Б л та дырды ысасты ына не шара бар екен? Атаман Анненковты азап вагонында ұ ғ ң қ ғ ң талай ауыр бейнетті басынан кешіп, тар жол, тай а кешулерден ткен С кен Сейфуллиндей ғ қ ө ә с ар а ынды оны з олымен орнат ан Ке ес кіметі НКВД аба тысына амап, к зіне к к ұңқ қ ң ө қ қ ң ө қ қ ө ө шыбын ймелеткен ой. ү ғ С кен «халы жауы» деген жаламен 1937 жылды 24 ырк йегі к ні амау а алын ан. ә қ ң қ ү ү қ ғ ғ Б л с ар а ынны амал алар 40 жасты ыр асына енді ана к терілген кезі. Біра , ұ ұңқ қ ң қ ң қ қ ғ ө қ С кен амал мен орданы 30 жасына жетпей т рып-а ал ан болатын. ә қ ұ қ ғ Ол 1922 жылды желто сан айында ыр ыз ( аза ) автономиялы республикасы ң қ Қ ғ Қ қ қ Халы Комиссарлары Ке есіні Т ра асы болып сайлан ан. Б гінгі тілмен айт анда – қ ң ң ө ғ ғ ү қ республиканы Премьер-Министрі. Сол кезде С кен бар бол аны 28 жаста ана екен! ң ә ғ ғ Ол осы жо ары лауазымды ызметте ж рген кезінде ту ан хал ғ қ ү ғ ы қ ны шкен атын ң ө жары а шы ққ а ғ рып, « ыр ыз» делініп келген хал ын « аза ты аза дейік, атені т зетейік» қ ғ қ Қ қ қ қ қ ү деп республикалы «Е бекші аза » газетіне ма ала жазды. олына билік тигенде бар қ ң қ қ қ Қ м мкіндікті пайдаланып, « аза тілі мемлекеттік тіл болсын, іс а аз аза тілінде ж ргізілсін, ү Қ қ қ ғ қ қ ү ол аза аудандары мен болыстарында 1924 жылды 1 а тарынан шілдеге дейін ж зеге қ қ ң қ ң ү ассын. Ал 1 шілдеден ары арай аза пен орыс аралас отыр ан жерді бар қ қ қ ғ ң лы ында да іс ғ а азы аза тілінде ж ргі қ ғ қ қ ү зілсін» деп тай а та ба бас ғ ң андай етіп, Декрет шы арып бергені қ ғ тарихтан м лім. ә Бастап ыда тергеушіні «жапон ты шысы к рінесі » деген жала с здеріне жаны қ ң ң ө ң ө к йген айран С кен тарпа мінезіне басып, оны орынды пен атып рма болып ү қ ә ң қ ұ қ алас рыпты. Жалына ол тигізбейтін арда а ынны лі де асау т лпар кезі ой. Са ы сына ұ қ қ ң ә ұ ғ ғ ойма ан. С йткен С кенді арада бірер ай ткенде НКВД аба тысында ызыл жа алы қ ғ ө ә ө қ қ ғ жендеттер адам жаны т згісіз азаптаулар мен ит орлы тарды к рсетіп, м с пір к йге ө қ қ ө ү ә ү т сірген. ү Бір с т С кенні мына екі суретін салыстырып ара ыздаршы. Бірінші суретте басына ә ә ң қ ң ндыз б рік, стіне ндыз жа алы с нді пальто киген ол с лулы ты символындай болып, құ ө ү құ ғ ә ұ қ ң

бота к здерімен м лдірей арап ал ан. Т ні де, жаны да с лу арлы азаматты адал бейнесі ө ө қ қ ғ ә ұ ң ой б л! ғ ұ лімге жан екенсі ия алмайтын, Ө ң қ ле ні ша ына сия алмайтын. Ө ң ң құ ғ аза ты к ргі келсе, д л осы деп, Қ қ ө ң ә К рсетсе д ниеге ялмайтын,- ө ү ұ деп жаз ан сыршыл а ын Сырбай М уленовті ғ қ ә ң с зінен асырып не айта ал андаймыз? ө ғ Ал енді С кенні НКВД т рмесінде т сірілген мына со ы суретін к руді зі ә ң ү ү ңғ ө ң ө ор ынышты. Асыл азамат андай адам т згісіз азаптар к рген десе ізші! Ауыр со ыдан о қ қ қ ө ө ң ққ ң жа к зі а иланып, б л кезде к руден ал ан да сия ты. Са ы сын ан, са алы скен. Бір қ ө қ ұ ө қ ғ қ ғ ғ қ ө кездері м лдірей арайтын бота к здерінде еш андай мір ызы ыны белгісі алма ан. ө қ ө қ ө қ ғ ң қ ғ С лесо , м н-ма ынасыз, мітсіз к йге т скен ажы ан адамны д рменсіз кейпі б л. ү қ ә ғ ү ү ү қ ғ ң ә ұ Адам т згісіз ауыр азаптауларды арасында НКВД жендеттері С кенді ая тарынан ө ң ә қ жо ары а мал сия ты асып ойып, аза ты аршадай балаларына: ғ ғ қ қ қ қ ң қ -Ата а н лет Сейфуллин! ң ә -Халы жауы Сейфуллин!-деп бетіне т кіртіп, м ртын бір талдап ж лдыр ан деген де қ ү ұ ұ ғ дерек бар. Сонда б л орлы а шыдай алма ан асыл азамат: ұ қ ққ ғ -Мен к ндім! а аз а ол ояйын, балаларды алып кеті дерші дай шін!-деп ө Қ ғ ғ қ қ ң Құ ү жылапты. ор бол ан айран С кен! Қ ғ қ ә Ала ан а салып, аялап стау а тиісті арда ты азаматты осынша м с пір к йге қ ғ ұ ғ қ ү ә ү т сірген, атаман Анненковты азап вагоныны зі са ын сындыра алма ан с ар а ынды ү ң ң ө ғ ғ ұңқ қ зіне та ыл ан жала а ол ою а м жб р еткен сталиндік з лым ж йеге не деуге болады? ө ң ғ ғ қ қ ғ ә ү ұ ү аталды ы мен сой анды ы жа ынан ол тіпті фашистік гестапоны зін орта жолда Қ ғ қ ғ ғ ң ө алдыр андай. қ ғ С кен НКВД аба тысына амал аннан кейін 3-4 айдан со жары Г лба рам онымен ә қ қ ғ ң ү һ 5-10 минут кездесуге ре дегенде р сат алыпты. Сонда б рын мойныма жім т седі деп ә ң ұқ ұ ә ү т тас денесімен б рылып арайтын, к йлегіні жа асына кір т сірмейтін, шалбарыны ыры ұ ұ қ ө ң ғ ү ң қ сынбайтын, денесінен ымбат иіссуды ж пар иісі б р ырап т ратын сері С кеніні елесі де қ ң ұ ұ қ ұ ә ң алма анын к рген жары ал аш ыда оны танымай алыпты. С кен жарыны ой ан қ ғ ө ғ қ қ ә ң қ ғ с ра тарына да жауап атпай, м гіріп отыра берген к рінеді. К к желкесінен: ұ қ қ әң ө ө -Болы дар! Уа ыт бітті!-деп арауыл солдат т ніп т р. ң қ қ ө ұ -С кен-ау, тым болмаса зі олы нан т сірмейтін Аяны ды неге с рамайсы ?-деп ә ө ң қ ң ү ң ұ ң жылапты сонда жары. -А, не дейсі ? Ол лі тірі ме еді?-деп С кен селк ете алыпты. ң ә ә қ - ой, айда ыны айтпа. Аяны йде, сені са ынып ж р,-дейді Г лба рам. Қ қ ғ ң ү ғ ү ү һ -Бір жаман т с к ріп едім...-деп к мілжіпті С кен. Б дан рі с йлеуіне м мкіндік ү ө ү ә ұ ә ө ү бермей, арауыл солдат С кенді тас камера а айта дедектетіп, алып кетіпті. қ ә ғ қ А ыры С кенні сол т сі айнаатесіз тура келді. Т лпарды артында ал ан жал ыз қ ә ң ү қ ұ ң қ ғ ғ т я Аян к п замай Алматыдан ашып шы ып, К кшетау а бет ал ан анасыны олында ұ қ ө ұ қ ғ ө ғ ғ ң қ жолаушылар поезыны ішінде атты ауырып, айтыс бол ан. ң қ қ ғ Г лба рам бір татар кемпірді к мегімен кішкентай Аянын м сылмандары ү һ ң ө ұ орымыны бір шетіне к мген екен. Осы бертінде к кшетаулы азаматтар Аянны басына қ ң ө ө қ ң «Б л жерде С кен с арды бір тал ауырсыны жатыр» деп белгі тас ойды. ұ ә ұңқ ң қ қ С кен 1938 жылды 26 а панында зіне ату жазасын кескен « штік» сотыны кімі ә ң қ ө ү ң ү шы ар алдында ы со ы с зінде: ғ ғ ңғ ө -Мен ауыр азаптаулар а шыдай алмай, жазушы Галина Серебрякованы ғ ң контрреволюциялы йым а атысы бар деуге м жб р болдым. Сол с зімнен бас тартамын. қ ұ ғ қ ә ү ө Адал адам ретінде лгім келеді!-депті. ө НКВД жендеттері анша жерден «сындырса» да, сын с тте С кен Сейфуллин қ ә ә атайып, зіні бекзат болмысына айта орал ан. Б л – айтар ауыз а ана о ай. қ ө ң қ ғ ұ ғ ғ ң А боз атты лат ан – жала-керме, қ құ қ Магадан а мола іздеп бара берме. ғ С кен деген – хал ымны рухы ой, ә қ ң ғ Рухтарды к мбейді ара жерге!- ө қ деп Алашты а берен а ыны алым Жайлыбай ң қ қ Ғ айтпа шы, С кен – аза хал ыны к гінде м гі жар ырап т ра беретін жары қ ә қ қ қ ң ө әң қ ұ қ ж лдыздарымызды бірі. ұ ң

... лі есімде, 1991-жылды наурыз айы болатын. Ол кезде ара анды облысты Ә ң Қ ғ қ «Замандас» жастар газетіні редакторымын. аза дебиетіні классик аламгері Бейімбет ң Қ қ ә ң қ Майлинні ту ан ызы Р зия апай зімізді Жа аар а ауданыны орталы ы Атасу кентінде ң ғ қ ә ө ң ң қ ң ғ т ратынын кездейсо жа дайда естідім де, гімесін ты дау а а сарым ауды. ұ қ ғ әң ң ғ ң К п замай, Р зия апайды арнайы іздеп барып, к ілде ж рген сауалдарымны ө ұ ә өң ү ң барлы ына жауап алдым. Осы сапарды н тижесінде жазыл ан «Би-а аны бір баласы» деп ғ ң ә ғ ғ ң аталатын деректі-танымды к лемді очеркім «Орталы аза стан» газетіні сол жыл ы с уір қ ө қ Қ қ ң ғ ә айында ы 5 н мірінде басылды. Келесі жылы оны ы шамдал ан н с асы «Ж лдыз» ғ ө ң қ ғ ұ қ ұ журналында жарияланды. Осыдан кейін Р зия апаймен ол кісі д ниеден ткенше байланысымыз зілген жо . ә ү ө ү қ Асылды сыны ындай абзал жан зімні ту ан анамдай болып кеттті. ң ғ ө ң ғ Бірде Р зия апайдан кезекті бір хат келді. « ауіпсіздік комитеті м ра атынан кемні ә Қ ұ ғ ә ң т рмеде толтырыл ан анкетасы мен со ы рет т скен суреті табылды. Са ан соларды ү ғ ңғ ү ғ ң к шірмелерін жіберіп отырмын. Бір к де е жаратарсы , айналайын!» деп жазыпты арда ты ө ә ң ң қ Р зия анамыз. ә Б л мен к тпеген ты деректер еді. Апайды сол хаты мен анкета к шірмесін негізге ұ ү ң ң ө ала отырып, «Т рмеде толтырыл ан анкета» деп аталатын деректі ма ала жаздым. Ол ү ғ қ «Орталы аза стан» газетінде жарияланды. қ Қ қ Сол анкетада « скери ызметі, ата ы» деген сауал а Би-а а «Алашорда скеріні ә қ ғ ғ ғ ә ң атарда ы сарбазы» деп жауап беріпті. «Денсаулы жа дайы» деген сауалды жауапсыз қ ғ қ ғ алдырыпты. Сір , «жа сы» деп жауап айтаратын жа дайы болма ан, «жаман» деп қ ә қ қ ғ ғ жазудан да тайса та ан сия ты. қ ғ қ Жалпы, к з к ргендерді естелігіне ара анда Бейімбет Майлин жаратылысынан ө ө ң қ ғ рейге бейім, ркектеу адам бол ан а сайды. Та дырды сал анына мойын сынып, НКВД ү ү ғ ғ ұқ ғ ң ғ ұ тергеушілеріні зіне та ан жалалары мен ауыр айыптарын тез мойындай сал андай. Б ан ң ө ққ ғ ұғ оны т рмеде т сірілген мына со ы суреті де ай а болып т р. зінен екі апта б рын ң ү ү ңғ ғ қ ұ Ө ұ амал ан С кен Сейфуллиндей аса к п тепкі к ре ойма ан секілді. Са ал-м рты скен, қ ғ ә ө ө қ ғ қ ұ ө к здері алары ырап, беті домбы ып кетіпті. К зіні асты алталанып ал ан. ө ңқ ғ ө ң қ қ ғ Мені пайымдауымша, Бейімбет б л суретке НКВД т рмесіне амал аннан кейін к п ң ұ ү қ ғ ө замай т сірілген. Себебі обыра ан алы шашын б л кезде лі сыпырып алма ан екен. ұ ү қ ғ қ ң ұ ә ғ Бейімбетті бір деті – жазу жазып отыр анда ма дай шашын бір олымен б рап ойып ң ә ғ ң қ ұ қ отырады екен. Оны т рмеге амал анына екі айдай уа ыт ткен со жары Г лжамал ре ң ү қ ғ қ ө ң ү ә ң дегенде бір рет жолы у а р сат алады. Сол к ні кешке Г лжамал йіне жылап кіріпті. ғ ғ ұқ ү ү ү -Б гін мені келері е жолы тырды. Шашын ты ырлап алып тастапты. Т рі ж деу. зіні ү ә ң қ қ ү ү Ө ң і кетіп алыпты. «Бейімбет-ау, шашы ды б рап отырушы еді .Енді не ді б райсы ?» деп өң қ ң ұ ң ң ұ ң жыладым,-деп егіліпті арда ты аналары балаларына. Сол кезде 13 жаста бол ан Р зия апай қ ғ ә осыны барлы ын жадында са тап ал ан. Ас ар таудай абзал кесін де оны к з алдында ң ғ қ қ ғ қ ә ң ө « ара з ынмен» алып кеткен. ара т нде келіп, небір жа сылар мен жайса дарды Қ құ ғ Қ ү қ ң ара ы тас т рмеге алып кететін НКВД-ні машинасын ел « ара з ын» деп атайтын. қ ңғ ү ң Қ құ ғ «Егер Бейімбет жау болса, мен де жау шы армын»» деп сал ан айран абе , аза ты ғ ғ қ Ғ ң қ қ ң та ы бір классик аламгері абит М сірепов зіні естеліктеріні бірінде: «Бейімбет Майлин – ғ қ Ғ ү ө ң ң

рі те десі жо гімеші ретінде де, рі прозада ы с йекті шы армаларды жасаушы ретінде ә ң қ әң ә ғ ү ғ де бізді т ыш зергер прозашымыз» деп Биа аны лайы ты ба асын берген еді. ң ұңғ ғ ң қ ғ аза ты лы аламгері, мірде ой аузынан ш п алмайтын момын жан бол ан Қ қ ң ұ қ ө қ ө ғ Бейімбет Майлинні НКВД торына т суіне ара ж ректі к йкентай пенделер себепкер ң ү қ ү ү бол ан. Б л жайында Бейімбетті адал досы, ізбасар інісі абит М сіреповті мынандай бір ғ ұ ң Ғ ү ң а ынан а тарыл ан с здері бар: «С кен Сейфуллин Халы Комиссарлары Ке есіні ғ қ ғ ө ә қ ң ң т ра асы болды. кімшілік ызметі д шпанын к бейтуге себеп етті делік. Ал Бейімбет ө ғ Ә қ ұ ө бейба ше? Е лкен мансабы – «Е бекші аза » газеті редакторыны орынбасары. Осы қ ң ү ң қ қ ң ой аузынан ш п алмас момын жанды к рсеткен ай жауыз? зіне таныс революционер қ ө ө қ Ө С кенді, не ла ы естіп, к зі к рмеген Майлинді ста дар деп Сталин тіке н с ау ә құ ғ ө ө ұ ң ұ қ т сірмегені аны ». абе ні осы пікірі аламгер Ш.Елеукеновті « аза дебиеті» газетіні ү қ Ғ ң ң қ ң Қ қ ә ң 2002 жыл ы 11 а тар к нгі санында жариялан ан ма аласында келтірілген. ғ қ ң ү ғ қ НКВД жендеттері Бейімбет Майлинді 1937 жыл ы 6 азан к ні кешкісін т т ында ан. ғ қ ү ұ қ ғ Соны алдында ана зіні сценариі бойынша аза ты т ыш к ркем фильмі ң ғ ө ң қ қ ң ұңғ ө «Амангелдіні » т сірілімінде ке есші болып ж рген Би-а а кино т сіріліп жат ан ң ү ң ү ғ ү қ ара астектен келіпті. Қ қ Би-а а амал ан кезде отбасында жары мен ш л, екі ызы ал ан. Ол те балажан ғ қ ғ ү ұ қ қ ғ ө адам бол ан екен. Бейімбет йелімен т рмеде бол ан бірінші ж не со ы кездесуінде: ғ ә ү ғ ә ңғ -Г лжамал, са ан бір аманатым бар. Анау шеуі л ой, иынды а мойымас. Екі ү ғ ү ұ ғ қ ққ ызымды са ындым. Енді келгені де сол екі ал амды ала келіп, бір иіскетіп кетші ма ан!- қ ғ ң қ қ ғ депті де к ілі б зылып, теріс айнала беріпті. Амал нешік, Би-а аны осы а ыр ы аманатын өң ұ ғ ң қ ғ орындауды орайы келмеген к рінеді. Халы ты лдарын «халы жауы» атандырып, ауыр ң ө қ ң ұ қ азап шектірген с р ай заман-ай! ұ қ Бейімбет Майлинні та ы бір ерекше мінезі – басты болу а жоламау. Нарком Темірбек ң ғ қ ғ Ж ргенов оны «Казиздат» баспасыны директоры етіп та айындама шы бол анда, айран ү ң ғ қ ғ қ Би-а а б л сыныстан ат-тонын ала ашыпты. Содан со б л сыныс абит М сіреповке ғ ұ ұ қ ң ұ ұ Ғ ү айтылады. Ол баспа а барса, ата ы дардай жазушы Бейімбет Майлин сол баспада ғ ғ атарда ы редакторларды бірі болып ызмет ат арып ж рген к рінеді. қ ғ ң қ қ ү ө Б ан айран ал ан абе Темірбек Ж ргеновке ж гіріп келіп: ұғ қ қ ғ Ғ ң ү ү -Бейімбет Майлин атарда ы редактор болып отыр ан баспа а мен директор бола қ ғ ғ ғ алмаймын,-депті. К рнекті мемлекет айраткері Темірбек Ж ргенов шынды ты бетке айтып, ө қ ү қ арап отыратын ер мінезді адам бол ан екен. қ ғ -Сен улие болса , Бейімбетті директор болу а к ндіріп берші. Біз мойнына ыл ар ан ә ң ғ ө қ қ салудан бас аны б рін істедік,-деп шарт кетіпті. қ ң ә абе анша жалынса да, Би-а а директор болу а к нбей ойыпты. Ғ ң қ ғ ғ ө қ -Мен ауру болмасын десе , сен директор болшы. Ж мысын зім-а ат арып берейін,- ң ұ ө қ қ дейтін к рінеді. Б л туралы абе зіні естеліктерінде жаз ан. ө ұ Ғ ң ө ң ғ аза хал ыны классик аламгері Бейімбет Майлин – зіні тамаша талантымен Қ қ қ ң қ ө ң дебиетімізді т рінен ойып т рып орын ал ан зерлі с зді зергері. Оны алдырып кеткен ә ң ө ұ ғ ө ң ң қ ш райлы шы армалары рпа тан рпа а аманат болып, ымбат рухани ұ ғ ұ қ ұ ққ қ азыналарымызды атарында саф алтындай жар ырап т ра беретін болады. қ ң қ қ ұ

ара анды аласыда за жылдар бойы Р птай Ахмедия ызы деген ла атты стаз, Қ ғ қ ұ қ ә қ ұ ғ ұ арда ты ана т рды. Ол к кірегі ояу, к зі ашы жайдары жан болатын. Жа сыларды к зін қ ұ ө ө қ қ ң ө к ріп, с зін ты да ан, олардан зіне мірлік ибрат ал ан жан еді мар м. Жат ан жері ө ө ң ғ ө ө ғ ғ құ қ н рлы бол ай! ұ ғ лі есімде, 1994 жыл ы тамыз айыны орта шені еді. Ол кезде мен облысты Ә ғ ң қ «Орталы аза стан» газетіні м дениет ж не нер б ліміні ме герушісі ызметін ат арып қ Қ қ ң ә ә ө ө ң ң қ қ ж рген болатынмын. Мемлекет айраткері С кен Сейфуллинні ту анына 100 жыл толуына ү қ ә ң ғ орай газетімізді бетінде аза ты

ызыл с ар а ынына арнал ан материалдар ң қ қ ң қ ұңқ қ ғ топтамасы жиі жарияланып жат ан. қ Бір к ні редакцияда ы ж мыс телефоныма бір бейтаныс йел адам хабарласты. ү ғ ұ ә - ара ым, С кен а алары туралы жазып ж рсі дер. Ал осы С кенні

кесі Қ ғ ә ғ ң ү ң ә ң ә Сейфолла а са алды жо тайтын бір адам жо па? Неге газетке Сейпеке туралы да қ қ қ қ ң жазбайсы дар?-деді ол апай. ң - Апай, б л реніші із бден орынды. Біра , Сейпеке туралы олымызда дерек жо ұ ң ә қ ң қ қ ой. алай жазамыз, не жазамыз? қ Қ - Не жаз аны алай, айналайын-ау? Мен Сейпеке ні ту ан ызындай болып, ғ ң қ ң ң ғ қ олында т рбиеленген адаммын. Жазатын адам болса, айтатын гіме жетеді менде. қ ә әң «Іздегенге – с ра ан» деген осы да! К ктен іздегенім жерден табыл ан мен дереу ұ ғ ө ғ апайды йіні мекенжайын жазып алдым да, ерте інде арнайы іздеп баратын болып ң ү ң ң келісімін алдым. Апай Б ар жырау да ылыны бойында Орталы саяба жанында ы е селі йде ұқ ңғ ң қ қ ғ ң ү т рады екен. Мені келгеніме уанып, албала тап алды. ұ ң қ қ қ қ -Біз аза ты арда ты азаматтарыны бірі С кен Сейфуллинге жа ын а айын қ қ ң қ ң ә қ ғ боламыз. Мені атам То аны Ене атасынан тарайды. кем бір жасымда айтыс болыпты, ң қ ң ң Ә қ анамнан жеті жасымда айырылдым. Содан кейін ауылда С кенні

кесі Сейфолла ә ң ә а са алды олында т рбиелендім,-дейді Р птай апай. қ қ ң қ ә ә Б л ткен асырды отызыншы жылдарыны орта шені еді. Имана тауыны ар ы ұ ө ғ ң ң қ ң ғ баурайында Бесто ан деген жасыл ра ы жай ал ан ойма тай жер бар. Сол жерге колхоз ғ құ ғ қ ғ қ йымдастырылып, о ан аза хал ыны ардагер азаматы, аяулы а ыны, Имана , Ор, ұ ғ қ қ қ ң қ қ Абаны р перзенті С кен Сейфуллинні есімі беріледі. Ол кезде азіргі Жары теміржол ң ө ә ң қ қ станциясы да С кенні атымен аталатын. С кен атында ы колхозды т ра асы – арда ты ә ң ә ғ ң ө ғ қ

а ынны ту ан інісі М лік Сейфуллин. С кенні ас ар таудай кесі Сейфолла а са ал да қ ң ғ ә ә ң қ ә қ қ осы колхозды белсенді бір м шесі болып, ауыл а асы атаныпты. ң ү ғ Ол кезде С кенні аяулы анасы, Сейпеке ні асыл жары Жамал д ние сал ан. Оны ә ң ң ң ү ғ ж нелтіп, артын к ткен со сері мінезді Сейпеке С лима атты ажары айдай к ркем ө ү ң ң ә ө келіншекті олына ондырыпты. қ қ Сейфолла а са ал – ж йрік ат пен май тазы, ыран б ркіт стап, а шылы ты қ қ ү құ қ ү ұ ң қ ң ызы ына атты мар бол ан саяткер адам. Ел арасында ж ргенде олына т скен ыран қ ғ қ құ ғ ү қ ү қ с пен май тазыны сенімді жігіттер ар ылы елдегі кесіне беріп жібергені туралы құ құ қ ә С кенні бірнеше тартымды естеліктері бар. ә ң -Сейпеке ні алты анат а йі бар еді. Сол йді ішінде керемет к ркем то ыл ан ши ң ң қ қ ү ү ң ө қ ғ бол аны, демі бдіре мен шекейлі кебеже т ратыны к ні б гінге дейін есімде. йді іші ғ ә ә ә ұ ү ү Ү ң м нтаздай таза болатын. Дастар аныны д мі мол, т рінен мейман арылмайтын аза ты ұ қ ң ә ө қ қ ң берекелі бір ша ыра ы еді ой Сейпеке ні сол алты анат а йі,-деп тебірене еске ал ан ң ғ ғ ң ң қ қ ү ғ еді Р птай апай. ә -Сейпекені келбеті мен мінезылы ы есі ізде алды ма?-деп с радым. ң қ ғ ң қ ұ - ал анда андай! Сейпеке с а бойлы, шо ша са алды, беті д гелек келген Қ ғ қ ң ұңғ қ қ қ өң а сары, келбетті адам болатын. те с нді ж не таза киінетін, стіне к лдене ылшы қ Ө ә ә ү ө ң қ қ ондырмайтын сыпа адам еді. Сейпеке шидем бар ыттан тігілген бешпент, оны ішінен қ ң қ ң же сіз киетін. Басына т лкіні п шпа ынан тігілген демі та иясын киіп, иы ына ара бар ыт ң ү ң ұ ғ ә қ ғ қ қ шапанын жамылып отырушы еді. йінде латын рпімен жазыл ан кітаптар те мол болды. Ү ә ғ ө Батырлар жырыны бірнешеуі бар болатын. Кейде зі т рдегі алы к рпені стінде ң ө ө қ ң ө ң ү малдас рып отырып: құ - Асадалдан кітап перші, ара ым!-дейтін еді ма ан. Асадал дейтіні – а аш буфет. ә қ ғ ғ ғ Соны с релері кітаптар а толып т ратын еді. Асадалды е жо ар ы с ресінде ран ң ө ғ ұ ң ң ғ ғ ө Құ кітабы т ратын,-дейді Р птай апай. ұ ә ысты за кештерінде ауыл адамдары малдарын жай ап бол ан со шайларын Қ ң ұ қ ғ ғ ң ішіп, Сейпеке ні ауыл ортасында ы берекелі ша ыра ына жиналады екен де, батырлар ң ң ғ ң ғ жыры мен ашы ты иссаларын марта ты дайды екен. Оларды бел ортасында ғ қ қ қ құ ң ң ауылды абыройлы а са алы, ша ыра иесі Сейпеке ні зі де отырады. ң қ қ ң қ ң ң ө Екі майшамны жары ымен ысты сондай за кештерінде Р птай анамыз да талай ң ғ қ ң ұ қ ә м рте лгіндей батырлар жырлары мен ашы ты иссаларын жинал ан ауым а о ып ә ә ғ қ қ қ ғ қ ғ қ беріпті. Сейпеке Р птайды о уына те риза болып: ң ә ң қ ө -Осы ызымнан т уір о итыны жо . Мен м ны жаз шы ан со С кенні олына қ ә қ ң қ ұ ққ ң ә ң қ апарып берейін, а асыны т рбиесін к рсін,-дейді екен. ғ ң ә ө Сейпеке е сай С лима да ажарлы, а ылды йел бол ан. Осы ашы мінезімен ң ә қ ә ғ қ а айындарыны к іліне жа ып, ауыл анасы атаныпты. С лиманы олы епсекті, ісмер йел ғ ң өң ғ ә ң қ ә бол ан екен. ғ Ол ауыл адамдарына елтіріден, т лкі терісінен тыма , б рік, та ия тігіп береді екен. ү қ ө қ Колхозды шаруасына да белсене араласыпты. Жазда еркектер жа ы колхозды шабынды ң ғ ң қ ал абында ш п шауып ж ргенде, С лима баста ан ауыл йелдері оларды шал ыларын қ ө ү ә ғ ә ң ғ айрап беріп, ас-ау атын зірлеп ж реді екен. қ қ ә ү -Мектебіміз жер йде еді. Барлы ымызды ортамызда неб рі екі-а кітап болды. ү ғ ң ә қ Ж бановты «Грамматика» деген кітабын Сейпеке ні йінен алдырып, сауат ашатынбыз. ұ ң ң ң ү Сол йде к к арындаштар да болатын. Сейпеке сол арындаштарды су а езіп, бізге сия ү ө қ ң қ ғ жасап беретін. Не керек, мектебімізді керек-жара ы сол йден табылатын,-деп еске ал ан ң ғ ү ғ еді Р птай анамыз. ә Сейфолла а са алды алты анат а йіні т ріндегі лкен кілемні стінде С кенні қ қ ң қ қ ү ң ө ү ң ү ә ң лкейтіліп, рама а салын ан суреті ілулі т рады екен. Имана ты бауырынан т леп ш ан ү ғ ғ ұ қ ң ү ұ қ с арды ауыл адамдары ма тан етіп, оны бала кезі мен бозбала ша ында ы мінезұңқ қ ң ғ ғ ылы тарын с йсіне айтып отыратын бол ан. қ қ ү ғ Сейпеке е байланысты кезінде С кен айтты деген бір зіл гімені осы бертінге дейін ң ә ә әң аза ты аламгерлері мен зиялы ауымдарынан естуге болатын. қ қ ң қ қ Бірде арда ты Сейпеке ат арытып, тон тоздырып, Алматы аласында ы лы қ ң қ ғ ұ С кенні йіне келсе керек. ә ң ү Бір к ні сол йде отыр анында С бит М анов кіріп келіп, С кенмен амандасады да, ү ү ғ ә ұқ ә Сейпеке е с лемдеспестен С кенге арап, зіні келген шаруасын айта бастайды. Сонда ң ә ә қ ө ң С битті б л ылы ын к іліне алып ал ан кірпияз а са ал: ә ң ұ қ ғ өң қ ғ қ қ

-С бит шыра ым, аты а сырты нан жа сы аны пыз. Балама с лем беріп, менімен ә ғ ң ң қ қ қ ә амандаспа аны алай?-депті. кесіні б л с зіне сері С кен сыл -сыл к ліп: ғ ң қ Ә ң ұ ө ә қ қ ү - ке-ау, о ан ренжімей-а ойы ыз. Бізді С бит байла тар а с лем бермейді!- Ә ғ қ қ ң ң ә құ қ ғ ә деген к рінеді. мірде бол ан осы бір жа дайдан Сейпеке мен С кенні мінезылы тарын ө Ө ғ ғ ң ә ң қ қ а ару а болады. ңғ ғ Р птай анамызды

зі С кенді к рмеген екен. Біра , Сейпеке мен ауыл ә ң ө ә ө қ ң адамдарыны аузынан С кен елге келгенде о ан арнайы киіз й тігілетінін, ая ы жеткендер ң ә ғ ү ғ ат а мініп, С кенге с лем беруге лек-легімен а ылып келіп жататындарын талай м рте қ ә ә ғ ә естіген. М лік бауыры баста ан, Сейпеке а са ал оста ан Бесто ан бойында ы С кен ә ғ ң қ қ қ ғ ғ ғ ә атында ы колхозды тірлігі осылайша зіні арнасымен ж ріп жатады. Алайда, ат ғ ң ө ң ү т беліндей ауылды айрандай йы ан тынышты ын Алматыдан естіле баста ан жаманат ө ң ұ ғ ғ ғ хабарлар б зып жіберген. ұ НКВД-ны а дегені ал ыс, ара дегені ар ыс болып т р ан с р ай заман еді ой ол ң қ ғ қ қ ғ ұ ғ ұ қ ғ бір. аза ты небір с т бетіндегі айма тай мар ас а азаматтары жала а та ылып, жаппай Қ қ ң ү қ қ ғ қ ғ ң амау а алынып жат ан ор ынышты кезе болатын. қ ғ қ қ қ ң 1937 жыл ы ырк йек айыны ая ына арай Имана , Ор, Абаны бойында отыр ан ел ғ қ ү ң ғ қ қ ң ғ іші гу ете алады. қ -Ойбай, С кен Сейфуллинді де амау а алыпты! ә қ ғ -Не дейді, жа ы а жылан ж мырт ала ыр?! ғ ң ұ қ ғ - ой, бекер болар. кіметті з олымен орнат ан С кенге иянат жасай оймас. Қ Ө ө қ қ ә қ қ -Жо , рас к рінеді. аладан келгендер к іреніп отыр. С кенді Алматыда ы з йінен қ ө Қ үң ә ғ ө ү стап кетіпті. ұ ә Ашы к нде т беден т скен жайдай сер еткен жаманат хабардан ел есе гіреп қ ү ө ү ә ң алады. қ -Пай-пай-пай-ай! ор бол аны ыраным-ай! Қ ғ қ -Есіл ер-ай! Асыл азамат-ай!-деген жанашыр с здер р т стан естіліп, к зіне жас ө ә ұ ө алма ан адам алмайды. Тіпті дауыс шы арып, сы сып жыла ан ыз-келіншектер де ғ қ ғ ң ғ қ болыпты. Артынша жамыра ан ел сап тыйылады. НКВД ызметкерлерінен ор ып, к ні кеше ғ қ қ қ ү ана здері ауыз толтыра айтумен ма тан етіп ж рген С кенні атын айту а бата алмайды. ғ ө қ ү ә ң ғ Баз біреулер арадай ор ып, Сейпеке ні алты анат а йінен айналып те бастайды. қ қ қ ң ң қ қ ү ө Бірде ртын, бірде сыртын к рсеткен сай ал заман-ай десе ізші! ұ ө қ ң Жаманат хабарды естіген со Сейпеке ні де к іліне рей кіріпті. Сондай с р ай ң ң ң өң ү ұ қ к ндерді бірінде ол кешкісін йіне баласы М лікті, Р птай а амызды ту ан а асы ажыбай ү ң ү ә ә ғ ң ғ ғ Қ ахмедия лын ж не Арун Біл лов деген та ы бір жа ын а айынын ша ырып алады. ұ ә ә ғ қ ғ қ -Б гін т нде шеуі жарау аттар а міні дер де, ешкімні к зіне т спей, ауылдан ү ү ү ң ғ ң ң ө ү астыртын т рде аттанып кеті дер. Мына М лікті шола белсенділерді ры ынан т арып ү ң ә қ ң құ ғ құ қ жіберуіміз керек. йтпесе ерте кеш болады, барма ымызды шайнап аламыз. Мені Ә ң ғ қ ң байламды с зім осы,-дейді Сейфолла а са ал. ө қ қ -Сонда М лікті айда жасырамыз? К ні ерте -а ел шу ете алады ой,-деп ажыбай ә қ ү ң қ қ ғ Қ мен Арун атарласа с ра ояды. қ ұ қ қ -Сендер б гін т нде ат а онып, Шотанны сыртымен елге со пай, Нарба ыдан ү ү қ қ ң қ қ ті дер де, аражартас а бары дар. Ауылды сыртында сендерді ожамберліні лы ө ң Қ қ ң ң Қ ң ұ дайымберлі к тіп т рады. Ол Нілдіден рі арай М лікпен зі бірге барып, поез а мінгізіп Құ ү ұ ә қ ә ө ғ салады. Ал сен екеуі б тен к зге к рінбей, сол аражартастан ауыл а айтып ң ө ө ө Қ ғ қ ораласы дар,-деп шегелей тапсырады Сейпеке з байламын. ң ң ө Сол кезде 11 жаста ы Р птай анамыз Сейпеке ні осы с зін есінде жа сы са тап ғ ә ң ң ө қ қ ал ан. Шотан, Нарба ы, аражартас деген жерлер сол лкеде к ні б гінге дейін осылай қ ғ қ Қ ө ү ү аталады. Ал Сейпеке з баласын аманат етіп тапсыр ан ожамберліні лы дайымберлі ң ө ғ Қ ң ұ Құ – мені ту ан на ашы атам! ң ғ ғ Бізді бала кезімізде атам зіні бір кезде С кен Сейфуллиннен к рген шарапатын ң ө ң ә ө майын тамыза гімелеуші еді. А мола аласына жаяу-жалпы о у іздеп барып, не о у а кіре әң қ қ қ қ ғ алмай, не елге айта алмай, к шеде аш-жала аш к йзеліп ж рген кезінде оны о у а кіргізіп, қ ө ң ү ү қ ғ адам атарына ос ан С кен екен. қ қ қ ә Осылайша арда ты атамыз бір кезде зіні С кеннен к рген жа сылы ын оны ту ан қ ө ң ә ө қ ғ ң ғ інісі М лікті НКВД ры ынан т арып алуы ар ылы айтар ан екен. Не керек, на ашы ә құ ғ құ қ қ қ қ ғ ғ

атам бізді бала кезімізде д ниеден тті де, оны к п гімесін з аузынан ести алмай ң ү ө ң ө әң ө кініште алды . ө қ қ -Бір к ні саба та отыр анымызда ая астынан д р етіп, ауыл а бір орапты ж к ү қ ғ қ ү ғ қ ү машинасы келді. М ндай машина дегені із ол кезде ауыл адамдары шін лі та сы . Содан ұ ң ү ә ң қ болар, б ріміз саба ты тастап, дала а ж гіріп шы ты ,-деп еске алды Р птай ана. ә қ ғ ү қ қ ә Ауыл балалары лгі ж к машинасы Сейпеке ні алты анат а йіні алдына ә ү ң ң қ қ ү ң то та анын к реді. Дереу барлы ы сол жерге ж гіріп барады. Б лар келгенде НКВД қ ғ ө ғ ү ұ адамдары Сейпеке ні йін тінтіп, асадалда ы алаулы т р ан кітаптарды жерге ла тырып, ң ң ү ғ қ ұ ғ қ бдіре мен кебежені аталарыны басын жо алт андай а тара опарып жатады. Тонды лов ә ң ғ қ қ қ ғұ деген Жа аар а ауданды НКВД басты ыны екпіні тау лат андай. Бір кезде оны ң қ қ ғ ң құ қ ң антал ан к здері С кенні т рде ілулі т р ан суретіне т сіп, шо бас андай шоршып кетеді. қ ғ ө ә ң ө ұ ғ ү қ қ - кеті дер ана п лені! Дереу рты дар к зін!-деп арауында ылар а айбат шеге Ә ң ә құ ң ө қ ғ ғ а ырады да, шыдамай кетіп, С кенні суретіне орба дай ж гіріп, зі мтылады. Жансыз қ ә ң қ ң ү ө ұ суретті жерге атып рып, шынысыны к л-п ршасын шы арады да, ая тарымен мыж ылай ұ ң ү ә ғ қ ғ бастайды. Неше жерден шола белсенді бол анымен осыншама оспадар болар ма м ндар қ ғ ұ шіркін?! андай рейлі к рінісі десе ізші! Қ ү ө ң Сол жылдары колхоз егістігінде алапат рт шы анда ырман басында ж рген ө ққ қ ү адамдарды машинаны орабына тиеп алып, иен далада ы ртті басына апар ан, ң қ ғ ө ң ғ жабылып ж ріп ртті шіріп ал ан со ол адамдарды айдала а тастап, зі ж к машинасымен ү ө ө ғ ң ғ ө ү аудан а ай айып отыр ан ата ты Тонды лов ой б л. Сонда ауыл а жаяу-жалпы к н ғ қ қ ғ қ ғұ қ ұ ғ ү ысты та тілдері ауыздарына сыймай ш л ысып, рт с ндіру бейнетінен атты ажып келе қ ө қ ө ө қ қ жат ан ауылдастарыны к ілін к теру шін ксікбай деген адам ая суытып отыр ан бір қ ң өң ө ү Ө қ ғ с тте: ә НКВД басты ы Тонды лов, ғ ғұ ртті с ндіріп алды о ды ылып. Ө ө қ ң қ Келерінде алып кеп машинамен, Тастап кетті айтарда сорлы ылып,-деген екен. Осы бір шума ле і оны зіне сор қ қ қ ө ң ң ө болып тиіп, «НКВД ызметкеріне тіл тигізгені шін» сотталып кетіпті. қ ү Сол Тонды лов осылайша ая астынан та ы да ала тайдай тулайды. К тпеген ғұ қ ғ ү жа дайдан есе гіреп ал ан Сейпеке шапаныны бір же ін киіп, бір же ін таба алмай, к йіпғ ң қ ғ ң ң ң ң ү піседі. Тападай тал т стегі осы орлы а жаны к йген ол: ү қ ққ ү - лгі ит бос а ж р екен ой, лгі ит бос а ж р екен ой, лгі ит бос а ж р екен ой!-деп Ә қ ү ғ ә қ ү ғ ә қ ү ғ ш рет к йзеле айталапты. Біра . Б л кезде зіні де ос анаты ыр ылып, Алматыда ы ү ү қ қ ұ ө ң қ қ қ қ ғ НКВД т рмесіні тас абыр асына басын со ылап жат ан айран С кен б л кезде ас ар ү ң қ ғ ққ қ қ ә ұ қ таудай арда ты кесіне араша т суге, о ан пана болу а д рменсіз болатын. қ ә ү ғ ғ ә Сейпеке м ны сол с тте зі де жа сы білген. Біра , жаны к йген со айт аны ой. ң ұ ә ө қ қ ү ң қ ғ Осынша жас а келген ша ында улиедей а са ал айда ы бір Тонды лов деген шарты ты қ ғ ә қ қ қ ғ ғұ қ ң айт анына к ніп, айдауына т семін деп ойлады дейсіз бе? Адам баласыны ала жібін аттап қ ө ү ң к рмеген ла атты ауыл а са алы шін м ндай к йге рыну дегені із — лкен орлы . ө ұ ғ қ қ ү ұ ү ұ ң ү қ қ Балалар жерде астан-кестен болып жат ан кітаптар а жапырласа мтылады. Сонда қ ғ ұ Тонды лов олына амшы ала мтылып, балаларды тыра айлата уып тастапты. йді ғұ қ қ ұ ғ қ Ү тінтуді ая та ан со Тонды лов баста ан шола белсенділер Сейпекенді сырт а алып қ ғ ң ғұ ғ қ қ шы ады. ғ Ауыл адамдарында з ре жо . Олар з йлеріні жабы тарынан жапырласа сы алап ә қ ө ү ң қ ғ т рады. Сол с тте сайын деген бір а айын артты бой тасалап алу а д ті бармайды да, ұ ә Құ ғ қ ң қ ғ ә йінен шы ып, Сейпеке е арай беттейді. ү ғ ң қ - айт! айда келесі ?-деп а ырады о ан Тонды лов. Оны айбарынан жас анып Қ Қ ң қ ғ ғұ ң қ ал ан сайын шал: қ ғ Құ - ара ым, біз а айын адамдар едік. Сейпеке мен амандасып алайын дегенім ой...- Қ ғ ғ ң қ ғ деп к мілжиді. ү - , солай ма? Жау а жаны ашиды екен ой? Онда сен де жаусы . Мына шалды да Ә ғ ң ғ ң м шинеге ама дар!-деп мір етеді азуын ай а білеген Тонды лов. Осылайша сайын ә қ ң ә ғ ғұ Құ шал да оса арасында кетіп, Сейпеке мен бірге шапаны деле деп, НКВД т рмесіне жол қ қ ң ң ү тартады. Осы кеткеннен Сейфолла а са ал мен сайын арт хабар-ошарсыз кетеді. НКВД қ қ Құ қ жендеттері ол екеуін атып таста анын, немесе ит жеккенге айдап жібергенін адам баласы ғ білмейді. Бозтор ай басына, т рымтай т сына тоз-тоз бол ан с р ай к ндер ркімге зіні ғ ұ ұ ғ ұ қ ү ә ө ң

ара ан басын са тап алуды амалын іздеуге м жб р етеді. К п замай ауыл м алімін де қ қ қ қ ң ә ү ө ұ ұғ стап кетеді. Осылайша, Сейпеке ауылыны мектебі а ырап алады да, балаларды ұ ә ң ң қ ң қ аудан орталы ында ы интернат а жібереді. ғ ғ қ -Сейпеке ді стап кеткеннен кейін бір аптадан со , М лік Сейфуллинні йелі мсын ң ұ ә ң ә ң ә Ұ ауылдан шты-к йлі жо болып кетті. Сір , оны да ауылдан астыртын т рде аттандырып ұ ү қ ә ү жіберген болулары керек,-дейді Р птай апай. ә С кенні бірге ту ан бауыры М лікті будан кейінгі та дыры белгісіз. С кен а тал ан ә ң ғ ә ң ғ ә қ ғ со Р птай анамыз бір кездескенде М жит Сейфуллиннен М лік пен мсынны дерегін ң ә ә ә Ұ ң с рапты. ұ -Аны ын зім де білмеймін, біра М лік пен мсын екеуі НКВД ры ынан бой тасалап ғ ө қ ә Ұ құ ғ ж ріп, лкен алаларды біріні подвалында ша тас ан к йі аштан ліпті дегенді естідім,- ү ү қ ң ң құ қ қ ү ө депті сонда М жит. Кім білсін, солай болуы да ы тимал жа дай ой. ә қ ғ ғ Айтпа шы, С лима анамыз Сейпеке амалар алдында бойына бала к терген екен. қ ә ң қ ө Кейін аман-сау босанып, л бала туады. Оны атын Сапар деп ояды. ұ ң қ Тосын сапар а кеткен ғ Сейпеке е байланыстырып ойыпты б л есімді. ң қ ұ Б гінде С кенні бауыры Сапар мірде жо . Ал оны рпа тары аражал аласында ү ә ң ө қ ң ұ қ Қ қ т рады. Р птай анамыз мектепті бітірген со 1942 жылы ара анды аласында ы екі ұ ә ң Қ ғ қ ғ жылды м алімдер институтына о у а т седі. Оны здік о ып, Сталиндік стипендия алып қ ұғ қ ғ ү ү қ т рыпты. ұ О уын бітірген со со ыс ардагері, за уа ыт ара анды облысты ат ару комитеті қ ң ғ ұ қ қ Қ ғ қ қ т ра асыны орынбасары ызметін ат ар ан М хамедия Б кенов а амызбен т рмыс ө ғ ң қ қ ғ ұ ө ғ ұ рады, 30 жылдан астам мектепте стазды етеді. құ ұ қ Е бегіні жемісін к ріп, халы а арту ісіні здігі ата ына ие болады. М хамедия ң ң ө қ ғ ң ү ғ ұ а амыз бен Р птай апай лын я а, ызын ия а ондыр ан лкен ша ыра ты иелері ғ ә ұ ұ ғ қ қ ғ қ ғ ү ң қ ң бол ан адамдар. Балаларыны б рі ма таулы азамат болып, ж рген орталарында абырой а ғ ң ә қ ү ғ б ленуде. ө - аза а С кендей асыл перзентті берген Сейпеке ауылымызды аяулы а са алы Қ ққ ә ң ң қ қ еді. Ол кісіні жар ын бейнесі, шпес негесі лі к нге дейін жадымда,-деген еді а ң қ ө ө ә ү қ жаулы ты же гімесіні со ында тебірене с йлеп. Сол с тте ма ан оны барлы қ ә әң ң ң ө ә ғ ң қ болмысынан Сейфолла а са алды негелі т рбиесі т ірегіне н рлы шапа атын шашып қ қ ң ө ә өң ұ ғ т р андай сер алдыр ан еді. ұ ғ ә қ ғ Б гінде Р птай анамыз да мірде жо . Алайда, С кенні ас ар таудай арда ты кесі ү ә ө қ ә ң қ қ ә Сейфолла а са алды к зін к ріп, та лымды т рбиесін ал ан арда ты ананы осы бір қ қ ң ө ө ғ ә ғ қ ң естелік гімесін з аузынан естуді орайы келгенін шы армашылы е бегімдегі бір с ті әң ө ң ғ қ ң ә т скен шаруа деп білемін. ү

1991 жылды с уір айыны басы еді. аза ты классик аламгері, зерлі с зді зергері ң ә ң Қ қ ң қ ө ң Бейімбет Майлинні ту ан ызы Р зия апай зімізді Жа аар а ауданыны орталы ы Атасу ң ғ қ ә ө ң ң қ ң ғ кентінде т ратынын кездейсо жа дайда естіп, гімесін ты дау а а сарым ауды. ұ қ ғ әң ң ғ ң ара анды облысты «Замандас» жастар газетіні редакторы болып ызмет ат арып Қ ғ қ ң қ қ ж рген ша ым болатын. Жаныма газетімізді фототілшісі Бал ан Ахметовты ертіп алдым да, ү ғ ң қ автобуспен Атасу кентіне тартып кеттім. «Жа аар а» ауданды газетіні редакциясынан Р зия апайды йіні мекенжайын ң қ қ ң ә ң ү ң аны тап алды . Атасу кентіндегі Интернациональная к шесіні бойында ы то ызыншы йді қ қ ө ң ғ ғ ү ң алдына келгенде к дімгідей тол ып т рды . ә қ ұ қ Бір абатты а ша ан й. Ма айында ы йлерді арасынан тап осы йді мен қ қ ңқ ү ң ғ ү ң ү ң м ндалап, к зге рып т р ан т к ерекшелігі жо . ұ ө ғ ұ ұ ғ ү қ Тол ып т рып, табалдыры тан аттады . рімдей жас жігіт арсы жолы ты. Тал т сте қ ұ қ қ Ө қ қ ү сау етіп кіріп келген бейтаныс жігіттерге та ыр ап алса да, то мінез таныт ан жо . айта ң қ қ ң қ қ Қ т рге озуымызды тініп, меймандосты танытып жатыр. Ал аш ыда с л-п л абдырап ө ө қ ғ қ ә ә ал анымды несіне жасырайын? қ ғ -Бейімбет Майлинні ызы осы йде т ра ма? ң қ ү ұ апелімде ауыз а т скен ал аш ы сауал осы болды. Қ ғ ү ғ қ -И , осы йде. ә ү М ны естігенде к іл т ріндегі к дік б лты сейіліп, обалжы ан ж регіміз орнына ұ өң ө ү ұ қ ғ ү т скендей бол ан. Жасыратыны жо , ашан Р зия апаймен жолы анымызша к ілі р ыр ү ғ қ қ ә ққ өң құ ғ байыз таба алма ан еді. ғ Соны артынша апталдас б лмеден орта бойлы, а шашты зиз ана да шы ты. ң қ ө қ ә қ Ана а жалт арадым. Жалт арадым да, жазбай таныдым. Жолы уды а сап келген Р зия ғ қ қ ғ ң ә апам – осы! И , тап зі! Бейімбет атамызды зін к рмесек те, суреттерін талай рет к ріп, ә ө ң ө ө ө аршадайымыздан к зіміз анып стік емес пе?! Сол суреттен к рген Бейімбет жазушы а қ ө қ ө ө ғ арсы алдымызда т р ан мына а шашты зиз ананы іштей салыстырумен а тарыла арап, қ ұ ғ қ ә ң қ т рып алыппын. ұ қ -Аны іздеп келгендері Бейімбетті ызы болса, ол мен боламын,-деді а пейілмен қ ң ң қ қ а тарыла к ліп. Осыдан со бізді де бойымыз жадырап сала берді. қ ү ң ң Ал Би-а аны ызы: ғ ң қ - й, балалар! Осы сендер мен деп емес, Бейімбет деп келді дер ой б л йге. Ал Ә ң ғ ұ ү бері ж рі дер!-деп бізді т ргі б лмеге бастады. ү ң ө ө Т ргі б лмені абыр асында Би-а аны суреті салын ан лкен алы кілем ілулі т р ө ө ң қ ғ ғ ң ғ ү қ ұ екен. Назарымыз бірден со ан ауды. М ны бай ап ал ан с ыла ана: ғ ұ қ қ ғ ұңғ - , б л кілемді кемні 80 жылды тойыны рметіне Алматыны фабрикасы Ә ұ ә ң қ ң құ ң дейілеп арнайы то ып берген,-деп жатыр. ә қ

олында ы Би-а а мен оны

улеті жайлы ә қ ң қ ғ ғ ң ә деректермен таныса бастады . Сар ай ан газет пара тарыны иындылары, альбом а қ ғ ғ қ ң қ ғ жапсырыл ан алуан т рлі отбасылы суреттер. Б лар зерлі с зді зергері, аза ты лы ғ ү қ ұ ө ң қ қ ң ұ аламгері Бейімбет Майлинні мір жолдары мен жазушы рім-б та ыны кешегі ж не б гінгі қ ң ө ү ұ ғ ң ә ү тіршілігі жайлы сыр шертеді. -Б рі де к ні б гінге дейін есімде,-деп бастады арт ана гімесін,-Біз ол кезде ә ү ү қ әң Алматыны Пастер к шесінде т рды . Бір абатты жата ан келген барак й еді. Мені 9-10 ң ө ұ қ қ ғ ү ң жаста ы кезім. Осы арада бауырларымны да ту ан жылдарын айта кетейін. кем мен ғ ң ғ Ә шешемні т ышы укен 1921 жылы, мен 1925 жылы, Мереке деген інім 1926 жылы, Еділ ң ұңғ Ә деген інім 1932 жылы, сі лім Г лсім 1935 жылы д ниеге келген. ң ү ү кемні сол жылдары елді жиі аралайтыны есімде жа сы са талыпты. йімізге кісі Ә ң қ қ Ү к п келетін, есігіміз жабылмаушы еді. Шешем бай с хат таныма ан ара ылау адам болды. ө ғұ ғ қ ңғ С л н рсеге ашу ша ырып, тез т тан анымен, айтымы да тез болушы еді. Ал кем тау ә ә қ ұ ғ қ ә оз алса оз алмайтын, сондай сабырлы адам еді, жары ты ... қ ғ қ ғ қ қ Р зия апай с зді ретіне орай кесі мен шешесіне атысты мірде бол ан бір о и аны ә ө ң ә қ ө ғ қ ғ к ле отырып, гімелеп берді. ү әң Бірде ыс а арай шешесі Г лжамал базар а со ым іздеп кетеді. Би-а аны со ымда қ қ қ ү ғ ғ ғ ң ғ шаруасы жо . йдегі жазу столыны басында ежелгі деті бойынша бір олымен ма дай қ Ү ң ә қ ң шашын б йралап ойып, аздап ыс ырып ойып, алдында ы жазуымен айналыс ан к йі ұ қ қ қ ғ қ ү отыра береді. Базарда С кен де жанында ы жолдастарымен со ым та дап ж р екен. ә ғ ғ ң ү -Е, сен м нда не ылып ж рсі , Г лжамал?-деп с райды С кен. ұ қ ү ң ү ұ ә -Жай, ншейін. Со ым іздеп.... ә ғ -Е, неге? Сен соншама базар а жал ыз зі келетіндей жесір атынсы ба? Байы ғ ғ ө ң қ ң ң айда?-деп т беден р андай етіп, т тесінен ойып алады сері С кен. М ны естіген қ ө ұ ғ ө қ қ ә ұ Г лжамал бойын кернеген намыстан жарыла жаздап, йіне т ра ж неледі. Екпіні с мды ү ү ұ ө ұ қ атты. Сол бетімен Би-а аны ж мыс б лмесіне долдан ан алпында кіріп барады да: қ ғ ң ұ ө ғ қ -Осы сені олы нан не келеді? Елді еркегі базарда ж р. Ал сен болса жазудан бас ң қ ң ң ү ң к термейсі . Ала а азы р ыры бізге со ым бола ма? Неге бір мезгіл осыны ойламайсы , ө ң қ ғ құ ғ ң ғ ң ойбай!-деп ша -ш ай ай а басады. ң ұң қ ғ Сонда Бейімбет был етпестен: қ -Долы йелді мінезін келтіре алмай отыр едім. Жа сы келді -ау, жар ыным!-деп ә ң қ ң қ жазуын уана жал астырып кетіпті. қ ғ ә Арада сегіз жыл теді. Б л кезде Би-а а мірде жо . Ал оны артында а ырап ал ан ө ұ ғ ө қ ң ң қ ғ йелі Г лжамал АЛЖИР-ді (Акмолинский лагерь жен изменников Родины) т т ыны болып, ә ү ң ұ қ мидай далада ой ба ып ж реді. Сонда артынан зін іздеп келген ызы Р зия а осы бір қ ғ ү ө қ ә ғ о и аны зегі ртене гімелеп берген Г лжамал бай с: қ ғ ө ө әң ү ғұ -Сабазым-ай, сонда долданып т р ан ма ан басын да к термей, жазуын жаза берді ұ ғ ғ ө ой!-деп сол ылдап т рып жылапты. ғ қ ұ Б л гімені айт анда Р зия апайды да к ілі босады. Жазудан бас а а -со та ісі ұ әң қ ә ң өң қ қ қ қ болма ан, аты алты Алаш а таныл ан аяулы кесін айтып отыр анда к ілі алай ғ қ ғ ә ғ өң қ б зылмайды? Бейімбет Майлинні йелі бол аннан бас а айыбы жо , керек десе хат та ұ ң ә ғ қ қ жаза білмеген, ба андай сегіз жыл а сотталып, та дырды та ыметін молынан тарт ан қ ғ ғ ң қ қ арда ты анасын айтып отыр анда к ілі алай босамайды? Тіпті сол с тте б л гімені қ ғ өң қ ә ұ әң айтып отыр ан Р зия апа т гілі, мені де зегіме ксік тіреліп, к ілімді кіреуке м бас ан. ғ ә ү ң ө ө өң ұң қ -Кейін республиканы дебиет, нер ж не м дениет айраткерлеріне арнап салын ан ң ә ө ә ә қ ғ т рмыс а олайлы жа а йге к штік. Б л сем имаратты былай ы ел «Мамандар йі» деп ұ қ қ ң ү ө ұ ә ғ ғ ү атайтын. Бізді отбасымызбен к ршілес болып б л йде Ілияс Жанс гіров пен Евгений ң ө ұ ү ү Брусиловскийді отбасылары т рды. абит М сірепов пен анабек Байсейітовтті ң ұ Ғ ү Қ ң ша ыра тары бізге к рші йде т ратын,-дейді апай. ң қ ө ү ұ 1936 жылды о ыр к зі. Онда Р зия апамызды 11 жаста ы кезі. Бір к ні Бейімбетті ң қ ң ү ә ң ғ ү ң йіне жазушылар Всеволод Иванов пен Иван Шухов келеді. Ша ыра иесінен бас а сол к ні ү ң қ қ ү б л йде аза жазушыларынан С кен, Ілияс, абит шеуі йелдерімен болыпты. ұ ү қ қ ә Ғ ү ә -Шешеміз балаларды бір б лмеден аттап бастыр ан жо ,-деп еске алады Р зия ө ғ қ ә апай,-Дегенмен, ойын арасында меймандар отыр ан б лмеге есік са ылауынан сы алап ғ ө ң ғ ж рдік. Бір ара анымда барлы ы патефон уенімен билеп ж ргендерін к рдім. С кенні ү қ ғ ғ ә ү ө ә ң

йелі Г лба рам те с нді билейді екен. Сол к ні кем бізді б лмеден ша ырып алып, йде ә ү һ ө ә ү ә ө қ ү мейман бол ан орыс жазушыларымен таныстырды. ғ Р зия апаны осы серлі гімесін ты дап отыр анымда аза ты ыршын кеткен ш ә ң ә әң ң ғ қ қ ң қ ү арысыны асыл т л алары к з алдымда атар т рды. С кен, Ілияс, Бейімбет! Бір жылды ң ұ ғ ө қ ұ ә ң т лдері, бір торды рбандары ой б лар. ө ң құ ғ ұ -С кен мен Ілияс бізді йде жиі болатын. абитті отбасымен де тонны ішкі ә ң ү Ғ ң ң бауындай жа сы араласып т рды ,-деп еске алады Р зия апай. қ ұ қ ә -С кен мен Ілиясты бейнелері есі ізде алды ма? ә ң ң қ - ал анда андай! С кенні с лу сымбатын с збен айтып жеткізу иын. Ал Ілияс Қ ғ қ ә ң ұ ө қ иы ты, е селі адам еді. Т рі тау халы тарыны кіліне са ырайтын. кем т німен қ ң ү қ ң ө ұқ ңқ Ә ү жазуын жазып, т ске дейін ала сыз йы таушы еді. Т с ауа ш рдас Жазушылар ода ына ү ң ұ қ ү ү құ ғ арай ая дайтын. Бірде солай арай бізді йден шы арда С кен: қ ң қ ң ү ғ ә - й, Беке! Мен Ода тан машина ша ыртайын,-деп телефон а олын соза бергенде Ә қ қ ғ қ кемні : ә ң -Не ыласы соны? Одан да шеуіміз талдарды к ле кесімен ая дап отырып, қ ң ү ң ө ң ң гімелесіп барса , бір ж мыс бітпей ме?-деп С кен досын то тат аны есімде. әң қ ұ ә қ қ Содан кейін міріні бастау кезе індегі сол бір мытылмас с улелі с ттерді перзенттік ө ң ң ұ ә ә са ынышпен еске ал ан Р зия апай біраз уа ыт ой ша ында отырып алды. Ал мен ғ ғ ә қ құ ғ қ жазушы ызыны демі гімесінен сте тоят табар емеспін. қ ң ә әң ә 1936 жылды маужыра ан мамыр айында Москва аласында аза стан дебиеті мен ң ғ қ Қ қ ә неріні онк ндігі лкен салтанатпен ткені тарихтан белгілі. Осы атаулы шара Би-а аны ө ң ү ү ө ғ ң ша ыра ында андай із алдырды? ң ғ қ қ -Декада а кем мен шешем ж не тетелес бауырым Мереке шеуі кетті,-деп еске ғ ә ә ү алады Р зия апай,-М скеуге аттанар кезде кемні ма ан арап, жалта тай бергені есімде. ә ә ә ң ғ қ қ Мені йде алдырып кететіндері к іліме келетін болар деп ойла ан ой. ү қ өң ғ ғ Би-а а мірде те балажан адам бол ан екен. сіресе, к зіні а ы мен арасындай екі ғ ө ө ғ Ә ө ң ғ қ ызына келік мейірімі ерекше т сіпті. НКВД ры ына ілігіп, Алматыны аба тысында қ ә ү құ ғ ң қ жат ан кезінде йелі Г лжамал а екі ызын алып келіп, бір иіскетіп кетуін аманат етіп қ ә ү ғ қ тапсыруы Бейімбетті оттай ысты келік махаббатын а артатыны аны . ң қ ә ңғ қ - ара ым, сен ма ан ренжіме. Мына Мерекені зімізбен кетіп барамыз. Ал сені келесі Қ ғ ғ ө ә декада а міндетті т рде апарамын,-деп Бейімбет жанында жаута дап т р ан 11 жасар ызы ғ ү ң ұ ғ қ Р зияны басынан сипапты. ә -Ренжімеймін, ке. Мен лкен емеспін бе?-дейді сары ызы есейіп ал анын білдіріп. ә ү қ қ ғ - рине, лкенсі , айналайын. Сонды тан, мына бауырлары ды укен екеуі е сеніп Ә ү ң қ ң Ә ң алдырып бара жатырмыз. Біз Москвадан айтып орал анша Еділ мен Г лсімге бас-к з қ қ ғ ү ө болып ж р, ара ым!-дейді абзал ке ам ор нмен. ү қ ғ ә қ қ ү Арада неб рі екі жыл ткенде айрандай йы ан ша ыра ы ортасына опырылып ә ө ұ ғ ң ғ т серін, тірі жетім ал ан балаларына осы сары ызы мір бойы бас-к з болып терін тап ү қ ғ қ ө ө ө сол с тте Бейімбет айдан білсін! Ал оны ызы Р зия абазал кесіні осы аманатын мір ә қ ң қ ә ә ң ө бойы бойт мардай са тап тті. ұ қ ө Арада бірнеше к н теді. Б л кезде Москва аласында аза стан неріні декадасы ү ө ұ қ Қ қ ө ң тамаша табыстармен тіп жат аны жайлы жа ымды жа алы тар орталы басылымдар ө қ ғ ң қ қ ар ылы республика ж ртшылы ына тарап лгерген. Сценариін Бейімбет жаз ан «Жалбыр» қ ұ ғ ү ғ спектакліні премьерасын да моквалы тал амы биік к рермендер ысты ы ыласпен ң қ ғ ө қ қ абылдапты. қ Сондай шуа ты к ндерді бірінде Алматыда ы Би-а а йіні телефоны сылдыр а а қ ү ң ғ ғ ү ң қ ғ ж неліпті. Телефон ла ын Р зия к тереді. Ол ар жа та ы ам ор кені о ыр дауысын ө құ ғ ә ө қ ғ қ қ ә ң қ ң жазбай таны ан. ғ -Алло, Р зиямысы , айналайын? алдары алай, ара ым?-дейді сол бая ы келік ә ң Қ ң қ қ ғ ғ ә ам ор к ілмен. қ қ өң -Тегіс аманбыз, ке. Сендерді са ынды . ашан айтасы дар? ә ғ қ Қ қ ң - ара ым, мына шеше мен Мереке б гін поез а мінеді. К тіп алы дар. Мен осы Қ ғ ң ү ғ ү ң жа ынан останай мен Тор ай а командировка а баратын болдым,-дейді кесі. ғ Қ ғ ғ ғ ә С йтсе, Би-а а сол жа ынан абит М сірепов екеуі Тор ай даласына тартып ө ғ ғ Ғ ү ғ отырыпты ой. Б ан себеп бол ан жа дайды Алматы а орал ан со зі айтып берген. ғ ұғ ғ ғ ғ ғ ң ө Москвада ы онк ндік кезінде Мирзоян баста ан аза станны басшыларынан ғ ү ғ Қ қ ң Сталин:

-Жа ылмасам, осы аза хал ында Чапаев секілді Азамат со ысыны бір батыры ң қ қ қ ғ ң болды емес пе?-деп с рапты. ұ -И , бол ан. Ол адам азір де бар. Сізді айтып отыр аны ыз Тор ай комиссары ә ғ қ ң ғ ң ғ ліби Жангелдин болар, Иосиф Виссарионович?-дейді аза стан басшылары. Ә Қ қ -Жо , ол емес. алай еді? азір, азір... Иманов! қ Қ Қ қ -Д рыс айтасыз. Ол батырымыз – Азамат со ысында ерлікпен аза тап ан Амангелді ұ ғ қ қ Иманов. -Осы батырлары ыз туралы неге кино т сірмеске?-депті сонда Сталин. Осылайша ң ү ая астынан Сталиннен жауапты тапсырма ал ан республика басшылары Амангелді Иманов қ ғ туралы к ркем фильмні сценариін жазуды Бейімбет Майлинге ж ктейді. Би-а а зіне ө ң ү ғ ө к мекшілікке абит М сіреповты с рап алыпты. ө Ғ ү ұ аза ты талантты ос аламгері зара а ылдаса келе, Москвадан бірден Тор ай Қ қ ң қ қ ө қ ғ даласына тартып, сардар жайлы ел арасынан материал жинап айтуды й арады. қ ұ ғ Сценариді орысша н с асын москвалы жазушы Всеволод Иванов жасайтын болады. ң ұ қ қ Би-а а мен абе б л сапарынан олжалы орал ан. Сардарды к зін к рген ауыл ғ Ғ ң ұ ғ ң ө ө а са алдарымен, батырды жаса ында бол ан сайып ыран сарбаздарымен жолы ып, қ қ ң ғ ғ қ ғ Амангелдіге атысты к птеген гіме естіп, мол деректер жинап айтады. Осыдан со қ ө әң қ ң аламгерлер бірден тапжылмай жазу а отыр ан. қ ғ ғ абе ні Би-а а туралы бір естелігінде осы с т жайлы баяндайтын жері бар. «Т н Ғ ң ң ғ ә ү ортасында Бейімбет ма ан телефон шалады. «Бітірді бе?» деп с райды. Бітірмегенімді зі ғ ң ұ ө де біледі. Жатып алдым ба, соны тексереді-ау деймін. Осыдан со Бейімбет ма ан ата қ ң ғ қ ң талап ойды. «Мен екі очерк жазамын, сен – бір очерк. Ма ан бір к н, са ан екі к н». К нуге қ ғ ү ғ ү ө тура келді. Бейімбет бірден б р ыратып жазып кетті. Мен ре ілесе алдым-ау деймін...» ұ қ ә ң -Бірде т н ортасында оянып кеттім. кемні ж мыс б лмесіні шамы жанып т р екен. ү Ә ң ұ ө ң ұ ла ыма бір уен естілгендей болды. А ырын басып, лгі б лмеге кірсем, кем стол Құ ғ ә қ ә ө ә басында ы ылдап н айтып отыр екен. Алдында – буда-буда а аз пара тары,-дейді Р зия ң ә қ ғ қ ә апай. Сонда ол кесінен: ә -Неге йы тамай отырсыз, ке?-деп с рапты. Би-а а сары ызын баласынбай ұ қ ә ұ ғ қ бауырына тартып: -Шыра ым, бізде Амангелді деген ата ты батыр адам бол ан. Сол батыр туралы ғ қ ғ жазып отырмын. Бітірген со кино а т сіреміз. Аманды болса, к ресі лі, ара ым!-депті. ң ғ ү қ ө ң ә қ ғ Бейімбет жазу арасында ара-т ра балаларын жанына ша ырып алып, зіні болаша ұ қ ө ң қ шы армасы жайлы айтып отырады екен. Жазу кезінде оншалы ты к й тал амапты. детте, ғ қ ү ғ Ә жазушыны балалары кесі жазу столына отыр анда мазасын алуды ж н санама ан. ң ә ғ ө ғ М ндайда олар дала а ойнап кетеді екен. ұ ғ К п замай Бейімбет Майлин мен абит М сірепов «Амангелді» киносыны сценариін ө ұ Ғ ү ң жазып бітіріп, орысша а жолма жол аударма жасайды. Оны Алматы а арнайы келген ғ ғ москвалы жазушы Всеволод Иванов айта деп, бір айды ішінде сценариді «Ленфильм» қ қ өң ң киностудиясы абылдап алады. қ Артынша к п кешікпей аза ты т ыш к ркем фильмін т сіру ж мысы да басталып ө қ қ ң ұңғ ө ү ұ кетеді. Кино Алматы ма ында ы ара астек деген жерде т сірілген. ң ғ Қ қ ү Ал б л кезде халы ты басына сталиндік репрессияны ара б лты йіріліп-а ал ан ұ қ ң ң қ ұ ү қ қ ғ еді. Шіркін, аншама арыс азаматтар жазы сыз жала а та ылып, беймезгіл рбан болды қ қ ғ ң құ десе іздерші! ң 1937 жыл ы ырк йек айыны 24 ж лдызында НКВД С кенді амау а алады. Б л ғ қ ү ң ұ ә қ ғ ұ кезде са ла а ын Ілияс та амау а т скен. ара астекте кино а т сірушілерді тобында ң қ қ қ ғ ү Қ қ ғ ү ң деби ке есші болып ж рген Бейімбетке де ауіп т неді. ә ң ү қ ө Бейімбетті бостанды та біраз ж руіні сырын кейін Г лжамал мен балаларына ң қ ү ң ү абе айтып беріпті. абит М сіреповты с зіне ара анда НКВД жендеттері Бейімбетті Ғ ң Ғ ү ң ө қ ғ амау а алу керектігі туралы айт анда сол кезде республикамызды бас арып т р ан Левон қ ғ қ қ ұ ғ Мирзоян, аза ты Мырзажаны б ан к нбей: қ қ ң ұғ ө -Бейімбет Майлин азір Сталин жолдасты тікелей тапсырмасымен халы а те қ ң ққ ө керек киноны т сіруге к мек к рсетіп ж р. Тым болмаса сол киноны т сіріп бітіруге м рсат ү ө ө ү ү ұ бері дер о ан,-депті. ң ғ олынан келер айраны болса, Мирзоян С кен мен Ілиясты НКВДа бере ме? Енді Қ қ ә ғ талантты жазушы Бейімбет Майлин де сол арыс азаматтарды кебін кигелі т р. кініштен ң ұ Ө

барма ы ды шайна аннан бас а не істерсі м ндайда? К п замай Мирзоянны зін де ғ ң ғ қ ң ұ ө ұ ң ө амау а ал ан НКВД-ны ры ы тым зын болатын. қ ғ ғ ң құ ғ ұ 1937 жыл ы азан айыны басы. Б л кезде ара астектегі кино т сіру ж мыстары да ғ қ ң ұ Қ қ ү ұ ая талу а жа ындап ал ан болатын. НКВД жендеттері Бейімбетті Алматы а оралуын к тіп, қ ғ қ қ ғ ң ғ ү ала андарын ыс ылап отыр. қ қ Атасына ла ынеттерді аба тысы айда кетеді дейсі ? амал ан аралы с ті ді ғ ң қ қ ң Қ ғ қ ә ң жазу а олым барар емес. Бостанды та бола т ршы, Би-а а! ғ қ қ ұ ғ Бізге жеткен деректерге ара анда, Бейімбет мірде лауазымды ызмет пен қ ғ ө қ жиналысты т рінде отырудан ат-тонын ала ашатын сондай арапайым адам болыпты. ң ө қ қ аза стан лкелік партия комитеті оны баспаны директоры етіп та айындама бол анда Қ қ ө ң ғ қ ғ айран Би-а аны абе е: қ ғ ң Ғ ң - й, абит айналайын! Осыны басты ты ын сен алшы, ж мысын мен зім-а Ә Ғ ң қ ғ ұ ө қ ат арып берейін,-деп жалынатыны да содан ой. қ ғ Бейімбетті сол жылдары жиі тіп т ратын дау-дамайлар а толы ал алы жиындарда ө ұ ғ қ президиумны рамына сайлайды екен. Солай боларын жа сы білетін Би-а а зал а ң құ қ ғ ғ жиналыс басталып, президиум сайланып бол ан со ана кіретін бол ан ой. Содан со бір ғ ң ғ ғ ғ ң бос орын а жай асып алып, арындашын ойын д птеріні бетінде жор алатып кетеді екен. ғ ғ қ қ ә ң ғ ә Ол бас алардай жиналыс т рінде шіреніп отырудан жазуды арты сана ан. қ ө қ ғ Басты ты ж мысынан ашатыны да сол ой. Басшы бол ан со рт рлі м жілістерге қ ң ұ қ ғ ғ ң ә ү ә атысу а тура келеді. Ал ондай м жілістерде басты адамды ойып т рып, т рге отыр ызады. қ ғ ә қ ұ ө ғ Шы ып кетуді ж ні та ы жо . Сонда гімені ашан жазады? Би-а а м ны барлы ын жа сы ғ ң ө ғ қ әң қ ғ ұ ң ғ қ білген. Ал алы жиналыстарда лдекімдер жайына арап отырмай: қ ә қ -Ау, Биеке, сіз де с йлесе ізші бір!-десе, Бейімбет б ан к дімгідей ренжіп алатын ө ң ұғ ә қ к рінеді. ө -Бір жылы кем кезекті бір ел аралап шы ан сапарында бас а поез а отыру шін осы ә ққ қ ғ ү азіргі Жары теміржол станциясынан т седі,-деп Р зия апай гімесін одан рі саба тады,- қ қ ү ә әң ә қ Теміржол вокзалыны жанында газет-журнал сататын д гіршек бар екен. Содан газет сатып ң үң ала ойма шы болып, кезекке т рады. Кезегі келіп, енді ала бергенде бір топ о ушы қ қ ұ қ балалар ж гіріп келеді де, Би-а аны бір шетке ысырып тастап, бір-екі газет сатып алады. ү ғ Момын кем л м деместен поезд келгенше ермек ете т ру а керекті газеттерін алып, ә ә ұ ғ орынды а отырады. Бір кезде жанында т р ан лгі о ушы балалар олдарында ы газетті ққ ұ ғ ә қ қ ғ жайып жіберіп: - й, мынаны ара дар. Бейімбет Майлинні та ы бір гімесін басыпты! Ә қ ң ң ғ әң -Мен де к рейінші. Ма ан да берші! ө ғ -Осы кісі зі керемет ызы жазады ой, ий?-деп лардай шулай ж неледі. ө қ қ ғ ұ ө Сол арада бір жолаушы азамат кемді танып алып, екеуі ш йіркелесе кетеді. Б л ә қ ү ұ гімеден со «к шті жазатын Бейімбет жазушы» лгінде ана здері кезектен ысырып әң ң ү ә ғ ө таста ан мына бір б жыр бет, шамаданды адам екенін білген балалар атты ысылыпты. ғ ұ қ қ Сол к ні кем ашан поезына мініп кеткенше лгі о ушы балалар жанынан йіріліп кетпей ү ә қ ә қ ү ой андарын кемді таны ан жолаушы азамат кейін ма ан майын тамыза гімелеп берген қ ғ ә ғ ғ әң еді,-дейді Р зия апай. ә 1937 жыл. азан айыны алтыншы ж лдызы. аза ты т ыш к ркем фильміні Қ ң ұ Қ қ ң ұңғ ө ң ж мысы біры айлан ан со жазушы Бейімбет Майлин сол к ні т стен кейін Алматы а ұ ңғ ғ ң ү ү ғ айтып оралады. қ йіне келіп, киімін ауыстыр ан со Бейімбет жатын б лмесінен шы ып, т ргі б лмеге Ү ғ ң ө ғ ө ө келеді. Диван а жай асып отырады да, асына балаларын ша ырады. ғ ғ қ қ Б л к ні йде йелі Г лжамал мен кенже ызы Г лсім жо еді. Олар сол кино т сіріліп ұ ү ү ә ү қ ү қ ү жат ан ара астектен лі айтып оралма ан. қ Қ қ ә қ ғ Екіш ай т р ан жайлауда ы киіз йде жиналма ан ж гі, буылма ан те і ал ан ү ұ ғ ғ ү ғ ү ғ ң қ ғ Г лжамал солар а ала дап, Бейімбетпен бірге ала а айта алма ан. Ал Би-а а атты ү ғ ң қ ғ қ ғ ғ қ ажы ан еді. Ж мыс бден шаршатты. Оны стіне Алматы жа тан естіліп жат ан жаманат қ ғ ұ ә ң ү қ қ хабарлар амк іл жазушыны н зік ж регін ж лымдап бітірді. Не істерін білмей те селіп қ өң ң ә ү ұ ң ж ріп алатын дет тапты. С кен мен Ілиясты амау а алын анын естігенде: ү ә ә ң қ ғ ғ -Апыр-ай, мына заман не болып барады зі? С кен мен Ілияс жау болса, жау емесі ө ә кім сонда?-деп атты к йзелді. Жаны жабы ты. К ілі торы ты. К кейдегі сансыз сауалдар а қ ү қ өң қ ө ғ жауап таба алмай ты ыры а тірелді. ғ ққ

зіні ерте гі та дырын ойша болжайды. аш анда айда барма шы? Та дырды Ө ң ң ғ Қ қ қ қ ғ ң бас а сал анына мойын сын ан жа дайы бар. Ж , зін ойшы. С кен мен Ілиястан жаны қ ғ ұ ғ ғ ә ө қ ә арты емес ой. Мына артында а ырап алатын бес балапаны мен жан жарын ойлап қ қ ң қ амы ады оны ж регі. Не болар екен? Шіркін-ай, не болар екен? қ ғ ң ү Алматы а кіргенде Бейімбетті ж регі ан жыла ан еді. К ні кеше ана ала сыз ж рген ғ ң ү қ ғ ү ғ ң ү астана к шелері енді б гін м ны жатыр ап ал андай. Ана бір к шемен Ілияс екеуі саяба а ө ү ұ қ қ ғ ө ққ арай баратын, мына к шеде С кен екеуіні ізі жатыр. айда сол бір ай ысызамсыз қ ө ә ң Қ қ ғ қ к ндер? ү М бас ан к ілмен йіне келді. Ауыр ойлардан арылып, к з шырымын алма ұң қ өң ү ө қ бол ан. Кірпіктері ай аспады. Б рібір йы тап жарытпасын сезді де, т ргі б лмеге шы ып, ғ қ ә ұ қ ө ө ғ балаларын жанына ша ырды. асына аздай тізіліп, укені мен Р зиясы, Мерекесі мен қ Қ қ Ә ә Еділі келді. - алдары алай, ара тарым?-деп уелі балаларыны аманды ын с рап ал ан Қ ң қ қ қ ә ң ғ ұ ғ ам ор ке бір шетте ал иып т р ан бес жаста ы лы Еділге арап: қ қ ә қ қ ұ ғ ғ ұ қ -Шыра ым, бері келші!-деп ша ырып алды да, к теріп тізесіне отыр ызды. Шашынан ғ қ ө ғ сипап, ма дайынан иіскеді. Содан кейін бас а балаларына арап: ң қ қ -Шыра тарым, о улары жа сы ма? Саба тан алып ж рген жо сы дар ма?-деп қ қ ң қ қ қ ү қ ң т птіштеп с рады. Б рі де алыпты екенін білген со ала да ан к ілі аздап орны андай ә ұ ә қ ң ң ғ өң ққ болды. Тама ты жер стелге жасап, б рі бірге отырып, т стік ішті. Астан кейін Би-а аны қ ү ә ү ғ ң лдары ойнап айту шін дала а беттеді. Ал ызы Р зия р н рсені бір с рап, кесіні ұ қ ү ғ қ ә ә ә ұ ә ң асында айналшы тай берді. Бір уа ытта Би-а а ызына арап: қ қ қ ғ қ қ - ара ым, мен б гін сондай атты шаршап келдім. Енді мен бір жа сылап тыны ып Қ ғ ү қ қ ғ алайын. Ал сен мені біреулер с рап келсе, йде жо деп айтарсы ,-деді. ұ ү қ ң -Жарайды, ке. йы тап алы ыз. Мен ойнамай йде отырамын,-деді елікті ла ындай ә Ұ қ ң ү ң ғ еле деген елгезек сары ызы. кесі оны басынан мейірлене бір сипады да, жатын ң қ Ә б лмесіне кіріп кетті. ө К н кешкіріп ал ан. укен, Мереке, Еділ шеуі ойынны ызы ымен лі далада ж р. ү қ ғ Ә ү ң қ ғ ә ү Р зия сырт а аттап баспай, й ыда ы кесіні тынышты ын ойлап, йде отырды. ә қ ұ қ ғ ә ң ғ ү Са ат кешкі сегізді шамасында сырт ы есікті о ырауы безілдей ж нелді. Далада ы ғ ң қ ң қ ң ө ғ бауырлары келген болар деп ойла ан Р зия кім екенін с рамастан есікті ашып жібереді. Биғ ә ұ а а ызыны з ресі шып кетті. Есік табалдыры ында скери киімді е гезердей екі орыс т р. ғ қ ң ә ұ ғ ә ң ұ Т рлері суы , аба тары ату. ү қ қ қ қ -Б л Майлинні п тері ме ?-деп с рады ызбарланып. ұ ң ә ұ -И . ә -Бейімбет Майлин айда? қ Б л сауал а орыс мектебіні т ртінші сыныбында о ып ж рген Р зия м дірмеді. ұ ғ ң ө қ ү ә ү - кем йде жо . Ол ара астекте кино т сіріп жатыр,-деді. скери киімділер б л Ә ү қ Қ қ ү Ә ұ с зге алданбады. ө -Неге тірік айтасы ? Біз осы жа а ана ара астектен келдік. ке йде,-деді де, ө ң ң ғ Қ қ Ә ң ү м ны жолдан итеріп жіберіп, йге кіріп кетті. Сонда да жа аласып ж ріп, Р зия олармен бірге ұ ү ғ ү ә жатын б лмеге кіреді. ө -Шіркін-ай, кем т сегінде еш ала сыз рахаттанып т рып йы тап жатыр екен,-деп ә ө ң ұ ұ қ еске алады сол бір с мды с тті Р зия апай,- скери киімділерді бірі есікті жанында ұ қ ә ә Ә ң ң алды. Екіншісі орабында ы наганды суырып алып, т секке жа ындады да, ыз арлы қ қ ғ ө қ ғ дауыспен: -Гражданин Майлин, встать! Вы арестованы!-дейді. М ны естігенде шырт й ыда ұ ұ қ жат ан Бейімбет а а т сегінен атып т рыпты. Т рі табан астында боп-боз болып кетеді. Ол қ ғ ө ұ ү л м деп тіл атпастан екі олын к тере беріпті. Сол жерде скерилерді бірі Бейімбетті ә қ қ ө ә ң ң орынды ар алы ында ілулі т р ан киімдерін тінтеді. Костюміні т с алтасынан паспортын, қ қ ғ ұ ғ ң ө қ партбилеті мен са ты кітапшасын алады. қ қ -Б л с мды ты к рген мен ебіл-дебіл болып жылап ж рмін. М ны б рі бір ұ ұ қ ө ү ұ ң ә ор ынышты т с сия ты болды. М гіріп алдым,-деп еске алады р зия апай. қ қ ү қ әң қ ә 12 жаста ы Р зия жылап ж ріп, скери киімділерге жалын ан. кесін босатуларын ғ ә ү ә ғ Ә тінген. ө

-Мені кем жау емес, ол жазушы. Кітап жазады, кино т сіреді. Босаты ыздаршы оны, ң ә ү ң тінемін!-деп ботадай боздайды. Біра , НКВД жендеттеріні кеудесіндегі ж рек емес, ара ө қ ң ү қ тас болатын. Олар аршадай ызды с зіне де, жыла анына да пыс ырып арамайды. қ қ ң ө ғ қ қ Бейімбетті киімдерін тінтіп бол ан скерилер енді йді ішін а тару а к шеді. М ны ң ғ ә ү ң қ ғ ө ұ ң алдында олар й иесіне: ү -Мы будем делать обыск. Вот санкция прокурора на обыск,-деп бір жапыра а азды қ қ ғ к рсетеді. ө Бейімбетте н жо . абыр аны жанында ы орынды та мелшиіп отыра береді. і ү қ Қ ғ ң ғ қ Өң а аздай а арып кеткен. қ ғ ғ НКВД адамдары йді бас а б лмелерінде онша к п айналмайды. Ал Би-а аны ү ң қ ө ө ғ ң ж мыс б лмесінде а аздарыны барлы ын опара а тарады. Жазушы кабинетіні ш ұ ө қ ғ ң ғ қ қ ң ү абыр асы бірдей кітаптар а сы ай толтырыл ан шкаф с релері екен. НКВД адамдары осы қ ғ ғ қ ғ ө жерде за б геледі. Ал Би-а а болса, тілге келместен бос абыр аны жанында ы ұ қ ө ғ қ ғ ң ғ орынды та м гіріп отыра береді. қ әң Осы кезде Р зия жылыстап, сырт а шы ып кетеді. Далада ала сыз ойнап ж рген ә қ ғ ң ү бауырларын тауып алады. - йге ж рі дер! кемізді амайын деп жатыр,-дейді жыламсырап. Ү ү ң Ә қ Тосын хабар Би-а аны ш лына ашы к ні т беден т скен жайдай сер етеді. Олар ғ ң ү ұ қ ү ө ү ә с рініпабынып, йге арай т ра ж гіреді. Е со ында кішкентай Еділ албала тап келе ү қ ү қ ұ ү ң ң қ қ жатыр. Б рі боздап жылап келеді. ә Б ларды п тері екінші абатта болатын. Алда ж гіріп бара жат ан укен ұ ң ә қ ү қ Ә баспалда ты екі сатысынан атар секіріп, йге бірден ойып кетеді. Артынан йме-ж йме қ ң қ ү қ ү ү болып, бауырлары да кіреді. Б лар келгенде НКВД адамдары жазу столы стіндегі Бейімбетті олжазбасын буыпұ ү ң қ т йіп т р екен. Балалар жылап, скери киімділерді етегіне оралады. ү ұ ә ң -Бізді кеміз жа сы адам. Ол жау емес, жазушы. Тиіспе іздерші о ан!-деп жалынады. ң ә қ ң ғ Сонда лгілерді бірі: ә ң -Не бойтесь, дети. Мы его не трогаем. Ваш отец через два дня придет,-деп алдар атыпты. Б ан Мереке мен Еділ сеніп алса да, укен мен р зия боздап жылай қ ұғ қ Ә ә беріпті. Содан кейін б лар а кішкентай бауырлары да осылады. ұ ғ қ лден уа ытта скери киімділер йді тінтуді ая тайды. Олар телефонмен йге ж к Ә қ ә ү қ ү ү машинасын ша ыртады. Би-а аны ж мыс б лмесінен алын ан бір машина кітаптар мен қ ғ ң ұ ө ғ олжазбалар ж не бас а да к птеген а аздар НКВДа жол тартып кете барады. Осыдан қ ә қ ө қ ғ ғ со лгілер Бейімбетті зін алып кетуге машина ша ыртады. К п замай ол да келеді. Атың ә ң ө қ ө ұ шулы – « ара з ын». Қ құ ғ Би-а а йден шы ар кезде ж мыс кабинетіні алдында балаларымен оштасады. ғ ү ғ ұ ң қ Б рін келік к ілмен елжірей бауырына басып, беттерінен со ы рет с йеді. лкен лына ә ә өң ңғ ү Ү ұ арап: қ - укен, сен баланы лкенісі ой. Мына бауырлары а ам ор бол, ал ан Ә ң ү ң ғ ң қ қ қ ғ кітаптарыма ие бол,-дейді. Содан кейін б ріне арап т рып: ә қ ұ -Балаларым, сендерге бір тілегім бар. Саба тары ды жа сы о ы дар. Г лжамал а қ ң қ қ ң ү ғ менен с лем айты дар. Г лсімні бетінен мен шін с йерсі дер,-депті. К здері жасаурап, ә ң ү ң ү ү ң ө дауысы дірілдей шы ыпты. ғ Бейімбет есік алдында ы « ара з ын а» жете бере кілт то тап, балконда боздап ғ Қ құ ғ ғ қ т р ан балаларынан к з алмай бір с т арап т рып ал ан екен. Одан рі т ру а асында ы ұ ғ ө ә қ ұ қ ғ ә ұ ғ қ ғ скери киімділер ыры бермей, машина а дедектетіп, мінгізіп алып кетіпті. « ара з ын» ә қ ғ Қ құ ғ ара т нні ойнына кіріп, к зден айып болып кете барады. Осыдан со Бейімбетті бес қ ү ң қ ө ғ ң ң балапаны арда ты келерін айтып к ре алмайды. Олар анаттары ыр ылып, тірі жетім қ ә қ ө қ қ қ болып алады. Бал д урен балалы ша осылай к здерінен б л-б л шады. қ ә қ қ ө ұ ұ ұ Ерте інде укен ара астекте аперсіз жат ан анасы Г лжамал мен екі жаста ы ң Ә Қ қ қ қ ү ғ кішкентай арындасы Г лсімді алып айтады. қ ү қ - кем командировка а кететін болды. Сізді алып айту а ж мсады,-дейді естияр лы Ә ғ қ ғ ұ ұ сын с тте анасына сыр бермей. Егер кесіні амал анын ашы айтса, адуын мінезді ә ә ң қ ғ қ Г лжамал тап сол жерде зіні бетін зі ж лып, ж ртты бігерін алатыны аны еді. Сол ү ө ң ө ұ ұ ң ә қ кезде 16 жаста ы укен м ны жа сы т сінген. Біра , ара таныма ан сауатсыз адам болса ғ Ә ұ қ ү қ қ ғ да, Г лжамал лыны б л ж рісінен секем алып алады. ү ұ ң ұ ү қ -Ол не ыл ан к мандиропка? Киносын бітіргені кеше ана еді ой,-депті. қ ғ ә ғ ғ

-Білмеймін, жедел т рде алып айту а жіберді ой, йтеуір,-деп жа ауратады укен. ү қ ғ ғ ә қ Ә Т лпардан ал ан т я -ай! Сол с тте зіні де жас ж регі егіліп, жан-д ниесі бордай босап ұ қ ғ ұ қ ә ө ң ү ү т рса да, сырт к зге сыр бермеген ой сабаз! Егер сол с тте укенні орнында боркемік ұ ө ғ ә Ә ң біреу болса, шешесін бас салып, ба ырып оя беретіні аны еді. укен йтпеген. Сын с тте қ қ қ Ә ө ә зін ересек адамдай стай білген. ө ұ Осылайша Бейімбет стал ан к нні ерте інде екі жаста ы Г лсімін к теріп, Г лжамал ұ ғ ү ң ң ғ ү ө ү Алматы а айтып оралады. Келсе йде Бейімбет жо . ғ қ ү қ - келері айда?-десе, балалары ндемейді. Б рі йде монтиып отыр. Саба а да Ә ң қ ү ә ү ққ барма ан. ғ НКВД адамдары Би-а а б лмесіні есігін жауып, кілтін здерімен алып кетіпті. ғ ө ң ө Г лжамалды зінде та ы бір басы арты кілті бар екен. Сонымен есікті ашып келіп жіберсе, ү ң ө ғ қ Бейімбетті ж мыс б лмесі жау шап андай жайрап жат анын к реді. а аздары еденде ң ұ ө қ қ ө Қ ғ алай болса солай шашыл ан. Тек осыдан со барып бол ан жа дай санасына жеткен қ ғ ң ғ ғ Г лжамал шашын жайып, жылап жіберіпті. ү -Сорла ан екенбіз ой, ойбай! Бейімбет-ау, айдасы , арысым? айда ртты сені ғ ғ қ ң Қ құ ор аулар, момыным-ау? Жер оз алса, оз алмайтын арысым-ай!-деп ботадай боздап, қ қ қ ғ қ ғ сол ылдап т рып жылайды. қ ұ Шешесіне осылып, балалары да егіледі. Біра , ншейін шер тар атар а болмаса, қ қ ә қ ғ к зді жасын к лдеткеннен келер пайда жо . Б лар тегіс ботадай боздады екен деп НКВД ө ң ө қ ұ Бейімбетті босатпасы бесенеден белгілі. Сол к ні жылап-жылап, т сектеріне киімше лайды. Тіпті кешкі ас ішу де ойларына ү ө ң құ келмеген. Бейімбет аба тыда жат анда б лар а ас бата ма? қ қ ұ ғ Баланы аты – бала. Олар шешелерімен бірге е іреп жылап, келерін жо та анымен ң ң ә қ ғ т секке бастары тие талы сып йы тап кетеді. Ал сол т ні Г лжамал к рер та ын к зімен ө қ ұ қ ү ү ө ң ө атырады. Жаратушы т іріне: әң -Шіркін-ай, тезірек та ды атыра г р, жарат ан ием!-деп жалбарынады. зіні ойынша, ң ө қ Ө ң та атысымен аба ты а барып, жазы сыз жала а та ыл ан Бейімбетті а ты ын т рме ң қ ғ қ ғ ң ғ ң қ ғ ү басты тарына айтпа шы. қ қ Сол ар ыс ат ан аба ты а табандат ан алты ай бойы к н сайын барып, Бейімбетпен қ ғ қ қ ғ қ ү жолы а алмай боздап ж ретінін, жетінші айда зі де аба ты д мін тататынын бай с ғ ү ө қ ә ғұ Г лжамал айдан білсін? Ол та ды атыра алмай, т сегінде д бекшіп жатыр еді... ү қ ң ө өң Ерте інде та ыла бере Г лжамал Бейімбетке деген тама ын дорба а салып алып, ң ң қ ң ү ғ ғ НКВД аба тысына тартып отырады. Аба ты деген аты шкірді ай жерде екенін де қ қ ң ө ң қ білмейтін. ркімнен бір с растырып ж ріп, оны да тауып алды. Ә ұ ү уелде йден тым ерте шы ып кеттім бе деп ойла ан. М нысы бекер екен. Б л Ә ү ғ ғ ұ ұ келгенде т рме а пасыны алдына бір ауым ел жиналып алыпты. К бісі бала жетектеген ү қ қ ң қ қ ө йелдер, белі б гілген арттар. Олар Айды аманында аба ты а т скен арыстарынан к дер ә ү қ ң қ ғ ү ү збей, т рмені есігін торуылдап ж р. ү ү ң ү К бісіні б л ж рісі – бос урешілік, тек далбаста ан міт д ниесі. Тек ара-т ра есік ө ң ұ ү ә ғ ү ү ұ алдында ы арауыл солдаттармен тілдесіп алады. Олар да к бінесе сырт айналып, ғ қ қ ө б ларды с ра тарын жауапсыз алдырады екен. Енді келіп Г лжамал да осы тобырды ұ ң ұ қ қ ү ң атарын к бейтті. С растырып бай аса, Бейімбетті хабарын білетін бір пенде жо . Есік қ ө ұ қ ң қ алдында ы к зетші солдат а жа ындай бергені сол еді, оспадар неме: ғ ү қ қ -Мазамды алмай, аула ж р!-деп кесіндей кіре деді. М ны к рген со Г лжамалды қ ү ә ә ң ұ ө ң ү ң рекпіген к ілі басылып, тауы шы ылып ал андай болды. Дегенмен, мітін зген жо . ө өң ғ қ ғ ү ү қ Т с ауа т рме а пасыны жанында топырла ан йелдерді алдына скери киімді бір ү ү қ қ ң ғ ә ң ә офицер шы ып, екіш ауыз с зге келді. йтеуір, бас алармен бірге Бейімбетті де осы ғ ү ө Ә қ ң т рмеге амал анын білген Г лжамал кешке арай р с лдерін с йретіп, йіне келді. ү қ ғ ү қ құ ү ү ү Ерте інде де тура осылай айталанды. Ар ы к ні де тап осындай тірлік. ң қ ғ ү Айтпа шы, Бейімбетті амал анына екі к н ткеннен кейін б ларды п теріне осы қ ң қ ғ ү ө ұ ң ә йді коменданты келіп: ү ң -Дереу п терді босаты дар!-деп б йырды. Жуынатын б лмесі, балконы бар, ә ң ұ ө т рмыс а олайлы т рт б лмелі п тер еді. Енді босатулары керек. Арсылда ан ас ыр ұ қ қ ө ө ә ғ қ қ иттей адуынды комендант а арсы т рар д рмен жо . қ қ ұ ә қ Сол к ні кешке арай Бейімбетті отбасы Алматыны Ысты к л к шесіндегі жата ан ү қ ң ң қ ө ө ғ бір жер йге к шті. Ол йді бір б лмесінде Бейімбетті алдында амал ан Ілияс ү ө ү ң ө ң қ ғ Жанс гіровты йелі Фатима т рт баласымен т рып жатыр екен. Екінші б лмеге бес ү ң ә ө ұ ө

баласымен Г лжамал кірді. Ал б ларды ке сарайдай т рт б лмелі п теріне есімі елге ү ұ ң ң ө ө ә онша таныла ойма ан бір ортан олды а ын отбасымен кіріп алды. қ ғ қ қ аза дебиеті мен неріні , енді бауыр к тере баста ан ылымыны к рнекті Қ қ ә ө ң ө ғ ғ ң ө кілдері баудай ыр ыл ан аралы к ндер еді б л. Газетті жайып жіберсе із, т рт беті т гел ө қ қ ғ қ ү ұ ң ө ү «ж зін жасырып келген халы жауларын» шкерелеген с рапыл сындар мен сой ан с здер. ү қ ә ұ қ ө Топ баста ан кіле ай м йізді серкелер о а байланып, отарда кіле ш ре-ш релер ғ ң ү ққ ң ө ө ал ан ша еді б л. аза стан Жазушылар ода ыны м жілістерінде осындай серкесіз қ ғ қ ұ Қ қ ғ ң ә ал ан ш релерді бас алар а: қ ғ ө ң қ ғ - й, сендер сырт а шы а т ры даршы. Б л м селені біз, орденді жазушылар, зіміз Ә қ ғ ұ ң ұ ә ө бір тал ылап алайы ,-дейтіндері де осыдан аз ана кейін ой. қ қ ғ ғ Г лжамал аба ты а к нде барады. Кешке арай йіне р с лдерін с йретіп, ре ү қ ғ ү қ ү құ ү ү ә ң жетеді. йдегі бас-к з – Р зия. Б л кезде ол мектептегі саба ын таста ан. Ү ө ә ұ ғ ғ Осындай к лкісі жо , к іренуі к п с р ай к ндерді бірінде Г лжамал йге жылап ү қ үң ө ұ қ ү ң ү ү кіреді. -Б гін мені келері е жолы тырды. Шашын ты ырлап алып тастапты. Т рі ж деу. ү ә ң қ қ ү ү зіні

і кетіп алыпты. «Бейімбет-ау, шашы ды б рап отырушы еді . Енді не ді Ө ң өң қ ң ұ ң ң б райсы ?» деп жыладым,-дейді Г лжамал амы ып. ұ ң ү қ ғ М ны естіген балалары да егіледі. келерін аяп жылайды. ұ Ә Б л кезде Бейімбетті НКВД аба тысында жат анына екі айдан ас ан. Ол йелімен ұ ң қ қ қ ә т рмеде бол ан осы бірінші ж не со ы кездесуде: ү ғ ә ңғ -Г лжамал, са ан бір аманатым бар. Анау шеуі л ой, иынды а мойымас. Екі ү ғ ү ұ ғ қ ққ ызымды са ындым. Енді келгені де сол екі ал амды ала келіп, бір иіскетіп кетші ма ан,- қ ғ ң қ қ ғ депті де, к ілі босап, теріс айнала беріпті. Шалбары т сіп кете береді екен. Екі олымен өң ү қ шалбарыны ыш ырынан стап ал ан к рінеді. ң қ ұ ғ ө айран, Би-а а! Зерлі с зді зергері! аза прозасыны ылдидан шапса, т ске оз ан, Қ ғ ө ң Қ қ ң ө ғ ертеден салса, кешке оз ан айтпас ара ас а т лпары! Сонда НКВД аба тысынан енді ғ қ қ қ қ ұ қ аман-сау шы а алмайтыны ызды білген екенсіз ой. ғ ң ғ Г лжамал бай с Бейімбетті осы а ыр ы аманатын орындай алмады. олынан ү ғұ ң қ ғ Қ келмей, ор болды. қ Арада бір ай ткен со екінші кездесу белгіленген к ні екі ызын киіндіріп, тама ын ө ң ү қ ғ алып, аба ты а бар ан. қ ғ ғ -К те т ры ыздар,-деді кезекші офицер. ү ұ ң лден уа ытта скери киімді бір аза жігіті келіп, кездесуге р сат а аз алып беру Ә қ ә қ қ ұқ қ ғ шін т рмені ке сесіне кіріп кетті. Б лар ж ртпен бірге а паны алдында т р. Соны ү ү ң ң ұ ұ қ қ ң ұ ң артынша аза ты белгілі бір жазушысы к ше жа тан домала дап келіп, НКВД ке сесіне қ қ ң ө қ ң ң кіреді. Бие сауым уа ыт ткен со ол т рме ке сесінен шы ып, тырбы м ртын бір сипап қ ө ң ү ң ғ қ ұ алып, з ж ніне кетеді. Оны артынан лгі скери киімді аза жігіті де шы ып: ө ө ң ә ә қ қ ғ -Сізге кездесуге р сат бермеді. уре болмай, балалары ызды алып, йге айта ұқ Ә ң ү қ бері із,-дейді. ң -Р сат бермегені алай? Б гін болады деп еді ой. ұқ қ ү ғ -Жо , енді болмайтын болды. Жа дай згерді. келген тама ы ызды алдырып қ ғ ө Ә ғ ң қ кеті із. Ал к йеуі ізбен енді кездестірмейді,-деп кесіп айтты. ң ү ң М ны естігенде Г лжамал мен ызы Р зия жылап жібереді. Екі жастан енді асып бара ұ ү қ ә жат ан кішкентай Г лсім екеуіне кезек жалта тайды. қ ү қ -Не жазды са ан, ш на дай?-деп Г лжамал сол арада байбалам а басады. қ ғ ұ қ Құ ү ғ айтсін енді, жаны к йген со айт аны ой. йтпесе дайды тілдеп несі бар? Қ ү ң қ ғ Ә Құ Ай мен К нні аманында аза хал ыны лы аламгері, мірде ой аузынан ш п ү ң қ қ қ ң ұ қ ө қ ө алмайтын те момын адам бол ан Бейімбет Майлинні т рмеге т суіне к ктегі дай емес, ө ғ ң ү ү ө Құ жердегі екі ая ты, ара ж ректі к йкентай пенделер себеп бол ан ой. Б л жайында қ қ ү ү ғ ғ ұ аза ты та ы бір лы аламгері, Бейімбетті адал досы абит М сіреповты мынандай бір қ қ ң ғ ұ қ ң Ғ ү ң а ынан а тарыл ан ашы пікірі бар: «С кен Сейфуллин Халы Комиссарлары Ке есіні ғ қ ғ қ ә қ ң ң Т ра асы болды. кімшілік ызметі д шпанын к бейтуге себеп етті делік. Ал Бейімбет ө ғ Ә қ ұ ө бейба ше? Е лкен мансабы – «Е бекші аза » газеті редакторыны орынбасары. Осы қ ң ү ң қ қ ң ой аузынан ш п алмайтын момын жанды к рсеткен ай жауыз? зіне таныс революционер қ ө ө қ Ө С кен Сейфуллинді, не ла ы естіп, к зі к рмеген Бейімбет Майлинді стау а Сталин ә құ ғ ө ө ұ ғ тікелей н с ау т сірмегені аны ». абе ні осы пікірі жазушы Шериаздан Елеукеновты ұ қ ү қ Ғ ң ң ң

« аза дебиеті» газетіні 2002 жыл ы 11 а тар к нгі санында жариялан ан к лемді естелік Қ қ ә ң ғ қ ң ү ғ ө ма аласында келтірілген. қ Осы ан орай «Ж лдыз» журналыны 2001 жыл ы то ызыншы санында (147-бет) ғ ұ ң ғ ғ мынандай дерек келтірілген: «Пролетариат жазушысы атан ан С бит М анов Бейімбетті ғ ә ұқ ң «Ел мектебі» деген пьесасында автор ауыл т рмысын жамандайды, халы жауын ма тап, ұ қ қ зиянды ле жазады, аза ты жас дебиеті мен театрына зиянкестік жасайды деп газетке ө ң қ қ ң ә жаз ан. М нысы аз бол андай аза стан ке ес жазушыларыны І пленумында ол: « дебиет ғ ұ ғ Қ қ ң ң Ә майданы» журналына жылдан арты редактор бол ан С кен Сейфуллин е бека ы ал аннан қ ғ ә ң қ ғ бас а е бек сі ірмеді. Троцкийді бандасыны бандиткасы Галина Серебрякованы қ ң ң ң ң ң революция а арсы романын аударып басты» деген ауыр с здермен айбаттау а дейін ғ қ ө ғ ғ бар ан. «Т йені жел шай аса, ешкіні аспаннан ізде» демекші, С кенні шапа атымен жетіліп, ғ ү қ ә ң ғ батыра жазушы атан ан С битті тірлігі осындай бол анда, бас алар а не жоры ? қ ғ ә ң ғ қ ғ қ 1938 жыл келді. Бейімбетті аба тыда жат анына т ртінші ай а кетті. Сол ткендегі ң қ қ ө ғ ө бір кездесуден кейін онымен жолы тыр ан жо . Г лжамал бай с сонда да аба ты а к нде қ ғ қ ү ғұ қ ғ ү бір барып айтпаса, к ілі к ншімейді. қ өң ө К н ткен сайын т рмыстары да ауырлай т сті. Тама а аражат табылмай тары ан ү ө ұ ү ққ қ ққ со лды лкені укен табыс іздеп, останай жа ында ы а айындарына кетті. Р зия ң ұ ң ү Ә Қ ғ ғ ғ ә кесінен ал ан кітаптарды сатып, нан мен с тті п лын айырып ж р. Біра , кітаптар да ә қ ғ ү ң ұ ү қ таусылу а айналды. Бас а сата оярлы тай басы арты д ние жо . Би-а а д ние жинама ан ғ қ қ қ қ ү қ ғ ү ғ адам. Осындай к ндерді бірінде Р зия аз ана тиынына с т алма болып, кезекте т р еді, ү ң ә ғ ү қ ұ тіп бара жат ан абитті машинасын к ріп алды. абе де амауда тары ып жат ан ө қ Ғ ң ө қ Ғ ң қ ғ қ Бейімбет досыны елгезек сары ызын терезе йнегінен танып ал ан екен. Машинаны ң қ ә қ ғ то татты да, терезеден басын шы арып: қ ғ -Сары ызым, бері келші!-деп ша ырды. Р зия кезектен шы ып, асына барды. қ қ ә ғ қ -И , халдары алай? Г лжамал не к йде?-деп с рады абит. К птен бері м ндай ә ң қ ү ү ұ Ғ ө ұ ам ор к іл к рмеген Р зия: қ қ өң ө ә -Бізден не хал с райсыз?-деп жылап жібереді. ұ -Білемін, білемін. Мені де т сіні дер. Мен де о ып ж рген жо пын. Артымда а душы ү ң ң ү қ ң бар. Г лжамал а с лем айт, ренжімесін. Ал сен кешке бізді йге келіп кетші, сары ыз!-дейді ү ғ ә ң ү қ де, абе ж ріп кетеді. Ғ ң ү Р зия абе ні б л с зін анасына айтып келеді. ә Ғ ң ң ұ ө -Неге ренжиін абитке? Ол да айбір жетісіп ж р дейсі ?-дейді анасы. Ғ қ ү ң Кешке Р зия абе ні йіне барып еді, зі йде жо екен. йелі Х сни бетінен с йіп, ә Ғ ң ң ү ө ү қ Ә ұ ү олына алы конверт статты. жепт уір мол а ша екен. қ қ ң ұ Ә ә қ -Айналайын, бізге кпелеме дер. олдан келгені осы болды. Г лжамал а с лем айт,- ө ң Қ ү ғ ә деді. Балаларын ашы тырып алмау шін жанталасып ж рген Г лжамал б ан атты қ ү ү ү ұғ қ уанып алады. қ қ -Шіркін, абит-ай! Бейімбетке адал адам сен ана болды -ау!-деп егіледі. Ғ ғ ң абит кейін де б лар а осылай жасырын к мек к рсетіп ж рген. Серке ожам лов та Ғ ұ ғ ө ө ү Қ құ сырт к зден жасырып, аражат беріп т рыпты. ө қ ұ Бейімбетпен досты ы шін б л кезде абитті зі де партиядан шы ып алады. Би-а а ғ ү ұ Ғ ң ө ғ қ ғ амалар алдында Жазушылар ода ында ткен бір жиналыста: қ ғ ө -Егер Бейімбет жау болса, мен жау шы армын!-деген абе ой б л. ғ Ғ ң ғ ұ А пан айы да ая талып алады. Т рмеге бір бар ан жолы Г лжамал а конвой солдат қ қ қ ү ғ ү ғ бір ша киім келіп береді. құ қ ә -Б л не?-деп с ра анда: ұ ұ ғ -К йеуі ізді киімдері,-деген ат ыл жауап естиді. М ндайды к тпеген Г лжамал ү ң ң қ қ ұ ү ү бай с: ғұ -Ал сонда Бейімбетті зі не киеді?-деп с рапты. ң ө ұ - кіметті киімін киеді ой,-дейді солдат шіркін шімірікпей. Ү ң ғ Г лжамалды ж регі аузына ты ылып, б йрегі б лк ете алады. кіметті киімін кигені ү ң ү ғ ү ү қ Ү ң алай? Мынау зі не тантиды? қ ө Та ы да байбаламына басады. йге келіп, а ыл-тегіл жылайды. Арда ты келеріні ғ Ү ғ қ ә ң киімдерін к ріп, балаларды да к ілдері босайды. К зге таныс, к ілге ысты к згі о ыр ө ң өң ө өң қ ү қ ң пальтосы, мала айы. Б лардан ам ор кені иісі а иды. қ ұ қ қ ә ң ңқ

-Енді на ыз ш на жетім болды дар, бейба тарым!-деп ботадай боздайды Г лжамал. ғ ұ қ ң қ ү Б л 1938 жыл ы а пан айыны 26 ж лдызы еді. С кен, Ілияс, Бейімбет баста ан ұ ғ қ ң ұ ә ғ аза ты бір топ біртуар бозда тарын ату жазасына кескен штікті кімі сол к ні қ қ ң қ ү ң ү ү орындал ан екен ой. ғ ғ Г лжамал б дан кейін де т рмеге барып т рыпты. Біра , б дан былай апар ан ү ұ ү ұ қ ұ ғ тама ын алмайтын болыпты. йткені Бейімбет Майлин т рмедегілерді тізімінде жо еді. ғ Ө ү ң қ С уір айыны 13-ж лдызы к ні кешке арай есік алдында самаурын а тамызды ә ң ұ ү қ ғ қ салып отыр анмын,-деп еске алады Р зия апай,-Бір кезде скери киімді екі адам бізді йге ғ ә ә ң ү арай келе жат андарын к рдім. Біреуі – йел адам. қ қ ө ә -Майлинде осы йде т ра ма?-деп с рады менен. ү ұ ұ -И , осы йде. ә ү -Шеше айда? ң қ - йде. Ү лгі екеуі йге кіріп барады. Са ын ан кесінен бір жа сылы хабар бола ма деген Ә ү ғ ғ ә қ қ міт с улесі кеудесінде жар еткен Р зия да оларды со дарынан йге кіреді. ү ә қ ә ң ң ү Г лжамал т рдегі киізді стінде б кт сіп жатыр екен. скери киімділерді к ріп, ү ө ң ү ү ү Ә ө орнынан т рады. ұ -Сіз Майлина Г лдамалсыз ба? ү -И . ә -Онда т т ындалды ыз! Бізбен бірге ж рі із. ұ қ ң ү ң М ны естігенде барлы ы у-шу болады. Біра , скери киімділер б ан пыс ырып та ұ ғ қ ә ұғ қ арамайды. Есік алдына келе ал ан машина а Р зия, Мереке, Еділ шеуін мінгізіп, жетім қ қ ғ ғ ә ү балаларды йіне апарма шы болады. Г лжамал байбалам а басып, шашын ж лып, б ан ң ү қ ү ғ ұ ұғ к нбейді. ө -Байымды ал андары аз болды ма сендерге? Бермеймін балаларымды!-деп ғ ң к дімгідей айбат шегеді. ә Балапандарын ара стан жан шыра ор а ан мекиен тауы секілді балаларын қ құ ұ қ ғ ғ қ бауырына басып, е ірегенде етегіжас а толады. ң қ -Аула кеті дер! Осыдан балаларымды алатын болса дар, сендерді де, зімді де қ ң ң ө пыша таймын!-деп далбасалайды. Біра , азуын Ай а білеген НКВД кілдері жан к йген қ қ ғ ө ү бейба Г лжамалды б л о ан-ло ысын шопа рлы к рмейді. Ананы бауырынан қ ү ң ұ қ қ қ қ құ ө ң бейк н баланы, баланы

олын ананы аялы ала анынан ажыратып алу а бден ү ә ң қ ң қ ғ ә машы танып ал ан олар ой а ал ан ма саттарына жетіп тынады. қ ғ ғ ғ қ Бейімбетті ш баласын панасыз с билер йіне ткізіп, Г лжамалды зін т рмеге ң ү ә ү ө ү ң ө ү то ытады. Кішкентай Г лсімді б бектер йіне ткізеді. С йтіп Бейімбетті сорма дай ғ ү ө ү ө ө ң ң Г лжамалы мен бейба ыт бес баласы т рт тарап а б лініп кетеді. Айрандай йы ан ү қ ө қ ө ұ ғ ша ыра ты тоз-тоз бол аны осы емес пе? ң қ ң ғ Аспан аударылып жерге т скендей бол ан с р ай заман-ай! Бейімбет пен ү ғ ұ қ Г лжамалды аза неріні декадасына атысып, Москва аласында уайымай ысыз ү ң қ қ ө ң қ қ қ ғ олты тасып ж ргендері осыдан бар бол аны екі жыл ана б рын емес пе еді? қ қ ү ғ ғ ұ Алматыда ы ке сарайдай т рт б лмелі п терлерінде балаларын бауырларына ғ ң ө ө ә басып, ала сыз мір кешіп жатыр еді. Шы армашылы шеберлігіні шы ына шы ан ң ө ғ қ ң ң ққ талантты аламгер Бейімбет Майлинні алдына ой ан лкен жоспарлары бар болатын. қ ң қ ғ ү айда сол бір ай ысызамсыз к ндер? Қ қ ғ қ ү Соны барлы ы бір к рген т тті т стей жалт етті де, жо болды. Осыншама ң ғ ө ә ү қ зарлататындай не жазы тары бар еді б ларды ? қ ұ ң Г лжамал хат таныма ан сауатсыз адам. Орысша а да орашола . Т рмеде ол ү ғ ғ қ ү тергеушілерді зіне ой ан с ра тарына жарытып жауап бере алмайды. Орыс тергеуші ң ө қ ғ ұ қ одан: -Когда и при каких обстоятельствах вы познакомились с Беимбетом Майлиным?-деп с раса, Г лжамал па ыр зіні долбар орысшасымен: ұ ү қ ө ң -Друг друга хорошо зналам, хорошо видалам, замуж пошлам,-деп жауап береді екен. аса ылы жо . Тіліні жеткен жері осы. Біра , «мына жауды йелі бізді маза ылып Қ қ қ қ ң қ ң ә қ қ отыр» деп Забелин деген НКВД тергеушісі оны к ндіз де, т нде де тергеуге айтаайта ү ү қ қ ша ыра беретін к рінеді. қ ө -Шешем кейін а талып шы ан со т рмеде к рген орлы тарын, лагерьде басынан қ ққ ң ү ө қ қ кешкен бейнеттерін жылап отырып есіне алатын,-дейді Р зия апай. ә

Бірде Г лжамал та ы да зінен кезекті жауап алып, с зін шала-шарпы т сініп отыр ан ү ғ ө ө ү ғ орыс тергеушіге аза тілінде: қ қ -Мен Бейімбетпен бірге боламын. О ан 17 жасымда т рмыс а шы тым. Табандат ан ғ ұ қ қ қ 20 жыл бір ша ыра ты астында т рды . Мені Бейімбетке осы дар. Анау бес баламды ң қ ң ұ қ қ ң пісіріп жесе дер де мейілдері ,-депті. ң ң айтсін енді, т рмені тас абыр асында мірден торы ып, арда ты азаматын бір Қ ү ң қ ғ ө ғ қ к руді, тым болмаса оны аманды хабарын білуді а са ан адал жарды жаны бден к йген ө ң қ ң ғ ң ә ү со айт ан с зі ой б л. йтпесе б л кезде Бейімбетті атыл анына екі айдан ас ан. К п ң қ ө ғ ұ Ә ұ ң ғ қ ө замай Бейімбетті сорма дай Г лжамалы 8 жыл а сотталып, этаппен А мола лагеріне ұ ң ң ү ғ қ а ырап кете барды. ң 1938 жыл. С уір айыны со ы. Баланы лкені укен табыс іздеп, останайда ы ә ң ң ң ү Ә Қ ғ а айындарын жа алап кеткен. Г лжамал А мола лагерінде к іреніп жатыр. ш жас а енді ғ ғ ү қ үң Ү қ ара ан кенже ызы Г лсім б бектер йінде боздап ж р. Ал Р зия, Мереке, Еділ шеуі қ ғ қ ү ө ү ү ә ү панасыз балаларды абылдайтын орында еді. қ -Біз ол жерде жарты ай жатты ,-деп еске алады Р зия апай,-Б л да бір балалар а қ ә ұ ғ арнал ан т рме к рінеді. Айналасы биік дуалмен оршал ан. Сол арада екі апта ғ ү ө қ ғ жат анымызда анамыз жайлы бір хабар біле алмай зар болды . қ қ Б ларды ба ытына арай панасыз балаларды к тушілерді бірі Ысты к л к шесінде ұ ң қ қ ү ң қ ө ө здерімен к рші йде т рып еді. Оны Р зия жа сы танитын. Бір-екі м рте с т с рап, йіне де ө ө ү ұ ә қ ә ү ұ ү бар ан. Бес баласымен а ырап ал ан Г лжамал а сыртынан жаны ашып ж рген к рінеді. ғ ң қ ғ ү ғ ү ө -С тсіз алса дар, ялмай келіп т р, ызым! Сорлы ана ны бас а да соры аз емес ү қ ң ұ ұ қ ң ң қ ой,-деп йіндегі с тті а жартысын йып бере сал ан. Сол айырымды орыс йелі бір қ ү ү ң қ қ құ ғ қ ә к ні кешкі астан кейін Р зия а: ү ә ғ - ызым, б гін т нде осында ы балаларды барлы ын жетімдер йіне ж нелтетін Қ ү ү ғ ң ғ ү ө к рінеді,-деді. Содан кейін: ө -Мен тізімді к рдім. шеуі ді ш жа а жазып ойыпты,-деп ла ына сыбырлады. ө Ү ң ү ққ қ құ ғ М ны естігенде Р зияны з ресі шып кетеді. ұ ә ң ә ұ -Т тежан, біз енді не істейміз?-дейді жыламсырап. ә -Енді м ны бір ана амалы бар, ызым. Сен директорды зіне барып жолы . ұ ң ғ қ ң ө қ Жа дайлары ды жасырмай айт. « лсек бір жерде лейік, бір жерге жібері ізші» деп жалын. ғ ң Ө ө ң Ол да адамны баласы ой. Ж регі жібір, б лкім,-деді айырымды орыс йелі. ң ғ ү ә қ ә Оны осы а ылымен Р зия директор а барады. Бауырларыны жан-жа а тарап ң қ ә ғ ң ққ кеткелі т р андарын айтып, к мек к рсетуді с райды. Ол азаматты танытып, тізімде ш ұ ғ ө ө ұ қ ү б лініп кеткен Майлиндерді бір жерге жіберетін болды. Сонда ы Р зияны уан аны-ай! ө ғ ә ң қ ғ Сыртта зін к тіп т р ан екі бауырын апсыра ша тай алып: ө ү ұ ғ қ құ қ -Бірге боламыз! Бір жерге баратын болды !-деп кезек-кезек беттерінен с йе беріпті. қ ү 12 жаста ы Мереке есейіп ал анын танытып, она сыр бере оймапты. Ал 6 жаста ы Еділ ғ қ ғ қ ғ б л хабар а уан анынан жылап жіберіпті. ұ ғ қ ғ - пке, бізді тастап кетпеші!-деп апасыны олынан тас ылып стап алыпты. Ас ар Ә ң қ қ ұ қ таудай арда ты кесін к рмегендеріне б л кезде жеті ай бол ан. Аяулы анасынан қ ә ө ұ ғ айырыл андарына да екі апта тті. Енді 13 жаста ы пкесіні етегіне оралма анда айтеді ғ ө ғ ә ң ғ қ б л Еділ? ұ Сонымен б лар Семей аласында ы балалар йінен бір-а шы ады. Балалар йі ұ қ ғ ү қ ғ ү жа а ала жа ында екен. Ортада ара Ертіс а ып жатыр. зенні ар ы аба ында – ескі ң қ ғ қ ғ Ө ң ғ қ ғ Семей. Р зия мен Мереке осында зіліп ал ан о уларын жал астырады. Ал Еділ мектепке ә ү қ ғ қ ғ дейінгі балалар тобында болады. Осында келгендегі Еділді бір ызы ы бар. Ал аш ы к ндерді бірінде ң қ ғ ғ қ ү ң т рбиешілерді бірі одан: ә ң - лты кім?-деп с раса, Би-а аны 6 жаста ы лы: Ұ ң ұ ғ ң ғ ұ -Неміс!-депті. Т рбиеші йел м ны Майлин деген фамилиясына арап, неміс екеніне ш б ә ә ұ ң қ ү ә келтірмесе керек, а аз а солай деп жазып жіберіпті. М ны артынан білген Р зия Еділді қ ғ ғ ұ ә ң а азын зор а дегенде айта т зетіп алады. қ ғ ғ қ ү Арада онда ан жылдар ткенде Би-а аны балалары б л о и аны талай рет к ліп ғ ө ғ ң ұ қ ғ ү отырып еске ал ан. Сонда Еділ бауыры апасына ризашылы ын білдіріп: ғ ғ

-Сіз болмаса ыз, мен па ыр сол бетіммен неміс болып кетуім ажап емес еді,-деп ң қ ғ отыратын. Б ларды Семейдегі балалар йінде т рып жат андарына бір жылды ж зі болып ұ ң ү ұ қ ң ү ал анда арттарынан укен а алары іздеп келеді. Бауырларыны хабарын сол бая ы қ ғ Ә ғ ң ғ айырымды орыс йелінен біліпті. қ ә М нда келмес б рын укен Аяг здегі б бектер йіне барып, кенже арындасы ұ ұ Ә ө ө ү қ Г лсімні жанында 2-3 к н бірге болыпты. Сол жолы кішкентай арындасы Г лсімді апсыра ү ң ү қ ү қ ша тап, а алы ам ор ша ына алып т р ан укенні тамаша суретін останай құ қ ғ қ қ қ құ ғ ұ ғ Ә ң Қ аласында ы лкелік м ражайды Бейімбет Майлинге арнал ан м йісінен к руге болады. қ ғ ө ұ ң ғ ү ө лы Отан со ысында хабар-ошарсыз кеткен укен Бейімбет лы Майлинні са талып ал ан Ұ ғ Ә ұ ң қ қ ғ жал ыз суреті осы ана! ғ ғ Суретте бозбала укен кішкентай арындасын иы ынан апсыра ша тап, Ә қ ғ қ құ қ фотоаппарат обьективіне томсырая арап ал ан. Шашын ты ырлап алып тастапты, стіне қ қ ғ қ ү ке жа алы а к йлек пен ара шалбар киген. ң ғ қ ө қ Би-а а балаларыны киімдері ж пыны, т рлері ж деу, аба тары ату. Сол кезде ғ ң ұ ү ү қ қ қ отбасыларыны басына т скен ауыр жа дай осы суретте т нжырап т р ан т рлерінен ң ү ғ ұ ұ ғ ү с ыла к зге жазбай танылып-а т р. ұңғ ө қ ұ -Енді мен де Семейде боламын. Осында ж мыс а т рамын. й ал ан со сендерді ұ қ ұ Ү ғ ң зімні олыма к шіріп аламын,-деп укен бауырларын уантып тастайды. ө ң қ ө Ә қ Амал анша, оны осы арапайым ана а алы асыл арманы орындалмады. 1939 қ ң қ ғ ғ қ жылды к зінде укенді ызыл Армия атарына ша ырады. «Халы жауыны » баласы ң ү Ә Қ қ қ қ ң екенін білген со оны скери комиссариатта ылар айыптылар батальонына жібереді. укен ң ә ғ Ә сол бетімен хабар-ошарсыз кетеді. Би-а аны т ыш лыны б дан кейінгі та дыры к ні ғ ң ұңғ ұ ң ұ ғ ү б гінге дейін белгісіз. ү 1940 жылы Р зия мен Мерекені балалар йінен шы арып, ФЗОа о у а жібереді. Еділ ә ү ғ ғ қ ғ балалар йінде алады. Айтпа шы, осыны алдында б ларды мірінде бір уанышты ү қ қ ң ұ ң ө қ жа дай бол ан еді. ғ ғ 1939 жылды со ында шеуіні атына к тпеген жерден аяулы аналарынан хат келеді. ң ң ү ң ү Г лжамалды

зі сауатсыз адам бол анын айт анбыз. Хатын жанында ы йелдерге ү ң ө ғ қ ғ ә жаздырыпты. Бір жапыра а азда 5-6 ауыз ана с з жазыл ан. қ қ ғ ғ ө ғ Г лжамал б ларды мекенжайын НКВД ар ылы тауып ал анын, зіні 8 жыл а кесіліп, ү ұ ң қ ғ ө ң ғ жазасын Баты деген жерде теп ж ргенін жазыпты. «Сендерді бір жерде екендері е қ ө ү ң ң уандым» депті бай с. қ ғұ айтсін енді, ананы аты – ана ой! зіні к зіне к к шыбын ймелеп ж рсе де, Қ ң ғ Ө ң ө ө ү ү балалары шін бауыр еті езілген айран ана! Б дан бас а олынан не келеді оны ? ү қ ұ қ қ ң Аяулы аналарыны хабарын білгенде, шеуіні уанышында шек бол ан жо . Р зия ң ү ң қ ғ қ ә зыр а ып отырып, Фатима апасына барады. Ілияс Жанс гіровты йелі Фатима ол кезде қ ғ ү ң ә балаларымен бірге Семейді ескі ала жа ында т ратын. Г лжамалды хабарын естіп, ол да ң қ ғ ұ ү ң уанып алады. қ қ -Бай с-ай, тірі екен ой, йтеуір!-деп амы ып, к зіне жас алады. Содан кейін ғұ ғ ә қ ғ ө Р зияны олына а ша статып: ә ң қ қ ұ -М , мына а ша а шеуі бірге суретке т сі дер. Біреуін Г лжамал а салып, ә қ ғ ү ң ү ң ү ғ жа сылап т рып хат жазып жібер. Тым болмаса суреттері ді к ріп, уанып алсын бай с,- қ ұ ң ө қ қ ғұ дейді. Осы суретті бір данасы Р зия апайды йіндегі отбасылы фотоальбомда к ні ң ә ң ү қ ү б гінге дейін са таулы келе жатыр. Ал балаларынан хат пен суретті атар ал ан ү қ қ ғ Г лжамалды аналы уанышын к зге елестету иын-ау... ү ң қ қ ө қ лы Отан со ысы бастал ан жылды жазында Р зия мен Мереке ФЗО-ны бітіріп, Ұ ғ ғ ң ә ара анды мелкомбинатына ж мыс а орналасады. Б ларды артынан Еділ де Семейдегі Қ ғ ұ қ ұ ң балалар йінен ашып шы ып, екі бауырын тауып алады. Сол кезде неб рі 9 жаста ы ү қ ғ ә ғ Еділді етіні тірілігі мен шира ты ы осы бір тосын рекетінен-а танылып т р емес пе? ң ң қ ғ ә қ ұ Р зия апасы оны ара андыда ы балалар йіне орналастырады. 1943 жылды ә Қ ғ ғ ү ң басында Мерекені де со ыс а алып кетеді. Ол ш жылдан кейін елге аман-сау айтып ғ қ ү қ оралады. Б л кезде Р зияны барлы есіл дерті Баты та жазасын теп ж рген аяулы анасын ұ ә ң қ қ ө ү бір к ріп, мау ын басып айту еді. С растырып ж ріп, о ан баруды жолын да аны тап ө қ қ ұ ү ғ ң қ

алады. Жары деген теміржол станциясына жетсе болды екен. Ар ы жа ында Баты та онша қ ғ ғ қ ашы емес к рінеді. М ны с ті к тпеген жерден т се кетеді. қ қ ө ұ ң ә ү ү 1943 жылды

азан айы еді. Ол кезде Р зия ара анды мелкомбинатыны ң қ ә Қ ғ ң лабораториясында ж мыс істейтін. Бір к ні огны ж мыс істейтін жеріне М хамеджан деген ұ ү ң ұ ұ арт адам келеді. қ -Жары станциясына бір вагон н алып баратын болдым,-дейді М хамеджан арт. қ ұ ұ қ М ны естіген Р зия елікті ла ындай еле ете алады. Содан шалды шаужайына жармаса ұ ә ң ғ ң қ ң кетеді. Баты та жазасын теп ж рген арда ты анасын к ргісі келетінін, оны те атты қ ө ү қ ө ө қ са ынып ж ргенін, асыл бейнесін к рмегеніне ба андай 5 жылды ж зі бол анын айтып, ғ ү ө қ ң ү ғ к зіне жас алады. ө -Ойб й, ызым-ай! Асыл ана нан к з жазып алып, зары ып ж р екенсі ой. Мен ү қ ң ө қ ғ ү ң ғ жа дайы ды жа сы т сіндім. Егер басты ымды к ндіре алса , б л сапарымды са ан идым, ғ ң қ ү ғ ө ң ұ ғ қ ызым. Ал ендігісін зі біл,-дейді шал. қ ө ң Р зия уанып кетіп, М хамеджан артты басты ына т ра ж неледі. Оны к ндіріп, бір ә қ ұ қ ң ғ ұ ө ө вагон нды Жары а Р зия алып баратын болады. ұ ққ ә Ж мысынан бір ай а демалыс алады. Бір айырымды адам стіндегі тонын шешіп ұ ғ қ ү береді. Бірге ж мыс істейтін ыз-келіншектер «ана а ала бар» деп здеріні ауыздарынан ұ қ ң ө ң жырып, бір п т н береді. Жол апшы ына бір ты су мен бір б лке нан салып алады да, н ұ ұ қ ғ құ ө ұ аптары тиелген вагон а отырады. қ ғ Теміржол к зетіні адамдары вагонны есігін сыртынан лып а салып, пломбалап ү ң ң құ қ тастайды. Со ысты уа ыты, т ртіп те атал. ғ ң қ ә ө қ лден уа ытта буы б р ыра ан ара паровоз кірте гудок беріп алады да, Ә қ ұ қ ғ қ ө ара андыдан Жары а арай салдыр-г лдір ж ріп кетеді. Содан б гінгі ж рдек поездар бір Қ ғ ққ қ ү ү ү ү жарым са ат ана ж ретін жолды ба андай екі к н ж ріп, жолда бірнеше жерге са аттап ғ қ ү қ ү ү ғ то тап, Жары станциясына да жетеді-ау, йтеуір. қ қ ә Ерте інде бір машина кездесіп, 30 ша ырым жердегі Баты а дейін жеткізіп салады. ң қ ққ Лагерьді ке сесіне келіп, шешесін с раса, б л жерде болмай шы ады. ң ң ұ ұ ғ -Купко деген жер бар. Осы арадан 19 ша ырым болады. Шеше сонда ой ба ып қ ң қ ғ ж р,-дейді. Азы -т лік пен су таситын гіз арбамен кешке арай Купко а да жетеді. ү қ ү ө қ ғ Жапырай ан жаман жер кепені жанында ара киімді бір топ йел т р. дері ж деу. ғ ң қ ә ұ Өң ү Б ан та дана арайды. ұғ ң қ Б ларды арасынан анасын к ре алмайды. Ж регі аузына ты ылады. Апыр-ау, анасы ұ ң ө ү ғ айда? Шынымен... Жо-жо-жо ! М мкін емес! Анасы тірі! Тірі болу а тиісті анасы! қ қ ү ғ йелдерді жанына жа ындап келеді. Ә ң қ -Сен кімсі ? Кім керек еді са ан?-деп с райды олар б дан. ң ғ ұ ұ -Майлина Р зиямын. Мені анам айда? Осында деп еді, к рінбейді ой,-дейді б л ә ң қ ө ғ ұ жас ж регі ат а тай со ып. ү қ қ ғ М ны ж нін білген йелдер кемсе деп, жылап жібереді. Бейба тар з ыздарын ұ ң ө ә ң қ ө қ к ргендей бол ан ой. Шеткері т р ан бір мос ал йел: ө ғ ғ ұ ғ қ ә - ызым, анау ора а ойларды амап жат ан йел – сені ана ,-дейді. Қ қ ғ қ қ қ ә ң ң Оны сілтеген жа ына жалт арайды. амыс ора а ойларын амай алмай уре ң ғ қ Қ қ ғ қ қ ә болып, ара киімді біреу с йретіліп ж р. қ ү ү Р зияны ж регі шым ете алады. Мынау шынымен анасы ма? р с лдері ана ә ң ү қ Құ ү ғ ал ан екен-ау. С м та дыр-ай! Анасына арай стай шпа шы бол анда, мана ы кексе қ ғ ұ ғ қ құ ұ қ ғ ғ йел то татады. ә қ - ызым, ана ауру. Ж регіні талмасы бар. азір ол сені к рсе, тосын уаныштан ліп Қ ң ү ң Қ ө қ ө кетуі де к дік. Біз о ан біртіндеп естіртейік. Ал сен баракта отыра т р,-дейді. ә ғ ұ Жер кепені жапырай ан исы терезесінен к ріп отыр, ойларын ре дегенде ң ғ қ қ ө қ ә ң амыс ора а амап бол ан анасы енді ілби басып, бері беттеп келеді. Басында жаман қ қ ғ қ ғ ла шын, стінде ара к п йке, ая ында керзі етік. олында с йретілген сойылы бар. құ қ ү қ ү ә ғ Қ ү «Ары ат а амшы ауыр» демекші, р с лдері ал ан Г лжамал а мына сойылы да бір ж к қ қ қ құ ү қ ғ ү ғ ү бол андай екен. ғ зі арайып кетіпті. Екі к зі ана жылтырайды. М ны к рген ызыны ж регі ан Ө қ ө ғ ұ ө қ ң ү қ жылап отыр. Сыртта ылар а жа ындай берген шешесі: ғ ғ қ -Жа а ы келген йел кім-ай?-деді. ң ғ ә -Бір д рігер йел ой, Г лжамал. ә ә ғ ү Осы кезде мана ы Р зияны то тат ан мос ал йел: ғ ә қ қ қ ә

-Г лжамал, ызы нан хат келді. Жа ында осында келетін к рінеді,-деді. ү қ ң қ ө -Шын ба? ашан келеді екен?-деді анасы ж лып ал андай шапша тіл атып. Та ы бір Қ ұ ғ ң қ ғ йел: ә - лгінде естідік. ызы Баты а келіпті,-деді. М ны естігенде арда ты анасы алба Ә Қ ң ққ ұ қ қ ң а ып: қ ғ -Мен онда баты а кеттім. Тама ымды алып оя салы дар,-деп сойылын с йретіп, 19 ққ ғ қ ң ү ша ырым жердегі Баты а жаяу кетіп алма шы болды. ара жолды уалап, далба дап қ ққ қ қ Қ қ ң барады. -Г лжамал, кейін айт! ызы осында отыр!-деп оны со ынан мтылды йелдер. ү қ Қ ң ң ң ұ ә здері Г лжамалды к тпеген уанышына орта тасып, а ыл-тегіл жылап ж р. Ө ү ң ү қ қ ғ ү Осы кезде ба анадан бері зін баракта ре дегенде стап отыр ан Р зия да атып ғ ө ә ң ұ ғ ә шы ып, бден са ын ан анасыны мойнына асыла кетеді. Г лжамал бай с тосын ғ ә ғ ғ ң ү ғұ уаныштан ба андай бір са ат бойы талып, б ріні з ресін алады. лден уа ыттан кейін қ қ ғ ә ң ә Ә қ есін шала-шарпы жи аннан кейін де: ғ - ызым-ау! лыным-ау! Сенсі бе? дай-ау, шынымен сенсі бе?-деп кемсе дей Қ Құ ң Құ ң ң берді. Б л кезде аяулы анасын к рмегеніне 5 жылдан ас ан еді. Осы уа ыт ішінде оны ұ ө қ қ ң аяулы анасы атты м жіліп алыпты. Бейімбетті бір кезде асау тайдай б л а та ан сары қ ү қ ң ұ ғ қ ғ сазандай адуын келіншегі ш йкедей ара кемпірге айналыпты. М ны к рген ызыны ж регі ү қ ұ ө қ ң ү алай жыламайды? қ Анасы б рын ы Г лжамал емес. Т ла бойынан тер аралас к иісі мен ойды шуашы ұ ғ ү ұ өң қ ң б р ырап, ол аны абады. Бетін жім бас ан. Шашы а арып кетіпті. К п йкесіні ұ қ қ қ қ ә қ ғ ү ә ң жырты ынан жала аш иіні к рініп т р. С йлейін десе, кеудесінде булы ан бір ж тел бар. ғ ң ө ұ ө ққ ө С т сайын к ркілдеп, аузын аштырар емес. С йтіп отырып, жылтыра ан к здерімен к ліп ә ү ө ғ ө ү ояды бай с. Кеудесін ыс ан жосын ж телді арасында: қ ғұ қ қ ө ң - укен айда? Мереке мен Еділ ше? Г лсім айда?-деп ал ына с рап ояды. С л Ә қ ү қ қ ұ қ ә с йлесе демігіп алады екен. Осы т рімен сойылын с йретіп, ой ба ып ж рген сорлы ө қ ү ү қ ғ ү Г лжамал-ай! Жаны сірі шы ар. ү ң ғ -Ойбай-ау, б л не т рыс? йге кірейік!-дейді йелдер. й дегендері – жапырай ан ұ ұ Ү ә Ү ғ жаман жер кепе. Та тайдан жасал ан стол, а аш тапшан, арасына сабан ты ыл ан кір қ ғ ғ ғ ғ матрацтар мен жасты -сыма тар мен тозы ы жеткен с р ай одеялдар. Т рмыстарыны қ қ ғ ұ қ ұ ң си ы осындай екен. қ -Ас алып отыр, ызым!-деп алдына аты сыз ара к же мен бір тілім нан ойды. Б л қ қ қ қ ө қ ұ к нделікті кешкі астары к рінеді. ү ө Р зия анасыны жанында бір ай бірге болды. Бір отар ойды со ында анасымен ә ң қ ң ң оса салпа тап, шешесіні лагерьдегі ауыр бейнетін бірге б лісті. қ қ ң ө Екеуі далада ой ба ып ж ргенде талай гіме айтыл ан, талай рет бірін бірі қ ғ ү әң ғ ша тап, ботадай боздап жыла ан. Г лжамал осы 5 жылды ішінде ой аузынан ш п құ қ ғ ү ң қ ө алмайтын момын ері Бейімбетін атты са ын ан екен. Бір айтып, екі айтып, арманда кеткен қ ғ ғ асыл жарыны т рлі аяулы ылы тарын тілге тиек ете береді. ң ү қ қ Ас ар таудай қ арда ты кесіне деген перзенттік п к са ыныш Р зияны да зегін қ ә ә ғ ә ң ө ртеп ж рген болатын. ос м лы ты олынан айдалада іштегі запыран шерлерін ө ү Қ ұң қ ң қ шы арып, ботадай боздаудан бас а не келеді? ғ қ Г лжамал бай с алдында ы ойларды ж нінен жырымдап, Р зиясына кеудеше, ү ғұ ғ қ ң ү ә ш лы , ол ап то ып ойыпты. Біра , б рі 13 жаста ы ыз а лайы ты. Б ан тар болды. ұ қ қ ғ қ қ қ ә ғ қ ғ қ ұғ -Ке іректеу то ымады ыз ба?-деп б рти ан ызына: ң қ ң ұ ғ қ -Мен айдан білейін? Сол зім амал ан кездегідей шы ар деп ж рсем, бойы тіпті қ ө қ ғ ғ ү ң сыры тай болып кетіпті ой,-дейді жымы дап. қ ғ ң зін артынан са ын ан сары ызы іздеп келгеніне м з-мейрам. уанышында шек жо . Ө ғ ғ қ ә Қ қ Арасында к ркілдеп ж теліп ояды. гімесі тіпті таусылар емес. ү ө қ Әң Осыдан екі жыл б рын Ар аны а а ан а тарында сорлы анасы алдында ы ұ қ ң қ қ ғ қ ң ғ отардан 50 бас ойды жо алтып алыпты. Боранда бір жа а ы ып кеткен. қ ғ ққ ғ -Сен ит жаулы жасады . ш к нні ішінде 50 ойды отар а оспаса , жаза а та ы 8 қ ң Ү ү ң қ ғ қ ң ң ғ жыл жамалады. Ж нел!-деп кіре дейді лагерь басты ы. ө ә ң ғ Бай с Г лжамал б рсе деп, а ар, к к м зда дала кезіп кетеді. ойлары к рінбейді. ғұ ү ү ң қ қ ө ұ Қ ө р ол айту а ор ады. Одан ле ал аны арты . Зар илеп ж ріп, а ала тап келе Құ қ қ ғ қ қ ө қ ғ қ ү қ ңғ қ

жат анында тау арасында отыр ан бір ша ын ауылды стінен т седі. а а ан ыс ішінде қ ғ ғ ң ү ү Қ қ ғ қ ж деу киімді бейтаныс йелді к рген ауыл а са алы та ыр ап: ү ә ө қ қ ң қ -Б йбіше, а а ан ыс ішінде мына ж рісі із алай? Бір жерде сіп алса ыз ә қ қ ғ қ ү ң қ ү қ ң айтесіз?-депті. М ны естіген Г лжамал: қ ұ ү -Мен бай сты айбір жетіскеннен ж р дейсіз, ота асы-ау? Ш на

дайды ғұ қ ү ғ ұ қ Құ ң Бейімбетті ал аны аз бол андай енді алдымда ы ойларыма ол салды. Та ы сотталатын ғ ғ ғ қ қ ғ болдым-ау, айтейін!-деп е кілдеп т рып жылапты. қ ң ұ лгі а са ал сол жерде Г лжамал а басу айтып, ж нін білген со , ауылда ал ан аз Ә қ қ ү ғ ө ң қ ғ ана еркектерді йіне жинап алады. Олар а м н-жайды т сіндіріп, жо ал ан 50 ойды іздеу ғ ү ғ ә ү ғ ғ қ шін дереу ат а ондырады. ү қ қ -Б йбіше, сіз бізді жігіттер келгенше осы йде тыны ып алы ыз. ойлары ыз ә ң ү ғ ң Қ ң табылып алар. Табылмаса р йді жа алап, орнын толтырып береміз. М ншама қ ә ү ғ ұ к йзелме із, б йбіше!-деп басу айтады ауыл а са алы. Абырой бол анда, жо ал ан ойлары ү ң ә қ қ ғ ғ ғ қ табылып, ерте інде ауыл адамдары алдына салып беріпті. ң Г лжамал м ны лагерьде басынан кешкен кезекті бейнеттеріні бірі ретінде гімелеп ү ұ ң әң бергенімен ызы Р зия арда ты анасыны тап осы жолы бір ажалдан аман ал анын жа сы қ ә қ ң қ ғ қ т сінген еді. Егер сонда сорлы анасы жапан далада ы тау арасында а а ан ыс ішінде жел ү ғ қ қ ғ қ айда ан а ба тай а ала тап келе жат анында ба ытына арай кездейсо лгі ауылды ғ қ ң қ қ ңғ қ қ қ қ қ ә ң стінен т спегенде не болар еді? ү ү Сол ауылды лкен ж ректі айырымды арты сорлап ал ан м ны м н-жайына ң ү ү қ қ қ ғ ұ ң ә аны ып, жо ал ан ойларды іздестіруге йыт ы бол аны неткен адамгершілік! Ал егер қ ғ ғ ғ қ ұ қ ғ бас аша бол анда ше? Оны ойлауды зі ор ынышты... қ ғ ң ө қ қ Арда ты анасымен бір ай бойы бірге болып, перзенттік мау ын бас ан Р зия тиісті қ қ қ ә мерзімі біткен со

ара анды а айтып оралады. К п замай Долинкада ы арлаг ң Қ ғ ғ қ ө ұ ғ Қ бас армасына барып, Соколовский деген басты ты

абылдауына кіреді. Арда ты қ қ ң қ қ анасыны тым м шкіл халын айтып, денсаулы ыны тым т мендеп кетуіне байланысты ң ү ғ ң ө лагерьден ертерек босатуын тінеді. ө Арада 10 к н ткен со мен т сті арасында ж ргендей м гіріп ал ан Г лжамал ү ө ң өң ү ң ү әң қ ғ ү бай с ара андыда ы Р зия ызыны йінде уаныштан кемсе деп отырады. Б л 1945 ғұ Қ ғ ғ ә қ ң ү қ ң ұ жылды желто сан айы еді. Бір жыл ткен со Мереке де скер атарынан аман-сау айтып ң қ ө ң ә қ қ оралады. Аяг здегі балалар йінен Г лсімді де тауып алады. Осылайша Би-а аны та дыр ө ү ү ғ ң ғ т лкегімен жан-жа а тарыдай шашылып кеткен жары мен балалары 8 жыл а созыл ан ә ққ ғ ғ сергелде нен со айта ауышып, ар а-жар а болып алады. Орталарында НКВД ры ына ң ң қ қ қ қ қ құ ғ ілігіп, кеткен ізі бар, келген ізі жо Би-а а мен скер атарына алын алы анды асапты қ ғ ә қ ғ қ қ ң арасында хабар-ошарсыз кеткен лкен лы укен ана жо болатын. ү ұ Ә ғ қ И , осы уа ыт ішінде бастарынан талай жа дай тті. Би-а аны асыл жары Г лжамал ә қ ғ ө ғ ң ү мен артында ал ан балалары та дыр тау ыметін тартудай-а тартып ба ты. қ ғ ғ қ қ қ 1957 жылды 16 с уірінде С кен Сейфуллин, Ілияс Жанс гіров, Бейімбет Майлин ң ә ә ү шеуі толы а талды. кімет жазы сыз жаланы рбаны бол ан арыс азаматтарды ү қ қ Ү қ ң құ ғ ң артында ал ан отбасыларына арайласып, жа дай жасай бастады. Соларды атарында қ ғ қ ғ ң қ Би-а аны шай ал ан ша ыра ына да Алматы аласынан 4 б лмелі п тер беріліп, лкен ғ ң қ ғ ң ғ қ ө ә ү к лемде тема ы т лейді. Г лжамалды зіне дербес зейнета ы та айындайды. ө ө қ ө ү ң ө қ ғ Б гінде Би-а аны жары Г лжамал да, барлы балалары да мірден ткен. Біра , ү ғ ң ү қ ө ө қ оларды артында ркен жай ан ла атты рпа тары алды. ң ө ғ ұ ғ ұ қ қ ...Биа аны ызымен имай оштастым. Р зия апаны : ғ ң қ қ қ ә ң - мырлы бол, ара ым! Бейімбет ата ны та дырын емес, талантын берсін!-деген Ғұ қ ғ ң ң ғ аналы а батасы к ні б гінге дейін санамда са таулы келеді. Дуалы ауыздан айтыл ан б л қ қ ү ү қ ғ ұ а бата к ілді к кке рлетеді... қ өң ө ө

Жайы Бект ров! қ ұ аза ты азыналы арты, Ар аны ардагер азаматы, ара андыны к рнекті аламгері Қ қ ң қ қ қ ң Қ ғ ң ө қ еді ой айран Ж ке . С йлеп кетсе аузымен с тістейтін шешен, жаза ж нелсе аламы су ғ қ ә ң ө құ ө қ жор адай тайпалып отыратын к сем еді ол. Білімдарлы ы, зеректігі, есте са тау абілетіні ғ ө ғ қ қ ң мы тылы ы адамды еріксіз айран алдыратын. К ргені де лан-асыр, білгені де телегейқ ғ қ қ ө ұ те із болатын бізді арда ты Ж ке ні . ң ң қ ә ң ң Ж ке за жасады, жасы 90а таяп барып, 1998-жыл ы наурыз айыны со ына таман ә ң ұ қ ғ ғ ң ң д ние салды. мірді ткелдерінде тар жол, тай а кешулерді басынан молынан ткізген ү Ө ң ө ғ қ ө шежіре арт, арапайым аламгер бертінге дейін деби ортаны арасына еркін кіре алмай қ қ қ ә ң шет а пайлау алып, о ыр ай мыр кешіп келген еді. қ қ қ қ ң қ ғұ ... лі есімде, 1979-жылды к ктемінде ара анды мемлекеттік университетіні бас Ә ң ө Қ ғ ң корпусы имаратыны лкен аудиторияларыны бірінде поэзия кеші тетін болды. Жа сы ғ ң ү ң ө қ жырды к усар б ла к ретін біз сия ты филология факультетіні студенттері шін б дан ә ұ қ ө қ ң ү ұ арты уаныш бола ма? Ол кезде университетті ректоры аза хал ыны алып т л алы қ қ ң қ қ қ ң ұ ғ арда ты азаматы Евней Арыстан лы Б кетов еді. қ ұ ө Поэзия кешіне орай «Балауса» деби бірлестігі арнайы абыр а газетін шы ар ан. Оны ә қ ғ ғ ғ деби йірме газетіні сол кездегі редакторы, б гінгі аламгер Т рехан Майбас жар ыратып ә ү ң ү қ ө қ т рып, е к зге к рнекі жерге іліп таста ан. Жыр кешіне са адай саймыз. ұ ң ө ө ғ қ Бір кезде университет ректоры, академик Евней Арыстан лын олты тап ал ан жазушы ұ қ қ ғ Жайы Бект ров екінші абат а к теріліп келе жатып, абыр а газетіне к здері т сті де, қ ұ қ қ ө қ ғ ө ү солай арай беттеді. Ебеке мен Ж ке екеуі жас талапкерлерді аты-ж ні мен балауса қ ң ә ң ң ө шы армаларын байыппен арай баста анда удем жерде т р ан бізді ж регіміз тайдай ғ қ ғ ә ұ ғ ң ү тулап оя берген. Енді алай, ата ы ас ар таудай ректор а ай мен белгілі жазушы соншама қ қ ғ қ ғ лкен бастарымен бал ын жастарды балауса шы армаларына к з салып т рса! Оны ү ғ ң ғ ө ұ ң арасында бізді де бірер ле іміз бар еді. М ндайда жас ж регі алай туламайды? ң ө ң ұ ү ң қ -Ж ке, ж рі із. Бізді студенттер к тіп ал ан шы ар. Аудитория а барайы . азір б л ә ү ң ү қ ғ ғ ғ қ Қ ұ ле дерін сол жерде жастарды здері де о ып береді ой,-деп арда ты Евней Арыстан лы ө ң ң ө қ ғ қ ұ ма аз алпымен ма -ма басып, Ж ке ді жыр кеші тетін аудитория а арай алып ж рді. ңғ қ ң ң ә ң ө ғ қ ү Сол бір поэзия кеші те серлі, ызы ты ткен еді. Студент жастар жарыса ле дерін ө ә қ қ ө ө ң о ыды. Арасында Ж ке демі зілдерін айтып, б рімізді ду к лдіріп ояды. Жастарды қ ә ң ә ә ә ү қ ң ол алауымен Жайы а са алды

зі де к птеген ызы ты гімелер айтып берді. қ қ қ қ қ ң ө ө қ қ әң Ректорымыз Евней Арыстан лыны да ле жазатынын, орыс тіліндегі деби ұ ң ө ң ә

шы армалардан аза ша а шырайлы да ш райлы аудармалар жасайтынын сол кеште ғ қ қ ғ ұ ал аш рет Ж ке нен естідік. ғ ә ң -Б л а алары Маяковскийді зін аза ша с йлеткен. Ал оны аза ша а аудару а ұ ғ ң ң ө қ қ ө қ қ ғ ғ м йізі ара айдай лкен а ындарды здері т уекел жасай бермейді,-деді Ж ке . Ебеке ү қ ғ ү қ ң ө ә ә ң ң б л с зді зілге айналдырып, гіме арнасын бас а та ырып а б рып жіберді. « лы ұ ө ә әң қ қ қ ұ Ұ қ болса , кішік бол» деген осы екен ой деп с йсіндік біз іштей. ң ғ ү Ж ке айма ымызда ы бала ыны биті бар жас талапкерлерге немі келік, аталы ә ң ғ ғ ғ ң ү ә қ ам орлы танытып ж ретін. Сол кезде зі аза стан Жазушылар ода ыны облысты қ қ қ ү ө Қ қ ғ ң қ б лімшесіні т ра асы бол анды ынан ба, лде таби атынан жас талапкерлерге деген ө ң ө ғ ғ ғ ә ғ шынайы ам ор мінез бойында алыптасып ал ан ба, йтеуір Ж ке ні бізге деген к ілі қ қ қ қ ғ ә ә ң ң өң риясыз таза болатын. Жас талапкерлерге аталы а батасын аямайтын. қ қ Талай жастарды дебиеттегі ал аш ы адамдарына бізді арда ты Жайы атамыз ң ә ғ қ қ ң қ қ адал к ілімен а жолтай тілегін айтты, дебиет айдынында с т сапар тіледі. Талай өң қ ә ә жастарды балауса шы армаларын талдау а зі йыт ы болды, к іліне на ан бал ын ң ғ ғ ө ұ қ өң ұ ғ ғ туындыларды облысты , республикалы басылымдар а жариялау а ы палын тигізді. Б л қ қ ғ ғ қ ұ аталы а к ілден ту ан н рлы шапа атты белгісі еді. қ қ өң ғ ұ ғ ң ...1981-жылды с уір айы енді ана бастал ан еді. Ол кезде мен ара анды мемлекеттік ң ә ғ ғ Қ ғ университетіні филология факультетіні шінші курсында о ып ж рген болатынмын. ң ң ү қ ү Облысты «Орталы аза стан» ж не «Жез аз ан туы» газеттерінде балауса ле дерім қ қ Қ қ ә қ ғ ө ң жарияланып т ратын. Бірер ле ім республикалы «М дениет ж не т рмыс» журналына да ұ ө ң қ ә ә ұ шы ып лгерді. Университетімізде сол жылдары жиі тіп т ратын д бірлі жыр кештерінде ғ ү ө ұ ү бас а да студенттермен атар мінберге шы ып, балауса ле дерімді о итынмын. М ны қ қ ғ ө ң қ ұ ң б рін арда ты Жайы К ген лы к іліне то и ж ріпті. ә қ қ ә ұ өң қ ү Бір к ні саба та отыр анымда ш ыл т рде мені деканат а ша ырт ан хабар жетті. ү қ ғ ұғ ү қ қ қ М ндайда студентте жан ала ма? Екі кпемді олыма алып, дереу жетіп бардым. ұ қ ө қ Филология ылымыны кандидаты, айбынды деканымыз Болат біш лы Байтанаев ма ан ғ ң Ә ұ ғ к ле арап: ү қ -Жол а жинал, бала!-деді. ғ - айда? Қ

-Алматы а баратын болды . Жа ында аза стан жазушыларыны кезекті ғ ң қ Қ қ ң республикалы сьезі теді. Сені жас аламгер ретінде сол сьезге баратын ара анды қ ө қ Қ ғ облысыны а ын-жазушыларыны делегациясына осыпты. ң қ ң қ М ндай аса уанышты хабарды тосыннан естіген де иын болады екен. Сол жерде ұ қ қ айбарлы деканымыз а: ғ -Саба ты не істеймін?-деппін. Б ке ар - ар к лді. Ер мінезді, асыл азамат еді. Кейін қ ө ң қ қ қ қ ү Т ркістан университетіні проректоры болып жауапты ызмет ат арып ж рген ша ында ү ң қ қ ү ғ беймезгіл мірден тті. ө ө -Саба айда ашады дейсі ? Алматы а барып айт. М ндай м мкіндік бола бермейді. қ қ қ ң ғ қ ұ ү Саба ы нан 10 к нге босатамыз. уелі ауылы а барып кел. Содан кейін жазушылар ғ ң ү Ә ң делегациясымен бірге Алматы а ж ресі . айтып орал ан со бізді факультетті ғ ү ң Қ ғ ң ң ң студенттеріне сьезден ал ан сері ді айтып беруді мытпа!-деді деканым. ғ ә ң ұ -Рахмет, а ай!-деп т ра ж неле бергенімде: ғ ұ ө -Бала, с л то тай т р,-деді Б ке ,-Сен мына телефонмен Жайы Бект ров а хабарлас. ә қ ұ ө ң қ ұ қ Сені Алматы а алып кетейін деп отыр ан сол а са ал. Рахметі нен о ан да алдырарсы . ғ ғ қ қ ң ғ қ ң Ал, ж нел! ө Деканнан шы ан бетте абылдау б лмесіндегі хатшы ызды телефонымен Ж ке е ққ қ ө қ ң ә ң о ырау шалдым. қ ң - л у, Т леубайсы ба? Жа дайды деканы нан естіді бе? Онда ерте нен алдырмай Ә ө ө ң ғ ң ң ң қ поез а билет ал. Тізімде фамилия бар. «Жазушылар делегациясымен барамын» десе , ғ ң ң ар ы жа ын кассада ыларды здері біледі. 5 к ннен кейін жол ж реміз. Ал, шыра ым, ғ ғ ғ ң ө ү ү ғ вокзал басында жолы армыз. О ан дейін ауылы а барып келсе , ке-шеше е жа дайды ғ ғ ң ң ә ң ғ д рыстап айт. дай аласа, Алматы а дейін жол-ж некей сені «то ым а ары ды» жасап ұ Құ қ ғ ө ң қ қ ғ ң баратын шы армыз,-деді Ж ке . ғ ә ң

стай шып, ауыл а тарттым. Тосын ж рісімні сырын естіген кей мен шешей Құ ұ ғ ү ң ә албала тап, атты уанып алды. ара анды а айтарда Ж ке ні «то ым а ары» туралы қ қ қ қ қ Қ ғ ғ қ ә ң ң қ қ ғ айтып едім, шешей:

-Ойбай-ау, ол не дегені? « зын сары» лі сол алпында жатыр. азір келе ояйын,-деп Ұ ә қ Қ ә қ ет сарайына ж гірді. кей де д н риза. ү Ә ә -Балам, Жайы Бект ров деген кісіні зім к рген емеспін. Біра , атына сырттай жа сы қ ұ ө ө қ қ аны пын. гімелері мен ле дері газет-журналдар а жиі шы ып жатады ол кісіні . С зіне қ қ Әң ө ң ғ ғ ң ө ара анда, аза ты жол-жорал ысы мен салт-д ст рін те жетік білетін адам сия ты. Мына қ ғ қ қ ң ғ ә ү ө қ айтып отыр ан «то ым а ары» да те орынды. йтпесе сен айдан білесі оны? лкен ғ қ қ ғ ө Ә қ ң Ү сапар а ал аш рет шы айын деп отырсы , рі елге танымал, сыйлы адамдарды жанына ғ ғ ғ ң ә ң ереді екенсі . Айт андарын екі етпе, ізетпен сыйла! Са ан сол жа сыларды жолын берсін, ң қ ғ қ ң ара ым! А жол болсын!-деді арда ты кем. қ ғ қ қ ә С уірді ортасына таман Алматы а да ж ріп кеттік. Республика жазушыларыны сьезін ә ң ғ ү ң бетке ал ан облыс аламгерлеріні делегациясына арнайы купелік вагон б лініпті. ғ қ ң ө Содан Алматы а жеткенше Ж ке мен мен зиев баста ан а а жазушыларды ғ ә ң Ә Ә ғ ғ шешейді со ымнан са та ан с р етімен сыйлап бардым. Жолашар болсын деп вагонң ғ қ ғ ү рестораннан бір ш лмек т уір коньяк та алып келдім. ө ә - й, сен зі ж н-жобаны білетін бала екенсі ой. Ал енді жолсерікке барып, ысты шай Ө ө ң ө ң ғ қ келтіріп жібер,-дейді Ж ке к ілденіп. Мен танаулап, т ра ж нелемін. ә ң өң ұ ө адырлы Ж ке ні сол бір аталы ам орлы ын мен к ні б гінге дейін лкен ризашылы Қ ә ң ң қ қ қ ғ ү ү ү қ сезіммен с йсіне еске алып ж ремін. Несін айтасыз, мір бойы мытылмас ажап бір сапар ү ү ө ұ ғ болып еді ол! Дінм хамед онаевті жар ын ж зін, абит М сірепов, бділда Т жібаев, Бауыржан ұ Қ ң қ ү Ғ ү Ә ә Момыш лы, Сырбай М уленов, зілхан Н ршайы ов, Олжас С лейменов, Оралхан Б кеев, ұ ә Ә ұ қ ү ө М хтар Шаханов, Фариза О арсынова сия ты аттарына сырттай табынып келген аяулы ұ ңғ қ аламгерлерді асыл бейнелерін сол апарда к зіммен к рдім, гімелерін з ауыздарынан қ ң ө ө әң ө естіп, лгілі с здерінен мірлік неге алу а талпындым. аза стан жазушыларыны сол бір ү ө ө ө ғ Қ қ ң VІІІ сьезіні рбір с ті жадымда м гілік жатталып алды. ң ә ә әң қ -Мен б л сапар а ар аралыда т ратын т уір а ын жігіт Серік А с ар лын алып ұ ғ Қ қ ұ ә қ қ ұңқ ұ шы амын ба деп ойлап едім. Біра , ол м ндай ал алы жиынны шет жа асын к рген. Содан ғ қ ұ қ ң ғ ө кейін жас та болса сені алып барайын деп й ардым. лкен жазушыларды жа ыннан к ріп, ң ұ ғ Ү қ ө с здерін з ауыздарынан ты да ан а не жетсін, шыра ым!-деді Ж ке айтар жолда. ө ө ң ғ ғ ғ ә ң қ «Мы да бір м рте рахмет сізге, ам ор ариям мені !» деймін мен іштей нсіз тебіреніп. ң ә қ қ қ ң ү Содан кейін жазушылар рылтайынан ал ан к л-к сір серімді студент достарыма жеткізіп құ ғ ө ө ә бере алсам жарар еді деп обалжимын. Арда ты Фариза О арсынова апайды « мірде де, қ қ ңғ ң Ө нерде де ма тан етер азамат бол, айналайын!» деп «Шілде» атты жыр жина ына з ө қ ғ ө олымен жазып берген маржандай жазуына, мен шін те астерлі олта басына елжірей қ ү ө қ қ ң араймын. К іл т ріндегі сер к л дариядай еді. Сайын дала т сінде ж йткіген жолаушылар қ өң ө ә ө ө ү поезыны до ала тарымен бірге мені де жас ж регім д рсілдей со ып, иял сы ң ңғ қ ң ү ү ғ қ құ шартарап а сам ай анат а ып келе жат ан болатын. қ ғ қ қ ғ қ Ж ке , айран Ж ке ! ә ң қ ә ң аза ты лкен а ыны Ас ар То ма амбетовті с зімен айт анда Қ қ ң ү қ қ қ ғ ң ө қ «Жайық ылшылда ан ылыштай жас кезіні зінде-а сай арасыны ша па тастарындай қ ғ қ ң ө қ ң қ қ аза ты асыл азаматтарыны

асында жиі болып, о амды ж мыстар а ерте қ қ ң ң қ қ ғ қ ұ ғ аралас ан. Содан да болар, сталиндік-голощекиндік ктемдік кезінде ашты тан т ралап қ ө қ ұ ал ан ар аралы, Абыралы, о ырат айма тарында 1930-жылдарды бас кезінде қ ғ Қ қ Қ ң қ ң Сейіт али Ме дешов баста ан кімет комиссиясыны рамында халы а мемлекеттік қ ң ғ ү ң құ ққ к мек к рсетуге тікелей атысты». ө ө қ Б лкім, содан да шы ар, КСРО НКВД-сы жанында ы Айыры ша Ке ес Жайы Бект ров ә ғ ғ қ ң қ ұ а амыз баста ан он ша ты адамды «буржуазияшыллтшыл йым рды» деген жаламен ғ ғ қ ұ ұ құ жартысын атып, жартысын 10 жыл а лагерьге айдап жіберген. Сол «ит жеккенге» ғ айдал андарды атарында Ж ке де Ивдельлагта айдауда болып, ну жынысты алы ғ ң қ ә ң қ ң тайганы арасында азап пен орлы ты , ашты пен бейнетті неше атасын басынан ткеріп ң қ қ ң қ ң ө айтты. қ Та дырды жазуымен сан т рлі тар жол, тай а кешулерді басынан кешкен Жайы ғ ң ү ғ қ қ Бект ровты Алматыны ішкі т рмесінде шеккен азабы республикалы «Казахстансакя ұ ң ң ү қ правда» газетіні 1990 жыл ы 2 араша к нгі санында прокурор Андрей Жевлаков ң ғ қ ү «Агентурное дело: националисты» дейтін к лемді материалында жан-жа ты айтыл ан. ө қ ғ Жайы а амыз ба андай бес т улік бойы ысты карцерде т ншы ып жатса да, мойнына қ ғ қ ә қ ұ ғ та ыл ан жаланы мойындамапты. Прокурор А.Жевлаков б л деректерді зерттей келіп, зіні ғ ғ ұ ө ң

осы ма аласында: «Нельзя не поражаться мужеству этого человека!» деп с йсіне қ ү баянда ан. ғ Кейін Жайы а амыз б л мехнатын зіні «Ысты карцерде» деп аталатын ле інде қ ғ ұ ө ң қ ө ң толы сипаттап берген. Б л ле «Жазушы» баспасынан жары к рген Ж ке ні « ткелде» қ ұ ө ң қ ө ә ң ң Ө деп аталатын кітабында жариялан ан. ғ -Жау екені ді, лтшылды -фашистік йымны рамында бол аны ды мойында!-деп ң ұ қ ұ ң құ ғ ң тая тайды НКВД-ні жендет тергеушілері. қ ң -Еш андай жаулы жаса ан жо пын, еш андай лтшыл йымны рамында бол ан қ қ ғ қ қ ұ ұ ң құ ғ емеспін. Ке ес кіметіне адал болдым. олымнан келген ызметті адал ат ардым. Мен ң ө Қ қ қ еш андай да жау емеспін!-деген с здерімнен бір де танбадым. қ ө Тергеушілер кезек-кезек жауап алып, к ндіз де, т нде де дамыл бермейді. Мен анша ү ү қ тая жесем де осы с здерімді айталай бердім. А ыры олар мені мал сия ты сира ымнан қ ө қ қ қ ғ с йретіп, ысты карцерге ла тырды. ү қ қ Б л – т т ын бейба тарды жазалауды е ауыр т рі. Моншаны бу а т сетін жері ұ ұ қ қ ң ң ү ң ғ ү андай болса, ысты карцерді іші одан рман. дайды шыжы ан ысты ында оны пешін қ қ ң ә Құ ң ғ ғ ң ртеп жа ады да отырады. Жарты са атты ішінде денемні терісі сыдырылып, т сіп алды. ө ғ ғ ң ң ү қ Тілім аузыма сыймай, бір ж тым су а зар болып, сол ата а н лет «Ысты карцерінде» ұ ғ ң ә қ ба андай бес т улік бойы мір мен лімні арасында талы сып жаттым,-деп к зіне жас ала қ ә ө ө ң қ ө амы ып отырып, инала еске ал ан еді кейін Жайы а са ал сол бір адам айт ысыз азапты қ ғ қ ғ қ қ қ қ ша ын. ғ

Апыр-ау, сонда НКВД т рмесіндегі азап пен орлы фашистік Германия ү қ қ концлагерьлерінен асып т спесе, кем болма ан екен ой. Не деген жауызды ! Неткен ү ғ ғ қ озбырлы ! қ Б л ауыр бейнетті б рін б кпесіз баянда ан Ж ке ні «Та ба» атты к лемді романын ұ ң ә ү ғ ә ң ң ң ө тебіренбей о у м мкін емес. Ол шы армасында ы Т рлыбек дейтін кейіпкер – Ж ке ні қ ү ғ ғ ұ ә ң ң зіні прототипі. ө ң Жазушы Жайы Бект ровты осы «Та ба» романы – сталиндік з лмат жылдарында қ ұ ң ң ұ т рме мен лагерь орлы ын басынан кешіп айт ан аза зиялыларыны ауыр тау ыметі ү қ ғ қ қ қ қ ң қ жайлы шерлі шежіре. Романны мынандай жолдарын о ы ан адамны к ілінде т т ындар ң қ ғ ң өң ұ қ та дырына деген аяныш сезімі пайда болады: ғ «Барактарда атымен электр шамы жо , сы ырайтып білте жа ып ояды. Екі абат қ ғ ғ қ қ а аш нар. стіне, астына атаратар екі кісіден жатады. Арасы та таймен б лінген. ғ Ү қ қ қ ө Астарында жа а т сек, бастарында подголовник дейтін та тай жасты . ңқ ө қ қ йы та андарды біреуі оз ала алса, жамбасына жо а батып, д бекшіп аунап т ссе, Ұ қ ғ ң қ ғ қ ңқ өң ү т рт кісілік а аш нар са р-с ыр етіп, жер сілкінгендей ж ртты б рін де оятып ө ғ құ ұқ ұ ң ә жібереді. атарда ы зге нарда ылар да бірін бірі бала аттап, жыл ы айыр андай дыбыс Қ ғ ө ғ ғ қ қ ғ береді. Барак т нде сырттан кілттенеді. Іштегілер т ні бойы біріне бірі б йідей тисе де, ү ү ү бірін бірі лтіріп жатса да ешкімні ісі болмайды. Ішкі есік к зінде сасы иісі м кіген биік ө ң ө қ үң б шке параша. Далада са р-с ыр аяз. Сы ырай ан терезелер алы ырау, ат ан м з. ө құ ұқ ғ ғ қ ң қ қ қ ұ Б рыш-б рыштан ар кіріп т р. «Ж т жеті а айынды» деу рас та болар. Батыста анды ұ ұ қ ұ ұ ғ қ майдан, іште т т ын, жер мен к кте а а ан ш на аяз, ындын кептірген ашты , ұ қ ө қ қ ғ ұ қ қ ылыштан ан там ан ысасты , иянат – б рі атар келіп т р. қ қ ғ қ қ қ ә қ ұ Т рлыбекті же іл дене е бегі мыт болды. Нарядшы оны не бір ай бойы к ндіз, не бір ұ ң ң ң ұ ү ай бойы т нде орман ішіндегі а аш заводына алы топпен ж мыс а айдайды. Ала ү ғ қ ң ұ қ к бе нен сап а т р ызып, ас ыр итпен, ла ы айырулы мылты пен оршап, ел ө ң қ ұ ғ қ қ құ ғ қ қ қ к шкендей и улап айдайды. Б лар электр араларына не д бек, не та тай с йрейді. ө қ қ ұ өң қ ү Аюдай а ыр ан т т ын бригадирлер айт андарын істетеді. Тіл алмаса, бас тартса, қ ғ ұ қ қ отказщик атанады. Б л – нансыз алу, карцерге амалу, к зге к к шыбын ймелеп лу, ұ қ қ ө ө ү ө ор а лау. Сонды тан да кеудесінде шыбын жаны барлар ашан жалп етіп лап ғ құ қ қ құ т скенше сі іріне с йретіліп ж ре береді. ү ң ү ү Ж рт амалсыздан ыбырлайды. р к ле ке. Бригадирлер, прорабтар, цех ұ қ Құ ө ң басты тары, ас а той ан ар ылы т беттер ж мыскерлерді бо тайды, бала атттап қ қ ғ қ ғ ө ұ қ ғ рады, аштан атырады. Ерегісе келе айда ы бір иын, ауыр, лас ж мыстар а салып ұ қ қ ғ қ ұ ғ титы татады. М ны а ыры келіп сорлы т т ындарды т ырта ор а жы ады. Орман қ ұ ң қ ұ қ ұқ ғ ғ ішінде азулы ке ра, ор бар. Зоры ып лгендерді сира ынан с йретіп, сол ор а лата қ ң ұ ғ ө ғ ү ғ құ салады. Б ларды латып, к метін де з алдына ша ын бригада бар. «Похоронная ұ құ ө ө ғ

команда» деп аталады. Біреуді біреу к муге мар, йткені лгендерді бір к нгі с йы ө құ ө ө ң ү ұ қ сорпасын ішеді.» И , Ж ке «Та ба» романыны осы жант ршігерлік жолдарында зі басынан кешіп, ә ә ң ң ң ү ө к зімен к рген, адамны т бе й асы шымырлайтын сталиндік лагерь шынды ы мен ө ө ң ө құ қ ғ с мды ын аз алпында баянда ан. Б л – тілмен айтып жеткізе алмайтын мехнатты жол, ұ ғ қ қ ғ ұ азап сапары. Осылайша мы да ан т т ындармен бірге мір мен лімні арасында ж рген ша ында ң ғ ұ қ ө ө ң ү ғ Ж ке е жаппар иесі жар болып, тиісті жазасын со ына дейін теп шы ан со елге аман-сау ә ң ң ө ққ ң айтып оралады. Б лкім, осы олдан жасал ан ысасты пен иянатты келер рпа а аз қ ә қ ғ қ қ қ ұ ққ қ алпында жеткізу шін де Ж ке ні шыбын жанын зіне и ан болар... қ ү ә ң ң ө қ ғ Жайы Бект ров дебиет пен о амды мірге айта орал анымен, оны азаматты қ ұ ә қ ғ қ ө қ ғ ң қ ы ы бірден алпына келтіріле ойма ан. Соны салдарынан ызметке орналаса алмай, құқ ғ қ қ ғ ң қ р жерден бір уа ытша несібе іздеп, болымсыз тиын-тебенмен бала-ша асын асырау а ә қ ғ ғ м жб р болады. Жо шылы ты салдарын зі де, отбасы да бден тартады. ә ү қ қ ң ө ә 1958-жылды басында оны С бит М анов, абит М сірепов сия ты зін жас кезінен ң ә ұқ Ғ ү қ ө жа сы білетін арда ты а алары аза стан Жазушылар ода ыны ара анды облысаралы қ қ ғ Қ қ ғ ң Қ ғ қ б лімшесіне хатшы етіп та айындайды. Содан былай осы ызметін 30 жылдан астам уа ыт ө ғ қ қ бойы абыроймен ат ара ж ріп, Жайы К ген лы Омбы аласында Шо ан У лиханов а, қ ү қ ә ұ қ қ ә қ С кен Сейфуллинге, Ны мет Н рма ов а ескерткіш та талар, А мола облысында Балуан ә ғ ұ қ қ қ қ Шола пен ажым ан а, Баянауылда Б ар жырау мен М ш р Ж сіпке е селі қ Қ ұқ ғ ұқ ә һү ү ң ескерткіштер орнату а тікелей ы пал етіп, осы игі шараларды бел ортасында ж рген. ғ қ ң ү К нделікті баспас з бетінде, теледидарда, жастар ортасында саяси у ын-с ргінні ү ө қ ғ ү ң рбаны бол ан елімізді арда ты азаматтары туралы здіксіз жазып, арнайы хабарлар а құ ғ ң қ ү ғ атысып, сан алуан баяндамалар жасап ж рді. Осыны б рі арда ты Жайы атамызды сол қ ү ң ә қ қ ң жылдарда ы дебиеттегі жемісті е бегін к пшілікті к зіне к п т сіріп, к іліне де н рын ғ ә ң ө ң ө ө ү өң ұ шашты. аламгер а амызды дебиеттегі е бегі туралы у бастан С бит М анов, лкей Қ ғ ң ә ң ә ә ұқ Ә Мар лан сия ты а а буын кілдері те жо ары пікірде бол андарын айта келіп, к рнекті ғұ қ ғ ө ө ғ ғ ө алымдарымыз бен аламгерлерімізді айсыбіріні Ж ке е жаз ан шбу хаттарынан ғ қ ң қ ң ә ң ғ ү жекелеген зінділер келтіре кетуді орынды санады . ү қ Академик Манаш озыбаев Ж ке е жаз ан бір хатында: Қ ә ң ғ «Сіз з нері ізден л ззат ө ө ң ә алып, шабыттанатын жансыз. Сіз ел адамысыз, жасы ыздан иынды а шыны ан рпа ң қ ққ ққ ұ қ кілісіз. Зейнетті де, бейнетті де к рді із. Зейнеттен тасымады ыз, бейнеттен ө ө ң ң жасымады ыз» ң депті. Тор алы 90 жасын тойлап барып д ние сал ан а ын бу С рсенбаев: қ ү ғ қ Ә ә «Жайы , сен қ бізді б гінгі дебиетімізді ауыр ж гін ар алап алып шы ан тарланымызсы » ң ү ә ң ү қ ққ ң деп жазады. Ал аза ты ара с зіні д лд л шешені, а ын афу айырбеков: қ қ ң қ ө ң ү ү қ Ғ Қ «Сіз з білгені ізді, ө ң к ілге т йгені ізді еркін с зге ерік берілген аз уа ытты ішінде бірсыпыра айтып өң ү ң ө қ ң тастады ыз. Сіз шежіре адамсыз. Шапша жазып лгерді із. М ны ыз да бір ерлік болды. ң ң ү ң ұ ң аншама асыл азыналар тар кеудеде са талып келген! Сіз білген тарихты уа ыт пен Қ қ қ қ заман жаздырма ан екен. Жазса ыз да, жариялатпай келіпті. Сізді енді жары к ріп ғ ң ң қ ө жат ан д ниелері із бізге б ла к зі ашыл андай сер береді» қ ү ң ұ қ ө ғ ә деп жазыпты. Арда ты а аларды а ынан а тарыла жаз ан осы бір тілектес хаттары о ы ан адамды қ ғ ң ғ қ ғ қ ғ тебірентпей оймайды. йткені, б л хаттар аламны ара сиясымен емес, ж ректі ызыл қ Ө ұ қ ң қ ү ң қ анымен жазыл ан! Шапа ат шуа ы мен ж рек жылуы т нып т р дос к ілді т рінен шы ан қ ғ ғ ғ ү ұ ұ өң ң ө ққ осы тілек-хаттарда. Сол сия ты Ж ке ні м ра атында ы аза ты а ын-жазушыларыны том-том қ ә ң ң ұ ғ ғ қ қ ң қ ң кітаптары арасында авторларды Ж ке е арнап з олдарымен жазып берген ысты ң ә ң ө қ қ ы ыласты олта балары да баршылы . Мысалы, к рнекті жазушы зілхан Н ршайы ов қ қ ң қ ө Ә ұ қ зіні « мір рнектері» атты кітабына былай деп жазыпты: ө ң Ө ө « ымбатты Ж ке! Сіз мені Қ ә ң нсіз стаздарымны бірісіз ой. стазды мітін а тау о ай ж к емес. А тадым ба, жо ү ұ ң ғ Ұ ң ү қ ң ү қ қ па, оны білмеймін. Біра , стаз негесін орындау а немі тырыс аным ха ». қ ұ ө ғ ү қ қ

Біз арда ты Ж ке ні 1992-жылы ке інен аталып ткен 80 жылды салтанатында қ ә ң ң ң ө қ ара андыны Кеншілер сарайында халы ты

адырменді аламгерге деген ысты Қ ғ ң қ ң қ қ қ ы ыласына ку болды . Осы жиын а Алматыдан арнайы келген жазушы Тахауи Ахтанов қ ә қ ғ мар м зіні с зінде былай деген еді: құ ө ң ө

-Мен ара анды а арай шы арда бдіж міл Н рпейісов Ж ке е арнайы с лем айтты. Қ ғ ғ қ ғ Ә ә ү ә ң ә «Бізді арда ты Жайы а амыз аула та ы бір айдын к лде жал ыз ж зіп ж рген, йірінен ң қ қ ғ қ ғ ө ғ ү ү ү адасып ал ан сы ар а у ой. Сол а уды анаты талмасын, со ан тілектестігімді қ ғ ң ққ ғ ққ ң қ ғ білдір» деп тапсырма берді ма ан беке . ғ Ә ң Жайы атамызды осы тор алы тойына орай сол кезде Елбасымыз Н рс лтан біш лы қ ң қ ұ ұ Ә ұ Назарбаев та арнайы тты тау жеделхатын жолдады. Б л да адірменді аламгерді құ қ ұ қ қ ң халы арасында ы биік беделін бай атса керек. қ ғ қ Ж ке ні арда ты есімін есте алдыру а байланысты на ты шараларды ж зеге аспай ә ң ң қ қ ғ қ ң ү келе жат аны те к йінішті. йтеуір, ара анды аласында ы жас спірімдер кітапханасына қ ө ү Ә Қ ғ қ ғ ө Жайы Бект ровты аты берілді. Сол кітапхана ішінен ша ын м ражайы ашылды. Осыдан қ ұ ң ғ ұ бас а б л ба ытта ш п басы сындырыл ан жо деп айту а болады. Ж ке за жылдар қ ұ ғ ө ғ қ ғ ә ң ұ қ бойы т р ан Бейбітшілік бульвары бойында ы йді абыр асына ескерткіш та та ілінсе, ұ ғ ғ ү ң қ ғ қ ара андыны алы к шелеріні біріне жазушы Жайы Бект ровты аты берілсе, н р Қ ғ ң қ ң ө ң қ ұ ң ұ стіне н р бол андай емес пе? кінішке арай, зірше б л тілек орындалмай келеді. ү ұ ғ Ө қ ә ұ К ілге бір демеу болатыны – Ж ке зіні к зі тірісінде ара анды мемлекеттік өң ә ң ө ң ө Қ ғ медицина акадамиясыны баспаханасынан шы ан «Жайы мінген айы » атты кітапты ң ққ қ қ қ к ріп кетті. Медицина ылымыны докторы, дебиет пен нерді шынайы жанашыры, ө ғ ң ә ө ң арда ты азамат Ма аш Тынышты бай лы лиакпаровты б л деректі кітабыны басты қ қ қ ұ Ә ң ұ ң кейіпкері – жазушы Жайы Бект ров. қ ұ Сол сия ты белгілі журналист, ардагер азамат Н рмахан Оразбеков а амыз Ж ке қ ұ ғ ә ң айтыс болардан жарты жыл б рын « аза стан» баспасынан оны «Та ба» атты к лемді қ ұ Қ қ ң ң ө романын тамаша кітап етіп басып шы арды. Осы кітабы олына тиген к ні айран Ж ке ғ қ ү қ ә ң баладай уанып: қ -Апыр-ай, бізді баспалар да мынандай демі кітап шы ара алады екен-ау!деп бір ң ә ғ масайрап алып еді. қ Солай болатын да ж ні бар. Ж ке б ан дейін республика баспаларынан к зге к рнекті, ө ә ң ұғ ө ө ол а салма ты кітап шы ара ал ан жо . Онда ан жылдар бойы деби ортадан қ ғ қ ғ ғ қ ғ ә шет а пайлау алып, а ажу к ргені бар, «саяси т т ын» атанып, лагерьде 10 жыл отырып қ қ қ қ ғ ө ұ қ шы аны бар, баспа басында ылар оны немі ш міштен ыса беретін. ққ ғ ү ө қ Б ан дейін баспадан жары к рген аз ана кітаптарыны к лемі кіле пыша ты ұғ қ ө ғ ң ө ң қ ң ырындай ана болушы еді. Ал мына «Та ба» романы Ж ке ні аты мен алам арымына қ ғ ң ә ң ң қ қ сай болып баспадан жары к рген ал аш ы к лемді кітабы болып саналады. қ ө ғ қ ө «Алтынны олда барда адыры жо » дейді бізді хал ымыз. те д рыс айтыл ан с з. ң қ қ қ ң қ Ө ұ ғ ө айран Ж ке арамызда ж ргенде билік басында ы лауазымды мырзалар тарапынан Қ ә ң ү ғ ам орлы к рмей тті. Тіпті бас а облыстарда ткен лкен жазушыларды қ қ қ ө ө қ ө ү ң мерейтойларына Ж ке ді здерімен бірге ала баруды да лайы ты деп санамады сол ә ң ө қ мырзалар. -Апыр-ай, м ндай с мды ты кім кім к рген? останайда ткен Бейімбет Майлинні 100 ұ ұ қ ө Қ ө ң жылды мерейтойына бізді

ара анды облысынан шаруашылы директоры, ет қ ң Қ ғ қ комбинатыны директоры деген кей бір «директорлар» барыпты. Ой, Алла-ай, Бейімбетті ң өң ң шы армалары т гілі атыны зін д рыстап айта алмайды ой ол па ырлар. Ал кезінде ғ ү ң ө ұ ғ қ арда ты Би-а аны зін к ріп, с зін ты да ан мына біз далада алды ,-деп к йініп отырушы қ ғ ң ө ө ө ң ғ қ қ ү еді жары ты . қ қ абірі ам а, топыра ы тор а болсын, арда ты Ж ке! Қ ң қ қ ғ ң қ қ ә

1997 жыл ы с уір айыны басы еді. Бірде ж мыс бабымен Ар аны абыз а са алы ғ ә ң ұ қ ң қ қ Жайы Бект ровты ара анды аласыны Бейбітшілік бульвары бойында ы йіне бардым. қ ұ ң Қ ғ қ ң ғ ү К н суы . й де сал ын. стіне жасыл т сті шапанын киіп ал ан Ж ке гіме арасында ү қ Ү қ Ү ү ғ ә ң әң ма ан бір олжазбасын к рсетпекші болып, стол стінде жат ан к лемді папканы а тара ғ қ ө ү қ ө қ бастады. Сол с тте папкада ы а аздарды арасынан шы ан ескі бір сурет к зіме оттай ә ғ қ ғ ң ққ ө басыла кетті. - Апыр-ай, мына бір суретте лкен сыр бар сия ты ой?- деп Ж ке ні бетіне ү қ ғ ә ң ң арадым. қ - И , солай екені рас, шыра ым. Б л зі жаныма ерекше жа ын ж дігер суреттерді ә ғ ұ ө қ ә ң бірі еді. Сурет сырын с раса , айтып берейін,-деп абыз а са ал осыны алдында ана ұ ң қ қ ң ғ айтып отыр ан гімесін то тата т рып, ма ан тосын бір сырды баяндай бастады. ғ әң қ ұ ғ - Б л сурет 1934 жылды со ына таман Орал аласында т сірілген еді,-деп бастады ұ ң ң қ ү гімесін Ж ке ,- Суретте сол жа та отыр ан – кезінде аза станны к рнекті мемлекет әң ә ң қ ғ Қ қ ң ө айраткері бол ан абзал а амыз Сейіт али Ме дешев, о жа та ысы менмін. Ол кезде қ ғ ғ қ ң ң қ ғ неб рі 22 жастамын. аза стан лкелік комсомол комитетіні аппаратында жауапты ызмет ә Қ қ ө ң қ ат арып ж рген ша ым еді. Сейіта а ол кезде аза стан Орталы Ат ару Комитетіні қ ү ғ қ ң Қ қ қ қ ң Президиум м шесі, рі республикалы ылыми ке есті т ра асы. ү ә қ ғ ң ң ө ғ ...1934 жылды жазында аза стан кіметі республикамызды ашаршылы а ерекше ң Қ қ ү ң ққ шыра ан екі айма ына кімет тарапынан на ты к мек к рсету шін арнаулы екі бригада ұ ғ ғ ү қ ө ө ү шы ар ан. Оны бірі Батыс аза стан облысына, екіншісі Шы ыс аза стан а аттаныпты. ғ ғ ң Қ қ ғ Қ қ ғ

Шы ыс аза стан а шы ан кімет бригадасын к рнекті мемлекет айраткері Сейіт али ғ Қ қ ғ ққ ү ө қ қ Ме дешов бас ар ан. Бригада рамында белгілі алым Молда али Жолдыбаев, «Народное ң қ ғ Құ ғ ғ хозяйство Казахстана» журналыны редакторы Константин Павлов, аза педагогика ң Қ қ институтыны ректоры Сер азы Толыбеков, аза стан лкелік комсомол комитеті орталы ң ғ Қ қ ө қ аппаратыны жауапты ызметкері Жайы Бект ров бол ан. ң қ қ ұ ғ Олар сол жыл ы жазды екі айында осы к нгі Абыралы, Ш бартау, А то ай, Шет, ғ ң ү ұ қ ғ Жа аар а аудандарын, жа адан айта рылып жат ан ар аралы округіні аудандарын ң қ ң қ құ қ Қ қ ң аралап, шаруалары к йзеліске шыра ан ауыл шаруашылы тарына мемлекет тарапынан ү ұ ғ қ мал, асты ж не а ша аражатын, киім-кешекті д рыстап тарату а на ты к мек к рсеткен. қ ә қ қ ұ ғ қ ө ө кімет бригадасыны осы сапар барысында ат арып айт ан аса жауапты ж мысы жайлы Ү ң қ қ қ ұ сол жылды к з айларында С.Ме дешовті , К.Павловты ж не Ж.Бект ровты ма алалары ң ү ң ң ң ә ұ ң қ республикалы баспас з беттерінде жариялан ан. қ ө ғ Сол 1934 жылды к зіне арай мемлекет айраткері Сейіт али Ме дешов пен ң ү қ қ қ ң республикалы комсомол йымыны жас ызметкері Жайы Бект ровты жолдары та ы қ ұ ң қ қ ұ ң ғ то ысады. Б л жолы азЦИК-ті Президиум м шесі Сейіт али Ме дешов, аза стан лкелік ғ ұ Қ ң ү қ ң Қ қ ө комсомол комитетіні бірінші хатшысы айсар Т штитов, азЦИК-ті сол кездегі т ра асы ң Қ ә Қ ң ө ғ Елтай Ерназаровты бірінші орынбасары Заваритко ж не комсомол ызметкері Жайы ң ә қ қ Бект ров б рі бірге Батыс аза стан облысыны аудандарында, Саратов ж не Москва ұ ә Қ қ ң ә алаларында іссапарда болады. Сергей Кировты лімі мен оны жерлеу р сімі кезінде қ ң ө ә аза станды делегация м шелері Москва аласында ж реді. Біз с з етіп отыр ан осынау қ қ қ ү қ ү ө ғ тарихи сурет сол сапарды барысында Орал аласында т сірілген екен. ң қ ү - лі есімде, жолаушылар поезы келгенше біршама бос уа ытымыз бол ан еді,-деп Ә қ ғ еске алды Жайы а са ал,-Сейіта а ма ан: « ара ым, ж рші, екеуіміз бірге суретке т сейік. қ қ қ қ ң ғ Қ ғ ү ү Мынау жердегі Банк йіні асында Данько дейтін фотограф бар еді. Ол зі бая ыдан бері ү ң қ ө ғ суретке т сіріп келе жат ан фотографтар улетінен еді,-деп мені суретке т суге зі бастап ү қ ә ү ө алып барды. Біз б л суретке солай т сіп едік, ара ым! ұ ү қ ғ Аласапыран жылдарда Ж ке зіндегі осы бір астерлі суретінен айырылып алыпты. ә ң ө қ қ Халы ты қ ң лдарыны ұ ң мойнына «халық жауы» деген ара қ

амыт қ кигізілген ара қ т нек ү к ндерді ү ң бірінде Ж ке ні ә ң ң а асы ғ альбомда ы ғ осы ж дігер ә суретті ортасынан екіге б ліп ө , з ө бауырының ана ғ бейнесін жеке алып ал ан қ ғ . Онсыз да бір басына жететін жаланың ортасында ж рген ү Жайық бауырына мына сурет осымша қ бір со ы ққ болып кете ме деп ала да ан ң ғ а а ғ к ілін өң бден ә т сінуге ү болады. Сейіта а дай абзал азаматпен иы т йістіре қ ң қ ү атар отырып суретке т спек т гілі, кезінде йінен бір шыны ая шай ішіп кеткен талай қ ү ү ү қ ша ыра иелері т рмеге т сіп, айдалып кете бар ан аласапыран жылдар еді ой ол кез. ң қ ү ү ғ ғ Ар аны а боранындай йыт и со ан заман-ай! Халы ты ба ына ту ан небір қ ң қ ұ қ ққ қ ң ғ ғ аяулы да арда ты азаматтарды та дырды араны ке а бораны шайнамай ж тып жіберді қ ғ ң ң қ ұ емес пе? кініштен зегі ртенгендей... Ө ө ң ө -Б л сурет кейін олы ыз а алай т сті? лде м ра аттан к шірмесін алдырды ыз ұ қ ң ғ қ ү Ә ұ ғ ө ң ба?-деп с радым Ж ке нен. ұ ә ң -Суретті к шірмесін 1960 жылдары Сейіт али Ме дешевты ол кезде лі к зі тірі ң ө қ ң ң ә ө б йбішесі Р зия апамызды м ра атынан сол ша ыра ты к йеу баласы, аза ты йгілі ә ә ң ұ ғ ң қ ң ү қ қ ң ә а ыны Ж бан Молда алиев мар м мені тінішім бойынша жасатып берген еді. қ ұ ғ құ ң ө -Е, шыра ым, бізді арда ты Сейіта а туралы айтатын жыр да к п, сыр да к п. ғ ң қ қ ң ө ө Кезінде о ан Ма жан Ж мабаевты шы ар ан бір зіл ле і де бар еді. Оны айтсам, бас а ғ ғ ұ ң ғ ғ ә ө ң қ бір гімені с рлеуіне т сіп кетуім к дік. Осы айт андарымды ана ат етсе , б л гімені әң ң ү ү ә қ қ ғ ң ұ әң зірше осымен т мамдай т райы ,-деп Ж ке бетіме арады. ә ә ұ қ ә ң қ Мен не дейін? «Кеудесі жа сыларды - алтын санды » деген аталы с з осы бізді қ ң қ ө ң Ж ке сия ты к нені к зі, тарихты зі сия ты шежіре арттарымыз а арап айтыл ан ой ә ң қ ө ң ө ң ө қ қ ғ қ ғ ғ деп ойладым іштей. ... Ж дігер суретті к шірме н с асын олыма айта алып арадым. Оралды к сіби ә ң ө ұ қ қ қ қ қ ә фотограф Данько т сірген осы тарихи суретте ндір жас Жайы інішегін жанына алып, зіне ү ө қ ө т н сабырлы алпымен ма аз отыр ан Сейіт али Ме дешов атамыз: ә қ ңғ ғ қ ң -Шыра ым, біз деген жаланы рбаны болып кеттік ой. Ел аман болса, ерді аты ғ ң құ қ ң шпейді. Ту ан еліміз, байта жеріміз, к ілі даладай, мінезі баладай аза ымыз аман ө ғ қ өң қ ғ болсын!-деп тебірене тіл ат андай... қ қ