық. Жолымыз болды. Баратын жерімізге аман-есен жеттік.

Балам:

Ішіне кірген бойда жүгірмегім сұрап жатыр.

Біз таңдаған тағамдар алдымызға әкелінді. Қызарып піскен хош иісті самсаны көргенде кәдімгідей тамаққа тәбетіміз оянды. Балам айтпағанда, кәдімгідей ашығып қалыппыз. Адал асты енді жей бергенде бес қара шыбын, екі көк шыбын ызыңдап жетіп келді. Әлгі шыбындар өз үйлерінде жүргендей дастархандағы тағамдардың үстіне жайғасып қонып алды. Бұл жерде бәрі халал, таза деп айтып, ұлыма өтірікші болдым-ау, деймін ішімнен. Шешем бет орамалымен қайта-қайта ұшырды. Әрі-берден соң ашуланған шыбындар тағы он шақты туыстарын ертіп әкеліп, тамақ ішкізбеді. Сосын әлгі қызды шақырдым.

Даяшы қыз қызарып кетті.

Жақында салық комитетіне бардым. Мемлекеттік кәсіпорында жасайтын қызметкерлер міндетті түрде тапқан табыстары мен мүліктері туралы декларация тапсыру керек екен. Оны элекртонды түрде компютердің көмегімен толтырады. Бір жас қыздан көмек сұрадым.

Әлгі қыз аузын ашып отырып қалды...

1997 жыл. Қараша айы. Сол жылы күн ерте суытты. Облыстық «Ақтөбе» газетіне жұмысқа қабылданғаныма бір жылдай уақыт болып қалды. Менің студенттік кезеңнен кейінгі екінші жоқшылық кезім. Еңбекақыңды ақшалай емес, азық- түлікпен есептеседі. Оған да тәуба ғой. Қарның тоқ жүреді. Бір күні қыс етігім жыртылып қалды. Базарда азық-түлікке кім етік береді? Бас редактор Идош Асқаровқа барып жағдайымды айтып, аяғымдағы етігімді көрсеттім. Ол кісі мені аяп кетті.

Ол аяғындағы көп жүрілген ескі етігін әп -сәтте шешіп, жаңа етікті киіп алып арлы-берлі жүрді. Алтайдың етігі су тиіп жалпайып кеткен. Сол жақ сыңарының тұмысығы мүжілген. Тақасы жарылып тұр.

Бір күн өтті. Бір апта, бір ай өтті. Айтыскер ақыннан хабар болмады. Сол кеткеннен мол кетті. Ақыры сол жылы жыртық етікпен амалдап шықтым. Көне етік кабинетте екі жыл жатты. Кейін ол жігітті үш жылдан соң базардан көріп қалдым.

Әйтеуір қыс түссе есіме етігім түседі...

Жұрт 1-ші сәуір Алдардың туған күні дейді. Көңіл көтергіштер осылай өздері мереке жасап алған сияқты. Жалпы күлкі күні болған жақсы ғой. Бір күн болса да халық күлкінің көжесін ішеді. Бұл күні көбісі бір-бірін алдауға құмар-ақ. Кезінде өзімді мәдениет басқармасы қатырып тұрып алдап еді. 2009 жылы бірінші сәуірде жұмысқа басқармадан факс келді. Хатта бажырайтып тұрып: «ЕКІ Е3У» сатира театры Т.Ахтанов атындағы облыстық драма театрына труппа болып қосылсын, мекеменің есеп-шоттары жабылып, мөрлері тапсырылсын деп ресми түрде жазыпты. Қаным басыма шауып, мәдениет басқармасынан бір шықтым. Қабылдау бөлмесіндегі қызға көзімнің қиығын да салмай бірден басшыға кіріп бардым.

Ол бетіме қарап күлді.

Әттең, мынаның арты жақсы емес сияқты сезілді. Театр әртістері де ойланып қалды.

Қазақ «Жақсы сөз — жарым ырыс» дейді. Ақыры бұл алдау шындыққа айналды. 2013-шы жылы, «ЕКІ Е3У» сатира театрын жетектеп апарып заңның күшімен қосты. Ахтанов театры үш труппаға көбейді. Сүйтіп, емін-еркін жүрген күлкінің отауына бұғау салынды. Бірақ, «қазаншының өз еркі, қайдан құлақ шығарса». Көнеміз ғой...

(Былтыр мен де осылай біреуді алдап едім. Бірақ, менің алдауым жаман жағына қарай емес. Өнерге жанашырлық тұрғыда жасадым)

Ол бірден шошып кетті.

Құрдасымды қатырдым деп тұрсам, сәлден кейін әкімшіліктен тағы біреу телефон шалды.

сағаттың ішінде бірнеше адам телефон соқты. Күлкі күнін пайдаланып театрға жарнама жасадым.

Ай, адамдар-ай...

Менің түрлі-түрлі танысым бар. Керек болса танысыңдар. Мекен-жайын беремін. Бейшара-ай, біріншісі қуады. Қуғанда былай ғой, жыртылып атақтың соңында салпақтап жүгіргеніне қырық жыл болды. Жетейін десе, жете алмай жүр. Қара жаяу қуды. Болмады. Табаны тозды. Тіпті жүйрік мәшинамен де қуып жете алмады. Атақ пен абыройды қуған жаман екен. Байғұсқа қиын болды. Азып-тозып, әбден әбіржіп кетті. Бар ойлағаны осы. Барып тұрған саңылаусыз. Әлде миғұла ма? Енді атақты қалай қуып жетудің амалын таппай, қолын жайып жұрттан көмек сұрайды. Ал екінші танысым сол атақтан қашып, ұстатпайды. Қаншама абырой мен атақтар, медальдар, ордендер соңында шұбырып жүр. Ол зыр жүгіріп қашады. Біреулер осыларға қол жеткізе алмай кәріп болып жүрсе, бұл атақты көрсе бетін басады. Ақымақ деуге аузым бармайды. Атақ пен абыройдан қашпайтындар көп қой. Мереке сайын омырауы орденге толып ыржиып жүретіндерді айтамын. Енді бір танысым шындық көрсе зәресі ұшып беті ауған жаққа безеді. Шындықтан ұшынған сияқты. Қазір өтіріктің қыр соңынан қуып жүргендер қаншама? Біреу қуады, біреу қашады. Ай, адамдар-ай...

Бүгінде базарға барсаң қолын жайып, қайыр сұрап жүрген қайыршылар көп. Әйтеуір, ұлты басқа. Оған да шүкір.

Сол қайыр сұраушылар Ақтөбе қаласынан тіске басар ештеңе таппағасын Шалқар ауданындағы Жылтыр деген ауылға барса керек. Бұл ауыл менің туған жерім. Осы жерде өстім. Өркендедім. Жылтыр селосында Бөркінбай деген жездем тұрады. Өте айтқыш. Тілінің туа біткен қотыры бар. Жалпы, біздің шалқарлықтар тілімен шымшығыш қой... Ойламаған жерден ойып алады.

Ауылда Тойдық деген жеңгем бар еді. Өзі сондай ақкөңіл, үй жағалап шәй ішіп, өсек айтып жүреді. Ешкімге зияны тимейді. Ол кезде ұялы телефон, интернет атымен жоқ. Бірақ, жеңгемнің қандай қасиеті бар екені қайдам, әлемдегі барлық жаңалықтарды сайратып отырады. Және айтқаны тура келеді. Бір күні таңертең жеңгеміз көрші үйге кіріп келеді. Көршілері дастархан басында шәй ішіп отырады. Тойдық жеңгем әдетінше соңғы жаңалықтарды үсті-үстіне төгіп жібереді. Бірақ, олар оған көңіл бөлмейді. Жақтырмаған сыңай білдіріп, көңіл аудармай, таңғы шәйді сіміріп отыра береді. Содан ол жарты сағат әңгіме айтады. Ешкім ештеңе демейді.

Сонда жеңгем айтқан екен:

Асханада түскі ас ішу үшін кезекте тұр едім. Бір жас бала тамақ ішкісі келіп жаутаңдап тағамдарға қарай берді.

Өзі тойса да көзі тоймайды. Бала ғой...

Самсаны бір тістеп қалтасына тықты. Қалғандарын орап сөмкесіне салды. Көйлегін бүлдірді. Бірақ, ақылы бар екен. Менің қасыма келіп:

Бұл көріністен маған бір ой туындады. Біздің жемқорлық жайлаған қоғамдағы мемлекет күресіп жатқан басшылар арасындағы тойымсыздық осы бір жасөспірімнің әрекетіне ұқсайтын секілді. Бірақ, бұл қарны ашқан бала ғой. Ал, басшылар ше?...

Шалқар ауданының бір ауылында арақты қымыз ішкендей сіміретін бір ағамыз болыпты. Жасы елуді алқымдаса да жаман әдетін қоя алмапты. Дәрігерлер отбасына ішкіш әкені тек үйге қамап қою туралы кеңес беріпті. Жеңгеміз күнде таңертең жұмысқа кетер кезде балаларын мектепке жіберіп, отағасын сыртынан бекітіп кетеді екен. Бір күні асығып жүріп есік жабылмай қалыпты. Оны үйдегі қожайын қайдан білсін? Күндегі әдетінше ошақтың алдына барып темекісін тартып, баланың гаршогіне дәрет сындырып отырады. Бір кезде есік тарс етіп үйге көрші бала кіріп келеді. Мына отырысты көріп бала сасқалақтап:

Сонда ағамыз түк мүдірместен:

Бүгін демалыс күнімді пайдаланып шаштаразға бардым. Бұған дейін үйде інім қиып беретін еді. Қырсық қылғанда қайшысы өтпей қалды.

Не айтарымды білмей сасып қалдым. «Мен бір атақты жұлдыз емеспін ғой» деймін ішімнен. Бірақ, халық танып тұр.

Бір күні қаражат керек болып ломбардқа бардым. Қолымда шешемнің алтын жүзігі, уақытша сұрап алдым. Кезек күтіп отыр едім. Бір әжей танып қалып, сол арада әңгіме көтерді. Шырағым, біз зейнеткерлер дәрі-дәрмекке, азық-түлікке ақша жеткізе алмағасын сырға-сақинамызды салып отырмыз. Егер сендердің бастарыңа мынандай қиындық туса, ее, онда мына заманнан түңілейін дедім,- деді әжей ренжіп. Мен не айтарымды білмедім. Мұнда алтын бұйымдары мен қымбат заттарын теңгеге айырбастауға келіп тұрғандар көп. Әсіресе, зейнет жасына келгендер мен жас отбасылар. Арасында студенттер де бар.

Бір адам бетіме қадалып тұрып:

Жалпы халық өнер адамдарын бай деп ойлайды екен. әрине, бизнесті домалатып жүрген қалталы әншілер көп қой.

Тағы біреу көшеде мені ұстап алып:

Шынымен осы жұрт мені бай деп ойлайды ма екен? БӨРКІМБАЙДЫҢ БОЛЖАМЫ 1995 жыл. Қыс. Шалқар ауданы. Бұл жылдары ауылдың шөпке тышар қызметкерлері мен жұмысшылары автогараждың алдында отырушы еді. Отырмағанда қайтеді, барлық техника жекенің қолына кетті. Еркектерге әйтеуір, түске дейін уақыт өткізу керек. Құр босқа отырмайды. Ауылдың басты жаңалықтары осы жерден басталып тарайды. Сол баяғы Бөркімбай жездем гараждың алдында ауыл әкімінің көлігін жөндеп жатады. Бір кезде бір ит келіп жаңа жауған ұлпа қардың үстіне жатып алып аунайды. Мұны көріп ырымшыл ауыл ақсақалы Жақсылық қатты күрсінеді.

Бөркімбай ақсақалды жұбатады.

Ауылда мәдениет үйі директорының орны босады. Бос орынға таласушылар көп болды. Ауыл әкімі Талтаңбай Салпаңбаев сахнада жиналыс жасады.

Бұл таластың аяғы төбелеске айналатынын сезген әккі әкім айлаға көшті.

Мәдениет үйіне тыныштық орнады. Жұмбақты дәл тапқан адам бос орынды иеленеді. Әкім шытырман жұмбағымен талай қызметті таныс-тамырларына әперіп жүр. Анкау халық білмейді.

Сонымен жұмбақ шешілмеді. Әкім қуанып отыр. Әйелінің інісіне қызмет дайын тұр.

Әзірге орын бос тұр...

«Адамның мінезі аңға ұқсайды» деп айтып жатамыз. Көбісі өзіміз білетін ит, мысық, қасқыр, арыстан, тағы басқалары. Кейбіреулері өздерін туылған жыл атауларына ұқсатады. Мысалы: мешін, тауық, тышқан, қоян т.б. Мен мына бір хайуан мен адамның арасынан ұқсастық таптым. Африкада гиена деген жыртқыш бар. Ол өте сақ. Оның басқа аңдардан ерекшелігі өзінің жемтігін алдын-ала арбайды екен. Яғни, жаралы аң құсап, жайылып жүрген жабайы сиыр, зебраның қасына келеді. Солардың соңына еріп жүреді. Оның ептілігі сонша, өзін қауіпті екенін сездірмей жүреді. Содан әбден көзі үйренген жемтіктері одан жаманшылық күтпейді. Алаңсыз жайылып жүре береді. Сүйтіп, гиена енді қулыққа көшеді. Ештеңеден қаперсіз жерде ұйықтап жатқан бұзауына немесе анасына бас салады. Гиена жемтігін өлтірмей тірілей жұлып жейді. Қоғамда осындай адамдар бар сияқты.

Қысқасы, сақ болыңдар!...

Негізі еркек деген сөз «ерке» деген ұғымнан тұрады. Олар жер бетінде жаралғаннан бері ерке жандар. Еркекті еркелетсе есі кетеді. Бірақ, бізді еркелетіп жатқан кім бар? Мен бүгін еркектердің мәселесін көтеруге келдім. Өйткені, дүние жүзінде еркектер қауымы азайып бара жатыр. Рас. Қане, әйелдер қауымы қол соғыңыздаршы, енді шапалақты еркектер соқсын. Міне, көрдіңіздер ғой, залдың 70 пайызы әйелдер, еркектер аз-ақ. Біз азбыз. Еркек байғұстардың жағдайын ойлап жатқан ешкім жоқ. Ойламайды да... Заңның бәрі әйелдер жағында. Әйел мен еркек ажыраса қалса оған үй де жоқ, бала да жоқ, қуып шығады. Ойбай-ау, мына өмірдегі әдемі теңеу сөздер де әйелдердің еншісінде ғой. Әйелдерге, аяулым, жаным, еркетайым, деп айтады. Ал, еркектерге қайыршы, сүмек, алқаш, топас, албасты дейді. Әйелдердің аттары да керемет, Жұлдызай, Сәулемай, Күнімай, Гүлімай—қандай әдемі аттар. Ал біздің аттарымызды қарашы, Боранбай, Қыраубай, Қаржаубай, Тасқынбай, Қашқынбай деп солай жалғасып кете береді. Кейде адамдарға жан-жануарлардың аттарын қойып жатады ғой, мысалы, әйелдерге Марал, Елік, Құралай, Ботакөз... Ал, еркектерге ше? Қасқырбай, Жылқыбай, Малдыбай, Түйебай дейді. Бізде әйелдерге арналған газет- журналдар да бар, «Жұлдыз», «Қазақстан әйелдері», әй, неге «Қазақстан еркектері» деген журнал жоқ. Біз кімнен кембіз? Баяғыда бір әйелдің күйеуі көпірден өте алмай суға батып кетіпті. Сонда әйелі былай деп жоқтапты: - Жаңбыр жауар себелеп, Гүлге қонар көбелек, Жұрттың байы батпайды, Неге батасың сүмелек... Мынаған қараңдаршы, әлгі әйел суға батып өліп жатқан еркегіне сүмелек деп тұр. Өліп жатқан еркекке де дұрыс сөз айтпайды. 10 бала тапқан әйелге «Батыр ана» атағын береді. Сонда еркектер ай қарап жүр ма, әлде әйелдер сол он баланы күлге аунап тапты ма? Ау, еркектердің де қатысы бар ғой, 50х50. Бізге «Батыр еркек» деген атақ беру керек. Сіздер, еркектердің аты жазылған конфет, шоколад көрдіңіздер ме? Біздің қазақтың еркектерінің аты да шықпайды. Мысалы, Сәрсенбей, Оразалы деген орыс немесе ағылшын көрдіңіздер ме? Әрине көрген жоқсыңдар, көрмейсіңдер де... Ал, Иван, Александр, Сергей деген қазақтар бар... Жалпы еркектер бауырымен жорғалаушы аңдар сияқты жер бетінде жойылып бара жатыр. Сондықтан оларды қызыл кітапқа енгізу керек. Мына, қара өлең мен әндер де әйелдерге арналған, «Әдемі- ау», «Сұлуым», Айсұлу, Күнсұлу, Жансұлу әйтеуір көп-ақ. Еркектерге арналған түк ән жоқ. Мен бүгін еркектерге арналған ән айтамын. Әннің аты «Он алты еркек»... /Он алты қыз әніне пародия/.

Бүгін аудандық мәдениет үйінде «Әйел кім?» атты еркектердің арасында сұрақ-жауап сағаты өтті. Бас қосуды мәдениет үйінің басшысы Малтон басқарды. Ұйымдастырушы аудандық мәдениет бөлімі.

Директордың мына сұрағы аудан әкімінің орынбасары Қоңқышқа бірден ұнамай қалды.

Залда отырған еркектер күбір-күбір сыбырласып кетті. Әркім өз әйелдері туралы айту керек. Мектеп директоры Мыртық ылғи әйелінен сөз естіп жүреді. Ол былай деді:

Әйелі туралы ашық айта алмаған Мыртықтың жауабы көпшілікке ұнамай қалды. Қол көтеріп орындықтан мәдениет үйінің режиссері Тағзым тұрды.

Орекеңді ішкен күні әйелі бақырашпен ауылды айналдыра қуатынын ел біледі. Мұның сөзіне аудан әкімінің көлік жүргізушісі араласты.

Мыртық.

Залда отырғандар ысқырып қол шапалақтап жіберді. Аудандық спорт бөлімінің басшысы Тыртық өз әйелі туралы былай айтты.

Бұл жауаптардың бәрі аудан әкімі Қылшықбайға тіпті ұнап отырған жоқ. Мұны сезген аудандық мәдениет бөлімінің бастығы Арзангүл Қалқанбаева үрейленіп, екі бұты терлеп отыр. Өйткені, аудан әкімі мәдени шаралар дұрыс өтпесе, ылғи оның төбесін ояды. Тап қазір Арзангүлдің көзі жыпылықтап кетті. Әкімнен қайта-қайта ауыр сөз есту оңай деймісің? Жоспар бойынша еркектер өз әйелдері туралы жақсы сөздер айту керек еді. Олар дем арасында өзгеріп «демократияшыл» болып шыға келді.

Бір еркек:

Бұл теңеу әкімге ұнап қалды. Жымиып қол соқты. Ауданда абзал жандарға арналған мерекелік шара осылай өтті.

6.Бюджеттің қаражатын қымқыратын айлакер жемқор болса срочно мына телефонға хабарлассын. 99-99-99-99 (Атымды жеке сөйлескенде айтамын).

7.Абырой, атақ сатамын. Бірақ, қымбат... (Орталық базарға келіңіз). 8.Мекемені бүлдіретін, отқа май құятын арызқой адамдар керек. Жағымпаздық қасиеттері болса тіпті жақсы болар еді (Ақтөбе қаласы). 9.Отансүйгіштік пен ұлтшылдық қасиеттерді арттыратын жаңа дәрілер сатамын. Дәрінің сақталу мерзімі бір апта. Тезірек хабарласыңыздар (8-807-111-99-33-00). 10.Ақылы аз адамдары ақылы оқуға қабылдаймыз. Ақшасы болса болды (Мекен-жайымыз туралы мәліметті газет бетінен оқи аласыздар).

Бұл жарғы қоғамда жағымпаз болғысы келетін кез-келген азаматтар мен азаматшаларға арналады. Және олардың құқығын заңды түрде қорғайды.

1-бап. Жағымпаздың мақсаты: 1.Әрбір адамның жедел түрде жоғарлауы мен басшылық қызметке өрмелеуінің нақтылай функцияларын жүзеге асырады. 2.Облыс, аудан, ауылдық жерлерде жағымпаздық іс- әркеттердің қалыптасуын, осы жарғыға сай үйлестіреді. З.Жағымпаз адам мекемеде ішкі және сыртқы тұрақтылықтың сақталуын, алым- берім мен экономикалық дамудың негізгі жолдарын жасайды.

2.Қоғамдағы жемқор, парақорлармен тұрақты жұмыс жүргізу реформаларын іске асырады.

3.Өтірікшілер мен суайттарды тағайындайды және оларды орындарынан түсіреді. 4.Кез-келген лауазым иесінің кабинетіне, үйіне, етек-жеңіне және тағы да басқа жерлеріне кіріп шығуына шек қойылмайды.

3-бап. Өкілеттілігі: • Ай сайын жемқорлар мен парақорлардың есебін тыңдайды. • Республикалық, облыстық, аудандық бюджеттердің

• Біреуді біреуге айдап салу, азғыру және екі жүзділік. • Ортаға өсек айтып, адамды жамандау арқылы саяси

• Кез-келген жасы 40-тан асқан екі сөйлейтін, намысы жоқ, ұятсыз адам жағымпаз бола алады.

Ойбай, мына мен жаман ауруға тап болдым. Бірақ, шошымаңыздар, қолдарыңыздан келсе көмек беріңіздер. Жасыма жетпей осы дерт денеме жабысты. Айтпасам болмайды. «Ауруын жасырған өледі» дейді, мүмкін емі табылар... Иә, шынымен де сырқаттың да түрі көп екен-ау. Жұрт секілді белің ауырғанда қойдың майын жағып, басың сыздап, табаның мұздап, ішегің шұрылдағанда бір уыс дәріні ішіп жіберіп, құлан таза айығып кеткен қандай тамаша! Менің сырқатымның диагнозы белгісіз. Емханаға барсаң, дәрігерлер алыстан таяқ лақтырып, шошып қарамайды. Жанға шипа боларлық дәрі-дәрмектері де жоқ. Ауру жаман. Дертімнің алдын алу жолдары әлі зерттелмепті. Жұқпалы ма, жұқпалы емес пе, жұмбақ? Әсіресе, сайлау кезінде жаман қозады. Жынданып кетуге қалдым. Несіне жасырамын, жындыханаға да бір барып қайттым. Бірақ, ол жерде ылғи сау адамдар жатыр. Иә, кәдімгі бет-жүзі таныстар. Яғни, бір-бір мекеменің тұтқасын ұстаған азаматтар. Мен түкке түсінбей қашып шықтым. Есім дұрыс, біреудің тұмсығын бүзғаным жоқ. Біреулер айтады, бұл ауруға қоғамда жүйкесі тозғандар, өмірден әділет, шындық іздегендер шалдығады дейді. Қайдам, егер рас болса, елдің бәрі ауруын жасырып жүрген болар, ә?.. Тіпті кімнен, қалай жұқтырып алғанымды білмей басым қатты. Құдай-ай, қаралатын емші болса... Өткенде әріптесім Берген Кәмен жаман ауруға шалдықты. Оның екі көзі қит етсе қыз-келіншектерге емес, айналадағы кемшіліктер мен алым -берімді көріп қоя беретін болды. Бұл қасиеті көпшілік адамдарға ұнамады. Екі көзі басына пәле болды. Шұқып алайын десе, көз керек қой. Қайда қаралса да ем қонбады. Ақыры өзін-өзі соқыр қылды.

Бірақ, көзі көреді. Көрсе де көрмегендей жүре береді. Тапқан емі сол. Ал, мен оған көп күлдім. Обалым жоқ, енді басыма келді. Көзімнің көргені былай тұрсын, екі құлақтың естімейтіні, қызыл тілдің сандырақтап сайрамайтыны жоқ. Кеше құлағым қалада бір дөкейдің мемлекет қаражатына бес қабат сарай салдырып жатқанын естіді. Сол-ақ екен, тілім сумаң етіп, аты-жөнін, өмірбаянын айтып үлгерді. «Тыныш, адамды жасына жетпей сақау қылғың келе ме? Одан да әңгіме керек болсе өсек айт, құрдастарыммен қалжыңда» десем, тілім көнбейді. Әлгілерді айтқаным жөн дейді. Құлақ пен тіл қосылып, көз оларға куә болып, маза бермейді. Көр де тұр, бұлар менің түбіме жеткісі келіп жүр. Құдай-ау, екі құлағым неге әсем әуендерді естіп, тілім тәтті мен ащыны жалап, екі көзім табиғатты тамашалап, тым-тырыс артын қысып, жөніне жүрмейді. Дұрыс па? Әй, қазір кім ішіп-жемейді. Олардың да аузы бар. Шетелде оқитын ұл-қыздары, тума- туысы және бар. Жейтін адам жесін, алатын адам алсын, несі бар... Міне, екі құлақ тағы бірдеңелерді қабылдап жатыр. Сүйір тілім былай дейді: «Қылмыс көп. Жастар бұзылды. Бай мен Кедей көбейді. Ауру-сырқат тағы бар. Әйелдер бала табуды азайтты. Зорлық-зомбылық, тән сату бар»... Тіліме қой деймін, қай-қайдағыны тізе бермей, біреу-міреу естіп қалар. Болашақта кадрлық ауыс-түйістердің көкесі енді болады дей ме, басымды қатырды. Қоятын емес, енді қайттім. Масқара, құлағым және бір хабарды шалды.

Қарашы, жұрттың тілдері тып-тыныш қой, жұтып қойған секілді, жат десем, «жатпаймын» деп, тілім шап ете қалды. Көпшіліктің алдында суырылып әлгі бизнесменнің аты-жөнін айтқысы келіп еді, тілімді тісіммен қатты тістеп қалдым. Қырш ете қалды. Тістей-тістей бір күні сақау болатын шығармын. Ел арасында емші болса, көмектесіңдерші...

Бүгін мектепте жаңа жыл мерекесін тойлауға байланысты ата-аналар жиналысы өтеді. Мектеп директоры Бәтима бұлтың-бұлтың етіп, класқа кірді. Екі беті алмадай қызарып тұр. Бір түрлі қысылған түрі ғой. Бірақ, жиналыс біткен соң бозарып кетеді. Жиылған қауымды көзінің астымен бір сүзіп өтті де жиналысты бастап жіберді,

Бүгінгі жиналыста жаңа жыл мерекесіне кімнің баласы қандай кейіпкердің киімін киетіні туралы әңгіме болады, - деді ол. Ата-аналар күбір-күбір шулап кетті. Мектеп директорының бұл ұсынысы бір түрлі естілді.

орынбасары.

Биғаным байына бағынбайтын әйел. Жыны ұстаса жиналысыңды быт-шыт етеді.

Мұраттың әжесі шошып кетті.

Мұғалімдер үнсіз қалды. Оқушының бұл жауабы бүгінгі жиналысқа қорытынды жасағандай болды.

«Ит - иесіне ұқсайды»- дейді. Рас қой. Бала күнімде үйімнің сол жағында тұратын көршім ішімдікке өте құмар болды. Араққа сылқиып тойып алып, әйелін күнде жерге домалатып сабайтын еді. Әйелі де таяқты жеп алып, беті-аузы добардай ісіп шаруасын жасап жүре береді. Ешқандай реніш болмайды. Ол заманда ажырасу деген ұғым жоқ. Сол үйдің иті аузы салпиған қабаған болды. Күндіз адам талайды. Көрінгеннің балағына жабысады. Түнде құйрығын қысып, ұры итке айналады. Әркімнің ауласын тіміскілеп жүреді... Үйімнің артында Нәнбет деген көршім болды. Өте тамаша жандар. Ешкіммен араласпайды. Өздерімен өздері өмір сүреді. Иті де сондай. Ауласына біреу келсе «Аф» деп, бір рет үреді де жата береді. Салмақты ит. Айтпақшы, қарама-қарсы көршіміз өте қызық адамдар. Ертелі-кеш бала-шағасымен тыным таппай жұмыс жасайды. Әйтеуір, ауласында бірдеңе жасап жатады. Иті де мазасыз күнді- түні шәуілдеп, «Осы үйден басқа баратын жерлерің жоқ па?» дегендей, үйдің жанынан өткендерге ерсілі-қарсы үреді де жүреді. Жалпы, иттер иесіне ұқсайды екен. Ал, оң жағымдағы көршім - мұғалім. Үйінен ұрыс-керіс естіген емеспін. Балалары тәртіпті. Ауласынан артық ауыз былапыт сөз естімейсіз. Кеңес заманында осындай отбасылардың үйінің бұрышына «Бұл үйде үлгілі семья тұрады» деп, жарқыратып іліп қоятын еді. Өзге үйдің қожайындары қызығып қарап өтеді. Ал, сол үлгілі үйдің иті «иттің төресі» десем, артық айтпаймын. Үретін жерін біледі. Ішкен ит аяғына сарымайды. Біреуге иттігін істеп, иесінің атына лағнет сөз айтқызған емес. Адам қаппайды. Қандай керемет ит. Қазір, сол мұғалімнің итіне татымайтын арамызда адамдар бар ғой. Адам ит. Өкінішті...

Кеше біреулер «әзіл қалай туады?» деп, сұрақ қойды. Мен айттым, әзіл тумайды. Оның еркек, ұрғашысы жоқ, ол өмірден өзінен өзі пайда болады, - дедім қалжыңдап. Шыныменде әзіл- қалжыңның шығатын көзі- ауыл. Әріректе болған бір оқиғаны баян етейін. Менің әкем ауылда атақты киномеханик болды. Совет заманында ауыл жастары тек киноға барады. Бірақ, ауылда қазіргідей емес, кино тапшы. Атаулы мереке күндері әкем екеуіміз Ақтөбеге барып кинопрокат мекемесіне бір семіз қой ұсынып, қазіргіше айтқанда пара беріп, үнді фильмін алып келеміз. Клубтың алдындағы тақтайшаға үнді фильмінің афишасы ілінгеннен кейін-ақ, менің мектептегі беделім күрт өсе бастайды. Мұғалімдер алдыңғы қатардан билет алу үшін маған ылғи сабақтан бес қойып береді. О, тоба жемқорлық бізде бұрыннан бар екен-ау... Мектепте әншейінде көз қырын салмай жүрген жоғары кластың қыздары мені көрсе күліп, жымиып кешке келсең шығамын дегендей майысып тұратын. Сол кезде жоғары кластың қыздарымен жүру мода болды ғой. Қазіргілер кішкентай қыздарға жүгіреді. Үнді киносының арқасында абыройым совхоз директорының баласынан да асып кетіп жүрді. Ал киноның қызығы біткесін, менің де беделім тусылады. Ол үшін тағы әкем екеуіміз бір қойды жетектеп Ақтөбеге баруымыз керек... Айтайын дегенім, біздің ауылға қарайтын бір ферманың клубында Бәтима деген тұрмысқа шықпаған апай киномеханик болып жасайтын еді. Ол біз сияқты Ақтөбеден кино тасымайды. Поштамен келген бір киноны бір ай бойы айналдырып қоя береді. Бір күні ауылына «Қасқырдың апаны» деген кино көрсетілімге жіберіліпті. Бәтима апай бір апта қояды да, сонан соң киноның атын өзгертіп, «Арланның апаны» деп тағы көрсетеді. Бір жұма өткеннен кейін апамыз оны тағы өзгертіп, «Бөлтіріктің апаны» деп клубтың алдына жазып қояды. Бір киноны мың қайтара көріп, әбден мезі болған ауылдың тентектері әлгі афишадағы жазуды өшіріп, «Бәтиманың апаны» деп жазып кеткен екен... Міне, ауылдан осындай әзілдер

шығады.

Бірінші сәуір күні адамдар бір-бірін алдауды әдетке айналдырып алды. Сол күні аңқау адамдар тез алданады. Өзімді біреулер талай қан қақсатты. Ырғызда тұратын нағашымды алдасам қалай болар екен? Былтыр емші Түгелбайдың түкірігі деп, өз түкірігімді беріп жіберіп едім, енді не айтсам да маған сенбейтін шығар. Алдыңғы жылы әкиматта отыратын құрдасымды қатырып алдадым. «Театрдағы қара тізімдер» деп, театрдың босағасын аттамаған әкімшілік қызметкерлердің зәресін алдым. «Бүгін кімді қатырсам екен?» деп үйдегілерден ақыл сұрадым. - Біздің апайды алдап берші, - дейді мектептегі балам. Оған

не айтарымды білмедім.

Бұларға не болған?...

Қазір заман таршылығы ма, қаражат тапшылығы ма, әйтеуір оңтайландыру деген пәле шықты. Яғни, қысқартудың мәдениетті түрі. Бір мекемені бір мекемеге біріктіре салады. Банк пен банк қосылып жатыр. Театрмен театр қосылып жатыр. Сол қосындылардан не пайда болады екен? Егер, еркек пен әйел қосылса, оны өздеріңіз жақсы білесіздер, ұрпақ пайда болады.

Бастық пен бизнесмен қосылса жемқор пайда болады. Қазақ пен Өзбек қосылса сарай, котедж пайда болады. Ақ пен қара қосылса алапес пайда болады. Помидор мен Қиярды қоссаң салат пайда болады. Есек пен Жылқы қосылса қашыр пайда болады. Жылан мен Кесіртке қосылса Крокодил пайда болады. Крокодил мен Түйе қосылса Динозавр пайда болады. Машина мен машина қосылса лимузин пайда болады. Телефон мен Интернет косылса Вайфай болады. Бәйбіше мен Тоқал қосылса айқай болады. Асфальтқа топырақ қосылса шоқалақ пайда болады. Алақан мен алақан қосылса шапалақ пайда болады.

Мені кабинетінен шықпайды деп кім айтты? Бүгін көшеге шықтым. Қасымда оққағарым немесе көмекшім жоқ. Жалғыз жүргеннен осы жұрт неге қорқады? Әсіресе анау айта беретіндер ғой. Өздеріңіз біліп отырсыздар, иә соларды айтамын. Бір жерге баратын болса айналасына полиция, жедел жәрдем, өрт сөндірушілерін шулатып, шұбыртып жүреді. Қазір аспазшы мен шаштараз да еретін болыпты. Маған десе неге қастарына құда-жекжатын, тума-туыстарын қосып алмайды... Айтпақшы, мен көшеге шыққан екенмін ғой. Содан күннің көзіне бойымды қыздырайын деп орталық саябақтағы орындыққа жайғастым. Мұнда күнге жылынып отырғандар көп екен. Сымға қонған торғайдай тізіліп қалыпты.

құтыларымды білмей ойланып отырмын.

Қабағы қатулы екен. Қарсы сұрақ қоймадым. Екінші отырған адамды сөзге тарттым.

Бұл адам да ашулы отыр. Орнымнан тұрып басқа орындыққа барып отырдым.

Басқа ештеңе айта алмадым. Апамыздың көзінен жас парлап кетті. Анадай жерде өзім қатарлы жігіт отыр екен, соның қасына келдім.

Бүгін саябақтан көңілді адам кездестіре алмадым. Бәрінің қабақтары қатулы екен. Әлде, менің сорыма осындай адамдар кезікті ме?

(Мысал) Ошақ үстіндегі қара қазанда сиырдың сүті бабымен пісіп жатыр. Майлы сүттен дәмесі бар сары мысық пештің түбінде мияулап шоқиып отыр.

Сүт:

Мысық:

Сүт:

Сүттің мына сөзін қазанның қара күйесі естіп, оған да тіл бітті. Иә, кәдімгі қара күйе.

Күйе:

Бұл әңгімеге оттың үстінде тұрған Қазан қосылды. - Мен болмасам күйе қайдан пайда болады? - деп Қазан қайнай бастады.

Сүйтіп бұлар сөзге таласап жатқанда қазандағы сүт тасып жерге төгілді. Мысық тегін сүтке ұмтыла бергенде қара Күйе бұрқ ете қалды. Сары мысық қара мысыққа айналды. Тап осы сәтте күйген сүттің иісін сезіп үй иесі жүгіріп келді.

Күнделікті кабинетімде жұмыс жасап отырмын. Есіктің сыртынан бірдеңе қытырлайды. Тышқанның кеміргеніне ұқсамайды. Ерекше дыбыс. Түстен кейін әлгі дыбыс тағы естілді. Құлағым неше түрлі дыбыстарды таниды және айыра да біледі. Бұл соңғы кездері пайда болды. Не де болса көрейін -деп есікті ашып қалдым. Көзіме ештеңе көрінбеді. Қайтадан жұмысыма кірісіп кеттім. Әлгі дыбыс ізінше тағы естілді. Жүгіріп барып есікті аштым. Адамның қарасы көрінбейді. Сүйтсем есіктің тұтқасында бір құлақ жабысып тұр. Шап беріп ұстап алдым.

Таңертең жұмысқа келе сала ұжымдағы адамдардың құлақтарына қараумен болдым. Бәрінің екі құлақтары орнында тұр. Содан түс ауа таныс қызметкерім ғимаратта бір құлағын шүберекпен байлап алып кезіп жүр.

Ол сырға таққан құлақты көріп одан бетер қызарып ұялып қалды. ПАТРИОТ

МӘДЕНИЕТТІ АДАМ ЕҢБЕК ТӘРТІБІН БҰЗБАЙДЫ Осыдан он бес жыл бұрын мәдениет басқармасы мекеме директорларының жұмысқа келу мен кету уақытын қадағалаумен болды. Бұл бір жағынан еңбек заңын орындау тәртібі болса, бір жағынан қалыпты қызметін атқарып жүргендер үшін ыңғайсыз көрінді. Әр адам өз міндетін біледі. Бала емес қой. Содан мен таңертең 9-00-да емес, ертемен сегіз болмай барамын. Өйткені, әке-шешем ерте тұрып шәй ішеді.

Жұмысқа келемін де тура басқарма бастығына телефон шаламын.

Кешкісін күнде үйге кеш қайтамын. Бұл менің бұрыннан хронический ауруым. Жұмыстан кейін театр бос, емін-еркін шығармашылық жұмыспен отырасың. Жалпы өнер адамының жұмысын уақытпен өлшеу мүмкін емес. Олар сенбі, жексенбі күндері де жұмыста күндіз-түні жүре береді. Содан жұмыстан үйге он-он бір шамаларында келіп басқарма бастығына тағы телефон шалдым.

Шалқар ауданы, Тоғыз совхозында Қадыр Нұрмағанбетов деген айтқыш шопан болыпты. Ол кісі «ЕКІ ЕЗУ» сатира театрындағы әйгілі Берік Нұрмағанбетовтың туған әкесі. Берік дарынды актер. Жадыраған жаз айынының бір күнінде Қадыр ағамыз, совхоз директоры және көлік жүргізушісі үшеуі қазақтың кең даласында жайлауға қарай жүйткіп келе жатқанда, көліктің дөңгелегі жарылып қалады. Шофер жігіт жалма-жан дөңгелекті ағытуға кіріседі. Қанша әуреленсе де дөңгелекті алу қиынға соғады. Ақырында қатты күшпен бұрап қалғанда, дөңгелекті ағытатын кілт ортасынан морт сынады. Мұны көрген совхоз директоры айқайға басады:

Сасқалақтаған жігіт басқа кілт тауып енді бұрай бергенде: - Әкел, өзім бұраймын, міне қара, - деп бұрап қалғанда кілт

Үйде алаңсыз төбеге қарап, мұрнымды шұқып отыр едім: - Сендей қорқақ адамды көрсем көзім шықсын, - деп әйелім төбеден түскендей қойып қалды. Мұндайы жоқ еді, таң қалдым. - Басыңды бағанаға соғып алдың ба? Мұның не? - дедім. - Қорқақ екенің өтірік емес, жұрттың байлары қос-қостан банктен несие алып қоңданып, байып жатыр. Сенің отырысың мынау қара жүнді қарға құсап, саған тұрмысқа бекер шықтым, оданда орысқа тигенім жақсы еді, - деп көктіктен жылап жіберді. Көзінің жасы тырс-тырс етіп еденге тамшылады.

қалды. Немене, бұлар бір-бірімен ақылдасып алған ба? Содан жүйкем қозып көшеге шықтым. Жұрттың бәрі маған «әй, қорқақ, не істеп жүрсің?» дегендей көрінді. Ауылдағы жалғыз дүкеннің алдында Мәток деген ақсақал сақалын санап отыр. Таң атқаннан кеш батқанға дейін осы араны күзетеді. Өйткені, ол бұрын совет заманында атақты дүкенші болған еді.

Үлкен кісіге не айтасың, үндемей зыттым. Бұларға не жаздым?.. Япыр-ай, шынымен мен, қорқақпын ба?

Демалыс күні бес жасар ұлымды ертіп Ақтөбеде көшеге шықтым. Әр нәрсені білуге құмар балақай сұрақтарды үсті-үстіне

жаудырып келеді.

Ұлым үндемей қалды. Жаяулатып келеміз. Бір кезде ол тоқтай қалды.

Керемет үлкен екен. Оның ішінде не болады?

Өзі бар ғой не бір сұрақтарды тауып қояды. Аузы бұртиып қалды. Бірдеңені түсінгендей болды. Көшеде әлі жүріп келеміз.

Аялдамаға келіп автобусқа міндік. Ұлым көліктің терезесінен айналаға зер салып қарап келе жатыр. Тағы бір зәулім ғимаратты көріп қалды да, мені түртті:

Ақтөбе қаласы. 1997 жыл. Мен диплом алған жылы күзде әке-шешем тұңғыш ұлына үміт артып, Ақтөбеге көшіп келді. Қиын кез. Әркім өз қара басының қамы үшін сенделіп жүр. Мен «Ақтөбе» газетіне енді жұмысқа орналастым. Редакцияның күйсіз кезі еді. Жұртпен бірге қиыншылықтың зардабын тартып жүрміз. Шешем бізге көмек болсын деп, көшеде азын- аулақ сауда жасайды. Аты - Шәмен. Сол жылдары адамдар күнкөріс үшін әр жерге отыра салып, ұсақ-түйек сатушы еді ғой. Әйтеуір, қазір шүкіршілік. Бір күні шешем көшеде күнделікті кәсібін қыздырып отырса, бір көзілдірік киген жас жігіт қарама-қарсы келіп, таяқ тастам жерде отырып алады. Оның отырысы күдік туғызады. Сол-ақ екен, әлгі жігіт жүгіріп келіп шешемнің қолындағы ақша салған әмиянын ала қашады. Шешем артынан тұра қуады. Ол кезде зейнеткерлікке жаңа шыққан уақыты. Күш-қайраты бар. Ауылда күніне бес сиыр, екі түйе сауып, қой-ешкінің артынан жүгірген шешем жәй отырып қалсын ба?

Үйде шиеттей балалары күтіп отыр. Содан баукеспенің жеткізбей кететініне көзі жетеді. Ұры жігітті көшенің қиылысын- да көлік күтіп тұр екен.

Не істеу керек?...

Айтпақшы, шешемнің мергендігі бар. Олай дейтінім, ауылда жүргенде қыста қорадағы қойға құтырған қасқыр шабады. Сол кезде шешем ойланбастан жерде қадаулы тұрған айырды көздеп қасқырға лақтырады. Айыр қақ маңдайдан қадалады. Қасқыр қансырап жатқанда үйден әкем мылтық алып шығып жайратып салады. Шешем көп ойланбастан сол баяғы әдісіне көшті. Жерде жатқан кесек тасты ала сала ұрыны көздеп лақтырып жібереді. Тас зуылдап барып, ұрының қақ шекесіне тиеді. Ол жерге ұшып түседі. Жерден екінші тасты ала бергенде көліктегі сыбайластары тұра қашады. Бұл кезде оларды көшедегі айқайды естіген адамдар қоршап алады. Ізінше полиция да келе қалады. Сүйтіп, шешем ұрыны өзі қолға түсіріп, әмиянын қайтарып алады. МӘДЕНИЕТ МЕРЕКЕСІНЕН КЕЙІН БІР ТҮРЛІ БОЛДЫМ... Ақтөбе қаласы. Орталық саябақ. Мәдениет пен өнер қызметкерлері күніне орай облыс әкімі Бердібек Сапарбаев мәдениет саласына тер төгіп жүргендерді марапаттайды. Жақсы жаңалық. Халық жиналып жатыр.

Мәдениет қызметкерлерінің бәрі мәз болып жүр. Мен де қуанып тұрмын. Өйткені, Тахауи Ахтанов театрының да қызметкерлері құрметтен құр қалмайды екен. Дұрыс қой, облыстың қандай бір іс-шаралары мен айтулы мерекелері болсын, мәдениет пен өнер мекемелері аяусыз қызмет жасайды. Филармония музыкалық аспаптарын, театр найза мен қалқанын, кітапхана кітаптарын, музей мұрағаттарын, «Алақай» театры қуыршақтарын арқалап шауып жүреді. Олардың бүгінгі алатын құрметтеріне сахнаның сыртында шынымен риза болып тұр едім. Бір-екі әйел қасыма келді.

сыйлықтарыңызды осы сахнаның артында немесе талдың түбінде бересіздер ме? - деп күлдім.

Адамда ой көп қой. Жақсысы бар, жаманы бар.

Бір ойым айтты: «Неге сенбей тұрсың? Сен бір емес, бір жылда үш республикалық театр фестивалдарын жоғары деңгейде өткізіп, Ақтөбенің атын айға шығардың емес пе?». Екінші ойым былай деді: «Т. Ахтанов театры былтыр террористерге қарсы «Есігімді қаққан кім?» атты драмалық шығарма қойып, қаншама адасып жүрген ағайындарға ой салған жоқ па?». Үшінші ойым айтты: «Неменеге қысылып тұрсың? Елбасымыз Нұрсұлтан Назарбаевтың жемқорлармен күрес бағдарламасына орай «Командос» атты сатиралық шығарма жазып, оны сахнада өзің режиссер болып қойдың. Сол үшін саған «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агентігі» алғыс айтты». Төртінші ой: «Сен алмағанда бұл сыйлықты кім алады? Биыл театр облыстағы мәдениет пен өнер мекемелері арасында оза шауып, ақылы және сапалы қызмет жасаудан бірінші орын алды. Оны ел біледі. Міне, сол үшін алып жатсың». Бесінші ойым: «Ешқандай саспа, кеше ғана өзің құрған «ЕКІ ЕЗУ» сатира театры Астана қаласында өткен Халықаралық әзіл- сықақ фестивалінде арнайы жүлдеге ие болды. Бұл да сенің еңбегіннің жемісі». Алтыншы ойым былай деді: «Сендер алмағанда кімдер алады? Мереке сайын жүгіріп жүресіңдер, барлық салаға көмектеріңді ешқандай аяған емессіңдер, беріп жатыр екен ал!». Жетінші ойым бәріне былай деді: «Әй, жамырамай тоқтай тұрыңдар! Мұны біліп жатқан, бағалап жатқан кім бар дейсің». Осы кезде басымды қатты шайқап, ойларымды жан-жаққа шашыратып жібердім. Бәрібір ойлар кетпей қойды. Қасыма әріптесім, кітапхана директоры, ақын Гүлжайнар Қалдина келді.

-Облыстық мекеме басшыларын, мәдениет саласының қызметкерлерін құттықтауға сахна төріне шақырамын, - деді. Жүрегім елең ете қалды. Аты – жөнімді қашан айтар екен деп құлағым елеңдеп, сахнаның артында сығалап тұрмын. Ешкім шақырмады. Ее, онда кеш соңында арнайы беретін болар деп үмітімді үзбедім. Енді дырдай денсаулық басқармасы өкілі келіп дәмелендіріп кетсе, қалай сенбейсің? Ақыры күте – күте концерт те бітуге таяды. Бір әріптесім келіп: -Нұреке, манадан бері сахнаның сыртында не істеп тұрсыз? Үйге қайтпайсыз ба? – деді.

-Иә, қазір қайтамын ғой, бір затымды жоғалтып алдым,-деп құтылдым. Қырсық қылғанда мана осы қуанышымды телефон арқылы үйдегі сексенге келіп қалған әкеммен бөлісіп едім. Ол кісі ауылда клубта өмір бойы киномеханик болды. «Жаңафильм» мен Мәскеуден шығатын «Киномеханик» журналына жиі шығатын еді. Кеңес үкіметінің кезінде алған «Мәдениет саласының үздігі» деген төсбелгісі де бар. Шындығын айтқанда, сол жерде төрт сағат түрегеліп тұрдым. Кеш бітер кезде ұйымдастырушы Жеңіс Қалқабековке барып жолықтым. -Жәке, мана маған денсаулық басқармасынан екі адам келіп сахнада сый – сияпат тапсырамыз, ешқайда кетпеңіз,-деп еді, сол не болды? -Ой, я не знаю, по моему олар сені перепутили,-деп қарап тұр. Сол арада өзімнен өзім қатты ыңғайсызданып қалдым. Мәселе сыйлықта емес, күтемін деп уәде бердім. Бір хабарын айту керек қой. Мені шатастырып алатындай Ақтөбе қаласында театр көп па еді? Мен бір танымайтын адам да емеспін ғой. Онер салсында жиырма жыл еңбек етіп жүрмін. Бұл жерге сыйлық сұрап та келгенім жоқ. Көңіл көтеріп, әріптестерімнің қуанышын бөлісуге келдім. Өзімді мәдениет мерекесінде қор болғандай сезіндім. Бала емеспін, үлкен мекеменің басшысын осылай ойыншық етіп алдай салуға бола ма? Бұлары несі? Бұл не, мереке ме, әлде мазақ па? Қатты ренжідім. Әлде, сатирик деп қалжыңдады ма екен? Бірақ, бірінші сәуір емес қой. Мәдениет пен өнер күні. Елбасымыз бекіткен төл мерекеміз. Түнде үйге көңілсіз оралдым. Таңертең ұйқыдан тұрсам әкем айтады:

айттың ба? - деп ұрысып жатыр.

Сүйтіп, мәдениет мерекесі өткеннен соң бір түрлі болдым. Әлі бір түрлі болып жүрмін...

Ауылда Малтон деген құрдасым бар. Дырдай мәдениет үйінің директоры. Жеңгелері еркелетіп «Мәдениет министрі» дейді. Мәдениеттің сайыпқыраны десе де болады. Кейде өзінің соқпасы ұстап қалады. Былай жақсы адам. Ауылдың өнерін көтеремін деп, әбден сілікпесі шықты. Жөп-жөнді дүниелер жазады. Бірақ, аңқаудың аңқауы. Дарқылдап жүгіре береді. Бір күні облыстық мәдениет басқармасының басшысы телефон соғыпты. Малтон мәз. Екі езуі екі жаққа жайылып кетті.

-Шет елден скрипка тартатын бір әртістер келіп еді, соны ауылыңа қабылдай салсаң қалай болады?

Ауылға көптен бері әнші атаулының аяғы баспағалы көп болды. Былтыр театр әртістері келіп, спектальдің бірінші бөлімін қойып, екінші бөлімін «келесі жылы келіп қоямыз» - деп, уәде беріп кетіпті. Әлі хабар жоқ. Тұрғындар қатты елеңдеп жүр. Ал, Малтон құрдасым мәз. Өйткені, мәдениет үйіне концерт келсе, оның беделі бес есе өседі. Жұмысы көрініп қалады. Содан екі күннен кейін ауылға әлгі скрипкашы қыздың афишасы жеткізіледі. Ауыл әкімі Талтаңбай Салпаңбаев аң-таң. Афишадан қаптаған әртістердің есімдерін көріп шошып кетті. Дереу мәдениет үйінің директорын кабинетіне шақырды.

тарқылдап күлді.

авторлары ғой, - деді ол одан сайын сықылықтап... - Ой, әтәңе нәлет, осы әртістерің бар болсын, - деп Талтаңбай жерге бір түкірді де кабинетінен шығып кетті. МӘНІ КЕТКЕН МӘДЕНИЕТ ҮЙІ Орманда Құстар мәдениет үйі бой көтерді. Мәдениет үйінің директоры болып Ата қаз бекіді. Жүрісі баяу қаз маймаңдап мәдениетті алға сүйреуге тырысып бақты. Өнер мекемесіндегі үйірмелер тоз-тоз болып тарап кетті. Бірақ, Қаз қартайғанша орнын бермеді. Одан кейін, Тырна келді. Көп отырмады. Жоғары жаққа ұшып кетті. Тырнадан кейін басқа орманнан қоныс аударып келген Сауысқан мәдениет үйіне аяқ астынан директор болып отырып алды. Бастапқыда барлық құстар қарсы шығып еді. Құс атасы Бүркіт дауды басып тастады.

Бөдененің орнын орманда ән салып жүрген Бұлбұл басты. Бұлбұл тоғыз ай, тоғыз күн отырды. Ойбай, декретке емес, жұмыс бабымен басқа жердің ну орманына кетті. Ақыры осы орынға кішігірім тоғайдан ауысып Қараторғай келді. Қандай әдемі құс. Құстың төресі ғой. Көкте ұшып сайрағанда дауысы керемет қой. Бозторғайдан кем түспейді. Қараторғай басшылыққа келгенде мәдениет үйінде жұмыс жасайтын барлық құстар қатты қуанды. Бірақ, бәрі бекер болды. Қараторғай қызметке келе сала өзгеріп, «Қара қарғаның» ісін жасады. Мәдениет үйіндегі үйірме жетекшілерін тұмсығымен шұқып маза бермеді. Қырғиды жұмыстан қуып шықты. Торғайдың төбесін тесті. Аққуды қызметінен алып тастады. Қараторғайдың бұл әрекетіне құс атаулы аң-таң болды. Шындықты шырылдап жүріп айтатын Шымшық та қасқиып отыр. Аузын ашса Қараторғой қайшымен қанатыңды қиямын деп, қорқытып қояды. Байғұс Шымшық өз еркімен басқа орманға кетуге бел байлап жүр. Әзірге Құстар мәдениет үйінің жағдайы осы. Мүмкін, құс патшасы Бүркіт бір күні бірдеңе айтар...

Қалада бір ерекше орталық ашылыпты. Яғни, адамның мінезін-құлқын анықтап, жазып береді екен. Қазір кімде оңған мінез бар дейсің?

Сөз көтермейді, қаны бетіне шабады. Жұмыр жұдырығын ала жүгіреді. Жаңалық естісек кезекке тұра қалатын санаға сіңген әдетіміз ғой. Орталыққа барсам адам едәуір жиналып қалыпты. Ауылда тұратын Көлқамыс дейтін жеңгем бар еді, ол да еңгерзедей болып кезек күтіп тұр. Оның мінезін орталыққа келмей-ақ мен айтып бере аламын. Ағамыздың шашын ағартқан осы кісі. Таңертеңнен үй жағалап шәй ішіп, өсек айтқаннан басқа шаруасы жоқ. Үйіне түнеп шығуға ғана келеді.

Келесі болып ауданның бетке ұстар ақыны келді. Бұл енді өлеңді жазғанда қатырады. «Елім, Отаным, Жерім» - дейді. Әйтеуір, жазғандары газет бетінен түспейді.

Арқалы ақынымыз шошып кетті.

орталыққа бірінші мен келгем, маған «түлкі мінезсің» деп, жазып берді. Бұл - техника. Кімге өкпелейсің?... Айтқышбек бірдеңе түсінген болу керек, мінез туралы анықтамасын алып шығып кетті. Бір кезде ербеңдеп аудан әкімі Талтаңбай да келе қалды.

Ол кезекке де қараған жоқ.

Зыр еткізіп анықтаманы шығарып берді

Бұйрығым өзгеріп, құйрығым қызарып кетеді. Мекемеге бірдеңе сатып алайын десем, жалтақ-жалтақ етіп әркімнен сұрай беремін. Қызметкерлерімнің еңбек ақыларына үстеме ақы қосамын деймін де, кейін орындай алмай қаламын. Өтірік уәдені жиналыс сайын үйіп төгемін. Қазақша білсем де, орысша ойланамын. Үйде бәрі толып тұрса да кедейлене беремін. Ай сайын әр банктен кредит алғанды қатты ұнатамын. Ағайын- туыс, жора-жолдастың бәріне қарызбын. Сонымен не керек, басыма әлгі қорапты кигізді. Компьютер ызыңдап тұр. Менің жүрегім қобалжып кетті. Бір кезде қағаз да басылып шықты. Қағазға тостағандай етіп, сенің мінезің «Қазақстан сияқты» депті. Мен қуанып кеттім. Бұл керемет қой. Мен өз елімді шын сүйемін. Патриотпын - деп, айқайлап жібердім. Бір ақ сақалды қария басын шайқады.

Мен сол қағазды ұстап әлі ойланып жүрмін...

Әкесі баласынан мұндай сұрақ күтпеген еді. Не айтарын білмей қалды.

Осы сәтте ұлы жылап жіберді.

Ал, мен қашан мұсылман боламын? Құрдастарым «кәпірсің» деп, мазақтап жүр, - деп еңіреп жіберді. Екі көзінен жас сорғалап тоқтар емес.

Баласы келіскен сыңай білдіріп, мұрнын ішіне тартты. Бірақ, жылағанын баса алмай отыр.

-Тарата берсін, оны пісіруге мамаңның қолы тимей жүрген шығар. Бірақ, біздің үйден бауырсақтың иісі шықпайтыны рас, - деп әкесі басын қасыды.

Әкесі мына сөздерден кейін терең ойға батып, қатты күрсінді. Баласы отбасындағы бар шындықты айтып тұр.

(мысал) Сасық күзен мен Құмырсқа орманда кездесіп қалды. - Осы сені қанша көрсем де арқаңа бірдеңені іліп алып тасып жүресің, неге? - деп сұрақты төтесінен Құмырсқаға қойды. - Сәке, ерігіп жүргенім жоқ болашақтың қамы ғой, қазір баяғы

заман емес. Еңбек етпесең артта қалып қоясың.

Тым-тәуір Тахауи Ахтанов театрында директор болып жүр едім. Бір күні аяқ астынан әкем қасына шақырып алды.

орындығым бар, - дедім.

ойланып қалдым. Мұнысы несі? Түнімен төсекте дөңбекшіп жата алмадым. Әкемнің сөзінің жаны бар сияқты. Баяғыда 1997 жылдары облыстық «Ақтөбе» газетінде журналист қызметін атқарып жүргенде осы сөзді айтып, мен «ЕКІ ЕЗУ» сатира театрын құрып, редакциядан кетіп қалып едім. Енді бұл сөзді екінші қайтара естіп тұрмын. Бес жылға уақыт сатира театрын тастап, драма театрға басшы болғаным рас. Мына сөзден кейін бір ай ұйқым қашты. Ақыры, өз орнында отырған облыс басшысы Бердібек Сапарбаевқа «ЕКІ ЕЗУ» сатира театрын қайта құруды сұрап хат жаздым. Өтінішім орындалды. Үйреншікті қызметіме қайтып келдім. Әкеме рахмет!

Ол арқамнан қақты.

Сол мұздатқыш өз қызметін атқара алмай ыстық ауа үрсе, онда тағам шіриді. Болмаса ас үйге тамшылатып кір жайып қойыңыз. Немесе, аяқ-киіміңізді төрге апарып шешіп тастаңыз. Шанышқымен сорпа іше аласыз ба?

Тіпті, сахнада әртістер өз рольдерін алмастырып алса өнер өледі ғой. Ал, қоғамда басқарма басшылары, әкімдер өз орындарын таппаса ше? Онда халық өледі. Рас. Қазіргі таңда жұмыстың ілгері баспауы, шешілмейтін ұзаққа созылған дау-дамайлар мен жасампаздықты айтпағанда, жазылмайтын жараға айналған жемқорлықтың өзі де қызметте адасқан мамандардан өрбімейді ме? Бұл менің өз ойым.

Иә, қалай болғанда да, қазір кім өз орнында отыр дейсің... СОҒЫМ Биыл қыс суық болатын сыңайлы. Торғайлардың шырылы қатты. Жаңбыр аралас жауған алғашқы ұлпа қар түскен жеріне желімдей жабысып жатыр. Қарға малынған ағаштар сәл еңкейсе морт сынатын түрі бар. Желтоқсан айының қаһары енді сезіле бастады. Бықсып жанған тезектің түтіні моржалардан ирелеңдеп қыстың бұлтын қоюландырып жатқандай. Суық жел де азынап бет каратар емес. Тек Аманжолдың иті Ақтөс құйрығын бұлғаңдатып зыр жүгіріп ойнақтап жүр. Өйткені, қыс келсе иесінің соғым соятынын ол жақсы біледі. Бұл Ақтөс үшін нағыз қарын тойдыратын кезең.

Қар түскеннен бері қыңсылап жүр.

Ауылда соғым сою науқаны басталып кетті. Майлы қуырдақтың иісі адамның мұрнын жарады. Соғымның кезінде күйленетін қасапшы Жақсылық қазір қолға түспейді. Қыстың ортасына дейін мал сойып мұртын майлайды. Бүгін Мұратбайдың үйінде пышақ қайралып жатыр. - Әке, соғым соямыз ба?- деді Аманжол.

Сол-ақ екен пышақтарын жалаңдатып үйге, Жақсылық кірді. - Ассалаумағалейкум, Мұратбай аға.

Қарулы жігіттер тайды жерге алып ұрды. Ештеңеден хабары жоқ Аманжолдың тұлпары алаңсыз жатыр. Мөлдір көздері жылт-жылт етеді. Басын көтеріп біреуді іздегендей болады. Қасында шоқиып Ақтөс отыр. Оның ойы басқа. Күнде аулада ұшып жүретін кептерлер де шатырдың үстінде қаннен - қаперсіз қанатын қақпайды. Олар күнде тұлпардың шашып жеген жемін теріп жейтін еді. Мына көрініске көгершіндер де аң-таң. Қасапшының алмастай өткір пышағы жылмаң ете қалды. Қардың беті қанға боялды. Кептерлер пыр етіп аспанға көтерілді. Ақтөс шәукілдеп үріп-үріп жіберді. Сыныпта мектептің терезесінен айналаға көз жүгіртіп ойланып отырған Аманжол да бірдеңе сезгендей селк ете қалды... Бүгін ол мектепке бармайды. Жеті жасар Аманжолдың көңіл-күйі жоқ. Дастархан басына аяғын аттап баспады. Асқа тәбеті тартпайды. Басын көтермей төсегінде домалап жатыр. Ауру емес. Дені сау. Тымырайып жатып алатын реті бар. Кеше әкесі оның ең сүйікті, үйреншікті тұлпарын амалсыздан соғымға сойып тастаған еді. Екеуі егіз баладай бір-біріне еркелейтін. Жазда Аманжолды қой бағып жүргенде, қабаған аш иттерден аман алып қашқан да осы тұлпары болатын. Құлын кезінде жетім қалып, өзі қолымен сүт беріп асырады. Ойнақтаған тұлпары бүгін жоқ. Аманжол қуырдақтан татып алмады. Етін жеуге жүрегі дауаламады.

Шешесі:

Еңіреп жылап жіберді. Ызаға булығып жастығын ұрғылап қояды. - Сен жемесең де бәрібір даланың қасқырлары, не болмаса ұрылар жеп кетер еді. Өзің білесің, малдан тұяқ та қалмады. Әкеңді көндірген мен еді. Әкесі баласының алдында өзін кінәлідей сезінді. - Аманжол балам, қыс болса қатты. Көже-қатық жоқ. Соғымсыз отырған қай қазақты көрдің? Құр босқа ашуланып, бекерге жасыңды төкпе, - деді әкесі.

Әкесінің бұл сөзі Аманжолға ұнап қалды. Ол жылқы малын қатты жақсы көреді. Өзі де жылқы жылы дүниеге келген. Өкпелеп жатқан ұлының қасына анасы келді.

Ішінен «жемеймін дегесін, жемеймін, ет жемесем аштан өлемін бе?» деп, өзіне-өзі серт беріп қояды. Бауыр басқан тұлпары есінен кетер емес.

Бүгін ұлттық теңгеміздің айналымға шыққан күні. Шытырлаған қып-қызыл ақшаны кім жек көрсін? Теңге туралы өлең шумақтарын шығардым. Тіпті, «Теңгелер тіл қатты» деген әзіл де жаздым. Бұрындары мерекеде әке-шешеме жұмыстан алғытөлем (аванс) жаздырып алып, сыйлайтын кездерім де болды. Қазір ақша ауыспайды. Ымырт үйіріле үйге келдім. Мақтап жүреді екенмін, дәл шәй дастарханының үстіне түстім.

Шынымен де түк түсінбей қалдым. Ақшаны жек көретін бала бола ма? - Неге керек емес, мектепте үзілісте самса алып жейсің. - Жоқ, жемеймін, - деді бұлтиып. Кәдімгідей ренжіп тұр. - Ерсінжан, мұның не? - дедім.

Ее, теңгеміздің құнсызданып бара жатқанын бала да біледі екен дедім ішімнен.

сен теледидардан көргендей көп емес, - дедім.

Баламның бұл әрекеті қатты ойландырып тастады. ТУДЫ КІМ ТІКТІ? Жазғы демалыс. Жүрегім бірдеңе сезгендей түнімен ұйқым тыныш болмады. Ояна беремін. Таң атпай қалта телефоным шыр ете қалды.

Арнайы төбеге шығатын баспалдағы жоқ. Шатырға өрмелеп бір құдайға сеніп шығады. Ол да ту туралы айтсаң қабағы түсіп кетеді. Шынымен де осы туларды кім тігеді екен? Баяғыда кеңес үкіметінің қызыл жалаулары қанша жыл төбеде желбіреп тұрса да күнге күйіп ағарғаны болмаса, жыртылмайтын еді. Рас-өтірігі қайдам, туды темір қосылған арнайы матамен тігеді деп естіп жүрдік. Ал, қазіргі біздің тулар ұзаққа бармайды.

Қайда жүрсек те туымыз жыртылып қалмады ма?- деп қорқып отырамыз. Ұят қой. Мемлекеттік туымыздың ауа-райына төтеп беріп, берік болғаны жақсы емес па? Жел тұрса, сөгіле беретіні намысқа тиеді. Осы туды тіккендерді елсіз далаға апарып, жақсылап «тіктіріп алу» керек шығар. Әйтпесе, жалауымыз неге жыртыла береді?...

Аты айтып тұрғандай, бұлардың құлақтары ылғи түрік жүреді. Соғыс кезінде тыңшылық үлкен роль атқарады. Жалпы «шпион» деп те атайды.

Ойбай, тфа-тфа, соғыстың бетін әрмен қылсын. Елім тыныш болсын!... Тыңшылар кез-келген мемлекетте болады. Олар сол елдің қауіпсіздігі үшін ауадай қажет. Дұрыс шығар... Ал, жеке тыңшылар ше? Иә, өзімен өзі тың-тыңдап, ауадан әңгіме теріп ыржалаңдап жүретіндерді айтамын. Бірақ, ондайлар қазір көп қой. Мұндай тыңшылар кейбір мекеме басшыларына қажет-ақ. Жіпсіз байланыс. Тыңшыны керек етпейтіндер де бар. Сол тыңшылар бар ғой, мекемеде есік сыртын торып жүреді. Рас. Қос құлақтарын қалқайтып сөз тыңдайды. Екі есіктің ар жағындағы дыбысты кедергісіз қабылдайды. Есту қабілеттері өте мықты. Жүрген іздері де білінбейді. Не деген талант? Міне, бұлар «мекеме тыңшылары» деп аталады. Бұлар жұмыста жүнін жұлған торғайдай, мойыны ырғайдай қылтиып жүреді. Қатырып жұмыс та жасамайды. Құрғақ сөзді майлы сөзге айналдырып елге таратады. Міне, шаруалары осы. Олар өздерін қанша тыңшы екенін білдірмеуге тырысса да, байғұстардың құлақтары жыбырлап, есік көрсе мойындары бұрыла береді. Күн ұзаққа сыбыс естімесе құлағының іші қышиды. Ал, енді әңгіме көбейсе көңілдері көтеріледі. Қысқасы, қоректері өсек пен қаңқу сөз. Солай...

Қымбатты мекеме басшылары мен оның қосшылары! Сіздерге арзан бағамен құрғақ және майлы уәделер сатамын. Бұл сөздерді кез-келген қарапайым халыққа кеңінен қолдануға

болады. Қажет болған жағдайда, төлемнің басқа жолдарымен де келісемін.

кетейін.

шыдаңызшы.